| 1234567891011121314151617181920212223242526272829303132333435363738394041424344454647484950515253545556575859606162636465666768697071727374757677787980818283848586878889909192939495969798991001011021031041051061071081091101111121131141151161171181191201211221231241251261271281291301311321331341351361371381391401411421431441451461471481491501511521531541551561571581591601611621631641651661671681691701711721731741751761771781791801811821831841851861871881891901911921931941951961971981992002012022032042052062072082092102112122132142152162172182192202212222232242252262272282292302312322332342352362372382392402412422432442452462472482492502512522532542552562572582592602612622632642652662672682692702712722732742752762772782792802812822832842852862872882892902912922932942952962972982993003013023033043053063073083093103113123133143153163173183193203213223233243253263273283293303313323333343353363373383393403413423433443453463473483493503513523533543553563573583593603613623633643653663673683693703713723733743753763773783793803813823833843853863873883893903913923933943953963973983994004014024034044054064074084094104114124134144154164174184194204214224234244254264274284294304314324334344354364374384394404414424434444454464474484494504514524534544554564574584594604614624634644654664674684694704714724734744754764774784794804814824834844854864874884894904914924934944954964974984995005015025035045055065075085095105115125135145155165175185195205215225235245255265275285295305315325335345355365375385395405415425435445455465475485495505515525535545555565575585595605615625635645655665675685695705715725735745755765775785795805815825835845855865875885895905915925935945955965975985996006016026036046056066076086096106116126136146156166176186196206216226236246256266276286296306316326336346356366376386396406416426436446456466476486496506516526536546556566576586596606616626636646656666676686696706716726736746756766776786796806816826836846856866876886896906916926936946956966976986997007017027037047057067077087097107117127137147157167177187197207217227237247257267277287297307317327337347357367377387397407417427437447457467477487497507517527537547557567577587597607617627637647657667677687697707717727737747757767777787797807817827837847857867877887897907917927937947957967977987998008018028038048058068078088098108118128138148158168178188198208218228238248258268278288298308318328338348358368378388398408418428438448458468478488498508518528538548558568578588598608618628638648658668678688698708718728738748758768778788798808818828838848858868878888898908918928938948958968978988999009019029039049059069079089099109119129139149159169179189199209219229239249259269279289299309319329339349359369379389399409419429439449459469479489499509519529539549559569579589599609619629639649659669679689699709719729739749759769779789799809819829839849859869879889899909919929939949959969979989991000100110021003100410051006100710081009101010111012101310141015101610171018101910201021102210231024102510261027102810291030103110321033103410351036103710381039104010411042104310441045104610471048104910501051105210531054105510561057105810591060106110621063106410651066106710681069107010711072107310741075107610771078107910801081108210831084108510861087108810891090109110921093109410951096109710981099110011011102110311041105110611071108110911101111111211131114111511161117111811191120112111221123112411251126112711281129113011311132113311341135113611371138113911401141114211431144114511461147114811491150115111521153115411551156115711581159116011611162116311641165116611671168116911701171117211731174117511761177117811791180118111821183118411851186118711881189119011911192119311941195119611971198119912001201120212031204120512061207120812091210121112121213121412151216121712181219122012211222122312241225122612271228122912301231123212331234123512361237123812391240124112421243124412451246124712481249125012511252125312541255125612571258125912601261126212631264126512661267126812691270127112721273127412751276127712781279128012811282128312841285128612871288128912901291129212931294129512961297129812991300130113021303130413051306130713081309131013111312131313141315131613171318131913201321132213231324132513261327132813291330133113321333133413351336133713381339134013411342134313441345134613471348134913501351135213531354135513561357135813591360136113621363136413651366136713681369137013711372137313741375137613771378137913801381138213831384138513861387138813891390139113921393139413951396139713981399140014011402140314041405140614071408140914101411141214131414141514161417141814191420142114221423142414251426142714281429143014311432143314341435143614371438143914401441144214431444144514461447144814491450145114521453145414551456145714581459146014611462146314641465146614671468146914701471147214731474147514761477147814791480148114821483148414851486148714881489149014911492149314941495149614971498149915001501150215031504150515061507150815091510151115121513151415151516151715181519152015211522152315241525152615271528152915301531153215331534153515361537153815391540154115421543154415451546154715481549155015511552155315541555155615571558155915601561156215631564156515661567156815691570157115721573157415751576157715781579158015811582158315841585158615871588158915901591159215931594159515961597159815991600160116021603160416051606160716081609161016111612161316141615161616171618161916201621162216231624162516261627162816291630163116321633163416351636163716381639164016411642164316441645164616471648164916501651165216531654165516561657165816591660166116621663166416651666166716681669167016711672167316741675167616771678167916801681168216831684168516861687168816891690169116921693169416951696169716981699170017011702170317041705170617071708170917101711171217131714171517161717171817191720172117221723172417251726172717281729173017311732173317341735173617371738173917401741174217431744174517461747174817491750175117521753175417551756175717581759176017611762176317641765176617671768176917701771177217731774177517761777177817791780178117821783178417851786178717881789179017911792179317941795179617971798179918001801180218031804180518061807180818091810181118121813181418151816181718181819182018211822182318241825182618271828182918301831183218331834183518361837183818391840184118421843184418451846184718481849185018511852185318541855185618571858185918601861186218631864186518661867186818691870187118721873187418751876187718781879188018811882188318841885188618871888188918901891189218931894189518961897189818991900190119021903190419051906190719081909191019111912191319141915191619171918191919201921192219231924192519261927192819291930193119321933193419351936193719381939194019411942194319441945194619471948194919501951195219531954195519561957195819591960196119621963196419651966196719681969197019711972197319741975197619771978197919801981198219831984198519861987198819891990199119921993199419951996199719981999200020012002200320042005200620072008200920102011201220132014201520162017201820192020202120222023202420252026202720282029203020312032203320342035203620372038203920402041204220432044204520462047204820492050205120522053205420552056205720582059206020612062206320642065206620672068206920702071207220732074207520762077207820792080208120822083208420852086208720882089209020912092209320942095209620972098209921002101210221032104210521062107210821092110211121122113211421152116211721182119212021212122212321242125212621272128212921302131213221332134213521362137213821392140214121422143214421452146214721482149215021512152215321542155215621572158215921602161216221632164216521662167216821692170217121722173217421752176217721782179218021812182218321842185218621872188218921902191219221932194219521962197219821992200220122022203220422052206220722082209221022112212221322142215221622172218221922202221 |
- <body>
- <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
- <p class="nikaya">Abhidhammapiṭake</p>
- <p class="book">Vibhaṅga-mūlaṭīkā</p>
- <p class="chapter">1. Khandhavibhaṅgo</p>
- <p class="title">1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Catusaccadaso</span>ti <a name="M0.0001"></a><a name="V0.0001"></a> cattāri saccāni samāhaṭāni catusaccaṃ, catusaccaṃ passīti catusaccadaso. Satipi sāvakānaṃ paccekabuddhānañca catusaccadassanabhāve anaññapubbakattā bhagavato catusaccadassanassa tattha ca sabbaññutāya dasabalesu ca vasībhāvassa pattito parasantānesu ca pasāritabhāvena supākaṭattā bhagavāva visesena ‘‘catusaccadaso’’ti thomanaṃ arahatīti<a name="V0.0002"></a>. Nāthatīti <span class="bld">nātho,</span> veneyyānaṃ hitasukhaṃ āsīsati pattheti, parasantānagataṃ vā kilesabyasanaṃ upatāpeti, ‘‘sādhu, bhikkhave, bhikkhu kālena kālaṃ attasampattiṃ paccavekkhitā’’tiādinā (a. ni. 8.7) vā taṃ taṃ hitapaṭipattiṃ yācatīti attho. Paramena cittissariyena samannāgato, sabbasatte vā guṇehi īsati abhibhavatīti paramissaro bhagavā ‘‘nātho’’ti vuccati. <span class="bld">‘‘Saddhamme gāravaṃ katvā karissāmī’’</span>ti sotabbabhāve kāraṇaṃ vatvā puna savane niyojento āha <span class="bld">‘‘taṃ suṇātha samāhitā’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Porāṇaṭṭhakathānayaṃ vigāhitvā karissāmī’’</span>ti vā etena sakkaccasavane ca kāraṇaṃ vatvā tattha niyojento āha <span class="bld">‘‘saddhamme gāravaṃ katvā taṃ suṇāthā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Ettha <a name="M0.0002"></a> ca ‘‘catusaccadaso’’ti vacanaṃ thomanameva catuppabhedāya desanāya samānagaṇanadassanaguṇena, ‘‘aṭṭhārasahi buddhadhammehi upeto’’ti ca aṭṭhārasappabhedāya desanāya samānagaṇanaguṇehīti daṭṭhabbaṃ. Yathāvuttena vā niratisayena catusaccadassanena bhagavā catudhā dhammasaṅgaṇiṃ desetuṃ samattho ahosi, aṭṭhārasabuddhadhammasamannāgamena aṭṭhārasadhā vibhaṅganti yathāvuttadesanāsamatthatāsampādakaguṇanidassanametaṃ ‘‘catusaccadaso upeto buddhadhammehi aṭṭhārasahī’’ti. Tena yathāvuttāya desanāya sabbaññubhāsitattā aviparītataṃ dassento tattha satte uggahādīsu niyojeti, niṭṭhānagamanañca attano vāyāmaṃ dassento aṭṭhakathāsavane ca ādaraṃ uppādayati, yathāvuttaguṇarahitena asabbaññunā desetuṃ asakkuṇeyyataṃ dhammasaṅgaṇīvibhaṅgappakaraṇānaṃ dassento tattha tadaṭṭhakathāya ca sātisayaṃ gāravaṃ janayati, buddhādīnañca ratanānaṃ sammāsambuddhatādiguṇe vibhāveti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha cattāri saccāni pākaṭāneva, aṭṭhārasa pana buddhadhammā evaṃ veditabbā – ‘‘atītaṃse buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇaṃ, anāgataṃse…pe… paccuppannaṃse…pe… imehi tīhi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivattaṃ, sabbaṃ vacīkammaṃ…pe. … sabbaṃ manokammaṃ…pe… imehi chahi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato natthi chandassa hāni, natthi dhammadesanāya, natthi vīriyassa, natthi samādhissa, natthi paññāya, natthi vimuttiyā hāni. Imehi dvādasahi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato natthi davā, natthi ravā, natthi aphuṭaṃ, natthi vegāyitattaṃ, natthi abyāvaṭamano, natthi appaṭisaṅkhānupekkhā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="V0.0003"></a> <span class="bld">natthi davā</span>ti khiḍḍādhippāyena kiriyā natthi. <span class="bld">Natthi ravā</span>ti sahasā kiriyā natthi. <span class="bld">Natthi aphuṭa</span>nti ñāṇena aphusitaṃ natthi. <span class="bld">Natthi vegāyitatta</span>nti turitakiriyā natthi. <span class="bld">Natthi abyāvaṭamano</span>ti niratthako cittasamudācāro natthi. <span class="bld">Natthi appaṭisaṅkhānupekkhā</span>ti aññāṇupekkhā natthi. Katthaci pana ‘‘natthi dhammadesanāya hānī’’ti alikhitvā ‘‘natthi chandassa hāni, natthi vīriyassa, natthi sattiyā’’ti likhanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Dhammasaṅgahe dhamme kusalādike tikadukehi saṅgahetvā te eva dhamme suttante khandhādivasena vutte vibhajituṃ vibhaṅgappakaraṇaṃ vuttaṃ. Tattha <a name="M0.0003"></a> saṅkhepena vuttānaṃ khandhādīnaṃ vibhajanaṃ vibhaṅgo. So so vibhaṅgo pakato adhikato yassā pāḷiyā, sā <span class="bld">‘‘vibhaṅgappakaraṇa’’</span>nti vuccati. <span class="bld">Adhikato</span>ti ca vattabbabhāvena pariggahitoti attho. Tattha vibhaṅgappakaraṇassa ādibhūte khandhavibhaṅge ‘‘pañcakkhandhā rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho’’ti idaṃ suttantabhājanīyaṃ nāma. Nanu na ettakameva suttantabhājanīyanti? Saccaṃ, <span class="bld">iti</span>-saddena pana ādi-saddatthajotakena pakāratthajotakena vā sabbaṃ suttantabhājanīyaṃ saṅgahetvā viññāṇakkhandhoti evamādi evaṃpakāraṃ vā idaṃ <span class="bld">suttantabhājanīya</span>nti veditabbaṃ. Atha vā ekadesena samudāyaṃ nidasseti pabbatasamuddādinidassako viya. Tattha nibbānavajjānaṃ sabbadhammānaṃ saṅgāhakattā sabbasaṅgāhakehi ca āyatanādīhi appakatarapadattā khandhānaṃ khandhavibhaṅgo ādimhi vutto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na tato heṭṭhā</span>ti rūpādīnaṃ vedayitādisabhāvattābhāvā yasmiṃ sabhāve atītādayo rāsī katvā vattabbā, tassa ruppanādito aññassābhāvā ca heṭṭhā gaṇanesu saṅkhatadhammānaṃ aniṭṭhānaṃ sāvasesabhāvaṃ, na heṭṭhā gaṇanamattābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Chaṭṭhassa pana khandhassa abhāvā <span class="bld">‘‘na uddha’’</span>nti āha. Na hi savibhāgadhammehi nissaṭassa atītādibhāvarahitassa ekassa nibbānassa rāsaṭṭho atthīti. <span class="bld">‘‘Rāsimhī’’</span>ti saddatthasahitaṃ khandha-saddassa visayaṃ dasseti. <span class="bld">‘‘Guṇe paṇṇattiyaṃ ruḷhiya’’</span>nti visayameva khandha-saddassa dasseti, na saddatthaṃ. Lokiyalokuttarabhedañhi sīlādiguṇaṃ nippadesena gahetvā pavattamāno khandha-saddo sīlādiguṇavisiṭṭhaṃ rāsaṭṭhaṃ dīpetīti. Keci pana ‘‘guṇaṭṭho ettha khandhaṭṭho’’ti vadanti. <span class="bld">Dārukkhandho</span>ti ettha pana na <span class="bld">khandha</span>-saddo paññatti-saddassa atthe vattati, tādise pana puthulāyate dārumhi dārukkhandhoti paññatti hotīti paññattiyaṃ nipatatīti vuttaṃ. Tathā ekasmimpi viññāṇe <a name="V0.0004"></a> pavatto viññāṇakkhandhoti khandha-saddo na ruḷhī-saddassa atthaṃ vadati, samudāye pana niruḷho khandha-saddo tadekadese pavattamāno tāya eva ruḷhiyā pavattatīti khandha-saddo ruḷhiyaṃ nipatatīti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rāsito guṇato</span>ti sabbattha nissakkavacanaṃ visayasseva khandha-saddappavattiyā kāraṇabhāvaṃ sandhāya katanti veditabbaṃ. ‘‘Rāsito’’ti imamatthaṃ saddatthavasenapi <a name="M0.0004"></a> niyametvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘ayañhi khandhaṭṭho nāma piṇḍaṭṭho’’</span>tiādimāha. Koṭṭhāsaṭṭhe khandhaṭṭhe chaṭṭhenapi khandhena bhavitabbaṃ. Nibbānampi hi chaṭṭho koṭṭhāsoti. Tasmā ‘‘khandhaṭṭho nāma rāsaṭṭho’’ti yuttaṃ. Yesaṃ vā atītādivasena bhedo atthi, tesaṃ ruppanādilakkhaṇavasena taṃtaṃkoṭṭhāsatā vuccatīti bhedarahitassa nibbānassa koṭṭhāsaṭṭhena ca khandhabhāvo na vuttoti veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ettāvatā</span>ti uddesamattenāti attho. <span class="bld">Cattāro ca mahābhūtā…pe… rūpa</span>nti evaṃ vibhatto. Katthāti ce? Ekādasasu okāsesu. Iti-saddena nidassanatthena sabbo vibhajananayo dassito. Idañca vibhajanaṃ oḷārikādīsu cakkhāyatanantiādivibhajanañca yathāsambhavaṃ ekādasasu okāsesu yojetabbaṃ, evaṃ vedanākkhandhādīsupi. Viññāṇakkhandho pana ekādasokāsesu purime okāsapañcake ‘‘cakkhuviññāṇaṃ…pe… manoviññāṇa’’nti chaviññāṇakāyavisesena vibhatto, na tattha manodhātu manoviññāṇadhātūti vibhajanaṃ atthi. Taṃ pana dvayaṃ manoviññāṇanti vuttanti imamatthaṃ dassetuṃ aṭṭhakathāyaṃ <span class="bld">‘‘manodhātu manoviññāṇadhātū’’</span>ti vuttanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ pāḷinayena pañcasu khandhesu dhammaparicchedaṃ dassetvā puna aññena pakārena dassetuṃ <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ khandhaniddese.</p>
- <p class="subhead">1. Rūpakkhandhaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. <span class="bld">Yaṃ kiñcī</span>ti ettha <span class="bld">ya</span>nti sāmaññena aniyamanidassanaṃ, <span class="bld">kiñcī</span>ti pakārantarabhedaṃ āmasitvā aniyamanidassanaṃ. Ubhayenapi atītaṃ vā…pe… santike vā appaṃ vā bahuṃ vā yādisaṃ vā tādisaṃ vā yaṃ kiñcīti napuṃsakaniddesārahaṃ sabbaṃ byāpetvā saṅgaṇhātīti aññesupi <a name="V0.0005"></a> napuṃsakaniddesārahesu pasaṅgaṃ disvā tassa adhippetatthaṃ aticca pavattito atippasaṅgassa niyamanatthaṃ <span class="bld">‘‘rūpa’’</span>nti āha. <span class="bld">Yaṃkiñcī</span>ti sanipātaṃ yaṃ-saddaṃ kiṃ-saddañca aniyamekatthadīpanavasena ekaṃ padanti gahetvā <span class="bld">‘‘padadvayenapī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kiñca, bhikkhave, rūpaṃ vadethā</span>ti tumhepi rūpaṃ rūpanti vadetha, taṃ kena kāraṇena vadethāti attho, atha vā kena kāraṇena rūpaṃ, taṃ kāraṇaṃ <a name="M0.0005"></a> vadethāti attho. Athetesu bhikkhūsu tuṇhībhūtesu bhagavā āha <span class="bld">‘‘ruppatīti kho’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhijjatī</span>ti sītādisannipāte visadisasantānuppattidassanato purimasantānassa bhedaṃ sandhāyāha. Bhedo ca visadisatāvikārāpattīti bhijjatīti vikāraṃ āpajjatīti attho. Vikārāpatti ca sītādisannipāte visadisarūpuppattiyeva. Arūpakkhandhānaṃ pana atilahuparivattito yathā rūpadhammānaṃ ṭhitikkhaṇe sītādīhi samāgamo hoti, yena tattha utuno ṭhitippattassa purimasadisasantānuppādanasamatthatā na hoti āhārādikassa vā, evaṃ aññehi samāgamo natthi. Saṅghaṭṭanena ca vikārāpattiyaṃ <span class="bld">ruppana</span>-saddo niruḷho, tasmā arūpadhammānaṃ saṅghaṭṭanavirahitattā rūpadhammānaṃ viya pākaṭassa vikārassa abhāvato ca ‘‘ruppantī’’ti ‘‘ruppanalakkhaṇā’’ti ca na vuccanti. Jighacchāpipāsāhi ruppanañca udaraggisannipātena hotīti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca <span class="bld">kuppatī</span>ti etena kattuatthe rūpapadasiddhiṃ dasseti, <span class="bld">ghaṭṭīyati pīḷīyatī</span>ti etehi kammatthe. Kopādikiriyāyeva hi ruppanakiriyāti. So pana kattubhūto kammabhūto ca attho bhijjamāno hotīti imassatthassa dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘bhijjatīti attho’’</span>ti vuttaṃ. Atha vā <span class="bld">ruppatīti rūpa</span>nti kammakattutthe rūpapadasiddhi vuttā. Vikāro hi ruppananti. Teneva ‘‘bhijjatīti attho’’ti kammakattutthena bhijjati-saddena atthaṃ dasseti. Yaṃ pana ruppati bhijjati, taṃ yasmā kuppati ghaṭṭīyati pīḷīyati, tasmā etehi ca padehi padattho pākaṭo katoti. ‘‘Kenaṭṭhenā’’ti pucchāsabhāgavasena <span class="bld">‘‘ruppanaṭṭhenā’’</span>ti vuttaṃ. Na kevalaṃ saddatthoyeva ruppanaṃ, tassa panatthassa lakkhaṇañca hotīti atthalakkhaṇavasena <span class="bld">‘‘ruppanalakkhaṇena rūpantipi vattuṃ vaṭṭatī’’</span>ti āha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Chijjitvā</span>ti mucchāpattiyā muccitvā aṅgapaccaṅgānaṃ chedanavasena vā chijjitvā. <span class="bld">Accantakhārena sītodakenā</span>ti atisītabhāvameva sandhāya accantakhāratā vuttā siyā. Na hi taṃ <a name="V0.0006"></a> kappasaṇṭhānaṃ udakaṃ sampattikaraṃ pathavīsandhārakaṃ kappavināsaudakaṃ viya khāraṃ bhavituṃ arahati. Tathā hi sati pathavī vilīyeyyāti. <span class="bld">Avīcimahāniraye</span>ti saussadaṃ avīcinirayaṃ vuttaṃ. Teneva <span class="bld">‘‘tattha hī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Petti…pe… na hontī</span>ti evaṃvidhāpi sattā atthīti adhippāyo evaṃvidhāyeva hontīti niyamābhāvato. Evaṃ <span class="bld">kālakañjikādīsupī</span>ti. <span class="bld">Sarantā gacchantī</span>ti sarīsapa-saddassa atthaṃ vadati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Abhisaññūhitvā</span>ti <a name="M0.0006"></a> ettha samūhaṃ katvātipi attho. <span class="bld">Etena sabbaṃ rūpaṃ…pe… dassitaṃ hotī</span>ti etena rūpakkhandha-saddassa samānādhikaraṇasamāsabhāvaṃ dasseti. Tenevāha <span class="bld">‘‘na hi rūpato…pe… atthī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. <span class="bld">Pakkhipitvā</span>ti ettha ekādasokāsesu rūpaṃ pakkhipitvāti attho. Na hi tattha mātikaṃyeva pakkhipitvā mātikā ṭhapitā, atha kho pakaraṇappattaṃ rūpanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aparo nayo…pe… ettheva gaṇanaṃ gata</span>nti etena <span class="bld">atītaṃsenā</span>ti bhummatthe karaṇavacananti dasseti. Yena pakārena gaṇanaṃ gataṃ, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘cattāro ca mahābhūtā’’</span>tiādi vuttanti imasmiṃ atthe sati mahābhūtupādāyarūpabhāvo atītakoṭṭhāse gaṇanassa kāraṇanti āpajjati. Na hi atītaṃsānaṃ vedanādīnaṃ nivattanatthaṃ idaṃ vacanaṃ ‘‘yaṃ rūpa’’nti eteneva tesaṃ nivattitattā, nāpi rūpassa aññappakāranivattanatthaṃ sabbappakārassa tattha gaṇitattā, na ca anāgatapaccuppannākāranivattanatthaṃ atītaṃsavacanena taṃnivattanatoti. Atha pana yaṃ atītaṃsena gaṇitaṃ, taṃ <span class="bld">cattāro ca…pe… rūpa</span>nti evaṃ gaṇitanti ayamattho adhippeto, evaṃ sati gaṇanantaradassanaṃ idaṃ siyā, na atītaṃsena gaṇitappakāradassanaṃ, taṃdassane pana sati bhūtupādāyarūpappakārena atītaṃse gaṇitaṃ taṃsabhāvattāti āpannameva hoti, na ca evaṃsabhāvatā atītaṃse gaṇitatāya kāraṇaṃ bhavituṃ arahati evaṃsabhāvasseva paccuppannānāgatesu gaṇitattā sukhādisabhāvassa ca atītaṃse gaṇitattā, tasmā purimanayo eva yutto. Ajjhattabahiddhāniddesesupi tādiso evattho labbhatīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Suttantapariyāyato</span>ti pariyāyadesanattā suttassa vuttaṃ. <span class="bld">Abhidhammaniddesato</span>ti nippariyāyadesanattā abhidhammassa nicchayena deso niddesoti katvā vuttaṃ. <span class="bld">Kiñcāpī</span>tiādīsu ayamadhippāyo <a name="V0.0007"></a> – suttantabhājanīyattā yathā ‘‘atītaṃ nanvāgameyyā’’tiādīsu addhānavasena atītādibhāvova vutto, tathā idhāpi niddisitabbo (ma. ni. 3.272, 275; apa. thera 2.55.244) siyā. Evaṃ santepi suttantabhājanīyampi abhidhammadesanāyeva suttante vuttadhamme vicinitvā vibhajanavasena pavattāti abhidhammaniddeseneva atītādibhāvo niddiṭṭhoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Addhāsantatisamayakhaṇavasenā</span>ti <a name="M0.0007"></a> ettha cutipaṭisandhiparicchinne kāle <span class="bld">addhā</span>-saddo vattatīti ‘‘ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhāna’’ntiādisuttavasena (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) viññāyati. ‘‘Tayome, bhikkhave, addhā. Katame tayo? Atīto addhā, anāgato addhā, paccuppanno addhā’’ti (itivu. 63; dī. ni. 3.305) ettha pana paramatthato paricchijjamāno addhā <span class="bld">niruttipathasutta</span>vasena (saṃ. ni. 3.62) khaṇaparicchinno yutto. Tattha hi ‘‘yaṃ, bhikkhave, rūpaṃ jātaṃ pātubhūtaṃ, ‘atthī’ti tassa saṅkhā’’ti (saṃ. ni. 3.62) vijjamānassa paccuppannatā tato pubbe pacchā ca atītānāgatatā vuttāti. Yebhuyyena pana cutipaṭisandhiparicchinno (dī. ni. 3.305; itivu. 63) <span class="bld">suttesu</span> atītādiko addhā vuttoti so eva idhāpi <span class="bld">‘‘addhāvasenā’’</span>ti vutto. Sītaṃ sītassa sabhāgo, tathā uṇhaṃ uṇhassa. Yaṃ pana sītaṃ uṇhaṃ vā sarīre sannipatitaṃ santānavasena pavattamānaṃ anūnaṃ anadhikaṃ ekākāraṃ, taṃ eko utūti vuccati. Sabhāgautuno anekantasabhāvato ekagahaṇaṃ kataṃ, evaṃ āhārepi. <span class="bld">Ekavīthiekajavanasamuṭṭhāna</span>nti pañcachaṭṭhadvāravasena vuttaṃ. <span class="bld">Santatisamaya</span>kathā vipassakānaṃ upakāratthāya aṭṭhakathāsu kathitā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Niṭṭhitahetupaccayakiccaṃ, niṭṭhitahetukiccamaniṭṭhitapaccayakiccaṃ, ubhayakiccamasampattaṃ, sakiccakkhaṇe paccuppannaṃ</span>. Janako <span class="bld">hetu,</span> upatthambhako <span class="bld">paccayo,</span> tesaṃ uppādanaṃ upatthambhanañca <span class="bld">kiccaṃ</span>. Yathā bījassa aṅkuruppādanaṃ pathavīādīnañca tadupatthambhanaṃ kammassa kaṭattārūpavipākuppādanaṃ āhārādīnaṃ tadupatthambhanaṃ, evaṃ ekekassa kalāpassa cittuppādassa ca janakānaṃ kammānantarādipaccayabhūtānaṃ upatthambhakānañca sahajātapurejātapacchājātānaṃ kiccaṃ yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ. Tattha uppādakkhaṇe <span class="bld">hetukiccaṃ</span> daṭṭhabbaṃ, tīsupi khaṇesu <span class="bld">paccayakiccaṃ</span>. Pathavīādīnaṃ sandhāraṇādikaṃ phassādīnaṃ phusanādikañca attano attano kiccaṃ sakiccaṃ, tassa karaṇakkhaṇo <span class="bld">sakiccakkhaṇo</span>. Saha vā kiccena sakiccaṃ, yasmiṃ khaṇe sakiccaṃ rūpaṃ vā arūpaṃ vā hoti, so <span class="bld">sakiccakkhaṇo,</span> tasmiṃ khaṇe <span class="bld">paccuppannaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. <span class="bld">Ettakamevā</span>ti <a name="V0.0008"></a> ‘‘tesaṃ tesa’’nti iminā āmeḍitavacanena abhibyāpanatthena vuttatthameva. ‘‘Aparassa aparassā’’ti dīpanaṃ <span class="bld">aparadīpanaṃ</span>. <span class="bld">Pariyesatū</span>ti <a name="M0.0008"></a> etena pariyesanāya aniṭṭhanāmanivattanassa akāraṇabhāvaṃ dasseti. Kammadosena hi cittavipallāsadosena ca gūthabhakkhapāṇādayo ummattakādayo ca pariyeseyyuṃ diṭṭhivipallāsena ca yonakādayo na ārammaṇassa pariyesitabbasabhāvattā, apariyesitabbasabhāvattā pana etassa aniṭṭhamicceva nāmanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sampattivirahato</span>ti rūpādīnaṃ devamanussasampattibhave kusalakammaphalatā samiddhasobhanatā ca sampatti, tabbirahatoti attho. Tato eva taṃ na pariyesitabbanti. Sobhanāni ca kānici hatthirūpādīni akusalakammanibbattāni na tesaṃyeva hatthiādīnaṃ sukhassa hetubhāvaṃ gacchantīti tesaṃ saṅgaṇhanatthaṃ <span class="bld">‘‘akanta’’</span>nti vuttaṃ. Tassa tasseva hi sattassa attanā katena kusalena nibbattaṃ sukhassa paccayo hoti, akusalena nibbattaṃ dukkhassa. Tasmā kammajānaṃ iṭṭhāniṭṭhatā kammakārakasattassa vasena yojanārahā siyā. Aṭṭhakathāyaṃ pana <span class="bld">‘‘kusalakammajaṃ aniṭṭhaṃ nāma natthī’’</span>ti idameva vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘akusalakammajaṃ iṭṭhaṃ nāma natthī’’ti. Tena akusalakammajampi sobhanaṃ parasattānaṃ iṭṭhanti anuññātaṃ bhavissati. Kusalakammajaṃ pana sabbesaṃ iṭṭhamevāti vadanti. Tiracchānagatānaṃ pana kesañci manussarūpaṃ amanāpaṃ, yato te disvāva palāyanti. Manussā ca devatārūpaṃ disvā bhāyanti, tesampi vipākaviññāṇaṃ taṃ rūpaṃ ārabbha kusalavipākaṃ uppajjati, tādisassa pana puññassa abhāvā na tesaṃ tattha abhirati hotīti adhippāyo. Kusalakammajassa pana aniṭṭhassābhāvo viya akusalakammajassa sobhanassa iṭṭhassa abhāvo vattabbo. Hatthiādīnampi hi akusalakammajaṃ manussānaṃ akusalavipākasseva ārammaṇaṃ, kusalakammajaṃ pana pavatte samuṭṭhitaṃ kusalavipākassa. Iṭṭhārammaṇena pana vomissakattā appakaṃ akusalakammajaṃ bahulaṃ akusalavipākuppattiyā kāraṇaṃ na bhavissatīti sakkā vattunti. Vipākaṃ pana katthaci na sakkā vañcetunti vipākavasena iṭṭhāniṭṭhārammaṇavavatthānaṃ suṭṭhu vuttaṃ. Tasmā taṃ anugantvā sabbattha iṭṭhāniṭṭhatā yojetabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aniṭṭhā pañca kāmaguṇā</span>ti kasmā vuttaṃ, nanu ‘‘cakkhuviññeyyāni rūpāni iṭṭhānī’’ti (ma. ni. 1.166; 2.155; 3.190; saṃ. ni. 5.30) evamādinā iṭṭhāneva rūpādīni ‘‘kāmaguṇā’’ti vuttānīti? Kāmaguṇasadisesu <a name="M0.0009"></a> kāmaguṇavohārato, sadisatā ca rūpādibhāvoyeva<a name="V0.0009"></a>, na iṭṭhatā. ‘‘Aniṭṭhā’’ti vā vacanena akāmaguṇatā dassitāti kāmaguṇavisabhāgā rūpādayo ‘‘kāmaguṇā’’ti vuttā asive ‘‘sivā’’ti vohāro viya. Sabbāni vā iṭṭhāniṭṭhāni rūpādīni taṇhāvatthubhāvato kāmaguṇāyeva. Vuttañhi ‘‘rūpā loke piyarūpaṃ sātarūpa’’ntiādi (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.133; vibha. 203). Atisayena pana kāmanīyattā suttesu ‘‘kāmaguṇā’’ti iṭṭhāni rūpādīni vuttānīti.</p>
- <p class="bodytext">Dvīsupi hīnapaṇītapadesu <span class="bld">‘‘akusalakammajavasena kusalakammajavasenā’’</span>ti vacanaṃ <span class="bld">‘‘tesaṃ tesaṃ sattāna’’</span>nti sattavasena niyametvā vibhajitattā, ayañcattho <span class="bld">‘‘tesaṃ tesa’’</span>nti avayavayoge sāmivacanaṃ katvā vuttoti veditabbo. Sattasantānapariyāpannesu kammajaṃ visiṭṭhanti <span class="bld">‘‘kammajavasenā’’</span>ti vuttaṃ. Yadi pana tehi tehīti etasmiṃ atthe <span class="bld">tesaṃ tesa</span>nti sāmivacanaṃ, visayavisayīsambandhe vā, na kammajavaseneva rūpādīni vibhattāni, sabbesaṃ pana indriyabaddhānaṃ vasena vibhattānīti viññāyanti. Ettha ca pākaṭehi rūpādīhi nayo dassitoti cakkhādīsupi hīnapaṇītatā yojetabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Manāpapariyanta</span>nti manāpaṃ pariyantaṃ mariyādābhūtaṃ pañcasu kāmaguṇesu vadāmīti attho. Kiṃ kāraṇanti? Yasmā te ekaccassa manāpā honti, ekaccassa amanāpā, yassa yeva manāpā, tassa teva paramā, tasmā tassa tassa ajjhāsayavasena kāmaguṇānaṃ paramatā hoti, na tesaṃyeva sabhāvato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Eva</span>nti imasmiṃ sutte vuttanayena. Ekasmiṃyeva assādanakujjhanato ārammaṇasabhāvasseva iṭṭhāniṭṭhābhāvato aniṭṭhaṃ ‘‘iṭṭha’’nti gahaṇato ca, iṭṭhaṃ ‘‘aniṭṭha’’nti gahaṇato ca <span class="bld">iṭṭhāniṭṭhaṃ nāma pāṭiyekkaṃ paṭivibhattaṃ natthī</span>ti attho. <span class="bld">Saññāvipallāsena cā</span>tiādinā nibbāne viya aññesu ārammaṇesu saññāvipallāsena iṭṭhāniṭṭhaggahaṇaṃ hoti. Pittummattādīnaṃ khīrasakkarādīsu dosussadasamuṭṭhitasaññāvipallāsavasena tittaggahaṇaṃ viyāti imamatthaṃ sandhāya manāpapariyantatā vuttāti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vibhattaṃ</span> <a name="M0.0010"></a> <span class="bld">atthī</span>ti ca vavatthitaṃ atthīti attho, aṭṭhakathācariyehi vibhattaṃ pakāsitanti vā. Tañca majjhimakasattassa vasena vavatthitaṃ pakāsitañca, aññesañca vipallāsavasena idaṃ iṭṭhaṃ <a name="V0.0010"></a> aniṭṭhañca hotīti adhippāyo. Evaṃ vavatthitassa paniṭṭhāniṭṭhassa aniṭṭhaṃ iṭṭhanti ca gahaṇe na kevalaṃ saññāvipallāsova kāraṇaṃ, dhātukkhobhavasena indriyavikārāpattiādinā kusalākusalavipākuppattihetubhāvopīti sakkā vattuṃ. Tathā hi sītudakaṃ ghammābhitattānaṃ kusalavipākassa kāyaviññāṇassa hetu hoti, sītābhibhūtānaṃ akusalavipākassa. Tūlapicusamphasso vaṇe dukkho nivaṇe sukho, mudutaruṇahatthasambāhanañca sukhaṃ uppādeti, teneva hatthena paharaṇaṃ dukkhaṃ, tasmā vipākavasena ārammaṇavavatthānaṃ yuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kiñcāpī</span>tiādinā satipi saññāvipallāse buddharūpadassanādīsu kusalavipākasseva gūthadassanādīsu ca akusalavipākassa uppattiṃ dassento tena vipākena ārammaṇassa iṭṭhāniṭṭhataṃ dasseti. Vijjamānepi saññāvipallāse ārammaṇena vipākaniyamadassanaṃ ārammaṇaniyamadassanatthameva katanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Apica dvāravasenapī</span>tiādinā dvārantare dukkhassa sukhassa ca paccayabhūtassa dvārantare sukhadukkhavipākuppādanato vipākena ārammaṇaniyamadassanena ekasmiṃyeva ca dvāre samānasseva maṇiratanādiphoṭṭhabbassa saṇikaṃ phusane pothane ca sukhadukkhuppādanato vipākavasena iṭṭhāniṭṭhatā dassitāti viññāyati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Heṭṭhimanayo</span>ti majjhimakasattassa vipākassa ca vasena vavatthitaṃ ārammaṇaṃ gahetvā ‘‘tesaṃ tesaṃ sattānaṃ uññāta’’nti (vibha. 6) ca ādinā vuttanayo. <span class="bld">Sammutimanāpa</span>nti majjhimakasattassa vipākassa ca vasena sammataṃ vavatthitaṃ manāpaṃ, taṃ pana sabhāveneva vavatthitanti abhinditabbatova na bhindatīti adhippāyo. Saññāvipallāsena nerayikādīhipi puggalehi manāpanti gahitaṃ puggalamanāpaṃ <span class="bld">‘‘taṃ taṃ vā panā’’</span>tiādinā bhindati. Vemānikapetarūpampi akusalakammajattā kammakāraṇādidukkhavatthubhāvato ca ‘‘manussarūpato hīna’’nti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. Oḷārikarūpānaṃ <a name="M0.0011"></a> vatthārammaṇapaṭighātavasena supariggahitatā, sukhumānaṃ tathā abhāvato duppariggahitatā ca yojetabbā. Duppariggahaṭṭheneva lakkhaṇaduppaṭivijjhanatā daṭṭhabbā. <span class="bld">Dasavidha</span>nti ‘‘dūre’’ti avuttassa dassanatthaṃ vuttaṃ. Vuttampi pana okāsato dūre hotiyeva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Heṭṭhimanayo</span>ti <a name="V0.0011"></a> ‘‘itthindriyaṃ…pe… idaṃ vuccati rūpaṃ santike’’ti (vibha. 7) evaṃ lakkhaṇato dvādasahatthavasena vavatthitaokāsato ca dassetvā niyyātitanayo. So lakkhaṇokāsavasena dūrasantikena saha gahetvā niyyātitattā <span class="bld">bhindamāno</span> missakaṃ karonto <span class="bld">gato</span>. Atha vā <span class="bld">bhindamāno</span>ti sarūpadassanena lakkhaṇato yevāpanakena okāsatoti evaṃ lakkhaṇato okāsato ca visuṃ karonto gatoti attho. Atha vā lakkhaṇato santikadūrānaṃ okāsato dūrasantikabhāvakaraṇena santikabhāvaṃ bhinditvā dūrabhāvaṃ, dūrabhāvañca bhinditvā santikabhāvaṃ karonto pavattoti <span class="bld">‘‘bhindamāno gato’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Idha panā</span>ti ‘‘taṃ taṃ vā pana rūpaṃ upādāya upādāyā’’ti idha purimanayena lakkhaṇato dūraṃ okāsato santikabhāvakaraṇena na bhindati bhagavā, na ca okāsadūrato visuṃ karaṇena, nāpi okāsadūrena vomissakakaraṇenāti attho. Kiṃ pana karotīti? Okāsato dūrameva bhindati. Ettha pana na pubbe vuttanayena tidhā attho daṭṭhabbo. Na hi okāsato dūraṃ lakkhaṇato santikaṃ karoti, lakkhaṇato vā visuṃ tena vā vomissakanti. Okāsato dūrassa pana okāsatova santikabhāvakaraṇaṃ idha ‘‘bhedana’’nti veditabbaṃ. <span class="bld">Idha pana na lakkhaṇato dūraṃ bhindatī</span>ti etthāpi vā na pubbe vuttanayena tidhā bhedassa akaraṇaṃ vuttaṃ, lakkhaṇato santikadūrānaṃ pana lakkhaṇato upādāyupādāya dūrasantikabhāvo natthīti lakkhaṇato dūrassa lakkhaṇatova santikabhāvākaraṇaṃ lakkhaṇato dūrassa abhedananti daṭṭhabbaṃ. Purimanayo viya ayaṃ nayo na hotīti ettakameva hi ettha dassetīti bhindamānoti ettha ca aññathā bhedanaṃ vuttaṃ, bhedanaṃ idha ca aññathā vuttanti.</p>
- <p class="centered">Rūpakkhandhaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Vedanākkhandhaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Cakkhādayo <a name="M0.0012"></a> pasādā oḷārikamanomayattabhāvapariyāpannā kāyavohāraṃ arahantīti tabbatthukā adukkhamasukhā <span class="bld">‘‘kāyikā’’</span>ti pariyāyena vuttā, na kāyapasādavatthukattā. Na hi cakkhādayo kāyapasādā hontīti. <span class="bld">Santativasena khaṇādivasena cā</span>ti ettha addhāsamayavasena atītādibhāvassa <a name="V0.0012"></a> avacanaṃ sukhādivasena bhinnāya atītādibhāvavacanato. Na hi sukhāyeva addhāvasena samayavasena ca atītādikā hoti, tathā dukkhā adukkhamasukhā ca kāyikacetasikādibhāvena bhinnā. Tena vedanāsamudayo addhāsamayavasena atītādibhāvena vattabbataṃ arahati samudāyassa tehi paricchinditabbattā, vedanekadesā pana ettha gahitāti te santatikhaṇehi paricchedaṃ arahanti tattha tathāparicchinditabbānaṃ gahitattāti. Ekasantatiyaṃ pana sukhādianekabhedasabbhāvena tesu yo bhedo paricchinditabbabhāvena gahito, tassa ekappakārassa pākaṭassa paricchedikā taṃsahitadvārālambanappavattā, avicchedena taduppādakekavidhavisayasamāyogappavattā ca santati bhavituṃ arahatīti tassa bhedantaraṃ anāmasitvā paricchedakabhāvena gahaṇaṃ kataṃ. Lahuparivattino vā dhammā parivattaneneva paricchedaṃ arahantīti santatikhaṇavasena paricchedo vutto. <span class="bld">Pubbantāparantamajjhagatā</span>ti etena hetupaccayakiccavasena vuttanayaṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Kilesaggisampayogato <span class="bld">sadarathā</span>. Etena sabhāvato oḷārikataṃ dasseti, <span class="bld">dukkhavipākaṭṭhenā</span>ti etena oḷārikavipākanipphādanena kiccato. Kammavegakkhittā kammapaṭibaddhabhūtā ca kāyakammādibyāpāravirahato nirussāhā vipākā, saussāhā ca kiriyā avipākā. Savipākā ca sagabbhā viya oḷārikāti tabbipakkhato avipākā <span class="bld">sukhumā</span>ti vuttā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asātaṭṭhenā</span>ti amadhuraṭṭhena. Tena sātapaṭipakkhaṃ aniṭṭhasabhāvaṃ dasseti. <span class="bld">Dukkhaṭṭhenā</span>ti dukkhamaṭṭhena. Tena dukkhānaṃ santāpanakiccaṃ dasseti. ‘‘Yāyaṃ, bhante, adukkhamasukhā vedanā, santasmiṃ esā paṇīte sukhe vuttā bhagavatā’’ti (ma. ni. 2.88; saṃ. ni. 4.267) vacanato <span class="bld">adukkhamasukhā</span> pharaṇasabhāvavirahato asantānaṃ kāmarāgapaṭighānusayānaṃ <a name="M0.0013"></a> anusayanassa aṭṭhānattā <span class="bld">santā,</span> sukhe nikantiṃ pariyādāya adhigantabbattā padhānabhāvaṃ nītāti <span class="bld">paṇītā</span>ti. Tathā anadhigantabbā ca kāmāvacarajātiādisaṅkaraṃ akatvā samānajātiyaṃ ñāṇasampayuttavippayuttādike samānabhede sukhato paṇītāti yojetabbā. Upabrūhitānaṃ dhātūnaṃ paccayabhāvena sukhā <span class="bld">khobheti</span> vibādhitānaṃ paccayabhāvena dukkhā ca. Ubhayampi kāyaṃ byāpentaṃ viya uppajjatīti <span class="bld">pharati. Madayamāna</span>nti madaṃ karontaṃ. <span class="bld">Chādayamāna</span>nti icchaṃ uppādentaṃ, avattharamānaṃ vā. Ghammābhitattassa sītodakaghaṭena āsittassa yathā kāyo upabrūhito hoti, evaṃ sukhasamaṅginopīti katvā <span class="bld">‘‘āsiñcamānaṃ viyā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Ekattanimitteyevā</span>ti pathavīkasiṇādike <a name="V0.0013"></a> ekasabhāve eva nimitte. <span class="bld">Caratī</span>ti nānāvajjane javane vedanā viya vipphandanarahitattā <span class="bld">sukhumā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Adhippāye akusalatāya <span class="bld">akovido. Kusalattike…pe… āgatattā</span>ti ‘‘kusalākusalā vedanā oḷārikā, abyākatā vedanā sukhumā’’ti evaṃ āgatattā. Bhūmantarabhede dassetuṃ <span class="bld">‘‘yampī’’</span>tiādi āraddhaṃ. <span class="bld">Iminā nīhārenā</span>ti etena ‘‘kāmāvacarasukhato kāmāvacarupekkhā sukhumā’’tiādinā sabhāvādibhedena ca oḷārikasukhumabhāvaṃ tatra tatreva kathento na bhindatīti nayaṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Lokiyalokuttaramissakā kathitā,</span> tasmā ekantapaṇīte hīnapaṇītānaṃ uddhaṭattā evameva ekantahīne ca yathāsambhavaṃ hīnapaṇītatā uddharitabbāti anuññātaṃ hotīti ubhayattha taduddharaṇe na kukkuccāyitabbanti attho.</p>
- <p class="bodytext">Akusalānaṃ kusalādīhi sukhumattābhāvato pāḷiyā āgatassa aparivattanīyabhāvena <span class="bld">‘‘heṭṭhimanayo na oloketabbo’’</span>ti vuttanti vadanti, taṃtaṃvāpanavasena kathanepi parivattanaṃ natthīti na parivattanaṃ sandhāya ‘‘heṭṭhimanayo na oloketabbo’’ti vuttaṃ, heṭṭhimanayassa pana vuttattā avuttanayaṃ gahetvā ‘‘taṃ taṃ vā panā’’ti vattuṃ yuttanti ‘‘heṭṭhimanayo na oloketabbo’’ti vuttanti veditabbo. Bahuvipākā akusalā dosussannatāya <span class="bld">oḷārikā,</span> tathā appavipākā kusalā. Mandadosattā appavipākā akusalā <span class="bld">sukhumā,</span> tathā bahuvipākā kusalā ca. Oḷārikasukhumanikantivatthubhāvato kāmāvacarādīnaṃ <span class="bld">oḷārikasukhumatā</span><a name="M0.0014"></a>. <span class="bld">Sāpī</span>ti bhāvanāmayāya bhedanena dānamayasīlamayānañca paccekaṃ bhedanaṃ nayato dassitanti veditabbaṃ. <span class="bld">Sāpī</span>ti vā tividhāpīti yojetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Jātiādivasena asamānakoṭṭhāsatā <span class="bld">visabhāgaṭṭho</span>. Dukkhavipākatādivasena asadisakiccatā, asadisasabhāvatā vā <span class="bld">visaṃsaṭṭho,</span> na asampayogo. Yadi siyā, dūravipariyāyena santikaṃ hotīti saṃsaṭṭhaṭṭhena santikatā āpajjati, na ca vedanāya vedanāsampayogo atthi. Santikapadavaṇṇanāya ca ‘‘sabhāgaṭṭhena sarikkhaṭṭhena cā’’ti vakkhatīti vuttanayeneva attho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na</span> <a name="V0.0014"></a> <span class="bld">dūrato santikaṃ uddharitabba</span>nti kasmā vuttaṃ, kiṃ yathā santikato akusalato akusalā dūreti uddharīyati, tathā tato dūrato kusalato kusalā santiketi uddharituṃ na sakkāti? Na sakkā. Tathā hi sati kusalā kusalāya santiketi katvā santikato santikatā eva uddharitā siyā, tathā ca sati santikasantikataratāvacanameva āpajjati, upādāyupādāya dūrasantikatāva idha vuccati, tasmā dūrato dūruddharaṇaṃ viya santikato santikuddharaṇañca na sakkā kātuṃ dūradūrataratāya viya santikasantikataratāya ca anadhippetattā. Atha pana vadeyya ‘‘na kusalā kusalāya eva santiketi uddharitabbā, atha kho yato sā dūre, tassā akusalāyā’’ti, tañca natthi. Na hi akusalāya kusalā kadāci santike atthīti. Athāpi vadeyya ‘‘yā akusalā kusalāya santike, sā tato dūrato kusalato uddharitabbā’’ti, tadapi natthi. Na hi kusale akusalā atthi, yā tato santiketi uddhariyeyya, tasmā idha vuttassa dūrassa dūrato accantavisabhāgattā dūre santikaṃ natthīti na sakkā dūrato santikaṃ uddharituṃ, santike panidha vutte bhinne tattheva dūraṃ labbhatīti āha <span class="bld">‘‘santikato pana dūraṃ uddharitabba’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext">Upādāyupādāya dūrato ca santikaṃ na sakkā uddharituṃ. Lobhasahagatāya dosasahagatā dūre lobhasahagatā santiketi hi vuccamāne santikatova santikaṃ uddharitaṃ hoti. Tathā dosasahagatāya lobhasahagatā dūre dosasahagatā santiketi etthāpi <a name="M0.0015"></a> sabhāgato sabhāgantarassa uddhaṭattā, na ca sakkā ‘‘lobhasahagatāya dosasahagatā dūre sā eva ca santike’’ti vattuṃ dosasahagatāya santikabhāvassa akāraṇattā, tasmā visabhāgatā bhedaṃ aggahetvā na pavattatīti sabhāgābyāpakattā dūratāya dūrato santikuddharaṇaṃ na sakkā kātuṃ. Na hi dosasahagatā akusalasabhāgaṃ sabbaṃ byāpetvā pavattatīti. Sabhāgatā pana bhedaṃ antogadhaṃ katvā pavattatīti visabhāgabyāpakattā santikatāya santikato dūruddharaṇaṃ sakkā kātuṃ. Akusalatā hi lobhasahagatādisabbavisabhāgabyāpikāti. Tenāha <span class="bld">‘‘na dūrato santikaṃ uddharitabba’’</span>ntiādi.</p>
- <p class="centered">Vedanākkhandhaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Saññākkhandhaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. <span class="bld">Cakkhusamphassajā</span> <a name="V0.0015"></a> <span class="bld">saññā</span>ti ettha yadipi vatthuto phassassa nāmaṃ phassato ca saññāya, vatthuvisiṭṭhaphassena pana visiṭṭhasaññā vatthunā ca visiṭṭhā hoti phassassa viya tassāpi tabbatthukattāti <span class="bld">‘‘vatthuto nāma’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Paṭighasamphassajā saññā</span>ti etthāpi yathā phasso vatthārammaṇapaṭighaṭṭanena uppanno, tathā tato jātasaññāpīti <span class="bld">‘‘vatthārammaṇato nāma’’</span>nti vuttaṃ. Ettha ca paṭighajo samphasso, paṭighaviññeyyo vā samphasso <span class="bld">paṭighasamphasso</span>ti uttarapadalopaṃ katvā vuttanti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Viññeyyabhāve vacanaṃ adhikicca pavattā, vacanādhīnā vā arūpakkhandhā, adhivacanaṃ vā etesaṃ pakāsanaṃ atthīti ‘‘adhivacanā’’ti vuccanti, tatojo samphasso adhivacanasamphasso, samphassoyeva vā yathāvuttehi atthehi adhivacano ca samphasso cāti adhivacanasamphasso, adhivacanaviññeyyo vā samphasso adhivacanasamphasso, tato tasmiṃ vā jātā <span class="bld">adhivacanasamphassajā</span>. Pañcadvārikasamphassepi yathāvutto attho sambhavatīti tena pariyāyena tatojāpi saññā <span class="bld">‘‘adhivacanasamphassajā’’</span>ti vuttā. Yathā pana aññappakārāsambhavato manosamphassajā nippariyāyena ‘‘adhivacanasamphassajā’’ti vuccati, na evaṃ ayaṃ paṭighasamphassajā āveṇikappakārantarasambhavatoti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Yadi <a name="M0.0016"></a> evaṃ cattāro khandhāpi yathāvuttasamphassato jātattā ‘‘adhivacanasamphassajā’’ti vattuṃ yuttā, saññāva kasmā evaṃ vuttāti? Tiṇṇaṃ khandhānaṃ atthavasena attano pattampi nāmaṃ yattha pavattamāno adhivacanasamphassaja-saddo niruḷhatāya dhammābhilāpo hoti, tassā saññāya eva āropetvā sayaṃ nivattanaṃ hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘tayo hi arūpino khandhā’’</span>tiādi. Atha vā saññāya paṭighasamphassajāti aññampi visiṭṭhaṃ nāmaṃ atthīti adhivacanasamphassajānāmaṃ tiṇṇaṃyeva khandhānaṃ bhavituṃ arahati. Te pana attano nāmaṃ saññāya datvā nivattāti imamatthaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘tayo hi arūpino khandhā’’</span>tiādi. <span class="bld">Pañcadvārikasaññā oloketvāpi jānituṃ sakkā</span>ti idaṃ tena tenādhippāyena hatthavikārādikaraṇe tadadhippāyavijānananimittabhūtā viññatti viya rajjitvā olokanādīsu rattatādivijānananimittaṃ olokanaṃ cakkhuviññāṇavisayasamāgame pākaṭaṃ hotīti taṃsampayuttāya saññāyapi tathāpākaṭabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Rajjitvā <a name="V0.0016"></a> olokanādivasena pākaṭā javanappavattā bhavituṃ arahatīti etissā āsaṅkāya nivattanatthaṃ <span class="bld">‘‘pasādavatthukā evā’’</span>ti āha. <span class="bld">Aññaṃ cintenta</span>nti yaṃ pubbe tena cintitaṃ ñātaṃ, tato aññaṃ cintentanti attho.</p>
- <p class="centered">Saññākkhandhaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Saṅkhārakkhandhaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. <span class="bld">Heṭṭhimakoṭiyā</span>ti ettha bhummaniddesova. Tattha hi padhānaṃ dassitanti. Yadi evaṃ uparimakoṭiyā taṃ na dassitanti āpajjatīti? Nāpajjati, uparimakoṭigatabhāvena vinā heṭṭhimakoṭigatabhāvābhāvato. Heṭṭhimakoṭi hi sabbabyāpikāti. Dutiye karaṇaniddeso, heṭṭhimakoṭiyā āgatāti sambandho. Purimepi vā ‘‘heṭṭhimakoṭiyā’’ti yaṃ vuttaṃ, tañca padhānasaṅkhāradassanavasenāti sambandhakaraṇena karaṇaniddesova. <span class="bld">Taṃsampayuttā saṅkhārā</span>ti ekūnapaññāsappabhede saṅkhāre āha. <span class="bld">Gahitāva honti</span> tappaṭibaddhattā.</p>
- <p class="centered">Saṅkhārakkhandhaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samuggama</span>-saddo <a name="M0.0017"></a> sañjātiyaṃ ādiuppattiyaṃ niruḷho. Taṃtaṃpaccayasamāyoge hi purimabhavasaṅkhātā purimantato uddhaṅgamanaṃ <span class="bld">samuggamo,</span> sandhiyaṃ vā paṭisandhiyaṃ uggamo <span class="bld">samuggamo</span>. So pana yattha pañcakkhandhā paripuṇṇā samuggacchanti, tattheva dassito. Etena nayena aparipuṇṇakhandhasamuggamo ekavokāracatuvokāresu sakkā viññātunti. Atha vā yathādhigatānaṃ pañcannampi khandhānaṃ saha uggamo uppatti <span class="bld">samuggamo</span>. Etasmiṃ atthe vikaluppatti asaṅgahitā hoti. Himavantappadese jātimantaeḷakalomaṃ <span class="bld">jātiuṇṇā. Sappimaṇḍabindū</span>ti evaṃ etthāpi <span class="bld">bindu</span>-saddo <a name="V0.0017"></a> yojetabbo. <span class="bld">Evaṃvaṇṇappaṭibhāga</span>nti evaṃvaṇṇaṃ evaṃsaṇṭhānañca. Paṭibhajanaṃ vā <span class="bld">paṭibhāgo,</span> sadisatābhajanaṃ sadisatāpattīti attho. Evaṃvidho vaṇṇappaṭibhāgo etassāti <span class="bld">evaṃvaṇṇappaṭibhāgaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Santatisīsānī</span>ti santatimūlāni, santatikoṭṭhāsā vā. Anekindriyasamāhārabhāvato hi padhānaṅgaṃ ‘‘sīsa’’nti vuccati, evaṃ vatthudasakādikoṭṭhāsā anekarūpasamudāyabhūtā ‘‘sīsānī’’ti vuttānīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pañcakkhandhā paripuṇṇā hontī</span>ti gaṇanāpāripūriṃ sandhāya vuttaṃ, na tassa tassa khandhassa paripuṇṇataṃ. Kammasamuṭṭhānapaveṇiyā vuttattā ‘‘utucittāhārajapaveṇī ca ettakaṃ kālaṃ atikkamitvā hotī’’tiādinā vattabbā siyā, taṃ pana ‘‘pubbāparato’’ti ettha vakkhatīti akathetvā kammajapaveṇī ca na sabbā vuttāti avuttaṃ dassetuṃ opapātikasamuggamo nāma dassito. <span class="bld">Evaṃ…pe… pañcakkhandhā paripuṇṇā hontī</span>ti paripuṇṇāyatanānaṃ vasena nayo dassito, aparipuṇṇāyatanānaṃ pana kāmāvacarānaṃ rūpāvacarānaṃ parihīnāyatanassa vasena santatisīsahāni veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pubbāparato</span>ti ayaṃ vicāraṇā na pañcannaṃ khandhānaṃ uppattiyaṃ, atha kho tesaṃ rūpasamuṭṭhāpaneti daṭṭhabbā. Taṃ dassento āha <span class="bld">‘‘evaṃ panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Apacchāapure uppannesū</span>ti etena saṃsayakāraṇaṃ dasseti. Sahuppannesu hi idameva paṭhamaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpeti, idaṃ pacchāti adassitaṃ na sakkā viññātuṃ. Ettha ca ‘‘pubbāparato’’ti etissā vicāraṇāya vatthubhāvena paṭisandhiyaṃ uppannā pavattā pañcakkhandhā gahitā. Tattha ca niddhāraṇe <a name="M0.0018"></a> bhummaniddesoti <span class="bld">‘‘rūpaṃ paṭhamaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpetī’’</span>ti āha. Aññathā bhāvenabhāvalakkhaṇatthe bhummaniddese sati rūpassa rūpasamuṭṭhāpanakkhaṇe kammassapi rūpasamuṭṭhānaṃ vadantīti ubhayanti vattabbaṃ siyāti. Rūpārūpasantatiñca gahetvā ayaṃ vicāraṇā pavattāti <span class="bld">‘‘rūpaṃ paṭhamaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpetī’’</span>ti vuttaṃ. Aññathā paṭisandhikkhaṇe eva vijjamāne gahetvā vicāraṇāya kariyamānāya arūpassa rūpasamuṭṭhāpanameva natthīti pubbāparasamuṭṭhāpanavicāraṇāva idha na upapajjatīti vattabbaṃ siyāti. <span class="bld">Vatthu uppādakkhaṇe dubbalaṃ hotī</span>ti sabbarūpānaṃ uppādakkhaṇe dubbalataṃ sandhāya vuttaṃ. Tadā hi taṃ pacchājātapaccayarahitaṃ āhārādīhi ca anupatthaddhanti ‘‘dubbala’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Kammavegakkhittattā</span>ti <a name="V0.0018"></a> idaṃ satipi bhavaṅgassa kammajabhāve sāyaṃ vipākasantati paṭisandhikkhaṇe purimabhavaṅgasamuṭṭhāpakato aññena kammunā khittā viya appatiṭṭhitā, tato parañca samānasantatiyaṃ anantarapaccayaṃ purejātapaccayañca labhitvā patiṭṭhitāti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paveṇī ghaṭiyatī</span>ti cakkhādivatthusantati ekasmiṃ vijjamāne eva aññassa nirodhuppattivasena ghaṭiyati, na cutipaṭisandhinissayavatthūnaṃ viya vicchedappavattīti attho. <span class="bld">Aṅgato</span>ti jhānaṅgato. Jhānaṅgāni hi cittena saha rūpasamuṭṭhāpakāni, tesaṃ anubaladāyakāni maggaṅgādīni tesu vijjamānesu visesarūpappavattidassanato. Atha vā yāni cittaṅgāni cetanādīni cittassa rūpasamuṭṭhāpane aṅgabhāvaṃ sahāyabhāvaṃ gacchanti, tesaṃ baladāyakehi jhānaṅgādīhi aparihīnanti attho. Tato parihīnattā hi cakkhuviññāṇādīni rūpaṃ na samuṭṭhāpentīti. Yo pana vadeyya ‘‘paṭisandhicittena sahajātavatthu tassa ṭhitikkhaṇe ca bhaṅgakkhaṇe ca purejātanti katvā paccayavekallābhāvato tasmiṃ khaṇadvaye rūpaṃ samuṭṭhāpetū’’ti, taṃ nivārento āha <span class="bld">‘‘yadi hi citta’’</span>ntiādi. Tattha ṭhitibhaṅgakkhaṇesupi tesaṃ dhammānaṃ vatthu purejātaṃ na hotīti na vattabbamevetanti anujāni, tatthāpi dosaṃ dasseti. Yadi tadā rūpaṃ samuṭṭhāpeyya, tava matena paṭisandhicittampi samuṭṭhāpeyya, tadā pana rūpuppādanameva natthi. Yadā ca rūpuppādanaṃ, tadā uppādakkhaṇe tava matenapi paccayavekallameva paṭisandhikkhaṇe purejātanissayābhāvato, tasmā <span class="bld">paṭisandhicittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpetī</span>ti ayamettha adhippāyo. Uppādakkhaṇe aṭṭha rūpāni gahetvā <a name="M0.0019"></a> uṭṭhahati. Kasmā? Arūpadhammānaṃ anantarādipaccayavasena savegānaṃ paripuṇṇabalānameva uppattito.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avisayatāyā</span>ti agatapubbassa gāmassa āgantukassa avisayabhāvato. <span class="bld">Appahutatāyā</span>ti tattha tassa anissarabhāvato. <span class="bld">Cittasamuṭṭhāna…pe… ṭhitānī</span>ti idaṃ yehākārehi cittasamuṭṭhānarūpānaṃ cittacetasikā paccayā honti, tehi sabbehi paṭisandhiyaṃ cittacetasikā samatiṃsakammajarūpānaṃ yathāsambhavaṃ paccayā hontīti katvā vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vaṭṭamūla</span>nti taṇhā avijjā vuccati. Cuticittena uppajjamānaṃ rūpaṃ tato purimatarehi uppajjamānaṃ viya na bhavantare uppajjatīti vaṭṭamūlassa vūpasantattā anuppatti vicāretabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpassa</span> <a name="V0.0019"></a> <span class="bld">natthitāyā</span>ti rūpānaṃ nissaraṇattā arūpassa, virāgavasena pahīnattā uppādetabbassa abhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Rūpokāse vā rūpaṃ atthīti katvā rūpapaccayānaṃ rūpuppādanaṃ hoti, arūpaṃ pana rūpassa okāso na hotīti yasmiṃ rūpe sati cittaṃ aññaṃ rūpaṃ uppādeyya, tadeva tattha natthīti attho. Purimarūpassapi hi paccayabhāvo atthi puttassa pitisadisatādassanatoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Utu pana paṭhamaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpeti</span> paṭisandhicittassa ṭhitikkhaṇe samuṭṭhāpanatoti adhippāyo. <span class="bld">Utu nāma cesa dandhanirodho</span>tiādi utussa ṭhānakkhaṇe uppādane kāraṇadassanatthaṃ arūpānaṃ uppādakāladassanatthañca vuttaṃ. Dandhanirodhattā hi so ṭhitikkhaṇe balavāti tadā rūpaṃ samuṭṭhāpeti, tasmiṃ dharante eva khippanirodhattā soḷasasu cittesu uppannesu paṭisandhianantaraṃ cittaṃ utunā samuṭṭhite rūpe puna samuṭṭhāpetīti adhippāyo. <span class="bld">Tasmiṃ dharante eva soḷasa cittāni uppajjitvā nirujjhantī</span>ti etena pana vacanena yadi uppādanirodhakkhaṇā dharamānakkhaṇe eva gahitā, ‘‘soḷasacittakkhaṇāyukaṃ rūpa’’nti vuttaṃ hoti, athuppādakkhaṇaṃ aggahetvā nirodhakkhaṇova gahito, ‘‘sattarasacittakkhaṇāyuka’’nti, sace nirodhakkhaṇaṃ aggahetvā uppādakkhaṇo gahito, ‘‘adhikasoḷasacittakkhaṇāyuka’’nti, yadi pana uppādanirodhakkhaṇā dharamānakkhaṇe na gahitā, ‘‘adhikasattarasacittakkhaṇāyuka’’nti. Yasmā pana <span class="bld">‘‘tesu paṭisandhianantara’’</span>nti <a name="M0.0020"></a> paṭisandhipi tassa dharamānakkhaṇe uppannesu gahitā, tasmā uppādakkhaṇo dharamānakkhaṇe gahitoti nirodhakkhaṇe aggahite adhikasoḷasacittakkhaṇāyukatā vakkhamānā, gahite vā soḷasacittakkhaṇāyukatā adhippetāti veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ojā kharā</span>ti savatthukaṃ ojaṃ sandhāyāha. Sabhāvato sukhumāya hi ojāya vatthuvasena atthi oḷārikasukhumatāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cittañcevā</span>ti cittassa pubbaṅgamatāya vuttaṃ, taṃsampayuttakāpi pana rūpasamuṭṭhāpakā hontīti. Yathāha ‘‘hetū hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayo’’tiādi (paṭṭhā. 1.1.1). <span class="bld">Citta</span>nti vā cittuppādaṃ gaṇhāti, na kammacetanaṃ viya ekadhammameva avijjamānaṃ. Kammasamuṭṭhānañca taṃsampayuttehipi samuṭṭhitaṃ hotūti ce? Na, tehi samuṭṭhitabhāvassa avuttattā, avacanañca tesaṃ kenaci paccayena paccayabhāvābhāvato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Addhānaparicchedato</span>ti <a name="V0.0020"></a> kālaparicchedato. Tattha ‘‘sattarasa cittakkhaṇā rūpassa addhā, rūpassa sattarasamo bhāgo arūpassā’’ti eso addhānaparicchedo adhippeto. <span class="bld">Paṭisandhikkhaṇe</span>ti idaṃ nayadassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ tato parampi rūpārūpānaṃ sahuppattisabbhāvato, na panetaṃ paṭisandhikkhaṇe asahuppattiabhāvaṃ sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ, paṭisandhicittassa ṭhitibhaṅgakkhaṇesupi rūpuppattiṃ sayameva vakkhatīti. Phalappattanidassanena ca rūpārūpānaṃ asamānakālataṃ nidasseti, na sahuppādaṃ tadatthaṃ anāraddhattā. Sahuppādena pana asamānakālatā sukhadīpanā hotīti taṃdīpanatthameva sahuppādaggahaṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Yadi evaṃ rūpārūpānaṃ asamānaddhattā arūpaṃ ohāya rūpassa pavatti āpajjatīti etassā nivāraṇatthamāha <span class="bld">‘‘tattha kiñcāpī’’</span>tiādi. <span class="bld">Ekappamāṇāvā</span>ti nirantaraṃ pavattamānesu rūpārūpadhammesu nicchiddesu arūparahitaṃ rūpaṃ, rūparahitaṃ vā arūpaṃ natthīti katvā vuttaṃ. Ayañca kathā pañcavokāre kammajarūpappavattiṃ nibbānapaṭibhāganirodhasamāpattirahitaṃ sandhāya katāti daṭṭhabbā. <span class="bld">Pade pada</span>nti attano pade eva padaṃ nikkhipanto viya lahuṃ lahuṃ akkamitvāti attho. <span class="bld">Anohāyā</span>ti yāva cuti, tāva <a name="M0.0021"></a> avijahitvā, cutikkhaṇe pana saheva nirujjhantīti. Yasmiñcaddhāne aññamaññaṃ anohāya pavatti, so ca paṭisandhicutiparicchinno ukkaṃsato etesaṃ addhāti. <span class="bld">Eva</span>nti etena pubbe vuttaṃ avakaṃsato addhāpakāraṃ imañca saṅgaṇhātīti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekuppādanānānirodhato</span>ti etaṃ dvayamapi saha gahetvā rūpārūpānaṃ ‘‘ekuppādanānānirodhato’’ti eko daṭṭhabbākāro vuttoti daṭṭhabbo. Evaṃ ito paresupi. <span class="bld">Pacchimakammajaṃ ṭhapetvā</span>ti tassa cuticittena saha nirujjhanato nānānirodho natthīti katvā vuttanti vadanti. Tassa pana ekuppādopi natthi heṭṭhā soḷasake pacchimassa bhaṅgakkhaṇe uppattivacanato. Yadi pana yassa ekuppādanānānirodhā dvepi na santi, taṃ ṭhapetabbaṃ. Sabbampi cittassa bhaṅgakkhaṇe uppannaṃ ṭhapetabbaṃ siyā, pacchimakammajassa pana uppattito parato cittesu pavattamānesu kammajarūpassa anuppattito vajjetabbaṃ gahetabbañca tadā natthīti ‘‘pacchimakammajaṃ ṭhapetvā’’ti vuttanti veditabbaṃ. Tato pubbe pana aṭṭhacattālīsakammajarūpapaveṇī atthīti tattha yaṃ cittassa uppādakkhaṇe uppannaṃ, taṃ aññassa uppādakkhaṇe nirujjhatīti ‘‘ekuppādanānānirodha’’nti gahetvā ṭhitibhaṅgakkhaṇesu uppannarūpāni vajjetvā evaṃ ekuppādanānānirodhato veditabbāti yojanā <a name="V0.0021"></a> katāti daṭṭhabbā. Tañhi rūpaṃ arūpena, arūpañca tena ekuppādanānānirodhanti. Tattha saṅkhalikassa viya sambandho paveṇīti katvā aṭṭhacattālīsakammajiyavacanaṃ kataṃ, aññathā ekūnapaññāsakammajiyavacanaṃ kattabbaṃ siyā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nānuppāda…pe… pacchimakammajena dīpetabbā</span>ti tena sudīpanattā vuttaṃ. Etena hi nayena sakkā tato pubbepi ekassa cittassa bhaṅgakkhaṇe uppannarūpaṃ aññassapi bhaṅgakkhaṇe eva nirujjhatīti taṃ arūpena, arūpañca tena nānuppādaṃ ekanirodhanti viññātunti. Ubhayatthāpi pana aññassa cittassa ṭhitikkhaṇe uppannaṃ rūpaṃ aññassa ṭhitikkhaṇe, tassa ṭhitikkhaṇe uppajjitvā ṭhitikkhaṇe eva nirujjhanakaṃ arūpañca na saṅgahitaṃ, taṃ ‘‘nānuppādato nānānirodhato’’ti ettheva saṅgahaṃ gacchatīti veditabbaṃ. Catusantatikarūpena hi nānuppādanānānirodhatādīpanā ettha ṭhitikkhaṇe uppannassa dassitattā adassitassa vasena nayadassanaṃ hotīti. Samatiṃsakammajarūpesu eva ṭhitassapi gabbhe gatassa maraṇaṃ atthīti tesaṃ eva vasena pacchimakampi yojitaṃ. <span class="bld">Amarā nāma bhaveyyuṃ,</span> kasmā? Yathā channaṃ vatthūnaṃ pavatti<a name="M0.0022"></a>, evaṃ taduppādakakammeneva bhavaṅgādīnañca tabbatthukānaṃ pavattiyā bhavitabbanti. Na hi taṃ kāraṇaṃ atthi, yena taṃ kammajesu ekaccaṃ pavatteyya, ekaccaṃ na pavatteyyāti. Tasmā āyuusmāviññāṇādīnaṃ jīvitasaṅkhārānaṃ anūnattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘amarā nāma bhaveyyu’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Uppādakkhaṇe uppannaṃ aññassa uppādakkhaṇe nirujjhati, ṭhitikkhaṇe uppannaṃ aññassa ṭhitikkhaṇe, bhaṅgakkhaṇe uppannaṃ aññassa bhaṅgakkhaṇe nirujjhatī’’ti idaṃ aṭṭhakathāyaṃ āgatattā vuttanti adhippāyo. Attano panādhippāyaṃ uppādakkhaṇe uppannaṃ nirodhakkhaṇe, ṭhitikkhaṇe uppannañca uppādakkhaṇe, bhaṅgakkhaṇe uppannaṃ ṭhitikkhaṇe nirujjhatīti dīpetiyeva. Evañca katvā addhānaparicchede ‘‘taṃ pana sattarasamena cittena saddhiṃ nirujjhatī’’ti (vibha. aṭṭha. 26 pakiṇṇakakathā) vuttaṃ. <span class="bld">Imāya pāḷiyā virujjhati,</span> kasmā? Catusamuṭṭhānikarūpassapi samānāyukatāya bhavitabbattāti adhippāyo. Yathā pana etehi yojitaṃ, tathā rūpassa ekuppādanānānirodhatā nānuppādekanirodhatā ca natthiyeva.</p>
- <p class="bodytext">Yā pana etehi rūpassa sattarasacittakkhaṇāyukatā vuttā, yā ca aṭṭhakathāyaṃ tatiyabhāgādhikasoḷasacittakkhaṇāyukatā, sā <span class="bld">paṭiccasamuppādavibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ</span> (vibha. aṭṭha. 227) atītārammaṇāya <a name="V0.0022"></a> cutiyā anantarā paccuppannārammaṇaṃ paṭisandhiṃ dassetuṃ ‘‘ettāvatā ekādasa cittakkhaṇā atītā honti, tathā pañcadasa cittakkhaṇā atītā honti, athāvasesapañcacittaekacittakkhaṇāyuke tasmiṃ yevārammaṇe paṭisandhicittaṃ uppajjatī’’ti dassitena soḷasacittakkhaṇāyukabhāvena virujjhati. Na hi sakkā ‘‘ṭhitikkhaṇe eva rūpaṃ āpāthamāgacchatī’’ti vattuṃ. Tathā hi sati na rūpassa ekādasa vā pañcadaseva vā cittakkhaṇā atītā, atha kho atirekaekādasapañcadasacittakkhaṇā. Tasmā yadipi pañcadvāre ṭhitippattameva rūpaṃ pasādaṃ ghaṭṭetīti yujjeyya, manodvāre pana uppādakkhaṇepi āpāthamāgacchatīti icchitabbametaṃ. Na hi manodvāre atītādīsu kiñci āpāthaṃ nāgacchatīti. Manodvāre ca evaṃ vuttaṃ ‘‘ekādasa cittakkhaṇā atītā, athāvasesapañcacittakkhaṇāyuke’’ti (vibha. aṭṭha. 227).</p>
- <p class="bodytext">Yo cettha cittassa ṭhitikkhaṇo vutto, so ca atthi natthīti vicāretabbo. <span class="bld">Cittayamake</span> (yama. 2.cittayamaka.102) hi ‘‘uppannaṃ uppajjamānanti? Bhaṅgakkhaṇe uppannaṃ, no <a name="M0.0023"></a> ca uppajjamāna’’nti ettakameva vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘ṭhitikkhaṇe bhaṅgakkhaṇe cā’’ti. Tathā ‘‘nuppajjamānaṃ nuppannanti? Bhaṅgakkhaṇe nuppajjamānaṃ, no ca nuppanna’’nti ettakameva vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘ṭhitikkhaṇe bhaṅgakkhaṇe cā’’ti. Evaṃ ‘‘na niruddhaṃ na nirujjhamānaṃ, na nirujjhamānaṃ na niruddha’’nti etesaṃ paripuṇṇavissajjane ‘‘uppādakkhaṇe anāgatañcā’’ti vatvā ‘‘ṭhitikkhaṇe’’ti avacanaṃ, atikkantakālavāre ca ‘‘bhaṅgakkhaṇe cittaṃ uppādakkhaṇaṃ vītikkanta’’nti vatvā ‘‘ṭhitikkhaṇe’’ti avacanaṃ ṭhitikkhaṇābhāvaṃ cittassa dīpeti. <span class="bld">Suttesu</span>pi hi ‘‘ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’’ti tasseva (saṃ. ni. 3.38; a. ni. 3.47) ekassa aññathattābhāvato ‘‘yassā aññathattaṃ paññāyati, sā santatiṭhitī’’ti na na sakkā vattunti, vijjamānaṃ vā khaṇadvayasamaṅgiṃ ṭhitanti.</p>
- <p class="bodytext">Yo cettha cittanirodhakkhaṇe rūpuppādo vutto, so ca vicāretabbo ‘‘yassa vā pana samudayasaccaṃ nirujjhati, tassa dukkhasaccaṃ uppajjatīti? Noti vutta’’nti (yama. 1.saccayamaka.136). Yo ca cittassa uppādakkhaṇe rūpanirodho vutto, so ca vicāretabbo ‘‘yassa kusalā dhammā uppajjanti, tassa abyākatā dhammā nirujjhantīti? Notiādi (yama. 3.dhammayamaka.163) vutta’’nti. Na ca cittasamuṭṭhānarūpameva sandhāya paṭikkhepo katoti sakkā vattuṃ <a name="V0.0023"></a> cittasamuṭṭhānarūpādhikārassa abhāvā, abyākatasaddassa ca cittasamuṭṭhānarūpesveva appavattito. Yadi <span class="bld">saṅkhārayamake</span> kāyasaṅkhārassa cittasaṅkhārena sahuppādekanirodhavacanato abyākata-saddena cittasamuṭṭhānamevettha gahitanti kāraṇaṃ vadeyya, tampi akāraṇaṃ. Na hi tena vacanena aññarūpānaṃ cittena sahuppādasahanirodhapaṭikkhepo kato, nāpi nānuppādanānānirodhānujānanaṃ, neva cittasamuṭṭhānato aññassa abyākatabhāvanivāraṇañca kataṃ, tasmā tathā appaṭikkhittānānuññātānivāritābyākatabhāvānaṃ sahuppādasahanirodhādikānaṃ kammajādīnaṃ etena cittassa uppādakkhaṇe nirodho paṭikkhittoti na sakkā kammajādīnaṃ cittassa uppādakkhaṇe nirodhaṃ vattuṃ. Yamakapāḷianussaraṇe ca sati uppādānantaraṃ cittassa bhijjamānatāti tasmiṃ khaṇe cittaṃ na ca rūpaṃ samuṭṭhāpeti vinassamānattā, nāpi ca aññassa rūpasamuṭṭhāpakassa sahāyabhāvaṃ gacchatīti paṭisandhicittena sahuppanno utu tadanantarassa cittassa uppādakkhaṇe rūpaṃ samuṭṭhāpeyya. Evañca sati rūpārūpānaṃ ādimhi saha rūpasamuṭṭhāpanato pubbāparatoti idampi natthi, atilahuparivattañca <a name="M0.0024"></a> cittanti yena sahuppajjati, taṃ cittakkhaṇe rūpaṃ uppajjamānamevāti sakkā vattuṃ. Teneva hi taṃ paṭisandhito uddhaṃ acittasamuṭṭhānānaṃ attanā saha uppajjamānānaṃ na kenaci paccayena paccayo hoti, tadanantarañca taṃ ṭhitippattanti tadanantaraṃ cittaṃ tassa pacchājātapaccayo hoti, na sahajātapaccayoti. Yadi evaṃ ‘‘yassa kāyasaṅkhāro uppajjati, tassa vacīsaṅkhāro nirujjhatīti? No’’ti (yama. 2.saṅkhārayamaka.128), vattabbanti ce? Na, cittanirodhakkhaṇe rūpuppādārambhābhāvatoti. Nippariyāyena hi cittassa uppādakkhaṇe eva rūpaṃ uppajjamānaṃ hoti, cittakkhaṇe pana avītivatte taṃ attano rūpasamuṭṭhāpanapurejātapaccayakiccaṃ na karoti, arūpañca tassa pacchājātapaccayo na hotīti ṭhitippattivisesālābhaṃ sandhāya pariyāyena idaṃ vuttanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tato paraṃ panā</span>ti etassa ‘‘ettha pana yadeta’’ntiādikāyapi saṅgahakathāya niṭṭhitāya purimakathāya sanniṭṭhānato ‘‘tato paṭṭhāya kammajarūpapaveṇī na pavattatī’’ti etena saha sambandhoti cutito paranti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpaṃ pana rūpena sahā</span>tiādinā yathā aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, tathā ekuppādekanirodhatā rūpānaṃ arūpehi, arūpānaṃ rūpehi ca natthīti katvā rūpānaṃ rūpeheva, arūpānañca arūpehi yojitā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sarīrassa</span> <a name="V0.0024"></a> <span class="bld">rūpaṃ</span> avayavabhūtanti attho, ghanabhūto puñjabhāvo <span class="bld">ghanapuñjabhāvo,</span> na tilamuggādipuñjā viya sithilasambandhanānaṃ puñjoti attho. <span class="bld">Ekuppādāditā</span>ti yathāvutte tayo pakāre āha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Heṭṭhā</span>ti rūpakaṇḍavaṇṇanāyaṃ. <span class="bld">Parinipphannāva hontī</span>ti vikārarūpādīnañca rūpakaṇḍavaṇṇanāyaṃ parinipphannatāpariyāyo vuttoti katvā vuttaṃ. Parinipphannanipphannānaṃ ko visesoti? Pubbantāparantaparicchinno paccayehi nipphādito tilakkhaṇāhato sabhāvadhammo <span class="bld">parinipphanno, nipphanno</span> pana asabhāvadhammopi hoti nāmaggahaṇasamāpajjanādivasena nipphādiyamānoti. <span class="bld">Nirodhasamāpatti panā</span>ti etena sabbampi upādāpaññattiṃ tadekadesena dassetīti veditabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Kamādivinicchayakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dassanena</span> <a name="M0.0025"></a> <span class="bld">pahātabbā</span>tiādinā paṭhamaṃ pahātabbā paṭhamaṃ vuttā, dutiyaṃ pahātabbā dutiyanti ayaṃ <span class="bld">pahānakkamo</span>. Anupubbapaṇītā bhūmiyo anupubbena vavatthitāti tāsaṃ vasena desanāya <span class="bld">bhūmikkamo</span>. ‘‘Cattāro satipaṭṭhānā’’tiādiko (saṃ. ni. 5.372, 382, 383; vibha. 355) ekakkhaṇepi satipaṭṭhānādisambhavato <span class="bld">desanākkamova</span>. Dānakathādayo anupubbukkaṃsato kathitā, uppattiādivavatthānābhāvato pana dānādīnaṃ idha desanākkamavacanaṃ. Desanākkamoti ca yathāvuttavavatthānābhāvato anekesaṃ vacanānaṃ saha pavattiyā asambhavato yena kenaci pubbāpariyena desetabbattā tena tenādhippāyena desanāmattasseva kamo vuccati. <span class="bld">Abhedena hī</span>ti rūpādīnaṃ bhedaṃ akatvā piṇḍaggahaṇenāti attho. <span class="bld">Cakkhuādīnampi visayabhūta</span>nti ekadesena rūpakkhandhaṃ samudāyabhūtaṃ vadati. <span class="bld">Eva</span>nti ettha vuttanayenāti adhippāyo. ‘‘Chadvārādhipati rājā’’ti (dha. pa. aṭṭha. 2.erakapattanāgarājavatthu) ‘‘manopubbaṅgamā dhammā’’ti (dha. pa. 1-2) ca vacanato viññāṇaṃ <span class="bld">adhipati</span>.</p>
- <p class="bodytext">Rūpakkhandhe <a name="V0.0025"></a> <span class="bld">‘‘sāsavaṃ upādāniya’’</span>nti vacanaṃ anāsavānaṃ dhammānaṃ sabbhāvato rūpakkhandhassa taṃsabhāvatānivattanatthaṃ, na anāsavarūpanivattanatthanti. <span class="bld">Anāsavāva khandhesu vuttā</span>ti ettha aṭṭhānappayutto <span class="bld">eva</span>-saddo daṭṭhabbo, anāsavā khandhesveva vuttāti attho.</p>
- <p class="bodytext">Sabbasaṅkhatānaṃ sabhāgena ekajjhaṃ saṅgaho <span class="bld">sabbasaṅkhatasabhāgekasaṅgaho</span>. Sabhāgasabhāgena hi saṅgayhamānā sabbasaṅkhatā phassādayo pañcakkhandhā honti. Tattha ruppanādisāmaññena samānakoṭṭhāsā ‘‘sabhāgā’’ti veditabbā. Tesu saṅkhatābhisaṅkharaṇakiccaṃ āyūhanarasāya cetanāya balavanti sā ‘‘saṅkhārakkhandho’’ti vuttā, aññe ca ruppanādivisesalakkhaṇarahitā phassādayo saṅkhatābhisaṅkharaṇasāmaññenāti daṭṭhabbā. Phusanādayo pana sabhāvā visuṃ khandha-saddavacanīyā na hontīti dhammasabhāvaviññunā tathāgatena phassakhandhādayo na vuttāti daṭṭhabbāti. ‘‘Ye keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā sassatavādā sassataṃ lokañca paññapenti attānañca, sabbe te imeyeva pañcupādānakkhandhe nissāya paṭicca, etesaṃ vā aññatara’’ntiādīnañca suttānaṃ vasena attattaniyagāhavatthussa etaparamatā daṭṭhabbā, etena ca vakkhamānasuttavasena ca khandhe eva nissāya <a name="M0.0026"></a> parittārammaṇādivasena na vattabbā ca diṭṭhi uppajjati, khandhanibbānavajjassa sabhāvadhammassa abhāvatoti vuttaṃ hoti. Aññesañca khandha-saddavacanīyānaṃ sīlakkhandhādīnaṃ sabbhāvato na pañcevāti etaṃ codanaṃ nivattetumāha <span class="bld">‘‘aññesañca tadavarodhato’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Dukkhadukkhavipariṇāmadukkhasaṅkhāradukkhatāvasena vedanāya <span class="bld">ābādhakattaṃ</span> daṭṭhabbaṃ. Rāgādisampayuttassa vipariṇāmādidukkhassa itthipurisādiākāraggāhikā taṃtaṃsaṅkappamūlabhūtā saññā <span class="bld">samuṭṭhānaṃ</span>. Rogassa pittādīni viya āsannakāraṇaṃ <span class="bld">samuṭṭhānaṃ,</span> utubhojanavesamādīni viya mūlakāraṇaṃ <span class="bld">nidānaṃ</span>. ‘‘Cittassaṅgabhūtā cetasikā’’ti cittaṃ <span class="bld">gilānūpamaṃ</span> vuttaṃ, sukhasaññādivasena vedanākāraṇāya hetubhāvato vedanābhojanassa chādāpanato ca saññā <span class="bld">aparādhūpamā byañjanūpamā</span> ca, ‘‘pañca vadhakā paccatthikāti kho, bhikkhave, pañcannetaṃ upādānakkhandhānaṃ adhivacana’’nti <span class="bld">āsivisūpame</span> (saṃ. ni. 4.238) vadhakāti vuttā, ‘‘bhāroti kho, bhikkhave, pañcannetaṃ upādānakkhandhānaṃ adhivacana’’nti <span class="bld">bhārasutte</span> (saṃ. ni. 3.22) bhārāti, ‘‘atītaṃpāhaṃ addhānaṃ rūpena khajjiṃ, seyyathāpāhaṃ etarahi paccuppannena rūpena khajjāmi, ahañceva kho pana anāgataṃ rūpaṃ abhinandeyyaṃ, anāgatenapāhaṃ rūpena khajjeyyaṃ. Seyyathāpetarahi khajjāmī’’tiādinā <span class="bld">khajjanīyapariyāyena</span> (saṃ. ni. 3.79) khādakāti<a name="V0.0026"></a>, ‘‘so aniccaṃ rūpaṃ ‘aniccaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānātī’’tiādinā <span class="bld">yamakasutte</span> (saṃ. ni. 3.85) aniccādikāti. Yadipi imasmiṃ vibhaṅge avisesena khandhā vuttā, bāhullena pana upādānakkhandhānaṃ tadantogadhānaṃ daṭṭhabbatā vuttāti veditabbāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Desitādiccabandhunā</span>ti desitaṃ ādiccabandhunā, desitāni vā. Gāthāsukhatthaṃ anunāsikalopo, nikāralopo vā kato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gahetuṃ na sakkā</span>ti niccādivasena gahetuṃ na yuttanti attho.</p>
- <p class="bodytext">Rūpena saṇṭhānena phalakasadiso dissamāno kharabhāvābhāvā phalakakiccaṃ na karotīti <span class="bld">‘‘na sakkā taṃ gahetvā phalakaṃ vā āsanaṃ vā kātu’’</span>nti āha. <span class="bld">Na tathā tiṭṭhatī</span>ti niccādikā na hotīti attho, taṇhādiṭṭhīhi vā niccādiggahaṇavasena uppādādianantaraṃ bhijjanato gahitākārā hutvā na tiṭṭhatīti attho. <span class="bld">Koṭisatasahassasaṅkhyā</span>ti idaṃ <a name="M0.0027"></a> na gaṇanaparicchedadassanaṃ, bahubhāvadassanameva panetaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Udakajallaka</span>nti udakalasikaṃ. Yathā udakatale bindunipātajanito vāto udakajallakaṃ saṅkaḍḍhitvā puṭaṃ katvā pupphuḷaṃ nāma karoti, evaṃ vatthumhi ārammaṇāpāthagamanajanito phasso anupacchinnaṃ kilesajallaṃ sahakārīpaccayantarabhāvena saṅkaḍḍhitvā vedanaṃ nāma karoti. Idañca kilesehi mūlakāraṇabhūtehi ārammaṇassādanabhūtehi ca nibbattaṃ vaṭṭagatavedanaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Ukkaṭṭhaparicchedena vā cattāro paccayā vuttā, ūnehipi pana uppajjateva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nānālakkhaṇo</span>ti vaṇṇagandharasaphassādīhi nānāsabhāvo. Māyāya dassitaṃ rūpaṃ <span class="bld">‘‘māyā’’</span>ti āha. Pañcapi upādānakkhandhā asubhādisabhāvā eva kilesāsucivatthubhāvāditoti asubhādito daṭṭhabbā eva. Tathāpi katthaci koci viseso sukhaggahaṇīyo hotīti āha <span class="bld">‘‘visesato cā’’</span>tiādi. Tattha cattāro satipaṭṭhānā catuvipallāsappahānakarāti tesaṃ gocarabhāvena rūpakkhandhādīsu asubhādivasena daṭṭhabbatā vuttā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Khandhehi na vihaññati</span> parividitasabhāvattā. Vipassakopi hi tesaṃ vipattiyaṃ na dukkhamāpajjati, khīṇāsavesu pana vattabbameva natthi. Te hi āyatimpi khandhehi na bādhīyantīti<a name="V0.0027"></a>. <span class="bld">Kabaḷīkārāhāraṃ parijānātī</span>ti ‘‘āhārasamudayā rūpasamudayo’’ti (saṃ. ni. 3.56-57) vuttattā ajjhattikarūpe chandarāgaṃ pajahanto tassa samudayabhūte kabaḷīkārāhārepi chandarāgaṃ pajahatīti attho, ayaṃ pahānapariññā. Ajjhattikarūpaṃ pana pariggaṇhanto tassa paccayabhūtaṃ kabaḷīkārāhārampi pariggaṇhātīti ñātapariññā. Tassa ca udayavayānupassī hotīti tīraṇapariññā ca yojetabbā. Kāmarāgabhūtaṃ abhijjhaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘abhijjhākāyagantha’’</span>nti āha. Asubhānupassanāya hi kāmarāgappahānaṃ hotīti. Kāmarāgamukhena vā sabbalobhappahānaṃ vadati. ‘‘Phassapaccayā vedanā’’ti vuttattā āhāraparijānane vuttanayena phassaparijānanañca yojetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Sukhatthameva bhavapatthanā hotīti vedanāya taṇhaṃ pajahanto <span class="bld">bhavoghaṃ uttarati</span>. Sabbaṃ vedanaṃ dukkhato passanto attano parena apubbaṃ dukkhaṃ uppāditaṃ, sukhaṃ <a name="M0.0028"></a> vā vināsitaṃ na passati, tato ‘‘anatthaṃ me acarī’’tiādiāghātavatthuppahānato <span class="bld">byāpādakāyaganthaṃ bhindati</span>. ‘‘Sukhabahule sugatibhave suddhī’’ti gahetvā gosīlagovatādīhi suddhiṃ parāmasanto sukhapatthanāvaseneva parāmasatīti vedanāya taṇhaṃ pajahanto <span class="bld">sīlabbatupādānaṃ na upādiyati</span>. Manosañcetanā saṅkhārakkhandhova, saññā pana taṃsampayuttāti saññāsaṅkhāre anattato passanto manosañcetanāya chandarāgaṃ pajahati eva, tañca pariggaṇhāti tīreti cāti <span class="bld">‘‘saññaṃ saṅkhāre…pe… parijānātī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Avijjāya viññāṇe ghanaggahaṇaṃ hotīti ghanavinibbhogaṃ katvā taṃ aniccato passanto <span class="bld">avijjoghaṃ uttarati</span>. Mohabaleneva sīlabbataparāmāsaṃ hotīti taṃ pajahanto <span class="bld">sīlabbataparāmāsakāyaganthaṃ bhindati</span>.</p>
- <p class="indent">‘‘Yañca kho etaṃ, bhikkhave, vuccati cittaṃ itipi mano itipi viññāṇaṃ itipi, tatrāssutavā puthujjano nālaṃ nibbindituṃ, nālaṃ virajjituṃ, nālaṃ vimuccituṃ. Taṃ kissa hetu? Dīgharattaṃhetaṃ, bhikkhave, assutavato puthujjanassa ajjhositaṃ mamāyitaṃ parāmaṭṭhaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti (saṃ. ni. 2.61) –</p>
- <p class="unindented">Vacanato <a name="V0.0028"></a> viññāṇaṃ niccato passanto diṭṭhupādānaṃ upādiyatīti aniccato passanto taṃ na upādiyatīti.</p>
- <p class="centered">Kamādivinicchayakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. Evaṃ yā ekavidhādinā vuttavedanānaṃ bhūmivasena jānitabbatā, taṃ vatvā puna sampayuttato dassitatādijānitabbappakāraṃ vattumāha <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādi. <span class="bld">Aṭṭhavidhena tatthā</span>ti <span class="bld">tattha</span>-saddassa sattavidhabhedeneva yojanā chabbidhabhedena yojanāya sati aṭṭhavidhattābhāvato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pūraṇatthameva vutto</span>ti dasavidhatāpūraṇatthameva vutto, na navavidhabhede viya nayadānatthaṃ. Kasmā? Tattha nayassa dinnattā. Bhinditabbassa hi bhedanaṃ nayadānaṃ, tañca tattha katanti. Yathā ca kusalattiko, evaṃ ‘‘kāyasamphassajā <a name="M0.0029"></a> vedanā atthi sukhā, atthi dukkhā’’ti idampi pūraṇatthamevāti dīpitaṃ hoti aṭṭhavidhabhede nayassa dinnattā.</p>
- <p class="bodytext">Pubbe gahitato aññassa gahaṇaṃ vaḍḍhanaṃ gahaṇavaḍḍhanavasena, na purimagahite ṭhite aññupacayavasena. Vaḍḍhana-saddo vā chedanattho kesavaḍḍhanādīsu viyāti pubbe gahitassa aggahaṇaṃ chindanaṃ vaḍḍhanaṃ, dukatikānaṃ ubhayesaṃ vaḍḍhanaṃ ubhayavaḍḍhanaṃ, ubhayato vā pavattaṃ vaḍḍhanaṃ ubhayavaḍḍhanaṃ, tadeva ubhatovaḍḍhanakaṃ, tena nayanīharaṇaṃ <span class="bld">ubhatovaḍḍhanakanīhāro</span>. Vaḍḍhanakanayo vā vaḍḍhanakanīhāro, ubhayato pavatto vaḍḍhanakanīhāro <span class="bld">ubhatovaḍḍhanakanīhāro</span>. Tattha dukamūlakatikamūlakaubhatovaḍḍhanakesu duvidhatividhabhedānaṃyeva hi viseso. Aññe bhedā avisiṭṭhā, tathāpi paññāppabhedajananatthaṃ dhammavitakkena ñātivitakkādiniratthakavitakkanivāraṇatthaṃ imañca pāḷiṃ vitakkentassa dhammupasaṃhitapāmojjajananatthaṃ ekekassa vārassa gahitassa niyyānamukhabhāvato ca duvidhatividhabhedanānattavasena itarepi bhedā vuttāti veditabbā aññamaññāpekkhesu <a name="V0.0029"></a> ekassa visesena itaresampi visiṭṭhabhāvato. Na kevalaṃ ekavidhova, atha kho duvidho ca. Na ca ekaduvidhova, atha kho tividhopi. Nāpi eka…pe… navavidhova, atha kho dasavidhopīti hi evañca te bhedā aññamaññāpekkhā, tasmā eko bhedo visiṭṭho attanā apekkhiyamāne, attānañca apekkhamāne aññabhede visesetīti tassa vasena tepi vattabbataṃ arahantīti vuttāti daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sattavidhenā</span>tiādayo aññappabhedanirapekkhā kevalaṃ bahuppakāratādassanatthaṃ vuttāti sabbehi tehi pakārehi <span class="bld">‘‘bahuvidhena vedanākkhandhaṃ dassesī’’</span>ti vuttaṃ. Mahāvisayo rājā viya savisaye bhagavāpi <span class="bld">mahāvisayatāya</span> appaṭihato <span class="bld">yathā yathā icchati, tathā tathā desetuṃ sakkoti</span> sabbaññutānāvaraṇañāṇayogatoti attho. Duke vatvā tikā vuttāti tikā dukesu pakkhittāti yuttaṃ, dukā pana kathaṃ tikesu pakkhittāti? Parato vuttepi tasmiṃ tasmiṃ tike apekkhakāpekkhitabbavasena dukānaṃ yojitattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kiriyamanodhātu āvajjanavasena labbhatī</span>ti vuttaṃ, āvajjanā pana cakkhusamphassapaccayā na hoti. Na hi samānavīthiyaṃ pacchimo dhammo purimassa <a name="M0.0030"></a> koci paccayo hoti. Ye ca vadanti ‘‘āvajjanavedanāva cakkhusaṅghaṭṭanāya uppannattā evaṃ vuttā’’ti, tañca na yuttaṃ. Na hi ‘‘cakkhurūpapaṭighāto cakkhusamphasso’’ti katthaci sutte vā aṭṭhakathāyaṃ vā vuttaṃ. Yadi so ca cakkhusamphasso siyā, cakkhuviññāṇasahajātāpi vedanā cakkhusamphassapaccayāti sā idha aṭṭhakathāyaṃ na vajjetabbā siyā. Pāḷiyañca ‘‘cakkhusamphassapaccayā vedanā atthi abyākatā’’ti ettha saṅgahitattā puna ‘‘cakkhusamphassajā vedanā’’ti na vattabbaṃ siyāti. Ayaṃ panetthādhippāyo – āvajjanavedanaṃ vinā cakkhusamphassassa uppatti natthīti taduppādikā sā tappayojanattā pariyāyena cakkhusamphassapaccayāti vattuṃ yuttāti, nippariyāyena pana cakkhusamphassassa paratova vedanā labbhanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Catuttiṃsacittuppādavasenā</span>ti ettha rūpārūpāvacarānaṃ aggahaṇaṃ tesaṃ sayameva manodvārabhūtattā. Sabbabhavaṅgamano hi manodvāraṃ, cutipaṭisandhiyo ca tato anaññāti. Imasmiṃ pana catuvīsatividhabhede cakkhusamphassapaccayādikusalādīnaṃ samānavīthiyaṃ labbhamānatā aṭṭhakathāyaṃ vuttā, pāḷiyaṃ pana ekūnavīsaticatuvīsatikā saṅkhipitvā āgatāti ‘‘cakkhusamphassapaccayā <a name="V0.0030"></a> vedanākkhandho atthi anupādinnaanupādāniyo asaṃkiliṭṭhaasaṃkilesiko avitakkaavicāro’’tiādinā nānāvīthigatānaṃ labbhamānatāya vuttattā kusalattikassapi nānāvīthiyaṃ labbhamānatā yojetabbā. Aṭṭhakathāyaṃ pana samānavīthiyaṃ cakkhusamphassapaccayādikatā ekantikāti katvā ettha labbhamānatā dassitā, na pana asamānavīthiyaṃ labbhamānatā paṭikkhittā. Teneva <span class="bld">‘‘tāni sattavidhādīsu yattha katthaci ṭhatvā kathetuṃ vaṭṭantī’’</span>ti āha. Na hi samānavīthiyaṃyeva upanissayakoṭisamatikkamabhāvanāhi labbhamānatā hoti. Tidhāpi ca labbhamānataṃ sandhāya <span class="bld">‘‘yattha katthaci ṭhatvā kathetuṃ vaṭṭantī’’</span>ti vuccati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etānī</span>ti yathādassitāni kusalādīni cittāni vadati, vedanāniddesepi ca etasmiṃ pubbaṅgamassa cittassa vasena kathetuṃ sukhanti cittasambandho kato. Teneva pana cittāni sattavidhabhede tikabhūmivasena, catuvīsatividhabhede dvāratikavasena, tiṃsavidhabhede dvārabhūmivasena, bahuvidhabhede dvāratikabhūmivasena dīpitānīti <span class="bld">‘‘tesu yattha</span> <a name="M0.0031"></a> <span class="bld">katthaci ṭhatvā kathetuṃ vaṭṭantī’’</span>ti vuttaṃ. Kusalādīnaṃ dīpanā kāmāvacarādibhūmivasena kātabbā, tā ca bhūmiyo tiṃsavidhabhede sayamevāgatā, na ca sattavidhabhede viya dvāraṃ anāmaṭṭhaṃ, atibyattā ca ettha samānāsamānavīthīsu labbhamānatāti <span class="bld">tiṃsavidhe…pe… sukhadīpanāni hontī’’</span>ti vuttaṃ. Kasmā pana tiṃsavidhasmiṃyeva ṭhatvā dīpayiṃsu, nanu dvāratikabhūmīnaṃ āmaṭṭhattā bahuvidhabhede ṭhatvā dīpetabbānīti? Na, dīpetabbaṭṭhānātikkamato. Sattavidhabhedo hi dvārassa anāmaṭṭhattā dīpanāya aṭṭhānaṃ, catuvīsatividhabhede āmaṭṭhadvāratikā na bhūmiyo apekkhitvā ṭhapitā, tiṃsavidhabhede āmaṭṭhadvārabhūmiyo vuttā. Ye ca ṭhapitā, te cettha tikā apekkhitabbarahitā kevalaṃ bhūmīhi saha dīpetabbāva. Tenedaṃ dīpanāya ṭhānaṃ, tadatikkame pana ṭhānātikkamo hotīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upanissayakoṭiyā</span>ti ettha ‘‘saddhaṃ upanissāya dānaṃ detī’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.423) nānāvīthiyaṃ pakatūpanissayo vuttoti ekavīthiyaṃ kusalādīnaṃ cakkhusamphassādayo tadabhāve abhāvato jāti viya jarāmaraṇassa upanissayalesena paccayoti vattuṃ yujjeyya, idha pana ‘‘kasiṇarūpadassanahetuuppannā parikammādivedanā cakkhusamphassapaccayā’’ti vakkhati, tasmā nānāvīthiyaṃ gatāni etāni cittāni cakkhusamphassapaccayā labbhamānānīti na upanissayaleso upanissayakoṭi, balavabalavānaṃ pana parikammādīnaṃ upanissayānaṃ sabbesaṃ ādibhūto <a name="V0.0031"></a> upanissayo upanissayakoṭi. ‘‘Vālakoṭi na paññāyatī’’tiādīsu viya hi ādi, avayavo vā koṭi. Kasiṇarūpadassanato pabhuti ca kāmāvacarakusalādīnaṃ vedanānaṃ upanissayo pavattoti taṃ dassanaṃ upanissayakoṭi. Parikammādīni viya vā na balavaupanissayo dassananti tassa upanissayantabhāvena upanissayakoṭitā vuttā. Ghānādidvāresu tīsu upanissayakoṭiyā labbhamānattābhāvaṃ vadanto idha samānavīthi na gahitāti dīpeti. Dassanasavanāni viya hi kasiṇaparikammādīnaṃ ghāyanādīni upanissayā na hontīti tadalābho dīpitoti. Yadipi vāyokasiṇaṃ phusitvāpi gahetabbaṃ, purimena pana savanena vinā taṃ phusanaṃ sayameva mūlupanissayo yebhuyyena na hotīti tassa upanissayakoṭitā na vuttā.</p>
- <p class="bodytext">Ajjhāsayena <a name="M0.0032"></a> sampattigato <span class="bld">ajjhāsayasampanno,</span> sampannajjhāsayoti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Vattappaṭivatta</span>nti khuddakañceva mahantañca vattaṃ, pubbe vā kataṃ <span class="bld">vattaṃ,</span> pacchā kataṃ <span class="bld">paṭivattaṃ. Evaṃ cakkhuviññāṇa</span>nti ādimhi uppannaṃ āha, tato paraṃ uppannānipi pana kasiṇarūpadassanakalyāṇamittadassanasaṃvegavatthudassanādīni upanissayapaccayā hontiyevāti. Tena tadupanissayaṃ cakkhuviññāṇaṃ dassetīti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Yathābhūtasabhāvādassanaṃ <span class="bld">asamapekkhanā</span>. ‘‘Asmī’’ti rūpādīsu <span class="bld">vinibandhassa</span>. Sabhāvantarāmasanavasena <span class="bld">parāmaṭṭhassa,</span> parāmaṭṭhavatoti attho. Ārammaṇādhigahaṇavasena anu anu uppajjanadhammatāya thirabhāvakilesassa <span class="bld">thāmagatassa,</span> appahīnakāmarāgādikassa vā. <span class="bld">Pariggahe ṭhito</span>ti vīmaṃsāya ṭhito. Ettha ca <span class="bld">asamapekkhanāyā</span>tiādinā mohādīnaṃ kiccena pākaṭena tesaṃ uppattivasena vicāraṇā daṭṭhabbā. Rūpadassanena uppannakilesasamatikkamavasena pavattā rūpadassanahetukā hotīti <span class="bld">‘‘cakkhusamphassapaccayā nāma jātā’’</span>ti āha. Ettha ca cakkhusamphassassa catubhūmikavedanāya upanissayabhāvo eva pakārantarena kathito, tathā ‘‘bhāvanāvasenā’’ti ettha ca.</p>
- <p class="bodytext">Kalāpasammasanena <span class="bld">tīṇi lakkhaṇāni āropetvā</span> udayabbayānupassanādikāya <span class="bld">vipassanāpaṭipāṭiyā</span> ādimhi rūpārammaṇapariggahena rūpārammaṇaṃ sammasitvā, taṃmūlakaṃ vā sabbaṃ sammasanaṃ ādibhūte rūpārammaṇe pavattatīti katvā āha <span class="bld">‘‘rūpārammaṇaṃ sammasitvā’’</span>ti. Ettha ca <a name="V0.0032"></a> nāmarūpapariggahādi sabbaṃ sammasanaṃ <span class="bld">bhāvanā</span>ti veditabbā. <span class="bld">Rūpārammaṇaṃ sammasitvā</span>ti ca yathāvuttacakkhuviññāṇassa ārammaṇabhūtaṃ rūpārammaṇaṃ vuttaṃ, na yaṃ kiñci. Ārammaṇena hi cakkhusamphassaṃ dassetīti. Evaṃ ‘‘rūpārammaṇe uppannaṃ kilesa’’nti etthāpi veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Idaṃ phoṭṭhabbaṃ kiṃnissita</span>nti cakkhudvāre viya yojanāya yathāsambhavaṃ āpodhātuyā aññamaññassa ca vasena mahābhūtanissitatā yojetabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jāti…pe… balavapaccayo hotī</span>ti yathāvuttānaṃ bhayato dissamānānaṃ jātiādīnaṃ balavapaccayabhāvena tesaṃ bhayato dassanena sahajātassa manosamphassassa, tassa vā dassanassa dvārabhūtassa bhavaṅgamanosamphassassa balavapaccayabhāvaṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammārammaṇe</span>ti <a name="M0.0033"></a> na pubbe vutte jātiādiārammaṇeva, atha kho sabbasmiṃ rāgādivatthubhūte dhammārammaṇe. <span class="bld">Vatthunissita</span>nti ettha vedanādisaṅkhātassa dhammārammaṇekadesassa pariggahamukhena dhammārammaṇapariggahaṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Manosamphasso</span>ti viññāṇaṃ samphassassa kāraṇabhāvena gahitaṃ, tadeva attano phalasseva phalabhāvena vattuṃ na yuttaṃ kāraṇaphalasaṅkarabhāvena sotūnaṃ sammohajanakattāti āha <span class="bld">‘‘na hi sakkā viññāṇaṃ manosamphassajanti niddisitu’’</span>nti, na pana viññāṇassa manosamphassena sahajātabhāvassa abhāvā. Yasmā vā yathā ‘‘tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’ti (ma. ni. 1.204; 3.420, 425-426; saṃ. ni. 4.60) vacanato indriyavisayā viya viññāṇampi phassassa visesapaccayo, na tathā phasso viññāṇassa, tasmā indriyavisayā viya viññāṇampi cakkhusamphassajādivacanaṃ na arahatīti cakkhusamphassajādibhāvo na katoti veditabbo.</p>
- <p class="centered">Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">3. Pañhapucchakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para150"></a><span class="paranum">150</span>. Cittuppādarūpavasena <a name="V0.0033"></a> taṃ taṃ samudāyaṃ ekekaṃ dhammaṃ katvā <span class="bld">‘‘pañcapaṇṇāsa kāmāvacaradhamme’’</span>ti āha. <span class="bld">Rajjantassā</span>tiādīsu rāgādayo chasu dvāresu sīlādayo ca pañca saṃvarā yathāsambhavaṃ yojetabbā, sammasanaṃ pana manodvāre eva. Rūpārūpāvacaradhammesu abhijjhādomanassādiuppatti atthīti tato satisaṃvaro ñāṇavīriyasaṃvarā ca yathāyogaṃ yojetabbā. Pariggahavacanena sammasanapaccavekkhaṇāni saṅgaṇhāti. <span class="bld">Teyevā</span>ti cattāro khandhā vuttā.</p>
- <p class="bodytext">Samāne desitabbe desanāmattassa parivaṭṭanaṃ <span class="bld">parivaṭṭo</span>. Tīsupi parivaṭṭesu katthaci kiñci ūnaṃ adhikaṃ vā natthīti katvā āha <span class="bld">‘‘ekova paricchedo’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Khandhavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">2. Āyatanavibhaṅgo</p>
- <p class="title">1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para152"></a><span class="paranum">152</span>. <span class="bld">Visesato</span>ti <a name="M0.0034"></a><a name="V0.0034"></a> āyatana-saddattho viya asādhāraṇato cakkhādisaddatthatoti attho. <span class="bld">Assādetī</span>ti cakkhati-saddo ‘‘madhuṃ cakkhati byañjanaṃ cakkhatī’’ti rasasāyanattho atthīti tassa vasena atthaṃ vadati. ‘‘Cakkhuṃ kho, māgaṇḍiya, rūpārāmaṃ rūparataṃ rūpasammudita’’nti (ma. ni. 2.209) vacanato cakkhu rūpaṃ assādeti. Satipi sotādīnaṃ saddārammaṇādiratibhāve niruḷhattā cakkhumhiyeva cakkhu-saddo pavattati padumādīsu paṅkajādisaddā viyāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Vibhāveti cā</span>ti saddalakkhaṇasiddhassa cakkhati-saddassa vasena atthaṃ vadati. Cakkhatīti hi ācikkhati, abhibyattaṃ vadatīti attho. Nayanassa ca vadantassa viya samavisamavibhāvanameva ācikkhananti katvā āha <span class="bld">‘‘vibhāveti cāti attho’’</span>ti. Anekatthattā vā dhātūnaṃ vibhāvanatthatā cakkhu-saddassa daṭṭhabbā. Rattaduṭṭhādikālesu kakaṇṭakarūpaṃ viya uddarūpaṃ viya ca <span class="bld">vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ</span> rūpaṃ <span class="bld">hadayaṅgatabhāvaṃ rūpayati</span> rūpamiva pakāsaṃ karoti, saviggahamiva katvā dassetīti attho. Vitthāraṇaṃ vā rūpa-saddassa attho, vitthāraṇañca pakāsanamevāti āha <span class="bld">‘‘pakāsetī’’</span>ti. Anekatthattā vā dhātūnaṃ pakāsanatthoyeva rūpa-saddo daṭṭhabbo, vaṇṇavācakassa rūpa-saddassa <span class="bld">rūpayatī</span>ti nibbacanaṃ, rūpavācakassa ruppatīti ayaṃ viseso.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Udāharīyatī</span>ti vuccatīti-atthe vacanameva gahitaṃ siyā, na ca vacana-saddoyeva ettha saddo, atha kho sabbopi sotaviññeyyoti <span class="bld">sappatī</span>ti sakehi paccayehi sappīyati sotaviññeyyabhāvaṃ gamīyatīti attho. <span class="bld">Sūcayatī</span>ti attano vatthuṃ gandhavasena apākaṭaṃ ‘‘idaṃ sugandhaṃ <a name="V0.0035"></a> duggandha’’nti pakāseti, paṭicchannaṃ vā pupphādivatthuṃ ‘‘ettha pupphaṃ atthi campakādi, phalamatthi ambādī’’ti pesuññaṃ karontaṃ viya hotīti attho. Rasaggahaṇamūlakattā āhārajjhoharaṇassa jīvitahetumhi āhārarase ninnatāya <span class="bld">jīvitaṃ avhāyatī</span>ti jivhā vuttā niruttilakkhaṇena. <span class="bld">Kucchitānaṃ sāsavadhammānaṃ āyo</span>ti visesena <span class="bld">kāyo</span> vutto anuttariyahetubhāvaṃ anāgacchantesu kāmarāganidānakammajanitesu kāmarāgassa ca visesapaccayesu <a name="M0.0035"></a> ghānajivhākāyesu kāyassa visesatarasāsavapaccayattā. Tena hi phoṭṭhabbaṃ assādentā sattā methunampi sevanti. <span class="bld">Uppattideso</span>ti uppattikāraṇanti attho. Kāyindriyavatthukā vā cattāro khandhā balavakāmāsavādihetubhāvato visesena <span class="bld">‘‘sāsavā’’</span>ti vuttā, tesaṃ uppajjanaṭṭhānanti attho. <span class="bld">Attano lakkhaṇaṃ dhārayantī</span>ti ye visesalakkhaṇena āyatanasaddaparā vattabbā, te cakkhādayo tathā vuttāti aññe manogocarabhūtā dhammā sāmaññalakkhaṇeneva ekāyatanattaṃ upanetvā vuttā. Oḷārikavatthārammaṇamananasaṅkhātehi visayavisayibhāvehi purimāni pākaṭānīti tathā apākaṭā ca aññe manogocarā na attano sabhāvaṃ na dhārentīti imassatthassa dīpanattho dhamma-saddoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vāyamantī</span>ti attano kiccaṃ karonticceva attho. Imasmiñca atthe āyatanti etthāti āyatananti adhikaraṇattho āyatana-saddo, dutiyatatiyesu kattuattho. <span class="bld">Te cā</span>ti cittacetasikadhamme. Te hi taṃtaṃdvārārammaṇesu āyanti āgacchanti pavattantīti <span class="bld">āyā</span>ti. <span class="bld">Vitthārentī</span>ti pubbe anuppannattā līnāni apākaṭāni pubbantato uddhaṃ pasārenti pākaṭāni karonti uppādentīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Ruḷhīvasena āyatana-saddassatthaṃ vattuṃ <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādi āraddhaṃ. <span class="bld">Taṃ nissitattā</span>ti ettha mano manoviññāṇādīnaṃ cittacetasikānaṃ nissayapaccayo na hotīti tassa nesaṃ dvārabhāvo nissayabhāvoti daṭṭhabbo. <span class="bld">Atthato</span>ti vacanatthato, na vacanīyatthato. Vacanattho hettha vutto ‘‘cakkhatī’’tiādinā, na vacanīyattho ‘‘yaṃ cakkhu catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo’’tiādinā (dha. sa. 597) viyāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tāvatvato</span>ti anūnādhikabhāvaṃ dasseti. Tattha dvādasāyatanavinimuttassa kassaci dhammassa abhāvā adhikabhāvato codanā natthi, salakkhaṇadhāraṇaṃ pana sabbesaṃ sāmaññalakkhaṇanti ūnacodanā <a name="V0.0036"></a> sambhavatīti dassento āha <span class="bld">‘‘cakkhādayopi hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Asādhāraṇa</span>nti cakkhuviññāṇādīnaṃ asādhāraṇaṃ. Satipi asādhāraṇārammaṇabhāve cakkhādīnaṃ dvārabhāvena gahitattā dhammāyatane aggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Dvārārammaṇabhāvehi vā asādhāraṇataṃ sandhāya <span class="bld">‘‘asādhāraṇa’’</span>nti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Yebhuyyasahuppattiādīhi <a name="M0.0036"></a> uppattikkamādiayutti yojetabbā. <span class="bld">Ajjhattikesu hī</span>ti etena ajjhattikabhāvena visayibhāvena ca ajjhattikānaṃ paṭhamaṃ desetabbataṃ dasseti. Tesu hi paṭhamaṃ desetabbesu pākaṭattā paṭhamataraṃ cakkhāyatanaṃ desitanti. <span class="bld">Tato ghānāyatanādīnī</span>ti ettha bahūpakārattābhāvena cakkhusotehi purimataraṃ adesetabbāni saha vattuṃ asakkuṇeyyattā ekena kamena desetabbānīti ghānādikkamena desitānīti adhippāyo. Aññathāpi hi desitesu na na sakkā codetuṃ, na ca sakkā sodhetabbāni na desetunti. Gocaro visayo etassāti <span class="bld">gocaravisayo,</span> mano. Kassa pana gocaro etassa visayoti? Cakkhādīnaṃ pañcannampi. <span class="bld">Viññāṇuppattikāraṇavavatthānato</span>ti etena ca cakkhādianantaraṃ rūpādivacanassa kāraṇamāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paccayabhedo</span> kammādibhedo. Nirayādiko apadādigatinānākaraṇañca <span class="bld">gatibhedo</span>. Hatthiassādiko khattiyādiko ca <span class="bld">nikāyabhedo</span>. Taṃtaṃsattasantānabhedo <span class="bld">puggalabhedo</span>. Yā ca cakkhādīnaṃ vatthūnaṃ anantabhedatā vuttā, soyeva hadayavatthussa ca bhedo hoti. Tato manāyatanassa anantappabhedatā yojetabbā dukkhāpaṭipadādito ārammaṇādhipatiādibhedato ca. Imasmiṃ suttantabhājanīye vipassanā vuttāti vipassanupagamanañca viññāṇaṃ gahetvā ekāsītibhedatā manāyatanassa vuttā niddesavasena. Nīlaṃ nīlasseva <span class="bld">sabhāgaṃ,</span> aññaṃ <span class="bld">visabhāgaṃ,</span> evaṃ kusalasamuṭṭhānādibhedesu yojetabbaṃ. <span class="bld">Tebhūmakadhammārammaṇavasenā</span>ti pubbe vuttaṃ cakkhādivajjaṃ dhammārammaṇaṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Saparipphandakiriyāvasena īhanaṃ <span class="bld">īhā</span>. Cintanavasena byāpārakaraṇaṃ <span class="bld">byāpāro</span>. Tattha byāpāraṃ dassento āha <span class="bld">‘‘na hi cakkhu rūpādīnaṃ evaṃ hotī’’</span>ti. Īhaṃ dassento āha <span class="bld">‘‘na ca tānī’’</span>tiādi. Ubhayampi pana īhā ca hoti byāpāro cāti uppaṭipāṭivacanaṃ. <span class="bld">Dhammatāvā</span>ti sabhāvova, kāraṇasamatthatā vā. Īhābyāpārarahitānaṃ dvārādibhāvo <span class="bld">dhammatā</span>. Imasmiñca atthe <span class="bld">ya</span>nti etassa yasmāti attho. Purimasmiṃ sambhavanavisesanaṃ yaṃ-saddo. ‘‘Suñño <a name="V0.0037"></a> gāmoti kho, bhikkhave, channetaṃ ajjhattikānaṃ āyatanānaṃ adhivacana’’nti (saṃ. ni. 4.238) vacanato <span class="bld">suññagāmo viya daṭṭhabbāni</span>. Annapānasamohitanti <a name="M0.0037"></a> gahite suññagāme yaññadeva bhājanaṃ parāmasīyati, taṃ taṃ rittakaṃyeva parāmasīyati, evaṃ dhuvādibhāvena gahitāni upaparikkhiyamānāni rittakāneva etāni dissantīti. Cakkhādidvāresu abhijjhādomanassuppādakabhāvena rūpādīni cakkhādīnaṃ <span class="bld">abhighātakānī</span>ti vuttāni. Ahisusumārapakkhikukkurasiṅgālamakkaṭā <span class="bld">cha pāṇakā</span>. Visamabilākāsagāmasusānavanāni <span class="bld">tesaṃ gocarā</span>. Tattha visamādiajjhāsayehi cakkhādīhi visamabhāvabilākāsagāmasusānasannissitasadisupādinnadhammavanabhāvehi abhiramitattā rūpādīnampi visamādisadisatā yojetabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hutvā abhāvaṭṭhenā</span>ti idaṃ itaresaṃ catunnaṃ ākārānaṃ saṅgahakattā visuṃ vuttaṃ. Hutvā abhāvākāro eva hi uppādavayattākārādayoti. Tattha <span class="bld">hutvā</span>ti etena purimantavivittatāpubbakaṃ majjhe vijjamānataṃ dasseti, taṃ vatvā <span class="bld">abhāva</span>vacanena majjhe vijjamānatāpubbakaṃ, aparante avijjamānataṃ, ubhayenapi sadā abhāvo aniccalakkhaṇanti dasseti. Sabhāvavijahanaṃ <span class="bld">vipariṇāmo,</span> jarābhaṅgehi vā parivattanaṃ, santānavikārāpatti vā. Sadā abhāvepi ciraṭṭhānaṃ siyāti taṃnivāraṇatthaṃ <span class="bld">‘‘tāvakālikato’’</span>ti āha. Uppādavayaññathattarahitaṃ <span class="bld">niccaṃ,</span> na itarathāti <span class="bld">niccapaṭikkhepato aniccaṃ,</span> niccapaṭipakkhatoti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Jātidhammatādīhi aniṭṭhatā <span class="bld">paṭipīḷanaṃ</span>. <span class="bld">Paṭipīḷanaṭṭhenā</span>ti ca yassa taṃ pavattati, taṃ puggalaṃ paṭipīḷanato, sayaṃ vā jarādīhi paṭipīḷanattāti attho. Parittaṭṭhitikassapi attano vijjamānakkhaṇe uppādādīhi abhiṇhaṃ sampaṭipīḷanattā <span class="bld">‘‘abhiṇhasampaṭipīḷanato’’</span>ti purimaṃ sāmaññalakkhaṇaṃ visesetvā vadati, puggalassa pīḷanato <span class="bld">dukkhamaṃ</span>. Sukhapaṭipakkhabhāvato dukkhaṃ sukhaṃ paṭikkhipati nivāreti, dukkhavacanaṃ vā atthato sukhaṃ paṭikkhipatīti āha <span class="bld">‘‘sukhapaṭikkhepato’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Natthi etassa vasavattanako, nāpi idaṃ vasavattanakanti avasavattanakaṃ, attano parasmiṃ parassa ca attani vasavattanabhāvo vā vasavattanakaṃ, taṃ etassa natthīti avasavattanakaṃ, avasavattanakassa avasavattanako vā attho sabhāvo <span class="bld">avasavattanakaṭṭho,</span> idañca sāmaññalakkhaṇaṃ. <span class="bld">Tenā</span>ti parassa attani <span class="bld">vasavattanākārena suññaṃ</span>. Imasmiñca atthe <span class="bld">suññato</span>ti etasseva <a name="V0.0038"></a> visesanaṃ <span class="bld">‘‘assāmikato’’</span>ti. Atha vā ‘‘yasmā <a name="M0.0038"></a> vā etaṃ…pe… mā pāpuṇātū’’ti evaṃ cintayamānassa kassaci tīsu ṭhānesu vasavattanabhāvo natthi, suññaṃ taṃ <span class="bld">tena</span> attanoyeva <span class="bld">vasavattanākārenā</span>ti attho. Na idaṃ kassaci kāmakāriyaṃ, nāpi etassa kiñci kāmakāriyaṃ atthīti <span class="bld">akāmakāriyaṃ</span>. Etena avasavattanatthaṃ visesetvā dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vibhavagati</span> vināsagamanaṃ. Santatiyaṃ bhavantaruppattiyeva <span class="bld">bhavasaṅkantigamanaṃ</span>. Santatiyā yathāpavattākāravijahanaṃ <span class="bld">pakatibhāvavijahanaṃ</span>. ‘‘Cakkhu anicca’’nti vutte cakkhuanicca-saddānaṃ ekatthattā aniccānaṃ sesadhammānampi cakkhubhāvo āpajjatīti etissā codanāya nivāraṇatthaṃ visesasāmaññalakkhaṇavācakānañca saddānaṃ ekadesasamudāyabodhanavisesaṃ dīpetuṃ <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kiṃ dassita</span>nti vipassanācāraṃ kathentena kiṃ lakkhaṇaṃ dassitanti adhippāyo. ‘‘Katamā cānanda, anattasaññā? Idhānanda, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā iti paṭisañcikkhati ‘cakkhu anattā’ti…pe… ‘dhammā anattā’ti. Iti imesu chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu anattānupassī viharatī’’ti (a. ni. 10.60) avisesesu āyatanesu anattānupassanā vuttāti kāraṇabhūtānaṃ cakkhādīnaṃ, phalabhūtānañca cakkhuviññāṇādīnaṃ kāraṇaphalamattatāya anattatāya anattalakkhaṇavibhāvanatthāya āyatanadesanāti āha <span class="bld">‘‘dvādasannaṃ…pe… anattalakkhaṇa’’</span>nti. Yadipi aniccadukkhalakkhaṇāni ettha dassitāni, tehi ca anattalakkhaṇameva visesena dassitanti adhippāyo. <span class="bld">Veti cā</span>ti ettha <span class="bld">iti</span>-saddo samāpanattho. <span class="bld">Iccassā</span>ti ettha <span class="bld">iti</span>-saddo yathāsamāpitassa āropetabbadosassa nidassanattho. <span class="bld">Eva</span>nti ‘‘cakkhu attā’’ti evaṃ vāde satīti attho. <span class="bld">Iccassā</span>ti vā <span class="bld">iti</span>-saddo ‘‘iti vadantassā’’ti paravādissa dosalakkhaṇākāranidassanattho. <span class="bld">Eva</span>nti dosagamanappakāranidassanattho. Rūpe attani ‘‘evaṃ me rūpaṃ hotū’’ti attaniye viya sāminiddesāpattīti ce? Na, ‘‘mama attā’’ti gahitattā. ‘‘Mama attā’’ti hi gahitaṃ rūpaṃ vasavattitāya ‘‘evaṃ me hotū’’ti icchiyamānañca tatheva bhaveyya, icchatopi hi tassa rūpasaṅkhāto attā avasavatti cāti. <span class="bld">Ābādhāyā</span>ti evaṃ dukkhena. <span class="bld">Paññāpana</span>nti <a name="M0.0039"></a> paresaṃ ñāpanaṃ. Anattalakkhaṇapaññāpanassa aññesaṃ avisayattā anattalakkhaṇadīpakānaṃ aniccadukkhalakkhaṇānañca paññāpanassa avisayatā dassitā hoti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ <a name="V0.0039"></a> pana duppaññāpanatā etesaṃ durūpaṭṭhānatāya hotīti tesaṃ anupaṭṭhahanakāraṇaṃ pucchanto āha <span class="bld">‘‘imāni panā’’</span>tiādi. Ṭhānādīsu nirantaraṃ pavattamānassa heṭṭhā vuttassa <span class="bld">abhiṇhasampaṭipīḷanassa</span>. Dhātumattatāya cakkhādīnaṃ samūhato vinibbhujjanaṃ <span class="bld">nānādhātuvinibbhogo. Ghanenā</span>ti cattāripi ghanāni ghanabhāvena ekattaṃ upanetvā vadati. Paññāyeva santativikopanāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Yāthāvasarasato</span>ti aviparītasabhāvato. Sabhāvo hi rasiyamāno aviraddhapaṭivedhena assādiyamāno <span class="bld">‘‘raso’’</span>ti vuccati. Aniccādīhi aniccalakkhaṇādīnaṃ aññattha vacanaṃ ruppanādivasena pavattarūpādiggahaṇato visiṭṭhassa aniccādiggahaṇassa sabbhāvā. Na hi nāmarūpaparicchedamattena kiccasiddhi hoti, aniccādayo ca rūpādīnaṃ ākārā daṭṭhabbā. Te panākārā paramatthato avijjamānā rūpādīnaṃ ākāramattāyevāti katvā <span class="bld">aṭṭhasāliniyaṃ</span> (dha. sa. aṭṭha. 350) lakkhaṇārammaṇikavipassanāya khandhārammaṇatā vuttāti adhippāyamatte ṭhātuṃ yuttaṃ, nātidhāvituṃ. ‘‘Anicca’’nti ca gaṇhanto ‘‘dukkhaṃ anattā’’ti na gaṇhāti, tathā dukkhādiggahaṇe itarassāgahaṇaṃ. Aniccādiggahaṇāni ca niccasaññādinivattanakāni saddhāsamādhipaññindriyādhikāni tividhavimokkhamukhabhūtāni. Tasmā etesaṃ ākārānaṃ pariggayhamānānaṃ aññamaññaṃ viseso ca atthīti tīṇi lakkhaṇāni vuttāni.</p>
- <p class="centered">Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para167"></a><span class="paranum">167</span>. Nāmarūpaparicchedakathā abhidhammakathāti suttante viya paccayayugaḷavasena akathetvā ajjhattikabāhiravasena abhiññeyyāni āyatanāni abbokārato abhidhammabhājanīye kathitāni. <span class="bld">Āgammā</span>ti sabbasaṅkhārehi nibbindassa visaṅkhāraninnassa gotrabhunā vivaṭṭitamānasassa maggena sacchikaraṇenāti attho. Sacchikiriyamānañhi taṃ adhigantvā ārammaṇapaccayabhūtañca <a name="M0.0040"></a> paṭicca adhipatipaccayabhūte ca tamhi paramassāsabhāvena vinimuttasaṅkhārassa ca gatibhāvena patiṭṭhānabhūte patiṭṭhāya khayasaṅkhāto maggo rāgādayo khepetīti taṃsacchikaraṇābhāve rāgādīnaṃ anuppattinirodhagamanābhāvā <span class="bld">‘‘taṃ āgamma rāgādayo khīyantī’’</span>ti <a name="V0.0040"></a> vuttaṃ. <span class="bld">Suttato muñcitvā</span>ti suttapadāni muñcitvā. Añño suttassa attho ‘‘mātaraṃ pitaraṃ hantvā’’tiādīsu (dha. pa. 294-295) viya āharitabbo, natthi suttapadeheva nīto atthoti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekaṃ nāna</span>nti cuṇṇitaṃ khuddakaṃ vā karaṇaṃ, <span class="bld">cuṇṇīkaraṇa</span>nti abahumānena vadati. <span class="bld">Na tvaṃ ekaṃ nānaṃ jānāsī</span>ti kiṃ ettakaṃ tvameva na jānāsīti attho. <span class="bld">Nanu ñāte</span>ti ‘‘yadipi pubbe na ñātaṃ, adhunāpi ñāte nanu sādhu hotī’’ti attano jānanaṃ paṭicchādetvā vikkhepaṃ karontaṃ nibandhati. <span class="bld">Vibhajitvā</span>ti akkharatthamatte aṭṭhatvā līnaṃ atthaṃ vibhajitvā uddharitvā nīharitvā kathitanti attho. <span class="bld">Rāgādīnaṃ khayo</span> nāma abhāvamatto, na ca abhāvassa bahubhāvo atthi attano abhāvattāti vadantassa vacanapacchindanatthaṃ pucchati <span class="bld">‘‘rāgakkhayo nāma rāgasseva khayo’’</span>tiādi. Yadi hi rāgakkhayo dosādīnaṃ khayo na hoti, dosakkhayādayo ca rāgādīnaṃ khayā, aññamaññavisiṭṭhā bhinnā āpannā hontīti bahunibbānatā āpannā eva hoti, aññamaññaviseso ca nāma nissabhāvassa natthīti sasabhāvatā ca nibbānassa. <span class="bld">Nava taṇhāmūlakā</span> ‘‘taṇhaṃ paṭicca pariyesanā’’ti (dī. ni. 2.103; 3.359; a. ni. 9.23; vibha. 963) ādayo, tesu pariyesanādayo ca pariyesanādikarakilesā daṭṭhabbā. <span class="bld">Diyaḍḍhakilesasahassaṃ</span> nidānakathāyaṃ vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Oḷārikatāya kāretabbo</span>ti atisukhumassa nibbānassa oḷārikabhāvadosāpattiyā bodhetabbo, niggahetabbo vā. <span class="bld">Vatthu</span>nti upādinnakaphoṭṭhabbaṃ methunaṃ. Acchādīnampi nibbānappatti kasmā vuttā, nanu ‘‘kilesānaṃ accantaṃ anuppattinirodho nibbāna’’nti icchantassa kilesānaṃ vināso kañci kālaṃ appavatti nibbānaṃ na hotīti? Na, abhāvasāmaññato. Accantāpavatti hi kañci kālañca appavatti abhāvoyevāti natthi viseso. Savisesaṃ vā vadantassa abhāvatā āpajjatīti. Tiracchānagatehipi pāpuṇitabbattā tesampi pākaṭaṃ piḷandhanaṃ viya oḷārikaṃ thūlaṃ. Kevalaṃ pana kaṇṇe piḷandhituṃ na sakkoti, piḷandhanatopi vā thūlattā na sakkāti uppaṇḍento viya niggaṇhāti.</p>
- <p class="bodytext">Nibbānārammaṇakaraṇena <a name="M0.0041"></a> gotrabhukkhaṇe kilesakkhayappatti panassa āpannāti maññamāno āha <span class="bld">‘‘tvaṃ akhīṇesuyevā’’</span>tiādi. Nanu ārammaṇakaraṇamattena kilesakkhayo anuppattoti na sakkā <a name="V0.0041"></a> vattuṃ. Cittañhi atītānāgatādisabbaṃ ālambeti, na nipphannamevāti gotrabhupi maggena kilesānaṃ yā anuppattidhammatā kātabbā, taṃ ārabbha pavattissatīti? Na, appattanibbānassa nibbānārammaṇañāṇābhāvato. Na hi aññadhammā viya nibbānaṃ, taṃ pana atigambhīrattā appattena ālambituṃ na sakkā. Tasmā tena gotrabhunā pattabbena tikālikasabhāvātikkantagambhīrabhāvena bhavitabbaṃ, kilesakkhayamattataṃ vā icchato gotrabhuto puretaraṃ nipphannena kilesakkhayena. Tenāha <span class="bld">‘‘tvaṃ akhīṇesuyeva kilesesu kilesakkhayaṃ nibbānaṃ paññapesī’’</span>ti. Appattakilesakkhayārammaṇakaraṇe hi sati gotrabhuto puretaracittānipi ālambeyyunti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Maggassa kilesakkhayaṃ nibbāna</span>nti maggassa ārammaṇabhūtaṃ nibbānaṃ katamanti attho. <span class="bld">Maggo</span>tiādinā purimapucchādvayameva vivarati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na ca kiñcī</span>ti rūpādīsu nibbānaṃ kiñci na hoti, na ca kadāci hoti, atītādibhāvena na vattabbanti vadanti, taṃ āgamma avijjātaṇhānaṃ kiñci ekadesamattampi na hoti, tadeva taṃ āgamma kadāci na ca hotīti attho yutto.</p>
- <p class="centered">Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">3. Pañhapucchakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para168"></a><span class="paranum">168</span>. <span class="bld">Na…pe… navattabbadhammārammaṇattā</span>ti yathā sārammaṇā parittādibhāvena navattabbaṃ kiñci ārammaṇaṃ karonti, evaṃ kiñci ālambanato na navattabbakoṭṭhāsaṃ bhajatīti attho.</p>
- <p class="centered">Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Āyatanavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">3. Dhātuvibhaṅgo</p>
- <p class="title">1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para172"></a><span class="paranum">172</span>. Yadipi <a name="M0.0042"></a><a name="V0.0042"></a> dhātusaṃyuttādīsu ‘‘dhātunānattaṃ vo, bhikkhave, desessāmi, katamañca, bhikkhave, dhātunānattaṃ? Cakkhudhātu…pe… manoviññāṇadhātū’’tiādinā (saṃ. ni. 2.85) aṭṭhārasa dhātuyo āgatā, tā pana abhidhamme ca āgatāti sādhāraṇattā aggahetvā suttantesveva āgate tayo dhātuchakke gahetvā suttantabhājanīyaṃ vibhattanti veditabbaṃ. <span class="bld">Sabbā dhātuyo</span>ti aṭṭhārasapi. Suññe sabhāvamatte niruḷho <span class="bld">dhātu</span>-saddo daṭṭhabbo. <span class="bld">Asamphuṭṭhadhātū</span>ti catūhi mahābhūtehi abyāpitabhāvoti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para173"></a><span class="paranum">173</span>. <span class="bld">Pathavīdhātudvaya</span>nti aṭṭhakathāyaṃ paduddhāro kato, pāḷiyaṃ pana ‘‘dveya’’nti āgacchati, attho pana yathāvuttova. <span class="bld">Dvaya</span>nti pana pāṭhe sati ayampi attho sambhavati. Dve avayavā etassāti dvayaṃ, pathavīdhātūnaṃ dvayaṃ <span class="bld">pathavīdhātudvayaṃ,</span> dvinnaṃ pathavīdhātūnaṃ samudāyoti attho. Dve eva vā avayavā samuditā dvayaṃ, <span class="bld">pathavīdhātudvaya</span>nti. ‘‘Tattha katamā pathavīdhātu? Pathavīdhātudvayaṃ, esā pathavīdhātū’’ti saṅkhepena vissajjeti. <span class="bld">Atthi ajjhattikā atthi bāhirā</span>ti ettha <span class="bld">ajjhattikabāhira</span>-saddā na ajjhattikaduke viya ajjhattikabāhirāyatanavācakā, nāpi ajjhattattike vuttehi ajjhattabahiddhā-saddehi samānatthā, indriyabaddhānindriyabaddhavācakā pana ete. Tena <span class="bld">‘‘sattasantānapariyāpannā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Niyakajjhattā</span>ti ca na paccattaṃ attani jātataṃ sandhāya vuttaṃ, atha kho sabbasattasantānesu jātatanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Ajjhattaṃ paccatta</span>nti vacanena hi sattasantānapariyāpannatāya ajjhattikabhāvaṃ dasseti, na pāṭipuggalikatāya. <span class="bld">Sabhāvākārato</span>ti āpādīhi visiṭṭhena attano eva sabhāvabhūtena gahetabbākārena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kesā</span> <a name="V0.0043"></a> <span class="bld">kakkhaḷattalakkhaṇā</span>ti kakkhaḷatādhikatāya vuttā. <span class="bld">Pāṭiyekko koṭṭhāso</span>ti pathavīkoṭṭhāsamatto suññoti attho. Matthaluṅgaṃ aṭṭhimiñjaggahaṇena gahitanti idha visuṃ na vuttanti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Iminā</span>ti <a name="M0.0043"></a> ‘‘seyyathidaṃ kesā’’tiādinā. <span class="bld">Kammaṃ katvā</span>ti payogaṃ vīriyaṃ āyūhanaṃ vā katvāti attho. Bhogakāmena kasiyādīsu viya arahattakāmena ca imasmiṃ manasikāre kammaṃ kattabbanti. <span class="bld">Pubbapalibodhā</span>ti āvāsādayo dīghakesādike khuddakapalibodhe aparapalibodhāti apekkhitvā vuttā.</p>
- <p class="bodytext">Vaṇṇādīnaṃ pañcannaṃ vasena manasikāro dhātupaṭikūlavaṇṇamanasikārānaṃ sādhāraṇo pubbabhāgoti nibbattitadhātumanasikāraṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘avasāne evaṃ manasikāro pavattetabbo’’</span>ti āha. <span class="bld">Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā</span>ti kāraṇassa ca phalassa ca abyāpāratāya dhātumattataṃ dasseti. Ābhogapaccavekkhaṇādīnampi evameva abyāpāratā daṭṭhabbā. Na hi tāni, tesañca kāraṇāni ābhujitvā paccavekkhitvā ca uppajjanti karonti cāti. <span class="bld">Lakkhaṇavasenā</span>ti ‘‘kakkhaḷaṃ kharigata’’ntiādivacanaṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vekantakaṃ</span> ekā lohajāti. <span class="bld">Nāganāsikalohaṃ</span> lohasadisaṃ lohavijāti haliddivijāti viya. Tiputambādīhi missetvā kataṃ karaṇena nibbattattā <span class="bld">kittimalohaṃ. Morakkhādīni</span> evaṃnāmānevetāni. <span class="bld">Sāmuddikamuttā</span>ti nidassanamattametaṃ, sabbāpi pana muttā muttā eva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para174"></a><span class="paranum">174</span>. Appetīti <span class="bld">āpo,</span> ābandhanavasena sesabhūtattayaṃ pāpuṇāti silesatīti attho. <span class="bld">Yūsabhūto</span>ti rasabhūto. <span class="bld">Vakkahadayayakanapapphāsāni tementa</span>nti ettha yakanaṃ heṭṭhābhāgapūraṇena, itarāni tesaṃ upari thokaṃ thokaṃ paggharaṇena temeti. <span class="bld">Heṭṭhā leḍḍukhaṇḍāni temayamāne</span>ti temakatemitabbānaṃ abyāpārasāmaññanidassanatthāyeva upamā daṭṭhabbā, na ṭhānasāmaññanidassanatthāya. Sannicitalohitena temetabbānaṃ kesañci heṭṭhā, kassaci upari ṭhitatañhi satipaṭṭhānavibhaṅge vakkhatīti, yakanassa heṭṭhābhāgo ‘‘ṭhitaṃ mayi lohita’’nti na jānāti, vakkādīni ‘‘amhe temayamānaṃ lohitaṃ ṭhita’’nti na jānantīti evaṃ yojanā kātabbā. Yathā <a name="V0.0044"></a> pana bhesajjasikkhāpade niyamo atthi ‘‘yesaṃ maṃsaṃ kappati, tesaṃ khīra’’nti, evamidha natthi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para175"></a><span class="paranum">175</span>. <span class="bld">Tejanavasenā</span>ti nisitabhāvena tikkhabhāvena. Sarīrassa pakatiṃ atikkamitvā uṇhabhāvo <span class="bld">santāpo,</span> sarīradahanavasena pavatto <a name="M0.0044"></a> mahādāho <span class="bld">paridāho</span>. Ayametesaṃ viseso. <span class="bld">Yena jīrīyatī</span>ti ekāhikādijararogena jīrīyatītipi attho yujjati. Satavāraṃ tāpetvā udake pakkhipitvā uddhaṭasappi <span class="bld">satadhotasappī</span>ti vadanti. Rasasoṇitamedamaṃsanhāruaṭṭhiaṭṭhimiñjā <span class="bld">rasādayo</span>. Keci nhāruṃ apanetvā sukkaṃ sattamadhātuṃ avocunti. <span class="bld">Pākatiko</span>ti khobhaṃ appatto sadā vijjamāno. <span class="bld">Petaggi</span> mukhato bahi niggatova idha gahito.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para176"></a><span class="paranum">176</span>. <span class="bld">Vāyanavasenā</span>ti savegagamanavasena, samudīraṇavasena vā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para177"></a><span class="paranum">177</span>. <span class="bld">Iminā yasmiṃ ākāse…pe… taṃ kathita</span>nti idaṃ kasiṇugghāṭimākāsassa akathitataṃ, ajaṭākāsassa ca kathitataṃ dassetuṃ vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para179"></a><span class="paranum">179</span>. Sukhadukkhānaṃ pharaṇabhāvo sarīraṭṭhakautussa sukhadukkhaphoṭṭhabbasamuṭṭhānapaccayabhāvena yathābalaṃ sarīrekadesasakalasarīrapharaṇasamatthatāya vutto, somanassadomanassānaṃ iṭṭhāniṭṭhacittajasamuṭṭhāpanena tatheva pharaṇasamatthatāya. Evaṃ etesaṃ sarīrapharaṇatāya ekassa ṭhānaṃ itaraṃ paharati, itarassa ca aññanti aññamaññena sappaṭipakkhataṃ dasseti, aññamaññapaṭipakkhaoḷārikappavatti eva vā etesaṃ pharaṇaṃ. Vatthārammaṇāni ca pabandhena pavattihetubhūtāni pharaṇaṭṭhānaṃ daṭṭhabbaṃ, ubhayavato ca puggalassa vasena ayaṃ sappaṭipakkhatā dassitā sukhadassanīyattā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para181"></a><span class="paranum">181</span>. <span class="bld">Kilesakāmaṃ sandhāyā</span>ti ‘‘saṅkappo kāmo rāgo kāmo’’ti (mahāni. 1; cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 8) ettha vuttaṃ saṅkappaṃ sandhāyāti adhippāyo. Sopi hi vibādhati upatāpeti cāti kilesasanthavasambhavato kilesakāmo vibhatto kilesavatthusambhavato vā. <span class="bld">Kāmapaṭisaṃyuttā</span>ti kāmarāgasaṅkhātena kāmena sampayuttā, kāmapaṭibaddhā vā. Aññesu ca kāmapaṭisaṃyuttadhammesu vijjamānesu vitakkeyeva kāmopapado dhātusaddo niruḷho veditabbo vitakkassa <a name="V0.0045"></a> kāmappasaṅgappavattiyā sātisayattā. Esa nayo <span class="bld">byāpādadhātu</span>ādīsu. Parassa attano ca dukkhāyanaṃ <span class="bld">vihiṃsā</span>. <span class="bld">Vihiṃsantī</span>ti hantuṃ icchanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para182"></a><span class="paranum">182</span>. Ubhayattha uppannopi abhijjhāsaṃyogena kammapathajananato anabhijjhākammapathabhindanato ca kāmavitakko <span class="bld">‘‘kammapathabhedo’’</span>ti vutto<a name="M0.0045"></a>. <span class="bld">Byāpādo panā</span>ti byāpādavacanena byāpādavitakkaṃ dasseti. So hi byāpādadhātūti. Tathā vihiṃsāya vihiṃsādhātuyā ca byāpādavasena yathāsambhavaṃ pāṇātipātādivasena ca kammapathabhedo yojetabbo. <span class="bld">Etthā</span>ti dvīsu tikesu. Sabbakāmāvacarasabbakusalasaṅgāhakehi itare dve dve saṅgahetvā kathanaṃ <span class="bld">sabbasaṅgāhikakathā. Etthā</span>ti pana etasmiṃ chakketi vuccamāne kāmadhātuvacanena kāmāvacarānaṃ nekkhammadhātuādīnañca gahaṇaṃ āpajjati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Labhāpetabbā</span>ti cakkhudhātādibhāvaṃ labhamānā dhammā nīharitvā dassanena labhāpetabbā. Carati etthāti cāro, kiṃ carati? Sammasanaṃ, sammasanassa cāro <span class="bld">sammasanacāro,</span> tebhūmakadhammānaṃ adhivacanaṃ.</p>
- <p class="centered">Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para183"></a><span class="paranum">183</span>. <span class="bld">Cakkhussā</span>ti visesakāraṇaṃ asādhāraṇasāmibhāvena niddiṭṭhaṃ. Tañhi puggalantarāsādhāraṇaṃ nīlādisabbarūpasādhāraṇañca. <span class="bld">Vidahatī</span>ti evaṃ evañca tayā pavattitabbanti viniyujjamānaṃ viya uppādetīti attho. <span class="bld">Vidahatī</span>ti ca dhātuattho eva visiṭṭho upasaggena dīpitoti vināpi upasaggena dhātūti eso saddo tamatthaṃ vadatīti daṭṭhabbo. Kattukammabhāvakaraṇaadhikaraṇesu dhātupadasiddhi hotīti pañcapi ete atthā vuttā. <span class="bld">Suvaṇṇarajatādidhātuyo</span> suvaṇṇādīnaṃ bījabhūtā selādayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Attano sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyo</span>ti etthāpi dhātīti dhātūti padasiddhi veditabbā. Dhātu-saddo <a name="V0.0046"></a> eva hi dhāraṇatthopi hotīti. Kattuatthopi cāyaṃ purimena asadisoti nissattasabhāvamattadhāraṇañca dhātu-saddassa padhāno atthoti visuṃ vutto. <span class="bld">Dhātuyo viya dhātuyo</span>ti ettha sīha-saddo viya kesarimhi niruḷho purisesu, selāvayavesu niruḷho dhātu-saddo ca cakkhādīsu upacarito daṭṭhabbo. Ñāṇañca ñeyyañca ñāṇañeyyāni, tesaṃ avayavā tappabhedabhūtā dhātuyo <span class="bld">ñāṇañeyyāvayavā</span>. Tattha ñāṇappabhedā dhammadhātuekadeso, ñeyyappabhedā aṭṭhārasāpīti ñāṇañeyyāvayavamattā dhātuyo <a name="M0.0046"></a> honti. Atha vā ñāṇena ñātabbo sabhāvo dhātusaddena vuccamāno aviparītato ñāṇañeyyo, na diṭṭhiādīhi viparītaggāhakehi ñeyyoti attho. Tassa ñāṇañeyyassa avayavā cakkhādayo. Visabhāgalakkhaṇāvayavesu rasādīsu niruḷho dhātu-saddo tādisesu aññāvayavesu cakkhādīsu upacarito daṭṭhabbo, rasādīsu viya vā cakkhādīsu niruḷhova. <span class="bld">Nijjīvamattassetaṃ adhivacana</span>nti etena nijjīvamattapadatthe dhātu-saddassa niruḷhataṃ dasseti. Cha dhātuyo etassāti <span class="bld">chadhātuyo,</span> yo loke ‘‘puriso’’ti dhammasamudāyo vuccati, so chadhāturo channaṃ pathavīādīnaṃ nijjīvamattasabhāvānaṃ samudāyamatto, na ettha jīvo puriso vā atthīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Cakkhādīnaṃ kamo pubbe vuttoti idha ekekasmiṃ tike tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ dhātūnaṃ kamaṃ dassento āha <span class="bld">‘‘hetuphalānupubbavavatthānavasenā’’</span>ti. Hetuphalānaṃ anupubbavavatthānaṃ hetuphalabhāvova. Tattha <span class="bld">hetū</span>ti paccayo adhippeto. <span class="bld">Phala</span>nti paccayuppannanti āha <span class="bld">‘‘cakkhudhātū’’</span>tiādi. Manodhātudhammadhātūnañca manoviññāṇassa hetubhāvo yathāsambhavaṃ yojetabbo, dvārabhūtamanovasena vā tassā manodhātuyā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbāsaṃ vasenā</span>ti yathāvuttānaṃ ābhādhātuādīnaṃ pañcatiṃsāya dhātūnaṃ vasena. Aparamatthasabhāvassa paramatthasabhāvesu na kadāci antogadhatā atthīti āha <span class="bld">‘‘sabhāvato vijjamānāna’’</span>nti. Candābhāsūriyābhādikā vaṇṇanibhā evāti āha <span class="bld">‘‘rūpadhātuyeva hi ābhādhātū’’</span>ti. <span class="bld">Rūpādipaṭibaddhā</span>ti rāgavatthubhāvena gahetabbākāro subhanimittanti sandhāya ‘‘rūpādayovā’’ti avatvā paṭibaddhavacanaṃ āha. Asatipi rāgavatthubhāve ‘‘kusalavipākārammaṇā subhā dhātū’’ti dutiyo vikappo vutto. <span class="bld">Vihiṃsādhātu</span> cetanā, paraviheṭhanachando vā. <span class="bld">Avihiṃsā</span> karuṇā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ubhopī</span>ti <a name="V0.0047"></a> dhammadhātumanoviññāṇadhātuyo. <span class="bld">Hīnādīsu</span> purimanayena hīḷitā cakkhādayo <span class="bld">hīnā,</span> sambhāvitā <span class="bld">paṇītā,</span> nātihīḷitā nātisambhāvitā <span class="bld">majjhimā</span>ti khandhavibhaṅge āgatahīnadukatoyeva nīharitvā majjhimā dhātu vuttāti veditabbā. Viññāṇadhātu yadipi chaviññāṇadhātuvasena vibhattā, tathāpi ‘‘viññāṇadhātuggahaṇena tassā purecārikapacchācārikattā manodhātu gahitāva hotī’’ti vuttattā āha <a name="M0.0047"></a> <span class="bld">‘‘viññāṇadhātu…pe… sattaviññāṇasaṅkhepoyevā’’</span>ti. Anekesaṃ cakkhudhātuādīnaṃ, tāsu ca ekekissā nānappakāratāya nānādhātūnaṃ vasena anekadhātunānādhātuloko vuttoti āha <span class="bld">‘‘aṭṭhārasadhātuppabhedamattamevā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Cakkhusotaghānajivhākāyamanomanoviññāṇadhātubhedenā’’</span>ti aṭṭhakathāyaṃ likhitaṃ. Tattha na cakkhādīnaṃ kevalena dhātu-saddena sambandho adhippeto vijānanasabhāvassa pabhedavacanato. Viññāṇadhātu-saddena sambandhe kariyamāne dve manogahaṇāni na kattabbāni. Na hi dve manoviññāṇadhātuyo atthīti. <span class="bld">‘‘Cakkhu…pe… kāyamanoviññāṇamanodhātū’’</span>ti vā vattabbaṃ atulyayoge dvandasamāsābhāvato. Ayaṃ panettha pāṭho siyā ‘‘cakkhu…pe… kāyaviññāṇamanomanoviññāṇadhātubhedenā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Khandhāyatanadesanā <span class="bld">saṅkhepadesanā,</span> indriyadesanā <span class="bld">vitthāradesanā</span>ti tadubhayaṃ apekkhitvā <span class="bld">nātisaṅkhepavitthārā dhātudesanā</span>. Atha vā suttantabhājanīye vuttadhātudesanā <span class="bld">atisaṅkhepadesanā,</span> ābhādhātuādīnaṃ anekadhātunānādhātuantānaṃ vasena desetabbā <span class="bld">ativitthāradesanā</span>ti tadubhayaṃ apekkhitvā ayaṃ <span class="bld">‘‘nātisaṅkhepavitthārā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bherītalaṃ viya cakkhudhātu</span> saddassa viya viññāṇassa nissayabhāvato. Etāhi ca upamāhi nijjīvānaṃ bherītaladaṇḍādīnaṃ samāyoge nijjīvānaṃ saddādīnaṃ viya nijjīvānaṃ cakkhurūpādīnaṃ samāyoge nijjīvānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ pavattīti kāraṇaphalānaṃ dhātumattattā kārakavedakabhāvavirahaṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Purecarānucarā viyā</span>ti nijjīvassa kassaci keci nijjīvā purecarānucarā viyāti attho. Manodhātuyeva vā attano khaṇaṃ anativattantī attano khaṇaṃ anativattantānaṃyeva cakkhuviññāṇādīnaṃ avijjamānepi purecarānucarabhāve pubbakālāparakālatāya <span class="bld">purecarānucarā</span> viya daṭṭhabbāti <a name="V0.0048"></a> attho. <span class="bld">Sallamiva sūlamiva</span> tividhadukkhatāsamāyogato daṭṭhabbo. Āsāyeva dukkhaṃ <span class="bld">āsādukkhaṃ,</span> āsāvighātaṃ dukkhaṃ vā. Saññā hi abhūtaṃ dukkhadukkhampi subhādito sañjānantī taṃ āsaṃ tassā ca vighātaṃ <a name="M0.0048"></a> āsīsitasubhādiasiddhiyā janetīti. Kammappadhānā saṅkhārāti <span class="bld">‘‘paṭisandhiyaṃ pakkhipanato’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Jātidukkhānubandhanato</span>ti attanā nibbattiyamānena jātidukkhena anubandhattā. Bhavapaccayā jāti hi jātidukkhanti. Padumaṃ viya dissamānaṃ khuracakkaṃ viya rūpampi itthiyādibhāvena dissamānaṃ nānāvidhupaddavaṃ janeti. Sabbe anatthā rāgādayo jātiādayo ca visabhūtā asantā sappaṭibhayā cāti tappaṭipakkhabhūtattā amatādito daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Muñcitvāpi aññaṃ gahetvāvā</span>ti etena makkaṭassa gahitaṃ sākhaṃ muñcitvāpi ākāse ṭhātuṃ asamatthatā viya gahitārammaṇaṃ muñcitvāpi aññaṃ aggahetvā pavattituṃ asamatthatāya makkaṭasamānataṃ dasseti. Aṭṭhivedhaviddhopi <span class="bld">damathaṃ</span> anupagacchanto duṭṭhasso <span class="bld">assakhaḷuṅko</span>. Raṅgagato naṭo <span class="bld">raṅganaṭo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para184"></a><span class="paranum">184</span>. <span class="bld">Cakkhuñca paṭicca rūpe cā</span>tiādinā dvārārammaṇesu ekavacanabahuvacananiddesā ekanānāsantānagatānaṃ ekasantānagataviññāṇapaccayabhāvato ekanānājātikattā ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbadhammesū</span>ti ettha <span class="bld">sabba</span>-saddo adhikāravasena yathāvuttaviññāṇasaṅkhāte ārammaṇasaṅkhāte vā padesasabbasmiṃ tiṭṭhatīti daṭṭhabbo. Manoviññāṇadhātuniddese ‘‘cakkhuviññāṇadhātuyā uppajjitvā niruddhasamanantarā uppajjati manodhātu, manodhātuyāpi uppajjitvā niruddhasamanantarā uppajjati citta’’nti cakkhuviññāṇadhātānantaraṃ manodhātu viya manodhātānantarampi uppajjati cittanti yāva aññā manodhātu uppajjissati, tāva pavattaṃ sabbaṃ cittaṃ ekattena gahetvā vuttanti evampi attho labbhati. Evañhi sati manoviññāṇadhātānantaraṃ uppannāya manodhātuyā manoviññāṇadhātubhāvappasaṅgo na hotiyeva. Pañcaviññāṇadhātumanodhātukkamanidassanañhi tabbidhurasabhāvena uppattiṭṭhānena ca paricchinnassa cittassa manoviññāṇadhātubhāvadassanatthaṃ, na anantaruppattimattenāti tabbidhurasabhāve ekattaṃ upanetvā dassanaṃ yujjati. Anupanītepi ekatte tabbidhurasabhāve ekasmiṃ dassite sāmaññavasena aññampi sabbaṃ taṃ sabhāvaṃ dassitaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Pi</span>-saddena manoviññāṇadhātusampiṇḍane <a name="V0.0049"></a> ca sati ‘‘manoviññāṇadhātuyāpi samanantarā uppajjati cittaṃ…pe… tajjā manoviññāṇadhātū’’ti <a name="M0.0049"></a> manoviññāṇadhātuggahaṇena bhavaṅgānantaraṃ uppannaṃ manodhātucittaṃ nivattitaṃ hotīti ce? Na, tassā manoviññāṇadhātubhāvāsiddhito. Na hi yaṃ codīyati, tadeva parihārāya hotīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Manodhātuyāpi manoviññāṇadhātuyāpī</span>ti manadvayavacanena dvinnaṃ aññamaññavidhurasabhāvatā dassitāti teneva manodhātāvajjanassa manoviññāṇadhātubhāvo nivattitoti daṭṭhabbo. Vutto hi tassa manoviññāṇadhātuvidhuro manodhātusabhāvo <span class="bld">‘‘sabbadhammesu vā pana paṭhamasamannāhāro uppajjatī’’</span>tiādinā. <span class="bld">Sā sabbāpī</span>ti etaṃ mukhamattanidassanaṃ. Na hi javanapariyosānā eva manoviññāṇadhātu, tadārammaṇādīnipi pana hontiyevāti. Evaṃ pañcaviññāṇadhātumanodhātuvisiṭṭhasabhāvavasena sabbaṃ manoviññāṇadhātuṃ dassetvā puna manodvāravasena sātisayaṃ javanamanoviññāṇadhātuṃ dassento <span class="bld">‘‘manañca paṭiccā’’</span>tiādimāha. Yadi pana channaṃ dvārānaṃ vasena javanāvasānāneva cittāni idha ‘‘manoviññāṇadhātū’’ti dassitānīti ayamattho gayheyya, cutipaṭisandhibhavaṅgānaṃ aggahitattā sāvasesā desanā āpajjati, tasmā yathāvuttena nayena attho veditabbo. Chadvārikacittehi vā samānalakkhaṇāni aññānipi ‘‘manoviññāṇadhātū’’ti dassitānīti veditabbāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭiccāti āgataṭṭhāne</span>ti ettha ‘‘mano ca nesaṃ gocaravisayaṃ paccanubhotī’’tiādīsu (ma. ni. 1.455) visuṃ kātuṃ yuttaṃ, idha pana ‘‘cakkhuñca paṭiccā’’tiādīsu ca-saddena sampiṇḍetvā āvajjanassapi cakkhādisannissitatākaraṇaṃ viya <span class="bld">manañca paṭiccāti āgataṭṭhāne</span> manodvārasaṅkhātabhavaṅgasannissitameva āvajjanaṃ kātabbanti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">3. Pañhapucchakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Pañhapucchakaṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānamevāti.</p>
- <p class="centered">Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Dhātuvibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">4. Saccavibhaṅgo</p>
- <p class="title">1. Suttantabhājanīyaṃ</p>
- <p class="subhead">Uddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para189"></a><span class="paranum">189</span>. <span class="bld">Sāsanakkamo</span>ti <a name="M0.0050"></a><a name="V0.0050"></a> ariyasaccāni vuccanti ariyasaccadesanā vā. Sakalañhi sāsanaṃ bhagavato vacanaṃ saccavinimuttaṃ natthīti saccesu kamati, sīlasamādhipaññāsaṅkhātaṃ vā sāsanaṃ etesu kamati, tasmā kamati etthāti kamo, kiṃ kamati? Sāsanaṃ, sāsanassa kamo <span class="bld">sāsanakkamo</span>ti saccāni sāsanapavattiṭṭhānāni vuccanti, taṃdesanā ca tabbohārenāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tathā</span>ti taṃsabhāvāva. <span class="bld">Avitathā</span>ti amusāsabhāvā. <span class="bld">Anaññathā</span>ti aññākārarahitā. Dukkhadukkhatātaṃnimittatāhi aniṭṭhatā pīḷanaṭṭho, dvidhāpi paridahanaṃ, kilesadāhasamāyogo vā <span class="bld">santāpaṭṭho</span>ti ayametesaṃ viseso. Puggalahiṃsanaṃ vā <span class="bld">pīḷanaṃ,</span> attano eva tikhiṇabhāvo santāpanaṃ <span class="bld">santāpo</span>ti. Ettha ca <span class="bld">pīḷanaṭṭho</span> dukkhassa saraseneva āvibhavanākāro, itare yathākkamaṃ samudayamagganirodhadassanehi āvibhavanākārāti ayaṃ catunnampi viseso. Tatratatrābhinandanavasena byāpetvā ūhanaṃ rāsikaraṇaṃ dukkhanibbattanaṃ <span class="bld">āyūhanaṃ,</span> samudayato āgacchatīti vā āyaṃ, dukkhaṃ. Tassa ūhanaṃ pavattanaṃ <span class="bld">āyūhanaṃ,</span> sarasāvibhāvanākāro eso. Nidadāti dukkhanti <span class="bld">nidānaṃ,</span> ‘‘idaṃ taṃ dukkha’’nti sampaṭicchāpentaṃ viya samuṭṭhāpetīti attho. Dukkhadassanena cāyaṃ <span class="bld">nidānaṭṭho</span> āvi bhavati. <span class="bld">Saṃyogapalibodhaṭṭhā</span> nirodhamaggadassanehi, te ca saṃsārasaṃyojanamagganivāraṇākārā daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext">Nissaranti <a name="V0.0051"></a> ettha sattā, sayameva vā nissaṭaṃ visaṃyuttaṃ sabbasaṅkhatehi sabbupadhipaṭinissaggabhāvatoti <span class="bld">nissaraṇaṃ</span>. Ayamassa sabhāvena āvibhavanākāro. <span class="bld">Vivekāsaṅkhatāmataṭṭhā</span> samudayamaggadukkhadassanāvibhavanākārā, samudayakkhayaappaccayaavināsitā vā. Saṃsārato niggamanaṃ <span class="bld">niyyānaṃ</span>. Ayamassa sarasena pakāsanākāro, itare samudayanirodhadukkhadassanehi. Tattha palibodhupacchedavasena nibbānādhigamova nibbānanimittatā <a name="M0.0051"></a> <span class="bld">hetvaṭṭho</span>. Paññāpadhānattā maggassa nibbānadassanaṃ, catusaccadassanaṃ vā <span class="bld">dassanaṭṭho</span>. Catusaccadassane kilesadukkhasantāpavūpasamane ca ādhipaccaṃ karonti maggaṅgadhammā sampayuttadhammesūti so maggassa <span class="bld">adhipateyyaṭṭho</span>ti. Visesato vā ārammaṇādhipatibhūtā maggaṅgadhammā honti ‘‘maggādhipatino dhammā’’ti vacanatoti so tesaṃ ākāro <span class="bld">adhipateyyaṭṭho</span>. Evamādi āhāti sambandho. Tattha <span class="bld">abhisamayaṭṭho</span>ti abhisametabbaṭṭho, abhisamayassa vā visayabhūto attho <span class="bld">abhisamayaṭṭho,</span> abhisamayasseva vā pavattiākāro <span class="bld">abhisamayaṭṭho,</span> so cettha abhisametabbena pīḷanādinā dassitoti daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext">Kucchitaṃ khaṃ <span class="bld">dukkhaṃ. ‘‘Samāgamo sameta’’</span>ntiādīsu kevalassa <span class="bld">āgama</span>-saddassa <span class="bld">eta</span>-saddassa ca payoge saṃyogatthassa anupalabbhanato <span class="bld">saṃ</span>-saddassa ca payoge upalabbhanato <span class="bld">‘‘saṃyogaṃ dīpetī’’</span>ti āha, evaṃ <span class="bld">‘‘uppannaṃ udita’’</span>nti etthāpi. <span class="bld">Aya</span>-saddo gatiatthasiddho hetu-saddo viya kāraṇaṃ dīpeti attano phalanipphādanena ayati pavattati, eti vā etasmā phalanti ayoti, saṃyoge uppattikāraṇaṃ samudayoti ettha visuṃ payujjamānāpi upasagga-saddā sadhātukaṃ saṃyogatthaṃ uppādatthañca dīpenti kiriyāvisesakattāti veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Abhāvo ettha rodhassāti nirodho</span>ti etena nibbānassa dukkhavivekabhāvaṃ dasseti. Samadhigate tasmiṃ tadadhigamavato puggalassa rodhābhāvo pavattisaṅkhātassa rodhassa paṭipakkhabhūtāya nivattiyā adhigatattāti etasmiñcatthe abhāvo etasmiṃ rodhassāti nirodhoicceva padasamāso. Dukkhābhāvo panettha puggalassa, na nibbānasseva. Anuppādo eva nirodho <span class="bld">anuppādanirodho</span>. Āyatibhavādīsu appavatti, na pana bhaṅgoti bhaṅgavācakaṃ nirodha-saddaṃ nivattetvā anuppādavācakaṃ gaṇhāti. Etasmiṃ atthe kāraṇe phalopacāraṃ katvā nirodhapaccayo nirodhoti vutto. <span class="bld">Paṭipadā ca hoti</span> puggalassa <span class="bld">dukkhanirodhappattiyā</span>. Nanu sā eva dukkhanirodhappattīti tassā eva sā paṭipadāti na yujjatīti? Na, puggalādhigamassa yehi so adhigacchati, tesaṃ <a name="V0.0052"></a> kāraṇabhūtadhammānañca pattibhāvena paṭipadābhāvena ca vuttattā. Sacchikiriyāsacchikaraṇadhammānaṃ aññattābhāvepi hi puggalasacchikiriyadhammabhāvehi nānattaṃ katvā niddeso <a name="M0.0052"></a> kato. Atha vā dukkhanirodhappattiyā niṭṭhānaṃ phalanti tassā dukkhanirodhappattiyā paṭipadatā daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Buddhādayo ariyā paṭivijjhantī</span>ti ettha paṭividdhakāle pavattaṃ buddhādivohāraṃ ‘‘agamā rājagahaṃ buddho’’tiādīsu (su. ni. 410) viya purimakālepi āropetvā ‘‘buddhādayo’’ti vuttaṃ. Te hi buddhādayo catūhi maggehi paṭivijjhantīti. Ariyapaṭivijjhitabbāni saccāni <span class="bld">ariyasaccānī</span>ti cettha purimapade uttarapadalopo daṭṭhabbo. <span class="bld">Ariyā ima</span>nti paṭivijjhitabbaṭṭhena ekattaṃ upanetvā ‘‘ima’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Tasmā</span>ti tathāgatassa ariyattā tassa saccānīti <span class="bld">ariyasaccānī</span>ti vuccantīti attho. Tathāgatena hi sayaṃ adhigatattā, teneva pakāsitattā, tato eva ca aññehi adhigamanīyattā tāni tassa hontīti. <span class="bld">Ariyabhāvasiddhitopī</span>ti ettha ariyasādhakāni saccāni <span class="bld">ariyasaccānī</span>ti pubbe viya uttarapadalopo daṭṭhabbo. <span class="bld">Ariyāni saccānītipī</span>ti ettha avitathabhāvena araṇīyattā adhigantabbattā ariyāni, ariyavohāro vā ayaṃ avisaṃvādako avitatharūpo daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bādhanalakkhaṇa</span>nti ettha dukkhadukkhatannimittabhāvo bādhanā, udayabbayapīḷitatā vā. Bhavādīsu jātiādivasena cakkhurogādivasena ca anekadhā dukkhassa pavattanameva puggalassa <span class="bld">santāpanaṃ,</span> tadassa kiccaṃ <span class="bld">raso</span>. Pavattinivattīsu saṃsāramokkhesu pavatti hutvā gayhatīti <span class="bld">pavattipaccupaṭṭhānaṃ</span>. Pabhavati etasmā dukkhaṃ paṭisandhiyaṃ nibbattati purimabhavena pacchimabhavo ghaṭito saṃyutto hutvā pavattatīti <span class="bld">pabhavo</span>. ‘‘Evampi taṇhānusaye anūhate nibbattatī dukkhamidaṃ punappuna’’nti (dha. pa. 338) evaṃ punappunaṃ uppādanaṃ <span class="bld">anupacchedakaraṇaṃ</span>. Bhavanissaraṇanivāraṇaṃ <span class="bld">palibodho</span>. Rāgakkhayādibhāvena sabbadukkhasantatā <span class="bld">santi. Accutirasa</span>nti accutisampattikaṃ. Cavanaṃ vā kiccanti tadabhāvaṃ kiccamiva voharitvā accutikiccanti attho. Acavanañca sabhāvassāpariccajanaṃ avikāratā daṭṭhabbā. Pañcakkhandhanimittasuññatāya aviggahaṃ hutvā gayhatīti <span class="bld">animittapaccupaṭṭhānaṃ</span>. Anusayupacchedanavasena saṃsāracārakato niggamanūpāyabhāvo <span class="bld">niyyānaṃ</span>. Nimittato pavattato ca cittassa vuṭṭhānaṃ hutvā gayhatīti <span class="bld">vuṭṭhānapaccupaṭṭhānaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Asuvaṇṇādi <a name="M0.0053"></a><a name="V0.0053"></a> suvaṇṇādi viya dissamānaṃ māyāti vatthusabbhāvā tassā <span class="bld">viparītatā</span> vuttā. Udakaṃ viya dissamānā pana marīci upagatānaṃ tucchā hoti, vatthumattampi tassā na dissatīti <span class="bld">visaṃvādikā</span> vuttā. Marīcimāyāattānaṃ vipakkho bhāvo <span class="bld">tacchāviparītabhūtabhāvo. Ariyañāṇassā</span>ti avitathagāhakassa ñāṇassa, tena paṭivedhapaccavekkhaṇāni gayhanti, tesañca <span class="bld">gocara</span>bhāvo paṭivijjhitabbatāārammaṇabhāvo ca daṭṭhabbo. <span class="bld">Aggilakkhaṇaṃ</span> uṇhattaṃ. Tañhi katthaci kaṭṭhādiupādānabhedepi visaṃvādakaṃ viparītaṃ abhūtaṃ vā kadāci na hoti. ‘‘Byādhidhammā jarādhammā, atho maraṇadhammino’’ti (a. ni. 3.39; 5.57) ettha vuttā jātiādikā <span class="bld">lokapakati</span>. Manussānaṃ uddhaṃ dīghatā, ekaccānaṃ tiracchānānaṃ tiriyaṃ dīghatā, vuddhiniṭṭhaṃ pattānaṃ puna avaḍḍhanaṃ evamādikā cāti vadanti. Tacchāviparītabhūtabhāvesu pacchimo <span class="bld">tathatā,</span> paṭhamo <span class="bld">avitathatā,</span> majjhimo <span class="bld">anaññathatā</span>ti ayametesaṃ viseso.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dukkhā aññaṃ na bādhaka</span>nti kasmā vuttaṃ, nanu taṇhāpi jāti viya dukkhanimittatāya bādhikāti? Na, bādhakapabhavabhāvena visuṃ gahitattā. Jātiādīnaṃ viya vā dukkhassa adhiṭṭhānabhāvo dukkhadukkhatā ca <span class="bld">bādhakatā,</span> na dukkhassa pabhavakatāti natthi taṇhāya pabhavakabhāvena gahitāya bādhakattappasaṅgo. Tenāha <span class="bld">‘‘dukkhā aññaṃ na bādhaka’’</span>nti. <span class="bld">Bādhakattaniyāmenā</span>ti dukkhaṃ bādhakameva, dukkhameva bādhakanti evaṃ dvidhāpi bādhakattāvadhāraṇenāti attho. <span class="bld">Taṃ vinā nāññato</span>ti satipi avasesakilesaavasesākusalasāsavakusalamūlāvasesasāsavakusaladhammānaṃ dukkhahetubhāve na taṇhāya vinā tesaṃ dukkhahetubhāvo atthi, tehi pana vināpi taṇhāya dukkhahetubhāvo atthi kusalehi vinā akusalehi, rūpāvacarādīhi vinā kāmāvacarādīhi ca taṇhāya dukkhanibbattakattā. <span class="bld">Tacchaniyyānabhāvattā</span>ti dvidhāpi niyamena taccho niyyānabhāvo etassa, na micchāmaggassa viya viparītatāya, lokiyamaggassa viya vā anekantikatāya atacchoti tacchaniyyānabhāvo, maggo. Tassa bhāvo tacchaniyyānabhāvattaṃ, tasmā <span class="bld">tacchaniyyānabhāvattā</span>. Sabbattha dvidhāpi niyamena tacchāviparītabhūtabhāvo vuttoti āha <span class="bld">‘‘iti tacchāvipallāsā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext">Sacca-saddassa <a name="M0.0054"></a> sambhavantānaṃ atthānaṃ uddharaṇaṃ, sambhavante vā atthe vatvā adhippetatthassa uddharaṇaṃ <span class="bld">atthuddhāro. Viratisacce</span>ti musāvādaviratiyaṃ. Na hi aññaviratīsu sacca-saddo niruḷhoti. ‘‘Idameva saccaṃ, moghamañña’’nti gahitā diṭṭhi <span class="bld">diṭṭhisaccaṃ</span>. ‘‘Amosadhammaṃ nibbānaṃ<a name="V0.0054"></a>, tadariyā saccato vidū’’ti (su. ni. 763) amosadhammattā nibbānaṃ <span class="bld">paramatthasaccaṃ</span> vuttaṃ. Tassa pana taṃsampāpakassa ca maggassa pajānanā paṭivedho avivādakāraṇanti dvayampi ‘‘ekañhi saccaṃ na dutiyamatthi, yasmiṃ pajā no vivade pajāna’’nti (su. ni. 890; mahāni. 119) missā gāthāya saccanti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Netaṃ dukkhaṃ ariyasaccanti āgaccheyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī</span>ti etena jātiādīnaṃ dukkhaariyasaccabhāve aviparītataṃ dasseti, <span class="bld">aññaṃ dukkhaṃ ariyasaccanti āgaccheyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī</span>ti iminā dukkhaariyasaccabhāvassa jātiādīsu niyatataṃ. Sacepi kathañci koci evaṃcitto āgaccheyya, paññāpane pana sahadhammena paññāpane attano vādassa ca paññāpane samattho natthīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘ahametaṃ…pe… paññāpessāmīti āgaccheyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’</span>ti vuttaṃ. Jātiādīnaṃ anaññathatā aññassa ca tathābhūtassa abhāvoyevettha ṭhānābhāvo. Sacepi koci āgaccheyya, āgacchatu, ṭhānaṃ pana natthīti ayamettha suttattho. Esa nayo dutiyasuttepi. Tattha pana sampattatā paccakkhatā ca <span class="bld">paṭhamatā,</span> taṃnimittatā <span class="bld">dutiyatā,</span> tadupasamatā <span class="bld">tatiyatā,</span> taṃsampāpakatā <span class="bld">catutthatā</span>ti daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext">Nibbutikāmena parijānanādīhi aññaṃ kiñci kiccaṃ kātabbaṃ natthi, dhammañāṇakiccaṃ vā ito aññaṃ natthi, pariññeyyādīni ca etapparamānevāti <span class="bld">cattāreva vuttāni</span>. Taṇhāya ādīnavadassāvīnaṃ vasena ‘‘taṇhāvatthuādīnaṃ etaṃparamatāyā’’ti vuttaṃ. Tathā ālaye pañcakāmaguṇasaṅkhāte, sakalavatthukāmasaṅkhāte, bhavattayasaṅkhāte vā dukkhe dosadassāvīnaṃ vasena ‘‘ālayādīnaṃ etaṃparamatāyā’’ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sahetukena dukkhenā</span>ti etena dukkhassa abbocchinnatādassanena atisaṃvegavatthutaṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Na <a name="M0.0055"></a> paṭivedhañāṇaṃ viya sakideva bujjhati, atha kho anu anu bujjhanato <span class="bld">anubodho,</span> anussavākāraparivitakkadiṭṭhinijjhānakkhantianugato vā bodho <span class="bld">anubodho</span>. Na hi so paccakkhato bujjhati, anussavādivasena pana kappetvā gaṇhātīti. <span class="bld">Kiccato</span>ti parijānanādito. Taṃkiccakaraṇeneva hi tāni tassa pākaṭāni. Vivaṭṭānupassanāya hi saṅkhārehi patilīyamānamānasassa uppajjamānaṃ maggañāṇaṃ visaṅkhāraṃ dukkhanissaraṇaṃ ārammaṇaṃ katvā <a name="V0.0055"></a> dukkhaṃ paricchindati, dukkhagatañca taṇhaṃ pajahati, nirodhañca phusati ādicco viya pabhāya, sammāsaṅkappādīhi saha uppannaṃ taṃ maggaṃ bhāveti, na ca saṅkhāre amuñcitvā pavattamānena ñāṇena etaṃ sabbaṃ sakkā kātuṃ nimittapavattehi avuṭṭhitattā, tasmā etāni kiccāni karontaṃ taṃ ñāṇaṃ dukkhādīni vibhāveti tattha sammohanivattanenāti <span class="bld">‘‘cattāripi saccāni passatī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dukkhasamudayampi so passatī</span>ti kālantaradassanaṃ sandhāya vuttanti ce? Na, ‘‘yo nu kho, āvuso, dukkhaṃ passati, dukkhasamudayampi so passatī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.1100) ekadassino aññattayadassitāvicāraṇāya tassā sādhanatthaṃ gavaṃpatittherena imassa suttassa āharitattā paccekañca saccesu dissamānesu aññattayadassanassa yojitattā. Aññathā anupubbābhisamaye purimadiṭṭhassa pacchā adassanato samudayādidassino dukkhādidassanatā na yojetabbā siyāti. Suddhasaṅkhārapuñjamattadassanato <span class="bld">sakkāyadiṭṭhi</span>pariyuṭṭhānaṃ nivāreti. ‘‘Lokasamudayaṃ kho, kaccāna, yathābhūtaṃ sammappaññāya passato yā loke natthitā, sā na hotī’’ti vacanato samudayadassanaṃ hetuphalappabandhāvicchedadassanavasena <span class="bld">ucchedadiṭṭhi</span>pariyuṭṭhānaṃ nivatteti. ‘‘Lokanirodhaṃ kho…pe… passato yā loke atthitā, sā na hotī’’ti (saṃ. ni. 2.15) vacanato nirodhadassanaṃ hetunirodhā phalanirodhadassanavasena <span class="bld">sassatadiṭṭhi</span>pariyuṭṭhānaṃ nivāreti. Attakārassa paccakkhadassanato maggadassanena ‘‘natthi attakāre, natthi parakāre, natthi purisakāre’’tiādikaṃ (dī. ni. 1.168) <span class="bld">akiriyadiṭṭhi</span>pariyuṭṭhānaṃ pajahati. ‘‘Natthi hetu, natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāya, ahetū appaccayā sattā saṃkilissanti. Natthi hetu…pe… visuddhiyā, ahetū appaccayā sattā visujjhantī’’tiādikā ahetukadiṭṭhi ca idha akiriyadiṭṭhiggahaṇena gahitāti daṭṭhabbā. Sāpi hi visuddhimaggadassanena pahīyatīti.</p>
- <p class="bodytext">Dukkhañāṇaṃ <a name="M0.0056"></a> samudayaphalassa dukkhassa adhuvādibhāvaṃ passatīti <span class="bld">phale vippaṭipattiṃ</span> nivatteti. ‘‘Issaro lokaṃ pavatteti nivatteti cā’’ti <span class="bld">issarakāraṇino</span> vadanti, padhānato āvi bhavati, tattheva ca patilīyatīti <span class="bld">padhānakāraṇino</span>. ‘‘Kālavaseneva pavattati nivattati cā’’ti <span class="bld">kālavādino</span>. ‘‘Sabhāveneva sambhoti vibhoti cā’’ti <span class="bld">sabhāvavādino. Ādi</span>-saddena aṇūhi loko pavattati, sabbaṃ pubbekatahetūti evamādi akāraṇapariggaho daṭṭhabbo. Rāmudakāḷārādīnaṃ viya <span class="bld">arūpaloke,</span> nigaṇṭhādīnaṃ viya <span class="bld">lokathupikāya apavaggo</span> mokkhoti gahaṇaṃ<a name="V0.0056"></a>. <span class="bld">Ādi</span>-saddena padhānassa appavatti, guṇaviyuttassa attano sakattani avaṭṭhānaṃ, brahmunā salokatā, diṭṭhadhammanibbānavādāti evamādiggahaṇañca daṭṭhabbaṃ. Ettha <span class="bld">guṇaviyuttassā</span>ti buddhisukhadukkhaicchādosapayattadhammādhammasaṅkhārehi navahi attaguṇehi vippayuttassāti kaṇādabhakkhavādo. Indriyatappanaputtamukhadassanādīhi vinā apavaggo natthīti gahetvā tathāpavattanaṃ <span class="bld">kāmasukhallikānuyogo</span>.</p>
- <p class="bodytext">Ajjhattikabāhiresu dvādasasu āyatanesu kāmabhavavibhavataṇhāvasena dvādasa tikā <span class="bld">chattiṃsa taṇhāvicaritāni</span>. <span class="bld">Khuddakavatthuvibhaṅge</span> vā āgatanayena kālavibhāgaṃ anāmasitvā vuttāni. Vīmaṃsiddhipādādayo bodhipakkhiyā kiccanānattena vuttā, atthato ekattā sammādiṭṭhimukhena tattha antogadhā. <span class="bld">Tayo nekkhammavitakkādayo</span>ti lokiyakkhaṇe alobhamettākaruṇāsampayogavasena bhinnā maggakkhaṇe lobhabyāpādavihiṃsāsamucchedavasena tayoti ekopi vutto. Esa nayo sammāvācādīsu. Appicchatāsantuṭṭhitānaṃ pana bhāve sammāājīvasambhavato tena tesaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Bhavantarepi jīvitahetupi ariyehi avītikkamanīyattā ariyakantānaṃ sammāvācādisīlānaṃ gahaṇena yena saddhāhatthena tāni pariggahetabbāni, so saddhāhattho gahitoyeva hotīti tato anaññāni saddhindriyasaddhābalāni tattha antogadhāni honti. <span class="bld">Tesaṃ atthitāyā</span>ti saddhindriyasaddhābalachandiddhipādānaṃ atthitāya sīlassa atthibhāvato tividhenapi sīlena te tayopi gahitāti tattha antogadhā. <span class="bld">Cittasamādhī</span>ti cittiddhipādaṃ vadati. ‘‘Cittaṃ paññañca bhāvaya’’nti (saṃ. ni. 1.23, 192) hi cittamukhena samādhi <a name="M0.0057"></a> vuttoti samādhimukhena cittampi vattabbataṃ arahati. Cittiddhipādabhāvanāya pana samādhipi adhimatto hotīti vīmaṃsiddhipādādivacanaṃ viya cittiddhipādavacanaṃ avatvā idha <span class="bld">‘‘cittasamādhī’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyatī’’ti (dī. ni. 3.359; saṃ. ni. 5.376; a. ni. 3.96; 11.12) vacanato samādhiupakārā pītipassaddhiyo, tasmā samādhiggahaṇena gahitā, upekkhā pana samādhiupakārakato taṃsadisakiccato ca, tasmā sammāsamādhivasena etesaṃ antogadhatā daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhāro viya</span> vighātakattā. <span class="bld">Dubbhikkhamiva</span> bādhakattā. ‘‘Nibbānaparamaṃ sukha’’nti (ma. ni. 2.215, 217; dha. pa. 203, 204) sukhabhāvato <a name="V0.0057"></a> <span class="bld">subhikkhamiva</span>. Aniṭṭhabhāvato sāsaṅkasappaṭibhayato ca dukkhaṃ <span class="bld">verīvisarukkhabhayaorimatīrūpamaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tathatthenā</span>ti tathasabhāvena, pariññeyyabhāvenāti attho. Etena ariyasaccadvayaṃ siyā dukkhaṃ, na ariyasaccaṃ, siyā ariyasaccaṃ, na dukkhanti imamatthaṃ dasseti. Ariyasacca-saddaparā hi dukkhādisaddā pariññeyyādibhāvaṃ vadanti. Teneva ariyasacca-saddānapekkhaṃ dukkha-saddaṃ sandhāya maggasampayuttasāmaññaphaladhammānaṃ ādipadasaṅgaho vutto, tadapekkhaṃ sandhāya catutthapadasaṅgaho. Samudayādīsu avasesakilesādayo samudayo, na ariyasaccaṃ, saṅkhāranirodho nirodhasamāpatti ca nirodho, na ariyasaccaṃ, ariyamaggato aññāni maggaṅgāni maggo, na ariyasaccanti iminā nayena yojanā kātabbā. Dukkhaṃ vedanīyampi santaṃ vedakarahitaṃ, kevalaṃ pana tasmiṃ attano paccayehi pavattamāne dukkhaṃ vedetīti vohāramattaṃ hoti. Evaṃ itaresupi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kiriyāva vijjatī</span>ti samudayameva vadati, tassa vā dukkhapaccayabhāvaṃ. Maggo atthīti vattabbe <span class="bld">‘‘maggamatthī’’</span>ti okārassa abhāvo katoti daṭṭhabbo. <span class="bld">Gamako</span>ti gantā. Sāsavatā asubhatāti katvā nirodhamaggā <span class="bld">subhā eva</span>. Dukkhādīnaṃ pariyāyena samudayādibhāvo ca atthi, na pana nirodhabhāvo, nirodhassa vā dukkhādibhāvoti na aññamaññasamaṅgitāti āha <span class="bld">‘‘nirodhasuññāni vā’’</span>tiādi. <span class="bld">Samudaye dukkhassābhāvato</span>ti ponobbhavikāya taṇhāya punabbhavassa abhāvato. Yathā vā pakativādīnaṃ vikārāvibhāvato pubbe paṭippalīnā ca pakatibhāveneva tiṭṭhanti, na evaṃ <a name="M0.0058"></a> samudayasampayuttampi dukkhaṃ samudayabhāvena tiṭṭhatīti āha <span class="bld">‘‘samudaye dukkhassābhāvato’’</span>ti. Yathā avibhattehi vikārehi mahantā visesindriyabhūtavisesehi pakatibhāveneva ṭhitehi pakati sagabbhā pakativādīnaṃ, evaṃ na phalena sagabbho hetūti attho. <span class="bld">Dukkhasamudayānaṃ nirodhamaggānañca asamavāyā</span>ti etaṃ vivaranto āha <span class="bld">‘‘na hetusamavetaṃ hetuphala’’</span>ntiādi. Tattha idha tantūsu paṭo, kapālesu ghaṭo, biraṇesu kaṭo, dvīsu aṇūsu dviaṇukantiādinā idha buddhivohārajanako avisuṃ siddhānaṃ sambandho samavāyo, tena samavāyena kāraṇesu dvīsu aṇūsu dviaṇukaṃ phalaṃ samavetaṃ ekībhūtamiva sambandhaṃ, tīsu aṇūsu tiaṇukanti evaṃ mahāpathavimahāudakamahāaggimahāvātakkhandhapariyantaṃ phalaṃ attano kāraṇesu samavetanti samavāyavādino vadanti. Evaṃ pana vadantehi aparimāṇesu kāraṇesu mahāparimāṇaṃ <a name="V0.0058"></a> ekaṃ phalaṃ samavetaṃ attano antogadhehi kāraṇehi sagabbhaṃ asuññanti vuttaṃ hoti, evamidha samavāyābhāvā phale hetu natthīti hetusuññaṃ phalanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pavattibhāvato</span>ti saṃsārassa pavattibhāvato. <span class="bld">Catuāhārabhedato</span>ti iminā cattāro āhārabhede tehi bhinne tappaccayadhammabhede ca saṅgaṇhāti. <span class="bld">Rūpābhinandanādibhedo</span> rūpādikhandhavasena, ārammaṇavasena vā. Upādānehi upādīyatīti upādi, upādānakkhandhapañcakaṃ. Nibbānañca taṃnissaraṇabhūtaṃ tassa vūpasamo taṃsantīti katvā tassa yāva pacchimaṃ cittaṃ, tāva sesataṃ, tato parañca anavasesataṃ upādāya <span class="bld">‘‘saupādisesanibbānadhātu anupādisesanibbānadhātū’’</span>ti dvidhā voharīyatīti. ‘‘Sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo <span class="bld">vipassanā,</span> itare <span class="bld">samatho’’</span>ti vadanti. Sīlampi hi samathassa upakārakattā samathaggahaṇena gayhatīti tesaṃ adhippāyo. Atha vā yānadvayavasena laddho maggo <span class="bld">samatho vipassanā</span>ti āgamanavasena vuttoti daṭṭhabbo. <span class="bld">Sappadesattā</span>ti sīlakkhandhādīnaṃ ekadesattāti attho. Sīlakkhandhādayo hi sabbalokiyalokuttarasīlādisaṅgāhakā, ariyamaggo lokuttaroyevāti tadekadeso hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Onatasahāyo viya vāyāmo</span> paggahakiccasāmaññato. <span class="bld">Aṃsakūṭaṃ datvā ṭhitasahāyo viya sati</span> apilāpanavasena niccalabhāvakaraṇasāmaññato. <span class="bld">Sajātito</span>ti savitakkasavicārādibhedesu samānāya samādhijātiyāti <a name="M0.0059"></a> attho. <span class="bld">Kiriyato</span>ti samādhianurūpakiriyato. Tato eva hi ‘‘cattāro satipaṭṭhānā samādhinimittā, cattāro sammappadhānā samādhiparikkhārā’’ti (ma. ni. 1.462) sativāyāmānaṃ samādhissa nimittaparikkhārabhāvo vuttoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ākoṭentena viyā</span>ti ‘‘aniccaṃ anicca’’ntiādinā paññāsadisena kiccena samantato ākoṭentena viya ‘‘aniccaṃ khayaṭṭhena, dukkhaṃ bhayaṭṭhenā’’tiādinā <span class="bld">parivattantena viya</span> ca ādāya ūhitvā dinnameva paññā paṭivijjhati. Dvinnaṃ samānakālattepi paccayabhāvena saṅkappassa purimakālassa viya niddeso kato. <span class="bld">Sajātito</span>ti ‘‘dukkhe ñāṇa’’ntiādīsu samānāya paññājātiyā. <span class="bld">Kiriyato</span>ti ettha paññāsadisakiccaṃ kiriyāti vuttaṃ, pubbe pana samādhiupakārakaṃ tadanurūpaṃ kiccanti ayamettha viseso. ‘‘Sabbaṃ, bhikkhave, abhiññeyya’’nti (saṃ. ni. 4.46) vacanato <a name="V0.0059"></a> cattāripi abhimukhaṃ paccakkhato ñātabbāni, abhivisiṭṭhena vā ñāṇena ñātabbānīti <span class="bld">abhiññeyyāni</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Durabhisambhavatara</span>nti abhisambhavituṃ sādhetuṃ asakkuṇeyyataraṃ, sattivighātena duradhigamanti attho. Bādhakapabhavasantiniyyānalakkhaṇehi vavatthānaṃ <span class="bld">salakkhaṇavavatthānaṃ</span>. <span class="bld">Duravagāhatthena gambhīrattā</span>ti oḷārikā dukkhasamudayā. Tiracchānagatānampi hi dukkhaṃ āhārādīsu ca abhilāso pākaṭo, pīḷanādiāyūhanādivasena pana ‘‘idaṃ dukkhaṃ, idamassa kāraṇa’’nti yāthāvato ogāhituṃ asakkuṇeyyattā <span class="bld">gambhīrā,</span> saṇhasukhumadhammattā nirodhamaggā sabhāvato eva gambhīrattā <span class="bld">duravagāhā,</span> teneva uppanne magge natthi nirodhamaggānaṃ yāthāvato anavagāhoti. Nibbānampi maggena adhigantabbattā tassa phalanti apadissatīti āha <span class="bld">‘‘phalāpadesato’’</span>ti. Vuttañhi ‘‘dukkhanirodhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti (vibha. 719). Maggopi nirodhassa sampāpakabhāvato hetūti apadissatīti āha <span class="bld">‘‘hetuapadesato’’</span>ti. Vuttampi cetaṃ ‘‘dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’ti (vibha. 719). <span class="bld">Iti vijaññā</span>ti <span class="bld">iti</span>-saddena vijānanakkamaṃ dasseti. <span class="bld">Evaṃ pakārehī</span>ti <span class="bld">evaṃ</span>-saddena vijānanakāraṇabhūte naye.</p>
- <p class="centered">Uddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">1. Dukkhasaccaniddeso</p>
- <p class="subhead">Jātiniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para190"></a><span class="paranum">190</span>. <span class="bld">Tattha</span> <a name="M0.0060"></a> <span class="bld">…pe… ayaṃ mātikā</span>ti niddesavāraādimhi vutte jātiādiniddese tesaṃ jātiādīnaṃ niddesavasena dukkhassa ariyasaccassa kathanatthāya, tesu vā jātiādīsu tesañca dukkhaṭṭhe veditabbe jātiādīnaṃ niddesavasena dukkhassa ariyasaccassa kathanatthāya dukkhadukkhantiādikā dukkhamātikā veditabbāti attho. Atha vā <span class="bld">tatthā</span>ti tasmiṃ niddesavāre. ‘‘Jātipi dukkhā…pe… saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā’’ti ayaṃ dukkhassa ariyasaccassa kathanatthāya mātikāti yathādassitassa jātiādiniddesassa mātikābhāvaṃ <a name="V0.0060"></a> dīpeti. Taṃ dīpetvā puna yasmiṃ padadvaye ṭhatvā dukkhaṃ ariyasaccaṃ kathetabbaṃ, tassa niddhāraṇatthaṃ sabbaṃ dukkhaṃ saṅkaḍḍhento āha <span class="bld">‘‘idañhi dukkhaṃ nāmā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabhāvato</span>ti dukkhavedayitasabhāvato. <span class="bld">Nāmato</span>ti teneva sabhāvena laddhanāmato. Tena na aññena pariyāyena idaṃ dukkhaṃ nāma, atha kho dukkhattāyevāti sabhāvena nāmaṃ viseseti. Atha vā <span class="bld">nāmato</span>ti udayabbayavantatāya laddhanāmato. Yathā aññe udayabbayavanto dhammā na sabhāvato dukkhā, na evaṃ idaṃ, atha kho sabhāvato dukkhā, bhūtamevedaṃ dukkhanti purimena dukkha-saddena pacchimaṃ viseseti. Vipariṇāmavantatāya sukhaṃ aniṭṭhameva hotīti dukkhaṃ nāma jātaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘dukkhuppattihetuto’’</span>ti. Kaṇṇasūlādīhi abhibhūtassa nitthunanādīhi dukkhābhibhūtatāya viññāyamānāyapi kiṃ tava rujjatīti pucchitvāva kaṇṇasūlādidukkhaṃ jānitabbaṃ hotīti <span class="bld">paṭicchannadukkhatā</span> tassa vuttā. <span class="bld">Upakkamassa ca pākaṭabhāvato</span>ti kāraṇāvasena dukkhavisesassa pākaṭabhāvaṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Sabhāvaṃ muñcitvā pakārantarena dukkhanti vuccamānaṃ <span class="bld">pariyāyadukkhaṃ</span>. Kathetabbattā paṭiññātaṃ yathā kathetabbaṃ, taṃpakāradassanatthaṃ <span class="bld">‘‘ariyasaccañca nāmeta’’</span>ntiādimāha. <span class="bld">Saṅkhepo</span> sāmaññaṃ, sāmaññañca visese antokaritvā pavattatīti tattha ubhayathāpi kathetuṃ vaṭṭati. <span class="bld">Vitthāro pana</span> viseso jātiādiko, viseso ca visesantaranivattakoti jātiādīsu jarādīnaṃ saṅkhipanaṃ na sakkā kātunti tattha vitthāreneva kathetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para191"></a><span class="paranum">191</span>. ‘‘Aparassa <a name="M0.0061"></a> aparassā’’ti dīpanaṃ <span class="bld">aparatthadīpanaṃ</span>. Sāmiatthepi hi aparattha-saddo sijjhatīti. <span class="bld">Tesaṃ tesa</span>nti vā sāmivasena vuttaṃ atthaṃ bhummavasena vattukāmatāya āha <span class="bld">‘‘aparatthadīpana’’</span>nti, aparasmiṃ aparasmiṃ dīpananti attho. Aparassa aparassa vā jātisaṅkhātassa atthassa dīpanaṃ <span class="bld">aparatthadīpanaṃ</span>. Pañcagativasena ekekāyapi gatiyā khattiyādibhummadevādihatthiādijātivasena cāti <span class="bld">gatijātivasena</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tiṇākāro <span class="bld">tiṇajāti,</span> so ca upādāpaññattīti <span class="bld">‘‘paññattiya’’</span>nti āha. <span class="bld">Tadupādāyā</span>ti taṃ paṭhamaṃ viññāṇaṃ upādāya ayaṃ jāti, nāssa kutoci niggamanaṃ upādāya. Yasmā ca evaṃ, tasmā <span class="bld">sāvassa jāti</span> paṭhamaviññāṇasaṅkhātāti attho. Atha vā tadupādāya sajātoti vuccatīti <a name="V0.0061"></a> <span class="bld">sāvassa jāti</span> paṭhamaviññāṇasaṅkhātāti attho. Viññāṇamukhena ca pañcapi khandhā vuttā hontīti <span class="bld">‘‘paṭisandhiya’’</span>nti āha. Ariyabhāvakaraṇattā <span class="bld">ariyasīla</span>nti pātimokkhasaṃvaro vuccati. Jātiādīnipi lakkhaṇāni dhammānaṃ ākāravikārāti katvā sahuppādakā sahavikārakāti vuttā. <span class="bld">Jāyanaṭṭhenā</span>tiādi āyatanavasena yonivasena ca dvīhi dvīhi padehi sabbasatte pariyādiyitvā jātiṃ dassetuṃ vuttaṃ. Purimanaye pana ekekeneva padena sabbasatte pariyādiyitvā jāti dassitāti ayaṃ viseso. Keci pana ‘‘purimanaye kattuniddeso, pacchimanaye bhāvaniddeso kato’’ti vadanti, ‘‘tesaṃ tesaṃ sattānaṃ jātī’’ti pana kattari sāminiddesassa katattā ubhayatthāpi bhāvaniddesova yutto. Sampuṇṇā jāti <span class="bld">sañjāti</span>. Pākaṭā nibbatti <span class="bld">abhinibbatti</span>. ‘‘Tesaṃ tesaṃ sattānaṃ…pe… abhinibbattī’’ti sattavasena pavattattā <span class="bld">sammutikathā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tatra tatrā</span>ti ekacatuvokārabhavesu dvinnaṃ dvinnaṃ, sese rūpadhātuyaṃ paṭisandhikkhaṇe uppajjamānānaṃ pañcannaṃ, kāmadhātuyaṃ vikalāvikalindriyānaṃ vasena sattannaṃ navannaṃ dasannaṃ puna dasannaṃ ekādasannañca āyatanānaṃ vasena saṅgaho veditabbo. Ekabhavapariyāpannassa khandhasantānassa paṭhamābhinibbattibhūtā paṭisandhikkhandhāti āha <span class="bld">‘‘paṭhamābhinibbattilakkhaṇā’’</span>ti. Tameva santānaṃ niyyātentaṃ viya ‘‘handa gaṇhathā’’ti paṭicchāpentaṃ viya pavattatīti <span class="bld">niyyātanarasā</span>. Santatiyā eva ummujjanaṃ hutvā gayhatīti <span class="bld">ummujjanapaccupaṭṭhānā</span>. Dukkharāsissa vicittatā dukkhavicittatā, dukkhavisesā vā tadavayavā, taṃ paccupaṭṭhāpeti phalatīti <span class="bld">dukkhavicittatāpaccupaṭṭhānā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Pariyāyanippariyāyadukkhesu <a name="M0.0062"></a> yaṃ dukkhaṃ jāti hoti, taṃ dukkhabhāvoyeva tassā dukkhaṭṭho. Yadi akkhānena pāpuṇitabbaṃ siyā, bhagavā ācikkheyya. Bhagavatāpi –</p>
- <p class="indent">‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, katamo nu kho mahantataro? Yo cāyaṃ mayā paritto pāṇimatto pāsāṇo gahito, yo ca himavā pabbatarājāti. Appama…pe… gahito, himavantaṃ pabbatarājānaṃ upanidhāya saṅkhampi na upeti, kalabhāgampi na upeti, upanidhampi na upeti. Evameva kho, bhikkhave, yaṃ so puriso tīhi sattisatehi haññamāno <a name="V0.0062"></a> tatonidānaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti, taṃ nerayikassa dukkhassa upanidhāya saṅkhampi…pe… upanidhampi na upetī’’ti (ma. ni. 3.250) –</p>
- <p class="unindented">Upamāvasena pakāsitaṃ <span class="bld">āpāyikadukkhaṃ</span>. Sukhuppattikāraṇāni sucīni uppalādīnīti katvā tattha nibbattinivāraṇena jātiyā dukkhavatthubhāvaṃ dasseti <span class="bld">‘‘atha kho’’</span>tiādinā. Dukkhuppattikāraṇe nibbattanena gabbhapariharaṇūpakkamena vinā mātukucchisambhavameva <span class="bld">dukkhaṃ gabbhokkantimūlakaṃ</span> aññānapekkhattā, upakkamanibbattaṃ pana <span class="bld">pariharaṇamūlakaṃ</span> okkantimattānapekkhattā. Ayametesaṃ viseso.</p>
- <p class="bodytext">Attano abhimukhaṃ kaḍḍhanaṃ <span class="bld">ākaḍḍhanaṃ,</span> parito sabbatobhāgena kaḍḍhanaṃ <span class="bld">parikaḍḍhanaṃ</span>. Adho dhunanaṃ <span class="bld">odhunanaṃ,</span> tiriyaṃ, sabbato vā dhunanaṃ <span class="bld">nidhunanaṃ</span>. Tacchetvā khārapakkhipanaṃ <span class="bld">khārāpaṭicchakaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sakalasarīranhāpanaṃ <span class="bld">nhāpanaṃ,</span> ekadesadhovanaṃ <span class="bld">dhovanaṃ,</span> sūriyābhimukhapavattanena <span class="bld">ātāpanaṃ,</span> pañcaggitāpena <span class="bld">paritāpanaṃ</span> daṭṭhabbaṃ. Sabboyeva vā tāpo dvidhāpi vutto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kuhiṃ nu patiṭṭhaṃ labhetha,</span> jātiyā vinā na tassa dukkhassa patiṭṭhānaṃ atthīti attho, jātiyā vā vinā so satto kuhiṃ nu patiṭṭhaṃ, kattha nu patiṭṭhanto taṃ dukkhaṃ labhethāti attho. Tattha tiracchānesu kathaṃ dukkhaṃ bhaveyya tahiṃ tiracchānesu jātiṃ vinā. <span class="bld">Na cassā</span>ti na ce assa. Nanu nevatthīti sambandho kātabbo, nanu āhāti vā. <span class="bld">Yadato</span>ti yasmā nevatthi, tasmā āhāti attho.</p>
- <p class="subhead">Jarāniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para192"></a><span class="paranum">192</span>. Jīraṇameva <a name="M0.0063"></a> <span class="bld">jīraṇatā,</span> jīraṇassa vā ākāro <span class="bld">tā</span>-saddena vutto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathāpure asallakkhente</span>ti gāravakaraṇaupaṭṭhānādīni asallakkhente taṃnimittaṃ domanassaṃ uppajjatīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Satādīna</span>nti <a name="V0.0063"></a> satisutavīriyapaññādīnaṃ vippavāsanimittaṃ attanā apasādetabbehipi attano puttadārehi apasādanīyato. Avasavattaṅgapaccaṅgatāya suciasuciādivicāraṇavirahena ca bālakumārakakālo viya jiṇṇakālo hotīti āha <span class="bld">‘‘bhiyyo bālattappattiyā’’</span>ti.</p>
- <p class="subhead">Maraṇaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para193"></a><span class="paranum">193</span>. ‘‘Kālassa antakassa kiriyā’’ti yā loke vuccati, sā cuti, maraṇanti attho. Cavanakāloyeva vā anatikkamanīyattā visesena kāloti vutto, tassa kiriyā cutikkhandhānaṃ bhedappattiyeva. <span class="bld">Maccu maraṇa</span>nti etthāpi samāsaṃ akatvā yo maccu vuccati bhedo, yañca maraṇaṃ pāṇacāgo, idaṃ vuccati maraṇanti visuṃ sambandho na na yujjati.</p>
- <p class="bodytext">Yassa khandhabhedassa pavattattā ‘‘tisso mato, phusso mato’’ti vohāro hoti, so khandhappabandhassa anupacchinnatāya <span class="bld">‘‘sammutimaraṇa’’</span>nti vutto, pabandhasamucchedo ca <span class="bld">‘‘samucchedamaraṇa’’</span>nti. Maraṇampi dukkhanti imasmiṃ panatthe dukkhasaccakathā vaṭṭakathāti katvā <span class="bld">‘‘sammutimaraṇaṃ adhippeta’’</span>nti āha. <span class="bld">Tasseva nāma</span>nti tabbhāvato tadekadesabhāvato ca maraṇa-saddabahutte asammohatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Cutilakkhaṇa</span>nti ‘‘cavanatā’’ti nidassitacavanalakkhaṇameva vadati. Sampattibhavakhandhehi viyojetīti <span class="bld">viyogarasaṃ,</span> viyogakiriyābhūtatāya vā <span class="bld">‘‘viyogarasa’’</span>nti vuttaṃ. Sattassa purimabhavato vippavāso hutvā upaṭṭhātīti <span class="bld">vippavāsapaccupaṭṭhānaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Maraṇantikā</span>ti maraṇassa āsannā. Yadi maraṇaṃ na bhavissati, yathāvuttaṃ kāyikaṃ cetasikañca dukkhaṃ na bhavissatīti āha <span class="bld">‘‘dvinnampi dukkhānaṃ vatthubhāvenā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pāpakammādinimitta</span>nti <a name="M0.0064"></a> pāpakammanimittaṃ pāpagatinimittañcāti attho, kammampi vā ettha ‘‘nimitta’’nti vuttaṃ upapattinimittabhāvena upaṭṭhānato. Tadupaṭṭhānepi hi ‘‘akataṃ vata me kalyāṇa’’ntiādinā anappakaṃ domanassaṃ uppajjatīti. <span class="bld">Bhaddassā</span>ti kalyāṇakammassāti attho. <span class="bld">Avisesato</span>ti ‘‘sabbesa’’nti etena yojetabbaṃ. <span class="bld">Sabbesa</span>nti ca yesaṃ kāyikaṃ dukkhaṃ uppajjati, teyeva sabbe gahitā <span class="bld">‘‘vitujjamānamammāna’’</span>nti visesitattā. Sandhīnaṃ bandhanāni sandhibandhanāni<a name="V0.0064"></a>, tesaṃ chedanena nibbattaṃ dukkhaṃ <span class="bld">‘‘sandhibandhanacchedana’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Ādi</span>-saddo vā kāraṇattho, sandhibandhanacchedanamūlakanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anayabyasanāpādanaṃ viyā</span>ti anayabyasanāpatti viyāti attho. Vāḷādīhi kate hi anayabyasanāpādane antogadhā anayabyasanāpatti ettha nidassananti.</p>
- <p class="subhead">Sokaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para194"></a><span class="paranum">194</span>. Sukhakāraṇaṃ <span class="bld">hitaṃ,</span> tassa phalaṃ <span class="bld">sukhaṃ. Ñātikkhayo</span>ti bhogādīhi ñātīnaṃ parihāni maraṇañca. <span class="bld">Ayaṃ pana viseso</span>ti bhogabyasanādipadatthavisesaṃ rogabyasanādīsu samāsavisesañca sandhāyāha. Ñātibhogā paññattimattā tabbināsāvāti iminā adhippāyena aparinipphannataṃ sandhāya <span class="bld">‘‘anipphannānī’’</span>ti āha. Aparinipphannataṃyeva hi sandhāya <span class="bld">visuddhimagge</span> (visuddhi. 2.447 ādayo) ca ‘‘dasa rūpāni anipphannānī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Rūpakaṇḍavaṇṇanāya</span>ñhi (dha. sa. aṭṭha. 975 pakiṇṇakakathā) ni ‘‘aparinipphannānī’’ti vuttāni. <span class="bld">Khandhavibhaṅge</span> ca nipphādetabbassa nirodhasamāpattiādikassa nipphannatā vuttāti asabhāvadhammassa ca nipphannatā, nibbānasseva anipphannatāti.</p>
- <p class="bodytext">Dhamma-saddo hetuatthoti āha <span class="bld">‘‘dukkhassa uppattihetunā’’</span>ti. <span class="bld">Jhāma</span>nti daḍḍhaṃ. Pubbe vuttalakkhaṇādikā domanassavedanā sokoti tassa puna lakkhaṇādayo na vattabbā siyuṃ, tathāpi domanassavisesattā sokassa ca visiṭṭhā lakkhaṇādayo vattabbāti <span class="bld">‘‘kiñcāpī’’</span>tiādimāha. Visārarahitaṃ anto eva saṅkucitaṃ cintanaṃ, sukkhanaṃ vā <span class="bld">antonijjhānaṃ. Parinijjhāyanaṃ</span> dahanaṃ. Ñātibyasanādianurūpaṃ socanaṃ <span class="bld">anusocanaṃ,</span> taṃ taṃ vā guṇaṃ dosañca anugantvā socanaṃ tappanaṃ <span class="bld">anusocanaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Javanakkhaṇe</span>ti <a name="M0.0065"></a> manodvārajavanakkhaṇe. Tathā hi taṃ dassento <span class="bld">‘‘ettakā me’’</span>tiādimāha. Kāyaviññāṇādivīthiyampi pana javanakkhaṇe domanassassa paccayo hoti eva. Teneva <span class="bld">‘‘javanakkhaṇe cā’’</span>ti āha. Aññathā kāyikacetasikadukkhānaṃ kāyavatthukamanodvārappavattānameva paccayoti gaṇheyya tattha visesena kāyikacetasikasaddappavattito.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tujjatī</span>ti <a name="V0.0065"></a> ‘‘tudatī’’ti vattabbe byattayavasena vuttanti veditabbaṃ.</p>
- <p class="subhead">Paridevaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para195"></a><span class="paranum">195</span>. <span class="bld">Ādevanti etenāti ādevo</span>ti ādevana-saddaṃ katvā assuvimocanādivikāraṃ āpajjantānaṃ tabbikārāpattiyā so saddo karaṇabhāvena vuttoti. Vīhipalāpādayo viya tucchaṃ vacanaṃ <span class="bld">palāpo</span>. Guṇadose kitteti bodhetīti <span class="bld">guṇadosakittanaraso</span> lālappa-saddo. Atthānatthe hiriyitabbajane ca avicāretvā puggalassa sambhamabhāvo hutvā paridevana-saddo upaṭṭhātīti <span class="bld">‘‘sambhamapaccupaṭṭhāno’’</span>ti vutto, sokavatthuavighātena vā sambhamo, na uttāsasambhamo, so ca paridevana-saddena pākaṭo hotīti paridevo <span class="bld">‘‘sambhamapaccupaṭṭhāno’’</span>ti vutto.</p>
- <p class="bodytext">Sokābhibhūto paridevananimittaṃ muṭṭhipothanādīni karoti, paridevananimittameva ca ñātiabbhatthaṅgamanādīni cintetīti paridevassa dukkhadomanassānaṃ <span class="bld">vatthubhāvo</span> vutto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhiyyo</span>ti yena vinā na hoti, tato paridevasamuṭṭhāpakadomanassato, pubbe vuttadukkhato vā bhiyyo, kaṇṭhoṭṭhatāluādisosajatopi vā bhiyyoti aññañca kāyikaṃ cetasikaṃ taṃnidānadukkhaṃ saṅgaṇhāti.</p>
- <p class="subhead">Dukkhadomanassaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para196-7"></a><span class="paranum">196-7</span>. Kāyikaṃ dukkhaṃ kāyikassa dukkhassa upanissayapaccayoti <span class="bld">‘‘dukkhitassa dukkhaṃ uppajjatī’’</span>ti vuttaṃ. Etena dukkhena abhibhūtattā nakkhattaṃ kīḷituṃ <a name="M0.0066"></a> na labhāmīti balavadomanassaṃ uppajjatīti dukkhassa domanassavatthutā hoti.</p>
- <p class="bodytext">Attano pavattikkhaṇaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘pīḷetī’’</span>ti vuttaṃ kāyikadukkhaṃ, tadupanissayato vā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āvaṭṭantī</span>ti parivaṭṭanti. <span class="bld">Vivaṭṭantī</span>ti pabbhāre khittatthambho viya ludhanti. Mūlacchinnarukkho viya <span class="bld">chinnapapātaṃ papatanti,</span> paridayhamānacittā purimadomanassupanissayavasena <span class="bld">cintenti,</span> vigate domanasse tathācintanaṃ natthīti.</p>
- <p class="subhead">Upāyāsaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para198"></a><span class="paranum">198</span>. Sabbavisayappaṭipattinivāraṇavasena <a name="V0.0066"></a> samantato sīdanaṃ <span class="bld">saṃsīdanaṃ,</span> uṭṭhetumpi asakkuṇeyyatākaraṇavasena atibalavaṃ, virūpaṃ vā sīdanaṃ <span class="bld">visīdanaṃ</span>. Aññaṃ visayaṃ agantvā ñātibyasanādīsu virūpo āsaṅgo tattheva avabandhatā <span class="bld">byāsatti</span>. Nitthunanakaraṇato <span class="bld">nitthunanaraso</span>. Visīdanaṃ <span class="bld">visādo</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sayaṃ na dukkho dosattā saṅkhārakkhandhapariyāpannadhammantarattā vā. Ye pana domanassameva upāyāsoti vadeyyuṃ, te ‘‘upāyāso tīhi khandhehi ekenāyatanena ekāya dhātuyā sampayutto, ekena khandhena ekenāyatanena ekāya dhātuyā kehici sampayutto’’ti (dhātu. 249) imāya pāḷiyā paṭikkhipitabbā. Visādappattiyā sukhadukkhakāraṇaṃ agaṇayitvā dukkhaṭṭhānādīni karontānaṃ upāyāso kāyikadukkhassa vatthu hoti, visādanavaseneva ñātivināsādīni cintentānaṃ domanassassa. Attano pavattikkhaṇeyeva upāyāso domanassasampayogato cittaṃ paridahati, avipphārikatākaraṇavasena kāyaṃ visādeti, tadubhayakaraṇeneva tato paraṃ taṃnimittaṃ kāyikaṃ cetasikañca adhimattaṃ dukkhaṃ janayatīti dukkho vutto.</p>
- <p class="subhead">Appiyasampayoganiddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para199"></a><span class="paranum">199</span>. <span class="bld">Na appiyantī</span>ti na gamiyanti, na pavesīyantīti attho. <span class="bld">Anattha</span>nti byasanaṃ, dukkhaṃ vā. <span class="bld">Ahita</span>nti tassa hetuṃ. Dutiye atthavikappe atthaṃ na kāmentīti <a name="M0.0067"></a> <span class="bld">anatthakāmā</span>tiādi asamatthasamāsopi yojito. ‘‘Asūriyapassāni mukhānī’’tiādīsu viya hi yena samāso, na tassāyaṃ paṭisedhako <span class="bld">a</span>-kāroti. Yasmiṃ kismiñci nibbhaye yogakkhema-saddo niruḷho dukkhayogato khemattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅgati</span>ādīsu saṅkhāravasena yaṃ labbhati, taṃ gahetabbaṃ. Na hi saṅkhārānaṃ ṭhānanisajjādayo bhojanādikiccesu vā sahakaraṇaṃ vijjatīti pacchimadvayaṃ tadatthavasena labbhatīti na sakkā vattunti. <span class="bld">Yaṃ labbhatī</span>ti vā yaṃ atthajātaṃ labbhatīti attho. Tena yathā labbhati saṅgatiādīsu attho, tathā yojetabbo. Puggalassa hi saṅgati gantvā saṅkhārehi saṃyogo <a name="V0.0067"></a> hoti, āgatehi ca tehi, puggalassa ca attano ṭhānādīsu saṅkhārehi sahabhāvo hoti, sabbakiriyāsu ca missībhāvoti. <span class="bld">Anatthabhāvo</span> upaddavabhāvo.</p>
- <p class="bodytext">Aniṭṭhānaṃ āpāthagamanamattaṃ taṃgahaṇamattañca <span class="bld">appiyasampayogo,</span> na pana pathaviphassādayo viya appiyasampayogo nāma eko dhammo atthīti āha <span class="bld">‘‘so atthato eko dhammo nāma natthī’’</span>ti. Aniṭṭhāni kaṇṭakādīni amittā ca usuādīhi vijjhanādidukkhaṃ uppādenti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ loke dukkhaṃ hotīti vā idha imasmiṃ dukkhasaccaniddese dukkho vuttoti vā yojetabbaṃ.</p>
- <p class="subhead">Piyavippayoganiddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para200"></a><span class="paranum">200</span>. <span class="bld">Minantī</span>ti nāḷiyādīsu dhaññaṃ viya anto pakkhipanti, na bahi karontīti attho. <span class="bld">Amā</span>-saddo sahabhāvadīpako. <span class="bld">Ñāyanti vā</span> ajjhattikāicceva. Ñātibyasanādiko hutvā upaṭṭhātīti <span class="bld">byasanapaccupaṭṭhāno</span>. Sokuppādaneneva sarīraṃ sosenti, kisaṃ karonti, akisampi nirojatākaraṇena milāpenti, tato ca kāyikaṃ dukkhaṃ uppajjatīti taduppādakatā vuttā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sokasarasamappitā</span>ti etena cetasikadukkhaṃ dasseti, <span class="bld">vitujjantī</span>ti etena kāyikaṃ dukkhaṃ.</p>
- <p class="subhead">Icchāniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para201"></a><span class="paranum">201</span>. Yasmiṃ <a name="M0.0068"></a> kāle jātiyā na āgantabbaṃ, taṃ kālaṃ gahetvā āha <span class="bld">‘‘parinibbutesu ca vijjamānaṃ jātiyā anāgamana’’</span>nti. <span class="bld">Yampī</span>ti yenapīti attho vutto. Yadāpi pana <span class="bld">yaṃ</span>-saddo ‘‘iccha’’nti etaṃ apekkhati, tadāpi alābhavisiṭṭhā icchā vuttā hoti. Yadā ‘‘na labhatī’’ti etaṃ apekkhati, tadā icchāvisiṭṭho alābho vutto hoti. So panatthato añño dhammo natthi, tathāpi alabbhaneyyaicchāva vuttā hoti. Apāpuṇitabbesu pavattattā eva <span class="bld">‘‘appattipaccupaṭṭhānā’’</span>ti vuttā. Yattha hi sā icchā pavattā, taṃ vatthuṃ apāpuṇantī hutvā gayhatīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Chinnabhinnagaṇenā</span>ti nillajjena dhuttagaṇena, kappaṭikagaṇena vā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vighātamaya</span>nti <a name="V0.0068"></a> cittavighātamayaṃ domanassaṃ cittavighātato eva uppannaṃ ubbandhanajarātisārādikāyikaṃ dukkhañca. <span class="bld">Icchitālābha</span>nti alabbhaneyyaicchameva vadati.</p>
- <p class="subhead">Upādānakkhandhaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para202"></a><span class="paranum">202</span>. Vitthiṇṇassa dukkhassa ettakanti dassanaṃ dukkhassa saṅkhepo, taṃ kātuṃ na sakkā vitthārassa anantattā. Dukkhavitthāragataṃ pana desanāvitthāraṃ pahāya yattha sabbo dukkhavitthāro samodhānaṃ gacchati, tattha desanāya vavatthānaṃ saṅkhepo, taṃ kātuṃ sakkā tādisassa vatthuno sabbhāvā.</p>
- <p class="bodytext">Desaṃ jānanto maggakkhāyikapuriso <span class="bld">desako</span>. Bhagavāpi <span class="bld">dukkhassa desako</span>. <span class="bld">‘‘Dukkhantadesakenā’’</span>ti vā pāṭho, dukkhantakkhāyikoti attho.</p>
- <p class="bodytext">Pāvakādayo yathā indhanādīni bādhenti, evaṃ <span class="bld">bādhayamānā</span>. <span class="bld">Māraṇantikadukkhābhighātenā</span>ti iminā atipākaṭena jātijarādukkhavighātajasokādayo dasseti. <span class="bld">Tato</span>ti paridevato uddhaṃ. Kaṇṭha sosādi sandhi bandhacchedanādi janaka dhātukkhobha samāyogato <span class="bld">kāyassa ābādhanadukkhaṃ dukkhaṃ</span>. <span class="bld">Yesu kesucī</span>ti tissassa vā phussassa vā upādānakkhandhesu sabbampi cakkhurogādidukkhaṃ sabbasattagataṃ evaṃpakāramevāti saṅkhipitvā dassentoti attho.</p>
- <p class="centered">Dukkhasaccaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Samudayasaccaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para203"></a><span class="paranum">203</span>. Uttarapadalopaṃ <a name="M0.0069"></a> katvā <span class="bld">‘‘punabbhavakaraṇaṃ punobbhavo’’</span>tiāha. ‘‘Manosamphasso’’ti ettha mano viya ca purimapadassa okārantatā daṭṭhabbā. Atha vā sīlaṭṭhena ika-saddena gamiyatthattā kiriyāvācakassa saddassa adassanaṃ daṭṭhabbaṃ yathā ‘‘apūpabhakkhanasīlo āpūpiko’’ti. ‘‘Taddhitā’’iti bahuvacananiddesā vicittattā vā taddhitānaṃ abhidhānalakkhaṇattā <a name="V0.0069"></a> vā ‘‘punabbhavaṃ detī’’tiādīsu atthesu ponobbhavikasaddasiddhi daṭṭhabbā. Tattha kammasahajātā punabbhavaṃ deti, kammasahāyabhūtā tadasahajātā punabbhavāya saṃvattati, duvidhāpi punappunaṃ bhave nibbatteti. Tenevāha <span class="bld">‘‘punabbhavassa dāyikāpī’’</span>tiādi. <span class="bld">Ponobbhavikāyevāti nāmaṃ labhatī</span>ti punabbhavaṃ dāyikāpi adāyikāpi punabbhavaṃ deticceva ponobbhavikāti samānavipākāti nāmaṃ labhati samānasabhāvattā tadānubhāvattā ca. Evaṃ itaresu daṭṭhabbaṃ. Tattha upadhimhi yathānibbatte attabhāve vipaccanakammaṃ etissāti <span class="bld">upadhivepakkā</span>. Nandanaṭṭhena <span class="bld">nandī,</span> rañjanaṭṭhena <span class="bld">rāgo</span>. Yo ca nandirāgo, yā ca taṇhā, ubhayametaṃ ekatthaṃ, byañjanameva nānanti taṇhā <span class="bld">‘‘nandirāgena saddhiṃ atthato ekattaṃ gatā’’</span>ti vuttā. Rāgasambandhena <span class="bld">‘‘uppannassā’’</span>ti vuttaṃ. Rūpārūpabhavarāgo visuṃ vakkhatīti kāmabhave eva bhavapatthanāuppatti vuttāti veditabbā.</p>
- <p class="bodytext">Tasmiṃ tasmiṃ piyarūpe paṭhamuppattivasena <span class="bld">‘‘uppajjatī’’</span>ti vuttā, punappunaṃ pavattivasena <span class="bld">‘‘nivisatī’’</span>ti, pariyuṭṭhānānusayavasena vā uppattinivesā yojetabbā. <span class="bld">Sampattiya</span>nti manussasobhagge devatte ca. <span class="bld">Attano cakkhu</span>nti savatthukaṃ cakkhumāha, sapasādaṃ vā maṃsapiṇḍaṃ. <span class="bld">Vippasannapañcapasāda</span>nti parisuddhanīlapītalohitakaṇhaodātavaṇṇapasādaṃ. <span class="bld">Rajatapanāḷikaṃ viya</span> chiddaṃ abbhantare odātattā. <span class="bld">Pāmaṅgasuttaṃ viya</span> lambakaṇṇabaddhaṃ. Tuṅgā uccā dīghā nāsikā <span class="bld">tuṅganāsikā,</span> evaṃ <span class="bld">laddhavohāraṃ</span> attano <span class="bld">ghānaṃ</span>. ‘‘Laddhavohārā’’ti vā pāṭho. Tasmiṃ sati tuṅgā nāsikā yesaṃ, te <span class="bld">tuṅganāsikā</span>. Evaṃ <span class="bld">laddhavohārā</span> sattā attano ghānanti yojanā kātabbā. <span class="bld">Jivhaṃ…pe… maññanti</span> vaṇṇā saṇṭhānato kiccato ca. <span class="bld">Manaṃ…pe… uḷāraṃ maññanti</span> atītādiatthavicinanasamatthaṃ. <span class="bld">Attanā paṭiladdhānī</span>ti ajjhattañca sarīragandhādīni <a name="M0.0070"></a> bahiddhā ca vilepanagandhādīni. <span class="bld">Uppajjamānā uppajjatī</span>ti yadā uppajjamānā hoti, tadā ettha uppajjatīti sāmaññena gahitā uppādakiriyā lakkhaṇabhāvena vuttā, visayavisiṭṭhā lakkhitabbabhāvena. Na hi sāmaññavisesehi nānattavohāro na hotīti. <span class="bld">Uppajjamānā</span>ti vā anicchito uppādo hetubhāvena vutto. <span class="bld">Uppajjatī</span>ti nicchito phalabhāvena ‘‘yadi uppajjamānā hoti, ettha uppajjatī’’ti. So hi tena upayojito viya hoti.</p>
- <p class="centered">Samudayasaccaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Nirodhasaccaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para204"></a><span class="paranum">204</span>. <span class="bld">Anūhate</span>ti <a name="V0.0070"></a> anuddhate, appahīneti attho.</p>
- <p class="bodytext">Sīho vedhake paṭipajjati, na usumhi, suvāno leḍḍumhi paṭipajjati, na pahārake. Khayagamanavasena <span class="bld">virajjati,</span> appavattigamanavasena <span class="bld">nirujjhati</span>. Anapekkhatāya cajanavasena hānivasena ca <span class="bld">cajīyati,</span> puna yathā na pavattati, tathā dūrakhipanavasena <span class="bld">paṭinissajjīyati,</span> bandhanabhūtāya mocanavasena <span class="bld">muccati,</span> asaṃkilesavasena <span class="bld">na allīyati</span>. Āyūhanaṃ samudayo, tappaṭipakkhavasena <span class="bld">anāyūhanaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Apaññatti</span>nti apaññāpanaṃ, ‘‘tittaalābu atthī’’ti vohārābhāvaṃ vā. Tittaalābuvalliyā appavattiṃ icchanto puriso viya maggo daṭṭhabbo, tassa tassā appavattininnacittassa mūlacchedanaṃ viya maggassa nibbānārammaṇassa taṇhāpahānaṃ. Tadāppavatti viya taṇhāya appavattibhūtaṃ nibbānaṃ daṭṭhabbaṃ. Dutiyūpamāya dakkhiṇadvāraṃ viya nibbānaṃ, coraghātakā viya maggo daṭṭhabbo, purimā vā upamā maggena niruddhāya piyarūpasātarūpesu niruddhāti vattabbatādassanatthaṃ vuttā, pacchimā nibbānaṃ āgamma niruddhāyapi.</p>
- <p class="centered">Nirodhasaccaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Maggasaccaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para205"></a><span class="paranum">205</span>. <span class="bld">Aññamaggapaṭikkhepanattha</span>nti <a name="M0.0071"></a> titthiyehi kappitassa maggassa dukkhanirodhagāminipaṭipadābhāvaṃ paṭikkhepetunti attho, aññassa vā maggabhāvapaṭikkhepo <span class="bld">aññamaggapaṭikkhepo</span>. Puggalassa ariyabhāvakarattā ariyaṃ karotīti <span class="bld">ariyo,</span> ariyaphalapaṭilābhakarattā ariyaṃ labhāpeti janetīti <span class="bld">ariyo</span>. Attano kiccavasena phalavasena ca ariyanāmalābho eva vuttoti daṭṭhabbo. Aṭṭha aṅgāni assāti aññapadatthasamāsaṃ akatvā <span class="bld">‘‘aṭṭhaṅgāni assa santīti aṭṭhaṅgiko’’</span>ti padasiddhi daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext">Caturaṅgasamannāgatā <a name="V0.0071"></a> vācā janaṃ saṅgaṇhātīti tabbipakkhaviratisabhāvā sammāvācā bhedakaramicchāvācāpahānena jane sampayutte ca pariggaṇhanakiccavatī hotīti <span class="bld">‘‘pariggahalakkhaṇā’’</span>ti vuttā. Yathā cīvarakammādiko kammanto ekaṃ kātabbaṃ samuṭṭhāpeti nipphādeti, taṃtaṃkiriyānipphādako vā cetanāsaṅkhāto kammanto hatthapādacalanādikaṃ kiriyaṃ samuṭṭhāpeti, evaṃ sāvajjakattabbakiriyāsamuṭṭhāpakamicchākammantappahānena sammākammanto niravajjasamuṭṭhāpanakiccavā hoti, sampayuttadhamme ca samuṭṭhāpento eva pavattatīti <span class="bld">‘‘samuṭṭhāpanalakkhaṇo’’</span>ti vutto. Kāyavācānaṃ khandhasantānassa ca saṃkilesabhūtamicchāājīvappahānena sammāājīvo <span class="bld">‘‘vodāpanalakkhaṇo’’</span>ti vutto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Attano paccanīkakilesā</span> diṭṭhekaṭṭhā avijjādayo. <span class="bld">Passatī</span>ti pakāsetīti attho. Teneva hi aṅgena tattha paccavekkhaṇā pavattatīti. <span class="bld">Tathevā</span>ti attano paccanīkakilesehi saddhinti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kiccato</span>ti pubbabhāgehi dukkhādiñāṇehi kattabbakiccassa idha nipphattito, imasseva vā ñāṇassa dukkhādippakāsanakiccato. <span class="bld">Tīṇi nāmāni labhati</span> kāmasaṅkappādippahānakiccanipphattito. <span class="bld">Sikkhāpadavibhaṅge</span> (vibha. 703 ādayo) ‘‘viraticetanā sabbe sampayuttadhammā ca sikkhāpadānī’’ti vuttāti tattha padhānānaṃ viraticetanānaṃ vasena <span class="bld">‘‘viratiyopi honti cetanāyopī’’</span>ti āha. Musāvādādīhi viramaṇakāle vā viratiyo subhāsitādivācābhāsanādikāle ca cetanāyo yojetabbā, <span class="bld">maggakkhaṇe viratiyova</span> <a name="M0.0072"></a> cetanānaṃ amaggaṅgattā ekassa ñāṇassa dukkhādiñāṇatā viya ekāya viratiyā musāvādādiviratibhāvo viya ca ekāya cetanāya sammāvācādikiccattayasādhanasabhāvābhāvā sammāvācādibhāvāsiddhito, taṃsiddhiyañca aṅgattayattāsiddhito ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pubbabhāgepi maggakkhaṇepi sammāsamādhi evā</span>ti yadipi samādhiupakārakānaṃ abhiniropanānumajjanasampiyāyanabrūhanasantasukhānaṃ vitakkādīnaṃ vasena catūhi jhānehi sammāsamādhi vibhatto, tathāpi vāyāmo viya anuppannākusalānuppādanādicatuvāyāmakiccaṃ, sati viya ca asubhāsukhāniccānattesu kāyādīsu subhādisaññāpahānacatusatikiccaṃ, eko samādhi catukkajjhānasamādhikiccaṃ na sādhetīti pubbabhāgepi paṭhamajjhānasamādhicitte jhānasamādhi <a name="V0.0072"></a> paṭhamajjhānasamādhi eva maggakkhaṇepi, tathā pubbabhāgepi catutthajjhānasamādhicitte jhānasamādhi catutthajjhānasamādhi eva maggakkhaṇepīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Vacībhedassa upakārako vitakko sāvajjānavajjavacībhedanivattanapavattanakarāya sammāvācāyapi upakārako evāti <span class="bld">‘‘svāya’’</span>ntiādimāha. Vacībhedaniyāmikā <span class="bld">vācā</span> kāyikakiriyāniyāmakassa sammākammantassa <span class="bld">upakārikā</span>. <span class="bld">Idaṃ vīriya</span>nti catusammappadhānavīriyaṃ. <span class="bld">Gatiyo</span>ti nipphattiyo, kiccādisabhāve vā. <span class="bld">Samanvesitvā</span>ti upadhāretvā.</p>
- <p class="bodytext">Purimāni dve saccāni uggaṇhitvāti sambandho. <span class="bld">Iṭṭhaṃ kanta</span>nti nirodhamaggesu ninnabhāvaṃ dasseti, na abhinandanaṃ, tanninnabhāvoyeva ca tattha kammakaraṇaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kiccato</span>ti pariññādito. <span class="bld">Ārammaṇapaṭivedho</span>ti sacchikiriyāpaṭivedhamāha. <span class="bld">Sabbampi paṭivedhañāṇaṃ lokuttara</span>nti kasmā vuttaṃ, nanu uggahādipaṭivedho ca paṭivedhova, na ca so lokuttaroti? Na, kevalena paṭivedha-saddena uggahādipaṭivedhānaṃ avacanīyattā, paṭivedhanimittattā vā uggahādivasena pavattaṃ dukkhādīsu pubbabhāge ñāṇaṃ ‘‘paṭivedho’’ti vuttaṃ, na paṭivedhattā, paṭivedhabhūtameva pana ñāṇaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘sabbampi paṭivedhañāṇaṃ lokuttara’’</span>nti. Uggahaparipucchāñāṇānipi savanañāṇe eva avarodhaṃ gacchantīti <span class="bld">‘‘savanadhāraṇasammasanañāṇaṃ lokiya’’</span>nti tividhameva ñāṇamāha. Uggahādīhi saccapariggaṇhanaṃ <span class="bld">pariggaho</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Payogo</span>ti <a name="M0.0073"></a> kiriyā, vāyāmo vā. Tassa mahantatarassa icchitabbataṃ dukkarataratañca upamāhi dasseti <span class="bld">‘‘bhavaggagahaṇattha’’</span>ntiādinā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Padaghāta</span>nti ettha gatamaggo ‘‘pada’’nti vuccati. Yena cupāyena kāraṇena kāmavitakko uppajjati, so tassa gatamaggoti tassa ghāto <span class="bld">padaghāto. Ussukkāpetvā</span>ti uddhaṃ uddhaṃ santivisesayuttaṃ katvā, vaḍḍhetvāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pāḷiyaṃ vibhattesū</span>ti katarapāḷiyaṃ? <span class="bld">Dhammasaṅgahe</span> tāva aṭṭha kasiṇāni dasa asubhā cattāro brahmavihārā cattāri āruppāni vibhattāni, <span class="bld">āgamesu</span> dasa anussatiyo āhāre paṭikūlasaññā <a name="V0.0073"></a> catudhātuvavatthānanti imāni cāti tattha tattha vibhattaṃ. <span class="bld">Imesu tīsū</span>ti kāmādīsu tīsu ṭhānesu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Micchāvācāsaṅkhātāyā</span>ti etena ekāya cetanāya pahātabbaekattaṃ dasseti. Idha ariyasāvako sakalyāṇaputhujjanako sekkho. <span class="bld">Kāyadvāravītikkamā</span>ti ājīvahetukato pāṇātipātādito visuṃ visuṃ viramaṇaṃ yojetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ayaṃ panassā</span>ti maggabhāvena catubbidhampi ekattena gahetvā assa maggassa ayaṃ jhānavasena sabbasadisasabbāsadisaekaccasadisatā <span class="bld">viseso. Pādakajjhānaniyāmena hotī</span>ti idha pādakajjhānaniyāmaṃ dhuraṃ katvā āha, <span class="bld">aṭṭhasāliniyaṃ</span> pana vipassanāniyāmaṃ tattha sabbavādāvirodhato, idha pana sammasitajjhānapuggalajjhāsayavādanivattanato pādakajjhānaniyāmaṃ. Vipassanāniyāmo pana sādhāraṇattā idhāpi na paṭikkhittoti daṭṭhabbo. Aññe cācariyavādā vakkhamānā vibhajitabbāti yathāvuttameva tāva pādakajjhānaniyāmaṃ vibhajanto āha <span class="bld">‘‘pādakajjhānaniyāmena tāvā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āruppe catukkapañcaka…pe… vuttaṃ</span> aṭṭhasāliniyanti adhippāyo. Nanu tattha ‘‘āruppe tikacatukkajjhānaṃ uppajjatī’’ti vuttaṃ, na ‘‘catukkapañcakajjhāna’’nti? Saccaṃ, yesu pana saṃsayo atthi, tesaṃ uppattidassanena, tenatthato catukkapañcakajjhānaṃ uppajjatīti vuttameva hotīti evamāhāti veditabbaṃ. Samudāyañca apekkhitvā <span class="bld">‘‘tañca lokuttaraṃ, na lokiya’’</span>nti āha. Catutthajjhānameva hi lokiyaṃ tattha uppajjati, na catukkaṃ pañcakañcāti. <span class="bld">Ettha</span> <a name="M0.0074"></a> <span class="bld">katha</span>nti pādakajjhānassa abhāvā kathaṃ daṭṭhabbanti attho. <span class="bld">Taṃjhānikāva tassa tattha tayo maggā uppajjanti</span> tajjhānikaṃ paṭhamaphalādiṃ pādakaṃ katvā uparimaggabhāvanāyāti adhippāyo, tikacatukkajjhānikaṃ pana maggaṃ bhāvetvā tatthuppannassa arūpajjhānaṃ tajjhānikaṃ phalañca pādakaṃ katvā uparimaggabhāvanāya aññajhānikāpi uppajjantīti jhānaṅgādiniyāmikā pubbābhisaṅkhārasamāpatti pādakaṃ, na sammasitabbāti phalassapi pādakatā daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext">Dukkhañāṇādīnaṃ rūpādichaḷārammaṇattā nekkhammasaṅkappādīnaṃ kasiṇāditaṃtaṃkusalārammaṇārammaṇattā <a name="V0.0074"></a> sammāvācādīnaṃ aṅgānaṃ taṃtaṃviramitabbādiārammaṇattā <span class="bld">‘‘yathānurūpa’’</span>nti āha. <span class="bld">Tadanurūpo</span>ti avippaṭisārakarasīlaṃ vāyāmassa visesapaccayoti sīlānurūpatā vāyāmassa vuttā sampayuttassapi, sampayuttasseva ca vacanato ‘‘sīlabhūmiyaṃ patiṭṭhitassā’’ti avatvā <span class="bld">‘‘patiṭṭhamānassā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Cetaso asammoso</span>ti ‘‘ekārakkho’’ti ettha vuttena satārakkhena cetaso rakkhitatā. Tenāha <span class="bld">‘‘iti…pe… suvihitacittārakkhassā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Āsavakkhayañāṇassa vijjābhāvo vuttoti āsavakkhayasaṅkhāte magge tīhi khandhehi saṅgahite paññākkhandho <span class="bld">vijjā,</span> sīlassa catunnañca jhānānaṃ caraṇabhāvo vuttoti itare dve khandhā <span class="bld">caraṇaṃ</span>. Yanti etena nibbānaṃ gacchantīti yānaṃ, vipassanāva yānaṃ <span class="bld">vipassanāyānaṃ</span>. Sīlaṃ samādhissa visesapaccayo, samādhi vipassanāyāti samathassa upakārattā sīlakkhandho ca <span class="bld">samathayānena</span> saṅgahito. <span class="bld">Vipassanāyānena</span> kāmesu ādīnavaṃ vibhāvento samathayānena nirāmisaṃ jhānasukhaṃ apariccajanto antadvayakummaggaṃ vivajjeti. Paññā viya mohassa, sīlasamādhayo ca dosalobhānaṃ ujuvipaccanīkā adosālobhehi sādhetabbattā. Sīlasamādhipaññāyogato <span class="bld">ādimajjhapariyosānakalyāṇaṃ</span>. Sīlādīni hi sāsanassa ādimajjhapariyosānanti. Yasmiṃ ṭhito maggaṭṭho phalaṭṭho ca ariyo hoti, taṃ maggaphalasaṅkhātaṃ khandhattayasaṅgahitaṃ sāsanaṃ <span class="bld">ariyabhūmi</span>.</p>
- <p class="centered">Maggasaccaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para206-214"></a><span class="paranum">206-214</span>. <span class="bld">Ariyasacca</span>-saddo <a name="M0.0075"></a> samudaye vattamāno pariññeyyabhāvarahite ekantapahātabbe taṇhāsaṅkhāte samudaye pavattati, na pahātabbapariññeyyesu avasesakilesāvasesākusalesu appahātabbesu ca sāsavakusalamūlāvasesasāsavakusalesūti sappadeso tattha samudayo hoti, kevalaṃ saccasadde nippadesoti āha <span class="bld">‘‘nippadesato samudayaṃ dassetu’’</span>nti. Dukkhanirodhā pana ariyasaccadesanāyaṃ dhammato nippadesā eva. Na hi tato añño dhammo atthi, yo saccadesanāyaṃ <a name="V0.0075"></a> dukkhaṃ nirodhoti ca vattabbo siyā, maggopi aṭṭhaṅgikapañcaṅgikavāresu apubbo natthi, tasmā samudayameva ‘‘nippadesato dassetu’’nti vadati tassa sabbattha tīsupi vāresu apubbassa dassitattā. Apubbasamudayadassanatthāyapi hi saccadesanāyaṃ ‘‘tattha katamo dukkhasamudayo? Taṇhā’’ti vacanaṃ kevalāya taṇhāya sacca-saddassa pavattidassanatthanti. Desanāvasena pana taṃ taṃ samudayaṃ ṭhapetvā dukkhaṃ tassa tassa pahānavasena nirodho aṭṭhaṅgikapañcaṅgikasabbalokuttarakusalavasena maggo ca ariyasaccadesanāyaṃ na vuttoti dukkhādīni ca tattha sappadesāni dassitāni hontīti tāni ca nippadesāni dassetuṃ saccadesanā vuttāti vattuṃ vaṭṭati. <span class="bld">Paccayasaṅkhāta</span>nti kammakilesavasena jātiādidukkhassa mūlabhūtanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nirodhasaccaṃ…pe… pañcahākārehi niddiṭṭha</span>nti ariyasaccadesanato saccadesanāya visesaṃ dasseti. Tattha ‘‘tiṇṇannañca kusalamūlānaṃ avasesānañca sāsavakusalānaṃ pahāna’’nti idaṃ tesaṃ paccayānaṃ avijjātaṇhāupādānānaṃ pahānavasena, avijjādīsu vā pahīnesu tesaṃ appavattivasena vuttanti veditabbaṃ. Na hi kusalā pahātabbāti. <span class="bld">Pahāna</span>nti ca maggakiccavasena tadadhigamanīyaṃ nirodhaṃ dasseti, nirodhasseva vā taṇhādīnaṃ appavattibhāvo <span class="bld">pahāna</span>nti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Yadipi ‘‘pubbeva kho panassa kāyakammaṃ vacīkammaṃ ājīvo suparisuddho hoti, evamassāyaṃ ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvanāpāripūriṃ gacchatī’’ti (ma. ni. 3.431) lokuttaramaggakkhaṇe aṭṭhaṅgikamaggapāripūriyā upanissayadassanatthaṃ idaṃ <a name="M0.0076"></a> vuttaṃ, tathāpi ‘‘pubbeva kho panā’’ti vacanaṃ kāyakammādisuddhiyā dūratarupanissayataṃ, cakkhādīsu asārajjantassa asaṃyuttassa asammūḷhassa ādīnavānupassino viharato tāyeva vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya āyatiṃ pañcupādānakkhandhesu apacayaṃ gacchantesu sabbasaṅkhāresu vivaṭṭanavasena, ponobbhavikataṇhāya pahīyamānāya kilesadūrībhāvena, kāyikacetasikadarathasantāpapariḷāhesu pahīyamānesu passaddhakāyacittavasena kāyikacetasikasukhe paṭisaṃvediyamāne ‘‘yā tathābhūtassa diṭṭhi, sāssa hoti sammādiṭṭhī’’tiādinā (ma. ni. 3.431) vuttānaṃ vuṭṭhānagāminivipassanākkhaṇe pavattānaṃ pañcannaṃ sammādiṭṭhādīnaṃ aṅgānaṃ āsannatarupanissayatañca dassetīti āsannatarupanissayavasena pañcaṅgikaṃ maggaṃ sukhaṃ bujjhantānaṃ puggalānaṃ ajjhāsayavasena <a name="V0.0076"></a> pañcaṅgikamaggadesanāya pavattataṃ dīpeti. Tenāha <span class="bld">‘‘pubbeva kho…pe… suparisuddho hotīti vacanato’’</span>tiādi. Evamidaṃ <span class="bld">vacanato</span>ti nissakkavacanaṃ desanupāyassa ñāpakanidassanaṃ hoti, <span class="bld">vacanato</span>ti vā attano vacanānurūpaṃ pañcaṅgikopi maggo paṭipadā evāti bhagavatā desitoti attho. Katthāti? Devapure, tasmā taṃ desitanayaṃ dassetuṃ pañcaṅgikavāropi niddiṭṭho dhammasaṅgāhakehi. Atha vā ‘‘pubbeva kho panassā’’ti vacaneneva ajjhāsayavisesakāraṇanidassakena puggalajjhāsayavasena pañcaṅgiko maggopi paṭipadā evāti desito hotīti āha <span class="bld">‘‘pubbeva kho pana…pe… vacanato pana…pe… desito’’</span>ti, tasmā taṃ suttante desitanayaṃ dassetuṃ pañcaṅgikavāropi niddiṭṭho bhagavatā devapureti attho.</p>
- <p class="bodytext">Jhānehi desanāpaveso, bhāvanāpaveso vā <span class="bld">jhānābhiniveso</span>. Ekekasmiṃ koṭṭhāse catunnaṃ catunnaṃ nayasahassānaṃ dassanaṃ gaṇanāsukhatthanti veditabbaṃ. Yathā pana pāḷi ṭhitā, tathā ekekissā paṭipadāya suññatādīsu ca pañca pañca koṭṭhāse yojetvā pāḷigamanaṃ katanti viññāyati. Tattha aṭṭhaṅgikavāre dutiyajjhānādīsu tasmiṃ samaye sattaṅgiko maggo hotīti yojanā kātabbā, sabbasaṅgāhikavāre ca yathā vijjamānadhammavasenāti.</p>
- <p class="centered">Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">3. Pañhapucchakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para215"></a><span class="paranum">215</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="M0.0077"></a> <span class="bld">purimesupi dvīsū</span>ti kasmā vuttaṃ, nanu suttantabhājanīye dukkhanirodhagāminipaṭipadāniddese lokiyalokuttaramissako maggo vutto. Tassa hi aṭṭhakathāyaṃ (vibha. aṭṭha. 205) ‘‘catūsu saccesu uggahādivasena pubbabhāgañāṇuppattiṃ sandhāya idaṃ ‘dukkhe ñāṇa’ntiādi vuttaṃ, paṭivedhakkhaṇe pana ekameva ñāṇaṃ hotī’’ti sammādiṭṭhiyā, tathā sammāsaṅkappādīnañca lokiyalokuttaramissakatā dassitā ‘‘apicesā sammādiṭṭhi nāma pubbabhāge nānākkhaṇā nānārammaṇā hoti, maggakkhaṇe ekakkhaṇā ekārammaṇā’’tiādinā cāti? Saccametaṃ, evaṃ pana āgamanavasena tatthāpi catusaccakammaṭṭhānadassanādimukhena ariyova <a name="V0.0077"></a> aṭṭhaṅgiko maggo dassito. Evañca katvā ‘‘paṭivedhakkhaṇe pana ekameva ñāṇaṃ hotī’’ti maggañāṇassa ekasseva dukkhañāṇāditā, ‘‘maggakkhaṇe pana…pe… ekova kusalasaṅkappo uppajjati, ayaṃ sammāsaṅkappo nāmā’’tiādinā maggasaṅkappādīnaṃ sammāsaṅkappāditā ca niddhāritā, pāḷiyañca aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ uddisitvā tameva niddisituṃ ‘‘dukkhe ñāṇa’’ntiādi vuttaṃ. Tena suttantabhājanīyepi dvinnaṃ lokiyatā, dvinnaṃ lokuttaratā vuttā <span class="bld">‘‘evaṃ purimesupi dvīsū</span>ti etenāti.</p>
- <p class="centered">Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Saccavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">5. Indriyavibhaṅgo</p>
- <p class="title">1. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para219"></a><span class="paranum">219</span>. <span class="bld">Cakkhudvāre</span> <a name="M0.0078"></a><a name="V0.0078"></a> <span class="bld">indaṭṭhaṃ kāretī</span>ti cakkhudvārabhāve taṃdvārikehi attano indabhāvaṃ paramissarabhāvaṃ kārayatīti attho. Tañhi te rūpaggahaṇe attānaṃ anuvatteti, te ca taṃ anuvattantīti. Esa nayo itaresupi. Yena taṃsamaṅgīpuggalo taṃsampayuttadhammā vā aññātāvino honti, so aññātāvibhāvo pariniṭṭhitakiccajānanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Katthaci dve</span>ti ‘‘dvinnaṃ kho, bhikkhave, indriyānaṃ bhāvitattā bahulīkatattā khīṇāsavo bhikkhu aññaṃ byākaroti…pe… ariyāya ca paññāya ariyāya ca vimuttiyā. Yā hissa, bhikkhave, ariyā paññā, tadassa paññindriyaṃ. Yā hissa ariyā vimutti, tadassa samādhindriya’’ntiādīsu (saṃ. ni. 5.516) dve, ‘‘tiṇṇaṃ kho, bhikkhave, indriyānaṃ bhāvitattā bahulīkatattā piṇḍolabhāradvājena bhikkhunā aññā byākatā…pe… satindriyassa samādhindriyassa paññindriyassā’’ti (saṃ. ni. 5.519), ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, indriyāni. Katamāni tīṇi? Anaññātaññassāmītindriyaṃ aññindriyaṃ aññātāvindriya’’nti (saṃ. ni. 5.493), ‘‘tīṇimāni…pe… itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriya’’nti (saṃ. ni. 5.492) ca evamādīsu tīṇi, ‘‘pañcimāni, brāhmaṇa, indriyāni nānāvisayāni…pe… cakkhundriyaṃ…pe… kāyindriya’’nti (saṃ. ni. 5.512), ‘‘pañci…pe… sukhindriyaṃ…pe… upekkhindriya’’nti (saṃ. ni. 5.501 ādayo), ‘‘pañci…pe… saddhindriyaṃ…pe… paññindriya’’nti (saṃ. ni. 5.486 ādayo) ca evamādīsu pañca. Tattha suttante dukādivacanaṃ nissaraṇupāyādibhāvato dukādīnaṃ. Sabbāni pana <a name="V0.0079"></a> indriyāni abhiññeyyāni, abhiññeyyadhammadesanā ca abhidhammoti idha sabbāni ekato vuttāni.</p>
- <p class="bodytext">Khīṇāsavassa bhāvabhūto hutvā uppattito <span class="bld">‘‘khīṇāsavasseva uppajjanato’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Liṅgeti gameti ñāpetīti liṅgaṃ, liṅgīyati vā etenāti liṅgaṃ, kiṃ liṅgeti, kiñca vā liṅgīyatīti? Indaṃ indo vā, indassa liṅgaṃ indaliṅgaṃ, indaliṅgassa attho taṃsabhāvo <span class="bld">indaliṅgaṭṭho,</span> indaliṅgameva vā <a name="M0.0079"></a> indriya-saddassa attho <span class="bld">indaliṅgaṭṭho</span>. Sajjitaṃ uppāditanti siṭṭhaṃ, indena siṭṭhaṃ <span class="bld">indasiṭṭhaṃ</span>. <span class="bld">Juṭṭhaṃ</span> sevitaṃ. Kammasaṅkhātassa indassa liṅgāni, tena ca siṭṭhānīti kammajāneva yojetabbāni, na aññāni. Te ca dve atthā kamme eva yojetabbā, itare ca bhagavati evāti <span class="bld">‘‘yathāyoga’’</span>nti āha. <span class="bld">Tenā</span>ti bhagavato kammassa ca indattā. <span class="bld">Etthā</span>ti etesu indriyesu. <span class="bld">Ulliṅgenti</span> pakāsenti phalasampattivipattīhi kāraṇasampattivipattiavabodhato. ‘‘So taṃ nimittaṃ āsevatī’’tiādīsu (a. ni. 9.35) gocarakaraṇampi āsevanāti vuttāti āha <span class="bld">‘‘kānici gocarāsevanāyā’’</span>ti. Tattha sabbesaṃ gocarīkātabbattepi ‘‘kānicī’’ti vacanaṃ avipassitabbānaṃ bahulīmanasikaraṇena anāsevanīyattā. Paccavekkhaṇāmattameva hi tesu hotīti. ‘‘Tassa taṃ maggaṃ āsevato’’tiādīsu (a. ni. 4.170) bhāvanā ‘‘āsevanā’’ti vuttāti bhāvetabbāni saddhādīni sandhāyāha <span class="bld">‘‘kānici bhāvanāsevanāyā’’</span>ti. <span class="bld">Ādhipaccaṃ</span> indriyapaccayabhāvo, asati ca indriyapaccayabhāve itthipurisindriyānaṃ attano paccayavasena pavattamānehi taṃsahitasantāne aññākārena anuppajjamānehi liṅgādīhi anuvattanīyabhāvo, imasmiñcatthe indanti paramissariyaṃ karonticceva indriyāni. Cakkhādīsu dassitena nayena aññesañca tadanuvattīsu ādhipaccaṃ yathārahaṃ yojetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Heṭṭhā</span>ti aṭṭhasāliniyaṃ. <span class="bld">Amoho eva,</span> na visuṃ cattāro dhammā, tasmā amohassa paññindriyapade vibhāvitāni lakkhaṇādīni tesañca veditabbānīti adhippāyo. <span class="bld">Sesāni</span> aṭṭhasāliniyaṃ lakkhaṇādīhi <span class="bld">sarūpeneva āgatāni</span>. Nanu ca sukhindriyadukkhindriyānaṃ tattha lakkhaṇādīni na vuttānīti? Kiñcāpi na vuttāni, somanassadomanassindriyānaṃ pana vuttalakkhaṇādivasena viññeyyato etesampi vuttāneva honti. Kathaṃ? Iṭṭhaphoṭṭhabbānubhavanalakkhaṇaṃ sukhindriyaṃ, iṭṭhākārasambhogarasaṃ, kāyikassādapaccupaṭṭhānaṃ, kāyindriyapadaṭṭhānaṃ<a name="V0.0080"></a>. Aniṭṭhaphoṭṭhabbānubhavanalakkhaṇaṃ dukkhindriyaṃ, aniṭṭhākārasambhogarasaṃ, kāyikābādhapaccupaṭṭhānaṃ, kāyindriyapadaṭṭhānanti. Ettha ca iṭṭhāniṭṭhākārānameva ārammaṇānaṃ sambhogarasatā veditabbā, na viparītepi iṭṭhākārena aniṭṭhākārena ca sambhogarasatāti.</p>
- <p class="bodytext">Sattānaṃ <a name="M0.0080"></a> ariyabhūmipaṭilābho bhagavato desanāya sādhāraṇaṃ padhānañca payojananti āha <span class="bld">‘‘ajjhattadhammaṃ pariññāyā’’</span>tiādi. Aṭṭhakathāyaṃ itthipurisindriyānantaraṃ jīvitindriyadesanakkamo vutto, so indriyayamakadesanāya sameti. Idha pana indriyavibhaṅge manindriyānantaraṃ jīvitindriyaṃ vuttaṃ, taṃ purimapacchimānaṃ ajjhattikabāhirānaṃ anupālakattena tesaṃ majjhe vuttanti veditabbaṃ. Yañca kiñci vedayitaṃ, sabbaṃ taṃ dukkhaṃ. Yāva ca duvidhattabhāvānupālakassa jīvitindriyassa pavatti, tāva dukkhabhūtānaṃ etesaṃ vedayitānaṃ anivattīti <span class="bld">ñāpanatthaṃ</span>. Tena ca cakkhādīnaṃ dukkhānubandhatāya pariññeyyataṃ ñāpeti. <span class="bld">Tato anantaraṃ bhāvetabbattā</span>ti bhāvanāmaggasampayuttaṃ aññindriyaṃ sandhāya vuttaṃ. Dassanānantarā hi bhāvanāti.</p>
- <p class="bodytext">Satipi purejātādipaccayabhāve indriyapaccayabhāvena sādhetabbameva kiccaṃ <span class="bld">‘‘kicca’’</span>nti āha tassa anaññasādhāraṇattā indriyakathāya ca pavattattā. Pubbaṅgamabhāvena manindriyassa <span class="bld">vasavattāpanaṃ</span> hoti, nāññesaṃ. Taṃsampayuttānipi hi indriyāni sādhetabbabhūtāneva attano attano indriyakiccaṃ sādhenti cetasikattāti. ‘‘Sabbattha ca indriyapaccayabhāvena sādhetabba’’nti ayaṃ adhikāro anuvattatīti daṭṭhabbo. Anuppādane anupatthambhe ca tappaccayānaṃ tappavattane nimittabhāvo <span class="bld">anuvidhānaṃ</span>. Chādetvā pharitvā uppajjamānā sukhadukkhavedanā sahajāte abhibhavitvā sayameva pākaṭā hoti, sahajātā ca tabbasena sukhadukkhabhāvappattā viyāti āha <span class="bld">‘‘yathāsakaṃ oḷārikākārānupāpana’’</span>nti. Asantassa apaṇītassapi akusalatabbipākādisampayuttassa majjhattākārānupāpanaṃ yojetabbaṃ, samānajātiyaṃ vā sukhadukkhehi santapaṇītākārānupāpanañca. Pasannapaggahitaupaṭṭhitasamāhitadassanākārānupāpanaṃ yathākkamaṃ saddhādīnaṃ. <span class="bld">Ādi</span>-saddena uddhambhāgiyasaṃyojanāni gahitāni, maggasampayuttasseva ca indriyassa kiccaṃ dassitaṃ, teneva phalasampayuttassa taṃtaṃsaṃyojanānaṃyeva paṭippassaddhipahānakiccatā dassitā hotīti. Sabbakatakiccaṃ aññātāvindriyaṃ aññassa kātabbassa abhāvā amatābhimukhameva tabbhāvapaccayo ca hoti, na itarāni viya kiccantarapasutañca. Tenāha <span class="bld">‘‘amatābhimukhabhāvapaccayatā cā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para220"></a><span class="paranum">220</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="M0.0081"></a><a name="V0.0081"></a> <span class="bld">santepī</span>ti satipi sabbasaṅgāhakatte vīriyindriyapadādīhi saṅgahetabbāni kusalākusalavīriyādīni, cakkhundriyapadādīhi saṅgahetabbāni kālapuggalapaccayādibhedena bhinnāni cakkhādīni saṅgaṇhanticceva <span class="bld">sabbasaṅgāhakāni,</span> na yassā bhūmiyā yāni na vijjanti, tesaṃ saṅgāhakattāti attho. Tena ca avisesitattā sabbesaṃ sabbabhūmikattagahaṇappasaṅge taṃnivattanena sabbasaṅgāhakavacanaṃ avijjamānassa saṅgāhakattadīpakaṃ na hotīti dasseti.</p>
- <p class="centered">Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">2. Pañhapucchakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para223"></a><span class="paranum">223</span>. <span class="bld">Idha anābhaṭṭha</span>nti ekantānārammaṇattena bhāsitaṃ. <span class="bld">‘‘Rūpamissakattā anārammaṇesu rūpadhammesu saṅgahita’’</span>nti kasmā vuttaṃ, nanu missakattā eva jīvitindriyaṃ anārammaṇesu asaṅgahitaṃ. Na hi aṭṭhindriyā anārammaṇāti vuttāti? Saccametaṃ, jīvitindriyaekadesassa pana anārammaṇesu rūpadhammesu saṅgahitataṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ, arūpakoṭṭhāsena parittārammaṇāditā atthīti siyāpakkhe saṅgahitanti adhippāyo. Arūpakoṭṭhāsena pana parittārammaṇāditā, rūpakoṭṭhāsena ca navattabbatā atthīti missakassa samudāyasseva vasena siyāpakkhe saṅgahitaṃ, na ekadesavasenāti daṭṭhabbaṃ. Na hi anārammaṇaṃ parittārammaṇādibhāvena navattabbaṃ na hotīti. ‘‘Rūpañca nibbānañca anārammaṇā, sattindriyā anārammaṇā’’tiādivacanañca avijjamānārammaṇānārammaṇesu navattabbesu anārammaṇattā navattabbataṃ dasseti, na sārammaṇasseva navattabbataṃ, navattabbassa vā sārammaṇataṃ. Na hi navattabba-saddo sārammaṇe niruḷho. Yadipi siyā, ‘‘tisso ca vedanā rūpañca nibbānañca ime dhammā navattabbā sukhāya vedanāya sampayuttā’’tiādi na vucceyya, athāpi parittārammaṇādisambandho navattabba-saddo sārammaṇesveva vattati, ‘‘dvāyatanā siyā parittārammaṇā’’tiādiṃ avatvā ‘‘manāyatanaṃ siyā parittārammaṇaṃ…pe… appamāṇārammaṇa’’ntipi, ‘‘dhammāyatanaṃ siyā parittārammaṇaṃ…pe… appamāṇārammaṇa’’ntipi, ‘‘siyā anārammaṇa’’ntipi vattabbaṃ siyā. Na hi pañhapucchake sāvasesā desanā atthīti<a name="M0.0082"></a>. ‘‘Aṭṭhindriyā siyā ajjhattārammaṇā’’ti ettha ca jīvitindriyassa <a name="V0.0082"></a> ākiñcaññāyatanakāle arūpassa rūpassa ca anārammaṇattā navattabbatā veditabbā.</p>
- <p class="centered">Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Indriyavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">6. Paṭiccasamuppādavibhaṅgo</p>
- <p class="title">1. Suttantabhājanīyaṃ</p>
- <p class="subhead">Uddesavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para225"></a><span class="paranum">225</span>. ‘‘‘Kiṃvādī <a name="M0.0083"></a><a name="V0.0083"></a> bhante sammāsambuddho’ti? ‘Vibhajjavādī mahārājā’’’ti (pārā. aṭṭha. 1.tatiyasaṅgītikathā) moggaliputtatissattherena vuttattā sammāsambuddhasāvakā vibhajjavādino. Te hi venayikādibhāvaṃ vibhajja vadanti, cīvarādīnaṃ sevitabbāsevitabbabhāvaṃ vā sassatucchedavāde vā vibhajja vadanti ‘‘sassato attā ca loko cā’’tiādīnaṃ ṭhapanīyānaṃ ṭhapanato rāgādikkhayassa sassatassa rāgādikāyaduccaritādiucchedassa ca vacanato, na pana ekaṃsabyākaraṇīyādayo tayo pañhe apanetvā vibhajjabyākaraṇīyameva vadantīti. Vibhajjavādīnaṃ maṇḍalaṃ samūho <span class="bld">vibhajjavādimaṇḍalaṃ,</span> vibhajjavādino vā bhagavato parisā <span class="bld">vibhajjavādimaṇḍala</span>ntipi vadanti. Ācariyehi vuttaaviparītatthadīpanena te <span class="bld">anabbhācikkhantena</span>. ‘‘Avijjā puññāneñjābhisaṅkhārānaṃ hetupaccayo hotī’’tiādiṃ vadanto kathāvatthumhi paṭikkhitte puggalavādādike ca vadanto sakasamayaṃ vokkamati nāma, tathā <span class="bld">avokkamantena</span>. Parasamayaṃ dosāropanabyāpāravirahena <span class="bld">anāyūhantena</span>. ‘‘Idampi yuttaṃ gahetabba’’nti parasamayaṃ asampiṇḍentenāti keci vadanti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā tadevidaṃ viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati anañña’’ntiādiṃ (ma. ni. 1.396) vadanto suttaṃ paṭibāhati nāma, tathā <span class="bld">appaṭibāhantena</span>. ‘‘Tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā yeme antarāyikā dhammā vuttā <a name="V0.0084"></a> bhagavatā, te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’’ti (ma. ni. 1.234; pāci. 418, 429), ‘‘supinante kato vītikkamo āpattikaro hotī’’ti ca evamādiṃ vadanto vinayaṃ paṭilometi nāma, tabbipariyāyena taṃ <span class="bld">anulomentena</span>. Paṭilomento hi kammantaraṃ bhindanto dhammatañca vilometi. Suttante vutte cattāro <span class="bld">mahāpadese,</span> aṭṭhakathāyañca vutte suttasuttānulomaācariyavādaattanomati<span class="bld">mahāpadese olokentena</span>. Taṃolokanena hi sutte <a name="M0.0084"></a> vinaye ca santiṭṭhati nātidhāvati. <span class="bld">Dhamma</span>nti paṭiccasamuppādapāḷiṃ. <span class="bld">Attha</span>nti tadatthaṃ. Hetuhetuphalāni idha nādhippetāni. ‘‘Dukkhādīsu aññāṇaṃ avijjā’’ti vuttamatthaṃ parivattitvā puna ‘‘pubbante aññāṇa’’ntiādīhi <span class="bld">aparehipi pariyāyehi niddisantena</span>. ‘‘Saṅkhārā iminā pariyāyena bhavoti vuccanti, taṇhā iminā pariyāyena upādāna’’ntiādinā <span class="bld">niddisantenā</span>ti vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Satto</span>ti sattasuññatāti vadanti, sattasuññesu vā saṅkhāresu sattavohāro. <span class="bld">Paccayākārameva cā</span>ti paccayākāro eva ca, <span class="bld">ma</span>-kāro padasandhikaro.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmā</span>ti vuttanayena atthavaṇṇanāya kātabbattā dukkarattā ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Patiṭṭhaṃ nādhigacchāmī</span>ti yattha ṭhitassa vaṇṇanā sukarā hoti, taṃ nayaṃ attanoyeva ñāṇabalena nādhigacchāmīti attho. Nissayaṃ pana ācikkhanto āha <span class="bld">‘‘sāsanaṃ panida’’</span>ntiādi. Idha <span class="bld">sāsana</span>nti pāḷidhammamāha, paṭiccasamuppādameva vā. So hi anulomapaṭilomādinānādesanānayamaṇḍito abbocchinno ajjāpi pavattatīti nissayo hoti. Tadaṭṭhakathāsaṅkhāto ca <span class="bld">pubbācariyamaggo</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Taṃ suṇātha samāhitā’’ti ādarajanane kiṃ payojananti taṃ dassento āha <span class="bld">‘‘vuttañheta’’</span>ntiādi. <span class="bld">Aṭṭhiṃ katvā</span>ti atthaṃ katvā, yathā vā na nassati, evaṃ aṭṭhigataṃ viya karonto aṭṭhiṃ katvā. Pubbakālato aparakāle bhavaṃ <span class="bld">pubbāpariyaṃ</span>. Paṭhamārambhādito pabhuti khaṇe khaṇe ñāṇavisesaṃ kilesakkhayavisesañca labhatīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Kammavipākakilesavaṭṭānaṃ mūlakāraṇattā ādito vuttattā ca avijjā paṭiccasamuppādassa mūlaṃ. Tattha valliyā mūle diṭṭhe tato pabhuti valliyā haraṇaṃ viya paṭiccasamuppādassa <a name="V0.0085"></a> mūle diṭṭhe tato pabhuti paṭiccasamuppādadesanāti upamāsaṃsandanā na kātabbā. Na hi bhagavato ‘‘idameva diṭṭhaṃ, itaraṃ adiṭṭha’’nti vibhajanīyaṃ atthi sabbassa diṭṭhattā. Mūlato pabhuti pana valliyā haraṇaṃ viya mūlato pabhuti paṭiccasamuppādadesanā katāti idamettha sāmaññamadhippetaṃ, bodhaneyyajjhāsayavasena vā bodhetabbabhāvena mūlādidassanasāmaññañca yojetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tassā</span>ti <a name="M0.0085"></a> –</p>
- <p class="indent">‘‘Sa kho so, bhikkhave, kumāro vuddhimanvāya indriyānaṃ paripākamanvāya pañcahi kāmaguṇehi samappito…pe… rajanīyehi, so cakkhunā rūpaṃ disvā piyarūpe rūpe sārajjati, apiyarūpe rūpe byāpajjati, anupaṭṭhitakāyasatī ca viharati parittacetaso. So tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti. Yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti, so evaṃ anurodhavirodhaṃ samāpanno yaṃ kiñci vedanaṃ vedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, so taṃ vedanaṃ abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhatī’’ti (ma. ni. 1.408) –</p>
- <p class="unindented">Evaṃ vuttassa. Evaṃ sotadvārādīsupi. <span class="bld">Abhivadato</span>ti ‘‘aho sukhaṃ, aho sukha’’nti vacībhedakarappattāya balavataṇhāya ‘‘ahaṃ mamā’’ti abhivadato. Tato balavatiyā mocetuṃ asakkuṇeyyabhāvena <span class="bld">ajjhosāya tiṭṭhato</span>. Tatopi balavatī upādānabhūtā taṇhā <span class="bld">nandī</span>. Ettha ca abhinandanādinā taṇhā vuttā, nandīvacanena tappaccayaṃ upādānaṃ catubbidhampi nanditātadavippayogatāhi taṇhādiṭṭhābhinandanabhāvehi cāti veditabbaṃ. <span class="bld">‘‘Jātipaccayā jarāmaraṇa’’</span>ntiādikañca tattheva <span class="bld">mahātaṇhāsaṅkhayavimuttisutte</span> (ma. ni. 1.402-403) vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Vipākavaṭṭabhūte paṭisandhipavattiphassādayo kammasamuṭṭhānañca ojaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘cattāro āhārā taṇhānidānā’’</span>tiādi vuttaṃ, vaṭṭūpatthambhakā pana itarepi āhārā taṇhāpabhave tasmiṃ avijjamāne na vijjantīti ‘‘taṇhānidānā’’ti vattuṃ vaṭṭanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tato tato</span>ti catubbidhāsu desanāsu tato tato desanāto. <span class="bld">Ñāyappaṭivedhāya saṃvattatī</span>ti <span class="bld">ñāyo</span>ti <a name="V0.0086"></a> maggo, soyeva vā paṭiccasamuppādo ‘‘ariyo cassa ñāyo paññāya sudiṭṭho hotī’’ti (saṃ. ni. 2.41) vacanato. Sayameva hi samantabhadrakattā tathā tathā paṭivijjhitabbattā tāya tāya desanāya attano paṭivedhāya saṃvattatīti. Samantabhadrakattaṃ desanāvilāsappatti ca catunnampi desanānaṃ samānaṃ kāraṇanti visesakāraṇaṃ <a name="M0.0086"></a> vattukāmo āha <span class="bld">‘‘visesato’’</span>ti. <span class="bld">Assa</span> bhagavato desanā, <span class="bld">assa</span> vā paṭiccasamuppādassa desanāti yojetabbaṃ. <span class="bld">Pavattikāraṇavibhāgo</span> avijjādikova, kāraṇanti vā gahitānaṃ pakatiādīnaṃ avijjādīnañca akāraṇatā kāraṇatā ca. Tattha sammūḷhā keci akāraṇaṃ ‘‘kāraṇa’’nti gaṇhanti, keci na kiñci kāraṇaṃ bujjhantīti tesaṃ yathāsakehi anurūpehi kāraṇehi <span class="bld">saṅkhārādipavattisandassanatthaṃ</span> anulomadesanā pavattā, itarāsaṃ tadatthatāsambhavepi na tāsaṃ tadatthameva pavatti atthantarasabbhāvato. Ayaṃ pana tadatthā evāti etissā tadatthatā vuttā. Pavattiādīnavapaṭicchādikā avijjā ādi, tato saṅkhārā uppajjanti tato viññāṇanti evaṃ pavattiyā <span class="bld">uppattikkamasandassanatthañca</span>.</p>
- <p class="bodytext">Anuvilokayato yo sambodhito pubbabhāge taṃtaṃphalapaṭivedho pavatto, tadanusārena tadanugamena jarāmaraṇādikassa jātiādikāraṇaṃ yaṃ adhigataṃ, tassa sandassanatthaṃ assa paṭilomadesanā pavattā, anuvilokayato paṭilomadesanā pavattāti vā sambandho. Desentopi hi bhagavā kicchāpannaṃ lokaṃ anuviloketvā <span class="bld">pubbabhāga…pe… sandassanatthaṃ</span> desetīti. Āhārataṇhādayo paccuppannaddhā, saṅkhārāvijjā atītaddhāti iminā adhippāyenāha <span class="bld">‘‘yāva atītaṃ addhānaṃ atiharitvā’’</span>ti, āhārā vā taṇhāya pabhāvetabbā anāgato addhā, taṇhādayo paccuppanno, saṅkhārāvijjā atītoti. Paccakkhaṃ pana phalaṃ dassetvā taṃnidānadassanavasena phalakāraṇaparamparāya dassanaṃ yujjatīti āhārā purimataṇhāya uppāditā paccuppanno addhā, taṇhādayo atīto, saṅkhārāvijjā tatopi atītataro saṃsārassa anādibhāvadassanatthaṃ vuttoti <span class="bld">yāva atītaṃ addhāna</span>nti yāva atītataraṃ addhānanti attho yutto.</p>
- <p class="bodytext">Āyatiṃ punabbhavābhinibbattiāhārakā vā cattāro āhārā –</p>
- <p class="indent">‘‘Āhāretīti ahaṃ na vadāmi, āhāretīti cāhaṃ vadeyyuṃ, tatrassa kallo pañho <a name="V0.0087"></a> ‘ko nu kho, bhante, āhāretī’ti. Evaṃ cāhaṃ na vadāmi, evaṃ pana avadantaṃ maṃ yo evaṃ puccheyya ‘kissa nu kho, bhante, viññāṇāhāro’ti. Esa kallo <a name="M0.0087"></a> pañho, tatra kallaṃ veyyākaraṇaṃ, viññāṇāhāro āyatiṃ punabbhavābhinibbattiyā’’ti (saṃ. ni. 2.12) –</p>
- <p class="unindented">Vacanato taṃsampayuttattā phassacetanānaṃ tappavattihetuttā ca kabaḷīkārāhārassa. Tena hi upatthambhitarūpakāyassa, tañca icchantassa kammaviññāṇāyūhanaṃ hoti. Bhojanañhi saddhādīnaṃ rāgādīnañca upanissayoti vuttanti. Tasmā ‘‘te kammavaṭṭasaṅgahitā āhārā paccuppanno addhā’’ti imasmiṃ pariyāye purimoyevattho yutto. Atītaddhuto pabhuti ‘‘iti kho, bhikkhave, avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādinā (saṃ. ni. 2.3) atīte tato parañca hetuphalapaṭipāṭiṃ paccakkhānaṃ āhārānaṃ nidānadassanavasena ārohitvā nivattanena vinā abujjhantānaṃ taṃsandassanatthaṃ sā ayaṃ desanā pavattāti attho. <span class="bld">Anāgataddhuno sandassanattha</span>nti anāgataddhuno duppaṭivijjhantānaṃ apassantānaṃ paccakkhaṃ paccuppannaṃ hetuṃ dassetvā hetuphalaparamparāya tassa sandassanatthanti attho.</p>
- <p class="bodytext">Mūlakāraṇasaddaṃ apekkhitvā <span class="bld">‘‘na akāraṇa’’</span>nti napuṃsakaniddeso kato. Akāraṇaṃ yadi siyā, suttaṃ paṭibāhitaṃ siyāti dassento suttaṃ āharati. <span class="bld">Vaṭṭakathāya sīsabhāvo</span> vaṭṭahetuno kammassapi hetubhāvo. Tattha bhavataṇhāyapi hetubhūtā avijjā, tāya paṭicchāditādīnave bhave taṇhuppattitoti avijjā visesena sīsabhūtāti <span class="bld">‘‘mūlakāraṇa’’</span>nti vuttā. Purimāya koṭiyā apaññāyamānāya uppādavirahato niccataṃ gaṇheyyāti āha <span class="bld">‘‘evañcetaṃ, bhikkhave, vuccatī’’</span>tiādi. Tena ito pubbe uppannapubbatā natthīti apaññāyanato purimakoṭiapaññāyanaṃ vuttanti imamatthaṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Avijjātaṇhāhetukkamena phalesu vattabbesu <span class="bld">‘‘sugatiduggatigāmino’’</span>ti vacanaṃ saddalakkhaṇāvirodhanatthaṃ. Dvande hi pūjitassa pubbanipātoti. Savarā kira maṃsassa aṭṭhinā alagganatthaṃ punappunaṃ tāpetvā koṭṭetvā uṇhodakaṃ pāyetvā virittaṃ sūnaṃ aṭṭhito muttamaṃsaṃ gāviṃ mārenti. Tenāha <span class="bld">‘‘aggisantāpi’’</span>ccādi. Tattha yathā vajjhā gāvī ca avijjābhibhūtatāya yathāvuttaṃ uṇhodakapānaṃ ārabhati, evaṃ puthujjano yathāvuttaṃ duggatigāmikammaṃ. Yathā pana sā uṇhodakapāne <a name="V0.0088"></a> ādīnavaṃ disvā <a name="M0.0088"></a> taṇhāvasena sītudakapānaṃ ārabhati, evamayaṃ avijjāya mandattā duggatigāmikamme ādīnavaṃ disvā taṇhāvasena sugatigāmikammaṃ ārabhati. Dukkhe hi avijjaṃ taṇhā anuvattati, sukhe taṇhaṃ avijjāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Eva</span>nti avijjāya nivutattā taṇhāya saṃyuttattā ca. <span class="bld">Ayaṃ kāyo</span>ti saviññāṇakakāyo khandhapañcakaṃ, ‘‘saḷāyatanapaccayā phasso’’ti vacanato phassakāraṇañcetaṃ vuccatīti āyatanachakkaṃ vā. <span class="bld">Samudāgato</span>ti uppanno. <span class="bld">Bahiddhā ca nāmarūpa</span>nti bahiddhā saviññāṇakakāyo khandhapañcakaṃ, saḷāyatanāni vā. <span class="bld">Ittheta</span>nti itthaṃ etaṃ. Attano ca paresañca pañcakkhandhā dvādasāyatanāni ca dvārārammaṇabhāvena vavatthitāni dvayanāmānīti attho. <span class="bld">‘‘Dvayaṃ paṭicca phasso</span>ti aññattha cakkhurūpādīni dvayāni paṭicca cakkhusamphassādayo vuttā, idha pana ajjhattikabāhirāni āyatanāni. Mahādvayaṃ nāma kireta’’nti (saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.19) vuttaṃ. Ayamettha adhippāyo – aññattha ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’tiādinā (saṃ. ni. 2.43) ‘‘cakkhu ceva rūpā ca…pe… mano ceva dhammā cā’’ti vuttāni dvayāni paṭicca cakkhusamphassādayo vuttā, idha pana ‘‘ayañceva kāyo’’ti cakkhādinissaye sesadhamme cakkhādinissite eva katvā vuttaṃ, cakkhādikāyaṃ ekattena ‘‘ajjhattikāyatana’’nti gahetvā ‘‘bahiddhā nāmarūpa’’nti vuttaṃ, rūpādiārammaṇaṃ ekatteneva bāhirāyatananti tāni ajjhattikabāhirāni āyatanāni paṭicca phasso vutto, tasmā mahādvayaṃ nāmetanti. Evañca katvā ‘‘attano ca parassa ca pañcahi khandhehi chahāyatanehi cāpi ayamattho dīpetabbovā’’ti (saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.19) vuttaṃ. ‘‘Ayaṃ kāyo’’ti hi vuttāni sanissayāni cakkhādīni attano pañcakkhandhā, ‘‘bahiddhā nāmarūpa’’nti vuttāni rūpādīni paresaṃ. Tathā ayaṃ kāyo attanova ajjhattikāni āyatanāni, bahiddhā nāmarūpaṃ paresaṃ bāhirānīti. Aññathā ajjhattikāyatanamatte eva ‘‘ayaṃ kāyo’’ti vutte na ajjhattikāyatanāneva attano pañcakkhandhā hontīti attano ca paresañca pañcakkhandhehi dīpanā na sambhaveyyāti. <span class="bld">Saḷevāyatanānī</span>ti saḷeva samphassakāraṇāni, yehi kāraṇabhūtehi āyatanehi uppannena phassena phuṭṭho bālo sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedeti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ādi</span>-saddena <a name="M0.0089"></a> ‘‘etesaṃ vā aññatarena avijjānīvaraṇassa, bhikkhave, paṇḍitassa taṇhāya <a name="V0.0089"></a> saṃyuttassā’’tiādi yojetabbaṃ. Tasmiñhi sutte saṅkhāre avijjātaṇhānissite eva katvā kāyaggahaṇena viññāṇanāmarūpasaḷāyatanāni gahetvā etasmiñca kāye saḷāyatanānaṃ phassaṃ taṃnissitameva katvā vedanāya visesapaccayabhāvaṃ dassentena bhagavatā bālapaṇḍitānaṃ atītaddhāvijjātaṇhāmūlako vedanānto paṭiccasamuppādo dassito. Puna ca bālapaṇḍitānaṃ visesaṃ dassentena –</p>
- <p class="indent">‘‘Yāya ca, bhikkhave, avijjāya nivutassa bālassa yāya ca taṇhāya saṃyuttassa ayaṃ kāyo samudāgato, sā ceva avijjā bālassa appahīnā, sā ca taṇhā aparikkhīṇā. Taṃ kissa hetu? Na, bhikkhave, bālo acari brahmacariyaṃ sammā dukkhakkhayāya, tasmā bālo kāyassa bhedā kāyūpago hoti, so kāyūpago samāno na parimuccati jātiyā…pe… dukkhasmāti vadāmī’’ti (saṃ. ni. 2.19) –</p>
- <p class="unindented">Vedanāpabhavaṃ sāvijjaṃ taṇhaṃ dassetvā upādānabhave ca taṃnissite katvā ‘‘kāyūpago hotī’’tiādinā jātiādike dassentena paccuppannahetusamuṭṭhānato pabhuti ubhayamūlova paṭiccasamuppādo vutto, tabbipariyāyena ca paṇḍitassa paccuppannahetuparikkhayato pabhuti ubhayamūlako paṭilomapaṭiccasamuppādoti.</p>
- <p class="bodytext">Duggatigāmikammassa visesapaccayattā avijjā <span class="bld">‘‘avindiyaṃ vindatī’’</span>ti vuttā, tathā visesapaccayo vindiyassa na hotīti <span class="bld">‘‘vindiyaṃ na vindatī’</span>ti ca. Attani nissitānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ pavattanaṃ uppādanaṃ <span class="bld">āyatanaṃ</span>. Sammohabhāveneva anabhisamayabhūtattā <span class="bld">aviditaṃ</span> aññātaṃ <span class="bld">karoti</span>. <span class="bld">Antavirahite javāpetī</span>ti ca vaṇṇāgamavipariyāyavikāravināsadhātuatthavisesayogehi pañcavidhassa niruttilakkhaṇassa vasena tīsupi padesu a-kāra vi-kāra ja-kāre gahetvā aññesaṃ vaṇṇānaṃ lopaṃ katvā ja-kārassa ca dutiyassa āgamaṃ katvā <span class="bld">‘‘avijjā’’</span>ti vuttā. Byañjanatthaṃ dassetvā sabhāvatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādimāha. Cakkhuviññāṇādīnaṃ vatthārammaṇāni ‘‘idaṃ vatthu, idamārammaṇa’’nti avijjāya ñātuṃ <a name="M0.0090"></a> na sakkāti avijjā tappaṭicchādikā vuttā. Vatthārammaṇasabhāvacchādanato eva avijjādīnaṃ paṭiccasamuppādabhāvassa, jarāmaraṇādīnaṃ paṭiccasamuppannabhāvassa ca chādanato paṭiccasamuppādapaṭiccasamuppannachādanaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Saṅkhāra-saddaggahaṇena <a name="V0.0090"></a> āgatā saṅkhārā <span class="bld">saṅkhāra-saddena āgatasaṅkhārā</span>. Yadipi avijjāpaccayā saṅkhārāpi saṅkhāra-saddena āgatā, te pana imissā desanāya padhānāti visuṃ vuttā. Tasmā <span class="bld">‘‘duvidhā’’</span>ti ettha abhisaṅkharaṇakasaṅkhāraṃ saṅkhāra-saddenāgataṃ sandhāya tattha vuttampi vajjetvā saṅkhārasaddena āgatasaṅkhārā yojetabbā. ‘‘Saṅkhāra-saddenāgatasaṅkhārā’’ti vā samudāyo vutto, tadekadeso ca idha vaṇṇitabbabhāvena ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti, tasmā vaṇṇitabbasabbasaṅgahaṇavasena duvidhatā vuttāti veditabbā. <span class="bld">Paṭhamaṃ nirujjhati vacīsaṅkhāro</span>tiādinā vitakkavicāraassāsapassāsasaññāvedanāvacīsaṅkhārādayo vuttā, na avijjāsaṅkhāresu vuttā kāyasañcetanādayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paritassatī</span>ti pipāsati. <span class="bld">Bhavatī</span>ti upapattibhavaṃ sandhāya vuttaṃ, <span class="bld">bhāvayatī</span>ti kammabhavaṃ. Cuti khandhānaṃ maraṇanti <span class="bld">‘‘maranti etenā’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Dukkhā vedanā uppādadukkhā ṭhitidukkhā’’ti (ma. ni. 1.465) vacanato <span class="bld">dvedhā khaṇati. Āyāso</span>ti parissamo visādo. Kevala-saddo asammissavācako hoti ‘‘kevalā sālayo’’ti, niravasesavācako ca ‘‘kevalā aṅgamagadhā’’ti, tasmā dvedhāpi atthaṃ vadati. Tattha <span class="bld">asammissassā</span>ti sukharahitassa. Na hi ettha kiñci uppādavayarahitaṃ atthīti.</p>
- <p class="bodytext">Taṃsampayutte, puggalaṃ vā sammohayatīti <span class="bld">sammohanarasā</span>. Ārammaṇasabhāvassa chādanaṃ hutvā gayhatīti <span class="bld">chādanapaccupaṭṭhānā</span>. ‘‘Āsavasamudayā avijjāsamudayo’’ti (ma. ni. 1.103) vacanato <span class="bld">āsavapadaṭṭhānā</span>. Paṭisandhijananatthaṃ āyūhanti byāpāraṃ karontīti <span class="bld">āyūhanarasā,</span> rāsikaraṇaṃ vā <span class="bld">āyūhanaṃ</span>. Nāmarūpassa purecārikabhāvena pavattatīti <span class="bld">pubbaṅgamarasaṃ</span>. Purimabhavena saddhiṃ ghaṭanaṃ hutvā gayhatīti <span class="bld">paṭisandhipaccupaṭṭhānaṃ</span>. Viññāṇena saha sampayujjatīti <span class="bld">sampayogarasaṃ</span>. Aññamaññaṃ sampayogābhāvato rūpaṃ vikiratīti <span class="bld">vikiraṇarasaṃ</span>. Evañca katvā pisiyamānā taṇḍulādayo vikiranti cuṇṇī bhavantīti. Nāmassa kadāci kusalādibhāvo ca atthīti tato <a name="M0.0091"></a> visesanatthaṃ <span class="bld">‘‘abyākatapaccupaṭṭhāna’’</span>nti āha. ‘‘Acetanā abyākatā’’ti ettha viya anārammaṇatā vā <span class="bld">abyākatatā</span> daṭṭhabbā. <span class="bld">Āyatanalakkhaṇa</span>nti ghaṭanalakkhaṇaṃ, āyānaṃ tananalakkhaṇaṃ vā. Dassanādīnaṃ kāraṇabhāvo <span class="bld">dassanādirasatā</span>. Akusalavipākupekkhāya aniṭṭhabhāvato dukkhena itarāya ca iṭṭhabhāvato sukhena saṅgahitattā <span class="bld">‘‘sukhadukkhapaccupaṭṭhānā’’</span>ti āha. Dukkhasamudayattā <span class="bld">hetulakkhaṇā taṇhā</span>. ‘‘Tatratatrābhinandinī’’ti (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.133, 460; vibha. 203) vacanato <a name="V0.0091"></a> <span class="bld">abhinandanarasā</span>. Cittassa, puggalassa vā rūpādīsu atittabhāvo hutvā gayhatīti <span class="bld">atittabhāvapaccupaṭṭhānā</span>. Taṇhādaḷhattaṃ hutvā kāmupādānaṃ, sesāni diṭṭhi hutvā upaṭṭhahantīti <span class="bld">taṇhādaḷhattadiṭṭhipaccupaṭṭhānā</span>. Kammupapattibhavavasena bhavassa lakkhaṇādayo yojetabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ādi</span>-saddena anubodhādibhāvaggahaṇaṃ. Dukkhādīsu aññāṇaṃ <span class="bld">appaṭipatti,</span> asubhādīsu subhādivipallāsā <span class="bld">micchāpaṭipatti</span>. Diṭṭhivippayuttā vā <span class="bld">appaṭipatti,</span> diṭṭhisampayuttā <span class="bld">micchāpaṭipatti</span>. Na avijjāya eva chadvārikatā chaḷārammaṇatā ca, atha kho aññesupi paṭiccasamuppādaṅgesu arūpadhammānanti āha <span class="bld">‘‘sabbesupī’’</span>ti. <span class="bld">Nobhayagocara</span>nti manāyatanamāha. Na hi arūpadhammānaṃ desavasena āsannatā dūratā ca atthi asaṇṭhānattā, tasmā manāyatanassa gocaro na manāyatanaṃ sampatto asampatto vāti vuccatīti.</p>
- <p class="bodytext">Sokādīnaṃ sabbhāvā aṅgabahuttappasaṅge ‘‘dvādasevā’’ti aṅgānaṃ vavatthānaṃ veditabbaṃ. Na hi sokādayo aṅgabhāvena vuttā, phalena pana kāraṇaṃ avijjaṃ mūlaṅgaṃ dassetuṃ te vuttāti. Jarāmaraṇabbhāhatassa hi bālassa te sambhavantīti sokādīnaṃ jarāmaraṇakāraṇatā vuttā. ‘‘Sārīrikāya dukkhāya vedanāya phuṭṭho’’ti (saṃ. ni. 4.252) ca <span class="bld">sutte</span> jarāmaraṇanimittañca dukkhaṃ saṅgahitanti taṃtaṃnimittānaṃ sādhakabhāvena vuttaṃ. Yasmā pana jarāmaraṇeneva sokādīnaṃ ekasaṅkhepo kato, tasmā tesaṃ jātipaccayatā yujjati. Jarāmaraṇapaccayabhāve hi avijjāya ekasaṅkhepo kātabbo siyā, jātipaccayā pana jarāmaraṇaṃ sokādayo ca sambhavantīti. Tattha jarāmaraṇaṃ ekantikaṃ aṅgabhāveneva gahitaṃ, sokādayo <a name="M0.0092"></a> pana rūpabhavādīsu abhāvato anekantikā kevalaṃ pākaṭena phalena avijjānidassanatthaṃ gahitā. Tena anāgate jātiyā sati tato parāya paṭisandhiyā hetuhetubhūtā avijjā dassitāti bhavacakkassa avicchedo dassito hotīti. Suttañca sokādīnaṃ avijjā kāraṇanti etassevatthassa sādhakaṃ daṭṭhabbaṃ, na sokādīnaṃ bālassa jarāmaraṇanimittatāmattassa. ‘‘Assutavā puthujjano’’ti (saṃ. ni. 4.252) hi vacanena avijjā sokādīnaṃ kāraṇanti dassitā, na ca jarāmaraṇanimittameva dukkhaṃ dukkhanti.</p>
- <p class="centered">Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Avijjāpadaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para226"></a><span class="paranum">226</span>. <span class="bld">‘‘Avijjāpaccayā</span> 92 <span class="bld">saṅkhārā’’ti hi vutta</span>nti etena avijjāya visesanabhāvena saṅkhārānañca padhānabhāvena vuttattā saṅkhārānaṃ niddisitabbabhāvassa kāraṇaṃ dasseti. <span class="bld">Pitā kathīyati</span> ‘‘dīgho sāmo, mitto rasso, odāto datto’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Rasitabbo paṭivijjhitabbo sabhāvo raso, attano raso saraso, yāthāvo saraso yāthāvasaraso, so eva lakkhitabbattā lakkhaṇanti <span class="bld">yāthāvasarasalakkhaṇaṃ</span>. ‘‘Katamā ca, bhikkhave, avijjā? Dukkhe aññāṇa’’ntiādinā (saṃ. ni. 2.2; ma. ni. 1.103) sutte cattāreva vuttānīti <span class="bld">‘‘suttantikapariyāyenā’’</span>ti āha. <span class="bld">Nikkhepakaṇḍe panā</span>tiādinā idha catūsu ṭhānesu kathitāya eva avijjāya nikkhepakaṇḍe aṭṭhasu ṭhānesu kiccajātito pañcavīsatiyā padehi lakkhaṇato ca kathitattā tadatthasaṃvaṇṇanāvasena vibhāvanaṃ karoti. Ahāpetvā vibhajitabbavibhajanañhi <span class="bld">abhidhammapariyāyo</span>.</p>
- <p class="bodytext">Jāyati etthāti <span class="bld">jāti,</span> uppattiṭṭhānaṃ. Yadipi nirodhamagge avijjā ārammaṇaṃ na karoti, te pana jānitukāmassa tappaṭicchādanavasena anirodhamaggesu nirodhamaggaggahaṇakaāraṇavasena ca pavattamānā tattha uppajjatīti vuccatīti tesampi avijjāya uppattiṭṭhānatā hoti, itaresaṃ ārammaṇabhāvena <a name="M0.0093"></a> cāti. Saṅghikabaladevagoṇādīnaṃ saṅghāṭinaṅgalādīni viya aññasetādīnaṃ avijjāya dukkhādivisayānaṃ andhattakarānaṃ lobhādīnaṃ nivattako aññāṇādisabhāvo lakkhaṇanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atthattha</span>nti phalaphalaṃ. Āmeḍitavacanañhi sabbesaṃ atthānaṃ visuṃ visuṃ pākaṭakaraṇabhāvappakāsanatthaṃ. Attho eva vā attho <span class="bld">atthattho</span>ti atthassa aviparītatādassanatthaṃ atthenevatthaṃ visesayati. Na hi ñāṇaṃ anatthaṃ atthoti gaṇhātīti. Evaṃ <span class="bld">kāraṇakāraṇa</span>nti etthāpi daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Taṃ ākāra</span>nti atthatthādiākāraṃ. <span class="bld">Gahetvā</span>ti citte pavesetvā, cittena puggalena vā gahitaṃ katvā. Paṭividdhassa puna avekkhaṇā <span class="bld">paccavekkhaṇā</span>. Duccintitacintitādilakkhaṇassa bālassa bhāvo <span class="bld">bālyaṃ. Pajānātī</span>ti pakārehi jānāti. Balavamohanaṃ <span class="bld">pamoho</span>. Samantato mohanaṃ <span class="bld">sammoho</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dukkhārammaṇatā</span>ti <a name="V0.0093"></a> dukkhārammaṇatāya, yāya vā avijjāya chādentiyā dukkhārammaṇā taṃsampayuttadhammā, sā tesaṃ bhāvoti <span class="bld">dukkhārammaṇatā,</span> ārammaṇameva vā ārammaṇatā, dukkhaṃ ārammaṇatā etissāti <span class="bld">dukkhārammaṇatā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Duddasattā gambhīrā</span> na sabhāvato, tasmā tadārammaṇatā avijjā uppajjati, itaresaṃ sabhāvato gambhīrattā tadārammaṇatā nuppajjatīti adhippāyo. <span class="bld">Apica kho panā</span>ti maggassa saṅkhatasabhāvattā tatopi nirodhassa gambhīratarataṃ dasseti.</p>
- <p class="centered">Avijjāpadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Saṅkhārapadaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Punātī</span>ti sodheti apuññaphalato dukkhasaṃkilesato ca, hitasukhajjhāsayena puññaṃ karotīti taṃnipphādanena kārakassajjhāsayaṃ pūretīti <span class="bld">puñño,</span> pūrako pujjanibbattako ca niruttilakkhaṇena <span class="bld">‘‘puñño’’</span>ti veditabbo. Samādhipaccanīkānaṃ atidūratāya <span class="bld">na iñjati</span> na calatīti attho. <span class="bld">Kāyassā</span>ti dvārassa sāmibhāvena niddeso kato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Puññupaga</span>nti <a name="M0.0094"></a> bhavasampattupagaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti vibhaṅgasutte (saṃ. ni. 2.2). Tañhi padhānabhāvena gahitanti. <span class="bld">Sammādiṭṭhisutte</span> (ma. ni. 1.102) pana ‘‘tayome, āvuso, saṅkhārā’’ti āgatanti. <span class="bld">Sabbaññujinabhāsito pana ayaṃ,</span> na paccekajinabhāsito, imassatthassa dīpanatthaṃ etesaṃ suttānaṃ vasena te gahitā. Kathaṃ panetena gahaṇenāyamattho dīpito hotīti taṃdassanatthamāha <span class="bld">‘‘abhidhammepi hi suttepi ekasadisāva tanti niddiṭṭhā’’</span>ti. <span class="bld">Sabbaññubhāsito</span>ti pākaṭena suttantena sadisattā ayampi sabbaññubhāsitoti ñāyatīti vuttaṃ hotīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Terasāpī’’</span>ti vuttaṃ, tattha ñāṇavippayuttānaṃ na bhāvanāmayatā pākaṭāti <span class="bld">‘‘yathā hī’’</span>tiādimāha<a name="V0.0094"></a>. Pathavī pathavītiādibhāvanā ca kasiṇaparikammakaraṇaṃ maṇḍalakaraṇañca bhāvanaṃ bhajāpenti.</p>
- <p class="bodytext">Dānavasena pavattā cittacetasikā dhammā <span class="bld">dānaṃ</span>. Tattha byāpārabhūtā āyūhanacetanā <span class="bld">dānaṃ ārabbha dānaṃ adhikicca uppajjatī</span>ti vuccati, evaṃ itaresu. <span class="bld">Somanassacittenā</span>ti anumodanāpavattinidassanamattametaṃ daṭṭhabbaṃ. Upekkhāsahagatenapi hi anussarati evāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asarikkhakampi</span> sarikkhakena catutthajjhānavipākena vehapphalādīsu vināpi asaññesu kaṭattārūpaṃ. Rūpameva saphandanattā <span class="bld">‘‘saiñjana’’</span>nti vuttaṃ iñjanakaranīvaraṇādīnaṃ avikkhambhanato, rūpataṇhāsaṅkhātassa iñjanakassa kāraṇattā vā. Teneva rūpārammaṇaṃ nimittārammaṇañca sabbampi catutthajjhānaṃ nippariyāyena <span class="bld">‘‘aniñjana’’</span>nti na vuccatīti. Mahātulāya dhārayamāno nāḷiyā minamāno ca samudāyameva dhāreti minati ca, na ekekaṃ guñjaṃ, ekekaṃ taṇḍulaṃ vā, evaṃ bhagavāpi aparimāṇā paṭhamakusalacetanāyo samudāyavaseneva gahetvā ekajātikattā ekameva katvā dasseti. Evaṃ dutiyādayopīti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kāyadvāre pavattā’’ti avatvā <span class="bld">‘‘ādānaggahaṇacopanaṃ pāpayamānā uppannā’’</span>tipi vattuṃ vaṭṭatīti vacanavisesamattameva dasseti. Kāyadvāre pavatti eva hi ādānādipāpanāti. Purimena vā dvārassa upalakkhaṇabhāvo vutto, pacchimena cetanāya saviññattirūpasamuṭṭhāpanaṃ. Tattha ākaḍḍhitvā gahaṇaṃ <span class="bld">ādānaṃ,</span> sampayuttassa gahaṇaṃ <span class="bld">gahaṇaṃ,</span> phandanaṃ <span class="bld">copanaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etthā</span>ti <a name="M0.0095"></a> kāyavacīsaṅkhāraggahaṇe, kāyavacīsañcetanāgahaṇe vā. Aṭṭhakathāyaṃ abhiññācetanā na gahitā viññāṇassa paccayo na hotīti. Kasmā pana na hoti, nanu sāpi kusalā vipākadhammā cāti? Saccaṃ, anupacchinnataṇhāvijjāmāne pana santāne sabyāpārappavattiyā tassā kusalatā vipākadhammatā ca vuttā, na vipākuppādanena, sā pana vipākaṃ uppādayantī rūpāvacarameva uppādeyya. Na hi aññabhūmikaṃ kammaṃ aññabhūmikaṃ vipākaṃ uppādetīti. Attanā sadisārammaṇañca tiṭṭhānikaṃ taṃ uppādeyya cittuppādakaṇḍe rūpāvacaravipākassa kammasadisārammaṇasseva vuttattā, na ca rūpāvacaravipāko parittādiārammaṇo atthi, abhiññācetanā ca parittādiārammaṇāva hoti, tasmā vipākaṃ na uppādetīti <a name="V0.0095"></a> viññāyati. Kasiṇesu ca uppāditassa catutthajjhānasamādhissa ānisaṃsabhūtā abhiññā. Yathāha ‘‘so evaṃ samāhite citte’’tiādi (dī. ni. 1.244-245; ma. ni. 1.384-386). Tasmā samādhiphalasadisā sā, na ca phalaṃ detīti dānasīlānisaṃso tasmiṃ bhave paccayalābho viya sāpi vipākaṃ na uppādeti. <span class="bld">Yathā ca abhiññācetanā, evaṃ uddhaccacetanāpi na hotī</span>ti idaṃ uddhaccasahagate dhamme visuṃ uddharitvā ‘‘tesaṃ vipāke ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti (vibha. 725) vuttattā vicāretabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Ayaṃ panettha amataggapathānugato vinicchayo – dassanabhāvanānaṃ abhāvepi yesaṃ puthujjanānaṃ sekkhānañca dassanabhāvanāhi bhavitabbaṃ, tesaṃ taduppattikāle tehi pahātuṃ sakkuṇeyyā akusalā ‘‘dassanena pahātabbā bhāvanāya pahātabbā’’ti ca vuccanti, puthujjanānaṃ pana bhāvanāya abhāvā bhāvanāya pahātabbacintā natthi. Tena tesaṃ pavattamānā te dassanena pahātuṃ asakkuṇeyyāpi ‘‘bhāvanāya pahātabbā’’ti na vuccanti. Yadi vucceyyuṃ, dassanena pahātabbā bhāvanāya pahātabbānaṃ kesañci keci kadāci ārammaṇārammaṇādhipatiupanissayapaccayehi paccayo bhaveyyuṃ, na ca paṭṭhāne ‘‘dassanena pahātabbā bhāvanāya pahātabbānaṃ kesañci kenaci paccayena paccayo’’ti vuttā. Sekkhānaṃ pana vijjamānā bhāvanāya pahātuṃ sakkuṇeyyā bhāvanāya pahātabbā. Teneva sekkhānaṃ dassanena pahātabbā cattattā vantattā muttattā pahīnattā paṭinissaṭṭhattā ukkheṭitattā samukkheṭitattā assāditabbā abhinanditabbā <a name="M0.0096"></a> ca na honti, pahīnatāya eva somanassahetubhūtā avikkhepahetubhūtā ca na domanassaṃ uddhaccañca uppādentīti na te tesaṃ ārammaṇārammaṇādhipatibhāvaṃ pakatūpanissayabhāvañca gacchanti. Na hi pahīne upanissāya ariyo rāgādikilese uppādeti.</p>
- <p class="bodytext">Vuttañca ‘‘sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchati…pe… arahattamaggena…pe… na paccāgacchatī’’ti (mahāni. 80; cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddesa 27), na ca puthujjanānaṃ dassanena pahātuṃ sakkuṇeyyā itaresaṃ na kenaci paccayena paccayo hontīti sakkā vattuṃ ‘‘diṭṭhiṃ assādeti abhinandati, taṃ ārabbha rāgo uppajjati, diṭṭhi vicikicchā uddhaccaṃ uppajjati. Vicikicchaṃ ārabbha vicikicchā diṭṭhi uddhaccaṃ uppajjatī’’ti diṭṭhivicikicchānaṃ uddhaccārammaṇapaccayabhāvassa vuttattā. Ettha hi <span class="bld">uddhacca</span>nti uddhaccasahagataṃ cittuppādaṃ sandhāya vuttaṃ. Evañca katvā adhipatipaccayaniddese ‘‘diṭṭhiṃ garuṃ <a name="V0.0096"></a> katvā assādeti abhinandati, taṃ garuṃ katvā rāgo uppajjati, diṭṭhi uppajjatī’’ti (paṭṭhā. 1.1.409) ettakameva vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘uddhaccaṃ uppajjatī’’ti. Tasmā dassanabhāvanāhi pahātabbānaṃ atītādibhāvena navattabbattepi yādisānaṃ tāhi anuppattidhammatā āpādetabbā, tesu puthujjanesu vattamānā dassanaṃ apekkhitvā tena pahātuṃ sakkuṇeyyā dassanena pahātabbā, sekkhesu vattamānā bhāvanaṃ apekkhitvā tāya pahātuṃ sakkuṇeyyā bhāvanāya pahātabbā. Tesu bhāvanāya pahātabbā sahāyavirahā vipākaṃ na janayantīti bhāvanāya pahātabbacetanāya nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo na vutto, apekkhitabbadassanabhāvanārahitānaṃ pana puthujjanesu uppajjamānānaṃ sakabhaṇḍe chandarāgādīnaṃ uddhaccasahagatacittuppādassa ca saṃyojanattayatadekaṭṭhakilesānaṃ anupacchinnatāya aparikkhīṇasahāyānaṃ vipākuppādanaṃ na sakkā paṭikkhipitunti uddhaccasahagatadhammānaṃ vipāko <span class="bld">vibhaṅge</span> vuttoti.</p>
- <p class="bodytext">Yadi evaṃ, apekkhitabbadassanabhāvanārahitānaṃ akusalānaṃ nevadassanenanabhāvanāyapahātabbatā āpajjatīti? Nāpajjati, appahātabbānaṃ ‘‘neva dassanena na bhāvanāya pahātabbā’’ti (dha. sa. tikamātikā 8) vuttattā, appahātabbaviruddhasabhāvattā ca akusalānaṃ. Evampi tesaṃ imasmiṃ tike navattabbatā āpajjatīti? Nāpajjati cittuppādakaṇḍe dassitānaṃ dvādasaakusalacittuppādānaṃ dvīhi padehi saṅgahitattā. Yathā hi dhammavasena saṅkhatadhammā <a name="M0.0097"></a> sabbe saṅgahitāti uppannattike kālavasena asaṅgahitāpi atītā navattabbāti na vuttā cittuppādarūpabhāvena gahitesu navattabbassa abhāvā, evamidhāpi cittuppādabhāvena gahitesu navattabbassa abhāvā navattabbatā na vuttāti veditabbā. Yattha hi cittuppādo koci niyogato navattabbo atthi, tattha tesaṃ catuttho koṭṭhāso atthīti yathāvuttapadesu viya tatthāpi bhinditvā bhajāpetabbe cittuppāde bhinditvā bhajāpeti ‘‘siyā navattabbā parittārammaṇā’’tiādinā. Tadabhāvā uppannattike idha ca tathā na vuttā.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā yathā sappaṭighehi samānasabhāvattā rūpadhātuyaṃ tayo mahābhūtā ‘‘sappaṭighā’’ti vuttā. Yathāha ‘‘asaññasattānaṃ anidassanaṃ sappaṭighaṃ ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca dve mahābhūtā, dve mahābhūte paṭicca ekaṃ mahābhūta’’nti (paṭṭhā. 2.22.9). Evaṃ puthujjanānaṃ pavattamānā bhāvanāya pahātabbasamānasabhāvā ‘‘bhāvanāya pahātabbā’’ti vucceyyunti natthi navattabbatāpasaṅgo. Evañca sati puthujjanānaṃ pavattamānāpi bhāvanāya pahātabbā sakabhaṇḍe chandarāgādayo <a name="V0.0097"></a> parabhaṇḍe chandarāgādīnaṃ upanissayapaccayo, rāgo ca rāgadiṭṭhīnaṃ adhipatipaccayoti ayamattho laddho hoti. Yathā pana aphoṭṭhabbattā rūpadhātuyaṃ tayo mahābhūtā na paramatthato sappaṭighā, evaṃ apekkhitabbabhāvanārahitā puthujjanesu pavattamānā sakabhaṇḍe chandarāgādayo na paramatthato bhāvanāya pahātabbāti bhāvanāya pahātabbānaṃ nānākkhaṇikakammapaccayatā na vuttā, na ca ‘‘dassanena pahātabbā bhāvanāya pahātabbānaṃ kenaci paccayena paccayo’’ti vuttā. Ye hi dassanena pahātabbapaccayā kilesā, na te dassanato uddhaṃ pavattanti, dassanena pahātabbapaccayassapi pana uddhaccasahagatassa sahāyavekallamattameva dassanena kataṃ, na tassa koci bhāvo dassanena anuppattidhammataṃ āpāditoti tassa ekantabhāvanāya pahātabbatā vuttā. Tasmā tassa tādisasseva sati sahāye vipākuppādanavacanaṃ, asati ca vipākānuppādanavacanaṃ na virujjhatīti.</p>
- <p class="bodytext">Sāpi viññāṇapaccayabhāve yadi apanetabbā, kasmā ‘‘samavīsati cetanā’’ti vuttanti tassa kāraṇaṃ dassento āha <span class="bld">‘‘avijjāpaccayā pana</span> <a name="M0.0098"></a> <span class="bld">sabbāpetā hontī’’</span>ti. Yadi evaṃ, abhiññācetanāya saha ‘‘ekavīsatī’’ti vattabbanti? Na, avacanassa vuttakāraṇattā, taṃ pana itarāvacanassapi kāraṇanti samānacetanāvacanakāraṇavacanena yaṃ kāraṇaṃ apekkhitvā ekā vuttā, tena kāraṇena itarāyapi vattabbataṃ, yañca kāraṇaṃ apekkhitvā itarā na vuttā, tena kāraṇena vuttāyapi avattabbataṃ dasseti. Āneñjābhisaṅkhāro cittasaṅkhāro evāti bhedābhāvā pākaṭoti na tassa saṃyogo dassito.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sukhasaññāya gahetvā</span>ti etena taṇhāpavattiṃ dasseti. <span class="bld">Taṇhāparikkhāre</span>ti taṇhāya parivāre, taṇhāya ‘‘sukhaṃ subha’’ntiādinā saṅkhate vā alaṅkateti attho. Taṇhā hi dukkhassa samudayoti ajānanto ‘‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā khattiyamahāsālānaṃ vā sahabyataṃ upapajjeyya’’nti saṅkhāre parikkharotīti. Amaraṇatthāti gahitā dukkarakiriyā <span class="bld">amaratapo,</span> devabhāvatthaṃ tapo vā, dukkhattā vā maro mārako tapo <span class="bld">amaratapo</span>. Diṭṭhe adiṭṭha-saddo viya maresu amara-saddo daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext">Jātiādipapātadukkhajananato <span class="bld">marupapātasadisatā</span> puññābhisaṅkhārassa vuttā. Ramaṇīyabhāvena <a name="V0.0098"></a> ca assādabhāvena ca gayhamānaṃ puññaphalaṃ <span class="bld">dīpasikhāmadhulittasatthadhārāsadisaṃ,</span> tadattho ca puññābhisaṅkhāro taṃnipātalehanasadiso.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sukho imissā paribbājikāya taruṇāya mudukāya lomasāya bāhāya samphasso’’tiādinā (ma. ni. 1.469) sukhasaññāya <span class="bld">bālo viya gūthakīḷanaṃ</span> kilesābhibhūtatāya kodhāratiabhibhūto asavaso <span class="bld">maritukāmo viya visakhādanaṃ</span> karaṇaphalakkhaṇesu jigucchanīyaṃ dukkhañca <span class="bld">apuññābhisaṅkhāraṃ ārabhati</span>. Lobhasahagatassa vā gūthakīḷanasadisatā, dosasahagatassa visakhādanasadisatā yojetabbā. Kāmaguṇasamiddhiyā sabhayassapi pisācanagarassa sukhavipallāsahetubhāvo viya arūpavipākānaṃ nirantaratāya anupalakkhiyamānauppādavayānaṃ, dīghasantānatāya agayhamānavipariṇāmānaṃ, saṅkhāravipariṇāmadukkhabhūtānampi niccādivipallāsahetubhāvoti tesaṃ <span class="bld">pisācanagarasadisatā, tadabhimukhagamanasadisatā</span> ca āneñjābhisaṅkhārassa yojetabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tāvā</span>ti <a name="M0.0099"></a> vattabbantarāpekkho nipāto, tasmā avijjā saṅkhārānaṃ paccayoti idaṃ tāva siddhaṃ, idaṃ pana aparaṃ vattabbanti attho. Avijjāpaccayā pana sabbāpetā hontīti vuttanti abhiññācetanānaṃ paccayabhāvaṃ dasseti. Cetopariyapubbenivāsaanāgataṃsañāṇehi paresaṃ attano ca samohacittajānanakāleti yojetabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avijjāsammūḷhattā</span>ti bhavādīnavapaṭicchādikāya avijjāya sammūḷhattā. <span class="bld">Rāgādīna</span>nti rāgadiṭṭhivicikicchuddhaccadomanassānaṃ avijjāsampayuttarāgādiassādanakālesu avijjaṃ ārabbha uppatti veditabbā. Garuṃ katvā assādanaṃ rāgadiṭṭhisampayuttāya eva avijjāya yojetabbaṃ, assādanañca rāgo, tadavippayuttā ca diṭṭhīti assādanavacaneneva yathāvuttaṃ avijjaṃ garuṃ karontī diṭṭhi ca vuttāti veditabbā. Rāgādīhi ca pāḷiyaṃ sarūpena vuttehi taṃsampayuttasaṅkhārassa avijjārammaṇāditaṃ dasseti. Anavijjārammaṇassa paṭhamajavanassa ārammaṇādhipatianantarādipaccayavacanesu avuttassa vuttassa ca sabbassa saṅgaṇhanatthaṃ <span class="bld">‘‘yaṃ kiñcī’’</span>ti āha. <span class="bld">Vuttanayenā</span>ti samatikkamabhavapatthanāvasena vuttanayena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekakāraṇavādo āpajjatī</span>ti dosappasaṅgo vutto. Aniṭṭho hi ekakāraṇavādo sabbassa sabbakāle <a name="V0.0099"></a> sambhavāpattito ekasadisasabhāvāpattito ca. Yasmā tīsu pakāresu avijjamānesu pārisesena catutthe eva ca vijjamāne ekahetuphaladīpane attho atthi, tasmā na nupapajjati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathāphassaṃ vedanāvavatthānato</span>ti ‘‘sukhavedanīyaṃ, bhikkhave, phassaṃ paṭicca uppajjati sukhā vedanā’’tiādinā (saṃ. ni. 2.62), ‘‘cakkhuñca paṭicca…pe… tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā vedanā’’tiādinā (saṃ. ni. 2.43) ca sukhavedanīyādicakkhusamphassādianurūpena sukhavedanādicakkhusamphassajāvedanādīnaṃ vavatthānato, samānesu cakkhurūpādīsu phassavasena sukhādivipariyāyābhāvato, samānesu ca rūpamanasikārādīsu cakkhādisaṅghaṭṭanavasena cakkhusamphassajādivipariyāyābhāvato, aññapaccayasāmaññepi phassavasena sukhādicakkhusamphassajādīnaṃ oḷārikasukhumādisaṅkarābhāvato cāti attho. Sukhādīnaṃ yathāvuttasamphassassa aviparīto paccayabhāvo <a name="M0.0100"></a> eva <span class="bld">yathāvedanaṃ phassavavatthānaṃ,</span> kāraṇaphalavisesena vā phalakāraṇavisesanicchayo hotīti ubhayatthāpi nicchayo vavatthānanti vutto. <span class="bld">Kammādayo</span>ti kammāhārautuādayo apākaṭā semhapaṭikārena rogavūpasamato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Assādānupassino taṇhā pavaḍḍhatī’’ti vacanato</span>ti ‘‘saṃyojanīyesu, bhikkhave, dhammesu assādānupassino viharato taṇhā pavaḍḍhati, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo’’ti (saṃ. ni. 2.53-54) iminā suttena taṇhāya saṅkhārakāraṇabhāvassa vuttattāti attho. Puna tassāpi avijjā kāraṇanti dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘avijjāsamudayā āsavasamudayoti vacanato’’</span>ti āha. Taṇhā vā caturupādānabhūtā kāmabhavadiṭṭhāsavā ca saṅkhārassa kāraṇanti pākaṭāti suttadvayenapi avijjāya saṅkhārakāraṇabhāvameva dasseti. <span class="bld">Assādānupassino</span>ti hi vacanena ādīnavapaṭicchādanakiccā avijjā taṇhāya kāraṇanti dassitā hotīti. Yasmā avidvā, tasmā puññābhisaṅkhārādike abhisaṅkharotīti avijjāya saṅkhārakāraṇabhāvassa <span class="bld">pākaṭattā</span> aviddasubhāvo saṅkhārakāraṇabhāvena vutto khīṇāsavassa saṅkhārābhāvato <span class="bld">asādhāraṇattā</span> ca. Puññābhisaṅkhārādīnaṃ sādhāraṇāni vatthārammaṇādīnīti puññabhavādiādīnavapaṭicchādikā avijjā puññābhisaṅkhārādīnaṃ asādhāraṇaṃ kāraṇanti vā attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Ṭhānaviruddho</span>ti atthitāviruddho. Keci pana ‘‘paṭisandhiādīni ṭhānānī’’ti vadanti, evaṃ sati purimacittaṃ pacchimacittassa ṭhānaviruddho paccayoti na idaṃ ekantikaṃ siyā. Bhavaṅgampi <a name="V0.0100"></a> hi bhavaṅgassa anantarapaccayo, javanaṃ javanassāti, na ca sippādīnaṃ paṭisandhiādiṭhānaṃ atthīti na taṃ idha adhippetaṃ. Kammaṃ rūpassa namanaruppanavirodhā sārammaṇānārammaṇavirodhā ca <span class="bld">sabhāvaviruddho paccayo, khīrādīni dadhiādīnaṃ</span> madhurambilarasādisabhāvavirodhā. Avijānanakicco <span class="bld">āloko</span> vijānanakiccassa <span class="bld">viññāṇassa,</span> amadanakiccā ca <span class="bld">guḷādayo</span> madanakiccassa <span class="bld">āsavassa</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Golomāvilomāni dabbāya</span> paccayo, <span class="bld">dadhi</span>ādīni <span class="bld">bhūtiṇakassa</span>. Ettha ca <span class="bld">avī</span>ti rattā eḷakā vuccanti. Vipākāyeva te ca na, tasmā dukkhavipākāyapi <a name="M0.0101"></a> avijjāya tadavipākānaṃ puññāneñjābhisaṅkhārānaṃ paccayattaṃ na na yujjatīti attho. Tadavipākattepi sāvajjatāya tadaviruddhānaṃ taṃsadisānañca apuññābhisaṅkhārānameva paccayo, na itaresanti etassa pasaṅgassa nivāraṇatthaṃ ‘‘viruddho cāviruddho ca, sadisāsadiso tathā. Dhammānaṃ paccayo siddho’’ti vuttaṃ, tasmā tamatthaṃ pākaṭaṃ karonto <span class="bld">‘‘iti ayaṃ avijjā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext">Acchejjasuttāvutābhejjamaṇīnaṃ viya pubbāpariyavavatthānaṃ niyati, niyatiyā, niyati eva vā saṅgati samāgamo niyatisaṅgati, tāya bhāvesu pariṇatā manussadevavihaṅgādibhāvaṃ pattā <span class="bld">niyatisaṅgatibhāvapariṇatā</span>. Niyatiyā saṅgatiyā bhāvena ca pariṇatā nānappakārataṃ pattā <span class="bld">niyatisaṅgatibhāvapariṇatā</span>ti ca atthaṃ vadanti. Etehi ca vikappanehi avijjā akusalaṃ cittaṃ katvā puññādīsu yattha katthaci pavattatīti imamatthaṃ dassento āha <span class="bld">‘‘so evaṃ avijjāyā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Apariṇāyako bālo</span>ti arahattamaggasampaṭipādakakalyāṇamittarahitoti attho. Arahattamaggāvasānaṃ vā ñāṇaṃ samavisamaṃ dassetvā nibbānaṃ nayatīti pariṇāyakanti vuttaṃ, tena rahito <span class="bld">apariṇāyako. Dhammaṃ ñatvā</span>ti sappurisūpanissayena catusaccappakāsakasuttādidhammaṃ ñatvā, maggañāṇeneva vā sabbadhammapavaraṃ nibbānaṃ ñatvā, taṃjānanāyattattā pana sesasaccābhisamayassa samānakālampi taṃ purimakālaṃ viya katvā vuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Saṅkhārapadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Viññāṇapadaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para227"></a><span class="paranum">227</span>. Yathāvuttasaṅkhārapaccayā <a name="V0.0101"></a> uppajjamānaṃ taṃkammanibbattameva viññāṇaṃ bhavituṃ arahatīti <span class="bld">‘‘bāttiṃsa lokiyavipākaviññāṇāni saṅgahitāni hontī’’</span>ti āha. <span class="bld">Dhātukathāyaṃ</span> (dhātu. 466) pana vippayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadaniddese –</p>
- <p class="indent">‘‘Saṅkhārapaccayā <a name="M0.0102"></a> viññāṇena ye dhammā…pe… saḷāyatanapaccayā phassena, phassapaccayā vedanāya ye dhammā vippayuttā, te dhammā katihi khandhehi…pe… saṅgahitā? Te dhammā asaṅkhataṃ khandhato ṭhapetvā ekena khandhena ekādasahāyatanehi ekādasahi dhātūhi saṅgahitā. Katihi asaṅgahitā? Catūhi khandhehi ekenāyatanena sattahi dhātūhi asaṅgahitā’’ti –</p>
- <p class="unindented">Vacanato sabbaviññāṇaphassavedanāpariggaho kato. Yadi hi ettha viññāṇaphassavedanā sappadesā siyuṃ, ‘‘vipākā dhammā’’ti imassa viya vissajjanaṃ siyā, tasmā tattha abhidhammabhājanīyavasena saṅkhārapaccayā viññāṇādayo gahitāti veditabbā. Avijjāpaccayā saṅkhārā ca abhidhammabhājanīye catubhūmakakusalasaṅkhāro akusalasaṅkhāro ca vuttoti so eva dhātukathāyaṃ gahitoti daṭṭhabbo. Bhavo pana <span class="bld">dhātukathāyaṃ</span> kammupapattibhavavisesadassanatthaṃ na abhidhammabhājanīyavasena gahito. Evañca katvā tattha ‘‘upādānapaccayā bhavo’’ti anuddharitvā ‘‘kammabhavo’’tiādināva nayena bhavo uddhaṭo. <span class="bld">Vipākañheta</span>nti viññāṇassa vipākattā saṅkhārapaccayattaṃ sādheti, tassa pana sādhanatthaṃ ‘‘upacitakammābhāve vipākābhāvato’’ti vuttanti taṃ vivaranto <span class="bld">‘‘vipākañcā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yebhuyyena lobhasampayuttajavanāvasāne</span>ti javanena tadārammaṇaniyame somanassasahagatānantaraṃ somanassasahagatatadārammaṇassa vuttattā somanassasahagatāneva sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Yasmā pana tihetukajavanāvasāne ca kadāci ahetukaṃ tadārammaṇaṃ hoti, tasmā <span class="bld">‘‘yebhuyyenā’’</span>ti āha. <span class="bld">Sakiṃ vā</span>ti ‘‘dirattatirattā’’dīsu viya veditabbaṃ. Dvikkhattumeva pana uppajjantīti vadanti. ‘‘Dirattatiratta’’nti ettha pana vā-saddassa abhāvā vacanasiliṭṭhatāmattena dirattaggahaṇaṃ katanti yujjati, ‘‘nirantaratirattadassanatthaṃ vā’’ti. Idha pana vā-saddo vikappanattho vuttoti sakiṃ <a name="V0.0102"></a> eva ca kadāci pavattiṃ sandhāya <span class="bld">‘‘sakiṃ vā’’</span>ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Teneva hi sakiṃ tadārammaṇappavattiyā vicāretabbataṃ dassento <span class="bld">‘‘cittappavattigaṇanāyaṃ panā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">cittappavattigaṇanāya</span>nti vipākakathāyaṃ balavarūpādike ārammaṇe vuttaṃ cittappavattigaṇanaṃ sandhāyāha. Tattha hi dveva tadārammaṇuppattivārā āgatā. Javanavisayānubhavanañhi tadārammaṇaṃ <a name="M0.0103"></a> āsannabhede tasmiṃ visaye ekacittakkhaṇāvasiṭṭhāyuke na uppajjeyyāti adhippāyo. <span class="bld">Anurūpāya paṭisandhiyā</span>ti akusalavipākassa apāyapaṭisandhi, kāmāvacarādikusalavipākānaṃ kāmarūpārūpasugatipaṭisandhiyo yathākammaṃ anurūpā.</p>
- <p class="bodytext">Paṭisandhikathā mahāvisayāti katvā pavattimeva tāva dassento <span class="bld">‘‘pavattiyaṃ panā’’</span>tiādimāha. Ahetukadvayādīnaṃ dvāraniyamāniyamāvacanaṃ bhavaṅgabhūtānaṃ sayameva dvārattā cutipaṭisandhibhūtānañca bhavaṅgasaṅkhātena aññena ca dvārena anuppattito niyataṃ aniyataṃ vā dvāraṃ etesanti vattuṃ asakkuṇeyyattā. Ekassa sattassa pavattarūpāvacaravipāko pathavīkasiṇādīsu yasmiṃ ārammaṇe pavatto, tato aññasmiṃ tassa pavatti natthīti rūpāvacarānaṃ niyatārammaṇatā vuttā. <span class="bld">Tatrassā</span>ti pavattiyaṃ bāttiṃsavidhassa.</p>
- <p class="bodytext">Indriyappavattiānubhāvato eva cakkhusotadvārabhedena, tassa ca viññāṇavīthibhedāyattattā vīthibhedena ca bhavitabbaṃ, tasmiñca sati ‘‘āvajjanānantaraṃ dassanaṃ savanaṃ vā tadanantaraṃ sampaṭicchana’’ntiādinā cittaniyamena bhavitabbaṃ. Tathā ca sati sampaṭicchanasantīraṇānampi bhāvo siddho hoti, na indriyappavattiānubhāvena dassanasavanamattasseva, nāpi indriyānaṃ eva dassanasavanakiccatāti imamatthaṃ dassento āha <span class="bld">‘‘dvāravīthibhede cittaniyamato cā’’</span>ti. Paṭhamakusalena ce tadārammaṇassa uppatti hoti, taṃ paṭhamakusalānantaraṃ uppajjamānaṃ janakaṃ anubandhati nāma, dutiyakusalādianantaraṃ uppajjamānaṃ janakasadisaṃ anubandhati nāma, akusalānantaraṃ uppajjamānañca kāmāvacaratāya janakasadisanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekādasa tadārammaṇacittāni…pe… tadārammaṇaṃ na gaṇhantī</span>ti tadārammaṇabhāvatāya ‘‘tadārammaṇa’’nti laddhanāmāni tadārammaṇabhāvaṃ na gaṇhanti, tadārammaṇabhāvena nappavattantīti attho. Atha vā nāmagottaṃ ārabbha javane javite tadārammaṇaṃ tassa javanassa ārammaṇaṃ na gaṇhanti, nālambantīti attho. <span class="bld">Rūpārūpadhamme</span>ti rūpārūpāvacare dhamme. Idaṃ pana vatvā <span class="bld">‘‘abhiññāñāṇaṃ</span> <a name="V0.0103"></a> <span class="bld">ārabbhā’’</span>ti visesanaṃ parittādiārammaṇatāya kāmāvacarasadisesu ceva tadārammaṇānuppattidassanatthaṃ. Micchattaniyatā dhammā maggo viya bhāvanāya siddhā mahābalā cāti tattha javanena pavattamānena sānubandhanena na bhavitabbanti tesu tadārammaṇaṃ paṭikkhittaṃ. <span class="bld">Lokuttaradhamme</span> <a name="M0.0104"></a> <span class="bld">ārabbhā</span>ti eteneva siddhe <span class="bld">‘‘sammattaniyatadhammesū’’</span>ti visuṃ uddharaṇaṃ sammattamicchattaniyatadhammānaṃ aññamaññapaṭipakkhāti balavabhāvena tadārammaṇassa avatthubhāvadassanatthaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ pavattiyaṃ viññāṇappavattiṃ dassetvā paṭisandhiyaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yaṃ pana vutta’’</span>ntiādimāha. <span class="bld">Kena katthā</span>ti kena cittena kasmiṃ bhave. Ekūnavīsati paṭisandhiyo tena tena cittena pavattamānā paṭisandhikkhaṇe rūpārūpadhammāti tena tena cittena sā sā tattha tattha paṭisandhi hotīti vuttā. <span class="bld">Tassā</span>ti cittassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āgantvā</span>ti āgataṃ viya hutvā. <span class="bld">Gopakasīvalī</span>ti rañño hitārakkhe gopakakule jāto sīvalināmako. Kammādianussaraṇabyāpārarahitattā <span class="bld">‘‘sammūḷhakālakiriyā’’</span>ti vuttā. Abyāpāreneva hi tattha kammādiupaṭṭhānaṃ hotīti. ‘‘Pisiyamānāya makkhikāya paṭhamaṃ kāyadvārāvajjanaṃ bhavaṅgaṃ nāvaṭṭeti attanā cintiyamānassa kassaci atthitāyā’’ti keci kāraṇaṃ vadanti, tadetaṃ akāraṇaṃ bhavaṅgavisayato aññassa cintiyamānassa abhāvā aññacittappavattakāle ca bhavaṅgāvaṭṭanasseva asambhavato. Idaṃ panettha kāraṇaṃ siyā – ‘‘tānissa tamhi samaye olambanti ajjholambanti abhippalambantī’’ti (ma. ni. 3.248) vacanato tīsu javanavāresu appavattesveva kammādiupaṭṭhānena bhavitabbaṃ. Anekajavanavārappavattiyā hi ajjholambanaṃ abhippalambanañca hotīti. Tasmā kāyadvārāvajjanaṃ anāvaṭṭetvā manodvārāvajjanameva kammādiālambaṇaṃ paṭhamaṃ bhavaṅgaṃ āvaṭṭeti, tato phoṭṭhabbassa balavattā dutiyavāre kāyaviññāṇavīthi paccuppanne phoṭṭhabbe pavattati, tato purimajavanavāragahitesveva kammādīsu kamena manodvārajavanaṃ javitvā mūlabhavaṅgasaṅkhātaṃ āgantukabhavaṅgasaṅkhātaṃ vā tadārammaṇaṃ bhavaṅgaṃ otarati, tadārammaṇābhāve vā bhavaṅgameva. <span class="bld">Etasmiṃ ṭhāne kālaṃ karotī</span>ti tadārammaṇānantarena cuticittena, tadārammaṇābhāve vā bhavaṅgasaṅkhāteneva cuticittena cavatīti attho. Bhavaṅgameva hi cuticittaṃ hutvā pavattatīti cuticittaṃ idha ‘‘bhavaṅga’’nti vuttanti. Manodvāravisayo lahukoti lahukapaccupaṭṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘arūpadhammānaṃ…pe… lahuko’’</span>ti. Arūpadhammassa <a name="V0.0104"></a> hi manodvārassa visayo lahukapaccupaṭṭhānoti. Balavati ca rūpadhammassa kāyadvārassa <a name="M0.0105"></a> visaye appavattitvā manodvāravisaye kammādimhi paṭhamaṃ cittappavattidassanena arūpadhammānaṃ visayassa lahukatā dīpitāti. Rūpānaṃ visayābhāvepi vā ‘‘arūpadhammāna’’nti vacanaṃ yesaṃ visayo atthi, taṃdassanatthamevāti daṭṭhabbaṃ. Tena lahukammādīsu cittappavattito lahugahaṇīyatā visayassa lahukatā.</p>
- <p class="bodytext">Kammādīnaṃ bhūmicittupādādivasena vitthārato ananto pabhedoti <span class="bld">‘‘saṅkhepato’’</span>ti āha.</p>
- <p class="bodytext">Avijjātaṇhādikilesesu anupacchinnesveva kammādino upaṭṭhānaṃ, tañcārabbha cittasantānassa bhavantaraninnapoṇapabbhāratā hotīti āha <span class="bld">‘‘anupacchinnakilesabalavināmita’’</span>nti. Santāne hi vināmite tadekadesabhūtaṃ paṭisandhicittañca vināmitameva hoti, na ca ekadesavināmitabhāvena vinā santānavināmitatā atthīti. Sabbattha pana ‘‘duggatipaṭisandhininnāya cutiyā purimajavanāni akusalāni, itarāya ca kusalānī’’ti nicchinanti. ‘‘Nimittassādagadhitaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhati anubyañjanassādagadhitaṃ vā. Tasmiṃ ce samaye kālaṃ karoti, ṭhānametaṃ vijjati, yaṃ dvinnaṃ gatīnaṃ aññataraṃ gatiṃ upapajjeyya nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā’’ti (saṃ. ni. 4.235) vuttaṃ. Tasmā āsannaṃ akusalaṃ duggatiyaṃ, kusalañca sugatiyaṃ paṭisandhiyā upanissayo hotīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rāgādihetubhūtaṃ hīnamārammaṇa</span>nti akusalavipākassa ārammaṇaṃ bhavituṃ yuttaṃ aniṭṭhārammaṇaṃ āha. Tampi hi saṅkappavasena rāgassapi hetu hotīti. Akusalavipākajanakakammasahajātānaṃ vā taṃsadisāsannacutijavanacetanāsahajātānañca rāgādīnaṃ hetubhāvo eva hīnatā. Tañhi pacchānutāpajanakakammānamārammaṇaṃ kammavasena aniṭṭhaṃ akusalavipākassa ārammaṇaṃ bhaveyya, aññathā ca iṭṭhārammaṇe pavattassa akusalakammassa vipāko kammanimittārammaṇo na bhaveyya. Na hi akusalavipāko iṭṭhārammaṇo bhavitumarahatīti. Pañcadvāre ca āpāthamāgacchantaṃ paccuppannaṃ kammanimittaṃ āsannakatakammārammaṇasantatiyaṃ uppannaṃ taṃsadisañca daṭṭhabbaṃ, aññathā tadeva paṭisandhiārammaṇūpaṭṭhāpakaṃ tadeva ca paṭisandhijanakaṃ bhaveyya, na ca paṭisandhiyā upacārabhūtāni viya ‘‘etasmiṃ tayā <a name="M0.0106"></a> pavattitabba’’nti paṭisandhiyā ārammaṇaṃ anupādentāni viya <a name="V0.0105"></a> ca pavattāni cutiāsannāni javanāni paṭisandhijanakāni bhaveyyuṃ. ‘‘Katattā upacitattā’’ti (dha. sa. 431) hi vuttaṃ. Tadā ca taṃsamānavīthiyaṃ viya pavattamānāni kathaṃ katūpacitāni siyuṃ, na ca assāditāni tadā, na ca lokiyāni lokuttarāni viya samānavīthiphalāni honti.</p>
- <p class="indent">‘‘Pubbe vāssa taṃ kataṃ hoti pāpakammaṃ dukkhavedanīyaṃ, pacchā vāssa taṃ kataṃ hoti pāpakammaṃ dukkhavedanīyaṃ, maraṇakāle vāssa hoti micchādiṭṭhi samattā samādinnā, tena so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjatī’’ti (ma. ni. 3.303) –</p>
- <p class="unindented">Ādinā sutte maraṇakāle samattāya samādinnāya micchādiṭṭhiyā sammādiṭṭhiyā ca sahajātacetanāya paṭisandhidānaṃ vuttaṃ, na ca dubbalehi pañcadvārikajavanehi micchādiṭṭhi sammādiṭṭhi vā samattā hoti samādinnā. Vakkhati ca –</p>
- <p class="indent">‘‘Sabbampi hetaṃ kusalākusaladhammapaṭivijānanādicavanapariyosānaṃ kiccaṃ manodvārikacitteneva hoti, na pañcadvārikenāti sabbassapetassa kiccassa karaṇe sahajavanakāni vīthicittāni paṭikkhittānī’’ti (vibha. aṭṭha. 766).</p>
- <p class="bodytext">Tattha hi ‘‘na kiñci dhammaṃ paṭivijānātīti ‘manopubbaṅgamā dhammā’ti (dha. pa. 1-2) evaṃ vuttaṃ ekampi kusalaṃ vā akusalaṃ vā na paṭivijānātī’’ti (vibha. aṭṭha. 766) ca vuttaṃ. Yesaṃ paṭivibhāvanappavattiyā sukhaṃ vā dukkhaṃ vā anveti, tesaṃ sā pavatti pañcadvāre paṭikkhittā, kusalākusalakammasamādānañca tādisamevāti. Tadārammaṇānantaraṃ pana cavanaṃ, tadanantarā ca upapatti manodvārikā eva hoti, na sahajavanakavīthicitte pariyāpannāti iminā adhippāyena idha pañcadvārikatadārammaṇānantaraṃ cuti, tadanantaraṃ paṭisandhi ca vuttāti daṭṭhabbaṃ. Tattha avasesapañcacittakkhaṇāyuke rūpādimhi uppannaṃ paṭisandhiṃ sandhāyeva ‘‘paccuppannārammaṇaṃ upapatticittaṃ paccuppannārammaṇassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo’’ti, avasesekacittakkhaṇāyuke ca uppannaṃ sandhāya ‘‘paccuppannārammaṇaṃ <a name="M0.0107"></a> upapatticittaṃ atītārammaṇassa <a name="V0.0106"></a> bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.19.28) vuttanti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Suddhāya vā</span>ti mahaggatakammanimittārammaṇāya javanavīthiyā tadārammaṇarahitāyāti attho. Sā pana javanavīthi mahaggatavipākassa upacāro viya daṭṭhabbā. Keci pana taṃ vīthiṃ mahaggatāvasānaṃ vadanti. Atītārammaṇā ekādasavidhā, navattabbārammaṇā sattavidhā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etenānusārena āruppacutiyāpi anantarā paṭisandhi veditabbā</span>ti idaṃ kasmā vuttaṃ, nanu ‘‘pathavīkasiṇajjhānādivasena paṭiladdhamahaggatasugatiyaṃ ṭhitassā’’ti evamādike eva naye ayampi paṭisandhi avaruddhāti? Na, tattha rūpāvacaracutianantarāya eva paṭisandhiyā vuttattā. Tattha hi ‘‘pathavīkasiṇādikaṃ vā nimittaṃ mahaggatacittaṃ vā manodvāre āpāthamāgacchati. Cakkhusotānaṃ vā’’tiādikena rūpāvacaracutiyā eva anantarā paṭisandhi vuttāti viññāyati. Athāpi yathāsambhavayojanāya ayampi paṭisandhi tattheva avaruddhā, arūpāvacaracutianantarā pana rūpāvacarapaṭisandhi natthi, arūpāvacare ca uparūparicutiyā heṭṭhimā heṭṭhimā paṭisandhīti catutthāruppacutiyā navattabbārammaṇā paṭisandhi natthi. Tena tato tattheva atītārammaṇā kāmāvacare ca atītapaccuppannārammaṇā paṭisandhi itarāhi ca yathāsambhavaṃ atītanavattabbārammaṇā āruppapaṭisandhi, atītapaccuppannārammaṇā ca kāmāvacarapaṭisandhi yojetabbāti imassa visesassa dassanatthaṃ visuṃ uddharaṇaṃ kataṃ.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ ārammaṇavasena ekavidhāya kāmāvacarasugaticutiyā duvidhā duggatipaṭisandhi, duggaticutiyā duvidhā sugatipaṭisandhi, kāmāvacarasugaticutiyā dviekadvippakārānaṃ kāmarūpāruppānaṃ vasena pañcavidhā sugatipaṭisandhi, rūpāvacaracutiyā ca tatheva pañcavidhā, duvidhāya āruppacutiyā paccekaṃ dvinnaṃ dvinnaṃ kāmāruppānaṃ vasena aṭṭhavidhā ca paṭisandhi dassitā, duggaticutiyā pana ekavidhāya duggatipaṭisandhi duvidhā na dassitā, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘duggatiyaṃ ṭhitassa panā’’</span>tiādimāha. Yathāvuttā pana –</p>
- <p class="gatha1">Dvidvipañcappakārā ca, pañcāṭṭhaduvidhāpi ca;</p>
- <p class="gathalast">Catuvīsati sabbāpi, tā honti paṭisandhiyo.</p>
- <p class="unindented">‘‘Kāmāvacarassa <a name="M0.0108"></a><a name="V0.0107"></a> kusalassa kammassa katattā’’tiādinā (dha. sa. 431, 455, 498) nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo dassitappakāroti upanissayapaccayabhāvameva dassento <span class="bld">‘‘vuttañheta’’</span>ntiādimāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ādinā sahā</span>tiādinā vimissaviññāṇena saha. <span class="bld">Omato dve vā tayo vā dasakā uppajjantī</span>ti gabbhaseyyakānaṃ vasena vuttaṃ. Aññattha hi aneke kalāpā saha uppajjanti. Brahmattabhāvepi hi anekagāvutappamāṇe aneke kalāpā sahuppajjantīti tiṃsato adhikāneva rūpāni honti gandharasāhārānaṃ paṭikkhittattā cakkhusotavatthusattakajīvitachakkabhāvepi tesaṃ bahuttā. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana tatthapi cakkhusotavatthudasakānaṃ jīvitanavakassa ca uppatti vuttā, <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> pana ‘‘rūpadhātuyā upapattikkhaṇe ṭhapetvā asaññasattānaṃ devānaṃ pañcāyatanāni pātubhavanti, pañca dhātuyo pātubhavantī’’ti vuttaṃ, tathā ‘‘rūpadhātuyā cha āyatanāni nava dhātuyo’’ti sabbasaṅgahavasena tattha vijjamānāyatanadhātuyo dassetuṃ vuttaṃ. <span class="bld">Kathāvatthumhi</span> ca ghānāyatanādīnaṃ viya gandhāyatanādīnañca tattha bhāvo paṭikkhitto ‘‘atthi tattha ghānāyatananti? Āmantā, atthi tattha gandhāyatananti? Na hevaṃ vattabbe’’tiādinā (kathā. 519), na ca aphoṭṭhabbāyatanānaṃ pathavīdhātuādīnaṃ viya agandharasāyatanānaṃ gandharasānaṃ tattha bhāvo sakkā vattuṃ phusituṃ asakkuṇeyyatāvinimuttassa pathavīādisabhāvassa viya gandharasabhāvavinimuttassa gandharasasabhāvassa abhāvā.</p>
- <p class="bodytext">Yadi ca ghānasamphassādīnaṃ kāraṇabhāvo natthīti āyatanānīti tena vucceyyuṃ, dhātu-saddo pana nissattanijjīvavācakoti gandhadhāturasadhātūti avacane natthi kāraṇaṃ, dhammabhāvo ca tesaṃ ekantena icchitabbo sabhāvadhāraṇādilakkhaṇato aññassa abhāvā, dhammānañca āyatanabhāvo ekantato <span class="bld">yamake</span> (yama. 1. āyatanayamaka.13) vutto ‘‘dhammo āyatananti? Āmantā’’ti. Tasmā tesaṃ gandharasāyatanabhāvābhāvepi koci āyatanasabhāvo vattabbo. Yadi ca phoṭṭhabbabhāvato añño pathavīdhātuādibhāvo viya gandharasabhāvato añño tesaṃ koci sabhāvo siyā, tesaṃ dhammāyatane saṅgaho. Gandharasabhāve pana āyatanabhāve ca sati gandho ca so āyatanañca gandhāyatanaṃ, raso <a name="M0.0109"></a> ca so āyatanañca rasāyatananti idamāpannamevāti gandharasāyatanabhāvo ca na sakkā nivāretuṃ, ‘‘tayo āhārā’’ti (vibha. 993) ca vacanato <a name="V0.0108"></a> kabaḷīkārāhārassa tattha abhāvo viññāyati. Tasmā yathā pāḷiyā avirodho hoti, tathā rūpagaṇanā kātabbā. Evañhi dhammatā na vilomitā hotīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jātiuṇṇāyā</span>ti gabbhaṃ phāletvā gahitauṇṇāyātipi vadanti. <span class="bld">Sambhavabhedo</span>ti atthitābhedo. Nijjhāmataṇhikā kira niccaṃ dukkhāturatāya kāmaṃ sevitvā gabbhaṃ na gaṇhanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpībrahmesu tāva opapātikayonikesū</span>ti opapātikayonikehi rūpībrahme niddhāreti. ‘‘Saṃsedajopapātīsu avakaṃsato tiṃsā’’ti etaṃ vivaranto āha <span class="bld">‘‘avakaṃsato panā’’</span>tiādi, taṃ panetaṃ pāḷiyā na sameti. Na hi pāḷiyaṃ kāmāvacarānaṃ saṃsedajopapātikānaṃ aghānakānaṃ upapatti vuttā. <span class="bld">Dhammahadayavibhaṅge</span> (vibha. 1007) hi –</p>
- <p class="indent">‘‘Kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci ekādasāyatanāni pātubhavanti, kassaci dasāyatanāni, kassaci aparāni dasāyatanāni, kassaci navāyatanāni, kassaci sattāyatanāni pātubhavantī’’ti –</p>
- <p class="unindented">Vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘aṭṭhāyatanāni pātubhavantī’’ti. Tathā ‘‘dasāyatanāni pātubhavantī’’ti tikkhattuṃ vattabbaṃ siyā, aghānakaupapattiyā vijjamānāya tikkhattuñca ‘‘navāyatanāni pātubhavantī’’ti, na ca taṃ vuttaṃ. Evaṃ dhātupātubhāvādipañhesu yamakepi ghānajivhākāyānaṃ sahacāritā vuttāti.</p>
- <p class="bodytext">Cutipaṭisandhīnaṃ khandhādīhi aññamaññaṃ samānatā <span class="bld">abhedo,</span> asamānatā <span class="bld">bhedo</span>. Nayamukhamattaṃ dassetvā vuttaṃ avuttañca sabbaṃ saṅgaṇhitvā āha <span class="bld">‘‘ayaṃ tāva arūpabhūmīsuyeva nayo’’</span>ti. Rūpārūpāvacarānaṃ upacārassa balavatāya tato cavitvā duggatiyaṃ upapatti natthīti <span class="bld">‘‘ekaccasugaticutiyā’’</span>ti āha. <span class="bld">Ekaccaduggatipaṭisandhī</span>ti ettha <span class="bld">ekacca</span>ggahaṇassa payojanaṃ maggitabbaṃ. Ayaṃ panetthādhippāyo siyā – nānattakāyanānattasaññīsu vuttā ekacce vinipātikā tihetukādipaṭisandhikā, tesaṃ taṃ paṭisandhiṃ vinipātabhāvena duggatipaṭisandhīti gahetvā sabbasugaticutiyāva sā <a name="M0.0110"></a> paṭisandhi hoti, na ekaccasugaticutiyā evāti taṃnivattanatthaṃ ekaccaduggatiggahaṇaṃ kataṃ. Apāyapaṭisandhi eva hi ekaccasugaticutiyā hoti, na <a name="V0.0109"></a> sabbasugaticutiyā. Atha vā duggatipaṭisandhi duvidhā ekaccasugaticutiyā anantarā duggaticutiyā cāti. Tattha pacchimaṃ vajjetvā purimaṃ eva gaṇhituṃ āha <span class="bld">‘‘ekaccaduggatipaṭisandhī’’</span>ti. <span class="bld">Ahetukacutiyā sahetukapaṭisandhī</span>ti duhetukā tihetukā ca yojetabbā. Maṇḍūkadevaputtādīnaṃ viya hi ahetukacutiyā tihetukapaṭisandhipi hotīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tassa tassa viparītato ca yathāyogaṃ yojetabba</span>nti ‘‘ekaccasugaticutiyā ekaccaduggatipaṭisandhī’’tiādīsu bhedavisesesu ‘‘ekaccaduggaticutiyā ekaccasugatipaṭisandhī’’tiādinā yaṃ yaṃ yujjati, taṃ taṃ yojetabbanti attho. Yujjamānamattāpekkhanavasena napuṃsakaniddeso kato, yojetabbanti vā bhāvattho daṭṭhabbo. Amahaggatabahiddhārammaṇāya mahaggataajjhattārammaṇātiādīsu pana viparītayojanā na kātabbā. Na hi mahaggataajjhattārammaṇāya cutiyā arūpabhūmīsu amahaggatabahiddhārammaṇā paṭisandhi atthi. Catukkhandhāya arūpacutiyā pañcakkhandhā kāmāvacarapaṭisandhīti etassa vipariyāyo sayameva yojito. Atītārammaṇacutiyā paccuppannārammaṇā paṭisandhīti etassa ca vipariyāyo natthi evāti. Bhedaviseso eva ca evaṃ vitthārena dassito, abhedaviseso pana ekekasmiṃ bhede tattha tattheva cutipaṭisandhiyojanāvasena yojetabbo ‘‘pañcakkhandhāya kāmāvacarāya pañcakkhandhā kāmāvacarā…pe… avitakkaavicārāya avitakkaavicārā’’ti, catukkhandhāya pana catukkhandhā sayameva yojitā. Eteneva nayena sakkā ñātunti pañcakkhandhādīsu abhedaviseso na dassitoti. <span class="bld">Tato hetuṃ vinā</span>ti tattha hetuṃ vinā.</p>
- <p class="bodytext">Aṅgapaccaṅgasandhīnaṃ bandhanāni <span class="bld">aṅgapaccaṅgasandhibandhanāni,</span> tesaṃ <span class="bld">chedakānaṃ. Niruddhesu cakkhādīsū</span>ti atimandabhāvūpagamanaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Pañcadvārikaviññāṇānantarampi hi pubbe cuti dassitā. <span class="bld">Yamake</span> ca (yama. 1.āyatanayamaka.120) –</p>
- <p class="indent">‘‘Yassa <a name="M0.0111"></a> cakkhāyatanaṃ nirujjhati, tassa manāyatanaṃ nirujjhatīti? Āmantā. Yassa vā pana manāyatanaṃ nirujjhati, tassa cakkhāyatanaṃ nirujjhatīti? Sacittakānaṃ acakkhukānaṃ cavantānaṃ tesaṃ manāyatanaṃ nirujjhati, no ca tesaṃ cakkhāyatanaṃ nirujjhati. Sacakkhukānaṃ cavantānaṃ tesaṃ manāyatanañca nirujjhati, cakkhāyatanañca nirujjhatī’’ti –</p>
- <p class="unindented">Ādinā <a name="V0.0110"></a> cakkhāyatanādīnaṃ cuticittena saha nirodho vuttoti. Laddho avaseso avijjādiko viññāṇassa paccayo etenāti <span class="bld">laddhāvasesapaccayo,</span> saṅkhāro. Avijjāpaṭicchāditādīnave tasmiṃ kammādivisaye paṭisandhiviññāṇassa ārammaṇabhāvena uppattiṭṭhānabhūte taṇhāya appahīnattā eva purimuppannāya ca santatiyā pariṇatattā paṭisandhiṭṭhānābhimukhaṃ viññāṇaṃ ninnapoṇapabbhāraṃ hutvā pavattatīti āha <span class="bld">‘‘taṇhā nāmetī’’</span>ti. <span class="bld">Sahajātasaṅkhārā</span>ti cutiāsannajavanaviññāṇasahajātacetanā, sabbepi vā phassādayo. Tasmiṃ paṭisandhiṭṭhāne kammādivisaye viññāṇaṃ <span class="bld">khipanti,</span> khipantā viya tasmiṃ visaye paṭisandhivasena viññāṇapatiṭṭhānassa hetubhāvena pavattantīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ta</span>nti taṃ viññāṇaṃ, cutipaṭisandhitadāsannaviññāṇānaṃ santativasena viññāṇanti upanītekattaṃ. <span class="bld">Taṇhāya nāmiyamānaṃ…pe… pavattatī</span>ti namanakhipanapurimanissayajahanāparanissayassādananissayarahitapavattanāni santativasena tassevekassa viññāṇassa honti, na aññassāti dasseti. <span class="bld">Santativasenā</span>ti ca vadanto ‘‘tadevidaṃ viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati anañña’’nti (ma. ni. 1.396) idañca micchāgāhaṃ paṭikkhipati. Sati hi nānattanaye santativasena ekattanayo hotīti. Orimatīrarukkhavinibaddharajju viya purimabhavattabhāvavinibandhaṃ kammādiārammaṇaṃ daṭṭhabbaṃ, puriso viya viññāṇaṃ, tassa mātikātikkamanicchā viya taṇhā, atikkamanapayogo viya khipanakasaṅkhārā. Yathā ca so puriso paratīre patiṭṭhahamāno paratīrarukkhavinibaddhaṃ kiñci assādayamāno anassādayamāno vā kevalaṃ pathaviyaṃ sabalapayogeheva patiṭṭhāti, evamidampi bhavantarattabhāvavinibaddhaṃ hadayavatthunissayaṃ pañcavokārabhave assādayamānaṃ catuvokārabhave anassādayamānaṃ vā kevalaṃ ārammaṇasampayuttakammeheva pavattati. Tattha <span class="bld">assādayamāna</span>nti pāpuṇantaṃ, paṭilabhamānanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhavantarādipaṭisandhānato</span>ti <a name="M0.0112"></a> bhavantarassa ādisambandhanato, bhavantarādayo vā bhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsantarā, tesaṃ paṭisandhānatoti attho. <span class="bld">Kamma</span>nti paṭisandhijanakaṃ kammaṃ. <span class="bld">Saṅkhārā</span>ti cutiāsannajavanaviññāṇasahagatā khipanakasaṅkhārā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saddādihetukā</span>ti ettha paṭighoso saddahetuko, padīpo padīpantarādihetuko, muddā lañchanahetukā, chāyā ādāsādigatamukhādihetukā. <span class="bld">Aññatra agantvā hontī</span>ti saddādipaccayadesaṃ <a name="V0.0111"></a> agantvā saddādihetukā honti tato pubbe abhāvā, evamidampi paṭisandhiviññāṇaṃ na hetudesaṃ gantvā taṃhetukaṃ hoti tato pubbe abhāvā, tasmā na idaṃ hetudesato purimabhavato āgataṃ paṭighosādayo viya saddādidesato, nāpi tattha hetunā vinā uppannaṃ saddādīhi vinā paṭighosādayo viyāti attho. Atha vā <span class="bld">aññatra agantvā hontī</span>ti pubbe paccayadese sannihitā hutvā tato aññatra gantvā tappaccayā na honti uppattito pubbe abhāvā, nāpi saddādipaccayā na honti, evamidampīti vuttanayena yojetabbaṃ. <span class="bld">Esa nayo</span>ti bījaṅkurādīsu sabbahetuhetusamuppannesu yathāsambhavaṃ yojanā kātabbāti dasseti. Idhāpi hi hetuhetusamuppannaviññāṇānaṃ ekantamekatte sati na manussagatiko devagatibhūto siyā, ekantanānatte na kammavato phalaṃ siyā. Tato ‘‘rattassa bījaṃ, rattassa phala’’ntiādikassa viya ‘‘bhūtapubbāhaṃ, bhante, rohitasso nāma isī’’tiādikassa (saṃ. ni. 1.107) vohārassa lopo siyā, tasmā ettha santānabandhe sati hetuhetusamuppannesu na ekantameva ekatā vā nānatā vā upagantabbā. Ettha ca ekantaekatāpaṭisedhena ‘‘sayaṃkataṃ sukhaṃ dukkha’’nti imaṃ diṭṭhiṃ nivāreti, ekantanānatāpaṭisedhena ‘‘paraṃkataṃ sukhaṃ dukkha’’nti, hetuhetusamuppannabhāvavacanena ‘‘adhiccasamuppanna’’nti. <span class="bld">Etthā</span>ti ekasantāne.</p>
- <p class="bodytext">Catumadhuraalattakarasādibhāvanā ambamātuluṅgādibījānaṃ <span class="bld">abhisaṅkhāro</span>. Ettha bījaṃ viya kammavā satto, abhisaṅkhāro viya kammaṃ, bījassa aṅkurādippabandho viya sattassa paṭisandhiviññāṇādippabandho, tatthuppannassa madhurassa rattakesarassa vā phalassa vā tasseva bījassa, tato eva ca abhisaṅkhārato bhāvo viya kammakārakasseva sattassa, taṃkammato eva <a name="M0.0113"></a> ca phalassa bhāvo veditabbo. Bālasarīre kataṃ vijjāpariyāpuṇanaṃ sippasikkhanaṃ osadhappayogo ca na vuḍḍhasarīraṃ gacchanti. Atha ca taṃnimittaṃ vijjāpāṭavaṃ sippajānanaṃ anāmayatā ca vuḍḍhasarīre hoti, na ca taṃ aññassa hoti taṃsantatipariyāpanne eva vuḍḍhasarīre uppajjanato, na ca yathāpayuttena vijjāpariyāpuṇanādinā vinā aññato hoti tadabhāve abhāvato. Evamidhāpi santāne yaṃ phalaṃ, etaṃ nāññassa, na ca aññatoti yojetabbaṃ. <span class="bld">Na aññato</span>ti etena ca saṅkhārābhāve phalābhāvameva dasseti, nāññapaccayanivāraṇaṃ karoti.</p>
- <p class="bodytext">Yampi vuttaṃ, tattha vadāmāti vacanaseso. Tattha vā upabhuñjake asati siddhā bhuñjakasammutīti sambandho. Phalatīti sammuti <span class="bld">phalatisammuti</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V0.0112"></a> <span class="bld">santepī</span>ti asaṅkantipātubhāve, tattha ca yathāvuttadosapariharaṇe sati siddheti attho. <span class="bld">Pavattito pubbe</span>ti kammāyūhanakkhaṇato pubbe. <span class="bld">Pacchā cā</span>ti vipaccanapavattito pacchā ca. Avipakkavipākā katattā ce paccayā, vipakkavipākānampi katattaṃ samānanti tesampi phalāvahatā siyāti āsaṅkānivattanatthaṃ āha <span class="bld">‘‘na ca niccaṃ phalāvahā’’</span>ti. <span class="bld">Na vijjamānattā vā avijjamānattā vā</span>ti etena vijjamānattaṃ avijjamānattañca nissāya vuttadoseva pariharati.</p>
- <p class="bodytext">Tassā pāṭibhogakiriyāya, bhaṇḍakīṇanakiriyāya, iṇagahaṇādikiriyāya vā karaṇamattaṃ <span class="bld">taṃkiriyākaraṇamattaṃ</span>. Tadeva <span class="bld">tadatthaniyyātane</span> paṭibhaṇḍadāne iṇadāne ca paccayo hoti, aphalitaniyyātanādiphalanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avisesenā</span>ti ‘‘tihetuko tihetukassā’’tiādikaṃ bhedaṃ akatvāva sāmaññato, piṇḍavasenāti attho. Sabbattha upanissayapaccayo balavakammassa vasena yojetabbo. ‘‘Dubbalañhi upanissayapaccayo na hotī’’ti vakkhamānamevetaṃ paṭṭhānavaṇṇanāyanti. <span class="bld">Avisesenā</span>ti sabbapuññābhisaṅkhāraṃ saha saṅgaṇhāti. <span class="bld">Dvādasākusalacetanābhedo</span>ti ettha uddhaccasahagatā kasmā gahitāti vicāretabbametaṃ. <span class="bld">Ekassa viññāṇassa tatheva paccayo paṭisandhiyaṃ, no pavatte</span>ti ekasseva paccayabhāvaniyamo paṭisandhiyaṃ, no pavatte. Pavatte hi sattannampi paccayoti adhippāyo. ‘‘Tathā kāmāvacaradevalokepi aniṭṭhā rūpādayo natthī’’ti <a name="M0.0114"></a> vuttaṃ, devānaṃ pana pubbanimittapātubhāvakāle milātamālādīnaṃ aniṭṭhatā kathaṃ na siyā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sveva dvīsu bhavesū</span>ti ettha ekūnatiṃsacetanābhedampi cittasaṅkhāraṃ cittasaṅkhārabhāvena ekattaṃ upanetvā <span class="bld">‘‘svevā’’</span>ti vuttaṃ. Tadekadeso pana kāmāvacaracittasaṅkhārova terasannaṃ navannañca paccayo daṭṭhabbo. Ekadesapaccayabhāvena hi samudāyo vuttoti.</p>
- <p class="bodytext">Yattha ca vitthārappakāsanaṃ kataṃ, tato bhavato paṭṭhāya mukhamattappakāsanaṃ kātukāmo āha <span class="bld">‘‘ādito paṭṭhāyā’’</span>ti. Tena ‘‘dvīsu bhavesū’’tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatiyajjhānabhūmivasenā</span>ti etena ekattakāyaekattasaññīsāmaññena catutthajjhānabhūmi ca asaññāruppavajjā gahitāti veditabbā. <span class="bld">Yathāsambhava</span>nti ekavīsatiyā kāmāvacararūpāvacarakusalavipākesu cuddasannaṃ paṭisandhiyaṃ pavatte ca, sattannaṃ pavatte eva. Ayaṃ yathāsambhavo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Catunnaṃ</span> <a name="V0.0113"></a> <span class="bld">viññāṇāna</span>nti bhavādayo apekkhitvā vuttaṃ, catūsu antogadhānaṃ pana tiṇṇaṃ viññāṇānaṃ tīsu viññāṇaṭṭhitīsu ca paccayabhāvo yojetabbo, aviññāṇake sattāvāse saṅkhārapaccayā viññāṇe avijjamānepi tassa saṅkhārahetukattaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādimāha. Etasmiñca mukhamattappakāsane puññābhisaṅkhārādīnaṃ duggatiādīsu pavattiyaṃ kusalavipākādiviññāṇānaṃ paccayabhāvo bhavesu vuttanayeneva viññāyatīti na vuttoti veditabbo.</p>
- <p class="centered">Viññāṇapadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Nāmarūpapadaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para228"></a><span class="paranum">228</span>. Suttantābhidhammesu nāmarūpadesanāviseso <span class="bld">desanābhedo. Tayo khandhā</span>ti etaṃ yadipi pāḷiyaṃ natthi, atthato pana vuttameva hotīti katvā vuttanti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Aṇḍajānañca abhāvakānanti yojetabbaṃ. <span class="bld">Santatisīsānī</span>ti kalāpasantānamūlāni. Yadipi vikārarūpāni paṭisandhikkhaṇe na santi, lakkhaṇaparicchedarūpāni <a name="M0.0115"></a> pana santīti tāni aparinipphannāni paramatthato vivajjento āha <span class="bld">‘‘rūparūpato’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāmabhave pana yasmā sesaopapātikāna</span>nti ettha kiñcāpi kāmabhave ‘‘opapātikā’’ti vuttā na santi, yena sesaggahaṇaṃ sātthakaṃ bhaveyya, aṇḍajagabbhaseyyakehi pana opapātikasaṃsedajā sesā hontīti sesaggahaṇaṃ katanti veditabbaṃ. Atha vā brahmakāyikādikehi opapātikehi vuttehi sese sandhāya <span class="bld">‘‘sesaopapātikāna’’</span>nti āha. Te pana arūpinopi santīti <span class="bld">‘‘kāmabhave’’</span>ti vuttaṃ, aparipuṇṇāyatanānaṃ pana nāmarūpaṃ yathāsambhavaṃ rūpamissakaviññāṇaniddese vuttanayena sakkā dhammagaṇanāto viññātunti na vuttanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Avakaṃsato dve aṭṭhakāneva utucittasamuṭṭhānāni hontīti sasaddakālaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘ukkaṃsato dvinnaṃ navakāna’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Pubbe</span>ti khandhavibhaṅgeti vadanti. Tattha hi ‘‘ekekacittakkhaṇe <a name="V0.0114"></a> tikkhattuṃ uppajjamāna’’nti vuttaṃ. Idheva vā vuttaṃ santatidvayādikaṃ sattakapariyosānaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘pubbe vuttaṃ kammasamuṭṭhānaṃ sattatividha’’</span>nti, taṃ panuppajjamānaṃ ekekacittakkhaṇe tikkhattuṃ uppajjatīti iminādhippāyena vuttaṃ ‘‘ekekacittakkhaṇe tikkhattuṃ uppajjamāna’’nti. <span class="bld">Catuddisā vavatthāpitā</span>ti aññamaññasaṃsaṭṭhasīsā mūlena catūsu disāsu vavatthāpitā aññamaññaṃ āliṅgetvā ṭhitā bhinnavāhanikā viya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pañcavokārabhave ca pavattiya</span>nti rūpājanakakammajaṃ pañcaviññāṇappavattikālaṃ sahajātaviññāṇapaccayañca sandhāyāha. Tadā hi tato nāmameva hotīti, kammaviññāṇapaccayā pana sadāpi ubhayaṃ hotīti sakkā vattuṃ, pacchājātaviññāṇapaccayā ca rūpaṃ upatthaddhaṃ hotīti. <span class="bld">Asaññesū</span>tiādi kammaviññāṇapaccayaṃ sandhāya vuttaṃ, <span class="bld">pañcavokārabhave ca pavattiya</span>nti bhavaṅgādijanakakammato aññena rūpuppattikālaṃ nirodhasamāpattikālaṃ bhavaṅgādiuppattikālato aññakālañca sandhāya vuttanti yuttaṃ. Bhavaṅgādiuppattikāle hi taṃjanakeneva kammunā uppajjamānaṃ rūpaṃ, so ca vipāko kammaviññāṇapaccayo hotīti sakkā vattuṃ. Sahajātaviññāṇapaccayānapekkhampi hi pavattiyaṃ kammena pavattamānaṃ rūpaṃ nāmañca na kammaviññāṇānapekkhaṃ hotīti. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti paṭisandhiyaṃ pavatte ca. Sahajātaviññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, kammaviññāṇapaccayā ca nāmarūpañca yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ. <span class="bld">Nāmañca</span> <a name="M0.0116"></a> <span class="bld">rūpañca nāmarūpañca nāmarūpa</span>nti ettha nāmarūpa-saddo attano ekadesena nāma-saddena nāma-saddassa sarūpo, rūpa-saddena ca rūpa-saddassa, tasmā ‘‘sarūpānaṃ ekaseso’’ti nāmarūpa-saddassa ṭhānaṃ itaresañca nāmarūpa-saddānaṃ adassanaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Vipākato aññaṃ <span class="bld">avipākaṃ</span>. Yato dvidhā mataṃ, tato yuttameva idanti yojetabbaṃ. <span class="bld">Kusalādicittakkhaṇe</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena akusalakiriyacittakkhaṇe viya vipākacittakkhaṇepi vipākājanakakammasamuṭṭhānaṃ saṅgahitanti veditabbaṃ. Vipākacittakkhaṇe pana abhisaṅkhāraviññāṇapaccayā pubbe vuttanayena ubhayañca upalabbhatīti tādisavipākacittakkhaṇavajjanatthaṃ <span class="bld">‘‘kusalādicittakkhaṇe’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Suttantikapariyāyenā</span>ti paṭṭhāne rūpānaṃ upanissayapaccayassa avuttattā vuttaṃ, suttante pana ‘‘yasmiṃ sati yaṃ hoti, asati ca na hoti, so tassa upanissayo nidānaṃ hetu pabhavo’’ti <a name="V0.0115"></a> katvā ‘‘viññāṇūpanisaṃ nāmarūpa’’nti rūpassa ca viññāṇūpanissayatā vuttā. Vanapatthapariyāye ca vanasaṇḍagāmanigamanagarajanapadapuggalūpanissayo iriyāpathavihāro, tato ca cīvarādīnaṃ jīvitaparikkhārānaṃ kasirena ca appakasirena ca samudāgamanaṃ vuttaṃ, na ca vanasaṇḍādayo ārammaṇūpanissayādibhāvaṃ iriyāpathānaṃ cīvarādisamudāgamanassa ca bhajanti, tasmā vinā abhāvo eva ca suttantapariyāyato upanissayabhāvo daṭṭhabbo. Nāmassa abhisaṅkhāraviññāṇaṃ kammārammaṇapaṭisandhiādikāle ārammaṇapaccayova hotīti vattabbameva natthīti rūpasseva suttantikapariyāyato ekadhā paccayabhāvo vutto. Sasaṃsayassa hi rūpassa taṃpaccayo hotīti vutte nāmassa hotīti vattabbameva natthīti.</p>
- <p class="bodytext">Pavattassa pākaṭattā apākaṭaṃ paṭisandhiṃ gahetvā pucchati <span class="bld">‘‘kathaṃ paneta’’</span>ntiādinā. Suttato nāmaṃ, yuttito rūpaṃ viññāṇapaccayā hotīti jānitabbaṃ. Yuttito sādhetvā suttena taṃ daḷhaṃ karonto <span class="bld">‘‘kammasamuṭṭhānassapi hī’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Cittasamuṭṭhānassevā</span>ti cittasamuṭṭhānassa viya. Yasmā nāmarūpameva pavattamānaṃ dissati, tasmā tadeva vadantena anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattitaṃ. Suññatāpakāsanañhi dhammacakkappavattananti adhippāyo. Nāmarūpamattatāvacaneneva vā pavattiyā dukkhasaccamattatā vuttā, dukkhasaccappakāsanena ca tassa samudayo, tassa ca <a name="M0.0117"></a> nirodho, nirodhagāmī ca maggo pakāsito eva hoti. Ahetukassa dukkhassa hetunirodhā, anirujjhanakassa ca abhāvā, nirodhassa ca upāyena vinā anadhigantabbattāti catusaccappakāsanaṃ dhammacakkappavattanaṃ yojetabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Nāmarūpapadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Saḷāyatanapadaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para229"></a><span class="paranum">229</span>. <span class="bld">Niyamato</span>ti ca idaṃ catunnaṃ bhūtānaṃ, channaṃ vatthūnaṃ, jīvitassa ca yathāsambhavaṃ sahajātanissayapurejātaindriyādinā ekantena saḷāyatanassa pavattamānassa paccayabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Rūpāyatanādīnaṃ pana sahajātanissayānupālanabhāvo natthīti aggahaṇaṃ veditabbaṃ. Ārammaṇārammaṇapurejātādibhāvo <a name="V0.0116"></a> ca tesaṃ na santatipariyāpannānameva, na ca cakkhādīnaṃ viya ekappakārenevāti aniyamato paccayabhāvo. <span class="bld">Niyamato…pe… jīvitindriyanti eva</span>nti ettha <span class="bld">evaṃ</span>-saddena vā rūpāyatanādīnampi saṅgaho veditabbo. <span class="bld">Chaṭṭhāyatanañca saḷāyatanañca saḷāyatana</span>nti ettha yadipi chaṭṭhāyatanasaḷāyatana-saddānaṃ saddato sarūpatā natthi, atthato pana saḷāyatanekadesova chaṭṭhāyatananti ekadesasarūpatā atthīti ekadesasarūpekaseso katoti veditabbo. Atthatopi hi sarūpānaṃ ekadesasarūpekasesaṃ icchanti ‘‘vaṅko ca kuṭilo ca kuṭilā’’ti, tasmā atthato ekadesasarūpānañca ekasesena bhavitabbanti.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā chaṭṭhāyatanañca manāyatanañca chaṭṭhāyatananti vā, manāyatananti vā, chaṭṭhāyatanañca chaṭṭhāyatanañca chaṭṭhāyatananti vā, manāyatanañca manāyatanañca manāyatananti vā ekasesaṃ katvā cakkhādīhi saha ‘‘saḷāyatana’’nti vuttanti tameva ekasesaṃ nāmamattapaccayassa, nāmarūpapaccayassa ca manāyatanassa vasena kataṃ atthato dassento āha <span class="bld">‘‘chaṭṭhāyatanañca saḷāyatanañca saḷāyatananti evaṃ katekasesassā’’</span>ti. Yathāvuttopi hi ekaseso atthato chaṭṭhāyatanañca saḷāyatanañcāti evaṃ kato nāma hotīti. Sabbattha ca ekasese kate ekavacananiddeso <a name="M0.0118"></a> katekasesānaṃ saḷāyatanādisaddavacanīyatāsāmaññavasena katoti daṭṭhabbo. <span class="bld">Abyākatavāre vakkhatī</span>ti kiñcāpi akusalavāre kusalavāre ca ‘‘nāmapaccayā chaṭṭhāyatana’’nti vuttaṃ, suttantabhājanīye pana vipākachaṭṭhāyatanameva gahitanti adhippāyena abyākatavārameva sādhakabhāvena udāhaṭanti daṭṭhabbaṃ. Paccayanaye pana ‘‘chaṭṭhā hoti taṃ avakaṃsato’’tiādinā avipākassapi paccayo uddhaṭo, so niravasesaṃ vattukāmatāya uddhaṭoti veditabbo. <span class="bld">Idha saṅgahita</span>nti idha ekasesanayena saṅgahitaṃ, tattha abyākatavāre lokiyavipākabhājanīye vibhattanti veditabbanti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Neyya</span>nti ñeyyaṃ. <span class="bld">Ukkaṃsāvakaṃso</span>ti ettha sattadhā paccayabhāvato ukkaṃso aṭṭhadhā paccayabhāvo, tato pana navadhā tato vā dasadhāti ayaṃ ukkaṃso, avakaṃso pana dasadhā paccayabhāvato navadhā paccayabhāvo, tato aṭṭhadhā, tato sattadhāti evaṃ veditabbo, na pana sattadhā paccayabhāvato eva dvepi ukkaṃsāvakaṃsā yojetabbā tato avakaṃsābhāvatoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hadayavatthuno sahāyaṃ hutvā</span>ti etena arūpe viya asahāyaṃ nāmaṃ na hoti, hadayavatthu ca <a name="V0.0117"></a> nāmena saha chaṭṭhāyatanassa paccayo hotīti ettakameva dasseti, na pana yathā hadayavatthu paccayo hoti, tathā nāmampīti ayamattho adhippeto. Vatthu hi vippayuttapaccayo hoti, na nāmaṃ, nāmañca vipākahetādipaccayo hoti, na vatthūti. Pavatte arūpadhammā kammajarūpassa ṭhitippattasseva paccayā honti, na uppajjamānassāti vippayuttaatthiavigatā ca pacchājātavippayuttādayo eva cakkhādīnaṃ yojetabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avasesamanāyatanassā</span>ti ettha ‘‘pañcakkhandhabhave panā’’ti etassa anuvattamānattā pañcavokārabhave eva pavattamānaṃ pañcaviññāṇehi avasesamanāyatanaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Nāmarūpassa sahajātādisādhāraṇapaccayabhāvo sampayuttādiasādhāraṇapaccayabhāvo ca yathāsambhavaṃ yojetabbo.</p>
- <p class="centered">Saḷāyatanapadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Phassapadaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para230"></a><span class="paranum">230</span>. ‘‘Chaṭṭhāyatanapaccayā <a name="M0.0119"></a> phasso’’ti abhidhammabhājanīyapāḷi āruppaṃ sandhāya vuttāti <span class="bld">‘‘chaṭṭhāyatanapaccayā phassoti pāḷianusārato’’</span>ti āha. <span class="bld">Ajjhatta</span>nti sasantatipariyāpannameva gaṇhāti. Tañhi sasantatipariyāpannakammanibbattaṃ tādisassa phassassa paccayo hoti, rūpādīni pana bahiddhā anupādinnāni ca phassassa ārammaṇaṃ honti, na tāni cakkhādīni viya sasantatipariyāpannakammakilesanimittapavattibhāvena phassassa paccayoti paṭhamācariyavāde na gahitāni, dutiyācariyavāde pana yathā tathā vā paccayabhāve sati na sakkā vajjetunti gahitānīti.</p>
- <p class="bodytext">Yadi sabbāyatanehi eko phasso sambhaveyya, ‘‘saḷāyatanapaccayā phasso’’ti ekassa vacanaṃ yujjeyya. Athāpi ekamhā āyatanā sabbe phassā sambhaveyyuṃ, tathāpi sabbāyatanehi sabbaphassasambhavato āyatanabhedena phassabhedo natthīti tadabhedavasena ekassa vacanaṃ yujjeyya, tathā pana asambhavato na yuttanti codeti <span class="bld">‘‘na sabbāyatanehī’’</span>tiādinā. Aññassapi vā asambhavantassa <a name="V0.0118"></a> vidhānassa bodhanatthameva <span class="bld">‘‘nāpi ekamhā āyatanā sabbe phassā’’</span>ti vuttaṃ, ‘‘na sabbāyatanehi eko phasso sambhotī’’ti idameva pana ekaphassavacanassa ayuttadīpakaṃ kāraṇanti veditabbaṃ. Nidassanavasena vā etaṃ vuttaṃ, nāpi ekamhā āyatanā sabbe phassā sambhonti, evaṃ na sabbāyatanehi eko phasso sambhoti, tasmā ekassa vacanaṃ ayuttanti. Parihāraṃ pana anekāyatanehi ekaphassassa sambhavatoti dassento <span class="bld">‘‘tatridaṃ vissajjana’’</span>ntiādimāha. Ekopi anekāyatanappabhavo <span class="bld">ekopanekāyatanappabhavo</span>. Chadhāpaccayatte pañcavibhāvayeti evaṃ sesesupi yojanā. <span class="bld">Tathā cā</span>ti paccuppannāni rūpādīni paccuppannañca dhammāyatanapariyāpannaṃ rūparūpaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Ārammaṇapaccayamattenā</span>ti taṃ sabbaṃ apaccuppannaṃ aññañca dhammāyatanaṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Phassapadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Vedanāpadaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para231"></a><span class="paranum">231</span>. ‘‘Sesāna’’nti <a name="M0.0120"></a> ettha sampaṭicchanassa cakkhusamphassādayo pañca yadipi anantarādīhipi paccayā honti, anantarādīnaṃ pana upanissaye antogadhattā santīraṇatadārammaṇānañca sādhāraṇassa tassa vasena <span class="bld">‘‘ekadhā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tebhūmakavipākavedanānampi sahajātamanosamphassasaṅkhāto so phasso aṭṭhadhā paccayo hotīti yojetabbaṃ. Paccayaṃ anupādinnampi keci icchantīti <span class="bld">‘‘yā panā’’</span>tiādinā manodvārāvajjanaphassassa paccayabhāvo vutto, tañca mukhamattadassanatthaṃ daṭṭhabbaṃ. Etena nayena sabbassa anantarassa anānantarassa ca phassassa tassā tassā vipākavedanāya upanissayatā yojetabbāti.</p>
- <p class="centered">Vedanāpadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Taṇhāpadaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para232"></a><span class="paranum">232</span>. <span class="bld">Mamattenā</span>ti <a name="V0.0119"></a> sampiyāyamānena, assādanataṇhāyāti vuttaṃ hoti. Tattha putto viya vedanā daṭṭhabbā, khīrādayo viya vedanāya paccayabhūtā rūpādayo, khīrādidāyikā dhāti viya rūpādichaḷārammaṇadāyakā cittakārādayo cha. Tattha vejjo rasāyanojāvasena tadupatthambhitajīvitavasena ca dhammārammaṇassa dāyakoti daṭṭhabbo. Ārammaṇapaccayo uppajjamānassa ārammaṇamattameva hoti, na upanissayo viya uppādakoti uppādakassa upanissayasseva vasena <span class="bld">‘‘ekadhāvā’’</span>ti vuttaṃ. Upanissayena vā ārammaṇūpanissayo saṅgahito, tena ca ārammaṇabhāvena taṃsabhāvo aññopi ārammaṇabhāvo dīpito hotīti upanissayavaseneva paccayabhāvo vuttoti veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yasmā vā</span>tiādinā na kevalaṃ vipākasukhavedanā eva, tissopi pana vedanā vipākā visesena taṇhāya upanissayapaccayo, avisesena itarā cāti dasseti. <span class="bld">Upekkhā pana santattā, sukhamicceva bhāsitā</span>ti tasmā sāpi bhiyyo icchanavasena taṇhāya upanissayoti adhippāyo<a name="M0.0121"></a>. Upekkhā pana akusalavipākabhūtā aniṭṭhattā dukkhe avarodhetabbā, itarā iṭṭhattā sukheti sā dukkhaṃ viya sukhaṃ viya ca upanissayo hotīti sakkā vattunti. ‘‘Vedanāpaccayā taṇhā’’ti vacanena sabbassa vedanāvato paccayassa atthitāya taṇhuppattippasaṅge taṃnivāraṇatthamāha <span class="bld">‘‘vedanāpaccayā cāpī’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext">Nanu ‘‘anusayasahāyā vedanā taṇhāya paccayo hotī’’ti vacanassa abhāvā atippasaṅganivattanaṃ na sakkā kātunti? Na, vaṭṭakathāya pavattattā. Vaṭṭassa hi anusayavirahe abhāvato anusayasahitāyeva paccayoti atthato vuttametaṃ hotīti. Atha vā ‘‘avijjāpaccayā’’ti anuvattamānattā anusayasahitāva paccayoti viññāyati. ‘‘Vedanāpaccayā taṇhā’’ti ca ettha vedanāpaccayā eva taṇhā, na vedanāya vināti ayaṃ niyamo viññāyati, na vedanāpaccayā taṇhā hoti evāti, tasmā atippasaṅgo natthi evāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vusīmato</span>ti vusitavato, vusitabrahmacariyavāsassāti attho. Vussatīti vā ‘‘vusī’’ti maggo <a name="V0.0120"></a> vuccati, so etassa vuttho atthīti <span class="bld">vusīmā</span>. Aggaphalaṃ vā pariniṭṭhitavāsattā ‘‘vusī’’ti vuccati, taṃ etassa atthīti <span class="bld">vusīmā</span>.</p>
- <p class="centered">Taṇhāpadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Upādānapadaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para233"></a><span class="paranum">233</span>. <span class="bld">Sassato attā</span>ti idaṃ purimadiṭṭhiṃ upādiyamānaṃ uttaradiṭṭhiṃ nidassetuṃ vuttaṃ. Yathā hi esā diṭṭhi daḷhīkaraṇavasena purimaṃ uttarā upādiyati, evaṃ ‘‘natthi dinna’’ntiādikāpīti. <span class="bld">Atta</span>ggahaṇaṃ pana attavādupādānanti na idaṃ diṭṭhupādānadassananti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Loko cā</span>ti vā attaggahaṇavinimuttaṃ gahaṇaṃ diṭṭhupādānabhūtaṃ idha purimadiṭṭhiuttaradiṭṭhivacanehi vuttanti veditabbaṃ. ‘‘Dhammasaṅkhepavitthāre pana saṅkhepato taṇhādaḷhattaṃ, saṅkhepato diṭṭhimattameva, vitthārato panā’’ti evaṃ dhammasaṅkhepavitthārato saṅkhepaṃ vitthārañca niddhāretīti. <span class="bld">Dhammasaṅkhepavitthāre</span>ti niddhāraṇe bhummaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Pakatiaṇuādīnaṃ <a name="M0.0122"></a> sassatagāhapubbaṅgamo, sarīrassa ucchedaggāhapubbaṅgamo ca tesaṃ sāmibhūto koci sassato ucchijjamāno vā attā atthīti attaggāho kadāci hotīti <span class="bld">‘‘yebhuyyenā’’</span>ti vuttaṃ. Yebhuyyena paṭhamaṃ attavādupādānantiādinā vā sambandho.</p>
- <p class="bodytext">Yadipi bhavarāgajavanavīthi sabbapaṭhamaṃ pavattati gahitappaṭisandhikassa bhavanikantiyā pavattitabbattā, so pana bhavarāgo taṇhādaḷhattaṃ na hotīti maññamāno na kāmupādānassa paṭhamuppattimāha. Taṇhā kāmupādānanti pana vibhāgassa akaraṇe sabbāpi taṇhā kāmupādānanti, karaṇepi kāmarāgato aññāpi taṇhā daḷhabhāvaṃ pattā kāmupādānanti tassa arahattamaggavajjhatā vuttā.</p>
- <p class="bodytext">Uppattiṭṭhānabhūtā cittuppādā <span class="bld">visayo</span>. Pañcupādānakkhandhā ālayo, tattha ramatīti <span class="bld">ālayarāmā</span><a name="V0.0121"></a>, pajā. Teneva sā ālayarāmatā ca sakasantāne parasantāne ca pākaṭā hotīti. Upanissayavacanena ārammaṇānantarapakatūpanissayā vuttāti anantarapaccayādīnampi saṅgaho kato hoti.</p>
- <p class="centered">Upādānapadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Bhavapadaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para234"></a><span class="paranum">234</span>. Phalavohārena kammabhavo bhavoti vuttoti upapattibhavanibbacanameva dvayassapi sādhāraṇaṃ katvā vadanto āha <span class="bld">‘‘bhavatīti bhavo’’</span>ti. <span class="bld">Bhavaṃ gacchatī</span>ti nipphādanaphalavasena attano pavattikāle bhavābhimukhaṃ hutvā pavattatīti attho, nibbattanameva vā ettha gamanaṃ adhippetaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saññāvataṃ bhavo saññābhavo</span>ti ettha vantu-saddassa lopo daṭṭhabbo, tassa vā atthe akāraṃ katvā ‘‘saññabhavo’’tipi pāṭho. Vokirīyati pasārīyati vitthārīyatīti vokāro, vokiraṇaṃ vā vokāro, so ekasmiṃ pavattattā <span class="bld">eko vokāro</span>ti vutto, padesapasaṭuppattīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cetanāsampayuttā</span> <a name="M0.0123"></a> <span class="bld">vā…pe… saṅgahitā</span>ti ācayagāmitāya kammasaṅkhātataṃ dassetvā kammabhave saṅgahitabhāvaṃ pariyāyena vadati, nippariyāyena pana cetanāva kammabhavo. Vuttañhi ‘‘kammabhavo tīhi khandhehi ekenāyatanena ekāya dhātuyā sampayutto, ekena khandhena ekenāyatanena ekāya dhātuyā kehici sampayutto’’ti (dhātu. 244). Upapattibhavo tīhipi tikehi vuttā upapattikkhandhāva. Yathāha ‘‘upapattibhavo kāmabhavo saññābhavo pañcavokārabhavo pañcahi khandhehi ekādasahāyatanehi sattarasahi dhātūhi saṅgahito’’tiādi (dhātu. 67). Yadi hi anupādinnakānampi gahaṇaṃ siyā, ‘‘dvādasahāyatanehi aṭṭhārasahi dhātūhī’’ti vattabbaṃ siyāti.</p>
- <p class="bodytext">Saṅkhārabhavānaṃ dhammabhedato na saṅkhārā eva puna vuttāti <span class="bld">‘‘sātthakamevidaṃ punavacana’’</span>nti etaṃ na <a name="V0.0122"></a> yuttanti ce? Na, bhavekadesabhāvena saṅkhārānaṃ bhavoti puna vuttattā. Parena vā dhammavisesaṃ agaṇetvā punavacanaṃ coditanti codakābhilāsavasena <span class="bld">‘‘sātthakamevidaṃ punavacana’’</span>nti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Kāmabhavādinibbattanakassa kammassa kāmabhavādibhāvo phalavohārena aṭṭhakathāyaṃ vutto. Antogadhe visuṃ agaṇetvā abbhantaragate eva katvā kāmabhavādike kammupapattibhavavasena duguṇe katvā āha <span class="bld">‘‘cha bhavā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avisesenā</span>ti upādānabhedaṃ akatvāti attho. Upādānabhedākaraṇeneva ca dvādasappabhedassa saṅgahavasena saṅgahato <span class="bld">‘‘cha bhavā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Gosīlena kukkurasīlena ca samattena samādinnena gunnaṃ kukkurānañca sahabyatā vuttāti sīlabbatupādānavato jhānabhāvanā na ijjhatīti maññamānā tena <span class="bld">rūpārūpabhavā na hontīti keci vadanti,</span> vakkhamānena pana pakārena paccayabhāvato <span class="bld">‘‘taṃ na gahetabba’’</span>nti āha. Asuddhimagge ca suddhimaggaparāmasanaṃ sīlabbatupādānanti suddhimaggaparāmasanena rūpārūpāvacarajjhānānaṃ nibbattanaṃ na yujjatīti. Purāṇabhāratasītāharaṇapasubandhavidhiādisavanaṃ <span class="bld">asaddhammasavanaṃ. Ādi</span>-saddena asappurisūpanissayaṃ pubbe <a name="M0.0124"></a> ca akatapuññataṃ attamicchāpaṇidhitañca saṅgaṇhāti. <span class="bld">Tadantogadhā evā</span>ti tasmiṃ duccaritanibbatte sucaritanibbatte ca kāmabhave antogadhā evāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Antogadhā</span>ti ca saññābhavapañcavokārabhavānaṃ ekadesena antogadhattā vuttaṃ. Na hi te niravasesā kāmabhave antogadhāti. <span class="bld">Sappabhedassā</span>ti sugatiduggatimanussādippabhedavato. Kamena ca avatvā sīlabbatupādānassa ante bhavapaccayabhāvavacanaṃ attavādupādānaṃ viya abhiṇhaṃ asamudācaraṇato attavādupādānanimittattā ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hetupaccayappabhedehī</span>ti ettha maggapaccayo ca vattabbo. Diṭṭhupādānādīni hi maggapaccayā hontīti.</p>
- <p class="centered">Bhavapadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Jātijarāmaraṇādipadaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para235"></a><span class="paranum">235</span>. Upapattibhavuppattiyeva <a name="V0.0123"></a> jātīti āha <span class="bld">‘‘na upapattibhavo’’</span>ti. Jāyamānassa pana jāti jātīti upapattibhavopi asati abhāvā jātiyā paccayoti sakkā vattuṃ. Jāyamānarūpapadaṭṭhānatāpi hi rūpajātiyā vuttā ‘‘upacitarūpapadaṭṭhāno (dha. sa. aṭṭha. 641) upacayo, anuppabandharūpapadaṭṭhānā santatī’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Khandhānaṃ jātānaṃ uññātatānuññātatāca <span class="bld">hīnapaṇītatā. Ādi</span>-saddena suvaṇṇadubbaṇṇādivisesaṃ saṅgaṇhāti. Ajjhattasantānagatato aññassa visesakārakassa kāraṇassa abhāvā <span class="bld">‘‘ajjhattasantāne’’</span>ti āha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tena tenā</span>ti ñātibyasanādinā jarāmaraṇato aññena dukkhadhammena. <span class="bld">Upanissayakoṭiyā</span>ti upanissayaṃsena, upanissayalesenāti attho. Yo hi paṭṭhāne anāgato sati bhāvā asati ca abhāvā suttantikapariyāyena upanissayo, so ‘‘upanissayakoṭī’’ti vuccati.</p>
- <p class="centered">Jātijarāmaraṇādipadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Bhavacakkakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para242"></a><span class="paranum">242</span>. <span class="bld">Samita</span>nti <a name="M0.0125"></a> saṅgataṃ, abbocchinnanti attho. <span class="bld">Kāmayānassā</span>ti kāmayamānassa, kāmo yānaṃ etassāti vā kāmayāno, tassa <span class="bld">kāmayānassa. Ruppatī</span>ti sokena ruppati.</p>
- <p class="bodytext">Pariyuṭṭhānatāya tiṭṭhanasīlo <span class="bld">pariyuṭṭhānaṭṭhāyī</span>. ‘‘Pariyuṭṭhaṭṭhāyino’’ti vā pāṭho, tattha pariyuṭṭhātīti pariyuṭṭhaṃ, diṭṭhipariyuṭṭhaṃ, tena tiṭṭhatīti <span class="bld">pariyuṭṭhaṭṭhāyī</span>ti attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Pañca pubbanimittānī</span>ti ‘‘mālā milāyanti, vatthāni kilissanti, kacchehi sedā muccanti, kāye vevaṇṇiyaṃ okkamati, devo devāsane nābhiramatī’’ti (itivu. 83) vuttāni pañca maraṇapubbanimittānīti attho. Tāni hi disvā kammanibbattakkhandhasaṅkhāte upapattibhave bhavachandabalena <a name="V0.0124"></a> devānaṃ balavasoko uppajjatīti. <span class="bld">Bālo</span>ti avidvā. Tena avijjāya kāraṇabhāvaṃ dasseti. <span class="bld">Tividha</span>nti tassāruppakathāsavanakammakāraṇādassanamaraṇakālakammopaṭṭhānanidānaṃ sokādidukkhaṃ. <span class="bld">Āsave sādhentī</span>ti āsave gamenti bodhentīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ satī</span>ti aviditāditāya anādibhāve sati. <span class="bld">Ādimattakathana</span>ntiādi etassa atthīti ādimaṃ, bhavacakkaṃ. Tassa bhāvo ādimattaṃ, tassa kathanaṃ ādimattakathanaṃ. Visesanivattiattho vā <span class="bld">matta</span>-saddo, sati anādibhāve avijjā ādimhi majjhe pariyosāne ca sabbattha siyāti ādimattāya avijjāya kathanaṃ virujjhatīti attho. <span class="bld">Avijjāggahaṇenā</span>ti avijjāya uppādanena kathanena, appahānena vā, attano santāne sannihitabhāvakaraṇenāti attho. <span class="bld">Kammādīnī</span>ti kammavipākavaṭṭāni. Vaṭṭakāraṇabhāvena padhānattā ‘‘padhānadhammo’’ti avijjā kathitā. Vadatīti <span class="bld">vado</span>. Vedeti, vediyatīti vā <span class="bld">vedeyyo,</span> sukhādiṃ anubhavati, sabbavisaye vā jānāti, ‘‘sukhito’’tiādinā attanā parehi ca jānāti ñāyati cāti attho. <span class="bld">Brahmādinā vā attanā vā</span>ti <span class="bld">vā</span>-saddo ca-saddattho. Tenāha <span class="bld">‘‘kārakavedakarahita’’</span>nti ca-saddatthasamāsaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dvādasavidhasuññatāsuñña</span>nti avijjādīnaṃ dvādasavidhānaṃ suññatāya suññaṃ, catubbidhampi vā suññataṃ ekaṃ katvā dvādasaṅgatāya dvādasavidhāti tāya dvādasavidhāya suññatāya suññanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pubbantāharaṇato</span>ti <a name="M0.0126"></a> pubbantato paccuppannavipākassa āharaṇato paricchinnavedanāvasānaṃ etaṃ bhavacakkanti attho. Bhavacakkekadesopi hi bhavacakkanti vuccati. Vedanā vā taṇhāsahāyāya avijjāya paccayo hotīti vedanāto avijjā, tato saṅkhārāti sambajjhanato vedanāvasānaṃ bhavacakkanti yuttametaṃ, evaṃ taṇhāmūlake ca yojetabbaṃ. Dvinnampi hi aññamaññaṃ anuppaveso hotīti. Avijjā dhammasabhāvaṃ paṭicchādetvā viparītābhinivesaṃ karontī diṭṭhicarite saṃsāre nayati, tesaṃ vā saṃsāraṃ saṅkhārādipavattiṃ nayati pavattetīti <span class="bld">‘‘saṃsāranāyikā’’</span>ti vuttā. <span class="bld">Phaluppattiyā</span>ti kattuniddeso. Viññāṇādipaccuppannaphaluppatti hi idha diṭṭhā, adiṭṭhānañca purimabhave attano hetūnaṃ avijjāsaṅkhārānaṃ phalaṃ ajanetvā anupacchijjanaṃ pakāseti. Atha vā purimabhavacakkaṃ dutiyena sambandhaṃ vuttanti vedanāsaṅkhātassa phalassa uppattiyā taṇhādīnaṃ hetūnaṃ anupacchedaṃ pakāseti, tasmā phaluppattiyā kāraṇabhūtāya paṭhamassa bhavacakkassa hetūnaṃ anupacchedappakāsanatoti attho. Saṅkhārādīnameva vā phalānaṃ uppattiyā <a name="V0.0125"></a> avijjādīnaṃ hetūnaṃ phalaṃ ajanetvā anupacchedameva, viññāṇādihetūnaṃ vā saṅkhārādīnaṃ anubandhanameva pakāseti paṭhamaṃ bhavacakkaṃ, na dutiyaṃ viya pariyosānampīti <span class="bld">‘‘phaluppattiyā hetūnaṃ anupacchedappakāsanato’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti ettha aparipuṇṇāyatanakalalarūpaṃ vatvā tato uddhaṃ ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’nti saḷāyatanappavatti vuttāti āha <span class="bld">‘‘anupubbapavattidīpanato’’</span>ti. ‘‘Bhavapaccayā jātī’’ti ettha na āyatanānaṃ kamena uppatti vuttāti āha <span class="bld">‘‘sahuppattidīpanato’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Hetuādipubbakā tayo sandhī etassāti <span class="bld">hetuphalahetupubbakatisandhi,</span> bhavacakkaṃ. Hetuphalahetuphalavasena catuppabhedo aṅgānaṃ saṅgaho etassāti <span class="bld">catubhedasaṅgahaṃ</span>. Sarūpato avuttāpi tasmiṃ tasmiṃ saṅgahe ākirīyanti avijjāsaṅkhārādiggahaṇehi pakāsīyantīti <span class="bld">ākārā,</span> atītahetuādīnaṃ vā pakārā <span class="bld">ākārā</span>. Kilesakammavipākā vipākakilesakammehi sambandhā hutvā punappunaṃ parivattantīti tesu vaṭṭanāmaṃ āropetvā <span class="bld">‘‘tivaṭṭa’’</span>nti vuttaṃ, vaṭṭekadesattā vā ‘‘vaṭṭānī’’ti vuttāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sandhīnaṃ ādipariyosānavavatthitā</span>ti sandhīnaṃ pubbāparavavatthitāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Yā</span> <a name="M0.0127"></a> <span class="bld">kāci vā pana cetanā bhavo, cetanāsampayuttā āyūhanasaṅkhārā’’</span>ti idaṃ imissā dhammaṭṭhitiñāṇabhājanīye vuttāya <span class="bld">paṭisambhidāpāḷiyā</span> (paṭi. ma. 1.47) vasena vuttaṃ. Ettha hi ‘‘cetanā bhavo’’ti āgatāti. Bhavaniddese pana <span class="bld">‘‘sātthato’’</span>ti ettha ‘‘cetanāva saṅkhārā, bhavo pana cetanāsampayuttāpī’’ti vibhaṅgapāḷiyā vasena dassitaṃ. ‘‘Tattha katamo puññābhisaṅkhāro? Kusalā cetanā kāmāvacarā’’tiādinā hi saṅkhārānaṃ cetanābhāvo <span class="bld">vibhaṅgapāḷiyaṃ</span> (vibha. 226) vuttoti. Tattha <span class="bld">paṭisambhidāpāḷiyaṃ</span> ‘‘cetanāsampayuttā vipākadhammattā savipākena āyūhanasaṅkhātena saṅkhatābhisaṅkharaṇakiccena saṅkhārā’’ti vuttā. <span class="bld">Vibhaṅgapāḷiyaṃ</span> (vibha. 234) ‘‘sabbampi bhavagāmikammaṃ kammabhavo’’ti bhavassa paccayabhāvena bhavagāmibhāvato kammasaṃsaṭṭhasahāyatāya kammabhāvato ca upapattibhavaṃ bhāventīti bhavoti vuttā, upapattibhavabhāvanakiccaṃ pana cetanāya sātisayanti <span class="bld">paṭisambhidāpāḷiyaṃ</span> cetanā ‘‘bhavo’’ti vuttā, bhavābhisaṅkharaṇakiccaṃ cetanāya sātisayanti <span class="bld">vibhaṅgapāḷiyaṃ</span> ‘‘kusalā cetanā’’tiādinā cetanā ‘‘saṅkhārā’’ti vuttā, tasmā tena tena pariyāyena ubhayaṃ ubhayattha vattuṃ yuttanti natthettha virodho<a name="V0.0126"></a>. <span class="bld">Gahaṇa</span>nti kāmupādānaṃ kiccenāha. <span class="bld">Parāmasana</span>nti itarāni. <span class="bld">Āyūhanāvasāne</span>ti tīsupi atthavikappesu vuttassa āyūhanassa avasāne.</p>
- <p class="bodytext">Dvīsu atthavikappesu vutte āyūhanasaṅkhāre <span class="bld">‘‘tassa pubbabhāgā’’</span>ti āha, tatiye vutte <span class="bld">‘‘taṃsampayuttā’’</span>ti. Daharassa cittappavatti bhavaṅgabahulā yebhuyyena bhavantarajanakakammāyūhanasamatthā na hotīti <span class="bld">‘‘idha paripakkattā āyatanāna’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Kammakaraṇakāle sammoho</span>ti etena kammassa paccayabhūtaṃ sammohaṃ dasseti, na kammasampayuttameva.</p>
- <p class="bodytext">Kammāneva vipākaṃ sambharanti vaḍḍhentīti <span class="bld">kammasambhārā,</span> kammaṃ vā saṅkhārabhavā, tadupakārakāni avijjātaṇhupādānāni <span class="bld">kammasambhārā,</span> paṭisandhidāyako vā bhavo kammaṃ, tadupakārakā yathāvuttaāyūhanasaṅkhārā avijjādayo ca <span class="bld">kammasambhārā</span>ti kammañca kammasambhārā ca kammasambhārāti ekasesaṃ katvā <span class="bld">‘‘kammasambhārā’’</span>ti āha. <span class="bld">Dasa dhammā kamma</span>nti avijjādayopi kammasahāyatāya kammasarikkhakā tadupakārakā cāti ‘‘kamma’’nti vuttā.</p>
- <p class="bodytext">Saṅkhippanti <a name="M0.0128"></a> ettha avijjādayo viññāṇādayo cāti saṅkhepo, kammaṃ vipāko ca. Kammaṃ vipākoti evaṃ saṅkhipīyatīti vā saṅkhepo, avijjādayo viññāṇādayo ca. Saṅkhepabhāvasāmaññena pana ekavacanaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Saṅkhepasaddo vā bhāgādhivacananti kammabhāgo <span class="bld">kammasaṅkhepo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ samuppanna</span>nti kammato vipāko. Tatthāpi avijjāto saṅkhārāti evaṃ samuppannaṃ, tisandhiādivasena vā samuppannaṃ idaṃ bhavacakkanti attho. <span class="bld">Ittara</span>nti gamanadhammaṃ, vinassadhammanti attho. Tena uppādavayavantatādīpakena <span class="bld">anicca</span>-saddena vikārāpattidīpakena <span class="bld">cala</span>-saddena ca adīpitaṃ kālantaraṭṭhāyitāpaṭikkhepaṃ dīpeti, <span class="bld">adhuva</span>nti etena thirabhāvapaṭikkhepaṃ nissārataṃ. Hetū eva sambhārā <span class="bld">hetusambhārā</span>. ‘‘Ṭhānaso hetuso’’ti ettha evaṃ vuttaṃ vā ṭhānaṃ, aññampi tassa tassa sādhāraṇaṃ kāraṇaṃ <span class="bld">sambhāro,</span> asādhāraṇaṃ <span class="bld">hetu</span>. <span class="bld">Eva</span>nti evaṃ hetuto dhammamattasambhave hetunirodhā ca vaṭṭupacchede dhamme ca taṃnirodhāya desite satīti attho. Brahmacariyaṃ idha <span class="bld">brahmacariyidha. Satte cā</span>ti ettha <span class="bld">ca</span>-saddo evaṃ brahmacariyañca vijjati, sassatucchedā ca na hontīti samuccayattho. Evañhi <a name="V0.0127"></a> hetuāyatte dhammamattasambhave satto nupalabbhati, tasmiñca upalabbhante sassato ucchedo vā siyā, nupalabbhante tasmiṃ nevucchedo na sassatanti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saccappabhavato</span>ti saccato, saccānaṃ vā pabhavato. <span class="bld">Kusalākusalaṃ kamma</span>nti vaṭṭakathāya vattamānattā sāsavanti viññāyati. <span class="bld">Avisesenā</span>ti cetanā cetanāsampayuttakāti visesaṃ akatvā sabbampi taṃ kusalākusalaṃ kammaṃ ‘‘samudayasacca’’nti vuttanti attho. ‘‘Taṇhā ca…pe… avasesā ca sāsavā kusalā dhammā’’ti hi cetanācetanāsampayuttavisesaṃ akatvā vuttanti, ariyasaccavisesaṃ vā akatvā samudayasaccanti vuttanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vatthūsū</span>ti ārammaṇesu, cakkhādīsu vā paṭicchādetabbesu vatthūsu. <span class="bld">Sokādīnaṃ adhiṭṭhānattā</span>ti tesaṃ kāraṇattā, tehi siddhāya avijjāya sahitehi saṅkhārehi paccayo ca hoti bhavantarapātubhāvāyāti adhippāyo. Cuticittaṃ vā paṭisandhiviññāṇassa anantarapaccayo hotīti <span class="bld">‘‘paccayo ca hoti bhavantarapātubhāvāyā’’</span>ti vuttaṃ<a name="M0.0129"></a>. Taṃ pana cuticittaṃ avijjāsaṅkhārarahitaṃ bhavantarassa paccayo na hotīti tassa sahāyadassanatthamāha <span class="bld">‘‘sokādīnaṃ adhiṭṭhānattā’’</span>ti. <span class="bld">Dvidhā</span>ti attanoyeva sarasena dhammantarapaccayabhāvena cāti dvidhā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avijjāpaccayā saṅkhārā</span>ti etena saṅkhārānaṃ paccayuppannatādassanena ‘‘ko nu kho abhisaṅkharotīti esa no kallo pañho’’ti dasseti. Tenetaṃ kārakadassananivāraṇanti. <span class="bld">Evamādidassananivāraṇa</span>nti etena ‘‘socati paridevati dukkhito’’tiādidassananivāraṇamāha. Sokādayopi hi paccayāyattā avasavattinoti ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇaṃ soka…pe… sambhavantī’’ti etena vuttanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gaṇḍabhedapīḷakā viyā</span>ti gaṇḍabhedanatthaṃ paccamāne gaṇḍe tassapi upari jāyamānakhuddakapīḷakā viya, gaṇḍassa vā anekadhābhede pīḷakā viya. <span class="bld">Gaṇḍavikārā</span> sūnatāsarāgapubbagahaṇādayo.</p>
- <p class="bodytext">Paṭalābhibhūtacakkhuko rūpāni na passati, kiñcipi passanto ca viparītaṃ passati, evaṃ avijjābhibhūto dukkhādīni na paṭipajjati na passati, micchā vā paṭipajjatīti <span class="bld">paṭalaṃ viya avijjā</span><a name="V0.0128"></a>, kiminā viya attanā katattā vaṭṭassa attanoyeva paribbhamanakāraṇattā ca <span class="bld">kosappadesā viya saṅkhārā,</span> saṅkhārapariggahaṃ vinā patiṭṭhaṃ alabhamānaṃ <span class="bld">viññāṇaṃ</span> pariṇāyakapariggahaṃ vinā patiṭṭhaṃ alabhamāno <span class="bld">rājakumāro viyā</span>ti pariggahena vinā patiṭṭhālābho ettha sāmaññaṃ. <span class="bld">Upapattinimitta</span>nti kammādiārammaṇamāha. <span class="bld">Parikappanato</span>ti ārammaṇakaraṇato, sampayuttena vā vitakkena vitakkanato. Devamanussamigavihaṅgādivividhappakāratāya <span class="bld">māyā viya nāmarūpaṃ,</span> patiṭṭhāvisesena vuḍḍhivisesāpattito <span class="bld">vanappagumbo viya saḷāyatanaṃ</span>. Āyatanānaṃ visayivisayabhūtānaṃ aññamaññābhimukhabhāvato <span class="bld">āyatanaghaṭṭanato</span>. Ettha ca saṅkhārādīnaṃ kosappadesapariṇāyakādīhi dvīhi dvīhi sadisatāya dve dve upamā vuttāti daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext">Gambhīro eva hutvā obhāsati pakāsati dissatīti <span class="bld">gambhīrāvabhāso. Jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho</span>ti jātipaccayā sambhūtaṃ hutvā sahitassa attano paccayānurūpassa uddhaṃ uddhaṃ āgatabhāvo, anuppabandhoti attho. Atha vā sambhūtaṭṭho ca samudāgataṭṭho ca <span class="bld">sambhūtasamudāgataṭṭho</span>. ‘‘Na jātito jarāmaraṇaṃ na hoti, na ca jātiṃ vinā <a name="M0.0130"></a> aññato hotī’’ti hi jātipaccayasambhūtaṭṭho vutto. <span class="bld">Itthañca jātito samudāgacchatī</span>ti paccayasamudāgataṭṭho, yā yā jāti yathā yathā paccayo hoti, tadanurūpapātubhāvoti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anulomapaṭilomato</span>ti idha pana paccayuppādā paccayuppannuppādasaṅkhātaṃ anulomaṃ, nirodhā nirodhasaṅkhātaṃ paṭilomañcāha. Ādito pana antagamanaṃ anulomaṃ, antato ca ādigamanaṃ paṭilomamāhāti. ‘‘Ime cattāro āhārā kiṃnidānā’’tiādikāya (saṃ. ni. 2.11) vemajjhato paṭṭhāya paṭilomadesanāya, ‘‘cakkhuṃ paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā vedanā’’tiādikāya (saṃ. ni. 2.43-44; 2.4.60) anulomadesanāya ca <span class="bld">dvisandhitisaṅkhepaṃ,</span> ‘‘saṃyojanīyesu, bhikkhave, dhammesu assādānupassino viharato taṇhā pavaḍḍhati, taṇhāpaccayā upādāna’’ntiādīsu (saṃ. ni. 2.53-54) <span class="bld">ekasandhidvisaṅkhepaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Avijjādīnaṃ sabhāvo paṭivijjhīyatīti <span class="bld">paṭivedho</span>. Vuttañhi ‘‘tesaṃ tesaṃ vā tattha tattha vuttadhammānaṃ paṭivijjhitabbo salakkhaṇasaṅkhāto aviparītasabhāvo paṭivedho’’ti (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā). Apuññābhisaṅkhārekadeso <span class="bld">sarāgo,</span> añño <span class="bld">virāgo,</span> rāgassa vā apaṭipakkhabhāvato <a name="V0.0129"></a> rāgappavaḍḍhako sabbopi apuññābhisaṅkhāro <span class="bld">sarāgo,</span> itaro paṭipakkhabhāvato <span class="bld">virāgo</span>. ‘‘Dīgharattañhetaṃ, bhikkhave, assutavato puthujjanassa ajjhositaṃ mamāyitaṃ parāmaṭṭhaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti (saṃ. ni. 2.62) attaparāmāsassa viññāṇaṃ visiṭṭhaṃ vatthu vuttanti viññāṇassa <span class="bld">suññataṭṭho</span> gambhīro, attā vijānāti saṃsaratīti sabyāpāratāsaṅkantiabhinivesabalavatāya <span class="bld">abyāpāraṭṭhaasaṅkantipaṭisandhipātubhāvaṭṭhā</span> ca gambhīrā, nāmassa rūpena, rūpassa ca nāmena asampayogato <span class="bld">vinibbhogo,</span> nāmassa nāmena <span class="bld">avinibbhogo</span> yojetabbo. Ekuppādekanirodhehi avinibbhoge adhippete rūpassa ca rūpena labbhati. Atha vā ekacatuvokārabhavesu nāmarūpānaṃ asahavattanato aññamaññavinibbhogo, pañcavokārabhave sahavattanato avinibbhogo ca veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Adhipatiyaṭṭho</span> <a name="M0.0131"></a> nāma indriyapaccayabhāvo. ‘‘Lokopeso dvārāpesā khettampeta’’nti (dha. sa. 598-599) vuttā <span class="bld">lokādiatthā</span> cakkhādīsu pañcasu yojetabbā. Manāyatanassapi lujjanato manosamphassādīnaṃ dvārakhettabhāvato ca ete atthā sambhavanteva. Āpāthagatānaṃ rūpādīnaṃ pakāsanayogyatālakkhaṇaṃ obhāsanaṃ cakkhādīnaṃ <span class="bld">visayibhāvo,</span> manāyatanassa vijānanaṃ. <span class="bld">Saṅghaṭṭanaṭṭho</span> visesena cakkhusamphassādīnaṃ pañcannaṃ, itare channampi yojetabbā. Phusanañca phassassa sabhāvo, saṅghaṭṭanaṃ raso, itare upaṭṭhānākārā. <span class="bld">Ārammaṇarasānubhavanaṭṭho</span> rasavasena vutto, <span class="bld">vedayitaṭṭho</span> lakkhaṇavasena. Attā vedayatīti abhinivesassa balavatāya <span class="bld">nijjīvaṭṭho</span> vedanāya gambhīro. Nijjīvāya vedanāya vedayitaṃ nijjīvavedayitaṃ, nijjīvavedayitameva attho <span class="bld">nijjīvavedayitaṭṭho</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ādānaṭṭho</span> catunnampi upādānānaṃ samāno, <span class="bld">gahaṇaṭṭho</span> kāmupādānassa, itaresaṃ tiṇṇaṃ <span class="bld">abhinivesādi</span>attho. ‘‘Diṭṭhikantāro’’ti hi vacanato diṭṭhīnaṃ <span class="bld">duratikkamanaṭṭhopī</span>ti. Daḷhagahaṇattā vā catunnampi <span class="bld">duratikkamanaṭṭho</span> yojetabbo. <span class="bld">Yonigatiṭhitinivāsesukhipana</span>nti samāse bhummavacanassa alopo daṭṭhabbo, tasmā tena āyūhanābhisaṅkharaṇapadānaṃ samāso hoti. Jarāmaraṇaṅgaṃ maraṇappadhānanti maraṇaṭṭhā <span class="bld">eva khayādayo</span> gambhīrā dassitā. Navanavānañhi parikkhayena khaṇḍiccādiparipakkappavatti jarāti, <span class="bld">khayaṭṭho</span> vā jarāya vuttoti daṭṭhabbo. Navabhāvāpagamo hi khayoti vattuṃ yuttoti. <span class="bld">Vipariṇāmaṭṭho</span> dvinnampi. Santativasena vā jarāya khayavayabhāvo, sammutikhaṇikavasena maraṇassa bhedavipariṇāmatā yojetabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atthanayā</span>ti <a name="V0.0130"></a> atthānaṃ nayā. Avijjādiatthehi ekattādī sena bhāvena nīyanti gammentīti ekattādayo tesaṃ nayāti vuttā. Nīyantīti hi nayāti. Atthā eva vā ekattādibhāvena nīyamānā ñāyamānā <span class="bld">‘‘atthanayā’’</span>ti vuttā. Nīyanti etehīti vā nayā, ekattādīhi ca atthā ‘‘eka’’ntiādinā nīyanti, tasmā ekattādayo atthānaṃ nayāti <span class="bld">atthanayā</span>. Santānānupacchedena bījaṃ rukkhabhāvaṃ pattaṃ rukkhabhāvena pavattanti ekattena vuccatīti santānānupacchedo ekattaṃ, evamidhāpi avijjādīnaṃ <span class="bld">santānānupacchedo ekatta</span>nti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhinnasantānassevā</span>ti <a name="M0.0132"></a> sambandharahitassa nānattassa gahaṇato sattantaro ucchinno sattantaro uppannoti gaṇhanto ucchedadiṭṭhimupādiyati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yato kutocī</span>ti yadi aññasmā aññassuppatti siyā, vālikato telassa, ucchuto khīrassa kasmā uppatti na siyā, tasmā na koci kassaci hetu atthīti <span class="bld">ahetukadiṭṭhiṃ,</span> avijjamānepi hetumhi niyatatāya tilagāvīsukkasoṇitādīhi telakhīrasarīrādīni pavattantīti <span class="bld">niyativādañca upādiyatīti viññātabbaṃ yathārahaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Kasmā? Yasmā idañhi bhavacakkaṃ apadāletvā saṃsārabhayamatīto na koci supinantarepi atthīti sambandho. <span class="bld">Durabhiyāna</span>nti duratikkamaṃ. <span class="bld">Asanivicakkamivā</span>ti asanimaṇḍalamiva. Tañhi nimmathanameva, nānimmathanaṃ pavattamānaṃ atthi, evaṃ bhavacakkampi ekantaṃ dukkhuppādanato <span class="bld">‘‘niccanimmathana’’</span>nti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Ñāṇāsinā apadāletvā saṃsārabhayaṃ atīto natthīti etassa sādhakaṃ dassento āha <span class="bld">‘‘vuttampi ceta’’</span>ntiādi. Tantūnaṃ ākulakaṃ tantākulakaṃ, tantākulakamiva jātā <span class="bld">tantākulakajātā,</span> kilesakammavipākehi atīva jaṭitāti attho. Guṇāya sakuṇiyā nīḍaṃ <span class="bld">guṇāguṇḍikaṃ</span>. Vaḍḍhiabhāvato <span class="bld">apāyaṃ</span> dukkhagatibhāvato <span class="bld">duggatiṃ</span> sukhasamussayato vinipātattā <span class="bld">vinipātañca</span> catubbidhaṃ <span class="bld">apāyaṃ,</span> ‘‘khandhānañca paṭipāṭī’’tiādinā vuttaṃ <span class="bld">saṃsārañca nātivattati</span>. Saṃsāro eva vā sabbo idha vaḍḍhiapagamādīhi atthehi apāyādināmako vutto kevalaṃ dukkhakkhandhabhāvato.</p>
- <p class="centered">Bhavacakkakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para243"></a><span class="paranum">243</span>. Pathavīākāsā <a name="V0.0131"></a> viya paṭiccasamuppādo mahāpatthaṭavitthāritānaṃ atthānaṃ parikappavasena kathito. Tañhi apatthaṭaṃ avitthatañca pathaviṃ ākāsañca pattharanto vitthārayanto viya ca ekekacittāvaruddhaṃ akatvā <a name="M0.0133"></a> sabbasattasabbacittasādhāraṇavasena patthaṭavitthataṃ katvā suttantabhājanīyena bhagavā dasseti. Tattha <span class="bld">nānācittavasenā</span>ti asahajātānaṃ sahajātānañca paccayapaccayuppannānaṃ nānācittagatānaṃ dassitabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Nava mūlapadāni etesanti <span class="bld">navamūlapadā,</span> nayā. ‘‘Ekekena nayena catunnaṃ catunnaṃ vārānaṃ saṅgahitattā’’ti vuttaṃ, ettha ‘‘ekekena catukkenā’’ti vattabbaṃ. Nayacatukkavārā hi ettha vavatthitā dassitānaṃ catukkānaṃ nayabhāvāti.</p>
- <p class="subhead">1. Paccayacatukkavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Avijjaṃ aṅgaṃ aggahetvā tato paraṃ ‘‘avijjāpaccayā saṅkhāro’’tiādīni paccayasahitāni paccayuppannāni aṅgabhāvena vuttānīti āha <span class="bld">‘‘na, tassa anaṅgattā’’</span>ti. Evañca katvā <span class="bld">niddese</span> (vibha. 226) ‘‘tattha katamā avijjā’’ti avijjaṃ visuṃ vissajjetvā ‘‘tattha katamo avijjāpaccayā saṅkhāro’’tiādinā taṃtaṃpaccayavanto saṅkhārādayo vissajjitāti. Tīsu pakāresu paṭhamapaṭhamavāro dutiyavārādīsu pavisanto paccayavisesādisabbanānattasādhāraṇattā te vāravisese gaṇhātīti <span class="bld">‘‘sabbasaṅgāhako’’</span>ti vutto. Paṭhamavāro eva hi na kevalaṃ chaṭṭhāyatanameva, atha kho nāmañca phassassa paccayo, nāmaṃ vā na kevalaṃ chaṭṭhāyatanasseva, atha kho phassassāpīti paccayavisesadassanatthaṃ, yena atthavisesena mahānidānasuttadesanā pavattā, taṃdassanatthañca chaṭṭhāyatanaṅgaṃ parihāpetvā vuttoti tassa dutiyavāre ca paveso vutto, na sabbaṅgasamorodhato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yatthā</span>ti vāracatukke ekekavāre ca. <span class="bld">Aññathā</span>ti suttantabhājanīyato aññathā saṅkhāroti vuttaṃ. <span class="bld">Avutta</span>nti ‘‘rūpaṃ saḷāyatana’’nti, tesupi ca vāresu catūsupi sokādayo avuttā suttantabhājanīyesu vuttā. Tattha ca vuttameva idha ‘‘chaṭṭhāyatana’’nti aññathā vuttanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbaṭṭhānasādhāraṇato</span>ti <a name="V0.0132"></a> vuttanayena sabbavārasādhāraṇato, sabbaviññāṇapavattiṭṭhānabhavasādhāraṇato vā. Vinā abhāvena viññāṇassa khandhattayampi samānaṃ phalaṃ paccayo cāti āha <span class="bld">‘‘avisesenā’’</span>ti. ‘‘Tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’ti (ma. ni. 1.204; saṃ. ni. 2.43) vacanato pana viññāṇaṃ phassassa visesapaccayoti tassa phasso visiṭṭhaṃ phalaṃ, satipi paccayasampayuttānaṃ āhārapaccayabhāve manosañcetanāya viññāṇāharaṇaṃ visiṭṭhaṃ kiccanti saṅkhāro cassa visiṭṭho paccayo. <span class="bld">Acittakkhaṇamattānī</span>ti <a name="M0.0134"></a> cittakkhaṇappamāṇarahitāni. <span class="bld">Tassattho</span>ti tassa vuttassa avijjādikassa attho suttantabhājanīyavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hetukādīnī</span>ti ettha yasmiṃ catukke hetuka-saddo vutto, taṃ hetuka-saddasahacaritattā ‘‘hetuka’’nti vuttanti veditabbaṃ. Hetu-saddo gatisūcako avigatatā ca vigatatānivāraṇavasena gati eva hotīti hetukacatukkaṃ avigatapaccayavasena vuttanti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tidhā catudhā pañcadhā vā</span>ti <span class="bld">vā</span>-saddo ‘‘chadhā vā’’tipi vikappetīti daṭṭhabbo. Samādhi hi sādhāraṇehi tīhi jhānindriyamaggapaccayehi ca paccayoti. <span class="bld">Upādānaṃ bhavassa maggapaccayena cāti sattadhā</span>ti kāmupādānavajjānaṃ vasena vadati. Kāmupādānaṃ pana yathā bhavassa paccayo hoti, so pakāro taṇhāyaṃ vutto evāti na vutto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Imasmiṃ catukke sahajātapaccayena paccayā hontī</span>ti vacanavasenāti adhippāyo. Attho hi na katthaci attano paccayuppannassa yathāsakehi paccayo na hoti, sahajātapaccayavaseneva pana imassa catukkassa vuttattā soyevettha hotīti vadanti. <span class="bld">Paṭhamavāro</span>ti paṭhamacatukkoti evaṃ vattabbaṃ. <span class="bld">Bhavādīnaṃ tathā abhāva</span>nti yadi sahajātapaccayavaseneva paṭhamacatukko vutto, bhavo jātiyā, jāti ca maraṇassa sahajātapaccayo na hotīti yathā avigatacatukkādīsu ‘‘bhavapaccayā jāti bhavahetukā’’tiādi na vuttaṃ bhavādīnaṃ avigatādipaccayatāya abhāvato, evamidhāpi ‘‘bhavapaccayā jātī’’tiādi na vattabbaṃ siyā. Paccayavacanameva hi tesaṃ sahajātasūcakaṃ āpannaṃ avigatacatukkādīsu viya idha paccayavisesasūcakassa vacanantarassa abhāvā, na ca taṃ na vuttaṃ, na ca bhavādayo sahajātapaccayā honti, tasmā na sahajātapaccayavasenevāyaṃ catukko vutto. <span class="bld">Sesapaccayānañca sambhava</span>nti idaṃ ‘‘bhavādīna’’nti etena <a name="V0.0133"></a> saha ayojetvā sāmaññena avijjādīnaṃ sahajātena saha sesapaccayabhāvānañca sambhavaṃ sandhāya vuttaṃ. Ayañhettha attho – paccayavisesasūcakassa vacanantarassa abhāvā sahajātato aññe paccayabhāvā avijjādīnaṃ na sambhavantīti sahajātapaccayavasenevāyaṃ catukko <a name="M0.0135"></a> āraddhoti vucceyya, na ca te na sambhavanti, tasmā nāyaṃ tathā āraddhoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Mahānidānasuttante ekādasaṅgiko paṭiccasamuppādo vutto’’</span>ti vuttaṃ, tattha pana ‘‘nāmarūpapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, nāmapaccayā phasso’’tiādinā (dī. ni. 2.97) dvikkhattuṃ āgate nāmarūpe ekadhā gahite navaṅgiko, dvidhā gahite dasaṅgiko vutto, aññattha pana vuttesu avijjāsaṅkhāresu addhattayadassanatthaṃ yojiyamānesu ekādasaṅgiko hotīti katvā evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Mahānidānasuttantadesanāya pariggahattha</span>nti tattha hi cakkhāyatanādīni viya rūpe chaṭṭhāyatanañca nāme antogadhaṃ katvā phassassa niravasesarūpapaccayaṃ viya niravasesanāmapaccayañca dassetuṃ <span class="bld">‘‘nāmarūpapaccayā phasso’’</span>ti vuttaṃ, evamidhāpi tattha dassitavisesadassanena taṃdesanāpariggahatthaṃ ekacittakkhaṇike paṭiccasamuppāde chaṭṭhāyatanaṃ nāmantogadhaṃ katvā ‘‘nāmapaccayā phasso’’ti vuttanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpappavattidesaṃ sandhāya desitattā</span> ‘‘imassā’’ti vacanaseso, na purimānanti, teneva <span class="bld">‘‘ayañhī’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yonivasena opapātikāna</span>nti cettha saṃsedajayonikāpi paripuṇṇāyatanabhāvena opapātikasaṅgahaṃ katvā vuttāti daṭṭhabbā. Padhānāya vā yoniyā sabbaparipuṇṇāyatanayoniṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘opapātikāna’’</span>nti vuttaṃ. Evaṃ saṅgahanidassanavaseneva hi <span class="bld">dhammahadayavibhaṅge</span>pi (vibha. 1009) ‘‘opapātikānaṃ petāna’’ntiādinā opapātikaggahaṇameva kataṃ, na saṃsedajaggahaṇanti. Ekacittakkhaṇe chahāyatanehi phassassa pavatti natthi, na cekassa akusalaphassassa chaṭṭhāyatanavajjaṃ āyatanaṃ samānakkhaṇe pavattamānaṃ paccayabhūtaṃ atthi, ārammaṇapaccayo cettha pavattako na hotīti na gayhati, tasmā ‘‘saḷāyatanapaccayā phasso’’ti na sakkā vattunti dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘yasmā paneso’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext">Purimayonidvaye sambhavantampi kesañci saḷāyatanaṃ kalalādikāle na sambhavatīti <span class="bld">‘‘sadā asambhavato’’</span>ti <a name="V0.0134"></a> āha. Pacchimayonidvaye pana yesaṃ <a name="M0.0136"></a> sambhavati, tesaṃ sadā sambhavatīti. <span class="bld">Ito</span>ti imasmā catukkato, nayato vā, yo viseso.</p>
- <p class="centered">Paccayacatukkavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Hetucatukkavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para244"></a><span class="paranum">244</span>. <span class="bld">Jātikkhaṇamatte eva abhāvato</span>ti tato uddhaṃ bhāvatoti attho. <span class="bld">Avigatapaccayaniyamābhāvato</span> bhave upādānahetukaggahaṇaṃ na kataṃ, <span class="bld">abhāvato avigatapaccayassa</span> jātiādīsu bhavahetukādiggahaṇaṃ na katanti yojetabbaṃ. Yathā pana yāva vatthu, tāva anupalabbhamānassa viññāṇassa vatthu avigatapaccayo hoti viññāṇato uddhaṃ pavattanakampi, evaṃ upādānaṃ bhavasaṅgahitānaṃ jātiādīnaṃ, bhavo ca jātiyā avigatapaccayo siyā. Atha na siyā, saṅkhārakkhandhe jātiādīnaṃ saṅgahitattā viññāṇaṃ nāmassa, nāmañca atakkhaṇikasambhavā chaṭṭhāyatanassa avigatapaccayo na siyāti idha viya tatthāpi hetukaggahaṇaṃ na kattabbaṃ siyā, tasmā yāva upādānaṃ, tāva jātiādīnaṃ anupalabbho, jātikkhaṇamatte eva bhavassa abhāvo ca kāraṇanti na sakkā kātuṃ. Saṅkhatalakkhaṇānaṃ pana jātiādīnaṃ asabhāvadhammānaṃ bhavena saṅgahitattā asabhāvadhammassa ca paramatthato bhavantarassa abhāvato hetuādipaccayā na santīti bhavassa upādānaṃ na niyamena avigatapaccayo, bhavo pana jātiyā, jāti jarāmaraṇassa neva avigatapaccayoti avigatapaccayaniyamābhāvato abhāvato ca avigatapaccayassa bhavādīsu hetukaggahaṇaṃ na katanti yuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Nanu evaṃ ‘‘nāmaṃ viññāṇahetukaṃ chaṭṭhāyatanaṃ nāmahetuka’’nti vacanaṃ na vattabbaṃ. Na hi nāmasaṅgahitānaṃ jātiādīnaṃ avigatapaccayo aññassa avigatapaccayabhāvo ca atthi asabhāvadhammattāti? Na, tesaṃ nāmena asaṅgahitattā. Namanakiccaparicchinnañhi nāmaṃ, tañca kiccaṃ sabhāvadhammānameva hotīti sabhāvadhammabhūtā eva tayo khandhā ‘‘nāma’’nti vuttā, tasmā tattha hetukaggahaṇaṃ yuttaṃ, idha pana bhavatīti bhavo, na ca jātiādīni na bhavanti ‘‘bhavapaccayā <a name="V0.0135"></a> jāti sambhavati, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sambhavatī’’ti yojanato<a name="M0.0137"></a>, tasmā saṅkharaṇato saṅkhāre viya bhavanato bhave jātiādīni saṅgahitānīti niyamābhāvābhāvehi yathāvuttehi hetukaggahaṇaṃ na katanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Keci panā</span>tiādinā revatattheramataṃ vadati. <span class="bld">Arūpakkhandhā hi idha bhavoti āgatā</span>. Vuttañhi ‘‘tattha katamo upādānapaccayā bhavo, ṭhapetvā upādānaṃ vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho’’ti (vibha. 249).</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Vattabbapadesābhāvato’’</span>ti vuttaṃ, satipi pana padese upādānaṃ viya sabhāvāni jātiādīni na hontīti ṭhapetabbassa bhāvantarassa abhāvato eva ṭhapanaṃ na kātabbanti yuttaṃ. Jāyamānānaṃ pana jāti, jātānañca jarāmaraṇanti ‘‘bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti (vibha. 225) vuttaṃ. Yathā pana ‘‘nāmapaccayā phassoti tattha katamaṃ nāmaṃ? Ṭhapetvā phassaṃ vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho. Idaṃ vuccati nāma’’nti (vibha. 259), ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatananti atthi nāmaṃ atthi rūpaṃ. Tattha katamaṃ nāmaṃ? Vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandho. Idaṃ vuccati nāmaṃ. Tattha katamaṃ rūpaṃ? Cattāro mahābhūtā yañca rūpaṃ nissāya manodhātu manoviññāṇadhātu vattati, idaṃ vuccati rūpa’’nti (vibha. 261) ca yaṃ nāmarūpañca phassassa saḷāyatanassa paccayo, tassa vattabbapadeso niddiṭṭho, evaṃ yo bhavo jātiyā paccayo, tassapi ṭhapetabbagahetabbavisese sati na sakkā vattabbapadeso natthīti vattunti.</p>
- <p class="centered">Hetucatukkavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Aññamaññacatukkavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para246"></a><span class="paranum">246</span>. Nippadesattā bhavena upādānaṃ saṅgahitanti paccayuppannassa upādānassa visuṃ ṭhitassa abhāvā ‘‘bhavapaccayāpi upādāna’’nti na sakkā vattunti dassetuṃ <span class="bld">‘‘yasmā pana bhavo</span> <a name="V0.0136"></a> <span class="bld">nippadeso’’</span>tiādimāha. Evaṃ sati ‘‘nāmapaccayāpi viññāṇa’’nti na vattabbaṃ siyā, nāmaṃ pana paccayuppannabhūtaṃ paccayabhūtañca sappadesameva gahitanti adhippāyo. Yathā pana ‘‘nāmapaccayā chaṭṭhāyatanaṃ, nāmapaccayā phasso’’tiādīsu (vibha. 150-154) paccayuppannaṃ ṭhapetvā nāmaṃ <a name="M0.0138"></a> gahitaṃ, evaṃ ‘‘bhavapaccayāpi upādāna’’nti idhāpi paccayuppannaṃ ṭhapetvā bhavassa gahaṇaṃ na na sakkā kātuṃ, tasmā upādānassa avigatapaccayaniyamābhāvo viya aññamaññapaccayaniyamābhāvo bhave pubbe vuttanayena atthīti ‘‘bhavapaccayāpi upādāna’’nti na vuttanti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aññamaññapaccayo</span>ti cettha sampayuttavippayuttaatthipaccayo adhippeto siyā. ‘‘Nāmarūpapaccayāpi viññāṇa’’nti hi vuttaṃ, na ca vatthu akusalaviññāṇassa aññamaññapaccayo hoti, purejātavippayutto pana hotīti. Tathā ‘‘chaṭṭhāyatanapaccayāpi nāmarūpa’’nti vuttaṃ, na ca chaṭṭhāyatanaṃ cakkhāyatanupacayādīnaṃ cittasamuṭṭhānarūpassa ca aññamaññapaccayo hoti, pacchājātavippayutto pana hotīti.</p>
- <p class="centered">Aññamaññacatukkavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Saṅkhārādimūlakanayamātikāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para247"></a><span class="paranum">247</span>. <span class="bld">‘‘Apubbassa aññassa avijjāpaccayassa vattabbassa abhāvato bhavamūlakanayo na vutto’’</span>ti vuttaṃ, evaṃ sati ‘‘chaṭṭhāyatanapaccayā avijjā’’tiādikā chaṭṭhāyatanādimūlakā ca na vattabbā siyuṃ. ‘‘Nāmapaccayā avijjā’’ti ettha hi avijjāpaccayā sabbe cattāro khandhā nāmanti vuttāti. Tatthāyaṃ adhippāyo siyā – nāmavisesānaṃ chaṭṭhāyatanādīnaṃ avijjāya paccayabhāvo vattabboti chaṭṭhāyatanādimūlakā vuttā. Yadeva pana nāmaṃ avijjāya paccayo, tadeva bhavapaccayā avijjāti etthāpi vucceyya, na vattabbaviseso koci, tasmā apubbābhāvato na vuttoti. Bhavaggahaṇena ca idha avijjāya paccayabhūtā sabhāvadhammā gaṇheyyaṃu, na jātiādīnīti apubbābhāvato na vuttoti daṭṭhabbo. <span class="bld">‘‘Avijjāpaccayā avijjātipi</span> <a name="V0.0137"></a> <span class="bld">vuttaṃ siyā’’</span>ti vuttaṃ, yathā pana ‘‘nāmapaccayā phasso’’ti vutte ‘‘phassapaccayā phasso’’ti vuttaṃ na hoti paccayuppannaṃ ṭhapetvā paccayassa gahaṇato, evamidhāpi na siyā, tasmā bhavanavasena sabhāvadhammāsabhāvadhammesu sāmaññena pavatto bhava-saddoti na so avijjāya paccayoti sakkā vattuṃ. Tena bhavamūlakanayo na vuttoti veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Upādānapaccayā <a name="M0.0139"></a> bhavo’’ti ettha viya bhavekadese visuṃ pubbe aggahite bhava-saddo paccayasodhanatthaṃ ādito vuccamāno niravasesabodhako hoti, na nāma-saddo. Evaṃsabhāvā hi etā niruttiyoti imināvā adhippāyena <span class="bld">‘‘avijjāpaccayā avijjātipi vuttaṃ siyā’’</span>ti āhāti daṭṭhabbaṃ, imināva adhippāyena ‘‘bhavassa nippadesattā bhavapaccayāpi upādānanti na vutta’’nti ayamattho aññamaññapaccayavāre vuttoti daṭṭhabbo. Tattha <span class="bld">pacchinnattā</span>ti etena jātijarāmaraṇānaṃ avijjāya paccayabhāvo anuññāto viya hoti. Jāyamānānaṃ pana jāti, na jātiyā jāyamānā, jīyamānamīyamānañca jarāmaraṇaṃ, na jarāmaraṇassa jīyamānamīyamānāti jātiādīni ekacittakkhaṇe na avijjāya paccayo honti, tasmā asambhavato eva tammūlakā nayā na gahitā, pacchedopi pana atthīti <span class="bld">‘‘tattha pacchinnattā’’</span>ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Teneva <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="centered">Mātikāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Akusalaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para248-249"></a><span class="paranum">248-249</span>. <span class="bld">Upādānassa upādānapaccayattaṃ āpajjeyyā</span>ti nanu nāyaṃ doso. Kāmupādānañhi diṭṭhupādānassa, tañca itarassa paccayo hotīti? Saccaṃ, kāmupādānassa pana taṇhāgahaṇena gahitattā nāme viya visesapaccayattābhāvā ca upādānaggahaṇena taṇhāpaccayā bhavassa ca paccayabhūtā diṭṭhi eva gahitāti ayaṃ doso vuttoti daṭṭhabbo. Yasmā ca upādānaṭṭhāne paccayuppannaṃ paccayo ca ekameva, tasmā ‘‘nāmapaccayā phasso, nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’nti etesaṃ niddesesu viya ‘‘upādānapaccayā bhavo’’ti etassa niddese paccayo visuṃ <a name="V0.0138"></a> na vibhatto. Satipi vā bhavassa paccayabhāvena kāmupādānassapi gahaṇe ‘‘ṭhapetvā upādāna’’nti avuccamāne kāmupādānaṃ kāmupādānassa, diṭṭhi ca diṭṭhiyā paccayoti āpajjeyyāti paccayapaccayuppannatānivāraṇatthaṃ <span class="bld">‘‘ṭhapetvā upādāna’’</span>nti vuttanti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para252"></a><span class="paranum">252</span>. Cakkhāyatanādiupatthambhakassa <a name="M0.0140"></a> cittasamuṭṭhānarūpassa janakaṃ viññāṇaṃ cakkhāyatanupacayādīnaṃ paccayoti vuttaṃ tadajanakampīti adhippāyena <span class="bld">‘‘yassa cittasamuṭṭhānarūpassā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Tāsampi hī</span>ti utuāhārajasantatīnampi hi upatthambhakasamuṭṭhāpanapacchājātapaccayavasena viññāṇaṃ paccayo hoti evāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para254"></a><span class="paranum">254</span>. <span class="bld">Yathānurūpa</span>nti mahābhūtasaṅkhātaṃ pañcannaṃ sahajātādipaccayo, vatthusaṅkhātaṃ chaṭṭhassa purejātādipaccayo, nāmaṃ pañcannaṃ pacchājātādipaccayo, chaṭṭhassa sahajātādipaccayoti esā yathānurūpatā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para264"></a><span class="paranum">264</span>. <span class="bld">Yassā</span>ti yassa paccayuppannassa nāmassa viññāṇassa sampayuttapaccayabhāvo hotīti yojetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para272"></a><span class="paranum">272</span>. ‘‘Phassapaccayāpi nāma’’nti phassapaccayabhāvena vattabbasseva nāmassa attano paccayuppannena pavatti dassitāti <span class="bld">‘‘ṭhapetvā phassa’’</span>nti puna vacane koci attho atthīti na vuttanti dassento <span class="bld">‘‘tathāpī’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para280"></a><span class="paranum">280</span>. Yasmā adhimokkhopi natthi, tasmā upādānaṭṭhānaṃ parihīnamevāti sambandho. Balavakilesena pana padapūraṇassa kāraṇaṃ taṇhāya abhāvo domanassasahagatesu vutto evāti tassa tena sambandho yojetabbo. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti tatiyacittādīsu ‘‘taṇhāpaccayā adhimokkho’’tiādimhi vissajjanameva visesaṃ dassetvā pāḷi saṃkhittā. <span class="bld">Heṭṭhā</span>ti cittuppādakaṇḍādīsu.</p>
- <p class="centered">Akusalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Kusalābyākataniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para292"></a><span class="paranum">292</span>. <span class="bld">Pasādo</span>ti <a name="V0.0139"></a> saddhā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para306"></a><span class="paranum">306</span>. ‘‘Alobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāyā’’tiādivacanato (a. ni. 3.34) sabyāpārāni kusalamūlāni saṅkhārānaṃ nidānāni honti, na kammavegakkhittesu <a name="M0.0141"></a> vipākesu alobhādisahagatakammapaṭibimbabhūtā viya pavattamānā alobhādayoti pañcaviññāṇesu viya nidānarahitatā <span class="bld">sotapatitatā</span>ti daṭṭhabbā. Kiriyadhammā kiriyamattattā kammanidānarahitāicceva parihīnāvijjāṭṭhānā veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tatiyacatutthavārā asambhavato evā</span>ti kasmā vuttaṃ, kiṃ cakkhuviññāṇādīni cakkhāyatanupacayādīnaṃ pacchājātapaccayā na hontīti? Honti, tadupatthambhakassa pana cittasamuṭṭhānassa asamuṭṭhāpanaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘asambhavato’’</span>ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Sahajātapacchājātaviññāṇassa pana vasena tadāpi viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, pacchājātasahajātanāmassa sahajātapurejātabhūtacakkhādirūpassa ca vasena nāmarūpapaccayā saḷāyatanañca labbhatīti tatiyacatutthavārā na na sambhavantīti.</p>
- <p class="centered">Kusalābyākataniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Avijjāmūlakakusalaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para334"></a><span class="paranum">334</span>. <span class="bld">Sammohavasenā</span>ti kusalaphale aniccāditāya sabhaye sādurasavisarukkhabījasadise taṃnibbattakakusale ca anādīnavadassitāvasena. Samatikkamatthaṃ bhāvanā <span class="bld">samatikkamabhāvanā,</span> tadaṅgavikkhambhanavasena samatikkamabhūtā vā bhāvanā <span class="bld">samatikkamabhāvanā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tathā idha na labbhantī</span>ti avijjāya eva saṅkhārānaṃ avigatādipaccayattābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, viññāṇādīnaṃ pana saṅkhārādayo avigatādipaccayā hontīti avijjāpaccayā saṅkhāro, saṅkhārapaccayā <a name="V0.0140"></a> viññāṇaṃ saṅkhārahetukantiādinā yojanā na na sakkā kātunti avigatacatukkādīnipi na idha labbhanti. Viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ viññāṇasampayuttaṃ nāmantiādinā hi yathālābhayojanāya nayo dassitoti.</p>
- <p class="centered">Avijjāmūlakakusalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Kusalamūlakavipākaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para343"></a><span class="paranum">343</span>. <span class="bld">‘‘Nānākkhaṇikakammapaccaye</span> <a name="M0.0142"></a> <span class="bld">pana vattabbameva natthī’’</span>ti vuttaṃ, kiṃ kusalamūlaṃ akusalamūlañca kammapaccayo hotīti? Na hoti, kammapaccayabhūtāya pana cetanāya saṃsaṭṭhaṃ kammaṃ viya paccayo hoti. Tena ekībhāvamiva gatattāti evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Yathā kusalākusalamūlehi vinā kammaṃ vipākaṃ na janetīti tāni vipākassa pariyāyena upanissayoti vuttāni, evaṃ kammena ekībhūtāni saṃsaṭṭhāni hutvā kammajānaṃ paccayā hontīti pariyāyena tesaṃ kammapaccayatā vuttā. <span class="bld">Esā</span>ti esa kusalamūlapaccayo akusalamūlapaccayo cāti yojetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Kusalākusalavipākānaṃ viya kiriyānaṃ uppādakāni avijjākusalākusalamūlāni ca na hontīti āha <span class="bld">‘‘upanissayataṃ na labhantī’’</span>ti. Manasikāropi javanavīthipaṭipādakamattattā kusalākusalāni viya avijjaṃ upanissayaṃ na karoti, avijjūpanissayānaṃ pana pavattiatthaṃ bhavaṅgāvaṭṭanamattaṃ hoti, pahīnāvijjānañca kiriyānaṃ avijjā nevuppādikā, ārammaṇamattameva pana hoti. Evañca katvā ‘‘kusalo dhammo abyākatassa dhammassa upanissayapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.423), ‘‘vipākadhammadhammo nevavipākanavipākadhammadhammassa upanissayapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.3.103) ca evamādīsu kiriyānaṃ akusalā upanissayapaccayabhāvena na uddhaṭāti. Apica ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti etassa vasena avijjāmūlako kusalanayo vutto, ‘‘saṅkhārapaccayā viññāṇa’’nti etassa vasena kusalākusalamūlako <a name="V0.0141"></a> vipākanayo, kiriyānaṃ pana neva saṅkhāraggahaṇena, na ca viññāṇaggahaṇena gahaṇaṃ gacchatīti taṃmūlako kiriyānayo na labbhatīti na vuttoti daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anekabhedato</span>ti avijjādīnaṃ mūlapadānaṃ ekacittakkhaṇikānaṃ kiriyante paṭhamanaye sahajātādianekapaccayabhāvena gahitattā tesaṃ paccayānaṃ vasena navādimūlapadānaṃ nayānaṃ vasena, anekappakārato catunnaṃ catukkānaṃ vasenāti vā adhippāyo. <span class="bld">Kusalākusalānaṃ pana vipāke cā</span>ti ettha kusalākusalesu kusalākusalānaṃ vipāke cāti vattabbaṃ. Purimapacchimesu hi nayesu yathā paccayākāro vutto, taṃdassanatthaṃ <a name="M0.0143"></a> ‘‘anekabhedato ekadhāvā’’ti vuttaṃ, na ca pacchimanaye kusale anekabhedato paccayākāro vutto, atha kho <span class="bld">‘‘ekadhāvā’’</span>ti. <span class="bld">Ekadhāvā</span>ti ca mūlapadekapaccayatāvasena, ekasseva vā nayassa vasena ekappakārenāti attho, paṭhamacatukkasseva vasenāti vā adhippāyo. <span class="bld">Dhammapaccayabhede</span>ti avijjādīnaṃ dhammānaṃ paccayabhāvabhede jarāmaraṇādīnaṃ dhammānaṃ jātiādipaccayabhede, taṃtaṃcittuppādasamayaparicchinnānaṃ vā phassādīnaṃ dhammānaṃ ekakkhaṇikāvijjādipaccayabhede. Pariyattiādīnaṃ kamo <span class="bld">pariyatti…pe… paṭipattikkamo</span>. Paccayākāre hi pāḷipariyāpuṇanatadatthasavanapāḷiatthacintanāni ‘‘jarāmaraṇaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ…pe… nirodhadhamma’’ntiādinā bhāvanāpaṭipatti ca kamena kātabbāti <span class="bld">kama</span>-ggahaṇaṃ karoti. <span class="bld">Tato</span>ti ñāṇappabhedajanakato kamato. Aññaṃ karaṇīyataraṃ natthi. Tadāyattā hi dukkhantakiriyāti.</p>
- <p class="centered">Kusalamūlakavipākaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Paṭiccasamuppādavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">7. Satipaṭṭhānavibhaṅgo</p>
- <p class="title">1. Suttantabhājanīyaṃ</p>
- <p class="subhead">Uddesavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para355"></a><span class="paranum">355</span>. <span class="bld">Tayo</span> <a name="M0.0144"></a><a name="V0.0142"></a> <span class="bld">satipaṭṭhānā</span>ti satipaṭṭhāna-saddassa atthuddhāraṃ karoti, na idha pāḷiyaṃ vuttassa satipaṭṭhāna-saddassa atthadassanaṃ. <span class="bld">Ādīsu hi satigocaro</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena ‘‘phassasamudayā vedanānaṃ samudayo, nāmarūpasamudayā cittassa samudayo, manasikārasamudayā dhammānaṃ samudayo’’ti (saṃ. ni. 5.408) satipaṭṭhānanti vuttānaṃ satigocarānaṃ dīpake suttappadese saṅgaṇhāti. Evaṃ paṭisambhidāpāḷiyampi avasesapāḷippadesadassanattho ādi-saddo daṭṭhabbo. Dānādīnipi karontassa rūpādīni kasiṇādīni ca satiyā ṭhānaṃ hotīti taṃnivāraṇatthamāha <span class="bld">‘‘padhānaṃ ṭhāna’’</span>nti. <span class="bld">Pa</span>-saddo hi padhānatthadīpakoti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ariyo</span>ti ariyaṃ seṭṭhaṃ sammāsambuddhamāha. <span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ saḷāyatanavibhaṅgasutteti attho. Suttekadesena hi suttaṃ dasseti. Tattha hi –</p>
- <p class="indent">‘‘Tayo satipaṭṭhānā yadariyo…pe… arahatīti iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ? Idha, bhikkhave, satthā sāvakānaṃ dhammaṃ deseti anukampako hitesī anukampaṃ upādāya ‘idaṃ vo hitāya idaṃ vo sukhāyā’ti. Tassa sāvakā na sussūsanti, na sotaṃ odahanti, na aññā cittaṃ upaṭṭhāpenti, vokkamma ca satthusāsanā vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato na ceva anattamano hoti, na ca anattamanataṃ <a name="V0.0143"></a> paṭisaṃvedeti, anavassuto ca viharati sato sampajāno. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ. Yadariyo…pe… arahati.</p>
- <p class="indent">‘‘Puna caparaṃ bhikkhave satthā…pe… idaṃ vo sukhāyāti. Tassa ekacce sāvakā na sussūsanti…pe… vattanti. Ekacce sāvakā sussūsanti <a name="M0.0145"></a>…pe… na ca vokkamma satthusāsanā vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato na ceva attamano hoti, na ca attamanataṃ paṭisaṃvedeti. Na ceva anattamano hoti, na ca anattamanataṃ paṭisaṃvedeti. Attamanatañca anattamanatañca tadubhayaṃ abhinivajjetvā upekkhako ca viharati sato sampajāno. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ…pe….</p>
- <p class="indent">‘‘Puna caparaṃ…pe… sukhāyāti. Tassa sāvakā sussūsanti…pe… vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato attamano ceva hoti, attamanatañca paṭisaṃvedeti, anavassuto ca viharati sato sampajāno. Idaṃ, bhikkhave, tatiya’’nti (ma. ni. 3.311) –</p>
- <p class="unindented">Evaṃ paṭighānunayehi anavassutatā, niccaṃ upaṭṭhitasatitā, tadubhayavītivattatā satipaṭṭhānanti vuttā. Buddhānameva kira niccaṃ upaṭṭhitasatitā hoti, na paccekabuddhādīnanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pa</span>-saddo ārambhaṃ joteti, ārambho ca pavattīti katvā āha <span class="bld">‘‘pavattayitabbatoti attho’’</span>ti. Satiyā karaṇabhūtāya paṭṭhānaṃ paṭṭhāpetabbaṃ <span class="bld">satipaṭṭhānaṃ</span>. Ana-saddañhi bahulaṃ-vacanena kammatthaṃ icchanti saddavidū, tatheva kattuatthampi icchantīti puna tatiyanaye <span class="bld">‘‘patiṭṭhātīti paṭṭhāna’’</span>nti vuttaṃ. Tattha <span class="bld">pa</span>-saddo bhusatthaṃ pakkhandanaṃ dīpetīti <span class="bld">‘‘okkantitvā pakkhanditvā vattatīti attho’’</span>ti āha. Puna bhāvatthe sati-saddaṃ paṭṭhāna-saddañca vaṇṇento <span class="bld">‘‘atha vā’’</span>tiādimāha. Tena purimatthe sati-saddo paṭṭhāna-saddo ca kattuatthoti viññāyati.</p>
- <p class="bodytext">Visesena kāyo ca vedanā ca assādassa kāraṇanti tappahānatthaṃ tesaṃ taṇhāvatthūnaṃ oḷārikasukhumānaṃ asubhadukkhatādassanāni mandatikkhapaññehi taṇhācaritehi sukarānīti tāni tesaṃ visuddhimaggoti vuttāni, evaṃ diṭṭhiyā visesakāraṇesu cittadhammesu aniccānattatādassanāni nātipabhedātipabhedagatesu tesu tappahānatthaṃ mandatikkhānaṃ diṭṭhicaritānaṃ sukarānīti <a name="V0.0144"></a> tesaṃ tāni visuddhimaggoti. Tikkho samathayāniko oḷārikārammaṇaṃ pariggaṇhanto tattha aṭṭhatvā jhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya vedanaṃ pariggaṇhātīti āha <span class="bld">‘‘oḷārikārammaṇe asaṇṭhahanato’’</span>ti. Vipassanāyānikassa <a name="M0.0146"></a> sukhume citte dhammesu ca cittaṃ pakkhandatīti tadanupassanānaṃ taṃvisuddhimaggatā vuttā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tesaṃ tatthā</span>ti ettha <span class="bld">tattha</span>-saddassa pahānatthanti etena yojanā. Pañca kāmaguṇā savisesā kāye labbhantīti visesena kāyo kāmoghassa vatthu, bhave sukhaggahaṇavasena bhavassādo hotīti bhavoghassa vedanā, santatighanaggahaṇavasena citte attābhiniveso hotīti diṭṭhoghassa cittaṃ, dhammavinibbhogassa dhammānaṃ dhammamattatāya ca duppaṭivijjhattā sammoho hotīti avijjoghassa dhammā, tasmā tesu tesaṃ pahānatthaṃ cattārova vuttā, dukkhāya vedanāya paṭighānusayo anusetīti dukkhadukkhavipariṇāmadukkhasaṅkhāradukkhabhūtā vedanā visesena byāpādakāyaganthassa vatthu, citte niccaggahaṇavasena sassatassa attano sīlena suddhītiādiparāmasanaṃ hotīti sīlabbataparāmāsassa cittaṃ, nāmarūpaparicchedena bhūtaṃ bhūtato apassantassa bhavavibhavadiṭṭhisaṅkhāto idaṃsaccābhiniveso hotīti tassa dhammā…pe… sukhavedanāssādavasena paralokanirapekkho ‘‘natthi dinna’’ntiādiparāmāsaṃ uppādetīti diṭṭhupādānassa vedanā. Santatighanaggahaṇavasena sarāgādicitte sammoho hotīti mohāgatiyā cittaṃ, dhammasabhāvānavabodhena bhayaṃ hotīti bhayāgatiyā dhammā…pe… avuttānaṃ vuttanayena vatthubhāvo yojetabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Āhārasamudayā kāyasamudayo, phassasamudayā vedanāsamudayo (saṃ. ni. 5.408), saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1; udā. 1) vacanato kāyādīnaṃ samudayabhūtā kabaḷīkārāhāraphassamanosañcetanāviññāṇāhārā kāyādiparijānanena pariññātā hontīti āha <span class="bld">‘‘catubbidhāhārapariññattha’’</span>nti. <span class="bld">Pakaraṇanayo</span>ti tambapaṇṇibhāsāya vaṇṇanānayo. Nettipeṭakappakaraṇe dhammakathikānaṃ yojanānayotipi vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saraṇavasenā</span>ti kāyādīnaṃ kusalādidhammānañca dhāraṇatāvasena. Saranti gacchanti etāyāti satīti imasmiṃ atthe ekatte nibbāne samāgamo <span class="bld">ekattasamosaraṇaṃ</span>. Etadeva hi dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā hī’’</span>tiādimāha. Ekanibbānappavesahetubhūto vā samānatāya eko satipaṭṭhānasabhāvo <a name="M0.0147"></a><a name="V0.0145"></a> ekattaṃ, tattha samosaraṇaṃ taṃsabhāgatā <span class="bld">ekattasamosaraṇaṃ</span>. Ekanibbānappavesahetubhāvaṃ pana dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā hī’’</span>tiādimāha. Etasmiṃ atthe saraṇekattasamosaraṇāni saha satipaṭṭhānekabhāvassa kāraṇattena vuttānīti daṭṭhabbāni, purimasmiṃ visuṃ. <span class="bld">Saraṇavasenā</span>ti vā gamanavasenāti atthe sati tadeva gamanaṃ samosaraṇanti samosaraṇe vā sati-saddatthavasena avuccamāne dhāraṇatāva satīti sati-saddatthantarābhāvā purimaṃ satibhāvassa kāraṇaṃ, pacchimaṃ ekabhāvassāti nibbānasamosaraṇepi sahitāneva tāni satipaṭṭhānekabhāvassa kāraṇāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cuddasavidhenā</span>ti idaṃ <span class="bld">mahāsatipaṭṭhānasutte</span> (dī. ni. 2.372 ādayo; ma. ni. 1.105 ādayo) vuttānaṃ ānāpānapabbādīnaṃ vasena. Tathā <span class="bld">pañcavidhena dhammānupassana</span>nti etthāpi daṭṭhabbaṃ. Ettha ca uṭṭhānakabhaṇḍasadisatā taṃtaṃsatipaṭṭhānabhāvanānubhāvassa daṭṭhabbā. <span class="bld">Bhikkhugocarā hi ete</span>. Vuttañhi ‘‘gocare, bhikkhave, caratha sake pettike visaye’’tiādi (saṃ. ni. 5.372; dī. ni. 3.80).</p>
- <p class="bodytext">Kāyānupassanādipaṭipattiyā bhikkhu hotīti bhikkhuṃ ‘‘kāyānupassī viharatī’’tiādinā dasseti bhikkhumhi taṃniyamato. Tenāha <span class="bld">‘‘paṭipattiyā vā bhikkhubhāvadassanato’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samaṃ careyyā</span>ti kāyādivisamacariyaṃ pahāya kāyādīhi samaṃ careyya. Rāgādivūpasamena <span class="bld">santo,</span> indriyadamanena <span class="bld">danto,</span> catumagganiyamena <span class="bld">niyato,</span> seṭṭhacāritāya <span class="bld">brahmacārī</span>. Kāyadaṇḍādioropanena <span class="bld">nidhāya daṇḍaṃ</span>. So evarūpo bāhitapāpasamitapāpabhinnakilesatāhi <span class="bld">brāhmaṇā</span>disamañño veditabbo.</p>
- <p class="subhead">Kāyānupassanāuddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asammissato</span>ti vedanādayopi ettha sitā, ettha paṭibaddhāti kāye vedanādianupassanāpasaṅgepi āpanne tadamissatoti attho. Avayavīgāhasamaññātidhāvanasārādānābhinivesanisedhanatthaṃ kāyaṃ aṅgapaccaṅgehi, tāni ca kesādīhi, kesādike ca bhūtupādāyarūpehi <a name="V0.0146"></a> vinibbhujjanto <a name="M0.0148"></a> <span class="bld">‘‘tathā na kāye’’</span>tiādimāha. Pāsādādinagarāvayavasamūhe avayavīvādinopi avayavīgāhaṃ na karonti. Nagaraṃ nāma koci attho atthīti pana kesañci samaññātidhāvanaṃ siyāti itthipurisādisamaññātidhāvane nagaranidassanaṃ vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Yaṃ passati itthiṃ vā purisaṃ vā, nanu cakkhunā itthipurisadassanaṃ natthīti? Saccaṃ natthi, ‘‘itthiṃ passāmi, purisaṃ passāmī’’ti pana pavattasaññāya vasena <span class="bld">‘‘yaṃ passatī’’</span>ti vuttaṃ. Micchādassane vā diṭṭhiyā yaṃ passati, na taṃ diṭṭhaṃ, taṃ rūpāyatanaṃ na hoti, rūpāyatanaṃ vā taṃ na hotīti attho. Atha vā taṃ kesādibhūtupādāyasamūhasaṅkhātaṃ diṭṭhaṃ na hoti, diṭṭhaṃ vā yathāvuttaṃ na hotīti attho. <span class="bld">Yaṃ diṭṭhaṃ taṃ na passatī</span>ti yaṃ rūpāyatanaṃ, kesādibhūtupādāyasamūhasaṅkhātaṃ vā diṭṭhaṃ, taṃ paññācakkhunā bhūtato na passatīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na aññadhammānupassī</span>ti na aññasabhāvānupassī, asubhādito aññākārānupassī na hotīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Pathavīkāya</span>nti kesādipathaviṃ dhammasamūhattā kāyoti vadati, lakkhaṇapathavimeva vā anekappabhedasakalasarīragataṃ pubbāpariyabhāvena pavattamānaṃ samūhavasena gahetvā kāyoti vadati, evaṃ aññatthāpi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ajjhattabahiddhā</span>ti ajjhattabahiddhādhammānaṃ <span class="bld">ghaṭitārammaṇaṃ</span> ekato ārammaṇabhāvo natthīti attho, ajjhattabahiddhā dhammā vā ghaṭitārammaṇaṃ idaṃ natthīti attho. <span class="bld">Tīsu bhavesu kilesāna</span>nti bhavattayavisayānaṃ kilesānanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbatthika</span>nti sabbattha bhavaṃ. Sabbasmiṃ līne uddhaṭe ca citte icchitabbattā, sabbe vā līne uddhaṭe ca bhāvetabbā bojjhaṅgā atthikā etāyāti <span class="bld">sabbatthikā</span>. <span class="bld">Antosaṅkhepo</span>ti antoolīyanā kosajjanti attho.</p>
- <p class="bodytext">Avisesena dvīhipi nīvaraṇappahānaṃ vuttanti katvā puna ekekena vuttappahānavisesaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘visesenā’’</span>ti āha, ‘‘vineyya nīvaraṇānī’’ti avatvā abhijjhādomanassavinayassa vā payojanaṃ dassento <span class="bld">‘‘visesenā’’</span>tiādimāha. Kāyānupassanābhāvanāya ujuvipaccanīkānaṃ anurodhavirodhādīnaṃ <a name="V0.0147"></a> pahānadassanañhi etassa payojananti. <span class="bld">Kāyabhāvanāyā</span>ti <a name="M0.0149"></a> kāyānupassanābhāvanā adhippetā. <span class="bld">Tenā</span>ti anurodhādippahānavacanena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbatthikakammaṭṭhānaṃ</span> buddhānussati mettā maraṇassati asubhabhāvanā ca. Satisampajaññena etena yoginā parihariyamānaṃ taṃ sabbatthikakammaṭṭhānaṃ vuttaṃ satisampajaññabalena avicchinnassa tassa pariharitabbattā, satiyā vā samatho vutto samādhikkhandhasaṅgahitattā.</p>
- <p class="centered">Kāyānupassanāuddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Vedanānupassanādiuddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kevalaṃ panidhā</span>tiādinā idha ettakaṃ veditabbanti veditabbaṃ paricchedaṃ dasseti. <span class="bld">Addamadakkhī</span>ti dvepi ekatthā. <span class="bld">Sammaddaso</span>ti sammā passako.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sukhadukkhatopi cā</span>ti sukhādīnaṃ ṭhitivipariṇāmañāṇasukhatāya, vipariṇāmaṭṭhitiaññāṇadukkhatāya ca vuttattā tissopi ca sukhato tissopi ca dukkhato anupassitabbāti attho.</p>
- <p class="bodytext">Rūpādiārammaṇachandādiadhipatiñāṇādisahajātakāmāvacarādibhūminānattabhedānaṃ kusalākusalatabbipākakiriyānānattabhedassa ca <span class="bld">ādi</span>-saddena sasaṅkhārikāsaṅkhārikasavatthukāvatthukādinānattabhedānañca vasenāti yojetabbaṃ. <span class="bld">Suññatādhammassā</span>ti ‘‘dhammā honti, khandhā hontī’’tiādinā (dha. sa. 121) suññatāvāre āgatasuññatāsabhāvassa vasena. <span class="bld">Kāmañcetthā</span>tiādinā pubbe pahīnattā puna pahānaṃ na vattabbanti codanaṃ dasseti, maggacittakkhaṇe vā ekattha pahīnaṃ sabbattha pahīnaṃ hotīti visuṃ visuṃ na vattabbanti. Tattha purimacodanāya nānāpuggalaparihāro, pacchimāya nānācittakkhaṇikaparihāro. Lokiyabhāvanāya hi kāye pahīnaṃ na vedanādīsu vikkhambhitaṃ hoti. Yadipi na pavatteyya, na paṭipakkhabhāvanāya <a name="V0.0148"></a> tattha sā abhijjhādomanassassa appavatti hotīti puna tappahānaṃ vattabbamevāti. Ubhayattha vā ubhayaṃ sambhavato yojetabbaṃ. <span class="bld">Ekattha pahīnaṃ</span> <a name="M0.0150"></a> <span class="bld">sesesupi pahīnaṃ hotī</span>ti maggasatipaṭṭhānabhāvanaṃ, lokiyabhāvanāya vā sabbattha appavattimattaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Pañcapi khandhā loko’’ti hi catūsupi vuttanti.</p>
- <p class="centered">Vedanānupassanādiuddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Kāyānupassanāniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para356"></a><span class="paranum">356</span>. Sabbappakāravacanena uddese dassitā ajjhattādianupassanā pakārā ca gahitā. Tattha antogadhā cuddasa pakārā, kāyagatāsatisutte vuttā kesādivaṇṇakasiṇārammaṇacatukkajjhānappakārā, lokiyādippakārā cāti tepi gahitā eva. Niddese hi ekappakāraniddesena nidassanamattaṃ katanti, sabbappakāraggahaṇañca bāhiresupi ekadesasambhavato katanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tiriyaṃ tacaparicchinna</span>nti ettha nanu kesalomanakhānaṃ atacaparicchinnatā tacassa ca atthīti? Yadipi atthi, tacaparicchinnabahulatāya pana tacaparicchinnatā na na hoti kāyassāti evaṃ vuttaṃ. Taco pariyanto assāti tacapariyantoti vuttoti etena pana vacanena kāyekadesabhūto taco gahito eva. Tappaṭibaddhā ca kesādayo tadanupaviṭṭhamūlā tacapariyantāva hontīti dvattiṃsākārasamūho sabbopi kāyo tacapariyantoti vuttoti veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Pūraṃ nānappakārassā’’</span>ti vuttaṃ, ke pana te pakārā? Yehi nānappakāraṃ asuci vuttanti kesā lomātiādi vuttanti imamatthaṃ dīpento āha <span class="bld">‘‘ete kesādayo ākārā’’</span>ti. Ākārā pakārāti hi eko attho.</p>
- <p class="bodytext">Nisinnassa <a name="V0.0149"></a> yāva aparipphandanisajjāmūlakaṃ dukkhaṃ uppajjati, yāvatā uṭṭhāti vā, tāva eko <span class="bld">nisajjavāro</span>. Yena vidhinā uggahe kusalo hoti, so sattavidho vidhi <span class="bld">‘‘uggahakosalla’’</span>nti vuccati, taṃnibbattaṃ vā ñāṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Pathavīdhātubahulabhāvato matthaluṅgassa karīsāvasāne tantiāropanamāha. Ettha pana <span class="bld">maṃsaṃ…pe… vakkaṃ…pe… kesā</span>ti evaṃ vakkapañcakādīsu <a name="M0.0151"></a> anulomasajjhāyaṃ vatvā paṭilomasajjhāyo purimehi sambandho vutto. Svāyaṃ ye parato visuṃ tipañcāhaṃ, purimehi ekato tipañcāhanti chapañcāhaṃ sajjhāyā vakkhamānā, tesu ādiantadassanavasena vuttoti daṭṭhabbo. Anulomapaṭilomasajjhāyepi hi paṭilomasajjhāyo antimoti. Sajjhāyappakārantaraṃ vā etampīti veditabbaṃ. <span class="bld">Hatthasaṅkhalikā</span> aṅgulipanti. <span class="bld">Lakkhaṇapaṭivedhassā</span>ti asubhalakkhaṇapaṭivedhassa, dhātulakkhaṇapaṭivedhassa vā.</p>
- <p class="bodytext">Attano bhāgo sabhāgo, sabhāgena paricchedo <span class="bld">sabhāgaparicchedo,</span> heṭṭhuparitiriyantehi sakakoṭṭhāsikakesantarādīhi ca paricchedoti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhātuvibhaṅgo</span> (ma. ni. 3.342 ādayo) pukkusātisuttaṃ. <span class="bld">Sādhāraṇavasenā</span>ti ettakeneva siddhe <span class="bld">sabba</span>-ggahaṇaṃ vaṇṇakasiṇavasena catukkajjhānikasamathasādhāraṇattassa ca dassanatthaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Okkamanavissajjana</span>nti paṭipajjitabbavajjetabbe maggeti attho. <span class="bld">Bahiddhā puthuttārammaṇe</span>ti ettha kāyānupassanaṃ hitvā subhādivasena gayhamānā kesādayopi bahiddhā puthuttārammaṇānevāti veditabbā. <span class="bld">Ukkuṭṭhukkaṭṭhiṭṭhāneyeva uṭṭhahitvā</span>ti pubbe viya ekattha katāya ukkuṭṭhiyā kamena sabbatālesu patitvā uṭṭhahitvā pariyantatālaṃ āditālañca agantvā tato tato tattha tattheva katāya ukkuṭṭhiyā uṭṭhahitvāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Adhicitta</span>nti samathavipassanācittaṃ. <span class="bld">Anuyuttenā</span>ti yuttapayuttena, bhāventenāti attho. <span class="bld">Samādhinimittaṃ</span> upalakkhaṇākāro samādhiyeva. <span class="bld">Manasi kātabba</span>nti citte kātabbaṃ, uppādetabbanti attho. Samādhikāraṇaṃ vā ārammaṇaṃ samādhinimittaṃ āvajjitabbanti attho. Ṭhānaṃ atthīti vacanaseso, taṃ cittaṃ kosajjāya saṃvatteyya, etassa saṃvattanassa kāraṇaṃ atthīti <a name="V0.0150"></a> attho. Taṃ vā manasikaraṇaṃ cittaṃ kosajjāya saṃvatteyyāti etassa ṭhānaṃ kāraṇanti attho. <span class="bld">Na ca pabhaṅgū</span>ti kammaniyabhāvūpagamanena ca pabhijjanasabhāvanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ālimpetī</span>ti ādīpeti jāleti. <span class="bld">Tañcā</span>ti taṃ piḷandhanavikatisaṅkhātaṃ atthaṃ payojanaṃ. <span class="bld">Assā</span>ti suvaṇṇakārassa <span class="bld">anubhoti</span> sambhoti sādheti<a name="M0.0152"></a>. <span class="bld">Assa</span> vā suvaṇṇassa <span class="bld">taṃ</span> atthaṃ suvaṇṇakāro <span class="bld">anubhoti</span> pāpuṇāti.</p>
- <p class="bodytext">Abhiññāya iddhividhādiñāṇena sacchikaraṇīyassa iddhividhapaccanubhavanādikassa <span class="bld">abhiññāsacchikaraṇīyassa</span>. Paccakkhaṃ yassa atthi, so sakkhi, sakkhino bhabbatā <span class="bld">sakkhibhabbatā,</span> sakkhibhavanatāti vuttaṃ hoti. Sakkhi ca so bhabbo cāti vā <span class="bld">sakkhibhabbo</span>. Ayañhi iddhividhādīnaṃ bhabbo, tattha ca sakkhīti sakkhibhabbo, tassa bhāvo <span class="bld">sakkhibhabbatā,</span> taṃ pāpuṇāti. <span class="bld">Āyatane</span>ti pubbahetādike kāraṇe sati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sītibhāva</span>nti nibbānaṃ, kilesadarathavūpasamaṃ vā. <span class="bld">Sampahaṃsetī</span>ti samapavattaṃ cittaṃ tathāpavattiyā paññāya toseti uttejeti. Yadā vā nirassādaṃ cittaṃ bhāvanāya na pakkhandati, tadā jātiādīni saṃvegavatthūni paccavekkhitvā <span class="bld">sampahaṃseti</span> samuttejeti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tiriyaṃ aññamaññena paricchinnā,</span> kathaṃ? <span class="bld">Dve kesā ekato natthī</span>ti. <span class="bld">Āsayo</span>ti nissayo, paccayoti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nakhā tiriyaṃ aññamaññena paricchinnā</span>ti visuṃ vavatthitataṃ sandhāya vuttaṃ. Tameva hi atthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘dve nakhā ekato natthī’’</span>ti āhāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sukhumampī</span>ti yathāvuttaoḷārikacammato sukhumaṃ antomukhacammādi. Koṭṭhāsesu vā tacena paricchinnattā yaṃ durupalakkhaṇīyaṃ, taṃ ‘‘sukhuma’’nti vuttaṃ. Tañhi vuttanayena tacaṃ vivaritvā passantassa pākaṭaṃ hotīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tālaguḷapaṭalaṃ</span> <a name="V0.0151"></a> nāma pakkatālaphalalasikaṃ tālapaṭṭikāya limpitvā sukkhāpetvā uddharitvā gahitapaṭalaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ timattānī</span>ti evaṃ-matta-saddehi gopphakaṭṭhikādīni avuttānipi dassetīti veditabbaṃ. <span class="bld">Kīḷāgoḷakāni</span> suttena bandhitvā aññamaññaṃ ghaṭṭetvā kīḷanagoḷakāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tattha jaṅghaṭṭhikassa patiṭṭhitaṭṭhāna</span>nti jaṇṇukaṭṭhimhi pavisitvā ṭhitaṭṭhānanti adhippāyo. <span class="bld">Tena</span> aṭṭhinā <span class="bld">patiṭṭhitaṭṭhānaṃ</span> yaṃ <span class="bld">kaṭiṭṭhino,</span> taṃ <span class="bld">aggachinnamahāpunnāgaphalasadisaṃ. Sīsakapaṭṭaveṭhakaṃ</span> veṭhetvā ṭhapitasīsamayaṃ paṭṭakaṃ. Suttakantanasalākāviddhā <a name="M0.0153"></a> goḷakā vaṭṭanāti vuccanti, vaṭṭanānaṃ āvali <span class="bld">vaṭṭanāvali</span>. <span class="bld">Avalekhanasatthakaṃ</span> ucchutacāvalekhanasatthakaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vakkabhāgena paricchinna</span>nti vakkapariyantabhāgena paricchinnaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sakkharasudhāvaṇṇa</span>nti marumpehi katasudhāvaṇṇaṃ. ‘‘Setasakkharasudhāvaṇṇa’’nti ca pāṭhaṃ vadanti, setasakkharāvaṇṇaṃ sudhāvaṇṇañcāti attho.</p>
- <p class="bodytext">Yattha annapānaṃ nipatitvā tiṭṭhatīti sambandho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Visamacchinnakalāpo</span> visamaṃ udakaṃ paggharati, evameva sarīraṃ kesakūpādivivarehi upari heṭṭhā tiriyañca visamaṃ paggharatīti dassetuṃ <span class="bld">visamacchinna</span>-ggahaṇaṃ karoti.</p>
- <p class="bodytext">Atikaṭukaaccuṇhādiko <span class="bld">visabhāgāhāro</span> uṇhakāle pavattamānānaṃ dhātūnaṃ visabhāgattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekattārammaṇabaleneva vā</span>ti vikkhambhitanīvaraṇena susamāhitacittena upaṭṭhitassa nānārammaṇavipphandanavirahena ekasabhāvassa ārammaṇassa vasena. Tañhi ekattārammaṇaṃ upaṭṭhahamānameva attani abhiratiṃ, sātisayaṃ pharaṇapītiṃ, iṭṭhākārānubhavanañca somanassaṃ uppādeti. Na hi abhiratisomanassehi vinā anatikkantapītisukhassa ekattupaṭṭhānaṃ atthīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avisesato</span> <a name="V0.0152"></a> <span class="bld">pana sādhāraṇavasenā</span>ti paṭikūladhātuvaṇṇavisesaṃ akatvā samathavipassanāsādhāraṇavasenāti attho. <span class="bld">Tividhenā</span>ti anulomādinā vakkhamānena. <span class="bld">Cha māse</span>ti addhamāse ūnepi māsaparicchedena paricchijjamāne sajjhāye cha māsā paricchedakā hontīti katvā vuttanti veditabbaṃ. Paricchijjamānassa māsantaragamananivāraṇañhi chamāsaggahaṇaṃ, na sakalachamāse parivattadassanatthaṃ. <span class="bld">Ācariyā</span>ti aṭṭhakathācariyā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Lakkhaṇa</span>nti dhātupaṭikūlalakkhaṇaṃ. Janaṃ na arahantīti <span class="bld">ajaññā,</span> jane pavesetuṃ ayuttā jigucchanīyāti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭipāṭiyā aṭṭhīnī</span>ti paṭipāṭiyā aṭṭhīni koṭiyā ṭhitāni. Na ettha koci attā nāma atthi, aṭṭhīni eva aṭṭhipuñjamatto evāyaṃ saṅghāṭoti dasseti<a name="M0.0154"></a>. <span class="bld">Anekasandhiyamito</span>ti anekehi sandhīhi yamito sambaddho so aṭṭhipuñjoti dasseti. <span class="bld">Na kehicī</span>ti yamentaṃ attānaṃ paṭisedheti. <span class="bld">Codito</span> jarāya maraṇābhimukhagamanena codito.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mahābhūtaṃ upādārūpena paricchinnaṃ</span> ‘‘nīlaṃ pītaṃ sugandhaṃ duggandha’’ntiādinā. <span class="bld">Upādārūpaṃ mahābhūtena</span> tannissitassa tassa tato bahi abhāvā. Chāyātapānaṃ ātapapaccayachāyuppādakabhāvo aññamaññaparicchedakatā. Rūpakkhandhassa pariggahitattā tadantogadhānaṃ cakkhādiāyatanadvārānaṃ vasena taṃtaṃdvārikā arūpino khandhā pākaṭā honti, āyatanāni ca dvārāni ca āyatanadvārānīti vā attho. Tena rūpāyatanādīnañca vasenāti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sappaccayā</span>ti sappaccayabhāvā, paccayāyattaṃ hutvā nibbattanti vuttaṃ hoti. Samāno vā sadiso yutto paccayo sappaccayo, tasmā <span class="bld">sappaccayā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ettako</span>ti yathāvuttena ākārena paguṇo koṭṭhāso. Uggahova <span class="bld">uggahasandhi</span>. Vaṇṇādimukhena hi upaṭṭhānaṃ ettha sandhīyati sambajjhatīti ‘‘sandhī’’ti vuccati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upaṭṭhātī</span>ti vaṇṇādivasena upaṭṭhātīti attho. <span class="bld">Pañcaṅgasamannāgate</span>ti nātidūranāccāsannagamanāgamanasampannanti ekaṅgaṃ, divā abbokiṇṇaṃ rattiṃ appasaddaṃ appanigghosanti ekaṃ, appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassanti <a name="V0.0153"></a> ekaṃ, tasmiṃ kho pana senāsane viharantassa appakasirena uppajjati cīvara…pe… parikkhāroti ekaṃ, tasmiṃ pana senāsane therā bhikkhū viharanti bahussutāti ekaṃ (a. ni. 10.11). <span class="bld">Pañcaṅgasamannāgatenā</span>ti appābādhāsāṭheyyasaddhāpaññāvīriyehi padhāniyaṅgehi samannāgatena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uṭṭhānakadāya</span>nti tehi khettehi uṭṭhānakaṃ, tehi dātabbadhaññanti attho. Ettha ca aṭṭhakumbhadāyakakhettaṃ viya mukhadhovanakiccaṃ, soḷasakumbhadāyakaṃ viya khādanabhuñjanakiccaṃ daṭṭhabbaṃ lahukagarukabhāvato. Tato pana yaṃ dukkhaṃ nibbattati, taṃ aññañca dvattiṃsākāramanasikārena ca nivattatīti āha <span class="bld">‘‘ettheva kammaṃ kātabba’’</span>nti. <span class="bld">Ettāvatā</span>ti ekadivasaṃ tiṃsa vāre manasikāraṭṭhapanena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sahassuddhāraṃ</span> <a name="M0.0155"></a> <span class="bld">sādhetvā</span>ti sahassavaḍḍhitaṃ iṇaṃ yojetvā. Uddharitabboti <span class="bld">uddhāro</span>ti hi vaḍḍhi vuccatīti. <span class="bld">Suddhacittenā</span>ti vikkhepādikilesavirahitacittena. Kesādīsu tace rajjantā succhavicammaṃ tacoti gahetvā ‘‘suvaṇṇādivaṇṇo me taco’’tiādinā rajjanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tesu dve ekamaggaṃ paṭipajjamānā nāma na hontī</span>ti yathā tathā vā palāyantīti attho. Tattha rāgādivatthubhāvena dvattiṃsākārānaṃ corasadisatā anatthāvahatā daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext">Kammameva visesādhigamassa ṭhānanti <span class="bld">kammaṭṭhānaṃ</span> bhāvanā vuccati. Tenāha <span class="bld">‘‘manasikarontassa appanaṃ pāpuṇātī’’</span>ti. Kammassa vā bhāvanāya ṭhānaṃ ārammaṇaṃ appanārammaṇabhāvūpagamanena appanaṃ pāpuṇātīti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mānajātiko</span>ti etena laṅghanasamatthatāyogena upasamarahitataṃ dasseti. Cittampi hi tathā nānārammaṇesu vaḍḍhitaṃ upasamarahitanti dassetabbanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hatthe gahitapañhavatthu pākatikamevā</span>ti visuddhimagge vuttataṃ sandhāyāha. Tattha hi vuttaṃ –</p>
- <p class="indent">‘‘Mālakatthero kira dīghabhāṇakaabhayattheraṃ hatthe gahetvā ‘āvuso abhaya, imaṃ tāva <a name="V0.0154"></a> pañhaṃ uggaṇhāhī’ti vatvā āha ‘mālakatthero dvattiṃsakoṭṭhāsesu dvattiṃsapaṭhamajjhānalābhī, sace rattiṃ ekaṃ, divā ekaṃ samāpajjati, atirekaḍḍhamāsena puna sampajjati. Sace pana devasikaṃ ekameva samāpajjati, atirekamāsena puna sampajjatī’’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Idaṃ pana <span class="bld">ekaṃ manasikarontassa ekaṃ pāṭiyekkaṃ manasikarontassa dvattiṃsā</span>ti etassa sādhanatthaṃ nidassanavasena ānītanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anupādinnakapakkhe ṭhitānī</span>ti etena cetiyapabbatavāsī mahātissatthero viya, saṅgharakkhitattherupaṭṭhākasāmaṇero viya ca anupādinnakapakkhe ṭhapetvā gahetuṃ sakkontassa dasavidhāsubhavasena jīvamānakasarīrepi upaṭṭhite upacārappatti dassitā hotīti veditabbā. ‘‘Atthissa kāye’’ti pana sattavasena kesādīsu gayhamānesu yathā ‘‘imasmiṃ <a name="M0.0156"></a> kāye’’ti satta-ggahaṇarahite ahaṃkāravatthumhi viddhastāhaṃkāre sadā sannihite pākaṭe ca attano kāye upaṭṭhānaṃ hoti, na tathā tatthāti appanaṃ appattā ādīnavānupassanāva tattha hotīti adhippāyenāha <span class="bld">‘‘asubhānupassanāsaṅkhātā pana vipassanābhāvanā hotīti veditabbā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para357"></a><span class="paranum">357</span>. Ādimhi sevanā <span class="bld">āsevanā,</span> vaḍḍhanaṃ <span class="bld">bhāvanā,</span> punappunaṃ karaṇaṃ <span class="bld">bahulīkamma</span>nti ayametesaṃ viseso.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para362"></a><span class="paranum">362</span>. <span class="bld">Vatthupariññāyā</span>ti abhijjhādomanassānaṃ vatthubhūtassa kāyassa parijānanena. <span class="bld">Appitā</span>ti gamitā, sā ca vināsitatāti āha <span class="bld">‘‘vināsitā’’</span>ti. Appavattiyaṃ ṭhapitātipi <span class="bld">appitā</span>ti ayamattho niruttisiddhiyā vuttoti daṭṭhabbo. <span class="bld">Vigatantā katā</span>ti idāni kātabbo anto etesaṃ natthīti vigatantā, evaṃbhūtā katāti attho. Kammameva visesādhigamassa ṭhānaṃ <span class="bld">kammaṭṭhānaṃ,</span> kamme vā ṭhānaṃ bhāvanārambho <span class="bld">kammaṭṭhānaṃ,</span> tañca anupassanāti āha <span class="bld">‘‘anupassanāya kammaṭṭhāna’’</span>nti, anupassanāya vuttanti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Kāyānupassanāniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Vedanānupassanāniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para363"></a><span class="paranum">363</span>. Sampajānassa <a name="V0.0155"></a> vediyanaṃ <span class="bld">sampajānavediyanaṃ</span>. <span class="bld">Vatthu</span>nti sukhādīnaṃ ārammaṇamāha, tena vatthu ārammaṇaṃ etissāti <span class="bld">vatthuārammaṇā</span>ti samāso daṭṭhabbo. <span class="bld">Vohāramattaṃ hotī</span>ti etena ‘‘sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’’ti idaṃ vohāramattena vuttanti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vīriyasamādhiṃ yojetvā</span>ti adhivāsanavīriyassa adhimattatāya tassa samatāya ubhayaṃ saha yojetvā. <span class="bld">Saha paṭisambhidāhī</span>ti lokuttarapaṭisambhidāhi saha. Lokiyānampi vā sati uppattikāle tattha samatthataṃ sandhāya <span class="bld">‘‘saha paṭisambhidāhī’’</span>ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Samasīsī</span>ti vārasamasīsī hutvā paccavekkhaṇavārassa anantaravāre parinibbāyīti <a name="M0.0157"></a> attho. <span class="bld">Saṅkhepamanasikāravasena</span> mahāsatipaṭṭhāne, <span class="bld">vitthāramanasikāravasena</span> rāhulovādadhātuvibhaṅgādīsu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Phassapañcamakeyevā</span>ti <span class="bld">eva</span>-saddena vuttesu tīsupi mukhesu pariggahassa samānataṃ dasseti. Nāmarūpavavatthānassa adhippetattā niravasesarūpapariggahassa dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘vatthu nāma karajakāyo’’</span>ti āha, na cakkhādīni chavatthūnīti. Karajakāyassa pana vatthubhāvasādhanatthaṃ ‘‘idañca pana me viññāṇaṃ ettha sitaṃ, ettha paṭibaddha’’nti (dī. ni. 1.235; ma. ni. 2.252) suttaṃ ābhataṃ.</p>
- <p class="bodytext">Phassaviññāṇānaṃ pākaṭatā kesañci hotīti yesaṃ na hoti, te sandhāyāha <span class="bld">‘‘phassavasena vā hi…pe… na pākaṭaṃ hotī’’</span>ti. Tesaṃ pana aññesañca sabbesaṃ veneyyānaṃ vedanā pākaṭāti āha <span class="bld">‘‘vedanāvasena pana pākaṭaṃ hotī’’</span>ti. <span class="bld">Satadhotasappi</span> nāma satavāraṃ vilāpetvā vilāpetvā udake pakkhipitvā uddharitvā gahitasappi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vinivattetvā</span>ti catukkhandhasamudāyato visuṃ uddharitvā. Mahāsatipaṭṭhānasuttādīsu katthaci paṭhamaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ vatvā pacchā arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena vinivattetvā dassitaṃ. Katthaci arūpakammaṭṭhānaṃ eva vedanāvasena arūparāsito, ñātapariññāya pariññātato vā rūpārūparāsito vā vinivattetvā dassitaṃ. Tatthāpi yesu paṭhamaṃ ñātapariññā vuttā, tesu tadantogadhaṃ<a name="V0.0156"></a>. Yesu na vuttā, tesu ca vedanāya ārammaṇamattaṃ saṃkhittaṃ pāḷianāruḷhaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ sandhāya rūpakammaṭṭhānassa paṭhamaṃ kathitatā vuttāti veditabbā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Manoviññeyyānaṃ dhammānaṃ iṭṭhānaṃ kantāna’’ntiādinā (ma. ni. 3.306) nayena vuttaṃ chagehassitasomanassaṃ pañcakāmaguṇesu assādānupassino eva hotīti āha <span class="bld">‘‘pañcakāmaguṇāmisanissitā cha gehassitasomanassavedanā’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Vedanānupassanāniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Cittānupassanāniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para365"></a><span class="paranum">365</span>. Kilesasampayuttānaṃ <a name="M0.0158"></a> dhammānaṃ kehici kilesehi vippayogepi sati yehi sampayuttā, tehi saṃkilesabhāvena sadisehi saṃkiliṭṭhattā itarehipi na visuddhatā hotīti āha <span class="bld">‘‘na pacchimapadaṃ bhajantī’’</span>ti. <span class="bld">Duvidha</span>nti visuṃ vacanaṃ sarāgasadosehi visiṭṭhaggahaṇatthaṃ. Avipassanupagattā <span class="bld">‘‘idha okāsova natthī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Cittānupassanāniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Dhammānupassanāniddeso</p>
- <p class="subhead">Ka. nīvaraṇapabbavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para367"></a><span class="paranum">367</span>. Kaṇhasukkānaṃ yuganaddhatā natthīti pajānanakāle abhāvā <span class="bld">‘‘abhiṇhasamudācāravasenā’’</span>ti āha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Subhampī</span>ti <a name="V0.0157"></a> kāmacchandopi. So hi attano gahaṇākārena ‘‘subha’’nti vuccati, tenākārena pavattamānakassa aññassa kāmacchandassa nimittattā <span class="bld">‘‘nimitta’’</span>nti cāti. Ākaṅkhitassa hitasukhassa anupāyabhūto manasikāro <span class="bld">anupāyamanasikāro. Tatthā</span>ti nipphādetabbe ārammaṇabhūte ca duvidhepi subhanimitte.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asubhampī</span>ti asubhajjhānampi. Taṃ pana dasasu asubhesu kesādīsu ca pavattaṃ daṭṭhabbaṃ. Kesādīsu hi saññā asubhasaññāti girimānandasutte vuttāti. Ettha catubbidhassapi ayonisomanasikārassa yonisomanasikārassa ca dassanaṃ niravasesadassanatthaṃ katanti veditabbaṃ. Tesu pana asubhe subhanti asubhanti ca manasikāro idhādhippeto, tadanukulattā vā itarepīti.</p>
- <p class="bodytext">Bhojane mattaññuno thinamiddhābhibhavābhāvā otāraṃ alabhamāno kāmarāgo pahīyatīti vadanti. Bhojananissitaṃ pana āhārepaṭikūlasaññaṃ, tabbipariṇāmassa tadādhārassa tassa ca upanissayabhūtassa asubhatādidassanaṃ, kāyassa ca āhāraṭṭhitikatādidassanaṃ so <a name="M0.0159"></a> uppādetīti tassa kāmacchando pahīyateva, abhidhammapariyāyena sabbopi lobho kāmacchandanīvaraṇanti āha <span class="bld">‘‘arahattamaggenā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Odissakānodissakadisāpharaṇāna</span>nti attagaruatippiyasahāyamajjhattavasena odissakatā, sīmābhede kate anodissakatā, ekadisāpharaṇavasena disāpharaṇatā mettāya uggahaṇe veditabbā. Vihāraracchāgāmādivasena vā odissakadisāpharaṇaṃ, vihārādiuddesarahitaṃ puratthimādidisāvasena anodissakadisāpharaṇanti evaṃ vā dvidhā uggahaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘odissakānodissakadisāpharaṇāna’’</span>nti vuttaṃ. Uggaho ca yāva upacārā daṭṭhabbo, uggahitāya āsevanā <span class="bld">bhāvanā</span>. Tattha ‘‘sabbe sattā pāṇā bhūtā puggalā attabhāvapariyāpannā’’ti etesaṃ vasena pañcavidhā, ekekasmiṃ ‘‘averā hontu, abyāpajjā, anīghā, sukhī attānaṃ pariharantū’’ti catudhā pavattito vīsatividhā vā anodhisopharaṇā mettā, ‘‘sabbā itthiyo purisā ariyā anariyā devā manussā vinipātikā’’ti sattodhikaraṇavasena pavattā sattavidhā, aṭṭhavīsatividhā vā odhisopharaṇā mettā, dasahi disāhi disodhikaraṇavasena pavattā dasavidhā ca disāpharaṇā mettā, ekekāya vā disāya sattādiitthiādiaverādiyogena asītādhikacatusatappabhedā anodhisoodhisopharaṇā veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyavināmanā</span>ti <a name="V0.0158"></a> kāyassa vividhena ākārena nāmanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atibhojane nimittaggāho</span>ti atibhojane thinamiddhassa nimittaggāho, ‘‘ettake bhutte thinamiddhassa kāraṇaṃ hoti, ettake na hotī’’ti thinamiddhassa kāraṇākāraṇaggāhoti attho. Dhutaṅgānaṃ vīriyanissitattā āha <span class="bld">‘‘dhutaṅganissitasappāyakathāyapī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Kukkuccampi katākatānusocanavasena pavattamānaṃ uddhaccena samānalakkhaṇaṃ avūpasamasabhāvamevāti cetaso avūpasamo <span class="bld">‘‘uddhaccakukkuccamevā’’</span>ti vutto.</p>
- <p class="bodytext">Bahussutassa ganthato ca atthato ca atthādīni vicinantassa cetaso vikkhepo na hoti yathāvidhipaṭipattiyā yathānurūpapatikārappavattiyā katākatānusocanañcāti <span class="bld">‘‘bāhusaccenapi uddhaccakukkuccaṃ pahīyatī’’</span>ti āha. Vuḍḍhasevitā ca vuḍḍhasīlitaṃ āvahatīti cetovūpasamakarattā uddhaccakukkuccappahānakāritā <a name="M0.0160"></a> vuttā. Vuḍḍhataṃ pana anapekkhitvā vinayadharā kukkuccavinodakā kalyāṇamittā vuttāti daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext">Tiṭṭhati etthāti ṭhānīyā, vicikicchāya ṭhānīyā <span class="bld">vicikicchāṭhānīyā</span>. Ṭhātabbāti vā ṭhānīyā, vicikicchā ṭhānīyā etesūti <span class="bld">vicikicchāṭhānīyā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Kāmaṃ bahussutatāparipucchakatāhi aṭṭhavatthukāpi vicikicchā pahīyati, tathāpi ratanattayavicikicchāmūlikā sesavicikicchāti katvā āha <span class="bld">‘‘tīṇi ratanāni ārabbhā’’</span>ti. Vinaye pakataññutā ‘‘sikkhāya kaṅkhatī’’ti (dha. sa. 1008; vibha. 915) vuttāya vicikicchāya pahānaṃ karotīti āha <span class="bld">‘‘vinaye ciṇṇavasībhāvassapī’’</span>ti. <span class="bld">Okappaniyasaddhāsaṅkhātaadhimokkhabahulassā</span>ti anupavisanasaddhāsaṅkhātaadhimokkhena adhimuccanabahulassa. Adhimuccanañca adhimokkhuppādanamevāti daṭṭhabbaṃ. Saddhāya vā ninnatā <span class="bld">adhimutti</span>.</p>
- <p class="centered">Nīvaraṇapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Kha. bojjhaṅgapabbavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Khandhādipāḷiyā <a name="V0.0159"></a> attho khandhādīnaṃ atthoti katvā āha <span class="bld">‘‘khandha…pe… vipassanānaṃ atthasannissitaparipucchābahulatā’’</span>ti. Tena pāḷimuttakapucchā na tathā paññāsaṃvattanikā, yathā atthapaṭipucchāti dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Mandattā aggijālādīsu āpodhātuādīnaṃ viya vīriyādīnaṃ sakicce asamatthatā vuttā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pattaṃ nīharantova taṃ sutvā</span>ti ettha pañcābhiññattā dibbasotena assosīti vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pasādasinehābhāvenā</span>ti pasādasaṅkhātassa sinehassa abhāvena. <span class="bld">Gadrabhapiṭṭhe</span> lūkharajo lūkhataro hutvā dissatīti atilūkhatāya taṃsadise.</p>
- <p class="bodytext">Saṃvejanapasādanehi tejanaṃ tosanañca <span class="bld">sampahaṃsanā</span>ti.</p>
- <p class="centered">Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext">Samathavipassanāsuddhavipassanāvasena <a name="M0.0161"></a> paṭhamassa itaresañca kathitattāti attho. <span class="bld">Maggasampayuttā sati kāyānupassanā nāmā</span>ti āgamanavasena vuttaṃ. <span class="bld">Evaṃ tāva desanā puggale tiṭṭhatī</span>ti kāyānupassīādīnaṃ āgamanavasena visesetvā vuttā satipaṭṭhānadesanā puggale tiṭṭhatīti attho. Na hi sakkā ekassa anekasamaṅgitā vattuṃ ekakkhaṇe anekasatisambhavāvabodhapasaṅgā, puggalaṃ pana āmasitvā sakiccaparicchinne dhamme vuccamāne kiccabhedena ekissāpi satiyā anekanāmatā hotīti dassento <span class="bld">‘‘kāye panā’’</span>tiādimāha. Yathā hi puggalakiccaṃ dhammā evāti dhammabhedena kāyānupassīādipuggalabhedova hoti, na evaṃ dhammassa dhammo kiccanti na dhammabhedena tassa bhedo, tasmā ekāva sati catuvipallāsappahānabhūtā magge samiddhā anatthantarena tappahānakiccabhedena cattāri nāmāni labhatīti ayamettha adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para374"></a><span class="paranum">374</span>. Abhidhammabhājanīye <a name="V0.0160"></a> ‘‘kathañca bhikkhu kāye kāyānupassī viharati? Idha bhikkhu yasmiṃ samaye…pe… dandhābhiññaṃ kāye kāyānupassī, yā tasmiṃ samaye satī’’tiādinā āgamanavasena visesitāni satipaṭṭhānāni puggale ṭhapetvā desetvā puna ‘‘tattha katamaṃ satipaṭṭhānaṃ? Idha bhikkhu yasmiṃ samaye…pe… dandhābhiññaṃ…pe… yā tasmiṃ samaye satī’’tiādinā puggalaṃ anāmasitvā āgamavisesanañca akatvā catukiccasādhakekasativasena suddhikasatipaṭṭhānanayo vuttoti ayamettha nayadvaye viseso.</p>
- <p class="centered">Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Satipaṭṭhānavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">8. Sammappadhānavibhaṅgo</p>
- <p class="title">1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para390"></a><span class="paranum">390</span>. <span class="bld">Kāraṇappadhānā</span>ti <a name="M0.0162"></a><a name="V0.0161"></a> ‘‘anuppannapāpakānuppādādiatthā’’ti gahitā tatheva te hontīti taṃ atthaṃ sādhentiyevāti etassa atthassa dīpako sammā-saddoti yathādhippetatthassa anuppannapāpakānuppādādino kāraṇabhūtā, padhānakāraṇabhūtāti attho. Sammāsaddassa upāyayonisoatthadīpakataṃ sandhāya <span class="bld">‘‘upāyappadhānā yonisopadhānā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Paṭipannako</span>ti bhāvanamanuyutto. Bhusaṃ yogo payogo, payogova parakkamo <span class="bld">payogaparakkamo</span>. <span class="bld">Etānī</span>ti ‘‘vāyamatī’’tiādīni ‘‘āsevamāno vāyamatī’’tiādinā yojetabbāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anuppannāti avattabbataṃ āpannāna</span>nti bhūmiladdhārammaṇādhiggahitāvikkhambhitāsamugghātituppannānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para391"></a><span class="paranum">391</span>. <span class="bld">Dhammacchando</span>ti taṇhādiṭṭhivīriyacchandā viya na añño dhammo, atha kho chandaniyasabhāvo evāti dassento āha <span class="bld">‘‘sabhāvacchando’’</span>ti. Tattha ‘‘yo kāmesu kāmacchando’’tiādīsu (dha. sa. 1103) taṇhā chandoti vuttāti veditabbo, ‘‘sabbeva nu kho, mārisa, samaṇabrāhmaṇā ekantavādā ekantasīlā ekantachandā ekantaajjhosānā’’ti (dī. ni. 2.366) ettha diṭṭhi, pamādaniddese ‘‘nikkhittachandatā nikkhittadhuratā’’ti vīriyanti vaṇṇeti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para394"></a><span class="paranum">394</span>. <span class="bld">Vāyamati</span> <a name="V0.0162"></a> <span class="bld">vīriyaṃ ārabhatī</span>ti padadvayassapi niddeso vīriyaniddesoyevāti adhippāyenāha ‘‘vīriyaniddese’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para406"></a><span class="paranum">406</span>. <span class="bld">Sabbapubbabhāge</span>ti sabbamaggānaṃ pubbabhāge. <span class="bld">Purimasmi</span>nti ‘‘anuppannā me kusalā dhammā anuppajjamānā anatthāya saṃvatteyyu’’nti etthāpi <span class="bld">‘‘samathavipassanāva gahetabbā’’</span>ti vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ, taṃ pana maggānuppannatāya bhāvato anuppajjamāne ca tasmiṃ vaṭṭānatthasaṃvattanato na yuttanti paṭikkhipati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mahantaṃ</span> <a name="M0.0163"></a> <span class="bld">gāravaṃ hoti,</span> tasmā ‘‘saṅghagāravena yathāruci vindituṃ na sakkā’’ti saṅghena saha na nikkhami. <span class="bld">Atimandāni no</span>ti nanu atimandānīti attho. Santasamāpattito aññaṃ santhambhanakāraṇaṃ balavaṃ natthīti <span class="bld">‘‘tato parihīnā santhambhituṃ na sakkontī’’</span>ti āha. Na hi mahārajjumhi chinne suttatantū sandhāretuṃ sakkontīti. Samathe vatthuṃ dassetvā tena samānagatikā vipassanā cāti iminā adhippāyenāha <span class="bld">‘‘evaṃ uppannā samathavipassanā…pe… saṃvattantī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tattha anuppannāna</span>nti ettha tattha duvidhāya sammappadhānakathāya, <span class="bld">tattha</span> vā pāḷiyaṃ ‘‘anuppannāna’’nti etassa ayaṃ vinicchayoti adhippāyo. <span class="bld">Eteyevā</span>ti anamatagge saṃsāre uppannāyeva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cuddasa mahāvattāni</span> khandhake vuttāni āgantukaāvāsikagamikaanumodana bhattagga piṇḍacārika āraññika senāsana jantāgharavaccakuṭi ācariyaupajjhāyasaddhivihārikaantevāsikavattāni cuddasa. Tato aññāni pana kadāci tajjanīyakammakatādikāle pārivāsikādikāle ca caritabbāni dvāsīti khuddakavattānīti kathitāni daṭṭhabbāni. Na hi tāni sabbāsu avatthāsu caritabbāni, tasmā mahāvatte agaṇitāni. Tattha ‘‘pārivāsikānaṃ bhikkhūnaṃ vattaṃ paññāpessāmī’’ti ārabhitvā ‘‘na upasampādetabbaṃ…pe… na chamāyaṃ caṅkamante caṅkame caṅkamitabba’’nti (cūḷava. 76) vuttāni pakatatte caritabbavattāvasānāni chasaṭṭhi, tato paraṃ ‘‘na, bhikkhave, pārivāsikena bhikkhunā pārivāsikavuḍḍhatarena bhikkhunā saddhiṃ, mūlāyapaṭikassanārahena, mānattārahena, mānattacārikena, abbhānārahena bhikkhunā saddhiṃ ekacchanne āvāse vatthabba’’ntiādīni (cūḷava. 82) pakatatte caritabbehi anaññattā visuṃ visuṃ <a name="V0.0163"></a> agaṇetvā pārivāsikavuḍḍhatarādīsu puggalantaresu caritabbattā tesaṃ vasena sampiṇḍetvā ekekaṃ katvā gaṇetabbāni pañcāti ekasattati vattāni, ukkhepanīyakammakatavattesu vattapaññāpanavasena vuttaṃ ‘‘na pakatattassa bhikkhuno abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ…pe… nahāne piṭṭhiparikammaṃ sāditabba’’nti (cūḷava. 75) idaṃ abhivādanādīnaṃ assādiyanaṃ ekaṃ, ‘‘na pakatatto bhikkhu sīlavipattiyā anuddhaṃsetabbo’’tiādīni (cūḷava. 51) ca dasāti evaṃ dvāsīti honti. Etesveva kānici tajjanīyakammakatādivattāni, kānici pārivāsikādivattānīti aggahitaggahaṇena dvāsītivattanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Idha <a name="M0.0164"></a> vipākānubhavanavasena tadārammaṇaṃ, avipakkavipākassa sabbathā avigatattā bhavitvā vigatamattavasena kammañca <span class="bld">‘‘bhutvā vigatuppanna’’</span>nti vuttaṃ, <span class="bld">na aṭṭhasāliniyaṃ</span> (dha. sa. aṭṭha. 1) viya rajjanādivasena anubhutvāpagataṃ javanaṃ, uppajjitvā niruddhatāvasena bhūtāpagatasaṅkhātaṃ sesasaṅkhatañca ‘‘bhūtāpagatuppanna’’nti, tasmā idha okāsakatuppannaṃ vipākameva vadati, na tattha viya kammampīti. <span class="bld">Anusayitakilesā</span>ti appahīnā maggena pahātabbā adhippetā. Tenāha <span class="bld">‘‘atītā vā…pe… na vattabbā’’</span>ti. Tesañhi ambataruṇopamāya vattamānāditā na vattabbāti.</p>
- <p class="bodytext">Āhatakhīrarukkho viya nimittaggāhavasena adhigataṃ ārammaṇaṃ, anāhatakhīrarukkho viya avikkhambhitatāya antogadhakilesaṃ ārammaṇaṃ daṭṭhabbaṃ, nimittaggāhakāvikkhambhitakilesā vā puggalā āhatānāhatakhīrarukkhasadisā. <span class="bld">Purimanayenevā</span>ti avikkhambhituppanne viya ‘‘imasmiṃ nāma ṭhāne nuppajjissantīti na vattabbā asamugghāṭitattā’’ti yojetvā vitthāretabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pāḷiya</span>nti paṭisambhidāpāḷiyaṃ (paṭi. ma. 3.21). Maggena pahīnakilesānameva tidhā navattabbataṃ apākaṭaṃ pākaṭaṃ kātuṃ ajātaphalarukkho ābhato, atītādīnaṃ appahīnatādassanatthampi <span class="bld">‘‘jātaphalarukkhena dīpetabba’’</span>nti āha. Tattha yathā acchinne rukkhe nibbattirahāni phalāni chinne anuppajjamānāni na kadāci sasabhāvāni ahesuṃ honti bhavissanti cāti atītādibhāvena na vattabbāni, evaṃ maggena pahīnakilesā ca daṭṭhabbā. Yathā ca chede asati phalāni uppajjissanti, sati ca nuppajjissantīti chedassa sātthakatā, evaṃ maggabhāvanāya ca sātthakatā yojetabbā.</p>
- <p class="centered">Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">3. Pañhapucchakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para427"></a><span class="paranum">427</span>. Pañhapucchake <a name="V0.0164"></a> yaṃ vuttaṃ <span class="bld">‘‘vīriyajeṭṭhikāya pana aññassa vīriyassa abhāvā na vattabbāni maggādhipatīnīti vā na maggādhipatīnīti vā’’</span>ti, ettha ‘‘maggādhipatīnī’’ti <a name="M0.0165"></a> na vattabbatāya eva aññassa vīriyassa abhāvo kāraṇanti daṭṭhabbaṃ. Chandassa pana cittassa vā namaggabhūtassa adhipatino tadā abhāvā ‘‘na maggādhipatīnī’’ti na vattabbānīti vuttaṃ. Chandacittānaṃ viya namaggabhūtassa aññassa vīriyādhipatino abhāvāti vā adhippāyo. Sammappadhānānaṃ tadā maggasaṅkhātaadhipatibhāvato vā ‘‘na maggādhipatīnī’’ti navattabbatā vuttāti veditabbā.</p>
- <p class="centered">Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Sammappadhānavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">9. Iddhipādavibhaṅgo</p>
- <p class="title">1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para431"></a><span class="paranum">431</span>. <span class="bld">Iddhi</span>-saddassa <a name="M0.0166"></a><a name="V0.0165"></a> paṭhamo kattuattho, dutiyo karaṇattho vutto, <span class="bld">pāda</span>-saddassa eko karaṇamevattho vutto. Pajjitabbāva iddhi vuttā, na ca ijjhantī pajjitabbā ca iddhi pajjanakaraṇena pādena samānādhikaraṇā hotīti <span class="bld">‘‘paṭhamenatthena iddhi eva pādo iddhipādo’’</span>ti na sakkā vattuṃ, tathā iddhikiriyākaraṇena sādhetabbā ca vuddhisaṅkhātā iddhi pajjanakiriyākaraṇena pajjitabbāti dvinnaṃ karaṇānaṃ na asamānādhikaraṇatā sambhavatīti <span class="bld">‘‘dutiyenatthena iddhiyā pādo iddhipādo’’</span>ti ca na sakkā vattuṃ, tasmā paṭhamenatthena iddhiyā pādo iddhipādo, dutiyenatthena iddhi eva pādo iddhipādoti evaṃ yojanā yujjati.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Chandaṃ ce…pe… ayaṃ vuccati chandasamādhī’’ti imāya pāḷiyā chandādhipati samādhi <span class="bld">chandasamādhī</span>ti adhipati-saddalopaṃ katvā samāso vuttoti viññāyati, adhipati-saddatthadassanavasena pana <span class="bld">‘‘chandahetuko chandādhiko vā samādhi chandasamādhī’’</span>ti aṭṭhakathāyaṃ vuttanti veditabbaṃ. <span class="bld">Padhānabhūtā</span>ti vīriyabhūtāti keci vadanti. Saṅkhatasaṅkhārādinivattanatthañhi padhānaggahaṇanti. Atha vā taṃ taṃ visesaṃ saṅkharotīti <span class="bld">saṅkhāro,</span> sabbaṃ vīriyaṃ. Tattha catukiccasādhakato aññassa nivattanatthaṃ padhānaggahaṇanti <span class="bld">padhānabhūtā</span> seṭṭhabhūtāti attho. Catubbidhassa pana vīriyassa adhippetattā bahuvacananiddeso kato. <span class="bld">Adhiṭṭhānaṭṭhenā</span>ti duvidhatthāyapi iddhiyā adhiṭṭhānatthena. <span class="bld">Pādabhūta</span>nti iminā visuṃ samāsayojanāvasena pana yo pubbe iddhipādattho pāda-saddassa upāyatthataṃ gahetvā yathāyutto vutto, so vakkhamānānaṃ paṭilābhapubbabhāgānaṃ kattukaraṇiddhibhāvaṃ, uttaracūḷabhājanīye vā vuttehi <a name="V0.0166"></a> chandādīhi iddhipādehi sādhetabbāya iddhiyā kattiddhibhāvaṃ, chandādīnañca karaṇiddhibhāvaṃ sandhāya vuttoti veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">Vīriyiddhipādaniddese ‘‘vīriyasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgata’’nti dvikkhattuṃ vīriyaṃ āgataṃ. Tattha purimaṃ samādhivisesanaṃ ‘‘vīriyādhipati samādhi vīriyasamādhī’’ti, dutiyaṃ samannāgamaṅgadassanaṃ. Dveyeva hi sabbattha samannāgamaṅgāni samādhi padhānasaṅkhāro ca, chandādayo samādhivisesanāni, padhānasaṅkhāro <a name="M0.0167"></a> pana padhānavacaneneva visesito, na chandādīhīti na idha vīriyādhipatitā padhānasaṅkhārassa vuttā hoti. Vīriyañca samādhiṃ visesetvā ṭhitameva samannāgamaṅgavasena padhānasaṅkhāravacanena vuttanti nāpi dvīhi vīriyehi samannāgamo vutto hotīti. Yasmā pana chandādīhi visiṭṭho samādhi, tathā visiṭṭheneva ca tena sampayutto padhānasaṅkhāro sesadhammā ca, tasmā samādhivisesanānaṃ vasena cattāro iddhipādā vuttā. Visesanabhāvo ca chandādīnaṃ taṃtaṃavassayanavasena hotīti <span class="bld">‘‘chandasamādhi…pe… iddhipāda’’</span>nti ettha nissayatthepi pāda-sadde upāyatthena chandādīnaṃ iddhipādatā vuttā hoti. Teneva uttaracūḷabhājanīye ‘‘cattāro iddhipādā chandiddhipādo’’tiādinā chandādīnameva iddhipādatā vuttā. Pañhapucchake ca ‘‘cattāro iddhipādā idha bhikkhu chandasamādhī’’tiādināva (vibha. 462) uddesaṃ katvāpi puna chandādīnaṃyeva kusalādibhāvo vibhattoti. Upāyiddhipādadassanatthameva hi nissayiddhipādadassanaṃ kataṃ, aññathā catubbidhatā na hotīti ayamettha pāḷivasena atthavinicchayo veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para433"></a><span class="paranum">433</span>. <span class="bld">Rathadhure</span>ti rathassa purato. <span class="bld">Hīnajātiko</span> caṇḍālo upaṭṭhānādiguṇayogepi senāpatiṭṭhānādīni na labhatīti āha <span class="bld">‘‘jātiṃ sodhetvā…pe… jātiṃ avassayatī’’</span>ti. <span class="bld">Amantanīyo</span>ti hitāhitamantane na araho.</p>
- <p class="bodytext">Raṭṭhapālatthero chande sati kathaṃ nānujānissantīti sattapi bhattāni abhuñjitvā mātāpitaro anujānāpetvā pabbajitvā chandameva avassāya lokuttaradhammaṃ nibbattesīti āha <span class="bld">‘‘raṭṭhapālatthero viyā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mogharājatthero</span> vīmaṃsaṃ avassayīti tassa bhagavā ‘‘suññato lokaṃ avekkhassū’’ti (su. ni. 1125) suññatākathaṃ <a name="V0.0167"></a> kathesi, paññānissitamānaniggahatthañca dvikkhattuṃ pucchito pañhaṃ na kathesi. Tattha punappunaṃ chanduppādanaṃ tosanaṃ viya hotīti chandassa upaṭṭhānasadisatā vuttā, thāmabhāvato vīriyassa sūrattasadisatā, ‘‘chadvārādhipati rājā’’ti (dha. pa. aṭṭha. 2.181 erakapattanāgarājavatthu) vacanato pubbaṅgamattā cittassa visiṭṭhajātisadisatā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Abhedato</span>ti <a name="M0.0168"></a> chandādike tayo tayo dhamme sampiṇḍetvā, iddhiiddhipāde amissetvā vā kathananti attho. Tattha chandavīriyādayo visesena ijjhanti etāyāti iddhīti vuccanti, ijjhatīti iddhīti avisesena samādhipadhānasaṅkhārāpīti.</p>
- <p class="bodytext">Chandiddhipādasamādhiddhipādādayo visiṭṭhā, pādo sabbiddhīnaṃ sādhāraṇattā avisiṭṭho, tasmā visiṭṭhesveva pavesaṃ avatvā avisiṭṭhe ca pavesaṃ vattuṃ yuttanti dassetuṃ sabbattha <span class="bld">‘‘pāde patiṭṭhātipi vattuṃ vaṭṭatī’’</span>ti āha. <span class="bld">Tatthevā</span>ti chandasamādhipadhānasaṅkhāraiddhipādesu, catūsu chandādikesvevāti attho. ‘‘Chandavato ko samādhi na ijjhissatī’’ti samādhibhāvanāmukhena bhāvitā samādhibhāvitā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ettha panā</span>ti bhedakathāyaṃ abhedakathanato abhinavaṃ natthīti attho. Ye hi tayo dhammā abhedakathāyaṃ iddhiiddhipādotveva vuttā, te eva bhedakathāyaṃ iddhīpi honti iddhipādāpi, sesā iddhipādā evāti evaṃ abhinavābhāvaṃ dassento <span class="bld">‘‘chando samādhī’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Ime hi tayo…pe… na vinā,</span> tasmā sesā sampayuttakā cattāro khandhā tesaṃ tiṇṇaṃ ijjhanena iddhi nāma bhaveyyuṃ, na attano sabhāvenāti te iddhipādā eva honti, na iddhīti evamidaṃ purimassa kāraṇabhāvena vuttanti veditabbaṃ. Atha vā tiṇṇaṃ iddhitā iddhipādatā ca vuttā, sesānañca iddhipādatāva, taṃ sabbaṃ sādhetuṃ <span class="bld">‘‘ime hi tayo…pe… na vinā’’</span>ti āha. Tena yasmā ijjhanti, tasmā iddhi. Ijjhamānā ca yasmā sampayuttakehi saheva ijjhanti, na vinā, tasmā sampayuttakā iddhipādā, tadantogadhattā pana te tayo dhammā iddhipādāpi hontīti dasseti. Sampayuttakānampi pana khandhānaṃ iddhibhāvapariyāyo atthīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘sampayuttakā panā’’</span>tiādimāha. Catūsu khandhesu ekadesassa iddhitā, catunnampi ‘‘iddhiyā pādo iddhipādo’’ti iminā atthena iddhipādatā, punapi catunnaṃ khandhānaṃ ‘‘iddhi eva pādo iddhipādo’’ti iminā atthena iddhipādatā ca dassitā, na aññassāti katvā āha <span class="bld">‘‘na aññassa</span> <a name="V0.0168"></a> <span class="bld">kassaci adhivacana’’</span>nti. Iminā ‘‘iddhi nāma anipphannā’’ti idaṃ vādaṃ paṭisedheti.</p>
- <p class="bodytext">Paṭilābhapubbabhāgānaṃ paṭilābhasseva ca iddhiiddhipādatāvacanaṃ apubbanti katvā pucchati <span class="bld">‘‘kenaṭṭhena iddhi, kenaṭṭhena pādo’’</span>ti. Paṭilābho pubbabhāgo <a name="M0.0169"></a> cāti vacanaseso. Upāyo ca upāyabhāveneva attano phalassa patiṭṭhā hotīti āha <span class="bld">‘‘patiṭṭhānaṭṭheneva pādo’’</span>ti. <span class="bld">Chandoyeva…pe… vīmaṃsāva vīmaṃsiddhipādoti kathitaṃ,</span> tasmā na cattāro khandhā iddhiyā samānakālikā nānākkhaṇikā vā iddhipādā, jeṭṭhakabhūtā pana chandādayo eva sabbattha iddhipādāti ayameva tesaṃ aṭṭhakathācariyānaṃ adhippāyo. Suttantabhājanīye hi abhidhammabhājanīye ca samādhivisesanavasena dassitānaṃ upāyabhūtānaṃ iddhipādānaṃ pākaṭakaraṇatthaṃ uttaracūḷabhājanīyaṃ vuttanti. <span class="bld">Kecī</span>ti uttaravihāravāsitherā kira.</p>
- <p class="centered">Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para444"></a><span class="paranum">444</span>. Abhidhammabhājanīye ‘‘iddhipādoti tathābhūtassa phasso…pe… paggāho avikkhepo’’ti (vibha. 447) iddhiiddhipādatthadassanatthaṃ paggāhāvikkhepā vuttā, cittapaññā ca saṅkhipitvāti. <span class="bld">Cattāri nayasahassāni vibhattānī</span>ti idaṃ sādhipativārānaṃ paripuṇṇānaṃ abhāvā vicāretabbaṃ. Na hi adhipatīnaṃ adhipatayo vijjanti, ekekasmiṃ pana iddhipādaniddese ekeko adhipativāro labbhatīti soḷasa soḷasa nayasatāni labbhanti.</p>
- <p class="centered">Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">3. Pañhapucchakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Nanu <a name="V0.0169"></a> ca cattāropi adhipatayo ekakkhaṇe labbhanti, aññamaññassa pana adhipatayo na bhavanti ‘‘cattāro iddhipādā na maggādhipatino’’ti vuttattā. Rājaputtopamāpi hi etamatthaṃ dīpetīti? Na, ekakkhaṇe dutiyassa adhipatino abhāvato eva, ‘‘na maggādhipatino’’ti vuttattā rājaputtopamā adhipatiṃ na karontīti imamevatthaṃ dīpeti, na adhipatīnaṃ sahabhāvaṃ. Taṃ kathaṃ jānitabbanti? Paṭikkhittattā. Adhipatipaccayaniddese <a name="M0.0170"></a> hi <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> (paṭṭhā. aṭṭha. 1.3) vuttā ‘‘kasmā pana yathā hetupaccayaniddese ‘hetū hetusampayuttakāna’nti vuttaṃ, evamidha ‘adhipatī adhipatisampayuttakāna’nti avatvā ‘chandādhipati chandasampayuttakāna’ntiādinā nayena desanā katāti? Ekakkhaṇe abhāvato’’ti. Sati ca catunnaṃ adhipatīnaṃ sahabhāve ‘‘ariyamaggasamaṅgissa vīmaṃsādhipateyyaṃ maggaṃ bhāventassā’’ti visesanaṃ na kattabbaṃ siyā avīmaṃsādhipatikassa maggassa abhāvā. Chandādīnaṃ aññamaññādhipatikaraṇabhāve ca ‘‘vīmaṃsaṃ ṭhapetvā taṃsampayutto’’tiādinā chandādīnaṃ vīmaṃsādhipatikattavacanaṃ na vattabbaṃ siyā. Tathā ‘‘cattāro ariyamaggā siyā maggādhipatino, siyā na vattabbā maggādhipatino’’ti (dha. sa. 1429) evamādīhipi adhipatīnaṃ sahabhāvo paṭikkhitto evāti.</p>
- <p class="centered">Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Iddhipādavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">10. Bojjhaṅgavibhaṅgo</p>
- <p class="title">1. Suttantabhājanīyaṃ</p>
- <p class="subhead">Paṭhamanayavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para466"></a><span class="paranum">466</span>. <span class="bld">Patiṭṭhānāyūhanā</span> <a name="M0.0171"></a><a name="V0.0170"></a> oghataraṇasuttavaṇṇanāyaṃ (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.1) –</p>
- <p class="indent">‘‘Kilesavasena patiṭṭhānaṃ, abhisaṅkhāravasena āyūhanā. Tathā taṇhādiṭṭhīhi patiṭṭhānaṃ, avasesakilesābhisaṅkhārehi āyūhanā. Taṇhāvasena patiṭṭhānaṃ, diṭṭhivasena āyūhanā. Sassatadiṭṭhiyā patiṭṭhānaṃ, ucchedadiṭṭhiyā āyūhanā. Līnavasena patiṭṭhānaṃ, uddhaccavasena āyūhanā. Kāmasukhānuyogavasena patiṭṭhānaṃ, attakilamathānuyogavasena āyūhanā. Sabbākusalābhisaṅkhāravasena patiṭṭhānaṃ, sabbalokiyakusalābhisaṅkhāravasena āyūhanā’’ti –</p>
- <p class="unindented">Vuttesu pakāresu idha avuttānaṃ vasena veditabbā.</p>
- <p class="bodytext">Sammappavatte dhamme paṭisañcikkhati, upapattito ikkhati, tadākāro hutvā pavattatīti <span class="bld">paṭisaṅkhānalakkhaṇo upekkhāsambojjhaṅgo</span>. Evañca katvā ‘‘paṭisaṅkhā santiṭṭhanā gahaṇe majjhattatā’’ti upekkhākiccādhimattatāya saṅkhārupekkhā vuttā. Anukkamanikkhepe payojanaṃ purimassa purimassa pacchimapacchimakāraṇabhāvo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para467"></a><span class="paranum">467</span>. Balavatī <a name="V0.0171"></a> eva sati satisambojjhaṅgoti katvā balavabhāvadīpanatthaṃ paññā gahitā, na yassa kassaci sampadhāraṇasati, kusaluppattikāraṇassa pana saraṇaṃ satīti dassento <span class="bld">‘‘vattaṃ vā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Vattasīse ṭhatvā</span>ti ‘‘aho vata me dhammaṃ suṇeyyuṃ, sutvā ca dhammaṃ pasīdeyyuṃ, pasannā ca me pasannākāraṃ kareyyu’’nti evaṃcitto ahutvā ‘‘svākkhāto bhagavatā dhammo…pe… viññūhi, aho vata me dhammaṃ suṇeyyuṃ, sutvā ca dhammaṃ ājāneyyuṃ, ājānitvā ca pana tathatthāya paṭipajjeyyu’’nti dhammasudhammataṃ paṭicca kāruññaṃ anuddayaṃ anukampaṃ upādāya mahākassapattherena viya bhāsitanti attho. <span class="bld">Vimuttāyatanasīse</span>ti ‘‘na heva kho <a name="M0.0172"></a> satthā, apica kho yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ desessāmī’’ti evaṃ vimuttikāraṇapadhānabhāve ṭhatvā. Cirakatavattādivasena taṃsamuṭṭhāpako arūpakoṭṭhāso vutto, bhāvatthattā eva vā katabhāsita-saddā kiriyābhūtassa arūpakoṭṭhāsassa vācakāti katvā āha <span class="bld">‘‘kāyaviññattiṃ…pe… koṭṭhāsa’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bojjhaṅgasamuṭṭhāpakatā</span> purimānaṃ channaṃ attano attano anantarikassa, paresaṃ sabbesaṃ vā taṃtaṃpariyāyena samuṭṭhāpanavasena yojetabbā. <span class="bld">Kāmalokavaṭṭāmisā</span>ti taṇhā tadārammaṇā khandhāti vadanti, pañcakāmaguṇiko ca rāgo tadārammaṇañca <span class="bld">kāmāmisaṃ,</span> ‘‘sassato attā ca loko cā’’tiādinā lokaggahaṇavasena pavatto sassatucchedasahagato rāgo tadārammaṇañca <span class="bld">lokāmisaṃ,</span> lokadhammā vā, vaṭṭassādavasena uppanno saṃsārajanako rāgo tadārammaṇañca <span class="bld">vaṭṭāmisaṃ</span>. Maggassa pubbabhāgattā <span class="bld">pubbabhāgā</span>.</p>
- <p class="centered">Paṭhamanayavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Dutiyanayavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para468-469"></a><span class="paranum">468-469</span>. <span class="bld">Abhiññeyyā dhammā</span> nāma ‘‘sabbe sattā āhāraṭṭhitikā, dve dhātuyo, tisso dhātuyo, cattāri ariyasaccāni, pañca vimuttāyatanāni, cha anuttariyāni, satta niddasavatthūni, aṭṭhābhibhāyatanāni, navānupubbavihārā, dasa nijjaravatthūnī’’ti evaṃpabhedā dhammā<a name="V0.0172"></a>, ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, abhiññeyya’’nti (saṃ. ni. 4.46) dassitā khandhādayo ca. <span class="bld">Vāna</span>nti vinandhanaṃ bhavādīnaṃ, gamanaṃ vā piyarūpasātarūpesu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Caṅkamaṃ adhiṭṭhahantassa uppannavīriyaṃ</span> vipassanāsahagatanti veditabbaṃ. <span class="bld">Ettakenā</span>ti ‘‘lokiyalokuttaramissakā kathitā’’ti ettāvatā. <span class="bld">Lokiyanti vadanto na kilamatī</span>ti kāyaviññattisamuṭṭhāpakassa lokiyattā acodanīyoti attho. <span class="bld">Alabbha…pe… paṭikkhittā</span>ti rūpāvacare alabbhamānakaṃ pītisambojjhaṅgaṃ upādāya labbhamānāpi avitakkaavicārā pīti paṭikkhittā, ‘‘pītisambojjhaṅgo’’ti na vuttoti attho. Kāmāvacare <a name="M0.0173"></a> vā alabbhamānakaṃ avitakkaavicāraṃ pītiṃ upādāya labbhamānakāva pītibojjhaṅgabhūtā paṭikkhittā, avitakkaavicāro pītisambojjhaṅgo na vuttoti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ajjhattavimokkha</span>nti ajjhattadhamme abhinivisitvā tato vuṭṭhitamaggo ‘‘ajjhattavimokkho’’ti idha vuttoti adhippāyo. <span class="bld">Na vāretabbo</span>ti vipassanāpādakesu kasiṇādijhānesu satiādīnaṃ nibbedhabhāgiyattā na paṭikkhipitabboti attho. Anuddharantā pana vipassanā viya bodhiyā maggassa āsannakāraṇaṃ jhānaṃ na hoti, na ca tathā ekantikaṃ kāraṇaṃ, na ca vipassanākiccassa viya jhānakiccassa niṭṭhānaṃ maggoti katvā na uddharanti. Tattha kasiṇajjhānaggahaṇena tadāyattāni āruppānipi gahitānīti daṭṭhabbāni. Asubhajjhānānaṃ avacanaṃ avitakkāvicārassa adhippetattā.</p>
- <p class="centered">Dutiyanayavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Tatiyanayavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para470-471"></a><span class="paranum">470-471</span>. Tadaṅgasamucchedanissaraṇavivekanissitataṃ vatvā paṭippassaddhivivekanissitattassa avacanaṃ ‘‘satisambojjhaṅgaṃ bhāvetī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.182; vibha. 471) idha bhāvetabbānaṃ bojjhaṅgānaṃ vuttattā. Bhāvitabojjhaṅgassa hi sacchikātabbā phalabojjhaṅgā <a name="V0.0173"></a> abhidhammabhājanīye vuttāti. Vossagga-saddo pariccāgattho pakkhandanattho cāti vossaggassa duvidhatā vuttā. <span class="bld">Yathāvuttenā</span>ti tadaṅgasamucchedappakārena tanninnabhāvārammaṇakaraṇappakārena ca. <span class="bld">Pariṇāmentaṃ</span> vipassanākkhaṇe, <span class="bld">pariṇataṃ</span> maggakkhaṇe.</p>
- <p class="centered">Tatiyanayavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para472"></a><span class="paranum">472</span>. <span class="bld">Upekkhanavasenā</span>ti <a name="M0.0174"></a> sabhāvaniddesataṃ dasseti, hāpanavaḍḍhanesu byāpāraṃ akatvā upapattito ikkhanavasenāti attho. <span class="bld">Lokiyaupekkhanāya adhikā upekkhanā ajjhupekkhanā</span>ti ayamattho idha lokuttarā eva adhippetāti yuttoti.</p>
- <p class="centered">Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Bojjhaṅgavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">11. Maggaṅgavibhaṅgo</p>
- <p class="title">2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para490"></a><span class="paranum">490</span>. Abhidhamme <a name="M0.0175"></a><a name="V0.0174"></a> lokuttaracittabhājanīyepi ‘‘tasmiṃ kho pana samaye cattāro khandhā honti…pe… aṭṭhaṅgiko maggo hotī’’ti (dha. sa. 337) vuttattā idhāpi abhidhammabhājanīye abhidhammānurūpaṃ desanaṃ karonto ‘‘aṭṭhaṅgiko maggo’’ti ariyopapadataṃ na karoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para493"></a><span class="paranum">493</span>. <span class="bld">Tasmiṃ samaye</span>ti lokiyakālena etesaṃ atirekakiccaṃ dasseti. Viratiuppādanena micchāvācādīni puggalaṃ pajahāpentīti sammādiṭṭhādīni pañca <span class="bld">‘‘kārāpakaṅgānī’’</span>ti vuttāni. Sammāvācādikiriyā hi virati, tañca etāni kārāpentīti. <span class="bld">Virativasenā</span>ti viramaṇakiriyāvasena, na kārāpakabhāvena kattubhāvena cāti attho. <span class="bld">Imaṃ…pe… kiccātirekataṃ dassetu</span>nti lokuttarakkhaṇepi imāneva pañca sammāvācādittayassa ekakkhaṇe kārāpakānīti dassetunti attho. Micchādiṭṭhādikā dasa, tappaccayā akusalā ca dasāti vīsati akusalapakkhiyā, sammādiṭṭhādikā dasa, tappaccayā ca kusalā dasāti vīsati kusalapakkhiyā ca mahācattārīsakasutte (ma. ni. 3.136) vuttāti tassa etaṃ nāmaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Puññabhāgiyā</span>ti puññakoṭṭhāse bhavā, puññābhisaṅkhārekadesabhūtāti attho. Khandhopadhiṃ vipaccati, tattha vā vipaccatīti <span class="bld">upadhivepakkā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Pañcaṅgikamaggaṃ uddisitvā tattha ekekaṃ pucchitvā tassa tasseva samayavavatthānaṃ katvā vissajjanaṃ <a name="V0.0175"></a> <span class="bld">‘‘pāṭiyekkaṃ pucchitvā pāṭiyekkaṃ vissajjana’’</span>nti vuttaṃ. Saha pana pucchitvā pañcannampi samayavavatthānaṃ katvā vissajjane ‘‘tattha katamā sammādiṭṭhiyā paññā’’tiādiko paṭiniddeso ekato vissajjanapaṭiniddesattā na pāṭiyekkaṃ pucchāvissajjanaṃ nāma hotīti. Tattha pañcaṅgikavāre eva pāṭiyekkaṃ pucchāvissajjanaṃ sammādiṭṭhādīsu kārāpakaṅgesu ekekamukhāya bhāvanāya magguppattiṃ sandhāya katanti veditabbaṃ. Vācādīni hi pubbasuddhiyā sijjhanti, na maggassa upacārenāti.</p>
- <p class="centered">Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Maggaṅgavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">12. Jhānavibhaṅgo</p>
- <p class="title">1. Suttantabhājanīyaṃ</p>
- <p class="subhead">Mātikāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para508"></a><span class="paranum">508</span>. Jhānassa <a name="M0.0176"></a><a name="V0.0176"></a> <span class="bld">pubbabhāgakaraṇīyasampadā</span> pātimokkhasaṃvarādi. Asubhānussatiyo lokuttarajjhānāni ca ito bahiddhā natthīti <span class="bld">sabbappakāra</span>-ggahaṇaṃ karoti, <span class="bld">suññā parappavādā samaṇebhī</span>ti (ma. ni. 1.139; a. ni. 4.241) vacanena samaṇabhāvakarapubbabhāgakaraṇīyasampadāsampannassapi abhāvaṃ dasseti. Sikkhāpadesu nāmakāyādivasena vuttesu vacanānatikkamavasena sikkhitabbesu, avītikkamanaviraticetanāsaṅkhātesu vā sikkhākoṭṭhāsesu paripūraṇavasena sikkhitabbesu sā sā bhikkhusikkhādikā sikkhāpadekadesabhūtā sikkhitabbāti āha <span class="bld">‘‘sikkhāpadesūti idamassa sikkhitabbadhammaparidīpana’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Santosādi</span>vasena itarītarasantosaṃ, tassa ca vaṇṇavāditaṃ, aladdhā ca aparitassanaṃ, laddhā ca agadhitaparibhoganti ete guṇe dasseti. Jhānabhāvanāya kārakoti paridīpanaṃ <span class="bld">kārakabhāvaparidīpanaṃ</span>. <span class="bld">Arañña</span>ntiādinā senāsanassa pabhedaṃ, <span class="bld">appasadda</span>ntiādinā nirādīnavataṃ, <span class="bld">paṭisallānasāruppa</span>nti ānisaṃsaṃ dīpetīti āha <span class="bld">‘‘senāsanappabhede…pe… paridīpana’’</span>nti.</p>
- <p class="centered">Mātikāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Niddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para509"></a><span class="paranum">509</span>. Kammatthehi <a name="V0.0177"></a> diṭṭhi-saddādīhi sāsanaṃ vuttanti <span class="bld">‘‘diṭṭhattā diṭṭhī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Sabhāvaṭṭhenā</span>ti aviparītaṭṭhena. Sikkhiyamāno kāyādīni vineti, na aññathāti āha <span class="bld">‘‘sikkhitabbaṭṭhena vinayo’’</span>ti, vinayo vā sikkhitabbāni <a name="M0.0177"></a> sikkhāpadāni, khandhattayaṃ sikkhitabbanti vinayo viyāti vinayoti dasseti. Satthu anusāsanadānabhūtaṃ sikkhattayanti āha <span class="bld">‘‘anusiṭṭhidānavasenā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sammādiṭṭhipaccayattā</span>ti sammādiṭṭhiyā paccayattā. Tisso hi sikkhā sikkhantassa sammādiṭṭhi paripūratīti. ‘‘Tasmātiha tvaṃ bhikkhu ādimeva visodhehi kusalesu dhammesu, ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ? Sīlañca suvisuddhaṃ diṭṭhi ca ujukā’’ti (saṃ. ni. 5.369) vacanato sammādiṭṭhipubbaṅgamaṃ sikkhattayaṃ. Etasmiñca atthadvaye phalakāraṇopacārehi sikkhattayaṃ ‘‘diṭṭhī’’ti vuttaṃ, kusaladhammehi vā attano ekadesabhūtehīti adhippāyo. Bhagavato vinayanakiriyattā vinayo sikkhattayaṃ, taṃ pana vinayanaṃ dhammeneva avisamasabhāvena, desanādhammena vā pavattaṃ, na daṇḍādināti <span class="bld">‘‘dhammavinayo’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anavajjadhammattha</span>nti paramānavajjanibbānatthaṃ, akuppacetovimuttiatthaṃ vā. Dhammesu abhiññeyyādīsu abhijānanādikāraṇaṃ sikkhattayanti taṃ <span class="bld">‘‘dhammavinayo’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Imissā imasmi’’nti punappunaṃ vuccamānaṃ niyamakaraṇaṃ hoti, <span class="bld">eva</span>-saddalopo vā katoti adhippāyenāha <span class="bld">‘‘niyamo kato’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para510"></a><span class="paranum">510</span>. <span class="bld">Bhikkhuko</span>ti anaññatthena <span class="bld">ka</span>-kārena padaṃ vaḍḍhitanti <span class="bld">‘‘bhikkhanadhammatāyā’’</span>ti atthamāha. <span class="bld">Bhikkhako</span>ti pana pāṭhe bhikkhatīti bhikkhakoti attho. <span class="bld">Jallikaṃ</span> rajamissaṃ malaṃ, amissaṃ <span class="bld">malameva. Bhinnapaṭadharo</span>ti nibbacanaṃ bhinnapaṭadhare bhikkhu-saddassa niruḷhattā vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Yassa bhāvetabbo pahātabbo ca odhi avasiṭṭho atthi, so odhiso, arahā pana tadabhāvā odhirahitoti <span class="bld">‘‘anodhiso kilesānaṃ pahānā bhikkhū’’</span>ti vutto. Odhi-saddo vā ekadese <a name="V0.0178"></a> niruḷhoti sabbamaggā sabbakilesā ca arahatā bhāvitā pahīnā ca ‘‘odhī’’ti na vuccanti. <span class="bld">Pahānā</span>ti idañca nibbacanaṃ bhedanapariyāyavasena vuttanti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sekkho</span>tiādinā <a name="M0.0178"></a> bhikkhu-saddena vuccamānaṃ atthaṃ guṇavasena dasseti, heṭṭhā pana ‘‘samaññāya paṭiññāyā’’ti paññāyanavasena, ‘‘bhikkhatī’’tiādinā nibbacanavasena dassito.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sekkho bhikkhūti satta sekkhā kathitā, bhinnattā pāpakānaṃ…pe… bhikkhūti khīṇāsavova kathito</span>ti idaṃ dvayaṃ ‘‘sekkhoti puthujjanakalyāṇakena saddhiṃ satta ariyā, bhinnattāti iminā pana cattāro phalaṭṭhā’’ti iminā dvayena na sameti, tadidaṃ nippariyāyadassanaṃ vuttanti veditabbaṃ. <span class="bld">‘‘Sesaṭṭhānesu puthujjanakalyāṇakādayo kathitā’’</span>ti vuttaṃ, nanu paṭiññāya bhikkhusīlopi vuttoti? Vutto, na pana idhādhippeto sabbappakārajjhānanibbattakassa adhippetattā.</p>
- <p class="bodytext">Bhagavato vacanaṃ upasampadākammakaraṇassa kāraṇattā ṭhānaṃ, tadanurūpaṃ <span class="bld">ṭhānārahaṃ,</span> anūnañattianussāvanaṃ uppaṭipāṭiyā ca avuttanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para511"></a><span class="paranum">511</span>. <span class="bld">Nippariyāyato sīlaṃ</span> samādānaviratiavītikkamanaviratibhāvatoti adhippāyo. Anabhijjhādīni sandhāya cetasikasīlassa pariyāyasīlatā vuttā. <span class="bld">Nagaravaḍḍhakī</span> vatthuvijjācariyoti vadanti. <span class="bld">Catubbidho āhāro</span> asitādīni, bhakkhitabbabhuñjitabbalehitabbacubitabbāni vā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pātimokkhasaṃvarena upeto</span> pihitindriyo hoti tiṇṇaṃ sucaritānaṃ indriyasaṃvarāhārattā, pātimokkhasaṃvaro vā indriyasaṃvarassa upanissayo hoti. Iti pātimokkhasaṃvarena pihitindriyo ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvuto’’ti vutto. Iminā adhippāyena ‘‘saṃvuto’’ti etassa pihitindriyoti atthamāha. <span class="bld">Pātimokkhena ca saṃvarena cā</span>ti idaṃ pātimokkhato aññaṃ sīlaṃ kāyikaavītikkamādiggahaṇena gahitanti iminā adhippāyena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Dutiyo panattho dvinnampi ekatthataṃ sandhāya vutto.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para513"></a><span class="paranum">513</span>. <span class="bld">Sabbampi</span> <a name="V0.0179"></a> <span class="bld">dussīlya</span>nti iminā abhijjhādayo ca gahitāti sandhāyāha <span class="bld">‘‘manasāpi ācarati eva, tasmā taṃ dassetu’’</span>nti. <span class="bld">Tatthā</span>ti kāyikavītikkamādivasena vuttesu anācāresu. <span class="bld">Garubhaṇḍavissajjanamāpajjatī</span>ti thullaccayaṃ āpajjatīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aropimo</span>ti <a name="M0.0179"></a> saṅghikabhūmiyaṃ uṭṭhito vutto. <span class="bld">Phātikamma</span>nti garubhaṇḍantarabhūtaṃ kammaṃ. <span class="bld">Daṇḍakamma</span>nti yathāvuttaṃ hatthakammamāha. Sināyanti etenāti <span class="bld">sinānaṃ,</span> cuṇṇādi.</p>
- <p class="bodytext">Saccālīkena piyavādī ‘‘cāṭū’’ti vuccati, cāṭuṃ attānaṃ icchatīti cāṭukāmo, tassa bhāvo <span class="bld">cāṭukamyatā. Muggasūpassa appavisanaṭṭhānaṃ nāma natthi</span> sabbāhārehi aviruddhattāti adhippāyo. Paribhaṭati dhāreti, poseti vāti <span class="bld">paribhaṭo,</span> atha vā parivārabhūto bhaṭo sevako <span class="bld">paribhaṭo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhaṇḍāgārikakammaṃ</span> gihīnaṃ kariyamānaṃ vuttaṃ. Piṇḍatthaṃ paṭipiṇḍadānaṃ, piṇḍaṃ datvā paṭipiṇḍaggahaṇaṃ vā <span class="bld">piṇḍapaṭipiṇḍaṃ</span>. Saṅghabhogacetiyabhogānaṃ ayoniso vicāraṇaṃ <span class="bld">saṅghuppādacetiyuppādapaṭṭhapanaṃ,</span> attano santake viya paṭipajjananti keci.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para514"></a><span class="paranum">514</span>. Gāvo caranti etthāti gocaro, gocaro viyāti <span class="bld">gocaro,</span> abhiṇhaṃ caritabbaṭṭhānaṃ. Gāvo vā cakkhādīni indriyāni, tehi caritabbaṭṭhānaṃ <span class="bld">gocaro</span>. Ayutto gocaro <span class="bld">agocaro</span>ti tadañño yutto ‘‘gocaro’’ti vutto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vā</span>-saddo vidhunanatthopi hotīti katvā āha <span class="bld">‘‘viniddhutakibbisāni vā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para515"></a><span class="paranum">515</span>. Avarā pacchimā mattā etesanti <span class="bld">oramattakāni. Saṃyamakaraṇīyānī</span>ti kāyavācāsaṃyamamattena kattabbapaṭikammāni, vikkhipitabbāni vā. ‘‘Puna na evaṃ karomī’’ti cittena saṃvaramattena, indriyasaṃvareneva vā karaṇīyāni <span class="bld">saṃvarakaraṇīyāni</span>. Divivihārajanapadavāsī <span class="bld">divivihāravāsī</span>. Manassa adhiṭṭhānameva <span class="bld">adhiṭṭhānāvikammaṃ</span>. Desanā idha <span class="bld">‘‘vuṭṭhānāvikamma’’</span>nti adhippetā. Tattha ‘‘cittuppādakaraṇīyāni manasikārapaṭibaddhānī’’ti vacanato pātimokkhasaṃvaravisuddhatthaṃ <a name="V0.0180"></a> anatikkamanīyāni anāpattigamanīyāni vajjāni vuttānīti ācariyassa adhippāyo. <span class="bld">Catubbidhassā</span>ti attānuvādaparānuvādadaṇḍaduggatibhayassa.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para516"></a><span class="paranum">516</span>. ‘‘Idha bhikkhū’’ti bhikkhu eva adhippetoti sandhāya <span class="bld">‘‘sesasikkhā pana atthuddhāravasena sikkhā-saddassa atthadassanatthaṃ vuttā’’</span>ti āha. Bhikkhuggahaṇaṃ <a name="M0.0180"></a> pana aggaparisāmukhena sabbajjhānanibbattakānaṃ catunnampi parisānaṃ dassanatthaṃ kataṃ. Guṇato vā bhikkhu adhippetoti sabbāpi sikkhā idhādhippetāti daṭṭhabbā. <span class="bld">Sabbena sikkhāsamādānenā</span>ti ettha yena samādānena sabbāpi sikkhā samādinnā honti, taṃ ekampi sabbasamādānakiccakarattā sabbasamādānaṃ nāma hoti, anekesu pana vattabbameva natthi. <span class="bld">Sabbena sikkhitabbākārenā</span>ti avītikkamadesanāvuṭṭhānavattacaraṇādiākārena. Vītikkamanavasena sesassapi nissesatākaraṇaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘bhinnassapī’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para519"></a><span class="paranum">519</span>. Āvaraṇīyehi cittaparisodhanabhāvanā jāgariyānuyogoti katvā āha <span class="bld">‘‘bhāvana’’</span>nti. <span class="bld">Suppapariggāhaka</span>nti ‘‘suppapariggāhakaṃ nāma idaṃ ito pubbe ito parañca natthi, ayametassa paccayo’’tiādinā pariggāhakaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para520-521"></a><span class="paranum">520-521</span>. <span class="bld">Yutto</span>ti ārambhamāno. Sātaccaṃ nepakkañca pavattayamāno jāgariyānuyogaṃ anuyutto hotīti sambandhaṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para522"></a><span class="paranum">522</span>. <span class="bld">Lokiyāyapi…pe… āhā</span>ti idaṃ vipassanābhāvanāya satipaṭṭhānādayo ekasmiṃ ārammaṇe saha nappavattanti, pavattamānānipi indriyabalāni bojjhaṅgesveva antogadhāni honti. Pītisambojjhaṅgaggahaṇena hi tadupanissayabhūtaṃ saddhindriyaṃ saddhābalañca gahitameva hoti ‘‘saddhūpanisaṃ pāmojja’’nti (saṃ. ni. 2.23) vuttattā. Maggaṅgāni pañceva vipassanākkhaṇe pavattantīti imamatthaṃ sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para523"></a><span class="paranum">523</span>. Samantato, sammā, samaṃ vā sātthakādipajānanaṃ sampajānaṃ, tadeva <span class="bld">sampajaññaṃ. Tenā</span>ti satisampayuttattā eva uddese avuttāpi sati niddese ‘‘sato’’ti iminā vuttāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Sātthakānaṃ <a name="V0.0181"></a> abhikkamādīnaṃ sampajānanaṃ <span class="bld">sātthakasampajaññaṃ. Evaṃ sappāyasampajaññaṃ</span>. Abhikkamādīsu pana bhikkhācāragocare aññatthāpi ca pavattesu avijahite kammaṭṭhānasaṅkhāte gocare sampajaññaṃ <span class="bld">gocarasampajaññaṃ</span>. Abhikkamādīsu asammuyhanameva sampajaññaṃ <span class="bld">asammohasampajaññaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dve</span> <a name="M0.0181"></a> <span class="bld">kathā</span>ti vacanakaraṇākaraṇakathā na kathitapubbā. Vacanaṃ karomi eva, tasmā subbacattā paṭivacanaṃ demīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kammaṭṭhānasīsenevā</span>ti kammaṭṭhānaggeneva, kammaṭṭhānaṃ padhānaṃ katvā evāti attho. Tena ‘‘pattampi acetana’’ntiādinā vakkhamānaṃ kammaṭṭhānaṃ, yathāparihariyamānaṃ vā avijahitvāti dasseti. ‘‘Tasmā’’ti etassa ‘‘dhammakathā kathetabbāyevāti vadantī’’ti etena sambandho. <span class="bld">Bhaye</span>ti paracakkādibhaye.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avasesaṭṭhāne</span>ti yāguaggahitaṭṭhāne. <span class="bld">Ṭhānacaṅkamanamevā</span>ti adhiṭṭhātabbiriyāpathavasena vuttaṃ, na bhojanādikāle avassaṃ kattabbanisajjāyapi paṭikkhepavasena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Thero dārucīriyo</span> –</p>
- <p class="indent">‘‘Tasmātiha te, bāhiya, evaṃ sikkhitabbaṃ. Diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissati, sute mute viññāte. Yato kho te, bāhiya, diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissati, sute mute viññāte viññātamattaṃ bhavissati, tato tvaṃ, bāhiya, na tena, yato tvaṃ, bāhiya, na tena. Tato tvaṃ, bāhiya, na tattha, yato tvaṃ, bāhiya, na tattha. Tato tvaṃ, bāhiya, nevidha na huraṃ na ubhayamantarena. Esevanto dukkhassā’’ti (udā. 10) –</p>
- <p class="unindented">Ettakena arahattaṃ sacchākāsi.</p>
- <p class="bodytext">Khāṇuādipariharaṇatthaṃ, patiṭṭhitapādapariharaṇatthaṃ vā passena haraṇaṃ <span class="bld">vītiharaṇa</span>nti vadanti. Yāva <a name="V0.0182"></a> patiṭṭhitapādo, tāva āharaṇaṃ <span class="bld">atiharaṇaṃ,</span> tato paraṃ haraṇaṃ <span class="bld">vītiharaṇa</span>nti ayaṃ vā etesaṃ viseso. <span class="bld">Avīci</span>nti nirantaraṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭhamajavanepi…pe… na hotī</span>ti idaṃ pañcaviññāṇavīthiyaṃ itthipurisoti rajjanādīnaṃ abhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Tattha hi āvajjanavoṭṭhabbanānaṃ ayoniso āvajjanavoṭṭhabbanavasena iṭṭhe itthirūpādimhi lobho, aniṭṭhe ca paṭigho uppajjati. Manodvāre pana itthipurisoti rajjanādi hoti, tassa <a name="M0.0182"></a> pañcadvārajavanaṃ mūlaṃ, yathāvuttaṃ vā sabbaṃ bhavaṅgādi. Evaṃ manodvārajavanassa mūlavasena <span class="bld">mūlapariññā</span> vuttā. <span class="bld">Āgantukatāvakālikatā</span> pana pañcadvārajavanasseva apubbatittaratāvasena. <span class="bld">Maṇisappo</span> sīhaḷadīpe vijjamānā ekā sappajātīti vadanti. <span class="bld">Calana</span>nti kampanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atiharatī</span>ti yāva mukhā āharati. <span class="bld">Vītiharatī</span>ti tato yāva kucchi, tāva harati, kucchigataṃ vā passato harati. <span class="bld">Allattañca anupāletī</span>ti vāyuādīhi ativisosanaṃ yathā na hoti, tathā pāleti. <span class="bld">Ābhujatī</span>ti pariyesanajjhoharaṇajiṇṇājiṇṇatādiṃ āvajjeti, vijānātīti attho. Taṃtaṃvijānananipphādakoyeva hi payogo <span class="bld">‘‘sammāpayogo’’</span>ti vuttoti. Atha vā ‘‘sammāpaṭipattimāgamma abbhantare attā nāma koci bhujanako natthī’’tiādinā vijānanaṃ <span class="bld">ābhujanaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭhāne</span>ti manussāmanussapariggahite ayutte ṭhāne khettadevāyatanādike. <span class="bld">Tumbato</span> veḷunāḷiādiudakabhājanato. <span class="bld">Ta</span>nti chaḍḍitaṃ udakaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gateti gamane</span>ti pubbe abhikkamapaṭikkamaggahaṇena gamanepi purato pacchato ca kāyassa atiharaṇaṃ vuttanti idha gamanameva gahitanti veditabbaṃ, vakkhamāno vā etesaṃ viseso.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ettakenā</span>ti kammaṭṭhānaṃ avissajjetvā catunnaṃ iriyāpathānaṃ pavattanavacanamattena gocarasampajaññaṃ na pākaṭaṃ hotīti attho. <span class="bld">Evaṃ pana sutte kammaṭṭhānaṃ avibhūtaṃ hotī</span>ti caṅkamanaṭṭhānanisajjāsu eva pavatte pariggaṇhantassa sutte pavattā apākaṭā hontīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Kāyādikiriyāmayattā <a name="V0.0183"></a> āvajjanakiriyāsamuṭṭhitattā ca javanaṃ, sabbampi vā chadvārappavattaṃ <span class="bld">kiriyāmayapavattaṃ</span> nāma, dutiyajjhānaṃ vacīsaṅkhāravirahā ‘‘tuṇhībhāvo’’ti vuccati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para526"></a><span class="paranum">526</span>. <span class="bld">Upāsanaṭṭhāna</span>nti issāsānaṃ viya upāsanassa sikkhāyogakaraṇassa kammaṭṭhānaupāsanassa ṭhānanti attho. Tameva hi atthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yogapatha’’</span>nti āhāti. <span class="bld">Sīsaṃ dhovatī</span>ti icchādāsabyā bhujissataṃ ñāpayati, micchāpaṭipannehi vā pakkhittaṃ ayasarajaṃ dhovati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para529"></a><span class="paranum">529</span>. <span class="bld">Vinayapariyāyena</span> <a name="M0.0183"></a> adinnādānapārājike āgataṃ. <span class="bld">Suttantapariyāyena</span> āraññakasikkhāpade ‘‘pañcadhanusatikaṃ pacchima’’nti āgataṃ āraññikaṃ bhikkhuṃ sandhāya. Na hi so vinayapariyāyike araññe vasanato ‘‘āraññako pantasenāsano’’ti sutte vuttoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para530"></a><span class="paranum">530</span>. <span class="bld">‘‘Nitumba’’ntipi ‘‘nadīkuñja’’ntipi yaṃ vadanti,</span> taṃ kandaranti apabbatapadesepi vidugganadīnivattanapadesaṃ <span class="bld">kandara</span>nti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para531"></a><span class="paranum">531</span>. <span class="bld">Bhājetvā dassita</span>nti etena bhājetabbataṃ ante niddesassa kāraṇaṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para533"></a><span class="paranum">533</span>. Rahassa kiriyā rahassaṃ, taṃ arahati tassa yogganti <span class="bld">rāhasseyyakaṃ</span>. Vicittā hi taddhitāti. Rahasi vā sādhu rahassaṃ, tassa yoggaṃ <span class="bld">rāhasseyyakaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para536"></a><span class="paranum">536</span>. <span class="bld">Paṇihito</span>ti suṭṭhu ṭhapito.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para537"></a><span class="paranum">537</span>. <span class="bld">Pariggahitaniyyāna</span>nti pariggahitaniyyānasabhāvaṃ, kāyādīsu suṭṭhu pavattiyā niyyānasabhāvayuttanti attho. Kāyādipariggahaṇaṃ ñāṇaṃ vā pariggaho, taṃ-sampayuttatāya pariggahitaṃ niyyānabhūtaṃ upaṭṭhānaṃ katvāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para542-543"></a><span class="paranum">542-543</span>. <span class="bld">Vikārappattiyā</span>ti cittassa vikārāpattibhāvenāti attho. <span class="bld">Sabbasaṅgāhikavasenā</span>ti sattasaṅkhāragatasabbakodhasaṅgāhikavasena. Sabbasaṅgahaṇañca samucchedappahānassapi adhippetattā katanti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para546"></a><span class="paranum">546</span>. <span class="bld">Idaṃ</span> <a name="V0.0184"></a> <span class="bld">sandhāyā</span>ti ‘‘dve dhammā’’ti sandhāya. Ekavacanena ‘‘thinamiddha’’nti uddisitvāpi niddese ‘‘santā’’ti <span class="bld">vacanabhedo,</span> bahuvacanaṃ katanti attho. <span class="bld">Nirodhasantatāyā</span>ti vacanaṃ aṅgasantatāya, sabhāvasantatāya vā santatānivāraṇatthaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para550"></a><span class="paranum">550</span>. Thinamiddhavikāravirahā tappaṭipakkhasaññā <span class="bld">ālokasaññā</span> nāma hoti. Teneva vuttaṃ ‘‘ayaṃ saññā ālokā hotī’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para553"></a><span class="paranum">553</span>. ‘‘Vantattā muttattā’’tiādīni, ‘‘ālokā hotī’’tiādīni ca <span class="bld">‘‘cattattātiādīnī’’</span>ti vuttāni. <span class="bld">Ādi</span>-saddena vā dvinnampi niddesapadāni <a name="M0.0184"></a> saṅgahetvā tattha yāni yesaṃ vevacanāni, tāneva sandhāya <span class="bld">‘‘aññamaññavevacanānī’’</span>ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Paṭimuñcato</span>ti etena sārambhaṃ abhibhavaṃ dasseti. Nirāvaraṇā hutvā ābhujati sampajānātīti <span class="bld">nirāvaraṇābhogā,</span> taṃsabhāvattā <span class="bld">vivaṭā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para556"></a><span class="paranum">556</span>. ‘‘Vikālo nu kho, na nu kho’’ti anicchayatāya katavatthujjhācāramūlako vippaṭisāro <span class="bld">vatthujjhācāro</span> kāraṇavohārena vuttoti daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para562"></a><span class="paranum">562</span>. <span class="bld">Kilissantī</span>ti kilesentīti atthaṃ vadanti, sadarathabhāvena sayameva vā kilissanti. Na hi te uppajjamānā kilesarahitā uppajjantīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para564"></a><span class="paranum">564</span>. <span class="bld">Idheva</span> ca vibhaṅge ‘‘upeto hotī’’tiādi <span class="bld">tattha tattha vuttameva</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para588"></a><span class="paranum">588</span>. <span class="bld">Niddesavasenā</span>ti ‘‘tattha katamā upekkhā? Yā upekkhā’’tiādiniddesavasena. ‘‘Imāya upekkhāya upeto hotī’’tiādi <span class="bld">paṭiniddesavasenā</span>ti vadanti. ‘‘Tattha katamā…pe… imāya upekkhāya upeto hotī’’ti etena puggalo niddiṭṭho hoti, ‘‘samupeto’’tiādinā paṭiniddiṭṭho. Yāva vā ‘‘samannāgato’’ti padaṃ, tāva niddiṭṭho, ‘‘tena vuccati upekkhako’’ti iminā paṭiniddiṭṭhoti tesaṃ vasena niddesapaṭiniddesā yojetabbā. <span class="bld">Pakārenā</span>ti upekkhāya ‘‘upekkhanā’’tiādidhammappakārena ‘‘upeto samupeto’’tiādipuggalappakārena ca upekkhakasaddassa atthaṃ ṭhapento <span class="bld">paṭṭhapenti</span>. ‘‘Upekkhā’’ti etassa atthassa ‘‘upekkhanā’’ti <span class="bld">kāraṇaṃ</span>. Upekkhanāvasena <a name="V0.0185"></a> hi upekkhāti. Tathā ‘‘upeto samupeto’’ti etesaṃ ‘‘upāgato samupāgato’’ti <span class="bld">kāraṇa</span>nti evaṃ dhammapuggalavasena <span class="bld">tassa tassatthassa kāraṇaṃ dassentā vivaranti,</span> ‘‘upekkhako’’ti imasseva vā atthassa ‘‘imāya upekkhāya upeto hotī’’tiādinā <span class="bld">kāraṇaṃ dassentā</span>. ‘‘Upekkhanā ajjhupekkhanā samupeto’’tiādinā byañjanānaṃ vibhāgaṃ <span class="bld">dassentā vibhajanti</span>. Upekkhaka-saddantogadhāya vā upekkhāya tasseva ca upekkhaka-saddassa visuṃ atthavacanaṃ ‘‘yā upekkhā upekkhanā’’tiādinā, ‘‘imāya upekkhāya upeto hotī’’tiādinā ca <a name="M0.0185"></a> <span class="bld">byañjanavibhāgo</span>. Sabbathā aññātatā <span class="bld">nikujjhitabhāvo,</span> kenaci pakārena viññātepi niravasesaparicchindanābhāvo <span class="bld">gambhīrabhāvo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para602"></a><span class="paranum">602</span>. <span class="bld">Uparibhūmippattiyā</span>ti idaṃ ‘‘rūpasaññānaṃ samatikkamā’’ti ettheva yojetabbaṃ. Viññāṇañcāyatanādīnipi vā ākāsānañcāyatanādīnaṃ uparibhūmiyoti sabbatthāpi na na yujjati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para610"></a><span class="paranum">610</span>. Viññāṇañcāyatananiddese ‘‘anantaṃ viññāṇanti taṃyeva ākāsaṃ viññāṇena phuṭaṃ manasi karoti anantaṃ pharati, tena vuccati anantaṃ viññāṇa’’nti ettha <span class="bld">viññāṇenā</span>ti etaṃ upayogatthe karaṇavacanaṃ, taṃyeva ākāsaṃ phuṭaṃ viññāṇaṃ manasi karotīti kira aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Ayaṃ vā etassa attho – taṃyeva ākāsaṃ phuṭaṃ viññāṇaṃ viññāṇañcāyatanaviññāṇena manasi karotīti. Ayaṃ panattho yutto – taṃyeva ākāsaṃ viññāṇena phuṭaṃ tena gahitākāraṃ manasi karoti, evaṃ taṃ viññāṇaṃ anantaṃ pharatīti. Yañhi ākāsaṃ paṭhamāruppasamaṅgī viññāṇena anantaṃ pharati, taṃ pharaṇākārasahitameva viññāṇaṃ manasikaronto dutiyāruppasamaṅgī anantaṃ pharatīti vuccatīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para615"></a><span class="paranum">615</span>. <span class="bld">Taṃyeva viññāṇaṃ abhāvetī</span>ti yaṃ pubbe ‘‘anantaṃ viññāṇa’’nti manasi kataṃ, taṃyevāti attho. Tasseva hi ārammaṇabhūtaṃ paṭhamena viya rūpanimittaṃ tatiyenāruppena abhāvetīti.</p>
- <p class="centered">Niddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para623"></a><span class="paranum">623</span>. Abhidhammabhājanīye <a name="V0.0186"></a> pañcakanayadassane ‘‘pañca jhānānī’’ti ca, ‘‘tattha katamaṃ paṭhamaṃ jhāna’’nti ca ādinā uddhaṭaṃ. Uddhaṭānaṃyeva catunnaṃ paṭhamatatiyacatutthapañcamajjhānānaṃ dassanato, dutiyasseva visesadassanato ca.</p>
- <p class="centered">Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">3. Pañhapucchakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para640"></a><span class="paranum">640</span>. <span class="bld">Lokuttarāpanetthā</span>ti <a name="M0.0186"></a> etesu tīsujhānesu ‘‘lokuttarā siyā appamāṇārammaṇā’’ti evaṃ koṭṭhāsikā pana maggakāle, phalakāle vā lokuttarabhūtā evāti adhippāyo. Paricchinnākāsakasiṇālokakasiṇānāpānabrahmavihāracatutthāni <span class="bld">sabbatthapādakacatutthe</span> saṅgahitānīti daṭṭhabbāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Buddhapaccekabuddhakhīṇāsavā maggaṃ bhāvayiṃsu, phalaṃ sacchikariṃsū</span>ti, <span class="bld">bhāvessanti sacchikarissantī</span>ti ca heṭṭhimamaggaphalānaṃ vasena vuttanti veditabbaṃ. Kusalato terasasu hi catutthesu ayaṃ kathā pavattā, na ca kusalacatutthena arahattamaggaphalāni daṭṭhuṃ sakkoti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kiriyato terasanna’’nti ettha lokuttaracatutthaṃ kiriyaṃ natthīti ‘‘dvādasanna’’nti vattabbaṃ, kusalato vā terasasu sekkhaphalacatutthaṃ antogadhaṃ katvā ‘‘kiriyato terasanna’’nti asekkhacatutthena saha vadatīti veditabbaṃ. Sabbatthapādakañcettha khīṇāsavānaṃ yāni abhiññādīni santi, tesaṃ sabbesaṃ pādakattā <span class="bld">sabbatthapādaka</span>nti daṭṭhabbaṃ. Na hi tesaṃ vaṭṭaṃ atthīti. Paricchannākāsakasiṇacatutthādīni viya vā navattabbatāya sabbatthapādakasamānattā <span class="bld">sabbatthapādakatā</span> daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Manosaṅkhārā</span> <a name="V0.0187"></a> nāma saññāvedanā, cattāropi vā khandhā. <span class="bld">Nimittaṃ ārabbhā</span>ti ettha ‘‘nimittaṃ nibbānañcā’’ti vattabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ajjhatto dhammo ajjhattassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.20.28) ettha ‘‘ajjhattā khandhā iddhividhañāṇassa pubbenivāsānussatiñāṇassa yathākammūpagañāṇassa anāgataṃsañāṇassa āvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti vuttattā na cetopariyañāṇaṃ viya yathākammūpagañāṇaṃ parasantānagatameva jānāti, sasantānagatampi pana apākaṭaṃ rūpaṃ dibbacakkhu viya apākaṭaṃ kammaṃ vibhāveti. Tenāha <span class="bld">‘‘attano kammajānanakāle’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Jhānavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">13. Appamaññāvibhaṅgo</p>
- <p class="title">1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para642"></a><span class="paranum">642</span>. <span class="bld">Sabbadhī</span>ti <a name="M0.0187"></a><a name="V0.0188"></a> disādesodhinā anodhisopharaṇaṃ vuttaṃ, <span class="bld">sabbattatāya sabbāvanta</span>nti sattodhinā. Tenāha <span class="bld">‘‘anodhiso dassanattha’’</span>nti. <span class="bld">Tathā-saddo iti-saddo vā na vutto</span>ti ‘‘mettāsahagatena cetasā’’ti etassa anuvattakaṃ taṃ dvayaṃ tassa pharaṇantarādiṭṭhānaṃ aṭṭhānanti katvā na vuttaṃ, puna ‘‘mettāsahagatena cetasā’’ti vuttanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para643"></a><span class="paranum">643</span>. <span class="bld">Hirottappānupālitā mettā na parihāyati</span> āsannasapattassa rāgassa sinehassa ca vipattiyā anuppattitoti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para645"></a><span class="paranum">645</span>. <span class="bld">Adhimuñcitvā</span>ti suṭṭhu pasāretvāti attho. Taṃ dassento <span class="bld">‘‘adhikabhāvenā’’</span>tiādimāha, balavatā vā adhimokkhena <span class="bld">adhimuccitvā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para648"></a><span class="paranum">648</span>. <span class="bld">Heṭṭhā vuttoyevā</span>ti ‘‘sabbena sabbaṃ sabbathā sabba’’nti etesaṃ ‘‘sabbena sikkhāsamādānena sabbaṃ sikkhaṃ, sabbena sikkhitabbākārena sabbaṃ sikkha’’nti ca <span class="bld">jhānavibhaṅge</span> (vibha. aṭṭha. 516) attho vutto. Idha pana sabbena avadhinā attasamatāya sabbasattayuttatāya ca sabbaṃ lokaṃ, sabbāvadhidisādipharaṇākārehi sabbaṃ lokanti ca attho yujjati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para650"></a><span class="paranum">650</span>. <span class="bld">Paccatthikavighātavasenā</span>ti mettādīnaṃ āsannadūrapaccatthikānaṃ rāgabyāpādādīnaṃ vighātavasena. <span class="bld">Yaṃ appamāṇaṃ, so avero</span>ti so averabhāvoti ayaṃ vā tassa atthoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para653"></a><span class="paranum">653</span>. Nirayādi <a name="V0.0189"></a> <span class="bld">gati,</span> caṇḍālādi <span class="bld">kulaṃ,</span> annādīnaṃ alābhitā <span class="bld">bhogo. Ādi</span>-saddena dubbaṇṇatādi gahitaṃ.</p>
- <p class="centered">Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">3. Pañhapucchakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para699"></a><span class="paranum">699</span>. <span class="bld">Imasmiṃ</span> <a name="M0.0188"></a> <span class="bld">pana…pe… kathitā</span>ti iminā imasmiṃ vibhaṅge kathitānaṃ lokiyabhāvameva dassento khandhavibhaṅgādīhi visesetīti na aññattha lokuttarānaṃ appamaññānaṃ kathitatā anuññātā hoti.</p>
- <p class="centered">Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Appamaññāvibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">14. Sikkhāpadavibhaṅgo</p>
- <p class="title">1. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para703"></a><span class="paranum">703</span>. <span class="bld">Patiṭṭhānaṭṭhenā</span>ti <a name="M0.0189"></a><a name="V0.0190"></a> sampayogavasena upanissayavasena ca okāsabhāvena. Piṭṭhapūvaodanakiṇṇanānāsambhāre pakkhipitvā madditvā katā <span class="bld">surā</span> nāma. Madhukādipupphapanasādiphalaucchumuddikādinānāsambhārānaṃ rasā ciraparivāsitā <span class="bld">merayaṃ</span> nāma, āsavoti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para704"></a><span class="paranum">704</span>. <span class="bld">Taṃsampayuttattā</span>ti viratisampayuttattā, viraticetanāsampayuttattā vā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kammapathā evā</span>ti asabbasādhāraṇesu jhānādikoṭṭhāsesu kammapathakoṭṭhāsikā evāti attho. Surāpānampi ‘‘surāpānaṃ, bhikkhave, āsevitaṃ…pe… nirayasaṃvattanika’’nti (a. ni. 8.40) visuṃ kammapathabhāvena āgatanti vadanti. Evaṃ sati ekādasa kammapathā siyuṃ, tasmāssa yathāvuttesveva kammapathesu upakārakattasabhāgattavasena anupaveso daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sattaitthipurisārammaṇatā</span> tathāgahitasaṅkhārārammaṇatāya daṭṭhabbā. ‘‘Pañca sikkhāpadā parittārammaṇā’’ti hi vuttaṃ. ‘‘Sabbāpi hi etā vītikkamitabbavatthuṃ ārammaṇaṃ katvā veracetanāhi eva viramantī’’ti (vibha. aṭṭha. 704) ca vakkhatīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gorūpasīlako</span> pakatibhaddo. <span class="bld">Kākaṇikamattassa atthāyā</span>tiādi lobhavasena musākathane vuttaṃ. Dosavasena musākathane ca niṭṭhappatto saṅghabhedo gahito. Dosavasena parassa byasanatthāya musākathane pana tassa tassa guṇavasena appasāvajjamahāsāvajjatā yojetabbā, mandādhimattabyasanicchāvasena <a name="V0.0191"></a> ca. Nissaggiyathāvaravijjāmayiddhimayā sāhatthikāṇattikesveva pavisantīti dve eva gahitā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pañcapi kammapathā evā</span>ti cetanāsaṅkhātaṃ pariyāyasīlaṃ sandhāya vuttaṃ, viratisīlaṃ pana maggakoṭṭhāsikanti. <span class="bld">Tesaṃ panā</span>ti sesasīlānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para712"></a><span class="paranum">712</span>. <span class="bld">‘‘Koṭṭhāsabhāvenā’’</span>ti vuttaṃ, ‘‘patiṭṭhānabhāvenā’’ti pana vattabbaṃ. Ettha pana sikkhāpadavāre pahīnapañcābhabbaṭṭhānassa arahato viramitabbaverassa <a name="M0.0190"></a> sabbathā abhāvā kiriyesu viratiyo na santīti na uddhaṭā, sekkhānaṃ pana pahīnapañcaverattepi taṃsabhāgatāya verabhūtānaṃ akusalānaṃ veranidānānaṃ lobhādīnañca sabbhāvā viratīnaṃ uppatti na na bhavissati. Akusalasamuṭṭhitāni ca kāyakammādīni tesaṃ kāyaduccaritādīni verāneva, tehi ca tesaṃ viratiyo honteva, yato naphalabhūtassapi uparimaggattayassa aṭṭhaṅgikatā hoti. Sikkhāvāre ca abhāvetabbatāya phaladhammāpi na sikkhitabbā, nāpi sikkhitasikkhassa uppajjamānā kiriyadhammāti na keci abyākatā sikkhāti uddhaṭā.</p>
- <p class="centered">Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">2. Pañhapucchakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para714"></a><span class="paranum">714</span>. <span class="bld">Sampattavirativasenā</span>ti sampatte paccuppanne ārammaṇe yathāviramitabbato virativasenāti attho.</p>
- <p class="centered">Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Sikkhāpadavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">15. Paṭisambhidāvibhaṅgo</p>
- <p class="title">1. Suttantabhājanīyaṃ</p>
- <p class="subhead">1. Saṅgahavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para718"></a><span class="paranum">718</span>. <span class="bld">Eseva</span> <a name="M0.0191"></a><a name="V0.0192"></a> <span class="bld">nayo</span>ti saṅkhepena dassetvā tameva nayaṃ vitthārato dassetuṃ <span class="bld">‘‘dhammappabhedassa hī’’</span>tiādimāha. Niruttipaṭibhānappabhedā tabbisayānaṃ atthādīnaṃ paccayuppannādibhedehi bhinditvā veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Yaṃ kiñci paccayasamuppanna’’</span>nti etena saccahetudhammapaccayākāravāresu āgatāni dukkhādīni gahitāni. Saccapaccayākāravāresu nibbānaṃ, pariyattivāre bhāsitattho, abhidhammabhājanīye vipāko kiriyañcāti evaṃ pāḷiyaṃ vuttānameva vasena pañca atthā veditabbā, tathā dhammā ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vidahatī</span>ti nibbattakahetuādīnaṃ sādhāraṇaṃ nibbacanaṃ, tadatthaṃ pana vibhāvetumāha <span class="bld">‘‘pavatteti ceva pāpeti cā’’</span>ti. Tesu purimo attho maggavajjesu daṭṭhabbo. Bhāsitampi hi avabodhanavasena atthaṃ pavattetīti. Maggo pana nibbānaṃ pāpetīti tasmiṃ pacchimo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammaniruttābhilāpe</span>ti ettha <span class="bld">dhamma</span>-saddo sabhāvavācakoti katvā āha <span class="bld">‘‘yā sabhāvaniruttī’’</span>ti, aviparītaniruttīti attho. <span class="bld">Tassā abhilāpe</span>ti tassā niruttiyā avacanabhūtāya paññattiyā abhilāpeti keci vaṇṇayanti. Evaṃ sati paññatti abhilapitabbā<a name="V0.0193"></a>, na vacananti āpajjati, na ca vacanato aññaṃ abhilapitabbaṃ uccāretabbaṃ atthi, athāpi phassādivacanehi bodhetabbaṃ abhilapitabbaṃ siyā, evaṃ sati atthadhammavajjaṃ tehi bodhetabbaṃ na vijjatīti tesaṃ niruttibhāvo āpajjati. ‘‘Phassoti ca sabhāvanirutti, phassaṃ phassāti na sabhāvaniruttī’’ti dassitovāyamattho, na ca avacanaṃ evaṃpakāraṃ atthi, tasmā vacanabhūtāya eva tassā sabhāvaniruttiyā abhilāpe uccāraṇeti attho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ sabhāvaniruttiṃ saddaṃ ārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassa tasmiṃ sabhāvaniruttābhilāpe pabhedagataṃ ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā</span>ti vuttattā niruttisaddārammaṇāya sotaviññāṇavīthiyā parato manodvāre niruttipaṭisambhidā <a name="M0.0192"></a> pavattatīti vadanti. ‘‘Niruttipaṭisambhidā paccuppannārammaṇā’’ti ca vacanaṃ saddaṃ gahetvā pacchā jānanaṃ sandhāya vuttanti. Evaṃ pana aññasmiṃ paccuppannārammaṇe aññaṃ paccuppannārammaṇanti vuttanti āpajjati. Yathā pana dibbasotañāṇaṃ manussāmanussādisaddappabhedanicchayassa paccayabhūtaṃ taṃ taṃ saddavibhāvakaṃ, evaṃ sabhāvāsabhāvaniruttinicchayassa paccayabhūtaṃ paccuppannasabhāvaniruttisaddārammaṇaṃ taṃvibhāvakañāṇaṃ niruttipaṭisambhidāti vuccamāne na pāḷivirodho hoti. <span class="bld">Taṃ sabhāvaniruttiṃ saddaṃ ārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassā</span>ti ca paccuppannasaddārammaṇaṃ paccavekkhaṇaṃ pavattayantassāti na na sakkā vattuṃ. Tampi hi ñāṇaṃ sabhāvaniruttiṃ vibhāventaṃyeva taṃtaṃsaddapaccavekkhaṇānantaraṃ taṃtaṃpabhedanicchayahetuttā niruttiṃ bhindantaṃ paṭivijjhantameva uppajjatīti ca pabhedagatampi hotīti. <span class="bld">Sabhāvaniruttī</span>ti māgadhabhāsā adhippetāti tato aññaṃ sakkaṭanāmādisaddaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘aññaṃ panā’’</span>ti āha. <span class="bld">Byañjana</span>nti nipātapadamāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kathitaṃ</span> aṭṭhakathāyaṃ. <span class="bld">Bodhimaṇḍa</span>-saddo paṭhamābhisambuddhaṭṭhāne eva daṭṭhabbo, na yattha katthaci bodhirukkhassa patiṭṭhitaṭṭhāne. <span class="bld">Suvaṇṇasalāka</span>nti seṭṭhasalākaṃ, dhammadesanatthaṃ salākaṃ gahetvāti attho, <span class="bld">na paṭisambhidāyaṃ ṭhitena</span> pavāritaṃ, tasmā paṭisambhidāto aññeneva pakārena jānitabbato na sakkaṭabhāsājānanaṃ paṭisambhidākiccanti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Idaṃ kathita</span>nti māgadhabhāsāya sabhāvaniruttitāñāpanatthaṃ idaṃ idāni vattabbaṃ kathitanti attho. <span class="bld">Chaddantavāraṇa</span> (jā. 1.16.97 ādayo) -<span class="bld">tittirajātakā</span>dīsu (jā. 1.4.73 ādayo) tiracchānesu ca māgadhabhāsā ussannā, na oṭṭakādibhāsā sakkaṭaṃ vā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthā</span>ti <a name="V0.0194"></a> māgadhasesabhāsāsu. <span class="bld">Sesā parivattanti</span> ekantena kālantare aññathā honti vinassanti ca. Māgadhā pana katthaci kadāci parivattantīpi na sabbattha sabbadā sabbathā ca parivattati, kappavināsepi tiṭṭhatiyevāti <span class="bld">‘‘ayamevekā na parivattatī’’</span>ti āha. <span class="bld">Papañco</span>ti cirāyananti attho. Buddhavacanameva cetassa visayo, teneva ‘‘nelaṅgo setapacchādo’’ti gāthaṃ pucchito citto gahapati ‘‘‘kiṃ nu kho etaṃ, bhante, bhagavatā bhāsita’nti? ‘Evaṃ gahapatī’ti. ‘Tena hi, bhante, muhuttaṃ āgametha, yāvassa atthaṃ pekkhāmī’’’ti (saṃ. ni. 4.347) āhāti vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbatthakañāṇa</span>nti <a name="M0.0193"></a> atthādīsu ñāṇaṃ. Tañhi sabbesu tesu tīsu catūsupi vā pavattattā, kusalakiriyabhūtāya paṭibhānapaṭisambhidāya dhammatthabhāvato tīsu eva vā pavattattā <span class="bld">‘‘sabbatthakañāṇa’’</span>nti vuttaṃ. Imāni ñāṇāni idamatthajotakānīti sātthakānaṃ paccavekkhitabbattā sabbo attho etassātipi sabbatthakaṃ, sabbasmiṃ khittanti vā. Sekkhe pavattā arahattappattiyā visadā hontīti vadanti. Pubbayogo viya pana arahattappatti arahatopi paṭisambhidāvisadatāya paccayo na na hotīti pañcannampi yathāyogaṃ sekkhāsekkhapaṭisambhidāvisadattakāraṇatā yojetabbā.</p>
- <p class="bodytext">Pucchāya parato pavattā kathāti katvā aṭṭhakathā <span class="bld">‘‘paripucchā’’</span>ti vuttā. <span class="bld">Paṭipattiṃ pūretabbaṃ maññissantī</span>ti paṭipattigarutāya lābhaṃ hīḷentena satasahassagghanakampi kambalaṃ vāsiyā koṭṭetvā paribhaṇḍakaraṇaṃ mayā kataṃ āvajjitvā lābhagaruno pariyattidharā dhammakathikāva bhavituṃ na maññissantīti vuttaṃ hoti. Ettha ca therassa kaṅkhuppattiyā pubbe avisadataṃ dassetvā arahattappattassa pañhavissajjanena arahattappattiyā visadatā dassitā. <span class="bld">Tissatthero</span> anantaraṃ vutto tissatthero evāti vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pabhedo</span> nāma maggehi adhigatānaṃ paṭisambhidānaṃ pabhedagamanaṃ. <span class="bld">Adhigamo</span> tehi paṭilābho, tasmā so lokuttaro, pabhedo kāmāvacaro daṭṭhabbo. <span class="bld">Na pana tathā</span>ti yathā adhigamassa balavapaccayo hoti, na tathā pabhedassāti attho. Idāni pariyattiyādīnaṃ adhigamassa balavapaccayattābhāvaṃ, pubbayogassa ca balavapaccayattaṃ dassento <span class="bld">‘‘pariyattisavanaparipucchā hī’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">paṭisambhidā nāma natthī</span>ti paṭisambhidādhigamo natthīti adhippāyo. Idāni <a name="V0.0195"></a> yaṃ vuttaṃ hoti, taṃ dassento <span class="bld">‘‘ime panā’’</span>tiādimāha. Pubbayogādhigamā hi dvepi visadakāraṇāti ‘‘pubbayogo pabhedassa balavapaccayo hotī’’ti vuttanti.</p>
- <p class="centered">Saṅgahavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Saccavārādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para719"></a><span class="paranum">719</span>. Hetuvāre <a name="M0.0194"></a> kālattayepi hetuphaladhammā ‘‘atthā’’ti vuttā, tesañca hetudhammā ‘‘dhammā’’ti, dhammavāre veneyyavasena atītānañca saṅgahitattā ‘‘uppannā samuppannā’’tiādi na vuttanti atītapaccuppannā ‘‘atthā’’ti vuttā, taṃnibbattakā ca ‘‘dhammā’’ti idametesaṃ dvinnampi vārānaṃ nānattaṃ.</p>
- <p class="centered">Saccavārādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para725"></a><span class="paranum">725</span>. <span class="bld">Avuttattā</span>ti ‘‘tesaṃ vipāke ñāṇa’’nti sāmaññena vatvā visesena avuttattāti adhippāyo. Ettha ca kiriyānaṃ avipākattā dhammabhāvo na vuttoti. Yadi evaṃ vipākā na hontīti atthabhāvo ca na vattabboti? Na, paccayuppannattā. Evañce kusalākusalānampi atthabhāvo āpajjatīti. Nappaṭisiddho, vipākassa pana padhānahetutāya pākaṭattā dhammabhāvova tesaṃ vutto. Kiriyānaṃ paccayattā dhammabhāvo āpajjatīti ce? Nāyaṃ doso appaṭisiddhattā, kammaphalasambandhassa pana ahetuttā dhammabhāvo na vutto. Apica ‘‘ayaṃ imassa paccayo, idaṃ paccayuppanna’’nti evaṃ bhedaṃ akatvā kevalaṃ kusalākusale vipākakiriyadhamme ca sabhāvato paccavekkhantassa dhammapaṭisambhidā atthapaṭisambhidā ca hotītipi tesaṃ atthadhammatā na vuttāti veditabbā<a name="V0.0196"></a>. Kusalākusalavāresu ca dhammapaṭisambhidā kusalākusalānaṃ paccayabhāvaṃ sattivisesaṃ sanipphādetabbataṃ passantī nipphādetabbāpekkhā hotīti taṃsambandheneva ‘‘tesaṃ vipāke ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti vuttaṃ. Sabhāvadassanamattameva pana atthapaṭisambhidāya kiccaṃ nipphannaphalamattadassanatoti tassā nipphādakānapekkhattā vipākavāre ‘‘tesaṃ vipaccanake ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’ti na vuttanti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabhāvapaññattiyā</span>ti na sattādipaññattiyā, aviparītapaññattiyā vā. <span class="bld">Khobhetvā</span>ti lomahaṃsajananasādhukāradānādīhi khobhetvā. <span class="bld">Puna dhammassavane</span> <a name="M0.0195"></a> <span class="bld">jānissathā</span>ti appassutattā dutiyavāraṃ kathento tadeva kathessatīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para746"></a><span class="paranum">746</span>. <span class="bld">Bhūmidassanattha</span>nti ettha kāmāvacarā lokuttarā ca bhūmi ‘‘bhūmī’’ti veditabbā, cittuppādā vāti.</p>
- <p class="centered">Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">3. Pañhapucchakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para747"></a><span class="paranum">747</span>. <span class="bld">Paccayasamuppannañca atthaṃ paccayadhammañcā</span>ti vacanehi hetādipaccayasamuppannānaṃ kusalākusalarūpānampi atthapariyāyaṃ, hetādipaccayabhūtānaṃ vipākakiriyarūpānampi dhammapariyāyañca dasseti. Paṭibhānapaṭisambhidāya kāmāvacaravipākārammaṇatā mahaggatārammaṇatā ca paṭisambhidāñāṇārammaṇatte na yujjati paṭisambhidāñāṇānaṃ kāmāvacaralokuttarakusalesu kāmāvacarakiriyālokuttaravipākesu ca uppattito. Sabbañāṇārammaṇatāya sati yujjeyya, ‘‘yena ñāṇena tāni ñāṇāni jānātī’’ti (vibha. 726) vacanato pana na sabbañāṇārammaṇatāti kathayanti. Suttantabhājanīye pana ‘‘ñāṇesu ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā’’ti avisesena vuttattā sabbañāṇārammaṇatā siyā. Abhidhammabhājanīyepi cittuppādavasena kathanaṃ niravasesakathananti yathādassitavisayavacanavasena ‘‘yena ñāṇena tāni ñāṇāni <a name="V0.0197"></a> jānātī’’ti yaṃ vuttaṃ, taṃ aññārammaṇataṃ na paṭisedhetīti. Yathā ca atthapaṭisambhidāvisayānaṃ na niravasesena kathanaṃ abhidhammabhājanīye, evaṃ paṭibhānapaṭisambhidāvisayassapīti. Evaṃ paṭibhānapaṭisambhidāya sabbañāṇavisayattā ‘‘tisso paṭisambhidā siyā parittārammaṇā siyā mahaggatārammaṇā siyā appamāṇārammaṇā’’ti (vibha. 749) vuttā.</p>
- <p class="bodytext">Yadipi ‘‘siyā atthapaṭisambhidā na maggārammaṇā’’ti (vibha. 749) vacanato abhidhammabhājanīye vuttapaṭisambhidāsveva pañhapucchakanayo pavatto. Na hi maggo paccayuppanno na hoti, abhidhammabhājanīye ca paṭisambhidāñāṇavisayā eva paṭibhānapaṭisambhidā vuttāti na tassā mahaggatārammaṇatāti. Evamapi dvepi etā pāḷiyo virujjhanti, tāsu balavatarāya ṭhatvā <a name="M0.0196"></a> itarāya adhippāyo maggitabbo. Kusalākusalānaṃ pana paccayuppannattapaṭivedhopi kusalākusalabhāvapaṭivedhavinimutto natthīti nippariyāyā tattha dhammapaṭisambhidā ekantadhammavisayattā, tathā vipākakiriyānaṃ paccayabhāvapaṭivedhopi vipākakiriyabhāvapaṭivedhavinimutto natthīti nippariyāyā tattha atthapaṭisambhidā ekantikaatthavisayattā. Kiñci pana ñāṇaṃ appaṭibhānabhūtaṃ natthi ñeyyappakāsanatoti sabbasmimpi ñāṇe nippariyāyā paṭibhānapaṭisambhidā bhavituṃ arahati. Nippariyāyapaṭisambhidāsu pañhapucchakassa pavattiyaṃ dvepi pāḷiyo na virujjhanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saddārammaṇattā bahiddhārammaṇā</span>ti ettha parassa abhilāpasaddārammaṇattāti bhavitabbaṃ. Na hi saddārammaṇatā bahiddhārammaṇatāya kāraṇaṃ saddassa ajjhattassa ca sabbhāvāti. Anuvattamāno ca so eva saddoti visesanaṃ na katanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Paṭisambhidāvibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">16. Ñāṇavibhaṅgo</p>
- <p class="title">1. Ekakamātikādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para751"></a><span class="paranum">751</span>. <span class="bld">Okāsaṭṭhena</span> <a name="M0.0197"></a><a name="V0.0198"></a> sampayuttā dhammā ārammaṇañcāpi<span class="bld"> ñāṇassa vatthu. Yāthāvakavatthuvibhāvanā</span>ti nahetādiavitathekappakāravatthuvibhāvanā. Yathā ekaṃ nahetu, tathā ekaṃ aññampīti hi gahetabbaṃ avitathasāmaññayuttaṃ ñāṇārammaṇaṃ yāthāvakavatthu. Yāthāvakena vā avitathasāmaññena vatthuvibhāvanā <span class="bld">yāthāvakavatthuvibhāvanā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dukānurūpehī</span>ti dukamātikānurūpehīti vadanti. Osānadukassa pana dukamātikaṃ anissāya vuttattā dukabhāvānurūpehīti vattabbaṃ. Evaṃ <span class="bld">tikānurūpehī</span>ti etthāpi daṭṭhabbaṃ. Osānaduke pana <span class="bld">attho</span>ti phalaṃ, anekatthattā dhātusaddānaṃ taṃ janetīti <span class="bld">atthajāpikā,</span> kāraṇagatā paññā. Jāpito janito attho etissāti <span class="bld">jāpitatthā,</span> kāraṇapaññāsadisī phalappakāsanabhūtā phalasampayuttā paññā.</p>
- <p class="title">10. Dasakamātikāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para760"></a><span class="paranum">760</span>. ‘‘Catasso kho imā, sāriputta, yoniyo. Katamā…pe… yo kho maṃ, sāriputta, evaṃ jāna’’nti (ma. ni. 1.152) vacanena <span class="bld">catuyoniparicchedakañāṇaṃ</span> vuttaṃ, ‘‘nirayañcāhaṃ, sāriputta, pajānāmī’’tiādinā (ma. ni. 1.153) <span class="bld">pañcagatiparicchedakaṃ. ‘‘Saṃyuttake āgatāni tesattati ñāṇāni, sattasattati ñāṇānī’’</span>ti vuttaṃ, tattha pana nidānavagge sattasattati āgatāni catucattārīsañca, tesattati pana paṭisambhidāmagge sutamayādīni āgatāni <a name="V0.0199"></a> dissanti, na saṃyuttaketi. <span class="bld">Aññānipī</span>ti etena idha ekakādivasena vuttaṃ, aññattha ca ‘‘pubbante ñāṇa’’ntiādinā, brahmajālādīsu ca ‘‘tayidaṃ tathāgato pajānāti ‘imāni diṭṭhiṭṭhānāni evaṃ gahitānī’ti’’ādinā vuttaṃ anekañāṇappabhedaṃ saṅgaṇhāti. Yāthāvapaṭivedhato sayañca akampiyaṃ puggalañca taṃsamaṅgiṃ ñeyyesu adhibalaṃ karotīti āha <span class="bld">‘‘akampiyaṭṭhena upatthambhakaṭṭhena cā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Seṭṭhaṭṭhānaṃ</span> <a name="M0.0198"></a> sabbaññutaṃ. Paṭijānanavasena sabbaññutaṃ abhimukhaṃ gacchanti, aṭṭha vā parisā upasaṅkamantīti <span class="bld">āsabhā,</span> buddhā. <span class="bld">Idaṃ panā</span>ti buddhānaṃ ṭhānaṃ sabbaññutameva vadati. <span class="bld">Tiṭṭhamānovā</span>ti avadantopi tiṭṭhamānova paṭijānāti nāmāti attho. <span class="bld">Aṭṭhasu parisāsu</span> ‘‘abhijānāmahaṃ, sāriputta, anekasataṃ khattiyaparisaṃ…pe… tatra vata maṃ bhayaṃ vā sārajjaṃ vā okkamissatīti nimittametaṃ, sāriputta, na samanupassāmī’’ti (ma. ni. 1.151) vacanena dassitaakampiyañāṇayutto dasabalohanti <span class="bld">abhītanādaṃ nadati. Sīhanādasuttena</span> khandhakavagge āgatena.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Devamanussānaṃ catucakkaṃ vattatī’’ti (a. ni. 4.31) suttasesena sappurisūpassayādīnaṃ phalasampatti pavatti, purimasappurisūpassayādiṃ upanissāya pacchimasappurisūpassayādīnaṃ sampatti pavatti vā vuttāti <span class="bld">ādi</span>-saddena tattha ca cakka-saddassa gahaṇaṃ veditabbaṃ. Paṭivedhaniṭṭhattā arahattamaggañāṇaṃ paṭivedhoti <span class="bld">‘‘phalakkhaṇe uppannaṃ nāmā’’</span>ti vuttaṃ. Tena paṭiladdhassapi desanāñāṇassa kiccanipphattiparassa bujjhanamattena hotīti <span class="bld">‘‘aññāsikoṇḍaññassa sotāpattiphalakkhaṇe pavattaṃ nāmā’’</span>ti vuttaṃ. Tato paraṃ pana yāva parinibbānā desanāñāṇappavatti tasseva pavattitassa dhammacakkassa ṭhānanti veditabbaṃ, pavattitacakkassa cakkavattino cakkaratanaṭṭhānaṃ viya.</p>
- <p class="bodytext">Samādīyantīti <span class="bld">samādānāni,</span> tāni pana samādiyitvā katāni hontīti āha <span class="bld">‘‘samādiyitvā katāna’’</span>nti. <span class="bld">Kammameva vā kammasamādāna</span>nti etena samādāna-saddassa apubbatthābhāvaṃ dasseti muttagata-sadde gata-saddassa viya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Agatigāmini</span>nti <a name="V0.0200"></a> nibbānagāminiṃ. Vuttañhi ‘‘nibbānañcāhaṃ, sāriputta, pajānāmi nibbānagāminiñca paṭipada’’nti (ma. ni. 1.153).</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hānabhāgiyadhamma</span>nti hānabhāgiyasabhāvaṃ, kāmasahagatasaññādidhammaṃ vā. <span class="bld">Taṃ kāraṇa</span>nti pubbeva katābhisaṅkhārādiṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Idānī’’</span>ti etassa ‘‘iminā anukkamena vuttānīti veditabbānī’’ti iminā saha yojanā kātabbā. Kilesāvaraṇaṃ tadabhāvañcāti <span class="bld">kilesāvaraṇābhāvaṃ</span>. Kilesakkhayādhigamassa hi kilesāvaraṇaṃ <span class="bld">aṭṭhānaṃ,</span> tadabhāvo <span class="bld">ṭhānaṃ</span>. Anadhigamassa kilesāvaraṇaṃ <span class="bld">ṭhānaṃ,</span> tadabhāvo <a name="M0.0199"></a> <span class="bld">aṭṭhāna</span>nti. Tattha tadabhāvaggahaṇena gahitaṃ ‘‘atthi dinna’’ntiādikāya sammādiṭṭhiyā ṭhitiṃ tabbiparītāya ṭhānābhāvañca adhigamassa ṭhānaṃ passantena iminā ñāṇena adhigamānadhigamānaṃ ṭhānāṭṭhānabhūte kilesāvaraṇatadabhāve passati bhagavāti imamatthaṃ sādhento āha <span class="bld">‘‘lokiyasammādiṭṭhiṭhitidassanato niyatamicchādiṭṭhiṭhānābhāvadassanato cā’’</span>ti. Ettha ca adhigamaṭṭhānadassanameva adhippetaṃ upari bhabbapuggalavaseneva vipākāvaraṇābhāvadassanādikassa vakkhamānattā. Iminā pana ñāṇena sijjhanato pasaṅgena itarampi vuttanti veditabbaṃ. <span class="bld">Dhātuvemattadassanato</span>ti rāgādīnaṃ adhimattatādivasena taṃsahitānaṃ dhātūnaṃ vemattatādassanato, ‘‘ayaṃ imissā dhātuyā adhimattattā rāgacarito’’tiādinā cariyāhetūnaṃ vā, rāgādayo eva vā pakatibhāvato dhātūti rāgādivemattadassanatoti attho. <span class="bld">Payogaṃ anādiyitvā</span>ti santatimahāmattaaṅgulimālādīnaṃ viya kāmarāgabyāpādādivasena payogaṃ anādiyitvā.</p>
- <p class="title">(1.) Ekakaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para761"></a><span class="paranum">761</span>. <span class="bld">Na hetumevā</span>ti ettha ca na hetū evāti attho, byañjanasiliṭṭhatāvasena pana rassattaṃ <span class="bld">ma</span>-kāro ca kato ‘‘adukkhamasukhā’’ti ettha viya. <span class="bld">Imināpi nayenā</span>ti ettha purimanayena hetubhāvādipaṭikkhepo, pacchimanayena nahetudhammādikoṭṭhāsasaṅgahoti ayaṃ viseso veditabbo. <span class="bld">Cuti</span>ggahaṇena cutiparicchinnāya ekāya jātiyā gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ, <span class="bld">bhava</span>ggahaṇena navadhā vuttabhavassa. Tadantogadhatāya tattha tattha <span class="bld">pariyāpannatā</span> vuttā. <span class="bld">Uppannaṃ manoviññāṇaviññeyyamevā</span>ti <a name="V0.0201"></a> ‘‘na rūpaṃ viya uppannā chaviññāṇaviññeyyā’’ti rūpato etesaṃ visesanaṃ karoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para762"></a><span class="paranum">762</span>. <span class="bld">Kappato kappaṃ gantvāpi na uppajjatī</span>ti na kadāci tathā uppajjati. Na hi khīrādīnaṃ viya etesaṃ yathāvuttalakkhaṇavilakkhaṇatā atthīti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para763"></a><span class="paranum">763</span>. <span class="bld">Samodhānetvā</span>ti loke vijjamānaṃ sabbaṃ rūpaṃ samodhānetvā. Etena mahattepi avibhāvakattaṃ dassento sukhumattā na vibhāvessatīti <a name="M0.0200"></a> vādapathaṃ chindati. <span class="bld">Cakkhupasāde</span> mama vatthumhīti attho. <span class="bld">Visayo</span>ti issariyaṭṭhānanti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para764"></a><span class="paranum">764</span>. <span class="bld">Abbokiṇṇā</span>ti abyavahitā, anantaritāti attho. Vavatthitānampi paṭipāṭiniyamo tena paṭikkhittoti attho. <span class="bld">Anantaratā</span>ti anantarapaccayatā etena paṭikkhittāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para765"></a><span class="paranum">765</span>. <span class="bld">Samanantaratā</span>ti ca samanantarapaccayatā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para766"></a><span class="paranum">766</span>. <span class="bld">Ābhujanato</span>ti ābhuggakaraṇato, nivattanato icceva attho. Ettha ca ‘‘pañca viññāṇā anābhogā’’ti ābhogasabhāvā na hontīti attho, ‘‘pañcannaṃ viññāṇānaṃ natthi āvaṭṭanā vā’’tiādīsupi āvaṭṭanabhāvo vātiādinā attho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na kañci dhammaṃ paṭivijānātī</span>ti ettha na sabbe rūpādidhammā dhammaggahaṇena gahitāti yathādhippetadhammadassanatthaṃ <span class="bld">‘‘manopubbaṅgamā dhammāti evaṃ vutta’’</span>nti āha.</p>
- <p class="bodytext">Rūpādīsu abhinipatanaṃ tehi samāgamo tesantipi vattuṃ yujjatīti āha <span class="bld">‘‘rūpādīnaṃ abhinipātamatta’’</span>nti. Kammatthe vā sāmivacanaṃ. Viññāṇehi abhinipatitabbāni hi rūpādīnīti. <span class="bld">Idaṃ vuttaṃ hotī</span>tiādīsu hi ayaṃ adhippāyo – ārammaṇakaraṇena paṭivijānitabbāni rūpādīni ṭhapetvā kusalākusalacetanāya taṃsampayuttānañca yathāvuttānaṃ sahajapubbaṅgamadhammena paṭivijānitabbānaṃ paṭivijānanaṃ etesaṃ natthīti. Evañca katvā <span class="bld">‘‘dassanādimattato</span> <a name="V0.0202"></a> <span class="bld">pana muttā aññā etesaṃ kusalādipaṭiviññatti nāma natthī’’</span>ti kiccantaraṃ paṭisedheti.</p>
- <p class="bodytext">Avipākabhāvena aññaṃ abyākatasāmaññaṃ anivārento kusalākusalaggahaṇañca karotīti cavanapariyosānañca <span class="bld">kiccaṃ</span>. <span class="bld">Pi</span>-saddena sahajavanakāni vīthicittāni sampiṇḍetvā pañcadvāre paṭisedhane ayaṃ adhippāyo siyā – ‘‘manasā ce paduṭṭhena…pe… pasannena bhāsati vā karoti vā’’ti (dha. pa. 1-2) evaṃ vuttā bhāsanakaraṇakarā, taṃsadisā ca sukhadukkhuppādakā balavanto chaṭṭhadvārikā eva dhammaggahaṇena gahitāti na tesaṃ pañcadvārikajavanena paṭivijānanaṃ atthi, dubbalānaṃ pana pubbaṅgamapaṭivijānanaṃ tattha na paṭisiddhaṃ ‘‘na <a name="M0.0201"></a> kāyakammaṃ na vacīkammaṃ paṭṭhapetī’’ti viññattidvayajanakasseva paṭṭhapanapaṭikkhepena dubbalassa manokammassa anuññātattā. Tathā kāyasucaritādikusalakammaṃ karomīti, tabbiparītaṃ akusalaṃ kammaṃ karomīti ca kusalākusalasamādānaṃ pañcadvārikajavanena na hoti. Tathā paṭiccasamuppādavaṇṇanāyaṃ vuttā ‘‘pañcadvārikacuti ca na pañcadvārikacittehi hoti cuticittassa ataṃdvārikattā’’ti. Yā panāyaṃ pāḷi ‘‘pañcahi viññāṇehi na kañci dhammaṃ paṭivijānāti aññatra abhinipātamattā’’ti, tassā rūpādīnaṃ āpāthamattaṃ muñcitvā aññaṃ kañci dhammasabhāvaṃ na paṭivijānātīti ayamattho dissati. Na hi rūpaṃ paṭiggaṇhantampi cakkhuviññāṇaṃ rūpanti ca gaṇhātīti. Sampaṭicchanassapi rūpanīlādiākārapaṭivijānanaṃ natthīti kiñci dhammassa paṭivijānanaṃ paṭikkhittaṃ, pañcahi pana viññāṇehi sātisayaṃ tassa vijānananti ‘‘aññatra abhinipātamattā’’ti na vuttaṃ. Yassa pāḷiyaṃ bahiddhāpaccuppannārammaṇatā vuttā, tato aññaṃ niruttipaṭisambhidaṃ icchantehi pañcadvārajavanena paṭisambhidāñāṇassa sahuppatti paṭisiddhā. <span class="bld">Rūpārūpadhamme</span>ti rūpārūpāvacaradhammeti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pañcadvārikacittena na paṭibujjhatī</span>ti kasmā vuttaṃ, nanu rūpādīnaṃ āpāthagamane niddāpaṭibodho hotīti? Na, paṭhamaṃ manodvārikajavanassa uppattitoti dassento āha <span class="bld">‘‘niddāyantassa hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Palobhetvā</span> saccasupinena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Abyākatoyeva</span> āvajjanamattasseva uppajjanatoti vadanti. Evaṃ vadantehi manodvārepi āvajjanaṃ dvattikkhattuṃ uppajjitvā javanaṭṭhāne ṭhatvā bhavaṅgaṃ otaratīti adhippetanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tassā</span> <a name="V0.0203"></a> <span class="bld">eva vasenā</span>ti tassā vasena ekavidhena ñāṇavatthu hotīti ca, veditabbanti ca yojanā kātabbā.</p>
- <p class="centered">Ekakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">(2.) Dukaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para767"></a><span class="paranum">767</span>. Attha-saddo aññatra sabhāvaṃ gahetvā adhikaraṇesu pavattamāno adhikaraṇavasena liṅgaparivattiṃ gacchatīti adhippāyena jāpitā <a name="M0.0202"></a> ca sā atthā cāti <span class="bld">jāpitatthā</span>ti ayamattho vibhāvitoti daṭṭhabbo.</p>
- <p class="centered">Dukaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">(3.) Tikaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para768"></a><span class="paranum">768</span>. <span class="bld">Paññāpariṇāmitesū</span>ti paññāya paripācitesu. ‘‘Yogavihitesūti idañca visayavisesanamattameva, tasmā yāni paññāya vihitāni ahesuṃ honti bhavissanti ca, sabbāni tāni yogavihitānīti daṭṭhabbāni. Sikkhitvā kātabbaṃ <span class="bld">sippaṃ,</span> itaraṃ <span class="bld">kammaṃ</span>. Ayametesaṃ viseso. <span class="bld">Vaḍḍhakīkamma</span>nti ca asikkhitvāpi kātabbaṃ thūlakammaṃ <span class="bld">‘‘kamma’’</span>nti daṭṭhabbaṃ, paññā eva vā tattha tattha <span class="bld">‘‘kammaṃ sippa’’</span>nti ca veditabbā. <span class="bld">Nāgamaṇḍalaṃ</span> nāma maṇḍalaṃ katvā sappe vijjāya pakkositvā baliṃ datvā visāpanayanaṃ. <span class="bld">Parittaṃ</span> rakkhā, yena ‘‘phū’’ti mukhavātaṃ datvā visaṃ apanayanti, so uṇṇanābhiādimanto <span class="bld">phudhamanakamanto</span>. ‘‘A ā’’tiādikā mātikā ‘‘ka kā’’tiādiko tappabhedo ca <span class="bld">lekhā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Kusalaṃ dhammaṃ <span class="bld">sakaṃ,</span> itaraṃ <span class="bld">nosakaṃ</span>. Catunnaṃ saccānaṃ paṭivijjhitabbānaṃ tappaṭivedhapaccayabhāvena <span class="bld">anulomanaṃ</span> daṭṭhabbaṃ. Pubbe ‘‘yogavihitesu vā kammāyatanesū’’tiādinā paññā <a name="V0.0204"></a> vuttā, puna tassā vevacanavasena ‘‘anulomikaṃ khanti’’ntiādi vuttanti adhippāyena <span class="bld">‘‘anu…pe… paññāvevacanānī’’</span>ti āha. Ettha ca <span class="bld">evarūpi</span>nti yathāvuttakammāyatanādivisayaṃ kammassakatasaccānulomikasabhāvaṃ aniccādipavattiākārañcāti attho. Yathāvuttā ca bhūmisabhāvapavattiākāraniddesā khantiādīhi yojetabbā. Yassā paññāya dhammā nijjhānapajānanakiccasaṅkhātaṃ olokanaṃ khamanti aviparītasabhāvattā, sā paññā dhammānaṃ nijjhānakkhamanaṃ etissā atthīti <span class="bld">dhammanijjhānakkhantī</span>ti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para769"></a><span class="paranum">769</span>. Asaṃvaraṃ muñcatīti samādānasampattaviratisampayuttacetanā <span class="bld">‘‘sīlaṃ pūrentassa muñcacetanā’’</span>ti vuttā. Pubbāparapaññāya ca dānasīlamayatāvacanato muñcaaparacetanāvasena ‘‘ārabbhā’’ti, pubbacetanāvasena ‘‘adhikiccā’’ti ca vattuṃ yuttanti ‘‘adhikiccā’’tipi pāṭho yujjati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para770"></a><span class="paranum">770</span>. Pañcasīladasasīlāni <a name="M0.0203"></a> viññāṇassa jātiyā ca paccayabhūtesu saṅkhārabhavesu antogadhānīti <span class="bld">‘‘uppādā vā’’</span>tiādikāya dhammaṭṭhitipāḷiyā saṅgahitāni. Bhavanibbattakasīlassa paññāpanaṃ satipi savane na tathāgatadesanāyattanti bhikkhuādīnampi taṃ vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Adhipaññāya paññā</span>ti adhipaññāya antogadhā paññā. Atha vā adhipaññānibbattesu, tadadhiṭṭhānesu vā dhammesu adhipaññā-saddo daṭṭhabbo, tattha paññā <span class="bld">adhipaññāya paññā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para771"></a><span class="paranum">771</span>. Apāyuppādanakusalatā apāyakosallaṃ siyāti maññamāno pucchati <span class="bld">‘‘apāyakosallaṃ kathaṃ paññā nāma jātā’’</span>ti. Taṃ pana parassa adhippāyaṃ nivattento <span class="bld">‘‘paññavāyeva hī’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Tatrupāyā</span>ti tatra tatra upāyabhūtā. Ṭhāne uppatti etassāti <span class="bld">ṭhānuppattiyaṃ</span>. Kiṃ taṃ? Kāraṇajānanaṃ, bhayādīnaṃ uppattikkhaṇe tasmiṃyeva ṭhāne lahuuppajjanakanti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="centered">Tikaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">(4.) Catukkaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para793"></a><span class="paranum">793</span>. <span class="bld">Na</span> <a name="V0.0205"></a> <span class="bld">paritassatī</span>ti ‘‘api nāma me taṇḍulādīni siyu’’nti na pattheti, tadabhāvena vā na uttasati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para796"></a><span class="paranum">796</span>. <span class="bld">Aparappaccaye</span>ti parena napattiyāyitabbe. <span class="bld">Dhamme ñāṇa</span>nti saccavisayaṃ ñāṇaṃ. Ariyasaccesu hi <span class="bld">dhamma</span>-saddo tesaṃ aviparītasabhāvattāti. Saṅkhatapavaro vā ariyamaggo tassa ca phalaṃ <span class="bld">dhammo,</span> tattha paññā taṃsahagatā <span class="bld">dhamme ñāṇaṃ</span>. Na aññañāṇuppādanaṃ <span class="bld">nayanayanaṃ,</span> ñāṇasseva pana pavattivisesoti adhippāyenāha <span class="bld">‘‘paccavekkhaṇañāṇassa kicca’’</span>nti. Ettha ca <span class="bld">iminā dhammenā</span>ti maggañāṇenāti vuttaṃ, duvidhampi pana maggaphalañāṇaṃ paccavekkhaṇāya ca mūlaṃ, kāraṇañca nayanayanassāti duvidhenapi tena dhammenāti na na yujjati, tathā catusaccadhammassa ñātattā, maggaphalasaṅkhātassa ca dhammassa saccapaṭivedhasampayogaṃ gatattā nayanaṃ hotīti tena iminā dhammena <a name="M0.0204"></a> ñāṇavisayabhāvena, ñāṇasampayogena vā ñātenāti ca attho na na yujjati.</p>
- <p class="bodytext">Yadipi sabbena sabbaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ dukkhaṃ abhijānanti, tathāpi paccuppanne sasantatipariyāpanne savisese abhiniveso hotīti āha <span class="bld">‘‘na taññeva ima’’</span>nti. Diṭṭhena adiṭṭhena nayato <span class="bld">nayanañāṇaṃ,</span> adiṭṭhassa diṭṭhatāya kāraṇabhūtattā <span class="bld">kāraṇañāṇaṃ,</span> anurūpatthavācako vā kāraṇa-saddoti dhamme ñāṇassa anurūpañāṇanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sammutimhi ñāṇa</span>nti dhamme ñāṇādīnaṃ viya sātisayassa paṭivedhakiccassa abhāvā visayobhāsanamattajānanasāmaññena ñāṇanti sammatesu antogadhanti attho. Sammutivasena vā pavattaṃ <span class="bld">sammutimhi ñāṇaṃ,</span> avasesaṃ pana itarañāṇattayavisabhāgaṃ ñāṇaṃ tabbisabhāgasāmaññena sammutiñāṇamhi paviṭṭhattā <span class="bld">sammutiñāṇaṃ</span> nāma hotīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para797"></a><span class="paranum">797</span>. <span class="bld">Kilesamūlake cā</span>ti nīvaraṇamūlake ca kāmabhavadhamme.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para798"></a><span class="paranum">798</span>. <span class="bld">Sā hissā</span>ti ettha <span class="bld">assā</span>ti yo ‘‘kāmesu vītarāgo hotī’’ti evaṃ vutto, assa <a name="V0.0206"></a> paṭhamajjhānasamaṅgissāti attho. <span class="bld">Svevā</span>ti etena kāmesu vītarāgabhāvanāvatthasseva paṭhamajjhānasamaṅgissa gahaṇe pavatte tassa tato paraṃ avatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘kāmesu vītarāgo samāno’’</span>ti vuttaṃ. Catutthamaggapaññā chaṭṭhābhiññābhāvappattiyā taṃ <span class="bld">paṭivijjhati</span> nāma, itarā tadupanissayattā. Yathānurūpaṃ vā āsavakkhayabhāvato, phale vā āsavakkhaye sati yathānurūpaṃ taṃnibbattanato catūsupi maggesu paññā <span class="bld">chaṭṭhaṃ abhiññaṃ paṭivijjhatī</span>ti daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para799"></a><span class="paranum">799</span>. <span class="bld">Kāmasahagatā</span>ti vatthukāmārammaṇā. <span class="bld">Codentī</span>ti kāmābhimukhaṃ tanninnaṃ karontīti attho. <span class="bld">Tadanudhammatā</span>ti tadanudhammā icceva vuttaṃ hoti. <span class="bld">Tā</span>-saddassa apubbatthābhāvatoti adhippāyenāha <span class="bld">‘‘tadanurūpasabhāvā’’</span>ti. Nikantiṃ, nikantisahagatacittuppādaṃ vā <span class="bld">‘‘micchāsatī’’</span>ti vadati. ‘‘Aho vata me avitakkaṃ uppajjeyyā’’ti avitakkārammaṇā <span class="bld">avitakkasahagatā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para801"></a><span class="paranum">801</span>. Adhigamabhāvena <a name="M0.0205"></a> abhimukhaṃ jānantassa <span class="bld">abhijānantassa,</span> abhivisiṭṭhena vā ñāṇena jānantassa, anārammaṇabhūtañca taṃ ṭhānaṃ pākaṭaṃ karontassāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para802"></a><span class="paranum">802</span>. Vasitāpañcakarahitaṃ jhānaṃ <span class="bld">appaguṇaṃ</span>. Ettha catasso paṭipadā cattāri ārammaṇānīti paññāya paṭipadārammaṇuddesena paññā eva uddiṭṭhāti sā eva vibhattāti.</p>
- <p class="centered">Catukkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">(5.) Pañcakaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para804"></a><span class="paranum">804</span>. <span class="bld">Pañcaṅgiko sammāsamādhī</span>ti samādhiaṅgabhāvena paññā uddiṭṭhāti. Pītipharaṇatādivacanena hi tameva vibhajati, ‘‘so imameva kāyaṃ vivekajena pītisukhena abhisandetī’’tiādinā (dī. ni. 1.226; ma. ni. 1.427) nayena pītiyā sukhassa ca pharaṇaṃ veditabbaṃ. Pītipharaṇatāsukhapharaṇatāhi ārammaṇe ṭhatvā catutthajjhānassa uppādanato <span class="bld">‘‘pādā viyā’’</span>ti tā vuttā.</p>
- <p class="bodytext">Dutiyapañcake <a name="V0.0207"></a> ca <span class="bld">‘‘pañcañāṇiko’’</span>ti samādhimukhena pañcañāṇāneva uddiṭṭhāni niddiṭṭhāni cāti daṭṭhabbāni. Lokiyasamādhissa paccanīkāni nīvaraṇapaṭhamajjhānanikantiādīni niggahetabbāni. Aññe kilesā vāretabbā, imassa pana arahattasamādhissa paṭippassaddhasabbakilesattā na niggahetabbaṃ vāretabbañca atthīti maggānantaraṃ samāpattikkhaṇe ca appayogeneva adhigatattā ca ṭhapitattā ca, aparihānivasena ṭhapitattā vā <span class="bld">na sasaṅkhāraniggayhavāritagato. Sativepullappattattā</span>ti etena appavattamānāyapi satiyā satibahulatāya sato eva nāmāti dasseti. <span class="bld">Yathāparicchinnakālavasenā</span>ti etena paricchindanasatiyā satoti.</p>
- <p class="centered">Pañcakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">(6.) Chakkaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para805"></a><span class="paranum">805</span>. Visuddhibhāvaṃ <a name="M0.0206"></a> dassento <span class="bld">‘‘dūra…pe… rammaṇāyā’’</span>ti āha. Sotadhātuvisuddhīti ca cittacetasikā dhammā vuttāti tattha ñāṇaṃ <span class="bld">sotadhātuvisuddhiyā ñāṇaṃ</span>. ‘‘Cetopariyañāṇa’’nti idameva atthavasena <span class="bld">‘‘paracitte ñāṇa’’</span>nti uddhaṭanti daṭṭhabbaṃ. Cutūpapātañāṇassa dibbacakkhuñāṇekadesattā <span class="bld">‘‘vaṇṇadhātuārammaṇā’’</span>ti vuttaṃ. Muddhappattena cutūpapātañāṇasaṅkhātena dibbacakkhuñāṇena sabbaṃ dibbacakkhuñāṇanti vuttanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Chakkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">(7.) Sattakaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para806"></a><span class="paranum">806</span>. <span class="bld">Tadeva ñāṇa</span>nti chabbidhampi paccavekkhaṇañāṇaṃ vipassanārammaṇabhāvena saha gahetvā vuttanti adhippāyo. <span class="bld">Dhammaṭṭhitiñāṇenā</span>ti chapi ñāṇāni saṅkhipitvā vuttena ñāṇena. <span class="bld">Khayadhamma</span>ntiādinā <a name="V0.0208"></a> hi pakārena pavattañāṇassa dassanaṃ, ñāṇavipassanādassanato vipassanāpaṭivipassanādassanamattamevāti na taṃ aṅganti adhippāyo. Pāḷiyaṃ pana sabbattha ñāṇavacanena aṅgānaṃ vuttattā <span class="bld">nirodhadhammanti ñāṇa</span>nti <span class="bld">iti</span>-saddena pakāsetvā vuttaṃ vipassanāñāṇaṃ sattamaṃ ñāṇanti ayamattho dissati. Na hi yampi taṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ, tampi ñāṇanti sambandho hoti taṃñāṇaggahaṇe etasmiṃ ñāṇabhāvadassanassa anadhippetattā, ‘‘khayadhammaṃ…pe… nirodhadhamma’’nti etesaṃ sambandhābhāvappasaṅgato cāti.</p>
- <p class="centered">Sattakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">(8.) Aṭṭhakaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para808"></a><span class="paranum">808</span>. <span class="bld">Vihāritabbaṭṭhenā</span>ti paccanīkadhamme, dukkhaṃ vā vicchinditvā pavattetabbaṭṭhena.</p>
- <p class="centered">Aṭṭhakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">(10.) Dasakaniddeso</p>
- <p class="subhead">Paṭhamabalaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para809"></a><span class="paranum">809</span>. Avijjamānaṃ <a name="M0.0207"></a> ṭhānaṃ <span class="bld">aṭṭhānaṃ,</span> natthi ṭhānanti vā <span class="bld">aṭṭhānaṃ</span>. Esa <span class="bld">‘‘anavakāso’’</span>ti etthāpi nayo. Tadatthanigamanamattameva hi ‘‘netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti vacananti. Asukhe sukhanti diṭṭhivipallāsova idha sukhato upagamanassa ṭhānanti adhippetanti dassento <span class="bld">‘‘ekanta…pe… attadiṭṭhivasenā’’</span>ti padhānadiṭṭhimāha. Bhedānurūpassa sāvanaṃ <span class="bld">anussāvanaṃ,</span> bhedānurūpena vā vacanena viññāpanaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Liṅge <a name="V0.0209"></a> parivatte ca so eva ekakammanibbattito bhavaṅgappabandho jīvitindriyappabandho ca, nāññoti āha <span class="bld">‘‘api parivattaliṅga’’</span>nti. <span class="bld">Ayaṃ pañho</span>ti ñāpanicchānibbattā kathā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅgāmacatukkaṃ</span> sapattavasena yojetabbaṃ. Sabbattha ca purimaṃ abhisandhicittaṃ appamāṇaṃ, vadhakacittaṃ pana tadārammaṇañca jīvitindriyaṃ ānantariyānānantariyabhāve pamāṇanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Puthujjanasseva taṃ dinnaṃ hoti</span>. Kasmā? Yathā vadhakacittaṃ paccuppannārammaṇampi jīvitindriyappabandhavicchedanavasena ārammaṇaṃ katvā pavattati, na evaṃ cāgacetanā. Sā hi cajitabbaṃ ārammaṇaṃ katvā cajanamattameva hoti, aññasakakaraṇañca tassa cajanaṃ, tasmā yassa taṃ sakaṃ kataṃ, tasseva dinnaṃ hotīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṇṭha…pe… kappavināseyeva muccatī</span>ti idaṃ kappaṭṭhakathāya na sameti. Tattha hi <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> (kathā. aṭṭha. 654-657) vuttaṃ ‘‘āpāyikoti idaṃ suttaṃ yaṃ so ekaṃ kappaṃ asītibhāge katvā tato ekabhāgamattaṃ kālaṃ tiṭṭheyya, taṃ āyukappaṃ sandhāya vutta’’nti. <span class="bld">Kappavināseyevā</span>ti pana āyukappavināseyevāti atthe sati natthi virodho. Ettha ca <span class="bld">saṇṭhahante</span>ti idaṃ sve vinassissatīti viya abhūtaparikappavasena vuttaṃ. <span class="bld">Ekadivasameva paccati</span> tato paraṃ kappābhāvena āyukappassapi abhāvatoti avirodhato atthayojanā daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pakatatto</span>ti anukkhitto. <span class="bld">Samānasaṃvāsako</span>ti apārājiko.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kiṃ</span> <a name="M0.0208"></a> <span class="bld">pana ta</span>nti yo so ‘‘niyato’’ti vutto, taṃ kiṃ niyametīti attho. Tasseva pana yathāpucchitassa niyatassa micchattasammattaniyatadhammānaṃ viya sabhāvato vijjamānataṃ yathāpucchitañca niyāmakahetuṃ paṭisedhetvā yena ‘‘niyato’’ti ‘‘sattakkhattuparamādiko’’ti ca vuccati, taṃ yathādhippetakāraṇaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘sammāsambuddhena hī’’</span>tiādimāha. Jātassa kumārassa viya ariyāya jātiyā jātassa <span class="bld">nāmamattametaṃ</span> niyatasattakkhattuparamādikaṃ, niyatāniyatabhedaṃ nāmanti attho. Yadi pubbahetu niyāmako, sotāpanno ca niyatoti sotāpattimaggato uddhaṃ tiṇṇaṃ maggānaṃ upanissayabhāvato pubbahetukiccaṃ, tato pubbe pana pubbahetukiccaṃ natthīti sotāpattimaggassa <span class="bld">upanissayābhāvo āpajjati</span>. Yadi hi tassapi pubbahetu upanissayo siyā, so ca niyāmakoti sotāpattimagguppattito pubbe eva niyato siyā, tañca aniṭṭhaṃ, tasmāssa <a name="V0.0210"></a> pubbahetunā ahetukatā āpannāti imamatthaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘iccassa ahetu appaccayā nibbattiṃ pāpuṇātī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭiladdhamaggo</span> sotāpattimaggo, teneva sattakkhattuparamādiniyame sati sattamabhavādito uddhaṃ pavattanakassa dukkhassa mūlabhūtā kilesā teneva khīṇāti upari tayo maggā akiccakā hontīti attho. Yadi upari tayo maggā sattakkhattuparamādikaṃ niyamenti, tato ca añño sotāpanno natthīti sotāpattimaggassa akiccakatā nippayojanatā āpajjatīti attho. Atha sakkāyadiṭṭhādippahānaṃ dassanakiccaṃ, tesaṃ pahānena sattakkhattuparamāditāya bhavitabbaṃ. Sā cuparimaggehi eva hotīti sattamabhavādito uddhaṃ pavattito tena vinā vuṭṭhāne sakkāyadiṭṭhādippahānena ca tena vinā bhavitabbanti āha <span class="bld">‘‘paṭhamamaggena ca anuppajjitvāva kilesā khepetabbā hontī’’</span>ti. <span class="bld">Na añño koci niyametī</span>ti nāmakaraṇanimittato vipassanāto añño koci niyāmako nāma natthīti attho. Vipassanāva niyametīti ca nāmakaraṇanimittataṃyeva sandhāya vuttaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘iti sammāsambuddhena gahitanāmamattameva ta’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na uppajjantīti pana atthī</span>ti ‘‘na me ācariyo atthi, sadiso me na vijjatī’’tiādiṃ (ma. ni. 1.285; 2.341; mahāva. 11; kathā. 405) imissā lokadhātuyā ṭhatvā vadantena bhagavatā ‘‘kiṃ panāvuso <a name="M0.0209"></a> sāriputta, atthetarahi aññe samaṇā vā brāhmaṇā vā bhagavatā samasamā sambodhiyanti evaṃ puṭṭhāhaṃ, bhante, noti vadeyya’’nti (dī. ni. 3.161) vatvā tassa kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso, yaṃ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā’’ti (ma. ni. 3.129) imaṃ suttaṃ dassentena dhammasenāpatinā ca buddhakkhettabhūtaṃ imaṃ lokadhātuṃ ṭhapetvā aññattha anuppatti vuttā hotīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yo pana bhikkhū’’tiādinā vuttāni sikkhāpadāni <span class="bld">mātikā,</span> tāya antarahitāya nidānuddesasaṅkhāte pātimokkhe pabbajjūpasampadākammesu ca <span class="bld">sāsanaṃ tiṭṭhatī</span>ti attho. Pātimokkhe vā antogadhā pabbajjā upasampadā ca tadubhayābhāve pātimokkhābhāvato, tasmā pātimokkhe, tāsu ca <span class="bld">sāsanaṃ tiṭṭhatī</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Osakkitaṃ nāmā</span>ti pacchimapaṭivedhasīlabhedadvayaṃ ekato katvā tato paraṃ vinaṭṭhaṃ nāma hotīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tā</span>ti rasmiyo. <span class="bld">Kāruñña</span>nti paridevanakāruññaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anacchariyattā</span>ti <a name="V0.0211"></a> dvīsu uppajjamānesu acchariyattābhāvadosatoti attho. <span class="bld">Vivādabhāvato</span>ti vivādābhāvatthaṃ dve na uppajjantīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Ekaṃ buddhaṃ dhāretīti <span class="bld">ekabuddhadhāraṇī</span>. Etena evaṃsabhāvā ete buddhaguṇā, yena dutiyabuddhaguṇe dhāretuṃ asamatthā ayaṃ lokadhātūti dasseti. Paccayavisesanipphannānañhi dhammānaṃ sabhāvaviseso na sakkā dhāretunti. Samaṃ uddhaṃ pajjatīti <span class="bld">samupādikā,</span> udakassopari samaṃ gāminīti attho. <span class="bld">Dvinnampī</span>ti dvepi, dvinnampi vā sarīrabhāraṃ. <span class="bld">Chādenta</span>nti rocayamānaṃ. <span class="bld">Sakiṃ bhuttovā</span>ti ekampi ālopaṃ ajjhoharitvāva mareyyāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atidhammabhārenā</span>ti dhammena nāma pathavī tiṭṭheyya, sā kiṃ teneva calatīti adhippāyo. Puna thero ‘‘ratanaṃ nāma loke kuṭumbaṃ sandhārentaṃ abhimatañca lokena attano garusabhāvatāya sakaṭabhaṅgassa kāraṇaṃ atibhārabhūtaṃ diṭṭhaṃ. Evaṃ dhammo ca hitasukhavisesehi taṃsamaṅginaṃ dhārento abhimato ca viññūhi gambhīrāppameyyabhāvena garusabhāvattā atibhārabhūto pathavīcalanassa kāraṇaṃ hotī’’ti dassento <a name="M0.0210"></a> <span class="bld">‘‘idha, mahārāja, dve sakaṭā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Ekassā</span>ti ekasmā, ekassa vā sakaṭassa ratanaṃ, tasmā sakaṭato gahetvāti attho. <span class="bld">Osārita</span>nti pavesitaṃ āhaṭaṃ vuttanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabhāvapakatikā</span>ti akittimapakatikāti attho. <span class="bld">Kāraṇamahantattā</span>ti mahantehi pāramitākāraṇehi buddhaguṇānaṃ nibbattitoti vuttaṃ hoti. Pathavīādayo mahantā attano attano visaye ekekāva, evaṃ sammāsambuddhopi mahanto attano visaye eko eva. Ko ca tassa visayo? Yāvatakaṃ ñeyyaṃ, evaṃ ākāso viya anantavisayo bhagavā eko eva hotīti vadanto lokadhātvantaresupi dutiyassa abhāvaṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Pubbabhāge āyūhanavasena <span class="bld">āyūhanasamaṅgitā</span> sanniṭṭhānacetanāvasena <span class="bld">cetanāsamaṅgitā</span> ca veditabbā, santatikhaṇavasena vā. <span class="bld">Vipākāraha</span>nti dutiyabhavādīsu vipaccanapakatitaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Calatī</span>ti parivattati. Sunakhehi vajanasīlo <span class="bld">sunakhavājiko</span>.</p>
- <p class="centered">Paṭhamabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Dutiyabalaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para810"></a><span class="paranum">810</span>. Gatito <a name="V0.0212"></a> aññā gatisampatti nāma natthīti dassento <span class="bld">‘‘sampannā gatī’’</span>ti āha. Mahāsudassanādisurājakālo paṭhamakappikādisumanussakālo ca <span class="bld">kālasampatti</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekantaṃ kusalasseva okāso</span>ti idaṃ yadipi koci kāyasucaritādipayogasampattiyaṃ ṭhitaṃ bādheyya, taṃ pana bādhanaṃ bādhakasseva issādinimittena viparītaggāhena jātaṃ. Sā payogasampatti sabhāvato sukhavipākasseva paccayo, na dukkhavipākassāti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ. Makkaṭo bhattapuṭaṃ bandhaṭṭhāne muñcitvā bhuñjituṃ na jānāti, yattha vā tattha vā bhinditvā vināseti, evaṃ anupāyaññūpi bhoge. <span class="bld">Susāne chaḍḍetvā</span>tiādinā ghātetvā chaḍḍitassa vuṭṭhānābhāvo viya apāyato vuṭṭhānābhāvoti dasseti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Paccarī’’tipi <a name="M0.0211"></a> <span class="bld">uḷumpassa</span> nāmaṃ, tena ettha katā ‘‘mahāpaccarī’’ti vuccati. <span class="bld">Udake maraṇaṃ thale maraṇañca ekamevā</span>ti kasmā vuttaṃ, nanu sakkena ‘‘samuddārakkhaṃ karissāmī’’ti vuttanti? Saccaṃ vuttaṃ, jīvitassa lahuparivattitaṃ pakāsentehi therehi evaṃ vuttaṃ, lahuparivattitāya jīvitahetu na gamissāmāti adhippāyo. Atha vā <span class="bld">udake</span>ti nāgadīpaṃ sandhāya vuttaṃ, <span class="bld">thale</span>ti jambudīpaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Thero na detī</span>ti kathamahaṃ etena ñāto, kenaci kiñci ācikkhitaṃ siyāti saññāya na adāsi. Teneva ‘‘mayampi na jānāmā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Aparassā</span>ti aparassa bhikkhuno pattaṃ ādāya…pe… therassa hatthe ṭhapesīti yojanā. <span class="bld">Anāyatane</span>ti nikkāraṇe, ayutte vā nassanaṭṭhāne. <span class="bld">Tuvaṃ attānaṃ rakkheyyāsi,</span> mayaṃ pana mahallakattā kiṃ rakkhitvā karissāma, mahallakattā eva ca rakkhituṃ na sakkhissāmāti adhippāyo. Anāgāmittā vā thero attanā vattabbaṃ jānitvā ovadati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sammāpayogassa gatamaggo</span>ti sammāpayogena nipphāditattā tassa sañjānanakāraṇanti attho.</p>
- <p class="bodytext">Bhūtamatthaṃ <a name="V0.0213"></a> katvā abhūtopamaṃ kathayissatīti adhippāyo. <span class="bld">Manussā</span>ti bhaṇḍāgārikādiniyuttā manussā mahantattā <span class="bld">sampaṭicchituṃ nāsakkhiṃsu</span>.</p>
- <p class="centered">Dutiyabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Tatiyabalaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para811"></a><span class="paranum">811</span>. <span class="bld">Añcitā</span>ti gatā. <span class="bld">Peccā</span>ti puna, maritvāti vā attho. <span class="bld">Ussannattā</span>ti vitakkabahulatāya ussannattāti vadanti, sūratādīhi vā <span class="bld">ussannattā. Dibbantī</span>ti kīḷanti.</p>
- <p class="bodytext">Sañjīvakāḷasuttasaṅghātaroruvamahāroruvatāpanamahātāpanaavīciyo <span class="bld">aṭṭha mahānirayā</span>. Ekekassa cattāri dvārāni, ekekasmiṃ dvāre cattāro cattāro gūthanirayādayoti evaṃ <span class="bld">soḷasa ussadaniraye</span> vaṇṇayanti.</p>
- <p class="bodytext">Sakkasuyāmādayo <a name="M0.0212"></a> viya <span class="bld">jeṭṭhakadevarājā</span>. Pajāpativaruṇaīsānādayo viya dutiyādiṭṭhānantarakārako <span class="bld">paricārako hutvā</span>.</p>
- <p class="centered">Tatiyabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Catutthabalaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para812"></a><span class="paranum">812</span>. <span class="bld">Kappo</span>ti dvedhābhūtaggo. Ettha ca bījādidhātunānattavasena khandhādidhātunānattaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Catutthabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Pañcamabalaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para813"></a><span class="paranum">813</span>. <span class="bld">Ajjhāsayadhātū</span>ti <a name="V0.0214"></a> ajjhāsayasabhāvo. Yathā gūthādīnaṃ dhātusabhāvo eso, yaṃ gūthādīheva saṃsandati, evaṃ puggalānaṃ ajjhāsayassevesa sabhāvo, yaṃ dussīlādayo dussīlādikeheva saṃsandantīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Bhikkhūpi āhaṃsū</span>ti aññamaññaṃ āhaṃsu. Āvuso ime manussā ‘‘yathāsabhāgena paribhuñjathā’’ti vadantā amhe sabhāgāsabhāge viditvā hīnajjhāsayapaṇītajjhāsayataṃ paricchinditvā dhātusaṃyuttakamme upanenti tassa payogaṃ daṭṭhukāmāti attho, evaṃ sabhāgavaseneva ajjhāsayadhātuparicchindanato ajjhāsayadhātusabhāgavasena niyametīti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Pañcamabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Chaṭṭhabalaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Carita</span>nti idha duccaritaṃ sucaritanti vuttaṃ. Apparajaṃ akkhaṃ etesanti <span class="bld">apparajakkhā</span>ti attho vibhāvito, apparajaṃ akkhimhi etesanti <span class="bld">apparajakkhā</span>tipi saddattho sambhavati. Ettha ca āsayajānanādinā yehi <a name="M0.0213"></a> indriyehi paroparehi sattā kalyāṇapāpāsayādikā honti, tesaṃ jānanaṃ vibhāvetīti veditabbaṃ. Evañca katvā indriyaparopariyattaāsayānusayañāṇānaṃ visuṃ asādhāraṇatā, indriyaparopariyattanānādhimuttikatāñāṇānaṃ visuṃ balatā ca siddhā hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para815"></a><span class="paranum">815</span>. <span class="bld">Yadariyā</span>ti ye ariyā. <span class="bld">Āvasiṃsū</span>ti nissāya vasiṃsu. Ke pana te? ‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu pañcaṅgavippahīno hoti chaḷaṅgasamannāgato ekārakkho caturāpasseno panuṇṇapaccekasacco samavayasaṭṭhesano anāvilasaṅkappo passaddhakāyasaṅkhāro suvimuttacitto suvimuttapañño’’ti (dī. ni. 3.348; a. ni. 10.19) evaṃ vuttā. Etesu pañcaṅgavippahīnapaccekasaccapanodanaesanāsamavayasajjanāni ‘‘saṅkhāyekaṃ paṭisevati adhivāseti parivajjeti vinodetī’’ti (ma. ni. 2.168) vuttesu apassenesu vinodanañca maggakiccāneva, itare ca maggeneva samijjhanti. Tenāha <span class="bld">‘‘etañhi suttaṃ…pe… dīpetī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para816"></a><span class="paranum">816</span>. Ārammaṇasantānānusayanesu <a name="V0.0215"></a> iṭṭhārammaṇe ārammaṇānusayanena <span class="bld">anuseti. Āciṇṇasamāciṇṇā</span>ti etena samantato veṭhetvā viya ṭhitabhāvena anusayitataṃ dasseti. Bhavassapi vatthukāmattā, rāgavasena vā samānattā <span class="bld">‘‘bhavarāgānusayo…pe… saṅgahito’’</span>ti āha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para818"></a><span class="paranum">818</span>. ‘‘Paṇītādhimuttikā tikkhindriyā, itare mudindriyā’’ti evaṃ indriyavisesadassanatthameva adhimuttiggahaṇanti āha <span class="bld">‘‘tikkhindriyamudindriyabhāvadassanattha’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para819"></a><span class="paranum">819</span>. <span class="bld">Pahānakkamavasenā</span>ti ettha pahātabbapajahanakkamo pahānakkamoti daṭṭhabbo, yassa pahānena bhavitabbaṃ, taṃ teneva pahānena paṭhamaṃ vuccati, tato appahātabbanti ayaṃ vā pahānakkamo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para820"></a><span class="paranum">820</span>. Maggassa upanissayabhūtāni indriyāni <span class="bld">upanissayaindriyāni</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para826"></a><span class="paranum">826</span>. Nibbutichandarahitattā <span class="bld">acchandikaṭṭhānaṃ paviṭṭhā</span>. Yasmiṃ bhavaṅge pavattamāne taṃsantatiyaṃ lokuttaraṃ nibbattati, taṃ tassa <span class="bld">pādakaṃ</span>.</p>
- <p class="centered">Chaṭṭhabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Sattamabalaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para828"></a><span class="paranum">828</span>. <span class="bld">Niddāyitvā</span>ti <a name="M0.0214"></a> kammaṭṭhānaṃ manasi karonto niddaṃ okkamitvā paṭibuddho samāpattiṃ samāpannomhīti attho. Nīvaraṇādīhi visuddhacittasantati eva <span class="bld">cittamañjūsā,</span> samādhi vā, kammaṭṭhānaṃ vā. <span class="bld">Cittaṃ ṭhapetu</span>nti samāpatticittaṃ ṭhapetuṃ. Saññāvedayitānaṃ apagamo eva <span class="bld">apagamavimokkho</span>.</p>
- <p class="bodytext">Saññāmanasikārānaṃ kāmādidutiyajjhānādipakkhandanāni <span class="bld">‘‘hānabhāgiyavisesabhāgiyadhammā’’</span>ti <a name="V0.0216"></a> dassitāni, tehi pana jhānānaṃ taṃsabhāvatā dhamma-saddena vuttā. Paguṇabhāvavodānaṃ <span class="bld">paguṇavodānaṃ</span>. Tadeva paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhahitvā dutiyajjhānādiadhigamassa paccayattā <span class="bld">‘‘vuṭṭhānaṃ nāmā’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Vodānampi vuṭṭhānaṃ, tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhāna’’nti imāya vuṭṭhānapāḷiyā asaṅgahitattā nirodhasamāpattiyā vuṭṭhānaṃ <span class="bld">‘‘pāḷimuttakavuṭṭhānaṃ nāmā’’</span>ti vuttaṃ. Ye pana ‘‘nirodhato phalasamāpattiyā vuṭṭhāna’’nti pāḷi natthīti vadeyyuṃ, te ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassa nevasaññānāsaññāyatanaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.417) imāya pāḷiyā paṭisedhetabbā.</p>
- <p class="centered">Sattamabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Dasamabalaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para831"></a><span class="paranum">831</span>. Rāgādīhi cetaso vimuttibhūto samādhi <span class="bld">cetovimutti</span>. Paññāva vimutti <span class="bld">paññāvimutti. Kammantaravipākantaramevā</span>ti kammantarassa vipākantaramevāti attho. Cetanācetanāsampayuttakadhamme nirayādinibbānagāminipaṭipadābhūte kammanti gahetvā āha <span class="bld">‘‘kammaparicchedamevā’’</span>ti. <span class="bld">Appetuṃ na sakkoti</span> aṭṭhamanavamabalāni viya, taṃsadisaṃ iddhividhañāṇaṃ viya vikubbituṃ. Etena dasabalasadisatañca vāreti, jhānādiñāṇaṃ viya vā appetuṃ vikubbituñca. Yadipi hi jhānādipaccavekkhaṇañāṇaṃ sattamabalanti tassa savitakkasavicāratā vuttā, tathāpi jhānādīhi <a name="M0.0215"></a> vinā paccavekkhaṇā natthīti jhānādisahagataṃ ñāṇaṃ tadantogadhaṃ katvā evaṃ vuttanti veditabbaṃ. Atha vā sabbaññutaññāṇaṃ jhānādikiccaṃ viya na sabbaṃ balakiccaṃ kātuṃ sakkotīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘tañhi jhānaṃ hutvā appetuṃ iddhi hutvā vikubbituñca na sakkotī’’</span>ti vuttaṃ, na pana kassaci balassa jhānaiddhibhāvatoti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Dasamabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Ñāṇavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">17. Khuddakavatthuvibhaṅgo</p>
- <p class="title">1. Ekakamātikādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para832"></a><span class="paranum">832</span>. ‘‘Tettiṃsati <a name="M0.0216"></a><a name="V0.0217"></a> tikā’’ti vuttaṃ, te pana <span class="bld">pañcatiṃsa</span>. Tathā ‘‘purisamalādayo aṭṭha navakā’’ti vuttaṃ, te pana <span class="bld">āghātavatthuādayo nava</span>. Ye ‘‘dve aṭṭhārasakā’’tiādimhi vuttā, te eva ‘‘iti atītāni chattiṃsā’’tiādinā tayo chattiṃsakā katāti āha <span class="bld">‘‘cha aṭṭhārasakā’’</span>ti, dvāsaṭṭhi pana diṭṭhigatāni aññattha vuttabhāveneva idha nikkhittānīti na gahitānīti daṭṭhabbāni.</p>
- <p class="centered">Ekakamātikādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">(1.) Ekakaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para843-844"></a><span class="paranum">843-844</span>. <span class="bld">Atthi paṭiccaṃ nāmā</span>ti yathā ‘‘cakkhuñca paṭiccā’’tiādīsu nissayādipaccayabhāvena paṭiccāti vuttaṃ, na tathā idha khattiyādijātīnaṃ paramatthato avijjamānānaṃ nissayādipaccayattassa abhāvā. Yesu pana khandhesu santesu khattiyādisammuti hoti, tesaṃ abbocchinnatāva khattiyādijātiyā atthitā, sā idha paṭicca-saddena vibhāvitāti attho. <span class="bld">Ekissā seṇiyā</span>ti asambhinnāyāti attho.</p>
- <p class="bodytext">Pañhavissajjanādikiriyāsu <a name="V0.0218"></a> purato karaṇaṃ <span class="bld">purekkhāro. Nikkheparāsī</span>ti nidhānarāsi. <span class="bld">Patthaṭākittino</span>ti vitthiṇṇākittino. <span class="bld">Rattaññumado</span>ti purāṇaññutāmadoti vadanti. Cirarattijātena, cirarattipabbajitena vā jānitabbassa, rattīnameva vā jānanamado. <span class="bld">Upaṭṭhāpakamāno</span>ti āṇākaraṇamāno. Āṇākaraṇañhi vicāraṇaṃ idha <span class="bld">‘‘yaso’’</span>ti vuttanti. Parimaṇḍalattabhāvanissito māno <span class="bld">pariṇāhamado</span>. Sarīrasampattipāripūriyā mado <span class="bld">pāripūrimado</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para845"></a><span class="paranum">845</span>. Vatthunā vināpi vattabbatāya <span class="bld">avatthukaṃ,</span> na vatthuno abhāvā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para846"></a><span class="paranum">846</span>. <span class="bld">Cittassa vossajjana</span>nti cittassa satito muccanaṃ, kāyaduccaritādīsu pakkhandanaṃ vā <span class="bld">vossaggo. Patiṭṭhābhāvo</span>ti kusalakaraṇe aṭṭhānaṃ, anuṭṭhānanti <a name="M0.0217"></a> attho. Pamādasaṅkhātassa <span class="bld">atthassa</span> kāyaduccarite cittassa vossaggo pāṇātipāte micchādiṭṭhiyaṃ kodhe upanāheti evamādiko pariyāyo apariyanto, tadatthatappariyāyappakāsako vossagganissaggādiko byañjanapariyāyo cāti sabbaṃ taṃ saṅkhipitvā evarūpoti idaṃ ākāranidassanaṃ sabbapariyāyassa vattuṃ asakkuṇeyyattā katanti dassento āha <span class="bld">‘‘pariyantābhāvato’’</span>ti. <span class="bld">Vissaṭṭhākāro</span>ti satiyā paccanīkabhūte cattāro khandhe dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para847"></a><span class="paranum">847</span>. <span class="bld">Cittassa thaddhatā</span> tathāpavattacittamevāti vadanti, mānaviseso vā daṭṭhabbo. Upasaṅkamane vanditabbaṃ hotīti <span class="bld">pariyanteneva carati</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para848"></a><span class="paranum">848</span>. ‘‘Āpattiṃ āpannosī’’ti vutte ‘‘āvuso, tvaṃ āpannosī’’tiādinā tena vuttaṃ tasseva upari khipanavasena <span class="bld">‘‘paṭippharitvā’’</span>ti vadanti. ‘‘Tasmiṃ nāma dalidde, akusale vā idaṃ karonte ahaṃ kasmā na karomī’’ti evaṃ idha paṭippharaṇaṃ yuttaṃ. Karaṇassa uttarakiriyā <span class="bld">karaṇuttariyaṃ. Akusalapakkho esā</span>ti sārambhoti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para849"></a><span class="paranum">849</span>. Aticca icchatīti aticciccho, tassa bhāvo aticcicchatāti vattabbe cci-kāralopaṃ katvā <span class="bld">‘‘aticchatā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Atricchatā</span>ti ca sā eva vuccatīti. Tatrāpi neruttikavidhānena padasiddhi veditabbā. Yathāladdhaṃ vā atikkamitvā atra atra icchanaṃ <span class="bld">atricchatā,</span> sā eva ra-kārassa ta-kāraṃ katvā <span class="bld">‘‘aticchatā’’</span>ti vuttā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atriccha</span>nti <a name="V0.0219"></a> aticchaṃ, atra vā icchanto. Kena? <span class="bld">Atilobhena</span> atilobhamicchāsaṅkhātena <span class="bld">atilobhamadena</span> ca. Attano hitaṃ <span class="bld">attā</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Hāyati</span> jīrati, ādiṇṇo vā <span class="bld">attā,</span> patto vā <span class="bld">attā,</span> naṃ jīrati candakinnariṃ patthayitvā asitābhūdeviyā vihīno viya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Icchāhatassā</span>ti icchāya upaddutassa, mudditassa vā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atihīḷayāno</span>ti avamaññamāno. <span class="bld">Malaka</span>nti evaṃnāmakaṃ janapadaṃ, abbhokāsaṃ vā. <span class="bld">Kodaṇḍakenā</span>ti kudaṇḍakena rassadaṇḍakena. Gaddulenāti ca vadanti. <span class="bld">Ruhiramakkhitaṅgo</span>ti ruhirasinnagatto.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para850"></a><span class="paranum">850</span>. Jānantasseva <a name="M0.0218"></a> bhiyyo bhiyyo codento viya <span class="bld">sambhāvetukāmo hoti. Paccaye</span>ti upādānādipaccaye.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para851"></a><span class="paranum">851</span>. Ye patirūpena vañcenti, te <span class="bld">gaṇṭhikā,</span> durācārena vā gaṇṭhibhūtā. <span class="bld">Gaṇṭhikaputtā nāma gaṇṭhikā eva honti, tena</span> saddhivihārikā gaṇṭhikabhāvena <span class="bld">‘‘thero…pe… dīghacaṅkame viharatī’’</span>ti vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vaṭṭati bhante</span>ti ayampi eko pakāro, lābhinā eva pana sakkā ñātunti attano samāpattilābhitaṃ sūcetīti attho. <span class="bld">Pañcattayaṃ</span> nāma uparipaṇṇāsake dutiyasuttaṃ (ma. ni. 3.21 ādayo). Tassa gambhīrattā vadati <span class="bld">‘‘pañcattayaṃ olokentassā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para852"></a><span class="paranum">852</span>. <span class="bld">Siṅga</span>nti siṅgāraṃ. Tañhi kusalassa vijjhanato samāsevitatāya sīse parikkhataṃ sunikhataṃ visāṇaṃ viya, thirattā ca siṅgaṃ viyāti siṅgaṃ, taṃ panatthato rāgo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para853"></a><span class="paranum">853</span>. Temanakaraṇatthe <span class="bld">tintiṇa</span>-saddo daṭṭhabbo. <span class="bld">Khīyana</span>nti ca yena lobhena paraṃ mamanti vadantaṃ khīyati, so vutto. <span class="bld">Khīyanaṃ</span> bhaṇḍananti ca vadanti. <span class="bld">Tintiṇa</span>nti vā loluppamicceva vuttaṃ hoti. Saññā-saddo hi eso loluppavācakoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para854"></a><span class="paranum">854</span>. <span class="bld">Ūruppamāṇāpī</span>ti <a name="V0.0220"></a> etena mahantaghanabhāvena apūtitaṃ dasseti. <span class="bld">Athavā</span>tiādinā cīvaramaṇḍanādīnaṃ visesanāni ‘‘imassa vā pūtikāyassa bāhirānaṃ vā parikkhārānaṃ maṇḍanā’’tiādīnīti dasseti. Cīvarena hi maṇḍanā <span class="bld">cīvaramaṇḍanā,</span> cīvarassa vā maṇḍanā <span class="bld">cīvaramaṇḍanā,</span> evaṃ <span class="bld">pattamaṇḍanā senāsanamaṇḍanā</span> cāti adhippāyo. Ūnaṭṭhānapūraṇaṃ chavirāgasusaṇṭhānādikaraṇañca cīvarādīsu kāye ca yathāyogaṃ yojetabbaṃ. <span class="bld">Tadahujātadārako viya hotī</span>ti dārakacāpalyaṃ na muñcatīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para855"></a><span class="paranum">855</span>. Sadisā anurūpā bhatti sabhāgo, na sabhāgo asabhāgo, mānathaddhatā, virodho vā. Tenassa mātādīsu vattanaṃ <span class="bld">asabhāgavuttitā</span>. Evaṃvidhānaṃ mānādhikānaṃ akusalānamidaṃ nāmaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para856"></a><span class="paranum">856</span>. <span class="bld">Paritassitā</span>ti <a name="M0.0219"></a> saṅkampanā, ukkaṇṭhitassa vā tassa tassa taṇhāyanā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para857"></a><span class="paranum">857</span>. Kusalakaraṇe kāyassa avipphārikatā līnatā <span class="bld">jātiālasyaṃ,</span> na rogautubhojanādīhi kāyagelaññaṃ <span class="bld">tandī</span> nāma, atha kho pakatiālasyanti attho. <span class="bld">Kāyālasiya</span>nti nāmakāyassa ālasiyaṃ, tadeva rūpakāyassāpīti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para858"></a><span class="paranum">858</span>. Accasanādīhi uppannadhātukkhobhanimittaṃ ālasiyaṃ <span class="bld">vijambhitā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para859"></a><span class="paranum">859</span>. Bhattanimittena uppannaṃ ālasyaṃ <span class="bld">bhattasammado</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para860"></a><span class="paranum">860</span>. <span class="bld">Imehi panā</span>ti cittassa akalyatādīhi. Sabbattha <span class="bld">kilesavasenā</span>ti thinamiddhakāraṇānaṃ rāgādīnaṃ vasenāti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para861"></a><span class="paranum">861</span>. Sammāājīvato apeto katoti <span class="bld">apakato</span>. So ājīvupaddavena upaddutoti katvā āha <span class="bld">‘‘upaddutassāti attho’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tividhampi taṃ</span> tattha āgataṃ tassa nissayabhūtāya imāya pāḷiyā <span class="bld">dassetu</span>nti evamattho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pāpaṇikānī</span>ti <a name="V0.0221"></a> āpaṇato chaḍḍitāni. <span class="bld">Nantakānī</span>ti antarahitāni, cīrāni vā. Gilānassa paccayabhūtā bhesajjasaṅkhātā jīvitaparikkhārā <span class="bld">gilānapaccayabhesajjaparikkhārā</span>. <span class="bld">Pūtimutta</span>nti purāṇassa apurāṇassa ca sabbassa gomuttassetaṃ nāmaṃ. Pūtibhāvena chaḍḍitosadhantipi keci.</p>
- <p class="bodytext">Agabbhikā ekadvārā dīghasālā kira <span class="bld">uddaṇḍo</span>. Kucchitarajabhūtāya pāpicchatāya niratthakakāyavacīvipphandaniggahaṇaṃ korajaṃ, taṃ etassa atthīti korajiko, ativiya korajiko <span class="bld">korajikakorajiko</span>. Atiparisaṅkitoti keci. <span class="bld">Mukhasambhāvito</span>ti korajikakorajikādibhāvena pavattavacanehi attano mukhamattena aññehi sambhāvito. So evarūpo evarūpatāya eva attānaṃ paraṃ viya katvā <span class="bld">‘‘ayaṃ samaṇo’’</span>tiādiṃ katheti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṇidhāyā</span>ti ‘‘arahāti maṃ jānantū’’ti cittaṃ ṭhapetvā, patthetvā vā. <span class="bld">Āpāthakajjhāyī</span>ti manussānaṃ āpāthaṭṭhāne samādhiṃ samāpanno viya nisīdanto āpāthake janassa pākaṭaṭṭhāne jhāyī.</p>
- <p class="bodytext">Aññaṃ <a name="M0.0220"></a> viya katvā attano samīpe bhaṇanaṃ <span class="bld">sāmantajappitaṃ</span>. Ākārassa rassattaṃ katvā <span class="bld">‘‘aṭhapanā’’</span>ti vuttaṃ. Kuhanaṃ kuho, tassa ayanā pavatti <span class="bld">kuhāyanā,</span> kuhassa vā puggalassa ayanā gatikiriyā <span class="bld">kuhāyanā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para862"></a><span class="paranum">862</span>. <span class="bld">Puṭṭhassā</span>ti ‘‘ko tisso, ko rājapūjito’’ti puṭṭhassa. <span class="bld">Nahanā</span>ti bandhanā pariveṭhanā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para863"></a><span class="paranum">863</span>. Nimittena caranto jīvanto nimittakārako nemittiko, tassa bhāvo <span class="bld">nemittikatā</span>. Attano icchāya pakāsanaṃ <span class="bld">obhāso</span>. Ko pana soti? ‘‘Ajja bhikkhūnaṃ paccayā dullabhā jātā’’tiādikā <span class="bld">paccayapaṭisaṃyuttakathā</span>. Icchitavatthussa samīpe kathanaṃ <span class="bld">sāmantajappā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para864"></a><span class="paranum">864</span>. Bahi chaḍḍanaṃ <span class="bld">ukkhepanā</span>. Parapiṭṭhimaṃsakhādanasīlo parapiṭṭhimaṃsiko, tassa bhāvo <span class="bld">parapiṭṭhimaṃsikatā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para865"></a><span class="paranum">865</span>. Nikattuṃ <a name="V0.0222"></a> appena lābhena bahukaṃ vañcetvā gahetuṃ icchanaṃ nijigīsanaṃ, tassa bhāvo <span class="bld">nijigīsanatā</span>. Tasseva icchanassa pavattiākāro, taṃsahajātaṃ vā gavesanakammaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para866"></a><span class="paranum">866</span>. Vaṇṇasampannaṃ pokkharaṃ vaṇṇapokkharanti uttarapadalopo pubbapadassa daṭṭhabbo, vaṇṇapāripūrī vā <span class="bld">vaṇṇapokkharatā</span>. ‘‘Atthajāpikā’’ti ettha viya japa-saddo uppattivācakoti āha <span class="bld">‘‘pavattetī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para867"></a><span class="paranum">867</span>. Seyyasadisamānā unnativasena pavattāti ubhayatthāpi <span class="bld">‘‘mānaṃ jappetī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para868"></a><span class="paranum">868</span>. Hīnamāno pana onativasena pavattito kevalena mānasaddena niddesaṃ nārahatīti taṃniddese <span class="bld">‘‘omānaṃ jappetī’’</span>ti (vibha. 874) vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para872"></a><span class="paranum">872</span>. Rājabhogena raṭṭhabhuñjanako rājanissito <span class="bld">raṭṭhiyo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para879"></a><span class="paranum">879</span>. <span class="bld">Puggalaṃ anāmasitvā</span>ti yathā seyyassa seyyamānādiniddesesu ‘‘parehi seyyaṃ attānaṃ dahatī’’ti seyyādipuggalo mānuppādako <a name="M0.0221"></a> āmaṭṭho, evametassa seyyamānabhāvepi mānuppādakapuggalavisesaṃ anāmasitvā ‘‘pare atimaññati’’cceva vuttanti attho. Pare atikkamitvā maññanañhi yassa kassaci atimānoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para880"></a><span class="paranum">880</span>. Purimamānassa uparimāno <span class="bld">mānātimāno, ati</span>-saddo upari-saddassa atthaṃ vadatīti daṭṭhabbo. Purimamānaṃ vā atikkanto māno <span class="bld">mānātimāno</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para881"></a><span class="paranum">881</span>. Pakkhijātīsu vāyaso anto lāmakoti katvā <span class="bld">‘‘kākajāti viyā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para882"></a><span class="paranum">882</span>. Thero kira dosacarito ahosi, tasmā āditova ‘‘tumhe akhīṇāsavā’’ti avatvā upāyena kathesīti vadanti, dosacaritattā vā khippaṃ tatiyapadavāre virāgaṃ uppādesīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para883"></a><span class="paranum">883</span>. <span class="bld">Mānaṃ</span> <a name="V0.0223"></a> <span class="bld">anugatacchando</span>ti mānasampayuttachando, mānasabhāvaṃ anugato mānacchando vā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para884"></a><span class="paranum">884</span>. ‘‘Vilambana’’nti ca itthipurisasammānanādikiriyādivilambanapaṭisaṃyuttaṃ kattabbaṃ daṭṭhabbaṃ. Tattha yuttamuttasiliṭṭhaṃ paṭibhānaṃ <span class="bld">vilambanapaṭibhānaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para887"></a><span class="paranum">887</span>. Amaravādapaṭisaṃyutto vitakko, attano amaraṇatthāya devabhāvatthāya vā vitakko <span class="bld">amaravitakko</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para888"></a><span class="paranum">888</span>. Paresu anuddayā rāgavasena anuddayakaraṇaṃ etassāti parānuddayo, tassa bhāvo <span class="bld">parānuddayatā,</span> paresu vā anuddayasseva sahananditādikassa bhāvo <span class="bld">parānuddayatā,</span> tādiso rāgo. <span class="bld">Tatthā</span>ti parānuddayatāya saṃsaṭṭhavihārena dassitāyāti attho yujjati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para890"></a><span class="paranum">890</span>. Anavaññattiṃ patthento anavaññattatthameva kāmaguṇe ca patthetīti āha <span class="bld">‘‘pañcakāma…pe… nissito hutvā’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Ekakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">(2.) Dukaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para891"></a><span class="paranum">891</span>. <span class="bld">Upanayhatī</span>ti <a name="M0.0222"></a> bandhati. A-kāro anantaratthavācako, mariyādavācakassa vā ākārassa rassattaṃ katvā ‘‘aṭṭhapanā’’ti vuttanti <span class="bld">‘‘anantaraṭṭhapanā’’</span>tiādimāha. Tattha paṭhamuppannassa pavattākāro mariyādā, taṃ anatikkamitvā tasseva daḷhīkaraṇavasena ṭhapanā <span class="bld">mariyādaṭṭhapanā. Pakatiṭṭhapanā</span>mattameva, visesanarahitāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para892"></a><span class="paranum">892</span>. Niṭṭhuriyaṃ kheḷapātanaṃ, niṭṭhuriyaṃ viya <span class="bld">niṭṭhuriyaṃ. Dassetvā</span>ti dantehi chinditvā. Tena <a name="V0.0224"></a> pana dassanaṃ <span class="bld">paḷāso</span>ti dasseti. <span class="bld">Paḷāsassa āyanā</span>ti yugaggāhappavatti. Samabhāvadahanaṃ <span class="bld">jayo,</span> tassa āharaṇato <span class="bld">āhāro. Dhuraṃ na detī</span>ti pāmokkhaṃ na deti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para894"></a><span class="paranum">894</span>. Kāyena cetiyaṅgaṇādivattaṃ karoti ‘‘evaṃ vattasampanno saddho kathaṃ kāyaduccaritādīni karissatī’’ti paresaṃ ñāpanatthaṃ. <span class="bld">Aticcā</span>ti accayaṃ katvā. <span class="bld">Āsarantī</span>ti āgacchanti, puna paṭicchādane pavattantīti attho. Konāmevaṃ karotīti vocchindanacchādanā vā <span class="bld">vocchādanā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na sammā bhāsitā</span>ti yo na sammā bhāsati, so <span class="bld">saṭho</span>ti dasseti. <span class="bld">Kucchi vā piṭṭhi vā jānituṃ na sakkā</span>ti asantaguṇasambhāvaneneva cittānurūpakiriyāvirahato ‘‘evaṃcitto evaṃkiriyo’’ti jānituṃ na sakkāti attho.</p>
- <p class="bodytext">Ajo eva <span class="bld">ajāmigo. Nelako</span>ti taruṇavaccho. Yathā so yakkho tādisaṃ rūpaṃ dassetvā ‘‘ajā’’ti saññāya āgatāgate khādati, evamayampi taṃtaṃsadisaguṇasambhāvanena te te vañceti. Tenetaṃ sāṭheyyaṃ māyāto balavatarā vañcanāti daṭṭhabbaṃ. Teneva <span class="bld">‘‘parikkhattatā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para908"></a><span class="paranum">908</span>. Sakkāyadiṭṭhādīnaṃ abhāvepi yaṃ saṃyojanaṃ hoti, taṃ bahiddhā saṃyojanato bahiddhāsaṃyojanassa puggalassa visesanabhūtaṃ <span class="bld">bahiddhāsaṃyojanaṃ nāma</span>.</p>
- <p class="centered">Dukaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">(3.) Tikaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para909"></a><span class="paranum">909</span>. Akusalamūlāneva <a name="M0.0223"></a> vaṭṭamūlānīti tehi kathitehi vaṭṭamūlasamudācāro kathito hotīti āha <span class="bld">‘‘tīhi…pe… kathito’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para919"></a><span class="paranum">919</span>. <span class="bld">Sassato</span> <a name="V0.0225"></a> <span class="bld">loko</span>tiādidassanameva brahmacariyaṃ mokkhasampāpakaṃ uttamacariyanti diṭṭhigatikehi sammatanti āha <span class="bld">‘‘diṭṭhigatikasammatassā’’</span>ti. Rūpārūpāvacaravipākesu sātisayo bhavarāgoti adhippāyena vuttaṃ <span class="bld">‘‘mahābrahmāna’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para920"></a><span class="paranum">920</span>. <span class="bld">Kathaṃvidha</span>nti kenākārena saṇṭhitanti atthoti katvā āha <span class="bld">‘‘ākārasaṇṭhāna’’</span>nti. <span class="bld">Mānaṭhapanā</span>ti seyyādivasena mānena ṭhapanā, mānasaṅkhātā vā ṭhapanā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para921"></a><span class="paranum">921</span>. <span class="bld">Cetaso utrāso</span> domanassaṃ, doso vā, taṃsampayuttā vā cetanādayo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para922"></a><span class="paranum">922</span>. <span class="bld">Desanāsukhatāyā</span>ti tiṇṇaṃ addhānaṃ vasena vicikicchāya desanā sukhā ‘‘kaṅkhati vicikicchatī’’ti, na pana tathā mohenāti adhippāyo. <span class="bld">Vaṇṇādibhedaṃ sutvā</span>ti keci kira vadanti ‘‘khattiyajīvo paṇḍuvaṇṇo. Kasmā? So hi pubbaṇhe ramati, pubbaṇhe ca chāyā paṇḍuvaṇṇā. Brāhmaṇavessasuddajīvā odātapītakāḷavaṇṇā. Te hi majjhanhasāyanharattīsu odātapītakāḷachāyā kāḷatamakālesu ramantī’’ti tesaṃ vaṇṇabhedaṃ, ‘‘byāpī parimaṇḍalo’’tiādinā kathentānaṃ saṇṭhānabhedañca sutvā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para923"></a><span class="paranum">923</span>. <span class="bld">Purisapuggalo</span>ti padadvayaṃ ekapadaṃ katvā jānantānaṃ vasenāyaṃ sammutikathā pavattā, padantarameva vā idaṃ puggalavācakanti dassento <span class="bld">‘‘ayaṃ panā’’</span>tiādimāha. Atha vā purisoti vutto ca puggalo eva, na purisindriyayuttovāti dassanatthampi <span class="bld">‘‘purisapuggalo’’</span>ti vuttanti veditabbaṃ. <span class="bld">Aṭṭhasu ābādhesū</span>ti pittasemhavātasamuṭṭhānautuvipariṇāmajaopakkamikavisamaparihārajasannipātajakammasamuṭṭhānesu. <span class="bld">Pubbe kata</span>nti purāṇatarakammaṃ icchantīti upapajjavedanīyañca kira paṭikkhipanti. <span class="bld">Āṇattimūlakena vā</span>ti yopi āṇāpetvā vadhabandhādidukkhaṃ uppādeti, tampi taṃmūlakaṃ na hoti, issaranimmānamūlamevāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para924"></a><span class="paranum">924</span>. <span class="bld">Mohassa</span> <a name="M0.0224"></a> <span class="bld">anudahanaṃ</span> dāhakāraṇatāya vuttaṃ, sabhāvatopi pana asampaṭivedho sampaṭivedhasukhassa paccanīkabhūto dukkho evāti anudahanatā veditabbā. Evañca katvā ‘‘upekkhā vedanā ñāṇasukhā aññāṇadukkhā’’ti (ma. ni. 1.465) vuttā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para926"></a><span class="paranum">926</span>. <span class="bld">Puthunimittārammaṇesū</span>ti <a name="V0.0226"></a> subhanimittādivasena puthunimittasabhāvesu ārammaṇesu, puthusabhāvesu vā subhanimittādiārammaṇesu. Kosajjapamādaniddesānaṃ samānattepi avipphārikatāsaṅkhātā līnavuttitā <span class="bld">kosajjaṃ,</span> sativossaggasaṅkhātaṃ pamajjanaṃ <span class="bld">pamādo</span>ti ayaṃ visesoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para931"></a><span class="paranum">931</span>. <span class="bld">Sagaruvāsa</span>nti saottappavāsamāha, <span class="bld">sajeṭṭhakavāsa</span>nti sahirivāsaṃ. Anādiyanā <span class="bld">anaddā</span> ovādaaggahaṇaṃ, acittīkāroti attho. Sukkhakaṭṭhassa viya anallatā, amudutā vā <span class="bld">anaddā. Asīlya</span>nti asukhasīlatā amudutā eva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para934"></a><span class="paranum">934</span>. <span class="bld">Upārambho</span> dosasampayuttacittuppādo siyā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para936"></a><span class="paranum">936</span>. ‘‘Idha pāsāṇaṃ karotī’’tiādinā ṭhapanatthepi karoti-saddo yujjatīti āha <span class="bld">‘‘karotīti ṭhapetī’’</span>ti. Ettha cāyaṃ āvajjanā akusalānaṃ āsannakāraṇattā khuddakavatthūsu vuttāti veditabbā, tadanukūlakiccattā vā.</p>
- <p class="centered">Tikaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">(4.) Catukkaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para939"></a><span class="paranum">939</span>. <span class="bld">Itīti nidassane nipāto</span>ti evaṃ-saddena samānatthoti dasseti. <span class="bld">Bhavābhavahetūtipī</span>ti ettha bhavanti jāyanti etenāti <span class="bld">bhavo,</span> sappiādibhesajjaṃ. Bhavo eva paṇītataro abhivuddho <span class="bld">abhavo</span>. Bhāvanārāmatāariyavaṃsappaheyyattā vā purimataṇhāttayavajjā sabbā taṇhā ‘‘bhavābhavahetu uppajjatī’’ti vuttāti veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etāyā</span>ti <a name="M0.0225"></a> chandādiagatiyā. <span class="bld">Na gacchantī</span>ti na pavattanti, taṃ taṃ kiriyaṃ na karontīti <a name="V0.0227"></a> attho. <span class="bld">Iminā</span>ti chandādinā agatigamanena. Chandādīsu yena ninno, tena gamanaṃ <span class="bld">yathāninnagamanaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Rājā’’tiādinā rājādinimitto viya ūmiādinimitto cittutrāso <span class="bld">ūmiādibhayaṃ,</span> ‘‘ūmibhayanti kho, bhikkhave, kodhupāyāsassetaṃ adhivacana’’ntiādivacanato (ma. ni. 2.162; a. ni. 4.122; itivu. 109) kodhupāyāsaodarikattapañcakāmaguṇamātugāmā vā. Tattha pañcakāmaguṇamātugāmaggahaṇena tannissitachandarāgaggahaṇaṃ veditabbaṃ, odarikattañca lobhova. Ukkhepanīyādikammaṃ <span class="bld">vinayadaṇḍaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Atha kho timbaruko paribbājako yena bhagavā…pe… etadavoca ‘kiṃ nu kho, bho gotama, sayaṃkataṃ sukhadukkha’nti? Mā hevaṃ timbarukāti bhagavā avocā’’tiādinā nidānavagge (saṃ. ni. 2.18) āgatattā <span class="bld">‘‘timbarukadiṭṭhī’’</span>ti vuttā.</p>
- <p class="centered">Catukkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">(5.) Pañcakaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para940"></a><span class="paranum">940</span>. <span class="bld">Āgantuṃ pana na dentī</span>ti āgamanassa paccayā na hontīti attho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para941"></a><span class="paranum">941</span>. <span class="bld">Avadehanato</span>ti pūraṇena maṃsūpacayahetutāya ca upacayanato. Gimhakāle bhuñjitvā sayantassa sukhaṃ hotīti taṃ utusukhaṃ <span class="bld">‘‘seyyasukha’’</span>nti vuttaṃ, sayaniriyāpathasukhanti attho. <span class="bld">Vata</span>nti dhutaṅgāni. <span class="bld">Tapo</span>ti khandhakavattāni, vīriyaṃ vā. Sīlaggahaṇena khandhakavattamethunaviratīnaṃ gahitattā tapabrahmacariyaggahaṇaṃ na kattabbanti ce? Na, aññasīlato visesetvā tapabrahmacariyānaṃ devattakāraṇattaggahaṇassa dassanato, bāhirānañcassa vinibandhassa pavattidassanato vā. Tesañhi avihiṃsādigovatādidukkarakārikāmethunaviratiyo yathākkamaṃ sīlādīni, tāni ca te devanikāyaṃ paṇidhāya carantīti. <span class="bld">Aññathā ca</span> saddhāruciādīhi ‘‘yato <a name="V0.0228"></a> kho bho ayaṃ attā rūpī cātumahābhūtiko mātāpettikasambhavo kāyassa bhedā ucchijjatī’’tiādinā (dī. ni. 1.85) vikappetvā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para942"></a><span class="paranum">942</span>. Byasanesu <a name="M0.0226"></a> ñātibhogarogabyasanaggahaṇena taṃnimittā sokādayo gahitāti daṭṭhabbā. Dassanasavanesu paṭikūlatā <span class="bld">dassanasavanapaṭikūlatā</span>. Ettha ca ādīnavehi pañcahi tesaṃ kāraṇabhūtā akkhantiyeva bhinditvā kathitāti veditabbā, akkhantimūlakā vā appiyatādihetubhūtā dukkaṭadubbhāsitatādidosā.</p>
- <p class="bodytext">Micchājīvanimittaṃ maraṇakāle uppannabhayaṃ <span class="bld">‘‘ājīvakabhaya’’</span>nti vuttaṃ. ‘‘Ājīvikābhaya’’nti pana pāṭhe paccayānuppattiṃ passato ājīvikanimitto cittutrāsoti attho daṭṭhabbo. Kittisaddo silokanti tappaṭipakkhā asilokaṃ akitti. Tenāha <span class="bld">‘‘garahabhaya’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para943"></a><span class="paranum">943</span>. <span class="bld">Uppilāvita</span>nti udaggatāsaṅkhāto avūpasamabhāvo, avūpasamahetubhūto vā pītiyā ākāro.</p>
- <p class="centered">Pañcakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">(6.) Chakkaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para944"></a><span class="paranum">944</span>. ‘‘Kodhano hoti upanāhī’’tiādinā kodhādihetukā upanāhādayo kodhādīnaṃ sahāyakāraṇabhāvena suttante vuttāti kodhādayo eva <span class="bld">vivādamūlāni,</span> tenettha te eva vuttā. <span class="bld">Sandiṭṭhiparāmasitā</span> attano diṭṭhiyaṃ abhiniviṭṭhatā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para945"></a><span class="paranum">945</span>. <span class="bld">Appatissayo</span>ti patissayabhūtehi garūhi virahito. <span class="bld">Appamādalakkhaṇa</span>nti satiavippavāsaṃ kusalānuyogasātaccaṃ vā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yuttapayuttatā</span>ti <a name="V0.0229"></a> tanninnatāvasena suṭṭhu yuttatā. <span class="bld">Gaṇasaṅgaṇikā</span> kilesavasena pavattā saṅgaṇikā. Itthipaṭisaṃyuttakathāsavane itthisaddasavane ca assādo <span class="bld">savanasaṃsaggo</span>. Itthiyā kassaci dānaggahaṇassādo <span class="bld">paribhogasaṃsaggo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para946"></a><span class="paranum">946</span>. <span class="bld">Somanassena saddhiṃ upavicarantīti somanassupavicārā</span>ti akusalasomanassasahagatā rūpavicārādayo idhādhippetāti veditabbā, tathā <span class="bld">upekkhupavicārā</span> ca. <span class="bld">Taṃsampayutto vā</span>ti etena vicāraggahaṇena vitakkopi <a name="M0.0227"></a> gahitoti vitakkappavattanena ‘‘upavitakketī’’ti idampi vuttaṃ hotīti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para947"></a><span class="paranum">947</span>. <span class="bld">Aññāṇasampayuttā</span>ti vicikicchuddhaccasahagatacittesu upekkhā mohoti vadanti, lobhasampayuttupekkhāpi pana gehassitā na na hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para948"></a><span class="paranum">948</span>. <span class="bld">Adhiccasamuppanniko</span> ‘‘adhicca samuppanno attā uppanno bhavissatī’’ti gaṇhanto sassatadiṭṭhiko hotīti evarūpassa diṭṭhi viyāti dassento <span class="bld">‘‘adhiccasamuppannikassevā’’</span>ti āha. <span class="bld">Na so jāto</span>ti ettha ‘‘jātū’’ti ayaṃ nipāto u-kārassa o-kāraṃ katvā jātoti vutto, tena vā samānatthaṃ nipātantaraṃ etaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Sabbāsavadiṭṭhī</span>ti <span class="bld">sabbāsavapariyāyena</span> āgatā diṭṭhi.</p>
- <p class="centered">Chakkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">(7.) Sattakaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para951"></a><span class="paranum">951</span>. Dvāsaṭṭhiyā diṭṭhīsu sattakassa aññassa abhāvā satta ucchedavādā eva idha tathā avatvā ‘‘satta diṭṭhī’’ti vuttā.</p>
- <p class="centered">Sattakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">(8.) Aṭṭhakaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para952"></a><span class="paranum">952</span>. ‘‘Kammaṃ <a name="V0.0230"></a> kho me kattabbaṃ bhavissatī’’tiādinā osīdanākārena pavattacittuppādā <span class="bld">kosajjakāraṇāni,</span> kosajjameva vā kosajjantarakāraṇatāya <span class="bld">kosajjakāraṇānī</span>ti daṭṭhabbāni. <span class="bld">Māsācitaṃ maññe</span>ti ettha ācita-saddo tinta-saddassa, maññe-saddo ca viya-saddassa atthaṃ vadatīti adhippāyena ‘‘tintamāso viyā’’ti ayamattho vibhāvito, māsacayo viyāti vā attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para957"></a><span class="paranum">957</span>. <span class="bld">Pharatī</span>ti phusati, ghaṭṭetīti attho. <span class="bld">Aññena kāraṇenā</span>ti ‘‘ajja tayā vikāle bhuttaṃ, tena tvaṃ āpattiṃ āpannosī’’ti vutto ‘‘hiyyo <a name="M0.0228"></a> mayā kāle bhuttaṃ, tenāhaṃ anāpanno’’tiādinā aññena ayuttena kāraṇena aññaṃ yuttaṃ kāraṇaṃ paṭicchādetīti attho. Pucchitatthato bahiddhā yathā taṃ na allīyati, tathā kathāya apanayanaṃ vikkhipanaṃ <span class="bld">bahiddhā apanāmanā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para958"></a><span class="paranum">958</span>. <span class="bld">Asaññīvādā</span>ti puggalehi diṭṭhiyo dasseti. Yehi vā abhinivesehi asaññī attānaṃ vadanti, te <span class="bld">asaññīvādā. Arūpasamāpattinimitta</span>nti ākāsādiṃ.</p>
- <p class="centered">Aṭṭhakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">(9.) Navakaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para960"></a><span class="paranum">960</span>. Dasamassa avuttattā <span class="bld">‘‘sattesu uppattivaseneva kathitānī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para963"></a><span class="paranum">963</span>. <span class="bld">Sukhavinicchaya</span>nti sevitabbāsevitabbasukhasanniṭṭhānanti attho. <span class="bld">Ajjhattaṃ sukha</span>nti sevitabbaṃ nekkhammasukhaṃ. <span class="bld">Vinicchayāti dve vinicchayā</span>ti idaṃ –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sātaṃ <a name="V0.0231"></a> asātanti yamāhu loke,</p>
- <p class="gatha2">Tamūpanissāya pahoti chando;</p>
- <p class="gatha3">Rūpesu disvā vibhavaṃ bhavañca,</p>
- <p class="gathalast">Vinicchayaṃ kubbati jantu loke’’ti. (su. ni. 873; mahāni. 102) –</p>
- <p class="unindented">Etassa niddese vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Idha vinicchayoti vutto</span>ti imissā vibhaṅgapāḷiyā yo chandarāgassa paccayasabhāvena vinicchaya-saddena vutto, <span class="bld">sakkapañhepi</span> (dī. ni. 2.357) chandassa nidānabhāvena vitakka-saddena so eva āgatoti evaṃ vitakkassa vinicchayabhāvaṃ tasseva idha gahitatañca dasseti. <span class="bld">Balavasanniṭṭhāna</span>nti balavatiyā taṇhāya ārammaṇassa niṭṭhapetvā gahaṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para964"></a><span class="paranum">964</span>. Satipi aññesañca saṅkhatabhāve ahanti asmīti ca sātisayā mānassa saṅkhatatāti katvā <span class="bld">‘‘saṅkhata’’</span>nti māno vutto. Seyyādivasena <a name="M0.0229"></a> ‘‘ahamasmī’’ti attano saṅkharaṇaṃ vā <span class="bld">saṅkhataṃ</span>. Ettha ‘‘bhavissantī’’tiādikā pavatti taṇhādiṭṭhīnaṃ visesavatīti tāsampi iñjitādibhāvo vutto.</p>
- <p class="centered">Navakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">(10.) Dasakaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para970"></a><span class="paranum">970</span>. Jālakkhipasaṃvidhānādikusalatāsaṅkappanaṃ <span class="bld">upāyacintā,</span> tassā micchābhāvapaṭicchādanabhāvena pavatto tadākāro <span class="bld">moho upāyacintāvasena uppanno</span>ti daṭṭhabbo. Yathākate pana pāpe anādīnavadassanavasena pavattā saññā, saṅkappo vā <span class="bld">paccavekkhaṇā,</span> tassāpi micchābhāvapaṭicchādakaṃ tadākāraṃ, anādīnavadassanaṃ vā <span class="bld">paccavekkhaṇākārena uppanno moho</span>ti. <span class="bld">Vimuttasaññitā</span>ti <a name="V0.0232"></a> adhimānasampayuttaṃ, titthiyānaṃ vā attano diṭṭhiyā vimuttatāsañjānanaṃ. ‘‘Vimuttomhī’’ti evaṃ pavatto akusalacittuppādo <span class="bld">micchāvimuttī</span>ti keci vadanti. Phalaṃ viya vimuttanti gahite pana diṭṭhisampayuttacitte diṭṭhi <span class="bld">micchāñāṇaṃ,</span> samādhi ca <span class="bld">micchāvimuttī</span>ti yuttaṃ siyā.</p>
- <p class="centered">Dasakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Taṇhāvicaritaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para973"></a><span class="paranum">973</span>. <span class="bld">Samūhagāhato</span>ti taṇhāmānadiṭṭhīnaṃ sādhāraṇaggahaṇatoti vadanti. ‘‘Itthaṃ evaṃ aññathā’’ti pana visesaṃ akatvā gahaṇaṃ <span class="bld">samūhagāho</span>ti daṭṭhabbo. <span class="bld">Aññaṃ ākāra</span>nti parasantānagataṃ ākāraṃ. <span class="bld">Atthī</span>ti sadā saṃvijjatīti attho. <span class="bld">Sīdatī</span>ti vinassati. <span class="bld">Saṃsayaparivitakkavasenā</span>ti ‘‘kiṃ nu kho ahaṃ siyaṃ, na siya’’nti evaṃ parivitakkavasena. <span class="bld">Patthanākappanavasenā</span>ti ‘‘api nāma sādhu panāhaṃ siya’’nti evaṃ patthanāya kappanavasena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Suddhasīsā</span>ti taṇhāmānadiṭṭhīnaṃ sādhāraṇasīsā visesassa anissitattā ‘‘suddhasīsā’’ti vuttā. Tattha diṭṭhisīsehi diṭṭhiyā taṇhā dassitā, sīsasīsamūlakehi <a name="M0.0230"></a> mānadiṭṭhīhi sayameva cāti āha <span class="bld">‘‘evamete…pe… taṇhā vicaritadhammā veditabbā’’</span>ti. Diṭṭhimānesupi <span class="bld">‘‘taṇhāvicaritānī’’</span>ti vacanañca aññamaññaṃ vippayogīnaṃ diṭṭhimānānaṃ taṇhāya avippayogīnaṃ taṃmūlakattāva tappadhānatāya katanti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para974"></a><span class="paranum">974</span>. <span class="bld">Avakkarī</span>ti nipāto nānābhāve vattatīti anānākaraṇaṃ anavakkari, taṃ katvā, avakkari vā akatvā anavakkari katvāti evaṃ dassento āha <span class="bld">‘‘avinibbhogaṃ katvā’’</span>ti. ‘‘Anavakāriṃ karitvā’’ti vā pāṭho, tattha avakiraṇaṃ vikkhepanaṃ samūhassa ekadesānaṃ vinibbhujjanaṃ avakāri, taṃ avakāriṃ vinibbhogaṃ akatvā, pañcapi khandhe samūhato ekatteneva gahetvā attato avinibbhujjitvā asmīti chandamānadiṭṭhiyo paṭilabhatīti <a name="V0.0233"></a> attho. <span class="bld">Asitabyābhaṅgitāyā</span>ti dāttena kājena cāti etena parikkhārena, asitabyābhaṅgīhi lavanavahanakiriyā vā ‘‘asitabyābhaṅgī’’ti vuttā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para976"></a><span class="paranum">976</span>. <span class="bld">Avakāriṃ karitvā</span>ti rūpādīni attato vinibbhujjitvā iminā rūpena…pe… iminā viññāṇena asmīti chandaṃ paṭilabhatīti evaṃ sabbattha imināti etassa attato avinibbhuttena rūpādināti attho daṭṭhabbo. Attato hi avinibbhuttāni abahikatāni ahamicceva gahitāni rūpādīni upādāya upagantvā pavattā taṇhā <span class="bld">‘‘ajjhattikassa upādāyā’’</span>ti vuttā, attato ca vinibbhuttāni bahikatāni upagantvā pavattā <span class="bld">‘‘bāhirassa upādāyā’’</span>ti. <span class="bld">Khaggena vā chattena vā ahaṃ nicco</span>ti abhimaṅgalasammatena khaggādinā mama vināso natthīti maññatīti attho. <span class="bld">Ekekassā</span>ti idaṃ anādimhi anante ca saṃsāre ekekassa atītānāgatesu chattiṃsāyapi sambhavadassanatthaṃ vuttaṃ, <span class="bld">ekekassa vā puggalassa yathālābhavasenā</span>ti idampi anissitataṇhāmānadiṭṭhiṃ katvā puthujjanassa addhāpaccuppanne kassaci sambhavadassanatthaṃ.</p>
- <p class="centered">Taṇhāvicaritaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Khuddakavatthuvibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">18. Dhammahadayavibhaṅgo</p>
- <p class="title">1. Sabbasaṅgāhikavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para978"></a><span class="paranum">978</span>. ‘‘Pañcakkhandhā’’tiādinā <a name="M0.0231"></a><a name="V0.0234"></a> <span class="bld">khandhādīnaṃ</span> dhātusambhavapariyāpannapātubhāva bhūmantaratīsu dhātūsuuppādakadānādikusala kammatabbipākaabhiññeyyādiārammaṇadukadvayadiṭṭhādikusalattikāditikapañcakarūpalokiyadukadvayabhedabhinnānaṃ niravasesato saṅgahitattā dutiyavārādīnañca ettha anuppavesato sabbasāmaññena vutto paṭhamo <span class="bld">sabbasaṅgāhikavāro</span> nāma, dutiyo <span class="bld">uppattānuppattidassanavāro nāmā</span>ti vuttaṃ. Tattha pana ‘‘kāmadhātuyā kati khandhā kati āyatanānī’’tiādinā (vibha. 991) tesaṃ atthitā eva vuttā, kiriyāvisesassa appayogo ‘‘atthi bhavati saṃvijjatī’’ti sāmaññakiriyāya viññeyyabhāvato, tenāyaṃ ‘‘sambhavāsambhavadassanavāro’’ti vattuṃ yutto, catuttho ca upapattikkhaṇe uppattānuppattidassanavāroti tattha pātubhāvāpātubhāvavacanato.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para979"></a><span class="paranum">979</span>. <span class="bld">Yathāpuccha</span>nti pucchānurūpaṃ avitathabyākaraṇaṃ parehi katampi sabbaññuvacanaṃ viññāya katattā <span class="bld">sabbaññubyākaraṇameva</span> nāma hoti, ko pana vādo sabbaññunā eva kateti adhippāyo.</p>
- <p class="title">2. Uppattānuppattivāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para991"></a><span class="paranum">991</span>. <span class="bld">Kāmadhātusambhūtānañcā</span>ti iddhiyā rūpadhātugatānaṃ kāmāvacarasattānañcāti attho. <span class="bld">Ghānāyatanādīnaṃ abhāvenā</span>ti ettha yadi tadabhāvena gandhāyatanādīni āyatanādikiccaṃ na karonti<a name="V0.0235"></a>, asaññasattesu cakkhāyatanassa abhāvena rūpāyatanaṃ āyatanādikiccaṃ na kareyya. Tato ‘‘asaññasattānaṃ devānaṃ upapattikkhaṇe dvāyatanāni pātubhavantī’’tiādivacanaṃ na vattabbaṃ siyā. Kāmāvacarādiokāsā tattha uppajjamānasattānaṃ, tattha pariyāpannadhammānaṃ vā adhiṭṭhānabhāvena ‘‘dhātū’’ti vuccanti, tathā yesu kāmāvacarādisattanikāyesu kāmāvacarādisattā uppajjanti, tesaṃ sattānaṃ uppatti etthāti sattuppattīti vuccamānā te <a name="M0.0232"></a> sattanikāyā ca, na panettha apariyāpannokāso apariyāpannasattanikāyo ca atthi, yo ‘‘dhātū’’ti vucceyyāti imamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘okāsavasena vā sattuppattivasena vā apariyāpannadhātu nāma natthī’’</span>ti āha. <span class="bld">Sattuppattivasenā</span>ti iminā vā okāsasattalokadvayaṃ saha gahetvā tādisāya apariyāpannadhātuyā abhāvaṃ dasseti, sattabhāvena vā uppatti sattuppatti, sattāvāsavasena taṃtaṃbhavavasena uppajjamānā upādinnakakkhandhā taṃtaṃpariyāpannānaṃ sadisādhiṭṭhānabhāvena dhātūti vuccantīti evaṃ apariyāpannadhātu natthīti attho.</p>
- <p class="title">3. Pariyāpannāpariyāpannavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para999"></a><span class="paranum">999</span>. <span class="bld">Bhavavasena okāsavasena ca paricchinnā</span>ti tattha aññattha ca uppajjamānā upādinnakakkhandhā taṃtaṃpariyāpannā sabbe daṭṭhabbā.</p>
- <p class="title">6. Uppādakakammaāyuppamāṇavāro</p>
- <p class="subhead">(1.) Uppādakakammavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1021"></a><span class="paranum">1021</span>. Khandhādīnaṃ dhātusambhavādivasena pabhedaṃ vatvā ye sattā dhātuppabhedavanto, yañca tesaṃ uppādakakammaṃ, yo ca tassa vipāko, tesaṃ vasena pabhedaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tayo devā’’</span>tiādiko chaṭṭhavāro āraddho. Khandhādayo eva hi dhātuttayabhūtadevavasena dānādikammavasena taṃtaṃāyuppamāṇaparicchinnaupādinnakakkhandhavasena ca bhinnāti. Catudoṇaṃ <span class="bld">ambaṇaṃ,</span> chadoṇanti eke.</p>
- <p class="centered">Uppādakakammavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">(2.) Āyuppamāṇavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1024"></a><span class="paranum">1024</span>. <span class="bld">Tayopi</span> <a name="V0.0236"></a> <span class="bld">janā</span>ti tayo janasamūhāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1025"></a><span class="paranum">1025</span>. <span class="bld">Ābhā</span>ti sobhanā pabhā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1026"></a><span class="paranum">1026</span>. Kañcanapiṇḍo viya sassirikā <span class="bld">kañcanapiṇḍasassirikā</span>. Tattha pana sobhanapabhāya kiṇṇā subhākiṇṇāti vattabbe ā-kārassa rassattaṃ <a name="M0.0233"></a> antimaṇa-kārassa ha-kārañca katvā <span class="bld">‘‘subhakiṇhā’’</span>ti vuttā, atha pana subhena kiṇṇā subhakiṇṇā. Purimapadesupi parittaṃ subhaṃ etesanti <span class="bld">parittasubhā,</span> appamāṇaṃ subhaṃ etesanti <span class="bld">appamāṇasubhā</span>ti subha-saddena samāso yojetabbo hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1027"></a><span class="paranum">1027</span>. <span class="bld">Ārammaṇamanasikārā pubbabhāgena kathitā</span>ti jhānakkhaṇe tato pacchā vā parittādikasiṇārammaṇabhāvanāya āvajjanena ca jhānassa ārammaṇamanasikāranānattatā na hoti, pubbabhāgabhāvanāya pana pubbabhāgāvajjanena ca hotīti attho. Pubbabhāgabhāvanāya vasena hi jhānaṃ parittapathavīkasiṇādīsu taṃtadārammaṇaṃ hoti, pubbabhāgena taṃtaṃkasiṇāvajjanena taṃtaṃmanasikāranti. Chandādayo pana appanākkhaṇepi vijjanti. Tattha <span class="bld">paṇidhī</span>ti na taṇhāpatthanā, atha kho chandapatthanāva daṭṭhabbā. <span class="bld">Adhimokkho</span> nicchayo. <span class="bld">Abhinīhāro</span> cittappavattiyeva. Yadi pana bhavachandabhavapatthanādayo taṃtaṃbhavavisesaniyāmakā adhippetā. <span class="bld">‘‘Appanāyapi vaṭṭantī’’</span>ti etassa appanāya pavattāya tato pacchāpi vaṭṭantīti attho daṭṭhabbo. Saññāvirāgādīhi pana visesiyamānaṃ ārammaṇaṃ tathā tathā tattha pavatto manasikāro ca bhavavisesaniyāmako pubbabhāgova vaṭṭatīti <span class="bld">‘‘ārammaṇamanasikārā pubbabhāgena kathitā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vipulā phalā</span>ti vipulasantasukhāyuvaṇṇādiphalā. <span class="bld">Suṭṭhu passanti</span> paññācakkhunā maṃsadibbacakkhūhi ca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1028"></a><span class="paranum">1028</span>. ‘‘Yāva na taṃ pāpakammaṃ byantī hotī’’ti (ma. ni. 3.250) vacanato <span class="bld">‘‘kammameva</span> <a name="V0.0237"></a> <span class="bld">pamāṇa’’</span>nti āha, abbudādiāyuppamāṇaparicchedo pana kammavaseneva katoti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nilīyanokāsassa abhāvā</span>ti samānajātikena accharāgaṇena sabbadā parivāriyamānassa kāmaguṇākiṇṇassa tabbirahitaṭṭhānassa abhāvāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kiṃ niyametī</span>ti kiṃ jhānaṃ upapattiṃ niyametīti attho. <span class="bld">Nava brahmaloke</span>ti brahmapārisajjādayo navapi sodhetvā. <span class="bld">Matthake</span>ti vehapphalesūti <a name="M0.0234"></a> attho. <span class="bld">Seṭṭhabhavā nāmā</span>ti tato paraṃ agamanato uttamabhavāti adhippāyo. Teneva <span class="bld">bhavasīsānī</span>ti gahitā. <span class="bld">Imesu tīsu ṭhānesū</span>ti vehapphalādiṭṭhānāni eva sandhāya vuttaṃ. Vehapphalato pana purimesu navasu nibbattaanāgāmī arūpadhātuṃ upapajjatīti katvā ‘‘rūpadhātuyā cutassa arūpadhātuṃ upapajjantassa kassaci satta anusayā anusenti, kassaci pañca, kassaci tayo anusentī’’ti (yama. 2.anusayayamaka.311) idaṃ vuttaṃ, na vehapphalādīsu upapannaṃ sandhāyāti ayamettha adhippāyo siyā. Yaṃ pana vuttaṃ <span class="bld">‘‘navasu brahmalokesu nibbattaariyasāvakānaṃ tatrūpapattiyeva hoti, na heṭṭhūpapattī’’</span>ti, etena heṭṭhūpapatti eva nivāritā, na tesveva uparūpari vehapphale ca upapatti arūpadhātūpapatti ca. <span class="bld">‘‘Paṭhamajjhānabhūmiyaṃ nibbatto anāgāmī nava brahmaloke sodhetvā matthake ṭhito parinibbātī’’</span>ti idampi anupubbena ārohantaṃ sandhāya vuttanti na tena tassa matthakaṃ appattassa arūpadhātuṃ upapatti nivāritāti daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext">Yo vā aññattha tattha vā maggaṃ bhāvetvā cavitvā tattha upapanno avikkhambhitarūparāgo ariyasāvako, taṃ sandhāya ayaṃ aṭṭhakathā vuttā. Teneva <span class="bld">‘‘navasu brahmalokesu nibbattaariyasāvakāna’’</span>nti, <span class="bld">‘‘paṭhamajjhānabhūmiyaṃ nibbatto anāgāmī’’</span>ti, <span class="bld">‘‘imesu tīsu ṭhānesu nibbattaanāgāmino’’</span>ti ca sabbattha nibbattaggahaṇaṃ kataṃ. Tassa pana yena tattha upapanno, tasmiṃ rūparāge vikkhambhite puna bhavābhilāso na bhavissatīti arūparāgupacchedo ca bhavissatiyeva. Yo pana puthujjano tattha nibbatto ariyamaggaṃ bhāvetvā arūpehi vikkhambhitarūparāgo uppanne magge nibbattabhavādīnavadassanavasena anivattitabhavābhilāso, tassa vasena yamakapāḷi pavattāti vā ayamattho adhippeto siyā.</p>
- <p class="centered">Āyuppamāṇavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">7. Abhiññeyyādivāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1030"></a><span class="paranum">1030</span>. ‘‘Ruppanalakkhaṇaṃ <a name="M0.0235"></a><a name="V0.0238"></a> rūpaṃ, phusanalakkhaṇo phasso’’tiādinā sāmaññavisesalakkhaṇapariggāhikā <span class="bld">salakkhaṇapariggāhikā</span> diṭṭhikaṅkhāvitaraṇavisuddhiyo <span class="bld">ñātapariññā,</span> tato paraṃ yāva anulomā <span class="bld">tīraṇapariññā,</span> udayabbayānupassanato paṭṭhāya yāva maggā <span class="bld">pahānapariññā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tattha tatthā</span>ti khandhādīnaṃ tāva khandhavibhaṅgādīsu pañhapucchakavāre vattabbaṃ vuttaṃ, hetuādīnañca khandhādīsu antogadhattā tattha tattha pañhapucchakavāre vattabbaṃ vuttamevāti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Abhiññeyyādivāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Dhammahadayavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Iti sammohavinodaniyā līnatthapadavaṇṇanā</p>
- <p class="centered">Vibhaṅga-mūlaṭīkā samattā.</p>
- <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
- <p class="nikaya">Abhidhammapiṭake</p>
- <p class="book">Vibhaṅga-anuṭīkā</p>
- <p class="chapter">1. Khandhavibhaṅgo</p>
- <p class="title">1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Catusaccantogadhattā <a name="M0.0001"></a><a name="V0.0001"></a> catunnaṃ ariyasaccānaṃ gāthāyaṃ ‘‘catusaccadaso’’ti nippadesato saccāni gahitānīti nippadesato eva tadatthaṃ vibhāvento <span class="bld">‘‘cattāri saccānī’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">samāhaṭānī</span>ti samānītāni, cittena ekato gahitānīti adhippāyo. <span class="bld">‘‘Samāhaṭānī’’</span>ti ca etena samāhāre ayaṃ samāsoti dasseti. Tenevassa katekattassa catusaccanti napuṃsakaniddeso <a name="V0.0002"></a> ‘‘tivaṭṭa’’ntiādīsu viya. Pattādipakkhepena hissa na itthiliṅgatā yathā pañcapattaṃ, catuyugaṃ, tibhuvananti, taṃ catusaccaṃ passi adakkhi, pariññāpahānasacchikiriyābhāvanābhisamayavasena paṭivijjhīti attho. Kasmā panettha anantāparimāṇesu anaññasādhāraṇesu mahākaruṇāsabbaññutaññāṇādīsu buddhaguṇesu saṃvijjamānesu sāvakehi, paccekabuddhehi ca sādhāraṇena catusaccadassanena bhagavantaṃ thometīti codanaṃ manasi katvā āha <span class="bld">‘‘satipi sāvakāna’’</span>ntiādi. Tattha <span class="bld">‘‘anaññapubbakattā’’</span>ti iminā sāvakehi, <span class="bld">‘‘tattha cā’’</span>tiādinā paccekabuddhehi ca bhagavato catusaccadassanassa asādhāraṇataṃ, niratisayatañca dasseti. <span class="bld">Parasantānesu pasāritabhāvena supākaṭattā</span>ti desanānubhāvena veneyyasantānesu catusaccadassanassa vitthāritabhāvena yāva devamanussesu suppakāsitattā. Nāthasaddaṃ loke <a name="M0.0002"></a> yācanupatāpissariyāsīsāsu paṭhantīti tamatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘nāthatīti nātho’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha yasmā bhagavā catusaccadassanabhāveneva attano hitasukhāsīsāya kilesabyasanupatāpanassa, hitapaṭipattiyācanassa ca matthakaṃ patto, tasmā taṃ teneva pakāsitanti atthuddhāraṃ anāmasitvā paduddhāravasena nāthasaddassa atthaṃ dassento <span class="bld">‘‘veneyyānaṃ hitasukhaṃ āsīsatī’’</span>tiādimāha. ‘‘Catusaccadaso’’ti vā iminā anaññasādhāraṇo bhagavato ñāṇānubhāvo pakāsitoti ‘‘nātho’’ti iminā anaññasādhāraṇaṃ karuṇānubhāvaṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘veneyyāna’’</span>ntiādi vuttaṃ. Paramena cittissariyena samannāgato bhagavā nāthoti vuccatīti yojanā. Tathā paramena cittissariyena samannāgato sabbasatte guṇehi īsatīti yojetabbaṃ. <span class="bld">Cittissariyenā</span>ti ariyiddhiādinā citte vasībhāvena. <span class="bld">Guṇehi īsatī</span>ti paramukkaṃsagatehi attano sīlādiguṇehi dhammena issariyaṃ vattetīti attho. Evaṃbhūto yasmā sabbābhibhū nāma hoti, tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘abhibhavatī’’</span>ti. Tathā cāha ‘‘sadevake, bhikkhave, loke…pe… abhibhū anabhibhūto, tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti (a. ni. 4.23; dī. ni. 1.188). Duvidhenāpi issariyatthaṃ nāthasaddaṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Aṭṭhārasappabhedāya desanāya thomanamevāti yojanā. <span class="bld">Samānagaṇanaguṇehī</span>ti samānagaṇanehi guṇehi karaṇabhūtehi. <span class="bld">Yathāvuttena niratisayena catusaccadassanenā</span>ti sabbaññutaññāṇassa, dasabalesu vasībhāvassa ca padaṭṭhānabhūtena. Saccābhisambodhena hi abhinīhārānurūpaṃ rūpārūpadhammesu chattiṃsakoṭisatasahassamukhappavattena sātisayaṃ santatisamūhakiccārammaṇaghanappabhedena mahāvajirañāṇasaṅkhātena buddhāveṇikena sammasanena sambhūtena bhagavā sammāsambodhiyaṃ patiṭṭhitova <a name="V0.0003"></a> kusalādibhedena, phassādibhedena ca dhamme vibhajanto cittuppādakaṇḍādivasena dhammasaṅgahaṃ catudhā desetuṃ samattho ahosi. Tathā atītaṃse appaṭihatañāṇatādibuddhadhammasamannāgato bhagavā atītādibhedato khandhādike vibhajitvā desetuṃ samattho ahosi. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘yathāvuttena…pe… vibhaṅga’’</span>nti. <span class="bld">‘‘Sabbaññubhāsitattā’’</span>ti vatvā puna <span class="bld">‘‘asabbaññunā desetuṃ asakkuṇeyyataṃ dassento’’</span>ti etena dhammasaṅgaṇīvibhaṅgānaṃ <a name="M0.0003"></a> anvayato byatirekato ca sammāsambuddhappaveditataññeva vibhāveti. <span class="bld">Sammāsambuddhatādiguṇe</span>ti buddharatanassa sammāsambuddhatā, dhammasaṅgharatanānaṃ svākkhātatā, suppaṭipannatāti evamādiguṇe pakāseti.</p>
- <p class="bodytext">Nanu ca ‘‘catusaccadaso’’tiādinā bhagavatova guṇā vibhāvitāti? Saccaṃ, teneva dhammasaṅghānampi guṇā vibhāvitā honti tappabhavassa anaññathābhāvato, tadapadesena vā dhammo, tadādhāro ca saṅgho vuttova hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘buddhādīnaṃ…pe… vibhāvetī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atītaṃse</span>ti atītakoṭṭhāse, pubbanteti attho. <span class="bld">Appaṭihata</span>nti nappaṭihataṃ, ñāṇassa paṭighāto nāma aññāṇaṃ, sabbampi vā kilesajātaṃ. Taṃ yasmā bhagavato saha vāsanāya pahīnaṃ, tasmāssa atītaṃse sabbatthakameva ñeyyāvaraṇappahānena ñāṇaṃ appaṭihatanti vuccati. Esa nayo sesesupi. Kiṃ panetāni pāṭiyekkaṃ visuṃ ñāṇāni, udāhu atītādīsu pavattanakañāṇāni eva? Tīsu kālesu appaṭihatañāṇāni nāma pāṭiyekkaṃ bhagavato tīṇi ñāṇānevāti vadanti. Ekaṃyeva hutvā tīsu kālesu appaṭihatañāṇaṃ nāma sabbaññutaññāṇameva. <span class="bld">Sabbaṃ kāyakamma</span>nti yaṃ kiñci bhagavatā kattabbaṃ kāyakammaṃ. <span class="bld">Ñāṇapubbaṅgama</span>nti ñāṇapurecārikaṃ. <span class="bld">Ñāṇānuparivatta</span>nti ñāṇassa anuparivattanakaṃ, sabbaṃ kāyapayogaṃ pavattento bhagavā ñāṇena paricchinditvā ñāṇasahitameva pavattetīti attho. Sesapadadvayepi eseva nayo. <span class="bld">Chandassā</span>ti kattukamyatāya, mahākaruṇāsamāyogato sattānaṃ ekantahitesitāya hitakiriyāchandassāti attho. <span class="bld">Dhammadesanāyā</span>ti dhammakathāya. Aparikkhayāparimeyyapaṭibhānatāya hi bhagavato karaṇasampattiyā ca dhammadesanā nirantaraṃ pavattiyamānāpi na kadācipi parikkhayaṃ gacchati, aññadatthu uparūpari vaḍḍhateva. <span class="bld">Vīriyassā</span>ti parahitapaṭipattiyaṃ ussāhassa. <span class="bld">Vimuttiyā</span>ti phalavimuttiyā. Ettha ca samādhiādīnaṃ ahāni taṃtaṃpaṭipakkhassa savāsanapahīnattā anaññasādhāraṇatāya veditabbā. Chandādīnaṃ pana mahākaruṇāsamāyogatopi. Sesaṃ suviññeyyameva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. <span class="bld">Te</span> <a name="M0.0004"></a><a name="V0.0004"></a> <span class="bld">eva dhamme</span>ti te eva kusalādike tikadukehi saṅgahite dhamme. Suttante khandhādivasena vutte khandhādivasena vibhajitunti yojanā. Nanu suttante paṭisambhidāvasena te na vuttāti? Yadipi sarūpato na vuttā, ‘‘jarāmaraṇe ñāṇaṃ, jarāmaraṇasamudaye ñāṇa’’ntiādinā (saṃ. ni. 2.33) pana hetuhetuphalādīsu ñāṇavibhāgassa vuttattā atthato vuttā eva honti, paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 2.30) vā paṭisambhidānaṃ āgatattā suttante paṭisambhidāvasenapi te dhammā vuttā eva. <span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ suttante. <span class="bld">Saṅkhepenā</span>ti samāsena. Uddesaniddesamatteneva hi suttante khandhādayo desitā, na paṭiniddesādināti saṅkhepena te tattha vuttāti vuttā. <span class="bld">Tatthā</span>ti vā dhammasaṅgahe. Tatthāpi hi ‘‘tasmiṃ kho pana samaye cattāro khandhā hontī’’tiādinā (dha. sa. 58) khandhādayo saṅkhepena vuttāti. Vibhajīyanti ettha, etena vā khandhādayoti vibhaṅgo, te eva pakirīyanti paṭṭhapīyanti ettha, etena vāti pakaraṇaṃ, vibhaṅgo ca so pakaraṇañcāti <span class="bld">vibhaṅgappakaraṇaṃ. Ādisaddatthajotakenā</span>ti ‘‘iti vā, iti evarūpā naccagītavāditavisūkadassanā paṭivirato’’tiādīsu (dī. ni. 1.13) viya ādisaddassa atthadīpakena. <span class="bld">Pakāratthajotakenā</span>ti ‘‘iti kho, bhikkhave, sappaṭibhayo bālo, appaṭibhayo paṇḍito’’tiādīsu (a. ni. 3.1) viya pakāratthavibhāvakena. <span class="bld">‘‘Ekadesena samudāyaṃ nidassetī’’</span>ti etena ‘‘rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho’’ti ettha itisaddassa nidassanatthataṃ dasseti. Nidassanatthopi hi iti-saddo diṭṭho yathā ‘‘atthīti kho, kaccāna, ayameko anto’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.15; 3.90). Parisamāpanattho vā ‘‘tasmātiha me, bhikkhave, dhammadāyādā bhavatha, no āmisadāyādā. Atthi me tumhesu anukampā ‘kinti me sāvakā dhammadāyādā bhaveyyuṃ, no āmisadāyādā’ti’’ (ma. ni. 1.29) evamādīsu viya. Parisamāpanañhetaṃ suttantabhājanīyassa ekadesadassanena yadidaṃ ‘‘pañcakkhandhā rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho’’ti tāva tadatthassa saṅgahitattā. <span class="bld">Tatthā</span>ti vibhaṅgappakaraṇe. <span class="bld">‘‘Nibbānavajjāna’’</span>nti ettha yadi nibbānavajjānaṃ…pe… appakatarapadattā khandhānaṃ khandhavibhaṅgo ādimhi vutto, nanu saha nibbānena sabbadhammasaṅgāhakattā, sabbadhammasaṅgāhakehi ca āyatanādīhi khandhehi ca appakatarapadattā saccavibhaṅgo ādimhi vattabboti<a name="M0.0005"></a>? Na, tatthāpi dukkhasaccavibhaṅge ekadesena khandhānaṃ eva vibhajitabbato. Yathāha ‘‘tattha katamaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ? Jātipi dukkhā…pe… saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā’’ti (vibha. 190; dī. ni. 2.387; ma. ni. 1.120; 3.373). Idha pana anavasesatova khandhā <a name="V0.0005"></a> vibhajīyantīti nibbānavajjānaṃ…pe… appakatarapadattā khandhānaṃ khandhavibhaṅgo ādimhi vutto.</p>
- <p class="indent">Apica rūpasammūḷhā arūpasammūḷhā ubhayasammūḷhāti tividhā bodhaneyyapuggalā, tathā saṃkhittarucino vitthārarucino nātisaṅkhepavitthārarucino, tikkhindriyā mudindriyā majjhimindriyāti ca. Tesu arūpasammūḷhānaṃ upakārāya khandhadesanā, rūpasammūḷhānaṃ āyatanadesanā, ubhayasammūḷhānaṃ dhātudesanā. Tathā saṃkhittarucīnaṃ khandhadesanā, nātisaṅkhepavitthārarucīnaṃ āyatanadesanā, vitthārarucīnaṃ dhātudesanā. Tikkhindriyānaṃ khandhadesanā, majjhimindriyānaṃ āyatanadesanā, mudindriyānaṃ dhātudesanāti iminā payojanena anukkamena ca khandhāyatanadhātuvibhaṅgānaṃ desanākkamova veditabbo. Taṃ panetaṃ khandhādittayaṃ pavattinivattitadubhayahetumukheneva ñāyamānaṃ yathābhūtāvabodhāya hoti, nāññathāti dassanatthaṃ saccavibhaṅgadesanā pavattā. So ca yathābhūtāvabodho visesato indriyasannissayenāti indriyavibhaṅgadesanā. Indriyānañca indaṭṭho taṃtaṃpaccayadhammabhūtānaṃ yathāsakaṃ paccayuppannesu paccayabhāvavisesenevāti paccayapaccayuppannavibhāgasandassanī paccayākāravibhaṅgadesanā. Paccayākārassa khandhādīnañca aviparītasabhāvāvabodho satipaṭṭhānādīsu sammāmanasikārenāti satipaṭṭhānasammappadhānaiddhipādabojjhaṅgamaggaṅgavibhaṅgadesanā. Svāyaṃ satipaṭṭhānādīsu sammāmanasikāro imāya paṭipattiyā hotīti jhānaappamaññāvibhaṅgadesanā, sā sammāpaṭipatti ettake sīle patiṭṭhitassa sambhavatīti sikkhāpadavibhaṅgadesanā, yathāvuttāya ca sammāpaṭipattiyā ime ānisaṃsāti paṭisambhidāñāṇavibhaṅgadesanā, te cime ñāṇavisesā imesu kilesesu pahīyantesu ca sambhavanti, nāññathāti kilesavibhaṅgadesanā, evaṃ <a name="M0.0006"></a> vitthārato desite khandhādike saṅkhepatopi jānantassa atthasiddhi hoti evāti dassanatthaṃ pariyosāne dhammahadayavibhaṅgadesanā pavattāti evametesaṃ aṭṭhārasannaṃ mahāvibhaṅgānaṃ desanākkamakāraṇaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpādīna</span>nti rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇānaṃ. <span class="bld">Vedayitādisabhāvattābhāvā</span>ti yathākkamaṃ anubhavanasañjānanābhisaṅkharaṇādisabhāvattābhāvā. Na hi rūpaṃ vedayitādisabhāvaṃ, vedanādi vā ruppanādisabhāvaṃ. Yato rūpādīnaṃ vedanāsamavarodhanena ‘‘cattāro khandhā’’tiādinā saṅkhipitvā khandhā 06 desetabbā siyuṃ. <span class="bld">Ruppanādito aññassābhāvā</span>ti ruppanānubhavanādisabhāvato aññassa atītādike gahetvā rāsivasena vattabbassa saṃkhittassa sabhāvassa abhāvā. Na hi cetasikādibhāvo vedanādīnaṃ sabhāvo. <span class="bld">Heṭṭhā gaṇanesū</span>ti pañcato heṭṭhā gaṇanesu. <span class="bld">Aniṭṭhāna</span>nti apariyosānaṃ. Rūpādīsu hi katipaye, ekampi vā aggahetvā vuccamānā khandhavasena desanā anavasesasaṅkhatadhammasaṅgāhinī na sambhavati. <span class="bld">Khandhassā</span>ti rāsaṭṭhassa khandhassa. Tenevāha <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Savibhāgadhammehī</span>ti sappabhedadhammehi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Saddatthasahitaṃ khandhasaddassa visayaṃ dassetī’’</span>ti etena rāsisaddassa viya rāsaṭṭhe khandhasaddassa vācakabhāvena pavattiṃ dasseti pariyāyantarabhāvato. Guṇādīsu pana kevalaṃ tabbisayapayogabhāveneva pavatti, na vācakabhāvenāti āha <span class="bld">‘‘guṇe…pe… na saddattha’’</span>nti. <span class="bld">Khandhasaddo</span>ti sīlādisadde sannidhāpito khandhasaddo. Tenevāha <span class="bld">‘‘sīlādiguṇavisiṭṭhaṃ rāsaṭṭhaṃ dīpetī’’</span>ti. <span class="bld">Kecī</span>ti <span class="bld">dhammasirittheraṃ</span> sandhāya vadati. <span class="bld">Etthā</span>ti ‘‘sīlakkhandho samādhikkhandho’’ti (dī. ni. 3.355) ettha. Na kevalañca so eva, aṭṭhakathācariyehipi ettha guṇatthatā icchitā eva. Tathā hi <span class="bld">aṭṭhasāliniyaṃ</span> ‘‘sīlakkhandho samādhikkhandhotiādīsu guṇaṭṭhenā’’ti (dha. sa. aṭṭha. 5) vuttaṃ. Nanu ca kevalopi khandhasaddo ‘‘tiṇṇaṃ kho, māṇava, khandhānaṃ vaṇṇavādī, na kho, āvuso visākha, tīhi khandhehi ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅgahito’’ti (ma. ni. 1.462) ca ādīsu sīlādivācako diṭṭhoti? Na, tatthāpi adhikārādivacchedakavasenevassa sīlādīsu pavattidassanato. <span class="bld">Na khandhasaddo paññattisaddassa atthe vattatī</span>ti niruttivohārādisaddā <a name="M0.0007"></a> viya paññattipariyāyo na hotīti attho. <span class="bld">Dārukkhandhoti paññatti hotī</span>ti tassa khandhasaddassa paññattivisesappavattitaṃ dasseti. <span class="bld">Viññāṇakkhandhoti khandhasaddo</span>ti ‘‘viññāṇaṃ viññāṇakkhandho’’ti (yama. 1.khandhayamaka.32) ettha vutto khandhasaddo. <span class="bld">Samudāye niruḷho</span>ti atītādibhedabhinnassa paññāya abhisaṃyūhanena rāsikate viññāṇasamūhe niruḷho. <span class="bld">Tāya eva ruḷhiyā pavattatī</span>ti tāya samudāye niruḷhatāya tadavayave ekasmimpi viññāṇe pavattatīti. Ettha ca ñāṇasampayutte niruḷho kosallasambhūtaṭṭhena kusalabhāvo viya ñāṇavippayutte viññāṇasamudāye niruḷho tadekadesepi ruḷhiyā pavattatīti veditabbaṃ. Atha vā kiñci nimittaṃ gahetvā satipi aññasmiṃ tannimittayutte kismiñcideva visaye sammutiyā cirakālatāvasena nimittavirahepi pavatti ruḷhi <a name="V0.0007"></a> nāma, yathā mahiyaṃ setīti mahiṃso, gacchantīti gāvoti, evaṃ khandhasaddassāpi ruḷhibhāvo veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rāsito guṇato</span>ti sabbattha bhummatthe vā nissakkavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Niyametvā</span>ti vavatthapetvā. <span class="bld">Piṇḍaṭṭho</span>ti saṅghātattho. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā pañceva khandhā vuttā, koṭṭhāsaṭṭhe ca khandhaṭṭhe nibbānassa vasena chaṭṭhenāpi khandhena bhavitabbaṃ, tasmā <span class="bld">khandhaṭṭho nāma rāsaṭṭhoti yuttaṃ. ‘‘Yesaṃ vā atītādivasena bhedo atthī’’</span>tiādinā atītādivibhāgabhinnesu ruppanādisabhāvadhammesu visuṃ visuṃ koṭṭhāsabhāvena gayhamānesu tabbibhāgarahitassa ekassa nibbānassa rāsaṭṭhatā viya koṭṭhāsaṭṭhatāpi na sambhavatīti dasseti. Etena paññattiyāpi khandhesu aggahaṇe kāraṇaṃ vuttanti veditabbaṃ.</p>
- <p class="indent">Kasmā panettha phassādike viya saṅkhārakkhandhe anavarodhetvā vedanāsaññā visuṃ khandhabhāvena gahitāti? Vivādamūlatādivisesadassanatthaṃ. Gahaṭṭhānañhi vivādakāraṇaṃ kāmajjhosānaṃ. Vuttañcetaṃ ‘‘puna caparaṃ, bhikkhave, kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu mātāpi puttena vivadati, puttopi mātarā vivadatī’’tiādi (ma. ni. 1.168, 178). Pabbajitānaṃ diṭṭhābhiniveso. Vuttampi cetaṃ ‘‘ye diṭṭhimuggayha vivādayanti, ‘idameva <a name="M0.0008"></a> sacca’nti (su. ni. 838; mahāni. 67) ca vādayantī’’tiādi. Tesu kāmajjhosānaṃ vedanassādena hoti, diṭṭhābhiniveso saññāvipallāsena. Saññāvipallāsena hi cittavipallāso, cittavipallāsena diṭṭhimānataṇhāpapañcānaṃ vipallāsoti. Tathā vedanānugiddho vipallatthasañño ca saṃsarati. Vedanānugiddhassa hi vedanāpaccayā taṇhā siddhā hoti, tato ca taṇhāpaccayā upādānanti āvaṭṭati bhavacakkaṃ. Vipallatthasaññissa ca ‘‘saññānidānā hi papañcasaṅkhā’’ti (su. ni. 880) vacanato diṭṭhimānataṇhāpapañcānaṃ anupacchedato saṃsārassa anupacchedova. Iti vivādakāraṇānaṃ kāmajjhosānadiṭṭhābhinivesānaṃ kāraṇabhāvo saṃsārahetubhāvoti imassa vivādamūlatādivisesassa dassanatthaṃ saṅkhārakkhandhe anavarodhetvā vedanāsaññā visuṃ khandhabhāvena gahitāti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Okāsesū</span>ti <a name="V0.0008"></a> vibhajanakiriyāya pavattiṭṭhānabhāvato atītādayo okāsāti vuttā. <span class="bld">Itisaddenā</span>ti ‘‘upādāyarūpa’’nti evaṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttaitisaddena. <span class="bld">Nidassanatthenā</span>ti udāharaṇatthena. <span class="bld">Sabbo</span>ti sakalo ekādasasu okāsesu vibhatto vibhajananayo. <span class="bld">Idañca vibhajana</span>nti ‘‘cattāro ca mahābhūtā…pe… upādāyarūpa’’nti evaṃ vibhattaṃ idañca vibhajanaṃ. <span class="bld">Oḷārikādīsū</span>ti oḷārikasukhumahīnapaṇītadūrasantikesu. <span class="bld">Cakkhāyatanantiādivibhajanañcā</span>ti ‘‘cakkhāyatanaṃ…pe… phoṭṭhabbāyatanaṃ itthindriyaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbāti evaṃ pavattaṃ vibhajanañca. <span class="bld">Yathāsambhava</span>nti yathārahaṃ. Ekādasasu okāsesu yaṃ yattha vibhajanaṃ yuttaṃ, taṃ tattha yojetabbaṃ. <span class="bld">Evaṃ vedanākkhandhādīsupī</span>ti yathā rūpakkhandhe yathāsambhavaṃ ekādasasu okāsesu vibhajanaṃ yojetabbanti vuttaṃ, evaṃ vedanākkhandhādīsupi yathāsambhavaṃ ekādasasu okāsesu vibhajanaṃ yojetabbanti attho.</p>
- <p class="bodytext">Tattha vedanākkhandho tāva purime okāsapañcake sukhādivedanāttikavasena vibhatto, itarasmiṃ kusalattikavedanāttikasamāpannadukasāsavadukavasena. Saññākkhandho pana purime okāsapañcake chaphassadvāravasena, itarasmiṃ oḷārikaduke paṭighasamphassadukavasena ceva yathāvuttakusalattikādivasena <a name="M0.0009"></a> ca vibhatto. Sesesu kusalattikādivaseneva. Tathā saṅkhārakkhandho. Paṭighasamphassaduko panettha nattheva. Cetanāya eva cettha niddeso saṅkhārakkhandhadhammānaṃ cetanāppadhānabhāvadassanatthaṃ. Tathā hi sā ‘‘saṅkhārakkhandho’’ti vuttā. <span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ viññāṇakkhandhassa vibhajane paṭiniddese. <span class="bld">Taṃ pana dvaya</span>nti manodhātumanoviññāṇadhātudvayaṃ. Yañhi sattaviññāṇadhātudesanāyaṃ ‘‘manodhātu, manoviññāṇadhātū’’ti dvayaṃ desitaṃ, taṃ chaviññāṇakāyadesanāyaṃ ‘‘manoviññāṇa’’ntveva vuccatīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pāḷinayenā</span>ti khandhavibhaṅgapāḷinayena. <span class="bld">Aññena pakārenā</span>ti dhammasaṅgahe, tadaṭṭhakathāyañca āgatena pakārantarena.</p>
- <p class="subhead">1. Rūpakkhandhaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. ‘‘Kiñcī’’ti padaṃ ‘‘ekacca’’nti iminā samānatthanti āha <span class="bld">‘‘kiñcīti pakārantarabhedaṃ āmasitvā aniyamanidassana’’</span>nti. <span class="bld">Ubhayenā</span>ti pakārabhedaṃ anāmasitvā āmasitvā <a name="V0.0009"></a> ca aniyamadassanavasena pavattena ‘‘yaṃ kiñcī’’ti padadvayena. <span class="bld">Adhippetattha</span>nti rūpaṃ. <span class="bld">Aticcā</span>ti atikkamitvā. <span class="bld">Pavattito</span>ti pavattanato. <span class="bld">Niyamanattha</span>nti nivattanatthaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kiñcā’’ti ettha kiṃ-saddo pucchāyaṃ hetuatthadīpako, karaṇe cetaṃ paccattavacanaṃ, ca-saddo vacanālaṅkāroti āha <span class="bld">‘‘kena kāraṇena vadethā’’</span>ti. Dutiyavikappe pana vuttanayeneva kāraṇatthe pavattaṃ kiṃ-saddaṃ ‘‘vadethā’’ti kiriyāpadasambandhanena upayogavasena pariṇāmetvā vadati <span class="bld">‘‘taṃ kāraṇaṃ vadethā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Purimasantānassa bheda</span>nti purimasantānassa vināsaṃ, vināsāpadesena cettha santāne visadisuppādameva dasseti. Tenevāha <span class="bld">‘‘visadisasantānuppattidassanato’’</span>ti. Nanu ca arūpadhammānampi virodhipaccayasamavāye visadisuppatti atthīti? Saccaṃ atthi, sā pana na pākaṭatarā, pākaṭatarā ca idhādhippetā. Tenevāha <span class="bld">‘‘sītādisannipāte’’</span>ti. Tathā cāha bhagavā ‘‘sītenapi ruppati, uṇhenapi ruppatī’’tiādi (saṃ. ni. 3.79). Idāni bheda-saddo ujukameva vikārāpattiṃ vadatīti dassento <span class="bld">‘‘bhedo cā’’</span>tiādimāha<a name="M0.0010"></a>. <span class="bld">Visadisarūpuppattiyeva,</span> na uppannassa aññathābhāvoti adhippāyo. Tena <span class="bld">kāpiliyaṃ</span> pariṇāmavādaṃ paṭikkhipati. Yadi purimasantānato bhedo visadisuppatti ruppanaṃ, evaṃ sante lakkhaṇassa atippasaṅgo siyāti codanaṃ manasi katvā āha <span class="bld">‘‘arūpakkhandhāna’’</span>ntiādi. Ettha <span class="bld">sītādīhī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena yathā uṇhajighacchādayo saṅgayhanti, evaṃ āhārādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Yenā</span>ti yena sītādīhi samāgamena. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu rūpadhammesu. Āhārādikassa vā ṭhitippattassāti sambandho. Yathā rūpadhammānaṃ ṭhitikkhaṇe sītādīhi samāgamo hoti, evaṃ arūpakkhandhānaṃ aññehi samāgamo natthi atilahuparivattito, tasmā arūpadhammā rūpadhammānaṃ viya pākaṭassa vikārassa abhāvato ‘‘ruppantī’’ti, ‘‘ruppanalakkhaṇā’’ti ca na vuccantīti sambandho. ‘‘Ruppatī’’ti padassa kattukammasādhanānaṃ vasena atthaṃ dassetuṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘kuppati ghaṭṭīyati pīḷīyati bhijjatī’’ti vuttanti tadatthaṃ vivaranto <span class="bld">‘‘kuppatīti etenā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Kopādikiriyā</span>ti kopasaṅghaṭṭanapīḷanakiriyā. Kopa-saddo cettha khobhapariyāyo veditabbo. <span class="bld">Kattubhūto kammabhūto ca attho</span>ti kattukammasādhanānaṃ vasena vuccamāno bhūtupādāyarūpasaṅkhāto attho. <span class="bld">Kammakattutthena bhijjati-saddenā</span>ti yadā kammakattuttho ruppati-saddo, tadā bhijjati-saddopi tadattho eva veditabboti attho. Tattha yadā kammatthe ‘‘ruppatī’’ti padaṃ, tadā ‘‘sītenā’’tiādīsu kattuatthe <a name="V0.0010"></a> karaṇavacanaṃ. Yadā pana ‘‘ruppatī’’ti padaṃ kattuatthe kammakattuatthe vā, tadā hetumhi karaṇavacanaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">‘‘Yaṃ pana ruppatī’’</span>tiādinā ‘‘kuppatī’’tiādīnaṃ kattukammatthānampi atthavacanānaṃ vacane kāraṇaṃ dasseti. Yadipi attha-saddo ‘‘pīḷanaṭṭho’’tiādīsu (paṭi. ma. 1.17; 2.8) sabhāvapariyāyopi hoti, ‘‘kenaṭṭhenā’’ti panettha abhidheyyapariyāyo adhippetoti āha <span class="bld">‘‘kenaṭṭhenāti pucchāsabhāgavasena ruppanaṭṭhenā’’</span>ti, ruppanasaddābhidheyyabhāvenāti attho. Tenevāha <span class="bld">‘‘na kevalaṃ saddatthoyeva ruppana’’</span>nti. <span class="bld">Tassa atthassā</span>ti tassa bhūtupādāyappabhedassa sabhāvadhammassa. Ruppanalakkhaṇañca nāmetaṃ aniccatādi viya kakkhaḷattādito aññanti na gahetabbaṃ. Paññattiviseso hi tanti, kakkhaḷattādīnaṃyeva pana arūpadhammavidhuro sabhāvavisesoti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mucchāpattiyā</span>ti <a name="M0.0011"></a> mucchāya mohassa āpajjanena. <span class="bld">Kappasaṇṭhānaṃ udaka</span>nti kappasaṇṭhāpakamahāmeghavuṭṭhaṃ udakaṃ. <span class="bld">Tathā</span>ti tappakāratāya khārabhāve <span class="bld">sati</span> udakena kappavuṭṭhānakāle viya <span class="bld">pathavī vilīyeyya</span>. Lokantariyasattānaṃ pana pāpakammabalena akhārepi khāre viya sarīrassa vilīyanā veditabbā. <span class="bld">Tenevā</span>ti saussadanissayanirayassa vuttattā eva. Na hi avīcimhi pañcavidhabandhanādikammakāraṇaṃ karonti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Pakaraṇappattaṃ rūpaṃ pakkhipitvā mātikā ṭhapitāti ānetvā sambandho. <span class="bld">Mahābhūtu…pe… āpajjati</span> tappakārabhāvena atītaṃse gaṇanaṃ gatanti vuttattāti adhippāyo. <span class="bld">‘‘Na hī’’</span>tiādinā dhammantaranivattanatthatā pakārantaranivattanatthatā ca bhūtupādāyagahaṇassa natthīti dasseti. <span class="bld">Taṃdassane</span>ti gaṇanantaradassane. <span class="bld">Taṃsabhāvattā</span>ti bhūtupādāyasabhāvattā. <span class="bld">‘‘Na cā’’</span>tiādinā bhūtupādāyasabhāvo atītaṃsagaṇitatāya taṃsabhāvassapi aññathā gaṇitattā, ataṃsabhāvassa ca tathā gaṇitattā akāraṇanti dasseti. <span class="bld">‘‘Ajjhatta…pe… labbhatī’’</span>ti etena dutiyanaye na kevalaṃ yathāvuttova doso, atha kho abyāpitopi dosoti dasseti. Tadetaṃ pana akāraṇaṃ kāraṇabhāvasseva anadhippetattā. Na hettha bhūtupādāyarūpabhāvo atītaṃse gaṇanassa kāraṇanti adhippetaṃ, yato yathāvuttadosāpatti siyā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Kintī’’</span>ti ettha <span class="bld">‘‘ki’’</span>nti pubbe yaṃ ‘‘rūpa’’nti sāmaññato gahitaṃ, tassa sarūpapucchā. <span class="bld">Iti</span>-saddo nidassanattho, na kāraṇattho. Tenassa yaṃ rūpaṃ atītaṃ niruddhaṃ…pe… atītaṃsena <a name="V0.0011"></a> saṅgahitaṃ atītakoṭṭhāse gaṇanaṃ gataṃ, taṃ kinti ce? <span class="bld">‘‘Cattāro ca…pe… rūpa’’</span>nti bhūtupādāyavibhāgadassanamukhena visesaṃ nidasseti. Yattakā hi idha visesā niddiṭṭhā cakkhāyatanādayo, tesamidaṃ nidassananti. Na cettha purimanayato aviseso. Tattha hi rūpassa bhūtupādāyatāmattasabhāvadassanatā vuttā. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘atītarūpampi bhūtāni cevā’’tiādi. Idha pana bhūtupādāyena nidassanabhūtena rūpassa sabbavisesavibhāvanatā dassitā. Evañca katvā abyāpitadosopi cettha anokāsova, yaṃ rūpaṃ ajjhattaṃ…pe… upādinnaṃ, kinti? Cattāro ca…pe… rūpanti tadaññavisesanidassanassa adhippetattā. Tathā cāha <span class="bld">‘‘evaṃ sabbattha attho veditabbo’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pariyāyadesanattā</span>ti <a name="M0.0012"></a> sabhāvato pariyāyanaṃ parivattanaṃ pariyāyo, ujukaṃ appavattīti attho. Pariyāyena, pariyāyabhūtā vā desanā etthāti pariyāyadesanaṃ, suttantaṃ. Suttantañhi veneyyajjhāsayavasena desetabbadhamme lesato labbhamānabhāvakathanaṃ, na ujunippadesabhāvakathananti pariyāyadesanaṃ nāma. Teneva taṃ ‘‘yathānulomasāsana’’nti vuccati. Abhidhammo pana desetabbadhamme ujunippadesakathananti nippariyāyadesanaṃ nāma, yato ‘‘yathādhammasāsana’’nti vuccati. <span class="bld">Nicchayena deso</span>ti vavatthānato kathanaṃ. Tathā <span class="bld">bhaddekarattasuttā</span>dīsu (ma. ni. 3.272 ādayo) viya atītādibhāvo atītānāgatapaccuppannabhāvo addhāvasena idhāpi khandhavibhaṅge suttantabhājanīyattā niddisitabbo siyāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sannipatita</span>nti samāgataṃ. <span class="bld">Santānavasenā</span>ti pubbāparavasena. Pubbenāparassa samappamāṇatāya <span class="bld">anūnaṃ anadhikaṃ,</span> tato eva <span class="bld">ekākāraṃ</span>. Pavattikālavasena vā <span class="bld">anūnaṃ anadhikaṃ,</span> samānasabhāvatāya <span class="bld">ekākāraṃ</span>. Tena visabhāgautunā anantaritataṃ dasseti. <span class="bld">Evaṃ āhārepī</span>ti ettha visabhāgāhārena anantarito anekavāraṃ anekadivasampi bhutto sabhāgekāhāraṃ nāma. ‘‘Tato pubbe visabhāgautuāhārasamuṭṭhānaṃ atītaṃ, pacchā anāgata’’nti hi vuttanti. ‘‘Ekāhārasamuṭṭhāna’’nti pana vuttattā ekasseva āhārassa yojanā yuttarūpāti apare. <span class="bld">Pañcadvāravasenā</span>ti ettha pañcadvārāvajjanato paṭṭhāya yāva tadārammaṇaṃ, yāva javanaṃ, yāva vā voṭṭhabbanaṃ, tāva pavattā cittasantati ekavīthi. <span class="bld">Ekajavanasamuṭṭhāna</span>nti ekajavanavārasamuṭṭhānaṃ. Ettha ca samayaṃ anāmasitvāva santativasena, santatiñca anāmasitvāva samayavasena atītādivibhāgo gahetabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tesa</span>nti <a name="V0.0012"></a> hetupaccayānaṃ. <span class="bld">Kalāpassā</span>ti rūpakalāpassa. <span class="bld">Kammānantarādī</span>ti kammādi, anantarādīti paccekaṃ ādi-saddo yojetabbo. Tattha paṭhamena ādisaddena upanissayapaccayassa āhārādino ca dutiyena samanantarānantarūpanissayādino saṅgaho veditabbo. Cittuppādassa cettha kammānantarādipaccayavasena, itarassa kammādivaseneva janakabhāve yojanā daṭṭhabbā. Tathā cittuppādassa purejātavasena, itarassa pacchājātavasena, ubhayesampi sahajātavasena upatthambhanaṃ veditabbaṃ<a name="M0.0013"></a>. Tenevāha <span class="bld">‘‘yathāsambhavaṃ yojetabba’’</span>nti. <span class="bld">Uppādakkhaṇe</span>ti hetukiccakkhaṇe. Hetukiccaṃ nāma tassa tassa uppādetabbassa uppattikaraṇaṃ, tañca tasmiṃ khaṇe uppannaphalattā tato paraṃ kattabbābhāvato niṭṭhitañcāti daṭṭhabbaṃ. Itaraṃ pana tīsupi khaṇesu paccayakiccaṃ daṭṭhabbanti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. <span class="bld">Aniṭṭhanāmanivattanassā</span>ti aniṭṭhanāmanivattiyā akāraṇabhāvadassanena iṭṭhanāmalābhāpanassa akāraṇabhāvaṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Devamanussasampattibhave</span>ti sampattiyutte sampanne devamanussabhave. <span class="bld">Samiddhasobhanatā</span>ti abhivuddhasobhanatā. <span class="bld">Tato evā</span>ti sampattivirahato eva, asampannattā evāti attho. <span class="bld">Tesaṃyeva hatthiādīnaṃ sukhassa hetubhāvaṃ na gacchanti</span> sāraṇādivasena dukkhapaccayattā. <span class="bld">Tesa</span>nti hatthirūpādīnaṃ. <span class="bld">‘‘Tassa tassevā’’</span>tiādinā yathāvuttamatthaṃ vivarati. Akusalena attanā katena nibbattaṃ dukkhassa paccayo hotīti yojanā. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā kammaṃ yasmiṃ santāne nibbattaṃ, tattheva sukhadukkhānaṃ paccayo hoti, na aññattha, tasmā. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ panā</span>ti ekaccamatadassanaṃ. Tattha <span class="bld">‘‘aniṭṭhaṃ nāma natthī’’</span>ti yasmā paṭisedhadvayena kusalakammajassa iṭṭhabhāvo niyato, tasmā ‘‘kusalakammajameva iṭṭha’’nti evaṃ aniyametvā ‘‘kusalakammajaṃ iṭṭhamevā’’ti evamettha niyamo gahetabboti dassento <span class="bld">‘‘akusalakammajampī’’</span>tiādimāha. Kinti akusalakammajaṃ sobhanaṃ, yaṃ paresaṃ iṭṭhaṃ nāma siyā? Yadi duggatiyaṃ kesañci tiracchānānaṃ saṇṭhānādisampatti sugatiyaṃ sattānaṃ akusalanissandena virūparūpatā viya kusalanissandena, kathaṃ tassā akusalakammajatā. Atha pana yaṃ kesañci amanāpampi samānaṃ rūpaṃ manāpaṃ hutvā upaṭṭhāti, taṃ sandhāya vuttaṃ, evampi yathā kesañci tiracchānādīnaṃ kusalakammajaṃ manussādirūpaṃ amanāpato upaṭṭhahantampi kusalavipākasseva ārammaṇabhāvato atthato iṭṭhameva nāma hoti, evaṃ akusalakammajaṃ kesañci manāpaṃ hutvā upaṭṭhahantampi akusalavipākasseva ārammaṇabhāvato <a name="V0.0013"></a> atthato aniṭṭhameva nāma hoti, evañcetaṃ sampaṭicchitabbaṃ. Aññathā ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso, yaṃ kāyaduccaritassa iṭṭho kanto manāpo vipāko uppajjeyyā’’tiādiaṭṭhānapāḷiyā (ma. ni. 3.131) virodho siyā. Tenevāha <span class="bld">‘‘kusalakammajassa panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Sabbesa</span>nti attano, paresañca<a name="M0.0014"></a>. <span class="bld">Iṭṭhassa abhāvo vattabbo</span>ti yathā ‘‘kusalakammajaṃ aniṭṭhaṃ nāma natthī’’ti vuttaṃ, evaṃ kiñcāpi ‘‘akusalakammajaṃ iṭṭhaṃ nāma natthī’’ti aṭṭhakathāyaṃ na vuttaṃ, tena pana nayadassanena akusalakammajassa abhāvo vutto eva hotīti so saṃvaṇṇanāvasena niddhāretvā vattabboti adhippāyo. Etena kusalakammajameva iṭṭhanti purimapadāvadhāraṇassa gahetabbataṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni <span class="bld">‘‘hatthiādīnampī’’</span>tiādinā tamevatthaṃ vivarati. <span class="bld">Kusalavipākassā</span>ti etthāpi kusalavipākasseva ārammaṇanti attho. <span class="bld">Manussāna</span>nti ca nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Itaresampi ca akusalakammajaṃ akusalavipākasseva, kusalakammajañca kusalavipākasseva ārammaṇanti dassitovāyaṃ nayoti. Kasmā pana iṭṭhāniṭṭhamissite vatthumhi manāpatāva saṇṭhātīti āha <span class="bld">‘‘iṭṭhārammaṇena…pe… sakkā vattu’’</span>nti. <span class="bld">Suṭṭhu vutta</span>nti ‘‘iṭṭhāniṭṭhaṃ ekantato vipākeneva paricchijjatī’’ti vadantehi iṭṭhāniṭṭhārammaṇavavatthānaṃ sammadeva vuttaṃ. <span class="bld">Taṃ anugantvā</span>ti vipākavasena iṭṭhāniṭṭhārammaṇavavatthānaṃ anugantvā. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti sugatiduggatīsu, sabbesu vā ārammaṇesu.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Aniṭṭhā’’ti vacaneneva tesaṃ iṭṭhatā nivattitāti āha <span class="bld">‘‘sadisatā ca rūpādibhāvoyevā’’</span>ti. Iṭṭhāneva rūpādīni kāmaguṇāti sutte vuttānīti mittapaṭipakkho amitto viya iṭṭhapaṭipakkhā aniṭṭhāti adhippetāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘aniṭṭhāti…pe… vohāro viyā’’</span>ti. <span class="bld">Sabbāni vā</span>ti ettha ‘‘piyarūpaṃ sātarūpa’’nti (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.133; vibha. 203) vacanato kathaṃ aniṭṭhānaṃ rūpādīnaṃ kāmaguṇabhāvāpattīti ce? Tesampi vipallāsavasena taṇhāvatthubhāvato piyarūpabhāvassa adhippetattā. Yadi evaṃ kathaṃ ‘‘cakkhuviññeyyāni rūpāni iṭṭhānī’’tiādisuttapadaṃ (ma. ni. 1.166; 2.155; 3.57; saṃ. ni. 5.30) nīyatīti āha <span class="bld">‘‘atisayenā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext">Indriyabaddharūpavasena pāḷiyaṃ hīnadukaniddeso pavattoti dassetuṃ <span class="bld">‘‘dvīsupi hīnapaṇītapadesū’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Avayavayoge sāmivacanaṃ,</span> na kattarīti adhippāyo. ‘‘Tesaṃ tesaṃ sattāna’’nti <a name="V0.0014"></a> indriyabaddharūpe niddiṭṭhe kasmā kammajavasena attho vutto, na catusantativasenāti āha <span class="bld">‘‘sattasantāna…pe… vutta’’</span>nti. Padhānattā hi kammajavasena atthaṃ vatvā sesesu ‘‘evaṃ utusamuṭṭhānādīsupī’’ti aṭṭhakathāyaṃ atideso kato<a name="M0.0015"></a>. <span class="bld">‘‘Tehi tehīti etasmiṃ atthe’’</span>ti iminā ‘‘tesaṃ tesa’’nti kattari sāmivacanaṃ āsaṅkati. Tathā sati visaye vā sāmivacane laddhaguṇaṃ dasseti <span class="bld">‘‘na kammajavasenevā’’</span>tiādinā, kammajaggahaṇañcettha upalakkhaṇaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mariyādābhūta</span>nti uttamamariyādābhūtaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘yassa yeva manāpā, tassa teva paramā’’</span>ti. <span class="bld">Tesa</span>nti kāmaguṇānaṃ. <span class="bld">Sabhāvato</span>ti lakkhaṇato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Ekasmiṃyeva assādanakujjhanato’’</span>tiādinā ‘‘yasmā teyeva rūpādayo eko assādetī’’tiādikaṃ suttantavivaraṇaṃ iṭṭhāniṭṭhabhāve hetubhāvena vuttanti dasseti. <span class="bld">Iṭṭhāniṭṭhaggahaṇaṃ hotī</span>ti nibbāne viya aniṭṭhaggahaṇaṃ saññāvipallāsena aññesupi ārammaṇesu iṭṭhāniṭṭhābhiniveso hotīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Vibhāgo nāma asaṅkaro, vitthāro cāti <span class="bld">‘‘vibhatta’’</span>nti padassa <span class="bld">‘‘vavatthitaṃ, pakāsita’’</span>nti ca atthamāha. <span class="bld">Aññesa</span>nti atiaḍḍhadaliddānaṃ. <span class="bld">Idaṃ iṭṭhaṃ, aniṭṭhañca hotī</span>ti ettha <span class="bld">ca</span>-saddena aniṭṭhaṃ, iṭṭhañca hotīti ayampi attho vuttoti veditabbaṃ. <span class="bld">Aniṭṭhaṃ iṭṭha</span>nti iṭṭhassa ‘‘aniṭṭha’’nti, aniṭṭhassa ‘‘iṭṭha’’nti gahaṇe yathāsaṅkhyaṃ yojanā. <span class="bld">Indriyavikārāpattiādinā</span>ti ettha <span class="bld">ādi</span>-saddena pubbābhisaṅkhārādiṃ saṅgaṇhāti. Puretaraṃ pavattacittābhisaṅkhāravasenāpi hi vināva saññāvipallāsaṃ iṭṭhaṃ ‘‘aniṭṭha’’nti, aniṭṭhañca ‘‘iṭṭha’’nti gayhatīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tena vipākenā</span>ti tena kusalākusalavipākena. <span class="bld">Ārammaṇassa iṭṭhāniṭṭhata</span>nti yattha taṃ uppajjati, tassa buddharūpādikassa gūthādikassa ca ārammaṇassa yathākkamaṃ iṭṭhataṃ aniṭṭhatañca nidasseti. <span class="bld">Vijjamānepi saññāvipallāse ārammaṇena vipākaniyamadassana</span>nti iṭṭhārammaṇe kusalavipākova uppajjati, aniṭṭhārammaṇe akusalavipākovāti evaṃ ārammaṇena vipākaniyamadassanaṃ. <span class="bld">Ārammaṇaniyamadassanattha</span>nti yaṃ kusalavipākassa ārammaṇaṃ, taṃ iṭṭhaṃ nāma. Yaṃ akusalavipākassa ārammaṇaṃ, taṃ aniṭṭhaṃ nāmāti dassanatthaṃ. Ārammaṇena niyāmito hi vipāko attano upakārakassa ārammaṇassa niyāmako hotīti.</p>
- <p class="bodytext">Dvārantare <a name="M0.0016"></a><a name="V0.0015"></a> dukkhassa paccayabhūtassa ārammaṇassa dvārantare sukhavipākuppādanato, dvārantare sukhassa paccayabhūtassa ārammaṇassa dvārantare dukkhavipākuppādanato vipākena ārammaṇaniyamadassanena vipākavasena iṭṭhāniṭṭhatā dassitāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. Duppariggahaṭṭhena kāraṇabhūtena lakkhaṇassa indriyādisabhāvassa duppaṭivijjhatā, evaṃ supariggahaṭṭhena lakkhaṇasuppaṭivijjhatā veditabbā. <span class="bld">‘‘Dūre’’ti avuttassā</span>ti lakkhaṇato ‘‘dūre’’ti akathitassa. <span class="bld">Vuttampī</span>ti lakkhaṇato ‘‘dūre’’ti vuttampi sukhumarūpaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Bhindamāno’’</span>ti sambhindamānoti vuttaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘missakaṃ karonto’’</span>ti. Yasmā pana bhedanaṃ vibhāgakaraṇampi hoti, tasmā dutiyavikappe ‘‘bhindamāno’’ti padassa <span class="bld">‘‘visuṃ karonto’’</span>ti atthamāha. Tatiyavikappe pana <span class="bld">bhindamāno</span>ti vināsentoti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘santikabhāvaṃ bhinditvā dūrabhāvaṃ, dūrabhāvañca bhinditvā santikabhāvaṃ karonto’’</span>ti. Na hi sakkā santikassa tabbhāvaṃ avināsetvā dūrabhāvaṃ kātuṃ, tathā itarassāpi. Santikabhāvakaraṇena na bhindati na vināseti, na ca okāsadūrato lakkhaṇato dūraṃ visuṃ karaṇena bhindati vibhāgaṃ karoti, nāpi okāsadūrena lakkhaṇato dūraṃ vomissakakaraṇena bhindati sambhindatīti yojanā. <span class="bld">‘‘Tidhā attho daṭṭhabbo’’</span>ti saṅkhepena vuttamatthaṃ <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādinā vivarati. Visuṃ karoti, vomissakaṃ karotīti karoti-saddaṃ ānetvā sambandho. <span class="bld">‘‘Etthāpī’’</span>tiādinā yathā ‘‘okāsato dūrameva bhindatī’’ti ettha okāsato dūrassa okāsato santikabhāvakaraṇaṃ adhippetanti vināsanaṃ bhedanaṃ, evaṃ ‘‘na lakkhaṇato dūraṃ bhindatī’’ti etthāpi lakkhaṇato dūrassa lakkhaṇato santikabhāvākaraṇaṃ abhedanaṃ avināsananti imamatthaṃ dasseti. Vomissakakaraṇavibhāgakaraṇatthataṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘bhindamānoti ettha ca aññathā bhedanaṃ vutta’’</span>nti. Pacchimanaye vināsanatthameva sandhāya <span class="bld">‘‘bhedanaṃ idha ca aññathā vutta’’</span>nti avoca.</p>
- <p class="centered">Rūpakkhandhaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Vedanākkhandhaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. <span class="bld">Cakkhādayo</span> <a name="M0.0017"></a><a name="V0.0016"></a> <span class="bld">pasādā</span>ti oḷārikattabhāvapariyāpannā cakkhusotaghānajivhāpasādā, manomayattabhāvapariyāpannā cakkhusotappasādā ca. <span class="bld">Kāyavohāraṃ arahantī</span>ti kāyantogadhattā kāyekadesattā ca kāyoti vattabbataṃ arahanti. <span class="bld">Kāyo</span>ti hi attabhāvopi vuccati ‘‘sakkāyadiṭṭhī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.21; 3.155), karajakāyopi ‘‘so imamhā kāyā aññaṃ kāyaṃ abhinimminātī’’tiādīsu (paṭi. ma. 3.14). <span class="bld">Tabbatthukā</span>ti cakkhādinissitā kāyikāti pariyāyena vuttā, nippariyāyena pana cetasikāva. Yathāha ‘‘yaṃ tasmiṃ samaye tajjācakkhuviññāṇadhātusamphassajaṃ cetasikaṃ neva sātaṃ nāsātaṃ cetosamphassajaṃ adukkhamasukhaṃ vedayita’’ntiādi (dha. sa. 152). <span class="bld">‘‘Na hi cakkhādayo kāyappasādā hontī’’</span>ti iminā kāyapasādanissitā vedanā nippariyāyena kāyikāti dasseti. <span class="bld">Kāyikacetasikādibhāvenā</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena kusalākusalābyākatādibhāvā saṅgayhanti. <span class="bld">Tenā</span>ti sukhādivedanekadesassa addhāsamayavasena atītādibhāvābhāvena. Keci panettha ‘‘heṭṭhā dassitanayattā pākaṭattā addhāvasena, ekamuhuttādipubbaṇhādīsu utuādinā rūpassa viya vedanāya vibhāgo na gayhatīti samayavasena ca atītādibhedo na dassito’’ti vadanti. Santānavasena pavattānampi vedanānaṃ cittena samūhato gahetabbataṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘vedanāsamudāyo’’</span>ti. <span class="bld">Tehī</span>ti addhāsamayavasena atītādibhāvehi. <span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ vibhaṅge. <span class="bld">Te</span>ti ‘‘vedanekadesā’’ti vuttā kāyikacetasikādibhāvena bhinnā sukhādivedanāvisesā. Yadi vedanekadesā ettha gahitā, khaṇaparicchinnāva te gahetabbā, na santatiparicchinnāti āha <span class="bld">‘‘ekasantatiyaṃ panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Tesū</span>ti sukhādibhedesu. <span class="bld">Bhedo</span>ti viseso. <span class="bld">Tassā</span>ti sukhādivisesassa. Yathā cettha, evaṃ <span class="bld">‘‘taṃsahitataduppādakā’’</span>ti etthāpi taṃ-saddena sukhādiviseso paccāmaṭṭhoti veditabbo. Santati paricchedikā bhavituṃ arahatīti sambandho. <span class="bld">Santatikhaṇavaseneva paricchedo vutto,</span> na addhāsamayavasenāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Pubbantāparantamajjhagatā’’</span>ti niṭṭhitahetukiccā aniṭṭhitapaccayakiccāti vuttā, taṃ pana atikkantahetupaccayakiccanti evaṃ vuttassa nayassa upalakkhaṇanti <a name="M0.0018"></a> āha <span class="bld">‘‘pubbantāparantamajjhagatāti etena hetupaccayakiccavasena vuttanayaṃ dassetī’’</span>ti. Ettha kusalākusalakiriyavedanānaṃ <a name="V0.0017"></a> rūpassa viya, vipākānaṃ viya ca ayaṃ nāma janakahetūti nippariyāyena na sakkā vattuṃ, pariyāyena pana anantarapaccayabhūto hetūti vattabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. <span class="bld">Santāpanakicca</span>nti pariḍahanakiccaṃ. <span class="bld">Jātiādisaṅkara</span>nti jātisabhāvapuggalalokiyalokuttarato saṅkaraṃ sambhedaṃ akatvā. <span class="bld">Samānajātiya</span>nti ekajātiyaṃ. Sukhato tajjātiyā adukkhamasukhā paṇītāti yojetabbāti sambandho. <span class="bld">Samānabhede</span>ti bhūmantarādisamānavibhāge. <span class="bld">Upabrūhitānaṃ dhātūna</span>nti uḷārarūpasamuṭṭhāpanena paṇītānaṃ rūpadhammānaṃ. <span class="bld">Vibādhitāna</span>nti nippīḷitānaṃ milāpitānaṃ. <span class="bld">Ubhaya</span>nti sukhādidvayaṃ. Ettha ca khobhanā, āluḷanā ca kāyikasukhassa vasena veditabbā. Abhisandanā jhānasukhassa. Madayanā kāmasukhassa. Tathā chādanā. Āsiñcanā sabbassa. Chādanā āsiñcanā vā sabbassa vasena veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabhāvādibhedena cā</span>ti sabhāvapuggalalokiyādibhedena ca. Ekantapaṇīte lokuttare hīnapaṇītānaṃ paṭipadānaṃ vasena hīnapaṇītatā. Ekantahīne akusale chandādivasena hīnapaṇītatā, oḷārikasukhumatā ca. Tathā hi vuttaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘yā oḷārikā, sā hīnā. Yā sukhumā, sā paṇītā’’ti (vibha. aṭṭha. 11). Akusalādīsu dosasahagatādiantarabhedavasena upādāyupādāya oḷārikasukhumatā taṃtaṃvāpanavasena vuccati, na kusalākusalādivasenāti āha <span class="bld">‘‘taṃtaṃvāpanavasena kathanepi parivattanaṃ natthī’’</span>ti. <span class="bld">Dosussannatāyā</span>ti kilesādhikatāya. <span class="bld">Tathā</span>ti dosussannatāya. Kathaṃ pana kusalesu dosussannatā? Upanissayavasena, kilesādhikehi santāne pavattamānā kusalā dhammā kilesehi sambādhappattiyā tiṇādīhi sambādhappattāni viya sassāni vipulaphalauḷāraphalā na hontīti. <span class="bld">Tathā</span>ti mandadosatāya. Kusalānaṃ mandadosatāpi vuttanayānusārena veditabbā. <span class="bld">Oḷārikasukhumanikantī</span>ti ettha antogadhavisesaṃ nikantiyā oḷārikasukhumatāsāmaññaṃ vuttaṃ. Yathā hettha oḷārikasāmaññena oḷārikoḷārikataroḷārikatamā <a name="M0.0019"></a> nikantiyo gayhanti, tathā sukhumasukhumatarasukhumatamā sukhumatāsāmaññena gayhantīti. Sukhumatamanikantivatthunti cettha yāva bhavaggaṃ vipassanāñāṇañca veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. <span class="bld">Yadi siyā</span>ti yadi asampayogo visaṃsaṭṭho siyā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Santikato</span> <a name="V0.0018"></a> <span class="bld">akusalato</span>ti akusalabhāvena santikato lobhasahagatādiakusalavedayitato. <span class="bld">Akusalā</span>ti dosasahagatādiakusalavedanā <span class="bld">dūreti yathā uddharīyati. Tato dūrato kusalato</span>ti tato akusalato dūrato kāmāvacarādikusalavedayitato <span class="bld">kusalā</span> kāmāvacarādikusalavedanā. <span class="bld">‘‘Na sakkā’’</span>ti vuttaṃ uddharituṃ asakkuṇeyyataṃ <span class="bld">‘‘tathā hi satī’’</span>tiādinā vivarati. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā dūrato santikuddharaṇaṃ vuttanayena santikato santikuddharaṇameva hoti, tathā sati atthaviseso na hoti, upādāyupādāya dūrasantikatā idha vuccati. Tasmā santikato santikuddharaṇañca na sakkā kātuṃ atthavisesābhāvato, anadhippetattā cāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Nanu ca atisayavacanicchāvasena attheva atthavisesoti codanaṃ manasi katvā āha <span class="bld">‘‘dūradūrataratāya viya santikasantikataratāya ca anadhippetattā’’</span>ti. <span class="bld">Yā</span>ti akusalavedanā. <span class="bld">Tato</span>ti kusalavedayitato. <span class="bld">Idha vuttassa dūrassā</span>ti imasmiṃ vedanākkhandhavibhaṅge ‘‘akusalā vedanā kusalābyākatāhi vedanāhi dūre’’tiādinā (vibha. 13) vuttassa dūrassa. <span class="bld">Dūrato accantavisabhāgattā</span>ti yato yaṃ ‘‘dūre’’ti vuttaṃ, tato accantavisadisattā tassa vasena <span class="bld">dūre santikaṃ natthīti na sakkā dūrato santikaṃ uddharituṃ</span>. Ayañhettha adhippāyo – heṭṭhā yā vedanā yāya vedanāya dūreti vuttā, sā eva tassā kenacipi pariyāyena santiketi na uddharitabbāti. <span class="bld">Santike</span>ti vuttavedanaṃyeva sandhāya vadati. <span class="bld">Bhinne</span>ti lobhasahagatādivasena vibhatte. <span class="bld">Tatthevā</span>ti ‘‘santike’’ti vuttaatthe eva. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘akusalā vedanā akusalāya vedanāya santike’’ti evaṃ vuttaakusalāya vedanāyameva lobhasahagatādivasena vibhattāya dūrabhāvopi labbhati. Evaṃ sesesupīti.</p>
- <p class="bodytext">Yadi <a name="M0.0020"></a> santikato dūraṃ labbhati, yadaggena dūraṃ labbhati, tadaggena dūrato santikaṃ uddhariyeyyāti codanaṃ manasi katvā āha <span class="bld">‘‘upādāyupādāya dūrato ca santikaṃ na sakkā uddharitu’’</span>ntiādi. Tassattho – yaṃ santikato dūraṃ labbhati, yadipi taṃ visabhāgaṭṭhena labbhati, tathāpi yaṃ tattha santikaṃ labbhati, taṃ sabhāgaṭṭheneva labbhatīti santikatova santikaṃ uddhaṭaṃ siyāti. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā visabhāgaṭṭhena dūratā, sabhāgaṭṭhena ca santikatā icchitā, tasmā. <span class="bld">Lobhasahagatāya dosasahagatā</span> visabhāgatāya dūre samānā kathaṃ santike bhaveyyāti adhippāyo. Nanu tāsaṃ akusalasabhāgatā labbhatevāti tattha uttaramāha <span class="bld">‘‘visabhāgatā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">bhedaṃ aggahetvā na pavattatī</span>ti bhedaṃ visesaṃ asadisataṃ gahetvā eva pavattati visabhāgatā. <span class="bld">Dūratāyā</span>ti <a name="V0.0019"></a> idhādhippetāya dūratāya sabhāgassa abyāpakattā dūrato santikuddharaṇaṃ na sakkā kātuṃ. Sati hi sabhāgabyāpakatte siyā santikatāti dūrato santikuddharaṇaṃ sakkā kātunti adhippāyo. <span class="bld">‘‘Na hī’’</span>tiādinā tamevatthaṃ pākaṭaṃ karoti. <span class="bld">Sabhāgatā</span>ti sāmaññaṃ. <span class="bld">Bheda</span>nti visesaṃ. <span class="bld">Antogadhaṃ katvāvā</span>ti abhibyāpetvāva. <span class="bld">Visabhāgabyāpakattā santikatāyā</span>ti idhādhippetavisabhāgaṃ byāpetvā pavattanato heṭṭhā vuttasantikatāya santikato dūruddharaṇaṃ sakkā kātuṃ. Tamevatthaṃ <span class="bld">‘‘akusalatā hī’’</span>tiādinā pākaṭaṃ karoti.</p>
- <p class="centered">Vedanākkhandhaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Saññākkhandhaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. <span class="bld">Tassāpī</span>ti saññāyapi. <span class="bld">Tabbatthukattā</span>ti cakkhuvatthukattā. <span class="bld">Paṭighaviññeyyo</span>ti yathāvuttapaṭighato vijānitabbo paṭighavasena gahetabbo. <span class="bld">Uttarapadalopaṃ katvā</span>ti purimapade uttarapadalopaṃ katvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Viññeyyabhāve,</span> na uppattiyanti adhippāyo. <span class="bld">Vacana</span>nti saddo, nāmanti attho. <span class="bld">Vacanādhīnā</span>ti gahetabbataṃ pati saddādhīnā, nāmāyattagahaṇāti attho. Yadettha vattabbaṃ, taṃ <span class="bld">nāmarūpaduke</span> (dha. sa. mūlaṭī. 101-108) vuttameva. Adhivacanaṃ paññattipakāsakaṃ <a name="M0.0021"></a> ñāpakaṃ etesaṃ atthīti <span class="bld">adhivacanā</span> yathā arisasoti. <span class="bld">Tatojo</span>ti adhivacanasaṅkhātato arūpakkhandhato jāto. Arūpakkhandhapariyāpannattā phassepi yathāvutto attho sambhavatīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘samphassoyeva vā’’</span>tiādimāha. Na kevalaṃ manodvārikaphasse eva, atha kho pañcadvārikaphassepi ‘‘viññeyyabhāve vacanaṃ adhikicca pavattā adhivacanā’’tiādivuttappakāro attho sambhavati. <span class="bld">Itī</span>ti tasmā. <span class="bld">Tena pariyāyenā</span>ti manosamphassajapariyāyena. <span class="bld">Tatojāpī</span>ti pañcadvārikaphassajātāpi. <span class="bld">Aññappakārāsambhavato</span>ti paṭighasamphassajapariyāyassa asambhavato. <span class="bld">Āveṇikaṃ</span> paṭighasamphassajatā. <span class="bld">Pakārantaraṃ</span> adhivacanasamphassajatā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yadi</span> <a name="V0.0020"></a> <span class="bld">eva</span>nti yadi pañcadvārikaphassehi uppannasaññā pariyāyato nippariyāyato ca ‘‘adhivacanasamphassajā’’ti vuccanti, evaṃ cattāropi arūpino khandhā evaṃ vattuṃ yuttā. Evaṃ sante saññāva kasmā ‘‘adhivacanasamphassajā’’ti vuttāti āha <span class="bld">‘‘tiṇṇaṃ khandhāna’’</span>ntiādi. Tattha <span class="bld">tiṇṇaṃ khandhāna</span>nti vedanāsaṅkhāraviññāṇakkhandhānaṃ. <span class="bld">Atthavasenā</span>ti ‘‘vacanaṃ adhikicca pavattā adhivacanā’’tiādinā vuttaatthavasena anvatthatāvasena. <span class="bld">Attano pattampi nāma</span>nti ‘‘adhivacanasamphassajā’’ti evaṃ attano anuppattampi nāmaṃ. <span class="bld">Dhammābhilāpo</span>ti sabhāvanirutti. Pubbe catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ sādhāraṇopi adhivacanasamphassajavohāro ruḷhivasena saññāya eva pavattoti vatvā idāni so tadaññārūpakkhandhasādhāraṇo saññāya nivesitoti dassetuṃ <span class="bld">‘‘atha vā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Rajjitvā olokanādīsū</span>ti ettha <span class="bld">ādi</span>-saddena kujjhitvā olokanādi viya rajjitvā savanādipi saṅgayhatīti veditabbaṃ, tathāsotāvadhānādinopi rattatādivijānananimittatāsambhavato. Cakkhusamphassajāsaññāya pana pākaṭabhāvaṃ nidassanavasena dassetuṃ <span class="bld">‘‘olokanaṃ cakkhuviññāṇavisayasamāgame’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext">Olokanassa apākaṭabhāve rattatādivijānanaṃ na hoti, pākaṭabhāve ca hotīti āha <span class="bld">‘‘pasādavatthukā evā’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Aññaṃ cintenta’’</span>nti yaṃ pubbe tena kathitaṃ, kāyena vā pakāsitaṃ, tato aññaṃ kiñci atthaṃ cintentaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘ñāta’’</span>nti.</p>
- <p class="centered">Saññākkhandhaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Saṅkhārakkhandhaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. <span class="bld">‘‘Heṭṭhimakoṭiyāti</span> <a name="M0.0022"></a> <span class="bld">etthā’’</span>ti idaṃ paṭhamaṃ ‘‘heṭṭhimakoṭiyā’’ti vacanaṃ sandhāya vuttaṃ. Tassa hi bhummavasena attho gahetabbo. Tenāha <span class="bld">‘‘tattha hi padhānaṃ dassita’’</span>nti. Heṭṭhimakoṭiyāva padhānaṃ dassitanti imamatthaṃ gahetvā <span class="bld">‘‘yadi eva’’</span>ntiādinā codeti. Itaro ‘‘heṭṭhimakoṭiyā padhānameva dassita’’nti evamettha niyamo gahetabboti dassento <span class="bld">‘‘uparimakoṭigatabhāvenā’’</span>tiādinā taṃ pariharati. Padhānasseva dassanaṃ. Padhāne hi dassite appadhānampi <a name="V0.0021"></a> atthato dassitameva hotīti. Tenāha <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘taṃsampayuttasaṅkhārā pana tāya gahitāya gahitāva hontī’’ti. Yaṃ heṭṭhimakoṭiyaṃ labbhati, taṃ uparimakoṭiyampi labbhati evāti āha <span class="bld">‘‘heṭṭhimakoṭi hi sabbabyāpikā’’</span>ti. Dutiye karaṇaniddesataṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘āgatāti sambandho’’</span>ti āha. Āgamanakiriyā hi heṭṭhimakoṭiyā karaṇabhāvena tattha vuttāti. Yathā ca āgamanakiriyāya, evaṃ vacanakiriyāyapi heṭṭhimakoṭiyā karaṇabhāvo sambhavatīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘purimepi vā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">‘‘Ekūnapaññāsappabhede’’</span>ti idaṃ lokiyacittuppāde pāḷiāgatānaṃ saṅkhārakkhandhadhammānaṃ uparimakoṭiṃ sandhāya vuttaṃ. Yevāpanakadhammehi saddhiṃ uparimakoṭiyā gayhamānāya ‘‘tepaññāsā’’ti vattabbaṃ siyā, lokuttaracittuppādavasena pana ‘‘sattapaññāsā’’ti.</p>
- <p class="centered">Saṅkhārakkhandhaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Samuggama-padassa tatvato pariyāyato ca atthaṃ dasseti <span class="bld">‘‘sañjātiyaṃ ādiuppattiya’’</span>nti. Bhedato pana samāyoge uggamananti. Tattha kena samāyoge, kuto, kathañca uggamananti vicāraṇāyaṃ āha <span class="bld">‘‘taṃtaṃpaccayasamāyoge’’</span>tiādi. <span class="bld">Tatthevā</span>ti pañcavokārabhave eva. Tattha hi pañcakkhandhā paripuṇṇā samuggacchanti. <span class="bld">Yathādhigatānaṃ</span> adhigatappakārānaṃ, paṭisandhikānanti attho. Opapātikasamuggameneva cettha saṃsedajasamuggamopi gahitoti daṭṭhabbo pañcakkhandhapariyāpannānaṃ tadā uppajjanārahānaṃ <a name="M0.0023"></a> uppajjanato. Tattha saṃsedajā uppajjitvā vaḍḍhanti, itare na vaḍḍhantīti idametesaṃ nānākaraṇaṃ. Sukhumajātiyalomā eva kira keci eḷakā himavante vijjanti, tesaṃ lomaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘jātimantaeḷakaloma’’</span>nti vuttaṃ atisukhumattā tesaṃ lomānaṃ. Keci pana ‘‘ajapākatikeḷakādīhi saṅkararahitānaṃ tesaṃ eḷakavisesānaṃ nibbatteḷakassa lomaṃ <span class="bld">jātiuṇṇā,</span> tampi taṅkhaṇanibbattassā’’ti vadanti. Gabbhaṃ phāletvā gahitassāti apare. <span class="bld">Evaṃsaṇṭhāna</span>nti jātiuṇṇaṃsuno paggharitvā agge ṭhitatelabindusaṇṭhānaṃ. <span class="bld">Vaṇṇappaṭibhāgo</span>ti rūpapaṭicchanno saṇṭhānapaṭicchanno ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Santatimūlānī</span>ti <a name="V0.0022"></a> tasmiṃ bhave rūpasantatiyā mūlabhūtāni. <span class="bld">Anekindriyasamāhārabhāvato</span>ti yathārahaṃ cakkhādianekindriyasaṅghātabhāvato. <span class="bld">Padhānaṅga</span>nti uttamaṅgaṃ siro.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na tassa tassa khandhassa paripuṇṇataṃ,</span> taṃtaṃkhandhekadesasseva vuttattāti adhippāyo. <span class="bld">Kāmāvacarāna</span>nti kāmāvacarasattānaṃ. <span class="bld">Parihīnāyatanassā</span>ti parihīnassa cakkhādiāyatanassa vasena. Tattha duggatiyaṃ andhassa cakkhudasakavasena, badhirassa sotadasakavasena, andhabadhirassa ubhayavasena <span class="bld">santatisīsahāni veditabbā</span>. Napuṃsakassa pana bhāvahāni vuttā eva. Tathā andhabadhirāghānakassa cakkhusotaghānavasena. Taṃ pana dhammahadayavibhaṅgapāḷiyā virujjhati. Taṃ parato āvi bhavissati. Rūpāvacarānaṃ pana cakkhusotavatthujīvitavasena cattāri santatisīsānīti itaresaṃ vasena santatisīsahāni veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tesa</span>nti pañcannaṃ khandhānaṃ. <span class="bld">Vatthubhāvenā</span>ti vicāraṇāya adhiṭṭhānabhāvena. <span class="bld">Paṭisandhiyaṃ uppannā pavattā pañcakkhandhā</span>ti paṭisandhikkhaṇe pavattikkhaṇe ca pañcakkhandhe dasseti. <span class="bld">Bhummaniddeso</span>ti ‘‘pañcasu khandhesū’’ti ayaṃ bhummaniddeso. <span class="bld">Aññathā</span>ti niddhāraṇe anadhippete. <span class="bld">‘‘Bhāvenabhāvalakkhaṇatthe’’</span>ti idaṃ visayādiatthānaṃ idhāsambhavato vuttaṃ. <span class="bld">Ubhaya</span>nti rūpārūpaṃ. <span class="bld">Rūpārūpasantati</span>nti rūpasamuṭṭhāpakaṃ rūpasantatiṃ arūpasantatiñca. ‘‘Vatthu uppādakkhaṇe dubbalaṃ hotī’’ti idaṃ na paṭisandhikkhaṇaṃ eva, nāpi vatthurūpaṃ eva sandhāya vuttanti dassento āha <span class="bld">‘‘sabbarūpānaṃ uppādakkhaṇe dubbalataṃ sandhāya vutta’’</span>nti. <span class="bld">‘‘Tadā hī’’</span>tiādi yathāvuttassa atthassa kāraṇavacanaṃ. Tattha <span class="bld">ta</span>nti rūpaṃ. ‘‘Kammakkhittattā’’ti idaṃ na kammajatāmattaṃ sandhāya vuttaṃ, atha kho kammajassa <a name="M0.0024"></a> paṭhamuppattiyaṃ apatiṭṭhitataṃ sandhāyāti dassento <span class="bld">‘‘satipī’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Tato para</span>nti tato paṭisandhito paraṃ. Sadisasantāne yathā patiṭṭhitaṃ, na tathā visadisasantāneti āha <span class="bld">‘‘samānasantatiya’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aṅgabhāva</span>nti kāraṇabhāvaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘sahāyabhāva’’</span>nti. <span class="bld">Tesaṃ dhammāna</span>nti yehi saddhiṃ uppannaṃ, tesaṃ paṭisandhiyaṃ cittacetasikadhammānaṃ. <span class="bld">Tadā</span>ti ṭhitikkhaṇe bhaṅgakkhaṇe ca rūpuppādanameva natthi. Anantarādipaccayalābhena uppādakkhaṇe eva cittassa balavabhāvo, na itaratra. Tenāha <span class="bld">‘‘yadā ca rūpuppādanaṃ, tadā uppādakkhaṇe’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yehākārehī</span>ti <a name="V0.0023"></a> āhārindriyapaccayādiākārehi. <span class="bld">Yathāsambhavaṃ paccayā hontī</span>ti phassādayo āhārādivasena yathārahaṃ paccayā honti. Vuttañhetaṃ <span class="bld">paṭṭhāne</span> ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā āhārā sampayuttakānaṃ khandhānaṃ, kaṭattā ca rūpānaṃ āhārapaccayena paccayo’’tiādi (paṭṭhā. 1.1.429).</p>
- <p class="bodytext">Cuticittena saddhiṃ uppajjamānaṃ, cuticittena vā kāraṇabhūtena uppajjamānaṃ. <span class="bld">Tato purimatarehi uppajjamānaṃ viyā</span>ti yathā cuticittato āsannehi purimatarehi uppajjamānaṃ rūpaṃ bhavantare na uppajjati, evaṃ cuticittena uppajjamānampi anupacchinnepi vaṭṭamūleti akāraṇaṃ vaṭṭamūlāvūpasamo cuticittassa rūpuppādaneti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Arūpassā</span>ti āruppassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Utunā</span>ti paṭisandhicittassa ṭhitikkhaṇe uppannena utunā. <span class="bld">Samuṭṭhite rūpe</span>ti paṭisandhicittassa bhaṅgakkhaṇe rūpe samuṭṭhite paṭisandhianantaraṃ paṭhamabhavaṅgacittaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpeti. <span class="bld">Uppādanirodhakkhaṇā</span>ti yathāvuttesu soḷasasu cittesu ādicittassa uppādakkhaṇo, soḷasamacittassa nirodhakkhaṇo cāti vadanti, rūpasseva pana uppādanirodhakkhaṇā veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dharamānakkhaṇe evā</span>ti tassa utuno vijjamānakkhaṇe eva yadi gahitā, <span class="bld">‘‘soḷasacittakkhaṇāyukaṃ rūpa’’nti vuttaṃ hoti</span> soḷasaheva cittehi tassa dharamānatāya paricchinnattā. <span class="bld">Uppādakkhaṇaṃ aggahetvā</span>ti utuno <a name="M0.0025"></a> dharamānakkhaṇe uppādakkhaṇaṃ aggahetvā nirodhakkhaṇo atha gahito, <span class="bld">‘‘sattarasacittakkhaṇāyukaṃ</span> <span class="bld">rūpa’’</span>nti vuttaṃ hoti uppādakkhaṇasahitena ca ekassa cittakkhaṇassa gahitattā. <span class="bld">‘‘Adhikasoḷasacittakkhaṇāyuka’’</span>nti vuttaṃ hoti nirodhakkhaṇassa bahikatattā.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ uppādanirodhakkhaṇesu gahitesu aggahitesu ca soḷasasattarasacittakkhaṇāyukatā, tato adhikacittakkhaṇāyukatā ca siyāti dassetvā idāni tattha ṭhitapakkhaṃ dassento <span class="bld">‘‘yasmā panā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">tassa dharamānakkhaṇe uppannesū</span>ti tassa utuno dharamānakkhaṇe uppannesu soḷasasu cittesu paṭisandhipi yasmā gahitā, tasmā utuno <span class="bld">uppādakkhaṇo dharamānakkhaṇe gahitoti</span> <a name="V0.0024"></a> <span class="bld">nirodhakkhaṇe aggahite</span> ‘‘rūpe dharanteyeva soḷasa cittāni uppajjitvā nirujjhanti, taṃ pana sattarasamena cittena saddhiṃ nirujjhatī’’ti (vibha. aṭṭha. 26 pakiṇṇakakathā) evaṃ aṭṭhakathāyaṃ vakkhamānā adhikasoḷasacittakkhaṇāyukatā adhippetā. Gahite vā nirodhakkhaṇe soḷasacittakkhaṇāyukatā adhippetāti sambandho. Ettha ca <span class="bld">‘‘adhikasoḷasacittakkhaṇāyukatā’’</span>ti idaṃ paṭisandhicittassa uppādakkhaṇo gahitoti katvā vuttaṃ. Yasmā pana <span class="bld">paṭiccasamuppādavibhaṅgavaṇṇanāyaṃ</span> ‘‘dve bhavaṅgāni, āvajjanaṃ, dassanaṃ, sampaṭicchanaṃ, santīraṇaṃ, voṭṭhabbanaṃ, pañca javanāni, dve tadārammaṇāni, ekaṃ cuticittanti pañcadasa cittakkhaṇā atītā honti, athāvasesaekacittakkhaṇāyuke’’ti (vibha. aṭṭha. 227), tathā tadārammaṇapariyosānāni, ‘‘ekaṃ cuticittaṃ, tadavasāne tasmiññeva ekacittakkhaṇaṭṭhitike ārammaṇe paṭisandhicittaṃ uppajjatī’’ti (vibha. aṭṭha. 227) ca vakkhati. Tasmā rūpassa soḷasacittakkhaṇāyukatāyapi atthasiddhi hotiyeva. Tenāha <span class="bld">‘‘soḷasacittakkhaṇāyukatā adhippetā’’</span>ti. Tathāpi uppajjitvā bhavaṅgacalanassa paccayo hoti, na uppajjamānamevāti sattarasacittakkhaṇāyukatā veditabbā.</p>
- <p class="bodytext">Ojāya sabhāvasukhumatā upādārūpabhāvato. Ettha ca mātarā ajjhohaṭā ojā bāhirabbhañjanaṃ viya gabbhamallinā tasmiṃ santāne ojaṭṭhamakarūpuppattiyā paccayo hoti. Āhārasamuṭṭhānarūpapaveṇiyā ojāya viya sesatisantatiojāya rūpuppādananti udariye ojā rūpaṃ na samuṭṭhāpeti utusamuṭṭhānabhāvato, upādinnakaṭṭhāne eva pana samuṭṭhāpeti, rasaharaṇīhi gantvā kāyānusaṭanti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cittañcevā</span>ti <a name="M0.0026"></a> ettha ca-saddena paṭiyogīnaṃ kammameva samuccinoti, na cittena sampayuttadhammeti katvā āha <span class="bld">‘‘cittassa pubbaṅgamatāya vutta’’</span>nti. <span class="bld">‘‘Cittuppādaṃ gaṇhāti</span> ‘cittaṃ uppannaṃ hotī’tiādīsu (dha. sa. 1) viya, <span class="bld">na kammacetanaṃ viya ekadhammamevā’’</span>ti vutte ‘‘yathā cittasamuṭṭhānarūpassa hetuādayo cittasampayuttadhammāpi samuṭṭhāpakāva, evaṃ kammasamuṭṭhānarūpassa kammasampayuttāpī’’ti codanaṃ samuṭṭhāpetvā tassa parihāraṃ vattuṃ <span class="bld">‘‘kammasamuṭṭhānañcā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpassā</span>ti rūpakkhaṇassa, rūpassa vā addhuno. <span class="bld">Nayadassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ</span> paṭisandhikkhaṇe eva <a name="V0.0025"></a> rūpārūpadhammānaṃ ekakkhaṇe pātubhāvoti imassa atthassa anadhippetattā. Tenevāha <span class="bld">‘‘tato parampi rūpārūpānaṃ sahuppattisabbhāvato’’</span>ti. Yathā ca ‘‘paṭisandhikkhaṇe evā’’ti niyamo na gahetabbo, evaṃ ‘‘ekakkhaṇe eva pātubhāvo’’tipi niyamo na gahetabboti dassento <span class="bld">‘‘na paneta’’</span>ntiādimāha. <span class="bld">Taṃdīpanatthamevā</span>ti asamānakālatādīpanatthameva, na sahuppādadīpanatthaṃ. Addhānaparicchedakathā hi ayanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yadi eva</span>nti yathā phalapattāni, evaṃ rūpārūpadhammā yadi dandhalahuparivattino. <span class="bld">Asamānaddhattā</span>ti atulyakālattā. <span class="bld">Nicchiddesū</span>ti nibbivaresu. Tena nirantarappavattiṃ eva vibhāveti. <span class="bld">Aya</span>nti addhānaparicchedakathā. Cittajarūpādīnaṃ na tathā nirantarabhāvena pavatti, yathā kammajarūpānanti āha <span class="bld">‘‘kammajarūpappavattiṃ sandhāyā’’</span>ti. Kammajarūpānaṃ vā itaresaṃ mūlabhāvato padhānanti <span class="bld">‘‘kammajarūpappavattiṃ sandhāyā’’</span>ti vuttaṃ. Acittuppādakattā abyābajjhatāya nirodhasamāpattiyā nibbānapaṭibhāgatā veditabbā. <span class="bld">Pade padaṃ akkamitvā</span>ti lakuṇḍakapādatāya attano akkantapadasamīpe padaṃ nikkhipitvā. Yo hi sīghapadavikkamo lakuṇḍakapādo, so idhādhippetoti āha <span class="bld">‘‘lahuṃ lahuṃ akkamitvāti attho’’</span>ti. <span class="bld">Saheva nirujjhantī</span>ti rūpaṃ kammajamidhādhippetanti katvā vuttaṃ. Utujaṃ pana cutito uddhampi pavattati eva. <span class="bld">Pubbe vutta</span>nti ‘‘rūpassa sattarasacittakkhaṇā, arūpassa tato ekabhāgo’’ti (vibha. mūlaṭī. 20 pakiṇṇakakathāvaṇṇanā) evaṃ vuttaṃ addhānappakāraṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekuppādato</span>ti samānuppādato. Samānattho hi ayaṃ eka-saddo. <span class="bld">Eko daṭṭhabbākāro</span>ti eko ñātapariññāya passitabbākāro. Evañhi <a name="M0.0027"></a> soḷasākārā siyuṃ, itarathā vīsati, tato adhikā vā ete ākārā bhaveyyuṃ. <span class="bld">Tassā</span>ti pacchimakammajassa. <span class="bld">Heṭṭhā soḷasake</span>ti pariyosānasoḷasakassa anantarātītasoḷasake. <span class="bld">Pacchimassā</span>ti tattha pacchimacittassa. Nānānirodhabhāvaṃ viya ekuppādabhāvampi pacchimakammajassa ṭhapane kāraṇaṃ anicchanto <span class="bld">‘‘yadi panā’’</span>ti sāsaṅkaṃ vadati. <span class="bld">‘‘Sabbampī’’</span>tiādinā tattha atippasaṅgaṃ dasseti. <span class="bld">Vajjetabbaṃ</span> nānuppādaṃ ekanirodhaṃ. <span class="bld">Gahetabbaṃ</span> ekuppādanānānirodhaṃ. Ubhayampi <span class="bld">tadā natthi</span> anuppajjanato. Tenevāha <span class="bld">‘‘kammajarūpassa anuppattito’’</span>ti. <span class="bld">Tato pubbe</span>ti pacchimakammajarūpuppajjanato oraṃ. <span class="bld">Aññassā</span>ti yassa cittassa uppādakkhaṇe uppannaṃ, tato aññassa cittassa. Ṭhitikkhaṇe uppannassa ekuppādatā, bhaṅgakkhaṇe uppannassa nānānirodhatā ca natthīti āha <span class="bld">‘‘ṭhitibhaṅgakkhaṇesu</span> <a name="V0.0026"></a> <span class="bld">uppannarūpāni vajjetvā’’</span>ti. <span class="bld">Tenā</span>ti rūpena. <span class="bld">‘‘Saṅkhalikassa viya sambandho’’</span>ti etena avicchinnasambandho idha ‘‘paveṇī’’ti adhippetoti dasseti. <span class="bld">Aññathā</span>ti vicchijjamānampi gahetvā ‘‘paveṇī’’ti vuccamāne. Na hi rūpadhammānaṃ arūpadhammānaṃ viya anantarapaccayabhāvo atthīti rūpadhammānaṃ bhaṅgakkhaṇe uppannarūpadhamme aggahetvā <span class="bld">‘‘aṭṭhacattālīsā’’</span>ti vuttaṃ. Tesaṃ pana gahaṇe ekūnapaññāsāva siyāti āha <span class="bld">‘‘ekūnapaññāsakammajiyavacanaṃ kattabbaṃ siyā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sudīpanattā</span>ti sukhadīpanattā, nayadassanabhāvena vā suṭṭhu dīpanattā. Tenevāha <span class="bld">‘‘etena hi nayenā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">ta</span>nti rūpaṃ. <span class="bld">Tenā</span>ti rūpena. <span class="bld">Ubhayatthā</span>ti pacchimakammajarūpappavattiyaṃ, tato pubbe ca. <span class="bld">Aññassā</span>ti ekassa cittassa ṭhitikkhaṇe uppajjitvā tato aññassa cittassa. <span class="bld">Tassā</span>ti rūpassa. Ettha ca pacchimakammajarūpappavattiyaṃ nirujjhanakanti vuttaṃ tato puretarappavattaṃ rūpaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">Catusantatikarūpenā</span>tiādi yathāvuttasaṅgahagamanadassanaṃ. <span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ nānuppādekanirodhatādīpane. <span class="bld">Ṭhitikkhaṇe</span>ti arūpassa rūpassa ca ṭhitikkhaṇe uppannassa rūpassa ca arūpassa ca dassitattā. <span class="bld">Adassitassā</span>ti yathā eva ettha, evaṃ tattha vibhajitvā adassitassa. Kasmā panettha pacchimakammajena dīpanāyaṃ samatiṃsakammajarūpaggahaṇaṃ katanti āha <span class="bld">‘‘samatiṃsa…pe… yojita’’</span>nti. Tato kammato jātā <span class="bld">taṃkammajā,</span> tesu. Saṅkharotīti saṅkhāro, jīvitañca taṃ saṅkhāro cāti <span class="bld">jīvitasaṅkhāro,</span> āyu. Jīvitena saṅkharīyantīti <span class="bld">jīvitasaṅkhārā,</span> usmādayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aññassa</span> <a name="M0.0028"></a> <span class="bld">uppādakkhaṇe</span>ti yassa cittassa uppādakkhaṇe uppannaṃ rūpaṃ aññassa tato sattarasamassa uppādakkhaṇe, ṭhitikkhaṇe uppannaṃ aññassa ṭhitikkhaṇeti sambandho. <span class="bld">‘‘Vuttanti adhippāyo’’</span>ti idaṃ pāḷiyā virujjhantampi aṭṭhakathāyaṃ āgatabhāvadassanatthaṃ vuttanti ayamettha adhippāyoti attho. <span class="bld">Kasmā</span>ti cittasamuṭṭhānarūpaṃ sandhāya pāḷi pavattā, aṭṭhakathāyaṃ pana kammajarūpanti sā tāya kena kāraṇena virujjhatīti āha <span class="bld">‘‘catu…pe… bhavitabbattā’’</span>ti, nipphannassāti adhippāyo. Tenāha <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘yo cāyaṃ cittasamuṭṭhānassa…pe… kammādisamuṭṭhānassāpi ayameva khaṇaniyamo’’ti (vibha. aṭṭha. 26 pakiṇṇakakathā). <span class="bld">Etehī</span>ti yathānīto yamakapāṭho, ‘‘kāyasaṅkhāro cittasamuṭṭhāno’’tiādiko aṭṭhakathāpadesoti etehi<a name="V0.0027"></a>. <span class="bld">Natthiyeva</span> ekuppādaekanirodhadīpanatoti adhippāyo. Tena hi vuttaṃ ‘‘yena cittena saddhiṃ uppajjati, tato paṭṭhāya sattarasamena saddhiṃ nirujjhatī’’tiādi.</p>
- <p class="bodytext">Puna <span class="bld">‘‘etehī’’</span>ti iminā ekuppādanānānirodhanānuppādaekanirodhadīpanavasena pavattā aṭṭhakathāpadesā gahitāti veditabbaṃ, ubhayatthāpi vā etehi ācariyehīti attho. Tatiyo bhāgo, tena adhikā soḷasacittakkhaṇāyukatā <span class="bld">tatiya…pe… yukatā</span> vuttāti sambandho. <span class="bld">Tatiya bhāgo</span>ti ca uppādaṭṭhitikkhaṇe upādāya bhaṅgakkhaṇo adhippeto. Yasmiṃ ekādasa cittakkhaṇā atītā, avasesapañcacittakkhaṇāyuke, yasmiṃ pañcadasa cittakkhaṇā atītā, avasesaekacittakkhaṇāyuke tasmiṃyeva ārammaṇeti yojetabbaṃ. Ubhayañcetaṃ yathākkamaṃ manodvāre pañcadvāre ca āpāthagataṃ veditabbaṃ. Na kho panevaṃ sakkā viññātuṃ ekacittakkhaṇātītaṃ ārammaṇaṃ sandhāya <span class="bld">paṭiccasamuppādavibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ</span> (vibha. aṭṭha. 227) tathā vuttanti dassento <span class="bld">‘‘na hi sakkā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Pañcadasā</span>ti atirekapañcadasa cittakkhaṇā atītāti sambandho. <span class="bld">‘‘Tasmā’’</span>tiādinā yattha khaṇekadesaṃ aggahitanti na sakkā vattuṃ, tameva dasseti. Evaṃ tāva na rūpaṃ sattarasacittakkhaṇāyukaṃ, nāpi tatiyabhāgādhikasoḷasacittakkhaṇāyukaṃ, atha kho soḷasacittakkhaṇāyukamevāti dassitaṃ hoti.</p>
- <p class="indent">Kasmā <a name="M0.0029"></a> panettha rūpameva samānepi aniccasaṅkhatādibhāve cirāyukaṃ jātanti? Dandhaparivattibhāvato. Arūpadhammā hi sārammaṇā cittapubbaṅgamā, te yathābalaṃ attano ārammaṇavibhāvanavasena pavattantīti tadatthanipphattisamanantarameva nirujjhanato lahuparivattino. Tenāha bhagavā, ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi evaṃ lahuparivattaṃ, yadidaṃ, bhikkhave, citta’’nti (a. ni. 1.48). Rūpadhammā pana anārammaṇā, te ārammaṇavasena arūpadhammehi vibhāvetabbā. Sā ca nesaṃ vohārānuguṇā vibhāvetabbatā attano dandhaparivattitāya, tesañca lahuparivattitāya soḷasahi sattarasahi vā cittakkhaṇehi nippajjatīti rūpamevettha cirāyukaṃ jātaṃ. Kiñca – lahuviññāṇavisayasantatimattādhīnavuttitāya tiṇṇaṃ khandhānaṃ, ārammaṇūpaladdhimattabhāvato viññāṇassa ca lahuparivattitā, dandhamahābhūtappaccayatāya pana rūpassa dandhaparivattitā. Nānādhātūsu tathāgatasseva yathābhūtañāṇaṃ, tena ca rūpameva purejātapaccayo vutto, pacchājātapaccayo ca tassevāti na ettha aniccasaṅkhatādibhāvasāmaññena <a name="V0.0028"></a> rūpārūpaṃ samānāyukaṃ parikappetabbaṃ. Vuttanayena rūpameva cirāyukanti niṭṭhamettha gantabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Yathā ca rūpassa sattarasacittakkhaṇāyukatā, tatiyabhāgādhikasoḷasacittakkhaṇāyukatā vā na hoti, taṃ dassetvā yvāyaṃ aṭṭhakathāyaṃ cittassa ṭhitikkhaṇe rūpuppādo vutto, tattha ṭhitikkhaṇameva tāva cittassa ananujānanto <span class="bld">‘‘yo cettha…pe… vicāretabbo’’</span>ti vatvā yamake uppannauppajjamānavārādipāḷiṃ āharanto <span class="bld">‘‘cittayamake’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">paripuṇṇavissajjane</span>ti ubhayampi yamakapadaṃ ahāpetvā katavissajjane. <span class="bld">Uppādakkhaṇe anāgatañcā</span>ti uppādakkhaṇe ca cittaṃ, anāgatañca cittaṃ na niruddhaṃ, nirujjhamānanti attho. <span class="bld">Ṭhitikkhaṇābhāvaṃ cittassa dīpetī</span>ti uppannauppajjamānavārādīsu ‘‘ṭhitikkhaṇe’’ti avacanaṃ cittassa ṭhitikkhaṇaṃ nāma natthīti imamatthaṃ dīpeti bodheti. Na hi yathādhammasāsane abhidhamme labbhamānassa avacane kāraṇaṃ dissatīti adhippāyo. Na kevalamabhidhamme avacanameva cittassa ṭhitikkhaṇābhāvajotakaṃ, apica kho <a name="M0.0030"></a> suttantapāḷipīti dassento <span class="bld">‘‘suttesupī’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">aññathattaṃ</span> nāma pubbāparaviseso. <span class="bld">Khaṇadvayasamaṅgiṃ ṭhita</span>nti paccuppannassa ṭhitabhāvamāha. Aññathattaṃ pana santāneyeva veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca keci ‘‘yathābhūto dhammo uppajjati, kiṃ tathābhūtova bhijjati, udāhu aññathābhūto? Yadi tathābhūtova bhijjati, na jaratāya sambhavo. Atha aññathābhūto, añño eva soti sabbathāpi ṭhitikkhaṇassa abhāvoyevā’’ti vadanti. Tattha ekadhammādhārabhāvepi uppādanirodhānaṃ aññova uppādakkhaṇo, añño nirodhakkhaṇo. Uppādāvatthañhi upādāya uppādakkhaṇo, nirodhāvatthaṃ upādāya nirodhakkhaṇo. Uppādāvatthāya ca bhinnā nirodhāvatthāti ekasmiṃyeva sabhāvadhamme yathā icchitabbā, aññathā aññova dhammo uppajjati, añño dhammo nirujjhatīti āpajjeyya, evaṃ nirodhāvatthāya viya nirodhābhimukhāvatthāyapi bhavitabbaṃ. Sā ṭhiti, jaratā cāti sampaṭicchitabbametaṃ. Yadi evaṃ kasmā pāḷiyaṃ ṭhitikkhaṇo na vuttoti? Vineyyajjhāsayānurodhena nayadassanavasena pāḷi gatāti veditabbā. Abhidhammadesanāpi hi kadāci vineyyajjhāsayānurodhena pavattati. Tathā hi rūpassa uppādo ‘‘upacayo, santatī’’ti bhinditvā desito. Hetusampayuttadukādidesanā cettha nidassitabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Yassa</span> <a name="V0.0029"></a> <span class="bld">vā panā’’</span>tiādi pucchāvacanaṃ. Tassa <span class="bld">‘‘no’’</span>ti vissajjanaṃ. <span class="bld">Samudayasaccaṃ nirujjhatī</span>ti cittuppādassa nirodhakkhaṇo vutto. Ayamettha adhippāyo – yadi cittassa bhaṅgakkhaṇe rūpaṃ uppajjeyya, taṃ dukkhasaccanti katvā ‘‘no’’ti vattuṃ na sakkā, vuttañcetaṃ. Tasmā viññāyati ‘‘cittassa nirodhakkhaṇe rūpuppādo natthī’’ti. Tayidamakāraṇaṃ. Arūpalokañhi sandhāya, cittasamuṭṭhānarūpaṃ vā ‘‘no’’ti sakkā vattunti. Ayañhi yamakadesanāya pakati, yadidaṃ yathāsambhavayojanā. Etena ‘‘na ca cittasamuṭṭhānarūpamevā’’tiādivacanaṃ paṭikkhittaṃ daṭṭhabbaṃ. Atha vā paccāsattiñāyena yaṃ samudayasaccaṃ nirujjhati, tena yaṃ dukkhasaccaṃ uppādetabbaṃ cittacetasikatappaṭibaddharūpasaṅkhātaṃ, tassa tadā uppatti natthīti ‘‘no’’ti vissajjanaṃ, na sabbassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sahuppādekanirodhavacanato</span>ti ‘‘yassa kāyasaṅkhāro nirujjhati, tassa cittasaṅkhāro nirujjhatīti? Āmantā’’ti (yama. 2.saṅkhārayamaka.79) evaṃ sahuppādasahanirodhavacanato. <span class="bld">Tena vacanenā</span>ti ‘‘yassa kāyasaṅkhāro’’tiādivacanena. <span class="bld">Aññarūpāna</span>nti <a name="M0.0031"></a> kammautuāhārajarūpānaṃ. <span class="bld">Sahuppādasahanirodhādikāna</span>nti etthāyaṃ yojanā – appaṭikkhittasahuppādasahanirodhaananuññātanānuppādanānānirodhaanivāritaabyākatabhāvānaṃ kammajādīnanti. <span class="bld">Etenā</span>ti ‘‘yassa kusalā dhammā uppajjantī’’tiādikena (yama. 3.dhammayamaka.163) pāṭhena, ‘‘na cittasamuṭṭhānarūpamevā’’ti yuttivacanena ca. <span class="bld">Yamakapāḷianussaraṇe</span>ti yathādassitacittayamakapāḷiyā yathārutavaseneva anussaraṇe vijjamāne. <span class="bld">Bhijjamānatā</span>ti cittassa bhijjamānatā nāma nirujjhamānatā ṭhitiyā abhāvato. <span class="bld">Sahāyabhāvaṃ nāpi gacchati</span> nissayatthibhāvādinā paccayabhāvābhāvato. Uppādakkhaṇe eva hi anantarādipaccayalābhena cittassa balavatā. <span class="bld">Evañca satī</span>ti evañca utunāpi bhavaṅgacittassa uppādakkhaṇeyeva rūpasamuṭṭhāpane sati. <span class="bld">Taṃcittakkhaṇe</span>ti tassa cittassa khaṇe, khaṇadvayepīti attho. <span class="bld">Tenevā</span>ti atilahuparivattibhāveneva. Atha vā <span class="bld">tenevā</span>ti dandhaparivattikatāya rūpassa sakalaṃ ekacittakkhaṇaṃ uppajjamānabhāveneva. <span class="bld">Ta</span>nti cittaṃ. Paṭisandhicittaṃ sampayuttadhammānaṃ viya sahajātarūpadhammānampi sahajātādipaccayena paccayo hotīti āha <span class="bld">‘‘paṭisandhito uddha’’</span>nti. Cittasamuṭṭhānānaṃ cittaṃ sahajātādipaccayo hotiyevāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘acittasamuṭṭhānāna’’</span>nti. <span class="bld">Tadanantara</span>nti yena cittena sahuppannaṃ, tassa cittassa anantaraṃ. <span class="bld">Ta</span>nti rūpaṃ. <span class="bld">Tadanantaraṃ citta</span>nti sahuppannacittānantaraṃ cittaṃ. <span class="bld">Yadi eva</span>nti yadi sakalaṃ cittakkhaṇaṃ rūpaṃ uppajjamānameva hoti, cittassa <a name="V0.0030"></a> uppādakkhaṇe eva rūpassa uppādārambhoti āha <span class="bld">‘‘na, cittanirodhakkhaṇe rūpuppādārambhābhāvato’’</span>ti. <span class="bld">Cittakkhaṇe</span>ti attanā sahuppannacittassa khaṇe. <span class="bld">Ta</span>nti rūpaṃ. <span class="bld">Rūpasamuṭṭhāpanapurejātapaccayakicca</span>nti rūpasamuṭṭhāpanakiccañca purejātapaccayakiccañca. <span class="bld">Ṭhitippattivisesālābha</span>nti ṭhitippattiyā laddhabbo yo viseso, tassa alābhaṃ. <span class="bld">Idaṃ vutta</span>nti ‘‘yena sahuppajjati, taṃcittakkhaṇe rūpaṃ uppajjamānamevā’’ti idaṃ pariyāyena vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Yaṃ yassa sambandhibhāvena vuttaṃ, taṃ dūre ṭhitampi tena sambandhanīyanti āha <span class="bld">‘‘tato paraṃ…pe… etena saha sambandho’’</span>ti. Tasmā ‘‘tato’’ti ettha taṃsaddena cutiṃ paccāmasatīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘cutito paranti attho’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Natthīti</span> <a name="M0.0032"></a> <span class="bld">katvā</span>ti yadipi yathā aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, tathā ekuppādekanirodhatā rūpānaṃ arūpehi, arūpānañca rūpehi natthi. Yathā ca amhehi vuttaṃ, tathā atthevāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Catutthassa pakārassa vuccamānattā <span class="bld">‘‘tayo pakāre āhā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tesaṃyeva rūpānaṃ kāyavikāro’’tiādinā parinipphannānaṃ vikārādibhāvaṃ dassetvā ‘‘sabbaṃ parinipphannaṃ saṅkhatamevā’’ti vadantena parinipphannatāpariyāyo dassito. <span class="bld">Pubbantāparantaparicchinno</span>ti pātubhāvaviddhaṃsabhāvaparicchinno, udayabbayaparicchinno vā. ‘‘Ayaṃ datto nāma hotū’’tiādinā nāmakaraṇaṃ <span class="bld">nāmaggahaṇaṃ. Samāpajjanaṃ</span> nirodhasamāpattiyā samathavipassanānukkamena nāmakāyassa nirodhameva. <span class="bld">Ādi</span>-saddena sattakasiṇādipaññattiyā paññāpanaṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Nipphādiyamāno</span>ti sādhiyamāno.</p>
- <p class="centered">Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Kamādivinicchayakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Uppattikkamādīsu <a name="V0.0031"></a> desanākkamopi labbhatevāti <span class="bld">‘‘cattāro satipaṭṭhānātiādiko desanākkamovā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Anupubbukkaṃsato</span>ti dānasīlakāmādīnavādidassananekkhammakathānaṃ anukkamena ukkaṭṭhabhāvato kathānaṃ anupubbukkaṃsatā vuttā. Tena ukkaṃsakkamo nāmāyaṃ visuṃ kamoti dasseti. Tathāpi dānādīnaṃ desanākkamāvarodhane kāraṇamāha <span class="bld">‘‘uppattiādivavatthānābhāvato’’</span>ti. Tattha <span class="bld">ādi</span>-saddena pahānapaṭipattibhūmikkame saṅgaṇhāti. ‘‘Cakkhuādīnampi visayabhūta’’nti iminā pañcarūpindriyagocaratā adhippetāti āha <span class="bld">‘‘ekadesenā’’</span>tiādi. <span class="bld">Ekadesenā</span>ti bāhiroḷārikāyatanehi. <span class="bld">Etthā</span>ti ‘‘yaṃ vedayati, taṃ sañjānātī’’ti etasmiṃ pade vuttanayena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃsabhāvatānivattanattha</span>nti anāsavadhammasabhāvatānivattanatthaṃ. <span class="bld">Anāsavā khandhesveva vuttāti attho</span> sāsavānampi khandhesu vuttattā. Nanu ca anāsavadhammo khandhesu avuttopi atthīti? Saccaṃ atthi, khandhādhikāre khandhapariyāpannā eva anāsavā gayhantīti nāyaṃ doso.</p>
- <p class="bodytext">Yathā <a name="M0.0033"></a> phassādayo visesato tadanuguṇavuttitāya saṅkhatābhisaṅkharaṇasabhāvāti saṅkhārakkhandhe samavaruddhā, na evaṃ vedanāsaññāviññāṇānīti rūpadhammā viya tāni visuṃ khandhabhāvena vuttāni. Etena phassādīnaṃ visuṃ khandhasaddavacanīyatābhāvo vuttoti veditabbo. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘phusanādayo panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Itiādīnañca suttāna</span>nti ettha <span class="bld">ādi</span>-saddena ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati rūpaṃ upādāya rūpaṃ abhinivissa uppajjanti saṃyojanābhinivesavinibandhā. Vedanāya…pe… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe sati viññāṇaṃ upādāya viññāṇaṃ abhinivissa uppajjanti saṃyojanābhinivesavinibandhā’’ti (saṃ. ni. 3.158), tathā ‘‘ahaṃ rūpaṃ, mama rūpanti pariyuṭṭhaṭṭhāyī hotī’’ti (saṃ. ni. 3.1) ca evamādīnaṃ suttapadānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Etenā</span>ti attanā dassitasuttena. <span class="bld">Vakkhamānasuttavasena cā</span>ti ‘‘rūpe kho, bhikkhave, satī’’tiādikassa <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> (vibha. aṭṭha. 26 pakiṇṇakakathā) vakkhamānassa suttassa vasena. <span class="bld">‘‘Parittārammaṇādivasena na vattabbā’’</span>ti etena navattabbārammaṇāpi diṭṭhi khandhe eva nissāya uppajjati, pageva khandhārammaṇāti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vedanākāraṇāyā</span>ti <a name="V0.0032"></a> vedanāyātanāya. <span class="bld">Chādāpanato</span>ti rocāpanato. <span class="bld">Bāhullenā</span>ti bahulabhāvena. Upādānakkhandhā hi bāhullappavattikā, na itare.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Puṭaṃ katvā</span>ti ca chattasadisaṃ puṭaṃ bandhaṃ katvā. <span class="bld">Vatthumhī</span>ti cakkhādivatthumhi. <span class="bld">Vaṭṭagatavedanaṃ sandhāya vuttaṃ</span>. Sā hi idha daṭṭhabbabhāve ṭhitā. <span class="bld">Ūnehī</span>ti vatthunā, kilesehi ca ūnehi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Māyāyā</span>ti indajālādimāyāya payogo māyāti adhippāyenāha <span class="bld">‘‘māyāya dassitaṃ rūpaṃ ‘māyā’ti āhā’’</span>ti. <span class="bld">Vatthubhāvādito</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena ārammaṇasampayuttādike saṅgaṇhāti. <span class="bld">Katthacī</span>ti rūpakkhandhādike. <span class="bld">Koci viseso</span>ti asubhādikova.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tassā</span>ti ajjhattikarūpassa. Yassa kāmarāgappahānamukhena sabbarāgappahānaṃ sambhavati, taṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘kāmarāgamukhena vā sabbalobhappahānaṃ vadatī’’</span>ti. <span class="bld">Yojetabba</span>nti vedanāya chandarāgaṃ pajahanto tassā samudayabhūte <a name="M0.0034"></a> phassepi chandarāgaṃ pajahatīti yojetabbanti. Pariññattayassa yojanā pākaṭā eva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tato</span>ti dukkhuppādanasukhavināsanānaṃ adassanato. <span class="bld">Bhindatī</span>ti vināseti. <span class="bld">Ta</span>nti manosañcetanāhāraṃ ñātatīraṇapariññāhi pariggaṇhāti tīreti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ pajahanto</span>ti avijjaṃ pajahanto. <span class="bld">Parāmaṭṭha</span>nti parāmāsasaṅkhātāya diṭṭhiyā niccādivasena gahitaṃ. <span class="bld">Viññāṇaṃ niccato passanto diṭṭhupādānaṃ upādiyatī</span>ti ayamattho ‘‘tadevidaṃ viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati, anañña’’ntiādisuttapadehi (ma. ni. 1.396) dīpetabbo.</p>
- <p class="centered">Kamādivinicchayakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. <span class="bld">Taṃ</span> <a name="V0.0033"></a> <span class="bld">vatvā</span>ti taṃ bhūmivasena jānitabbataṃ ‘‘sabbāpi catubhūmikavedanā’’tiādinā vatvā. <span class="bld">Sampayuttato dassitatādī</span>ti ettha <span class="bld">ādi</span>-saddena hetujātibhūmiindriyavatthusamphassajabhedato dassitataṃ anavasesato saṅgaṇhāti.</p>
- <p class="bodytext">Yadipi taṃ-saddo pubbe vuttassa sāmaññato paṭiniddeso, tathāpi anantarameva paccāmasituṃ yutto itarattha asambhavatoti āha <span class="bld">‘‘aṭṭha…pe… yojanā’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Aṭṭhavidhattābhāvato’’</span>ti iminā taṃ asambhavaṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pūraṇatthameva vutto,</span> apubbatābhāvatoti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gahaṇavaḍḍhanavasenā</span>ti gahaṇassa vaḍḍhanavasena. <span class="bld">Gahaṇa</span>nti cettha kathanaṃ daṭṭhabbaṃ, tassa vaḍḍhanaṃ tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne avuttassa kathanaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘pubbe gahitato aññassa gahaṇaṃ vaḍḍhana’’</span>nti, tato eva ca <span class="bld">‘‘purimagahite aññupacayavasenā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Vaḍḍhanasaddo chedanattho’’</span>ti idaṃ yathā asivā ‘‘sivā’’ti, diṭṭhañca ‘‘adiṭṭha’’nti vuccati, evaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Nayanīharaṇa</span>nti nīyatīti nayo, desanā, tassa nīharaṇaṃ pavattanaṃ. <span class="bld">Vaḍḍhanakanayo</span>ti <a name="M0.0035"></a> yathāvuttavaḍḍhanakavasena pavatto desanānayo. <span class="bld">Aññe bhedā</span>ti ekavidhacatubbidhādayo bhedā. Yadi avisiṭṭhā, kasmā vuttāti āha <span class="bld">‘‘tathāpī’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">paññāppabhedajananattha</span>nti dhammavisayāya pabhedagatāya paññāya vineyyānaṃ nibbattanatthaṃ, vijjāṭṭhānādivasena vineyyānaṃ dhammapaṭisambhidāya uppādanatthanti attho. Abhiññeyyadhammavibhāgatāya sammasanavārassa visayabhāvato vuttaṃ <span class="bld">‘‘ekekassa vārassa gahitassa niyyānamukhabhāvato’’</span>ti. <span class="bld">Itarepi bhedā vuttā</span>ti duvidhatividhabhedānaṃ yaṃ nānattaṃ, tassa vasena itare bhedā anānattāpi yathāvuttakāraṇato vuttā. <span class="bld">‘‘Na kevala’’</span>ntiādinā bhedānaṃ aññamaññapekkhataṃ dassetvā <span class="bld">‘‘tasmā’’</span>tiādinā tesaṃ visiṭṭhataṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Yathā dukamūlakādīsu bhedā gaṇanānupubbiyā pavattā pabhedantarāpekkhā, na evamete. Ete pana sattavidhādibhedā pabhedantaranirapekkhā kevalaṃ bahuvidhabhāvasāmaññeneva vuttāti dasseti <span class="bld">‘‘aññappabhedanirapekkhā’’</span>tiādinā. Dukatikapadatthānaṃ yathārahaṃ apekkhitabbāpekkhakabhāvena vuttattā <a name="V0.0034"></a> yathā duke ṭhapetvā vuttā tikā tattha pakkhittā nāma jātā, evaṃ tikadukapadatthānaṃ apekkhitabbāpekkhakabhāvena vuttattā duke vatvā vuttesupi tikesu te pakkhittā nāma hontīti āha <span class="bld">‘‘parato…pe… yojitattā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samānavīthiya</span>nti ekavīthiyaṃ. <span class="bld">Cakkhusaṅghaṭṭanāyā</span>ti cakkhurūpapaṭighātena. <span class="bld">So</span>ti cakkhurūpapaṭighāto. <span class="bld">Taduppādikā</span>ti tassa cakkhusamphassassa uppādikā. <span class="bld">Sā</span>ti āvajjanavedanā. Nanu ca vedanāpaccayo phasso vutto, na phassapaccayā vedanāti? Na, vedanāsīsena cittuppādassa gahitattāti. <span class="bld">Tappayojanattā</span>ti cakkhusamphassapayojanattā. Payojayatīti <span class="bld">payojanaṃ,</span> phalaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpāvacarārūpāvacarānaṃ</span> vipākānanti adhippāyo. Te hi idha aggahitā. Tenevāha <span class="bld">‘‘tesaṃ sayameva manodvārabhūtattā’’</span>tiādi. <span class="bld">Tato</span>ti bhavaṅgato. <span class="bld">Cakkhusamphassapaccayādikusalādīna</span>nti ettha purimena <span class="bld">ādi</span>-saddena ‘‘sotasamphassapaccayā’’ti evamādayo saṅgahitā, dutiyena akusalādayo. ‘‘Kāmāvacaraaṭṭhakusalacittavasenā’’tiādinā kusalābyākatānampi kāmāvacarānaṃyeva yojitattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘samānavīthiyaṃ labbhamānatā</span> <a name="M0.0036"></a> <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ vuttā’’</span>ti. Vedanāpītisanidassanattikavajjānaṃ ekūnavīsatiyā tikānaṃ vasena <span class="bld">ekūnavīsaticatuvīsatikā</span>. Yadi asamānavīthiyampi kusalādīnaṃ labbhamānatā yojetabbā, atha kasmā samānavīthiyaṃyeva yojitāti āha <span class="bld">‘‘aṭṭhakathāyaṃ panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Tenevā</span>ti asamānavīthiyaṃ appaṭikkhittattāyeva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cittasambandho</span>ti cittena sambandho cittasambandhaṃ katvā cittasīsena vedanāya kathanaṃ. <span class="bld">Tikabhūmivasenā</span>ti kusalattikāditikavasena, kāmāvacarādibhūmivasena ca. <span class="bld">Dvāratikavasenā</span>ti cakkhādiuppattidvāravasena, kusalattikāditikavasena ca. <span class="bld">Yattha katthacī</span>ti dīpetabbassa atthassa visesābhāvato sattavidhabhedādīsu yattha katthaci. Na ca dvāraṃ anāmaṭṭhanti yojanā. Tena sattavidhabhedato tiṃsavidhabhede visesaṃ dasseti. Yadipi ubhayattha bhūmiyo āgatā, rūpāvacarādibhūmiāmasanena pana asamānavīthiyaṃ labbhamānatā dassitāti āha <span class="bld">‘‘atibyattā ca ettha samānāsamānavīthīsu labbhamānatā’’</span>ti. <span class="bld">Sukhadīpanāni honti</span> dvārabhūmiāmasanamukhena vedanākkhandhassa vibhattattā. <span class="bld">Na bhūmiyo apekkhitvā ṭhapitā</span>ti kathetabbabhāvena bhūmiyo apekkhitvā <a name="V0.0035"></a> na ṭhapitā, bhūmivibhāgena na kathitāti attho. <span class="bld">Apekkhitabbarahitā</span>ti dvārabhūmīnaṃ aggahitattā ākaṅkhitabbadvārādivisesarahitā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Upanissayakoṭiyā’’</span>ti ettha nippariyāyato pariyāyato ca upanissayakoṭidassanamukhena idhādhippetaupanissayakoṭiṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘saddhaṃ upanissāyā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">upanissayāna</span>nti vedanāya upanissayabhūtānaṃ. <span class="bld">Dassana</span>nti cakkhuviññāṇaṃ, disvā vā gahaṇaṃ. <span class="bld">Upanissayantabhāvenā</span>ti lāmakūpanissayabhāvena. Yadi ghāyanādīni upanissayo bhaveyyuṃ, pakatūpanissayāneva siyuṃ. Pakatūpanissayo ca nānāvīthiyaṃyevāti tadalābhavacanaṃ idha nānāvīthijotakanti dasseti <span class="bld">‘‘ghānādidvāresū’’</span>tiādinā. <span class="bld">Kasiṇaparikammādīna</span>nti kasiṇaparikammasamāpattinibbattanavipassanāvaḍḍhanādīnaṃ. <span class="bld">Tadalābho</span>ti upanissayālābho, so ca ghāyanādīhi paresaṃ paṭipattiyā jānituṃ asakkuṇeyyattā. Antimabhavikabodhisattādīnaṃ savanena vinā taṃphusanaṃ siyā mūlūpanissayoti <span class="bld">‘‘yebhuyyenā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sampannajjhāsayo</span>ti <a name="M0.0037"></a> vivaṭṭūpanissayasampattiyā sampannajjhāsayo. <span class="bld">Tenā</span>ti ‘‘evaṃ cakkhuviññāṇa’’nti vacanena. <span class="bld">Tadupanissaya</span>nti tato paraṃ uppannakasiṇarūpadassanādīnaṃ upanissayabhūtaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Thāmagamanaṃ nāma kāmarāgādīnaṃyeva āveṇiko sabhāvoti āha <span class="bld">‘‘appahīnakāmarāgādikassa vā’’</span>ti. ‘‘Rāgo uppanno’’tiādinā iṭṭhāniṭṭhārammaṇe rāgapaṭighānaṃ uppattivicāraṇāva vuttā, na nesaṃ kiccavisesoti kiccavisesena vutte dassento <span class="bld">‘‘asamapekkhanāyā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Pavattā</span> vedanāti attho. <span class="bld">Pakārantarenā</span>ti cakkhusamphassapaccayā uppannakilesānaṃ samatikkamanasaṅkhātena pakārantarena. <span class="bld">Tathā bhāvanāvasenā</span>ti ettha <span class="bld">tathā</span>-saddena cakkhusamphassassa catubhūmikavedanāya upanissayabhāvo eva pakārantarena kathitoti imamevatthaṃ ākaḍḍhati. Bhāvanāyevettha <span class="bld">pakārantaraṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbaṃ sammasanaṃ bhāvanā</span>ti veditabbā, na nīvaraṇappahānapariññāva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aññamaññassa cāti</span> phoṭṭhabbamahābhūtesu itarītarassa, āpodhātuyā ca vasena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tesa</span>nti <a name="V0.0036"></a> jātiādīnaṃ, kammatthe cetaṃ sāmivacanaṃ. Sahajātassa manosamphassassa balavapaccayabhāvaṃ dassetīti sambandho. <span class="bld">Tassa vā dassanassā</span>ti tassa vā jātiādike bhayato dassanavasena pavattassa kāmāvacarañāṇassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tadeva attano phalasseva phalabhāvenā</span>ti ‘‘manosamphasso’’ti phassassa kāraṇabhāvena yaṃ vuttaṃ, tadeva viññāṇaṃ attano phalassa phalabhāvena vuttassa phassassa ‘‘cakkhusamphassaja’’ntiādinā phalabhāvena vattuṃ na yuttaṃ. ‘‘Manosamphasso’’tiādinā labbhamānopi viññāṇaṃ paṭicca phassassa paccayabhāvo hetuphalasaṅkarapariharaṇatthaṃ na vuttoti vatvā yadipi phasso viññāṇassa paccayo hoti, na pana phassassa viya viññāṇaṃ so tassa visesapaccayo hotīti viññāṇassa cakkhusamphassajāditā na vuttāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘yasmā vā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">3. Pañhapucchakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para150"></a><span class="paranum">150</span>. <span class="bld">Taṃ</span> <a name="M0.0038"></a> <span class="bld">taṃ samudāya</span>nti taṃ taṃ cittuppādasaṅkhātadhammasamudāyaṃ, anavasesarūpadhammasamudāyañca. <span class="bld">Yathāsambhava</span>nti copanaṃ patto saṃvaro chaṭṭhadvāre, itaro chasupīti evaṃ yathāsambhavaṃ. <span class="bld">Tato</span>ti abhijjhādomanassādito. <span class="bld">Yathāyoga</span>nti yo saṃvaritabbo, tadanurūpaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Katthacī</span>ti te eva parivaṭṭe sāmaññena vadati. <span class="bld">Katthacī</span>ti vā tesu parivaṭṭesu kismiñcipi padese. <span class="bld">Kiñcipi</span> appakampi. <span class="bld">Ekova paricchedo,</span> na āyatanavibhaṅgādīsu viya nānāti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Khandhavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">2. Āyatanavibhaṅgo</p>
- <p class="title">1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para154"></a><span class="paranum">154</span>. <span class="bld">Asādhāraṇato</span>ti <a name="M0.0039"></a><a name="V0.0037"></a> āveṇikato. Taṃ nesaṃ asādhāraṇabhāvaṃ vipakkhavasena patiṭṭhāpetuṃ sādhāraṇaṃ udāharaṇavasena dasseti <span class="bld">‘‘āyatanasaddattho viyā’’</span>ti. Atha vā cakkhādiattho eva cakkhādisaddavisesito āyatanatthoti taṃ tādisaṃ āyatanatthaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘āyatanasaddattho viya asādhāraṇato’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Yadi visayassādanattho cakkhu-saddo, sotādīnampi ayaṃ samaññā siyāti atippasaṅgaṃ pariharanto <span class="bld">‘‘satipī’’</span>tiādimāha. Dutiye atthavikappe <span class="bld">cakkhatī</span>ti viññāṇādhiṭṭhitaṃ samavisamaṃ ācikkhati, ācikkhantaṃ viya, vibhāventaṃ viya vā hotīti attho. <span class="bld">Rūpamiva</span> cakkhuviññeyyaṃ viya <span class="bld">saviggahamiva</span> sabimbakaṃ viya vaṇṇavācako rūpa-saddo adhippetoti āha <span class="bld">‘‘vitthāraṇaṃ vā rūpasaddassa attho’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vacanamevā</span>ti saviññattikasaddameva. <span class="bld">Gamīyatī</span>ti upanīyati. Ajjhoharaṇassa rasaggahaṇamūlatāvacanena rasassa paramparāya jīvitahetutaṃ dasseti. Rasanimittañhi <span class="bld">rasaggahaṇaṃ,</span> rasaggahaṇanimittaṃ <span class="bld">ajjhoharaṇaṃ,</span> taṃnimittaṃ <span class="bld">jīvita</span>nti. Rasaggahaṇamūlatā ca ajjhoharaṇassa yebhuyyato veditabbā. Dissati apadissati etena phalanti deso, hetūti āha <span class="bld">‘‘uppattidesoti uppattikāraṇa’’</span>nti. <span class="bld">Tathā</span>ti cakkhāyatanādippakārena. <span class="bld">Manogocarabhūtā</span>ti manaso eva gocarabhūtā. <span class="bld">Sāmaññalakkhaṇenevā</span>ti anubhavanādivisesalakkhaṇaṃ aggahetvā dhammabhāvasaṅkhātasādhāraṇalakkhaṇeneva<a name="V0.0038"></a>. <span class="bld">Ekāyatanattaṃ upanetvā vuttā</span> dvādasa ekasabhāvattā bhinditvā vacane payojanābhāvā. Dvārālambanavibhāgadassanatthā hi āyatanadesanāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pubbantato</span>ti purimabhāgato pākabhāvato. Pākabhāvo hi sabhāvadhammānaṃ pubbanto, viddhaṃsābhāvo aparanto.</p>
- <p class="bodytext">Nivāsaṭṭhānādīsu āyatana-saddo na āyatanatthādīsu viya padatthavivaraṇamukhena pavatto, atha kho tasmiṃ tasmiṃ devagharādike niruḷhatāya evamatthoti āha <span class="bld">‘‘ruḷhivasena āyatanasaddassatthaṃ vattu’’</span>nti. <span class="bld">Mano</span>ti dvārabhūtamano<a name="M0.0040"></a>. <span class="bld">Nissayabhāvo</span>ti ettha nissayasadiso nissayo, sadisatā ca phalassa tappaṭibaddhavuttitāya daṭṭhabbā. <span class="bld">Vacanīyattho</span> bhāvattho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tāvatvato</span>ti tattakato. <span class="bld">Ūnacodanā</span>ti dvādasato ūnāni kasmā na vuttānīti codanā. Yadi cakkhuviññāṇādīnaṃ asādhāraṇaṃ dhammajātaṃ dhammāyatanaṃ, evaṃ sante cakkhādīnampi dhammāyatanabhāvo siyāti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘satipī’’</span>tiādi. <span class="bld">Dvārārammaṇabhāvehī</span>ti na ārammaṇabhāveneva asādhāraṇaṃ, atha kho dvārārammaṇabhāvehi asādhāraṇaṃ sambhavatīti vacanaseso.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yebhuyyasahuppattiādīhī</span>ti yebhuyyena cakkhāyatanādīni kassaci kadāci ekato uppajjanti. ‘‘Kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci ekādasāyatanāni uppajjantī’’ti hi vuttaṃ. Tasmā āyatanānaṃ uppattikkamo tāva na yujjati, na pahānakkamo kusalābyākatānaṃ appahātabbato, na paṭipattikkamo akusalānaṃ, ekaccaabyākatānañca appaṭipajjanīyato, na bhūmikkamo aḍḍhekādasannaṃ āyatanānaṃ ekantakāmāvacarattā, itaresaṃ catubhūmipariyāpannattā, ekaccassa lokuttarabhāvato ca. Evaṃ uppattikkamādiayuttiyojanā veditabbā. Yesu vijjamānesu attabhāvassa paññāpanā, te ‘‘mayhaṃ cakkhu’’ntiādinā adhikasinehavatthubhūtā cakkhādayo yathā ajjhattikatāya, evaṃ dassanādikiccakaraindriyatā ca padhānāti āha <span class="bld">‘‘ajjhattikabhāvena, visayibhāvena cā’’</span>ti. <span class="bld">Ghānādikkamenā</span>ti ghānaṃ jivhā kāyoti iminā kamena.</p>
- <p class="bodytext">Paccuppannārammaṇattā vā cakkhādīni paṭhamaṃ vuttāni, mano pana kiñci paccuppannārammaṇaṃ<a name="V0.0039"></a>, kiñci yāvanavattabbārammaṇanti pacchā vuttaṃ. Paccuppannārammaṇesupi upādārūpārammaṇāni cattāri paṭhamaṃ vuttāni, tato bhūtarūpārammaṇaṃ. Upādārūpārammaṇesupi dūratare dūre, sīghataraṃ sīghañca ārammaṇasampaṭicchanadīpanatthaṃ cakkhādīnaṃ desanākkamo. Cakkhusotadvayañhi dūragocaranti paṭhamaṃ vuttaṃ. Tatrāpi cakkhu dūrataragocaranti sabbapaṭhamaṃ vuttaṃ. Passantopi hi dūratare nadisotaṃ na tassa saddaṃ suṇāti. Ghānajivhāsupi ghānaṃ sīghataravuttīti <a name="M0.0041"></a> paṭhamaṃ vuttaṃ. Purato ṭhapitamattassa hi bhojanassa gandho gayhatīti. Yathāṭhānaṃ vā tesaṃ desanākkamo. Imasmiñhi sarīre sabbupari cakkhussa adhiṭṭhānaṃ, tassa adho sotassa, tassa adho ghānassa, tassa adho jivhāya, tathā kāyassa yebhuyyena, mano pana arūpībhāvato sabbapacchā vutto. Taṃtaṃgocarattā tassa tassānantaraṃ bāhirāyatanāni vuttānīti vuttovāyamatthoti evampi imesaṃ kamo veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tato</span>ti hadayavatthubhedato. Yañhi hadayavatthuṃ nissāya ekaṃ manoviññāṇaṃ pavattati, na tadeva nissāya aññaṃ pavattati. <span class="bld">Niddesavasenā</span>ti saṅkhepavitthāraniddesavasena. <span class="bld">Yojetabbaṃ</span> ‘‘kusalasamuṭṭhānaṃ kusalasamuṭṭhānassa sabhāga’’ntiādinā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabhāvo</span>ti visayivisayabhāvo, tadabhinibbattiyañca yogyatā. <span class="bld">Kāraṇasamatthatā</span>ti kāraṇabhūtā samatthatā paccayabhāvo. <span class="bld">Dvārādibhāvo</span>ti dvārārammaṇe dvāravuttibhāvo. <span class="bld">Imasmiṃ atthe</span>ti anantaraṃ vuttaatthe. <span class="bld">Yasmā</span>ti yāya dhammatāya yena dvārādibhāvena kāraṇabhūtena. <span class="bld">Sambhavanavisesana</span>nti kiriyāya parāmasanamāha. <span class="bld">Yaṃ</span> sambhavanaṃ, dhammatāvesāti attho. <span class="bld">Rittakānevā</span>ti dhuvādibhāvarittakāneva. Visamādīsu ajjhāsayo etesanti visamādiajjhāsayāni, visamādiajjhāsayāni viya hontīti <span class="bld">visamādiajjhāsayāni,</span> cakkhādīni. <span class="bld">Visamabhāva…pe… vanabhāvehī</span>ti visamabhāvādisannissitaahiādisadisupādinnadhammehi cakkhādīhi, vanasannissitamakkaṭasadisena cittena ca abhiramitattā. <span class="bld">Vanabhāvo</span>ti hi vanajjhāsayoti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Purimantavivittatā</span>ti pubbabhāgaviraho. Uppādato purimakoṭṭhāso hi idha purimanto. <span class="bld">Aparante</span>ti aparabhāge, bhaṅgato uddhanti attho. Udayabbayaparicchinno hi sabhāvadhammo. Yaṃ sandhāya <a name="V0.0040"></a> vuttaṃ ‘‘anidhānagatā bhaggā, puñjo natthi anāgate’’ti (mahāni. 10). <span class="bld">Sadā abhāvo</span>ti na sadā abhāvapatiṭṭhāpanaṃ sabbakālampi natthīti, atha kho udayabbayaparicchinnattā sadābhāvapaṭikkhepoti āha <span class="bld">‘‘aniccalakkhaṇa’’</span>nti. <span class="bld">Sabhāvavijahana</span>nti bhaṅgappattimāha<a name="M0.0042"></a>. Viparivattanaṃ uppādajarāvatthāhi santānaṃ vinā na vikārāpattīti āha <span class="bld">‘‘santānavikārāpatti vā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jātidhammatādīhī</span>ti jātijarābyādhimaraṇādisabhāvatāhi. <span class="bld">Aniṭṭhatā</span>ti na iṭṭhatā, dukkhatāti attho. <span class="bld">Purimaṃ sāmaññalakkhaṇa</span>nti ‘‘paṭipīḷanaṭṭhenā’’ti pubbe sāmaññato vuttaṃ dukkhalakkhaṇaṃ. Paccayavasena dukkhanākārena pavattamānānaṃ sabhāvadhammānaṃ dukkhanaṃ puggalasseva vasena dukkhamatāti āha <span class="bld">‘‘puggalassa pīḷanato dukkhama’’</span>nti. <span class="bld">Dukkhavacana</span>nti ‘‘dukkha’’nti satthu vacanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Natthi etassa vasavattako’’</span>ti iminā natthi etassa attāti anattāti imamatthaṃ dasseti, <span class="bld">‘‘nāpi idaṃ vasavattaka’’</span>nti iminā pana na attāti anattāti. <span class="bld">Attano</span>ti niyakajjhattaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Parasmi</span>nti tato aññasmiṃ. <span class="bld">Parassa ca attanī</span>ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Taṃ etassa natthī</span>ti taṃ yathāvuttaparaparikappitaṃ vasavattakaṃ etassa cakkhādino natthi, etena catukoṭikasuññatāya saṅgaho daṭṭhabbo. ‘‘Suññaṃ taṃ tena vasavattanākārenā’’ti iminā ubhayathāpi avasavattanaṭṭhe dassitabbe tattha tāva ekaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘parassā’’</span>tiādiṃ vatvā puna <span class="bld">‘‘atha vā’’</span>tiādinā itaraṃ dasseti. Sāmi eva sāmiko, na sāmiko <span class="bld">assāmiko</span>ti evaṃ atthe gayhamāne ‘‘assāmikato’’ti padassa suññavisesanatāya payojanaṃ natthi. <span class="bld">Kāmakāriya</span>nti yathākāmakaraṇīyaṃ. <span class="bld">Avasavattanatthaṃ visesetvā dasseti</span> samāsadvayatthasaṅgahato.</p>
- <p class="bodytext">Sasantāne dhammānaṃ visadisuppatti idha bhāvasaṅkantigamanaṃ nāmāti āha <span class="bld">‘‘santatiyaṃ bhāvantaruppattiyevā’’</span>ti. Tathā visadisuppattiyaṃ purimākāravigamo pakatibhāvavijahananti āha <span class="bld">‘‘santatiyā yathāpavattākāravijahana’’</span>nti. Bhavatīti vā bhāvo, avatthāviseso, tassa saṅkamanaṃ <span class="bld">bhāvasaṅkanti</span>. Sabhāvadhammo hi uppādakkhaṇaṃ ṭhitikkhaṇañca patvā bhijjatīti uppādāvatthāya jarāvatthaṃ, tato bhaṅgāvatthaṃ saṅkamatīti vuccati. Tathā saṅkamato ca attalābhakkhaṇato uddhaṃ jarāmaraṇehi taṃsabhāvapariccāgo pakatibhāvavijahananti khaṇavasena cetaṃ yojetabbaṃ. <span class="bld">Pubbāparavasenā</span>ti <a name="V0.0041"></a> ca khaṇānaṃ pubbāparavasenāti attho sambhavati. <span class="bld">Ekatthattā</span>ti <a name="M0.0043"></a> samānādhikaraṇattā, na pana visesanavisesitabbabhāvānaṃ ekattā. ‘‘Cakkhuṃ anicca’’nti vutte ‘‘aniccaṃ cakkhu’’ntipi vuttameva hotīti ‘‘yaṃ cakkhu, taṃ aniccaṃ, yaṃ aniccaṃ, taṃ cakkhu’’nti āpannamevāti āha <span class="bld">‘‘aniccānaṃ sesadhammānampi cakkhubhāvo āpajjatī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tehi ca</span> aniccadukkhalakkhaṇehi ca <span class="bld">anattalakkhaṇameva visesena dassitaṃ</span> ‘‘yadaniccaṃ, taṃ dukkhaṃ, yaṃ dukkhaṃ, tadanattā’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.15, 45, 76, 85; 2.4.1, 2; paṭi. ma. 2.10) viya. <span class="bld">Dosalakkhaṇākāranidassanattho</span>ti dosassa lakkhitabbākāranidassanattho. <span class="bld">Evaṃ dukkhenā</span>ti evaṃ nānappakārena akkhirogādidukkhena ābādhatāya. <span class="bld">Anattalakkhaṇadīpakāna</span>nti anattatāpaññāpanassa jotakānaṃ upāyabhūtānaṃ. Na hi ghaṭabhedakaṇṭakavedhādivasena labbhamānā aniccadukkhatā sattānaṃ ekantato anattatādhigamahetū honti. Paccayapaṭibaddhatāabhiṇhasampaṭipīḷanādivasena pana labbhamānā honti. Tathā hi cakkhādīni kammādimahābhūtādipaccayapaṭibaddhavuttīni, tato eva ahutvā sambhavanti, hutvā paṭiventīti aniccāni, abhiṇhasampaṭipīḷitattā dukkhāni, evaṃbhūtāni ca avasavattanato anattakānīti pariggahe ṭhitehi samupacitañāṇasambhārehi passituṃ sakkā.</p>
- <p class="indent">Kathaṃ panetesaṃ hutvā abhāvo jānitabboti? Khaṇe khaṇe aññathattadassanato. Taṃ kathaṃ ñāyatīti? Yuttito. Kā panettha yuttīti? Visesaggahaṇaṃ. Yadi cakkhādīnaṃ khaṇe khaṇe aññathattaṃ na siyā, bahipaccayabhede yadidaṃ pacchā visesaggahaṇaṃ, taṃ na siyā. Yassa hi tādisaṃ khaṇe khaṇe aññathattaṃ natthi, tassa asati bahipaccayavisese kathaṃ pacchā visesaggahaṇaṃ bhaveyya, bhavati ca visesaggahaṇaṃ. Tasmā atthi nesaṃ khaṇe khaṇe aññathattaṃ yaṃ saṇikaṃ saṇikaṃ vaḍḍhentaṃ pacchā pākaṭataraṃ jāyatīti. Tathā hi sarīrassa tāva ānāpānānaṃ anavatthānato parissamato ca visesaggahaṇaṃ. Anavatthitā hi assāsapassāsā vātā vārena vārena pavattanato. Yadi hi assasite vā passassite vā sarīrassa koci pacchā viseso na siyā, na nesaṃ <a name="M0.0044"></a> koci bhedo siyā, diṭṭho ca so. Tasmā assasitaṃ sarīraṃ aññathā hontaṃ kamena tādisaṃ avatthaṃ pāpuṇāti. Yā passāsassa paccayo hoti, passasite ca puna tatheva assāsassa paccayo hotīti ānāpānānaṃ anavatthānatopi sarīrassa visesaggahaṇaṃ <a name="V0.0042"></a> aññathattasiddhi. Tathā parissamopi asati visese pacchā sarīrassa na siyā, yenāyaṃ iriyāpathantarādīni sevanena parissamavinodanaṃ karoti.</p>
- <p class="indent">Atha vā rūpādibhedatopi visesaggahaṇaṃ. Rūpagandharasaphassādīnañhi visesena yo sarīre anindriyabaddhesu ca khīrūdakavatthapupphaphalosadhidhaññādīnaṃ pacchā viseso gayhati, so asati bahipaccayavisese nesaṃ jarādiavatthāsu vaṇṇabalādibhedo, rasavīriyavipākānubhāvabhedo ca khaṇe khaṇe aññathattaṃ vinā kathamupalabbheyya. Yaṃ pana taṃ dhammatārūpaṃ silādi, tattha kathanti? Tassāpi sītuṇhasamphassabhedato attheva visesaggahaṇaṃ. Taṃ khaṇe khaṇe aññathattaṃ vinā na yujjatīti. Sati ca rūpādibhede siddhova taṃnissayamahābhūtabhedopi. Na hi nissayamahābhūtabhedena vinā nissitabhedo sambhavatīti. Evaṃ tāva rūpadhammānaṃ visesaggahaṇato khaṇe khaṇe aññathattaṃ, tato ca hutvā abhāvasiddhi.</p>
- <p class="indent">Arūpadhammānaṃ pana ārammaṇādibhedena visesaggahaṇaṃ. Yattha yattha hi ārammaṇe arūpadhammā uppajjanti, tattha tattheva te bhijjanti, na aññaṃ saṅkamanti, ārammaṇadhammā ca yathāsakaṃ khaṇato uddhaṃ na tiṭṭhantīti. Svāyamattho padīpādiudāharaṇena veditabbo. Aññe eva hi khaṇe khaṇe rūpādayo padīpajālāya, tathā khīradhārādīsu patantīsu, vāyumhi ca paharante samphassāni. Yathā cetesaṃ khaṇe khaṇe aññathattaṃ, kimaṅgaṃ pana cittacetasikānaṃ. Kiñca saddabhedato, saddavisesatopi tannimittānaṃ cittacetasikānaṃ khaṇe khaṇe aññathattaṃ, tato visesaggahaṇaṃ. Paguṇañhi ganthaṃ sīghaṃ parivattentassa cittasamuṭṭhānānaṃ saddānaṃ <a name="M0.0045"></a> bhedo diṭṭho. Na hi kāraṇabhedena vinā phalabhedo atthi. Yathā taṃ vāditasaddānaṃ, evaṃ ārammaṇabhedena arūpadhammānaṃ visesaggahaṇaṃ. Teneva nesaṃ khaṇe khaṇe aññathattaṃ veditabbaṃ. Jātibhūmisampayuttadhammabhedena visesaggahaṇepi eseva nayo. Evaṃ rūpārūpadhammānaṃ visesaggahaṇato khaṇe khaṇe aññathattasiddhi. Yato hutvā abhāvato cakkhādīni aniccānīti siddhāni, aniccattā eva abhiṇhasampaṭipīḷanato dukkhāni, tato ca avasavattanato anattakāni. Tenāha bhagavā ‘‘yadaniccaṃ, taṃ dukkhaṃ, yaṃ dukkhaṃ, tadanattā’’ti (saṃ. ni. 3.15, 45, 76, 85; 2.4.1, 2; paṭi. ma. 2.10).</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nirantaraṃ</span> <a name="V0.0043"></a> <span class="bld">pavattamānassā</span>ti abhiṇhasaddatthaṃ visesetvā vadati. <span class="bld">Dhātumattatāyā</span>ti dhātumattabhāvena. <span class="bld">Samūhato</span>ti sasambhāracakkhādipiṇḍato. <span class="bld">‘‘Cakkhādīna’’</span>nti idaṃ ‘‘samūhato’’ti padaṃ apekkhitvā sambandhe sāmivacanaṃ, ‘‘vinibbhujana’’nti padaṃ apekkhitvā kammattheti veditabbaṃ. <span class="bld">Cattāripi ghanānī</span>ti santatisamūhakiccārammaṇaghanāni. <span class="bld">Pavattarūpādiggahaṇato</span>ti ruppanādivasena pavattañca taṃ rūpādiggahaṇañcāti pavattarūpādiggahaṇaṃ, tatoti yojetabbaṃ. <span class="bld">Aniccādiggahaṇassa sabbhāvā</span>ti rūpavedanādiñāṇato bhinnassa aniccādiñāṇassa labbhamānattā. Tena satipi rūpādiatthānaṃ aniccādibhāve ruppanādibhāvato aniccādibhāvassa bhedamāha. Idāni tameva bhedaṃ ñātatīraṇapariññāvisayatāya pākaṭaṃ kātuṃ <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Nātidhāvitu</span>nti idha lakkhaṇalakkhaṇavantā bhinnā vuttā. Tattha lakkhaṇārammaṇikavipassanāya khandhārammaṇatāvacanena abhinnāti aññamaññavirodhāpādanena atidhāvituṃ na yuttaṃ. Kasmāti ce? Vuttaṃ <span class="bld">‘‘te panākārā’’</span>tiādi. Adhippāyopi cettha lakkhaṇānaṃ rūpādiākāramattatāvibhāvananti daṭṭhabbo. ‘‘Aniccaṃ dukkhaṃ anattā’’ti hi saṅkhāre sabhāvato sallakkhentoyeva lakkhaṇāni ca sallakkhetīti. Yathā aniccādito aniccatādīnaṃ vuttanayena bhedo, evaṃ aniccatādīnampi satipi lakkhaṇabhāvasāmaññe nānāñāṇagocaratāya, nānāpaṭipakkhatāya, nānindriyādhikatāya ca vimokkhamukhattayabhūtānaṃ aññamaññabhedoti dassento <span class="bld">‘‘aniccanti ca gaṇhanto’’</span>tiādimāha. Taṃ suviññeyyameva.</p>
- <p class="centered">Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para155"></a><span class="paranum">155</span>. <span class="bld">Paccayayugaḷavasenā</span>ti <a name="M0.0046"></a> ajjhattikabāhirapaccayadvayavasena. <span class="bld">Ajjhattikabāhiravasena abbokārato</span>ti ajjhattikavasena ceva bāhiravasena ca asaṅkarato.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para167"></a><span class="paranum">167</span>. <span class="bld">Visaṅkhāraninnassā</span>ti nibbānapoṇassa. <span class="bld">Vinimuttasaṅkhārassā</span>ti samucchedapaṭipassaddhivimuttīhi samukhena, tappaṭibaddhachandarāgappahānena ca suṭṭhu vinimuttasaṅkhārassa paramassāsabhāvena, gatibhāvena ca patiṭṭhānabhūte. ‘‘Nibbānaṃ arahato gatī’’ti (paṭi. 339) hi <a name="V0.0044"></a> vuttaṃ. <span class="bld">Ṭhitibhāvenā</span>ti ca pāṭho. <span class="bld">Taṃsacchikaraṇābhāve</span>ti tassa nibbānassa sacchikaraṇābhāve. <span class="bld">Nīto</span>ti pāpito, pakāsitoti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cuṇṇita</span>nti bheditaṃ. <span class="bld">Tvameva kiṃ na jānāsī</span>ti kiṃ tvaṃ na jānāsiyevāti attho. ‘‘Kiṃ tvaṃ ekaṃ nānaṃ jānāsi, kiṃ tvaṃ na jānāsi evā’’ti evaṃ vikkhepaṃ karontaṃ paravādiṃ <span class="bld">‘‘nanu ñāte’’</span>tiādinā sakavādī nibandhati. <span class="bld">Vibhajitvā</span>ti ‘‘rāgādīnaṃ khīṇante uppannattā’’ti bhāvatthaṃ vibhajitvā. Rāgādīnaṃ khayā na hontīti yojanā. Sasabhāvatā ca nibbānassa āpannā hotīti sambandho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nibbānārammaṇakaraṇena</span> kāraṇabhūtena. Hetuatthe hi idaṃ karaṇavacanaṃ. Kilesakkhayamattataṃ vā nibbānassa icchato kilesakkhayena bhavitabbanti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ kilesakkhayamatte nibbāne khepetabbā kilesā bahuvidhā nānappakārā, maggo ca odhiso kilese khepeti. Svāyaṃ ‘‘katamaṃ kilesakkhayaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā katame kilese khepetī’’ti purimapucchādvayameva vadati. <span class="bld">Tadevā</span>ti yaṃ ‘‘avijjātaṇhānaṃ kiñci ekadesamattampī’’ti vuttaṃ, tadeva.</p>
- <p class="indent">Ettha ca yāyaṃ ‘‘kilesakkhayova nibbāna’’nti nibbānassa abhāvatācodanā, tatrāyaṃ āgamato yuttito cassa bhāvābhāvavibhāvanā. Tañhi bhagavatā –</p>
- <p class="indent">‘‘Atthi, bhikkhave, ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhata’’nti (udā. 73; itivu. 43).</p>
- <p class="indent">‘‘Atthi<a name="M0.0047"></a>, bhikkhave, tadāyatanaṃ, yattha neva pathavī na āpo na tejo na vāyo’’ti (udā. 71) –</p>
- <p class="unindented">Ca ādinā, tathā –</p>
- <p class="indent">‘‘Gambhīro <a name="V0.0045"></a> duddaso duranubodho santo paṇīto atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo’’ti (ma. ni. 2.337; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 7-8) –</p>
- <p class="indent">‘‘Asaṅkhatañca vo, bhikkhave, desessāmi asaṅkhatagāminiñca paṭipadaṃ, anataṃ, anāsavaṃ, saccaṃ, pāraṃ, nipuṇaṃ, sududdasaṃ, ajajjaraṃ, dhuvaṃ, apalokitaṃ, anidassanaṃ, nippapañcaṃ, santaṃ, amataṃ, paṇītaṃ, sivaṃ, khemaṃ, taṇhākkhayaṃ, acchariyaṃ, abbhutaṃ, anītikaṃ, anītikadhammaṃ, nibbānaṃ, abyābajjhaṃ, virāgaṃ, suddhiṃ, muttiṃ, anālayaṃ, dīpaṃ, leṇaṃ, tāṇaṃ, saraṇaṃ, parāyaṇañca vo, bhikkhave, desessāmi parāyaṇagāminiñca paṭipada’’nti (saṃ. ni. 4.377) –</p>
- <p class="indent">Evamādīhi ca suttapadehi ‘‘appaccayā dhammā, asaṅkhatā dhammā (dha. sa. dukamātikā 7), sabbañca rūpaṃ asaṅkhatā ca dhātū’’tiādīhi (dha. sa. 1192, 1198, 1200) abhidhammapadesehi ca paramatthabhāveneva desitaṃ. Na hi sabhāvavirahitassa abhāvamattassa gambhīrāsaṅkhatādibhāvo abyākatadhammādibhāvo ca yutto, vutto ca so. Tasmā na abhāvamattaṃ nibbānaṃ.</p>
- <p class="indent">Api cāyaṃ abhāvavādī evaṃ pucchitabbo – yadi kilesābhāvo nibbānaṃ, svāyamabhāvo eko vā siyā aneko vā? Yadi eko, ekeneva maggena kato sacchikato ca hotīti uparimānaṃ maggānaṃ niratthakatā āpajjati. Na hi ekaṃ anekehi kammappavattehi sādhetabbaṃ diṭṭhaṃ. Atha siyā ekova so kilesābhāvo, na pana maggehi kātabbo, atha kho sacchikātabboti. Evaṃ sati suṭṭhutaraṃ maggassa niratthakatā āpajjati kilesānaṃ appahānato. Akaronto ca maggo kilesābhāvaṃ tassa sacchikiriyāya <a name="M0.0048"></a> kamatthaṃ sādheyya, atha maggānaṃ saṃyojanattayappahānādipaṭiniyatakiccatāya pahāyakavibhāgena kilesābhāvabhedo, evaṃ sati vinā sabhāvabhedaṃ bahubhāvo natthīti bahubhāvatāpadesenassa sasabhāvatā āpannā. Athāpi siyā ‘‘yesaṃ abhāvo, tesaṃ bahubhāvena bahubhāvopacāro’’ti, evaṃ sati yesaṃ abhāvo, tesaṃ sabhāvatāya sasabhāvopacāropi siyā. Tathā tesaṃ kilesasaṅkhatāditāya kilesasaṅkhatādibhāvā ca siyuṃ, na cetaṃ yuttanti na tesaṃ bahubhāvopacāro yutto. Ekabhāvopi <a name="V0.0046"></a> cassa asabhāvatāya eva vattuṃ na sakkāti ce? Na, abhāvasāmaññato, abhāvasāmaññena abhedasamaññāya ekattaniddeso. Sati ca ekatte pubbe vuttadosānativatti.</p>
- <p class="indent">Bahubhāve ca sasabhāvatā siddhā. Yadipi siyā yathā bahubhāvo sasabhāvataṃ, evaṃ sāmaññena sasabhāvatā bahubhāvaṃ na byabhicareyyāti sasabhāvapakkhepi nibbānassa bahubhāvo āpajjatīti? Taṃ na, kasmā? Tathā sāmaññābhedato. Na hi evaṃ vattuṃ labbhā yathā kharabhāvo sasabhāvataṃ na byabhicarati, evaṃ sasabhāvatāpi kharabhāvaṃ na byabhicareyyāti. Evañhi sati tadaññasabbadhammābhāvappasaṅgo siyā, tasmā bahubhāvo sasabhāvatāpekkho, na sasabhāvatā bahubhāvāpekkhāti na sasabhāvassa nibbānassa bahubhāvāpatti. ‘‘Ekañhi saccaṃ na dutīyamatthi (su. ni. 890; mahāni. 119), ekā niṭṭhā na puthuniṭṭhā’’tiādivacanato.</p>
- <p class="indent">Api cettha kilesābhāvo nāma rāgādīnaṃ samucchedo accantappahānaṃ anuppādanirodho. Tassa ca ekatte ekeneva maggena sādhetabbatā kiccavisesābhāvatoti dassanādimaggavibhāgo na siyā. Icchito ca so odhisova kilesānaṃ pahātabbattā. So ca maggavibhāgo saddhādīnaṃ indriyānaṃ nātitikkhatikkhatikkhataratikkhatamabhāvena ekasmimpi samucchedappahānayogyabhāve <a name="M0.0049"></a> sacchikiriyāvisesena hotīti nibbānassa sasabhāvatāyayeva yutto. Abhāvo pana kilesānaṃ maggena kātabbo siyā ‘‘mā maggassa niratthakatā ahosī’’ti, na sacchikātabbo. Ko hi tassa sabhāvo, yo tena sacchikariyeyya. So ca kilesābhāvo ekeneva maggena sādhetabbo siyā, na catūhi ‘‘mā catubhāvanibbānatāpatti, nibbānavisesāpatti ca ahosī’’ti. Tato dassanādimaggavibhāgo na siyāti sabbaṃ āvattati.</p>
- <p class="indent">Yadi ca abhāvo bhāvassa siyāti tassa bhāvadhammatā icchitā, evaṃ sati yathā saṅkhatadhammassa tassa jarāmaraṇādīnaṃ viya saṅkhatadhammatāpi āpannā, evaṃ bahūnaṃ kilesānaṃ dhammassa tassa bahubhāvādippasaṅgopi dunnivāroti ataṃsabhāvassa asaṅkhatassekassa sasabhāvassa nibbānabhāvo veditabbo.</p>
- <p class="indent">Yadi <a name="V0.0047"></a> evaṃ kasmā ‘‘rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo’’ti (saṃ. ni. 4.315, 330) vuttanti? Khayena adhigantabbattā. Khayo hi ariyamaggo. Yathāha ‘‘khaye ñāṇaṃ, anuppāde ñāṇa’’nti (dha. sa. dukamātikā 142). Tena rāgādikkhayapariyāyena ariyamaggena adhigantabbato ‘‘paramatthaṃ gambhīraṃ nipuṇaṃ duddasaṃ duranubodhaṃ nibbānaṃ rāgādikkhayo’’ti vuttaṃ. Rāgādippahānamukhena vā tathā pattabbato, yathā aññatthāpi vuttaṃ ‘‘madanimmaddano pipāsavinayo’’tiādi (a. ni. 4.34; itivu. 90).</p>
- <p class="indent">Apica yathā pariññeyyatāya sauttarānaṃ kāmānaṃ rūpānañca paṭipakkhabhūtaṃ tabbidhurasabhāvaṃ nissaraṇaṃ paññāyati, evaṃ sasabhāvānaṃ sabbesampi saṅkhatadhammānaṃ paṭipakkhabhūtena tabbidhurasabhāvena nissaraṇena bhavitabbaṃ. Yañca tannissaraṇaṃ, sā asaṅkhatā dhātu. Kiñca bhiyyo – saṅkhatadhammārammaṇaṃ vipassanāñāṇaṃ api anulomañāṇaṃ kilese tadaṅgavasena pajahati, na samucchedavasena <a name="M0.0050"></a> pajahituṃ sakkoti. Tathā sammutisaccārammaṇaṃ paṭhamajjhānādīsu ñāṇaṃ vikkhambhanavaseneva kilese pajahati, na samucchedavasena. Iti saṅkhatadhammārammaṇassa, sammutisaccārammaṇassa ca ñāṇassa kilesānaṃ samucchedappahāne asamatthabhāvato tesaṃ samucchedappahānakarassa ariyamaggañāṇassa tadubhayaviparītasabhāvena ārammaṇena bhavitabbaṃ, sā asaṅkhatā dhātu. Tathā ‘‘atthi, bhikkhave, ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhata’’nti (udā. 73; itivu. 43) idaṃ nibbānassa paramatthato atthibhāvajotakaṃ vacanaṃ aviparītatthaṃ bhagavatā bhāsitattā. Yañhi bhagavatā bhāsitaṃ, taṃ aviparītatthaṃ yathā taṃ ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā, sabbe saṅkhārā dukkhā, sabbe dhammā anattā’’ti (dha. pa. 277-279; theragā. 676-678; netti. 5), tathā nibbāna-saddo katthaci visaye yathābhūtaparamatthavisayo upacāravuttisabbhāvato seyyathāpi sīha-saddo. Atha vā attheva paramatthato asaṅkhatā dhātu itaratabbiparītavimuttisabhāvattā seyyathāpi ‘‘pathavīdhātu vedanā cā’’ti evamādīhi nayehi yuttitopi asaṅkhatāya dhātuyā paramatthato atthibhāvo veditabbo.</p>
- <p class="centered">Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">3. Pañhapucchakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para168"></a><span class="paranum">168</span>. <span class="bld">Kiñcī</span>ti <a name="V0.0048"></a> kiñci ārammaṇaṃ. <span class="bld">Ālambanato</span>ti ārammaṇakaraṇato.</p>
- <p class="centered">Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Āyatanavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">3. Dhātuvibhaṅgo</p>
- <p class="title">1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para172"></a><span class="paranum">172</span>. <span class="bld">Abhidhamme</span> <a name="M0.0051"></a><a name="V0.0049"></a> <span class="bld">ca āgatā</span>ti imasmiṃ dhātuvibhaṅge abhidhammabhājanīyapañhapucchakesu, nikkhepakaṇḍadhammahadayavibhaṅgādīsu ca desanāruḷhā. Yathā pana suttante abhidhamme ca āgatā khandhādayo suttante desitaniyāmena khandhavibhaṅgādīsu suttantabhājanīyavasena vibhattā, evamidhāpi cakkhudhātādayo suttantabhājanīyavasena vibhajitabbā siyuṃ. Tattha khandhādīnaṃ sabbasaṅgāhako abhidhammadesanāvisiṭṭho suttante āgato añño desetabbākāro natthīti te rūpakkhandhādivaseneva suttantabhājanīye desitā, dhātūnaṃ pana so atthīti te tiṇṇaṃ dhātuchakkānaṃ vasena idha desitāti dassento āha <span class="bld">‘‘suttantesveva…pe… vibhattanti veditabba’’</span>nti. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sabbā dhātuyo chahi chahi dhātūhi saṅkhipitvā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ pana chasu chasu dhātūsu aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ samavarodhoti? Sabhāvanissayadvārārammaṇasampayogasāmaññato. Tattha paṭhamachakke tāva pathavītejovāyodhātuyo sabhāvato phoṭṭhabbadhātu. Āpodhātuākāsadhātuyo dhammadhātuekadeso. Viññāṇadhātu sattaviññāṇadhātuyo. Catudhātuggahaṇena cettha tadāyattavuttikā nissayāpadesena, viññāṇadhātuyā dvārārammaṇabhāvena vā avasiṭṭhā rūpadhātuyo samavaruddhā, viññāṇadhātuggahaṇena taṃsampayogato dhammadhātuekadesoti evaṃ sabbadhātusamavarodho daṭṭhabbo. Dutiye chapi dhātuyo sabhāvato, dhammāyatanekadeso, taṃsampayogato sattaviññāṇadhātuyo, yathārahaṃ tesaṃ nissayadvārārammaṇabhāvato avasiṭṭhadhātuyo samavaruddhā. Tatiyachakkepi eseva nayo. Evamettha chasu chasu dhātūsu aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ samavarodho daṭṭhabbo. Tena vuttaṃ ‘‘sabbā dhātuyo chahi chahi dhātūhi saṅkhipitvā’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Suñño</span>ti <a name="V0.0050"></a> attasuñño, tena sasabhāvatāya ca idha dhātuvohāroti āha <span class="bld">‘‘suññe sabhāvamatte niruḷho dhātusaddo’’</span>ti. Taṃtaṃbhūtavivittatā rūpapariyantova ākāsoti yehi vivitto, yesañca <a name="M0.0052"></a> paricchedo, tehi asamphuṭṭhatā tesaṃ byāpakabhāve sati na hotīti āha <span class="bld">‘‘catūhi mahābhūtehi abyāpitabhāvo’’</span>ti. Paricchinnavuttīni hi bhūtānīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para173"></a><span class="paranum">173</span>. Avayavavinimutto samudāyo nāma koci natthīti purimatthaṃ asambhāvento <span class="bld">‘‘dve eva vā’’</span>tiādinā samudāyena vinā dutiyatthamāha. <span class="bld">Paccattaṃ attani jātata</span>nti pāṭipuggalikataṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pāṭiyekko koṭṭhāso</span>ti vā lomādiitarakoṭṭhāsehi asammisso visuṃ eko pathavīkoṭṭhāsoti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Payoga</span>nti bhāvanāpayogaṃ. <span class="bld">Vīriya</span>nti bhāvanānipphādakaṃ ussāhaṃ. <span class="bld">Āyūhana</span>nti tādisaṃ cetanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhātupaṭikkūlavaṇṇamanasikārāna</span>nti dhātumanasikārapaṭikkūlamanasikāravaṇṇamanasikārānaṃ. <span class="bld">Abyāpāratāyā</span>ti ‘‘ahametaṃ nipphādemi, mama esā nipphādanā’’ti cetanārahitatāya. <span class="bld">Karontī</span>ti ābhogapaccavekkhaṇāni uppādenti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Lakkhaṇavasenā</span>ti sabhāvavasena. So pana yasmā pathavīdhātuyā kakkhaḷakharatā hotīti āha <span class="bld">‘‘kakkhaḷaṃ kharigatantiādivacanaṃ sandhāya vutta’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vekantakaṃ</span> nāma sabbalohacchedanasamatthaṃ lohaṃ. Tathā hi taṃ vikantati chindatīti vikantaṃ, vikantameva vekantakanti vuccati. <span class="bld">Lohasadisa</span>nti lohākāraṃ lohamalaṃ viya ghanasahitaṃ hutvā tiṭṭhati. Tāpetvā tāḷitaṃ pana chinnaṃ chinnaṃ hutvā visarati, mudu maṭṭhaṃ kammaniyaṃ vā na hoti, tena <span class="bld">‘‘lohavijātī’’</span>ti vuccatīti. <span class="bld">Tiputambādīhī</span>ti tiputambe missetvā kataṃ <span class="bld">kaṃsalohaṃ,</span> sīsatambe missetvā kataṃ <span class="bld">vaṭṭalohaṃ,</span> jasadatambe missetvā kataṃ <span class="bld">ārakūṭaṃ</span><a name="V0.0051"></a>. Yaṃ pana kevalaṃ jasadadhātuviniggataṃ, yaṃ ‘‘pittala’’ntipi vadanti, taṃ idha nādhippetaṃ, yathāvuttamissakameva pana gahetvā <span class="bld">‘‘kittima’’</span>nti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nidassanamatta</span>nti muttānaṃ jātito anekabhedattā vuttaṃ. Tathā hi hatthikumbhaṃ varāhadāṭhaṃ bhujaṅgasīsaṃ valāhakūṭaṃ veṇupabbaṃ macchasiro saṅkho sippīti <a name="M0.0053"></a> aṭṭha muttāyoniyo. Tattha <span class="bld">hatthikumbhajā</span> pītavaṇṇā pabhāhīnā. <span class="bld">Varāhadāṭhajā</span> varāhadāṭhavaṇṇāva. <span class="bld">Bhujaṅgasīsajā</span> nīlādivaṇṇā suvisuddhā, vaṭṭalā ca. <span class="bld">Valāhakajā</span> bhāsurā dubbibhāgarūpā rattibhāge andhakāraṃ vidhamantā tiṭṭhanti, devūpabhogā eva honti. <span class="bld">Veṇupabbajā</span> kāraphalasamānavaṇṇā, na bhāsurā, te ca veḷavo amanussagocare eva padese jāyanti. <span class="bld">Macchasīsajā</span> pāṭhīnapiṭṭhisamānavaṇṇā, vaṭṭalā, laghavo ca honti pabhāvihīnā, te ca macchā samuddamajjheyeva jāyanti. <span class="bld">Saṅkhajā</span> saṅkhoracchavivaṇṇā, kolappamāṇāpi honti pabhāvihīnāva. <span class="bld">Sippijā</span> pana pabhāvisesayuttāva honti nānāsaṇṭhānā. Evaṃ jātito aṭṭhavidhāsu muttāsu yā macchasaṅkhasippijā, tā sāmuddikā. Bhujaṅgajāpi kāci sāmuddikāti vadanti, itarā asāmuddikā. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘sāmuddikamuttāti nidassanamattametaṃ, sabbāpi pana muttā muttā evā’’</span>ti. Bahulato vā aṭṭhakathāyaṃ etaṃ vuttaṃ ‘‘muttāti sāmuddikamuttā’’ti. Bahulañhi loke sāmuddikāva muttā dissanti. Tatthāpi sippijāva, itarā kadāci kācīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para174"></a><span class="paranum">174</span>. <span class="bld">Idha natthi</span> niyamo kevalaṃ dravabhāvasseva adhippetattā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para175"></a><span class="paranum">175</span>. <span class="bld">Nisitabhāvenā</span>ti santāpanādivasappavattena tikhiṇabhāvena. Usmākārañhi nisānaṃ idha nisitabhāvo. <span class="bld">Pākatiko</span>ti sābhāviko kāyusmāti adhippeto. <span class="bld">Sadā</span>ti sabbakālaṃ yāva jīvitindriyaṃ pavattati. <span class="bld">Petaggi</span> nijjhāmataṇhikapetaggi. <span class="bld">Idhā</span>ti bāhiratejodhātukathāyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para176"></a><span class="paranum">176</span>. <span class="bld">Vāyanaṃ</span> bījanaṃ, taṃ pana thāmasā pavattīti āha <span class="bld">‘‘savegagamanavasenā’’</span>ti. <span class="bld">Samudīraṇaṃ</span> allaparisosanaṃ, bhūtasaṅghātassa desantaruppattihetubhāvo vā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para177"></a><span class="paranum">177</span>. Bhitticchiddādivasena labbhamānaṃ ajaṭākāsaṃ nissāyeva paricchedākāsassa parikammakaraṇanti āha <span class="bld">‘‘ajaṭākāsassa ca kathitata’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para179"></a><span class="paranum">179</span>. <span class="bld">Sukhadukkhaphoṭṭhabbasamuṭṭhāpanapaccayabhāvenā</span>ti <a name="V0.0052"></a> iṭṭhāniṭṭhaphoṭṭhabbānaṃ nibbattakabhūtena paccayabhāvena. Kassa pana so paccayabhāvoti āha <span class="bld">‘‘sarīraṭṭhakautussā’’</span>ti<a name="M0.0054"></a>. <span class="bld">Paccayabhāvenā</span>ti ca hetumhi karaṇavacanaṃ. Tena hi kāraṇabhūtena sukhadukkhaphoṭṭhabbānaṃ yathāvuttasamatthatā hotīti. <span class="bld">‘‘Tathevā’’</span>ti iminā ‘‘yathābalaṃ sarīrekadesasakalasarīra’’nti idaṃ anukaḍḍhati. <span class="bld">Eva</span>nti attano phalūpacārasiddhena pharaṇappakārena. <span class="bld">Etesa</span>nti sukhādīnaṃ. <span class="bld">‘‘Oḷārikappavatti eva vā pharaṇa’’</span>nti iminā nirupacāraṃ etesaṃ pharaṇaṭṭhaṃ dasseti. <span class="bld">Ubhayavato</span>ti sukhadukkhavato, somanassadomanassavato ca, pharaṇāpharaṇaṭṭhānavato vā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para181"></a><span class="paranum">181</span>. <span class="bld">Ettha vuttaṃ saṅkappa</span>nti etasmiṃ ‘‘saṅkappo kāmo’’tiādike (mahāni. 1; cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 8) niddesapadese vuttaṃ saṅkappaṃ. Tattha hi kilesakāmova ‘‘saṅkapparāgo purisassa kāmo’’tiādīsu (a. ni. 6.63; kathā. 513) viya. Vatthukāmassa tathā tathā saṅkappanato parikappanato ‘‘saṅkappo’’ti vutto, na vitakkoti ayamettha attho vutto. Ṭīkāyaṃ pana vitakkavasena atthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘sopi hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tatrāpi purimo evattho adhippetoti ce, sampiṇḍanattho <span class="bld">pi</span>-saddo niratthako siyā, ‘‘kilesasanthavasambhavato’’ti ca na vattabbaṃ siyā, parato ca ‘‘byāpādavacanena byāpādavitakkaṃ dassetī’’ti vakkhati. <span class="bld">Kilesakāmo vibhatto</span> kilesasampayuttattāti adhippāyo. <span class="bld">Kāmapaṭibaddhā</span>ti ettha <span class="bld">kāma</span>-saddena vatthukāmāpi saṅgahitāti daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para182"></a><span class="paranum">182</span>. <span class="bld">Ubhayattha uppanno</span>ti sattesu, saṅkhāresūti ubhayattha uppanno, sattākāro, saṅkhārākāroti vā ārammaṇassa ubhayākāraggahaṇavasena uppanno. Kammapathaviseso, kammapathavināsako ca kammapathabhedoti dassetuṃ <span class="bld">‘‘abhijjhāsaṃyogenā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tathā vihiṃsāya vihiṃsāvitakkaṃ dassetīti yojanā. <span class="bld">Vihiṃsāyā</span>ti ca vihiṃsāvacanenāti attho. <span class="bld">Yathāsambhavaṃ pāṇātipātādivasenā</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena adinnādānamusāvādapesuññapharusavācāsamphappalāpe saṅgaṇhāti. <span class="bld">Sabba…pe… saṅgāhakehi</span> kāmanekkhammadhātūhi. <span class="bld">Dve dve</span>ti byāpādavihiṃsādhātuyo, abyāpādaavihiṃsādhātuyo ca. <span class="bld">‘‘Etthāti panā’’</span>tiādinā saṃkilesavodānānaṃ saṅkarabhāvassa aniṭṭhāpajjanassa ca dassanena purimaṃyeva atthaṃ byatirekamukhena sampādeti.</p>
- <p class="centered">Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para183"></a><span class="paranum">183</span>. Āveṇikattho <a name="M0.0055"></a><a name="V0.0053"></a> atisayattho ca visesasaddo hotīti tadubhayaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘puggalantarāsādhāraṇaṃ, nīlādisabbarūpasādhāraṇañcā’’</span>ti vuttaṃ. Asādhāraṇakāraṇenāpi hi niddeso hoti yathā ‘‘bherisaddo, yavaṅkuro’’ti. Atisayakāraṇenapi yathā ‘‘atītānāgatapaccuppannānaṃ kammasamādānānaṃ ṭhānaso hetuso vipākaṃ yathābhūtaṃ pajānātī’’ti (kathā. 355; paṭi. ma. 2.44). <span class="bld">Dhātuattho evā</span>ti ‘‘dhātu’’iti imassa dhātusaddasseva attho. Dhātuvacanīyo hi attho upasaggena jotīyati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Purimena asadiso</span> vidhānadhāraṇatthānaṃ pākaṭo bhedoti. <span class="bld">Visabhāgalakkhaṇā</span> visadisasabhāvā <span class="bld">avayavā</span> bhāgā, tesu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathāsambhava</span>nti kiriyāmanodhātu upanissayakoṭiyā, vipākamanodhātu vipākamanoviññāṇassa anantarādināpi, itarassa sabbāpi upanissayakoṭiyāva. Dhammadhātu pana vedanādikā sahajātā sahajātādinā, asahajātā anantarādinā, upanissayena ārammaṇādinā ca manoviññāṇassa paccayoti evaṃ manodhātudhammadhātūnaṃ manoviññāṇassa hetubhāvo yathāsambhavaṃ yojetabbo. Dvārabhūtamanopi sutte ‘‘manodhātū’’ti vuccatīti āha <span class="bld">‘‘dvārabhūtamanovasena vā’’</span>ti. Tassā manodhātuyā manoviññāṇassa hetubhāvo yathāsambhavaṃ yojetabboti sambandho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Purimanayenā</span>ti visesanaṃ dutiyanayassa hīnattikavaseneva vibhattattā. Nānādhātūnañca cakkhudhātuādīnanti sambandho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na hi dve manoviññāṇadhātuyo santi</span> aṭṭhārasadhātuvibhāgadassaneti adhippāyo. Khandhāyatanadhātindriyānaṃyeva vasena saṅkhepādivibhāgadassanaṃ tesaṃ bahulaṃ pariññeyyadhammasaṅgaṇhanato. Saccadesanā pana atisaṃkhittabhāvatoyevettha bahikatā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nijjīvassā</span>tiādi visesato sattasuññatādīpanatthā dhātudesanāti katvā vuttaṃ. Purimanayo aññesampi kamavuttīnaṃ dhātūnaṃ sambhavatīti adhippāyena <a name="M0.0056"></a><a name="V0.0054"></a> vuttoti <span class="bld">‘‘manodhātuyeva vā’’</span>tiādinā dutiyanayo vutto. Tattha <span class="bld">avijjamānepi purecarānucarabhāve</span>ti purecarānucarābhisandhiyā abhāvepi kevalaṃ anantarapubbakālaanantarāparakālatāya manodhātu purecarānucarā viya daṭṭhabbāti vuttā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Aññaṃ aggahetvā pavattituṃ asamatthatāyā’’</span>ti etena viññāṇassa ekantasārammaṇatādassanena ‘‘ārammaṇena vinā sayameva nīlādiābhāsaṃ cittaṃ pavattatī’’ti evaṃ pavattitaṃ viññāṇavādaṃ paṭisedheti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para184"></a><span class="paranum">184</span>. <span class="bld">Ekanānāsantānagatāna</span>nti ekasantānagatānaṃ abhinnasantānagatānaṃ dvārānaṃ, nānāsantānagatānaṃ bhinnasantānagatānaṃ ārammaṇānanti yojanā. <span class="bld">Ekanānājātikattā</span>ti cakkhādiekekajātikattā dvārānaṃ, nīlādianekajātikattā ārammaṇānaṃ.</p>
- <p class="indent">Cakkhādi ekampi viññāṇassa paccayo hoti, rūpādi pana anekameva saṃhatanti imassa vā atthavisesassa dassanatthaṃ cakkhurūpādīsu vacanabhedo kato. Kiṃ pana kāraṇaṃ cakkhādi ekampi viññāṇassa paccayo hoti, rūpādi pana anekamevāti? Paccayabhāvavisesato. Cakkhu hi cakkhuviññāṇassa nissayapurejātaindriyavippayuttapaccayehi paccayo hontaṃ atthibhāveneva hoti tasmiṃ sati tassa bhāvato, asati abhāvato, yato taṃ atthiavigatapaccayehissa paccayo hotīti vuccatīti. Taṃnissayatā cassa na ekadesena allīyanavasena icchitabbā arūpabhāvato, atha kho garurājādīsu sissarājapurisādīnaṃ viya tappaṭibaddhavuttitāya. Itare ca paccayā tena tena visesena veditabbā. Svāyaṃ paccayabhāvo na ekasmiṃ na sambhavatīti ekampi cakkhu cakkhuviññāṇassa paccayo hotīti dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘cakkhuñca paṭiccā’’ti ekavacananiddeso kato.</p>
- <p class="indent">Rūpaṃ pana yadipi cakkhu viya purejātaatthiavigatapaccayehi paccayo hoti puretaraṃ uppannaṃ hutvā vijjamānakkhaṇeyeva upakārakattā, tathāpi anekameva saṃhataṃ hutvā paccayo hoti ārammaṇabhāvato. Yañhi paccayadhammaṃ sabhāvabhūtaṃ, parikappitākāramattaṃ <a name="M0.0057"></a> vā <a name="V0.0055"></a> viññāṇaṃ vibhāventaṃ pavattati, tadaññesañca satipi paccayabhāve so tassa sārammaṇasabhāvato yaṃ kiñci anālambitvā pavattituṃ asamatthassa olubbha pavattikāraṇatāya ālambanīyato ārammaṇaṃ nāma. Tassa yasmā yathā yathā sabhāvūpaladdhi viññāṇassa ārammaṇapaccayalābho, tasmā cakkhuviññāṇaṃ rūpaṃ ārabbha pavattamānaṃ tassa sabhāvaṃ vibhāventameva pavattati. Sā cassa indriyādhīnavuttikassa ārammaṇasabhāvūpaladdhi na ekadvikalāpagatavaṇṇavaseneva hoti, nāpi katipayakalāpavaṇṇavasena, atha kho ābhogānurūpaṃ āpāthagatavaṇṇavasenāti anekameva rūpaṃ saṃhaccakāritāya viññāṇassa paccayo hotīti dassento bhagavā ‘‘rūpe cā’’ti bahuvacanena niddisi.</p>
- <p class="indent">Yaṃ pana ‘‘rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā, taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.1) vuttaṃ, taṃ kathanti? Tampi yādisaṃ rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇassa ārammaṇapaccayo, tādisameva sandhāya vuttaṃ. Kīdisaṃ pana tanti? Samuditanti pākaṭoyamattho. Evañca katvā yadeke vadanti ‘‘āyatanasallakkhaṇavasena cakkhuviññāṇādayo sallakkhaṇārammaṇā, na dabyasallakkhaṇavasenā’’ti, taṃ yuttameva hoti. Na cettha samudāyārammaṇatā āsaṅkitabbā samudāyābhogasseva abhāvato, samuditā pana vaṇṇadhammā ārammaṇapaccayā honti. Kathaṃ pana paccekaṃ asamatthā samuditā ārammaṇā honti, na hi paccekaṃ daṭṭhuṃ asakkontā andhā samuditā passantīti? Nayidamekantikaṃ visuṃ asamatthānaṃ sivikāvahanādīsu samatthatāya dassanato. Kesādīnañca yasmiṃ ṭhāne ṭhitānaṃ paccekaṃ vaṇṇaṃ gahetuṃ na sakkā, tasmiṃyeva ṭhāne samuditānaṃ taṃ gahetuṃ sakkāti bhiyyopi tesaṃ saṃhaccakāritā paribyattā. Etena kiṃ cakkhuviññāṇassa paramāṇurūpaṃ ārammaṇaṃ, udāhu taṃsamudāyotiādikā codanā <a name="M0.0058"></a> paṭikkhittā veditabbā. ‘‘Sotañca paṭicca sadde cā’’tiādīsupi ayameva nayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evampi</span> <a name="V0.0056"></a> <span class="bld">attho labbhatī</span>ti ‘‘manodhātuyāpī’’ti <span class="bld">pi</span>-saddena na kevalaṃ javanapariyosānā manoviññāṇadhātuyeva sampiṇḍīyati, atha kho tadārammaṇabhavaṅgasaṅkhātāpi sampiṇḍīyatīti evampi attho labbhati, sambhavatīti attho. <span class="bld">Evaṃ satī</span>ti evaṃ aññamanodhātuppavattiyā oraṃ pavattacittānaṃ manoviññāṇadhātutādassane sati. Satipi manaso sambhūtabhāve manodhātuyā manoviññāṇadhātubhāvappasaṅgo na hotiyeva taṃsabhāvasseva manoviññāṇadhātubhāvena niddiṭṭhattā. Idāni tamevatthaṃ <span class="bld">‘‘pañcaviññāṇadhātumanodhātū’’</span>tiādinā pākaṭataraṃ karoti. <span class="bld">Tabbidhurasabhāvenā</span>ti pañcaviññāṇadhātūhi visadisasabhāvena. <span class="bld">Uppattiṭṭhānena cā</span>ti manodhātukiriyamanoviññāṇadhātuādīhi paricchinnena uppajjanaṭṭhānena ca. Idāni ekattaggahaṇaṃ vināpi yathāvuttassa atthassa sambhavaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘anupanītepī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">sāmaññavasenā</span>ti sadisatāvasena. <span class="bld">Tassā</span>ti bhavaṅgānantaraṃ uppannacittassa. <span class="bld">Amanoviññāṇadhātubhāvāsiddhito</span>ti manodhātubhāvāsiddhito. Na hi ‘‘manoviññāṇadhātuyāpi uppajjitvā niruddhasamanantaraṃ uppajjati cittaṃ…pe… tajjā manoviññāṇadhātū’’ti idaṃ vacanaṃ bhavaṅgānantaraṃ uppannacittassa manodhātubhāvaṃ sādheti. Siddhe hi manodhātubhāve taṃ tassa nivattakaṃ siyāti adhippāyo. Manoviññāṇadhātuyā pana uppannassa cittassa manoviññāṇadhātubhāvadīpakaṃ vacanaṃ tādisāya manodhātuyāpi manoviññāṇadhātubhāvameva dīpeyyāti kathaṃ tassā nivattakaṃ siyāti āha <span class="bld">‘‘na hi yaṃ codīyati, tadeva parihārāya hotī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Yadi evaṃ pañcadvārāvajjanassa manoviññāṇadhātubhāvāpatti evāti codanaṃ manasi katvā āha <span class="bld">‘‘manodhātuyāpī’’</span>tiādi. Pañcaviññāṇehi manodhātūhi ca visiṭṭho sabhāvo <span class="bld">pañcaviññāṇa…pe… sabhāvo,</span> tassa vasena. <span class="bld">Cutipaṭisandhibhavaṅgāna</span>nti tadārammaṇampi bhavaṅgantogadhaṃ katvā vuttaṃ. <span class="bld">Javanāvasānānī</span>ti vā javanārammaṇattā tadārammaṇampi gahitaṃ daṭṭhabbaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘chadvārikacittehi vā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Visuṃ kātuṃ yutta</span>nti āvajjanampi yadipi rūpādivisayaṃ hoti, javanaṃ viya ārammaṇarasānubhavanaṃ pana na hotīti edise ṭhāne visuṃ kātabbameva. <span class="bld">Mano</span> <a name="M0.0059"></a> <span class="bld">cā</span>ti <span class="bld">ca</span>-saddo ‘‘manañca paṭiccā’’tiādīsu viya na sampiṇḍanattho, atha kho byatirekattho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="centered">Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">3. Pañhapucchakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Heṭṭhā</span> <a name="V0.0057"></a> <span class="bld">vuttanayattā</span>ti dhammadhātumanoviññāṇadhātūnaṃ ‘‘pañcapaṇṇāsa kāmāvacaradhamme ārabbha rajjantassā’’tiādinā (vibha. aṭṭha. 150; 168) parittārammaṇādibhāve dassiyamāne ‘‘cittuppādarūpavasena taṃ taṃ samudāyaṃ ekekaṃ dhammaṃ katvā’’tiādinā (vibha. mūlaṭī. 150) tadatthassa khandhavibhaṅgavaṇṇanādīsu vuttanayattā.</p>
- <p class="centered">Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Dhātuvibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">4. Saccavibhaṅgo</p>
- <p class="title">1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="subhead">Uddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para189"></a><span class="paranum">189</span>. <span class="bld">Saccavinimuttaṃ</span> <a name="M0.0060"></a><a name="V0.0058"></a> <span class="bld">natthi</span> pavattinivattitadubhayahetusandassanavasena pavattanato. <span class="bld">Saccesu kamatī</span>ti saccesu visayabhūtesu pavattati. Desetabbatthavisayā hi desanāti. <span class="bld">Etesu kamatī</span>ti etesu ariyasaccesu pariññādikiccasādhanavasena pavattati. ‘‘Sīlasamādhipaññāsaṅkhāta’’nti vuttaṃ atthasabhāvaṃ kamanakiriyāya kattubhāvena gahitanti pākaṭataraṃ katvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘kiṃ kamatī’’</span>ti pucchati. <span class="bld">Tabbohārenā</span>ti tadupacārena. Etena nippariyāyena atthasabhāvaṃ sāsanaṃ, pariyāyena vacanasabhāvanti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃsabhāvā</span>ti dukkhādisabhāvā. <span class="bld">Amusāsabhāvā</span>ti bādhanādibhāvena bhūtasabhāvā. <span class="bld">Aññākārarahitā</span>ti abādhanādiākāravivittā. <span class="bld">Dvidhā</span>ti dukkhadukkhatātannimittatāhi. Rāgādikilesapariḷāho <span class="bld">kilesadāho</span>. Santānassa avipphārikatākaraṇaṃ <span class="bld">puggalahiṃsanaṃ. Attano eva tikhiṇabhāvo</span>ti saṅkhatadhammassa attano sabhāveneva rujāvahatikkhabhāvo. <span class="bld">Sarasenevā</span>ti sabhāveneva. Sampiṇḍakassa samudayassa, kilesasantāparahitassa maggassa, avipariṇāmassa nirodhassa dassanena yathāsaṅkhyaṃ dukkhassa saṅkhatasantāpavipariṇāmaṭṭhā āvi bhavantīti āha <span class="bld">‘‘itare yathākkamaṃ samudayamagganirodhadassanehi āvibhavanākārā’’</span>ti. <span class="bld">Byāpetvā</span>ti bhavādīsu nānārammaṇesu ca visaṭā hutvā. Anekatthattā dhātūnaṃ <span class="bld">‘‘ūhanaṃ rāsikaraṇa’’</span>nti vatvā puna tadatthaṃ vivarati <span class="bld">‘‘dukkhanibbattana’’</span>nti. Ekavokārabhavepi hi rāsibhūtameva dukkhaṃ nibbattati anekadhammasamūhato<a name="V0.0059"></a>, pageva catupañcavokārabhavesu. Ettha ca byāpanatthaṃ ākāraṃ, tassa ca ya-kārāgamaṃ katvā sampiṇḍanatthaṃ <span class="bld">āyūhana</span>nti padaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">Nidadātī</span>ti dukkhassa ekantakāraṇattā taṃ nidassentaṃ viya janetīti dassento <span class="bld">‘‘idaṃ taṃ dukkha’’</span>ntiādimāha. <span class="bld">Dukkha…pe… āvi bhavati</span> rogadassanena viya roganidānaṃ. <span class="bld">Saṃyoga…pe… dassanehī</span>ti saṃyogaṭṭho visaṃyogasabhāvassa nirodhassa, palibodhaṭṭho niyyānasabhāvassa maggassa dassanena āvi bhavatīti attho. <span class="bld">Te</span>ti saṃyogapalibodhaṭṭhā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etthā</span>ti <a name="M0.0061"></a> etasmiṃ ārammaṇabhūte sati. Samudayato viveko <span class="bld">vivekaṭṭho</span>. Nirodho ca taṇhākkhayabhāvato samudayato vivitto, tasmā avivekabhūtassa samudayassa dassanena nirodhassa vivekaṭṭho āvi bhavati, nibbānādhigamahetubhūtassāpi maggassa sappaccayatāya saṅkhatabhāvaṃ passato appaccayassa nirodhassa asaṅkhataṭṭho āvi bhavati, tathā maraṇadhammatāya dukkhaṃ vinassantaṃ passato amaraṇadhammassa nirodhassa amataṭṭho āvi bhavatīti imamatthaṃ dasseti <span class="bld">‘‘vivekā’’</span>tiādinā. <span class="bld">Itare samudayanirodhadukkhadassanehī</span>ti ettha samudayadassanena ‘‘nāyaṃ hetu nibbānādhigamāya, ayaṃ pana hetū’’ti hetuṭṭho āvi bhavati. Tathā paramagambhīrassa nipuṇatarassa duddasassa nirodhassa dassanena dassanaṭṭho sukhumarūpadassanena cakkhuno viya, dukkhadassanena pana anekarogāturakapaṇajanadassanena issarajanassa uḷārabhāvo viya maggassa ādhipateyyaṭṭho āvi bhavati.</p>
- <p class="bodytext">Te panete hetuṭṭhādike sarūpato dassetuṃ <span class="bld">‘‘tattha palibodhupacchedavasenā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">palibodhupacchedavasenā</span>ti samudayappahānavasena. <span class="bld">‘‘Maggādhipatino dhammā’’ti vacanato</span>ti yasmā satipi jhānādīnaṃ ārammaṇādhipatibhāve ‘‘jhānādhipatino dhammā’’ti evamādi na vuttaṃ, ‘‘maggādhipatino dhammā’’ icceva pana vuttaṃ. Tasmā sātisayo maggaṅgadhammānaṃ ārammaṇādhipatibhāvo. Tenāha <span class="bld">‘‘visesato vā ārammaṇādhipatibhūtā maggaṅgadhammā hontī’’</span>ti. <span class="bld">So tesaṃ ākāro</span>ti yo maggaṅgānaṃ garuṃ katvā paccavekkhaṇavasena pavattadhammānaṃ ārammaṇādhipatipaccayatāsaṅkhāto ākāro, so maggassa ādhipateyyaṭṭho. Purimo pana ādhipateyyaṭṭho sahajātādhipativasena vutto. <span class="bld">Abhisametabbaṭṭho</span>ti yathāvuttapīḷanādiatthameva paṭivijjhitabbatāya ekajjhaṃ katvā vadati. Tena abhisamayasaddaṃ kammatthaṃ dasseti. <span class="bld">Abhisamayassā</span>ti ñāṇassa. <span class="bld">Pavattiākāro</span>ti parijānanādivisesākāro. So hi maggakkhaṇe asammohato <a name="V0.0060"></a> siddho, pacchā paccavekkhaṇādinā pākaṭo hoti. Ākāropi ñāṇena araṇīyato <span class="bld">attho</span>ti vuccatīti katvā tatiyanayo dassito. <span class="bld">Pīḷanādinā dassito</span> visayavibhāgenapi visayivibhāgo hoti yathā ‘‘rūpasaññā, saddasaññā’’ti (saṃ. ni. 3.57).</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kucchitaṃ</span> <a name="M0.0062"></a> <span class="bld">kha</span>nti garahitaṃ hutvā asāraṃ. <span class="bld">‘‘Samāgamo’’</span>tiādinā anvayato byatirekato ca <span class="bld">saṃ</span>-saddassa saṃyogatthajotakattamāha. ‘‘Uppannaṃ udita’’ntiādīsu kevalassa <span class="bld">panna</span>-saddassa, <span class="bld">ita</span>-saddassa ca payoge uppattiatthassa anupalabbhanato, <span class="bld">u</span>-saddassa ca payoge upalabbhanato so uppattiatthaṃ dīpetīti āha <span class="bld">‘‘evaṃ uppannaṃ uditanti etthāpī’’</span>ti. <span class="bld">Visuṃ payujjamānā</span>ti āgama-ita-padehi vinā payujjamānā. <span class="bld">Sadhātuka</span>nti antonītena dhātunā sadhātukaṃ. Teneva te ‘‘upasaggā’’ti ca vuttā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dukkhavivekabhāva</span>nti dukkhavivittataṃ. <span class="bld">Nivattiyā</span>ti nibbānassa. <span class="bld">Nivattetvā</span>ti anuppādasaddena visesanavasena nivattetvā. Nirodhapaccayatā nirodhassa maggassa ārammaṇapaccayatā. <span class="bld">Puggalasacchikiriyādhammabhāvehī</span>ti puggaladhammabhāvena sacchikaraṇadhammabhāvena ca. <span class="bld">Phala</span>nti ariyaphalaṃ. <span class="bld">Tassā</span>ti niṭṭhānabhūtāya phalasaṅkhātāya <span class="bld">dukkhanirodhappattiyā</span> abhisamayabhūtāya dukkhanirodhappattiyā paṭipadatā daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext">Paṭivijjhanakāle nippariyāyena buddhādisamaññāti āha <span class="bld">‘‘paṭividdhakāle pavatta’’</span>nti. <span class="bld">Tato evā</span>ti tena pakāsitattā eva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tannimittabhāvo</span>ti jātiādi viya adhiṭṭhānabhāvena dukkhassa kāraṇabhāvo, na samudayasaccaṃ viya pabhavabhāvena. Udayabbayapīḷitabhāvo saṅkhāradukkhatā. <span class="bld">Pavattanamevā</span>ti pavatti eva. <span class="bld">Kiccaṃ raso</span>ti rasassa kiccatthataṃ dasseti. <span class="bld">Pavattinivattīsū</span>ti niddhāraṇe bhummaṃ. <span class="bld">Avikāratā</span> vikārābhāvo niccatā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Marīcimāyāattāna</span>nti marīciyā māyāya attano ca <span class="bld">ariyañāṇassā</span>ti ariyānaṃ ñāṇassa. Tena ariyānaṃ maggañāṇānusārena pavattanakañāṇampi saṅgahitaṃ hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘avitathagāhakassā’’</span>tiādi<a name="V0.0061"></a>. <span class="bld">Tesa</span>nti paṭivedhapaccavekkhaṇañāṇānaṃ. Tattha paṭivedhañāṇassa paṭivijjhitabbatā gocarabhāvo, itarassa ārammaṇabhāvo. Paṭivijjhitabbatā, ārammaṇabhāvo vā paṭivedhañāṇassa gocarabhāvo, itarassa ārammaṇabhāvova.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bādhakappabhavabhāvenā</span>ti bādhakassa uppādakabhāvena visuṃ gahitattā na taṇhā bādhakabhāvena gahitā pavattipavattihetūnaṃ asaṅkaravasena bodhanato. Evañca katvā abhidhammabhājanīyepi ayamatthavaṇṇanā yujjateva<a name="M0.0063"></a>. Yadipi evaṃ ‘‘dukkhameva bādhaka’’nti niyamānupapatti, samudayabhāvappasaṅgo cāti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘jātiādīnaṃ viya vā’’</span>tiādi. Bādhakattassa bādhakatte ca niyamoti āha <span class="bld">‘‘dvidhāpi bādhakatthāvadhāraṇenā’’</span>ti. Yathā hi bādhakattassa dukkhe niyatatā, evaṃ dukkhassa ca bādhakatte niyatatāti. Suttantabhājanīye taṇhāya eva samudayabhāvassa dassitattā taṇhāvasena niyamaṃ dassento <span class="bld">‘‘na taṇhāya vinā’’</span>tiādimāha. Suttantabhājanīyavaṇṇanā hesāti. <span class="bld">‘‘Kusalehi vinā’’</span>tiādinā dukkhahetutāya taṇhāya padhānabhāvamāha. Tathā hi sā kammavicittatāya hetubhāvaṃ gacchantī visesena kammassa sahakārikāraṇaṃ hotīti. <span class="bld">Dvidhāpi niyamenā</span>ti maggova niyyānaṃ, niyyānameva ca maggoti dvippakārena niyamena.</p>
- <p class="bodytext">Vacīsaccaṃ saccavācā, taṃsamuṭṭhāpikā cetanā cāti āha <span class="bld">‘‘viratisacceti musāvādaviratiya’’</span>nti. Keci pana ‘‘viratisaccaṃ samādānaviratī’’ti vadanti, tesampi na samādānamattaṃ viratisaccaṃ, atha kho samādānāvisaṃvādanaṃ. Taṃ pana paṭiññāsaccattā musāvādaviratiyeva hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘na hi aññaviratīsu saccasaddo niruḷho’’</span>ti. Satipi dukkhasamudayāvabodhe yāvadeva nirodhamaggādhigamatthā paññābhāvanāti pacchimadvayasseva saccatthaṃ sātisayaṃ, tadadhigamassa ca avivādahetukaṃ sutte vibhāvitaṃ dassento <span class="bld">‘‘tassa panā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ṭhānaṃ natthī</span>ti attano vādapatiṭṭhāpanakāraṇaṃ natthīti attho. Attabhāvapaṭilābheneva sattānaṃ jātiādīnaṃ patti sammukhībhāvo ca jāyatīti āha <span class="bld">‘‘sampattatā, paccakkhatā ca paṭhamatā’’</span>ti. Bhagavato desanākkameneva vā paṭhamāditā daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Parijananādīhī</span>ti <a name="V0.0062"></a> pariññāppahānasacchikiriyābhāvanāhi, nissakkavacanañcetaṃ aññasaddapekkhāya. <span class="bld">Dhammañāṇakicca</span>nti sabhāvadhammāvabodhakiccaṃ. <span class="bld">Pariññeyyādīni etapparamānevā</span>ti ito paraṃ neyyaṃ natthīti dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Dukkhādīnaṃ ariyasaccabhāvassa anurūpaṃ yuttaṃ, ācariyaparamparāgataṃ vā savanaṃ <span class="bld">anussavo</span>. Sutānusārena, aññathā vā kakkhaḷaphusanādianiccādisabhāvasāmaññākārapariggaṇhanaṃ <span class="bld">ākāraparivitakko</span>. Yathāvitakkitākārassa diṭṭhisaṅkhātāya dassanabhūtāya paññāya nijjhānakkhamanaṃ rocanaṃ <span class="bld">diṭṭhinijjhānakkhanti</span><a name="M0.0064"></a>. <span class="bld">Ādicco viya pabhāya nirodhaṃ phusati</span> sacchikaroti kilesandhakāraṃ viddhaṃseti. <span class="bld">Cattāripi saccāni passatī</span>ti vuttaṃ ‘‘yo, bhikkhave, dukkhaṃ passatī’’tiādinā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kālantaradassana</span>nti nānābhisamayaṃ vadati. <span class="bld">Ekadassino</span>ti ekasaccadassino. <span class="bld">Na yojetabbā siyā</span>ti yojanāyañca sabbadassanaṃ dassanantaraparamanti dassanānuparamo āpajjeyya, saccānañca nānābhisamaye dukkhadassanādīhi paṭhamamaggādippaheyyānaṃ saṃyojanattayādīnaṃ ekadesappahānaṃ āpajjati. Tathā ca sati ekadesasotāpattimaggaṭṭhatā, tadanantarañca pattabbena phalena ekadesasotāpannatā ca āpajjati, tasmā na saccānaṃ nānābhisamayo yutto. Yathā ca nānābhisamayo na yutto, evaṃ ārammaṇābhisamayopi. Yadi hi ārammaṇakaraṇena catusaccābhisamayo icchito, na maggo sayameva attānaṃ ārammaṇaṃ karotīti aparipuṇṇo saccābhisamayo siyā. Aññena maggena maggo ālambīyatīti paripuṇṇovāti ce? Evaṃ sati yena maggena maggo ālambito, sopi aññena, sopi aññenāti anavaṭṭhānaṃ siyā, tasmā na ārammaṇapaṭivedhato catusaccābhisamayo yutto, vuttanayeneva pana yutto. Kiñca paricchinditabbaṃ samucchinditabbañca ālambitvā paricchedasamucchedabhāvanā maggañāṇassa na yuttā tato anissaṭabhāvato, sabbasaṅkhatavinissaṭaṃ nibbānameva pana ārammaṇatā yuttā. <span class="bld">Ahetukadiṭṭhi akiriyadiṭṭhiggahaṇena gahitā</span> hetubyāpārova paramatthato kiriyāti katvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pavattetī</span>ti sajjati, pavattiyā vā hetu hoti. <span class="bld">Nivattetī</span>ti saṃharati palayaṃ gameti, palokatādivasena vā mokkhahetu hoti. <span class="bld">Padhānato</span>ti pakatito, yaṃ ‘‘abyatta’’ntipi vuccati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kālo <a name="V0.0063"></a> karoti bhūtāni, kālo saṃharatī pajā;</p>
- <p class="gathalast">Kālo sutte jāgarati, kālo hi duratikkamo’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Evaṃvādā <span class="bld">kālavādino</span>. ‘‘Kaṇṭakassa tikhiṇatā, kapiṭṭhaphalādīnaṃ parimaṇḍalatā, migapakkhisarīsapādīnaṃ vicittabhāvoti evamādayo kena kāritā? Sabhāveneva siddhā, evaṃ sabbampi, na ettha kassaci kāmakāro’’ti evaṃvādā <span class="bld">sabhāvavādino</span>. ‘‘Loko niyato acchejjasuttāvutābhejjamaṇisadiso<a name="M0.0065"></a>, na ettha kassaci purisakāro’’ti evaṃpavattavādā <span class="bld">niyativādino,</span> –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yadicchāya pavattanti, yadicchāya nivattare;</p>
- <p class="gathalast">Yadicchāya sukhadukkhaṃ, tasmā yadicchatī pajā’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Evaṃpavattavādā yadicchāvādisaṅkhātā <span class="bld">adhiccasamuppattivādino</span> ca ettha sabhāvavāde eva antogadhāti daṭṭhabbā. <span class="bld">Aṇūhi loko pavattatī</span>ti ājīvakavādaṃ sandhāyāha. So hi akāraṇapariggaho. Kaṇādavādo pana issaricchāvasena aṇūnaṃ saṃyogaviyogato lokassa pavattinivattiṃ vadati. <span class="bld">Padhānassa appavattī</span>ti mahatādibhāvena apariṇāmo, anabhibyatti vā. ‘‘Ahamañño, pakati aññā’’ti evaṃ pavattapakatipurisantarajānanena attasukhadukkhamohesu avibhāgaggahaṇe nivattite kira vuttanayena padhānaṃ nappavattati, so vimokkhoti kāpilā. <span class="bld">Evamādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena mahābrahmuno samīpatā, saṃyogoti evamādīnampi saṅgaho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekattā</span>ti ekabhāvato ekopi vutto. <span class="bld">Tayo</span>ti kiccavibhāgena. <span class="bld">Tānī</span>ti sammāvācādisīlāni. Chandassa saddahanānukūlāpi chandanavasena pavatti hotīti saddhindriyasaddhābalehi saddhiṃ chandiddhipādo vutto. Tādise kāle upekkhānimittānubrūhanena upakārā samādhissa samavāhitāvasena tādisakiccāva upekkhā veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vighātakattā</span>ti saṃharaṇīyavasena vihantabhāvato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ariyasaccadvaya</span>nti samudayamaggasaccadvayaṃ. <span class="bld">Tenevā</span>ti yathāvuttadukkhādisaddānaṃ pariññeyyādivācakattā <a name="V0.0064"></a> eva. <span class="bld">Ādipadasaṅgaho</span>ti ‘‘dukkhaṃ, na ariyasacca’’nti iminā catukke ādipade saṅgaho. <span class="bld">Tadapekkha</span>nti ariyasaccasaddāpekkhaṃ dukkhasaddaṃ. <span class="bld">Catutthapadasaṅgaho</span>ti ‘‘neva dukkhaṃ, na ariyasacca’’nti iminā padena saṅgaho. <span class="bld">Avasesakilesādayo</span>ti taṇhāvajjakilesā avasesākusalā, sāsavāni kusalamūlāni, sāsavā ca kusaladhammā. Te hi abhidhammabhājanīye samudayabhāvena vuttā, na ariyasaccabhāvenāti āha <span class="bld">‘‘samudayo, na ariyasacca’’</span>nti. <span class="bld">Aññāni maggaṅgānī</span>ti phalasammādiṭṭhiādayo. <span class="bld">Iminā nayenā</span>ti etthāyaṃ yojanā – atthi <a name="M0.0066"></a> samudayo, na ariyasaccaṃ, atthi ariyasaccaṃ, na samudayo, atthi samudayo ceva ariyasaccañca, atthi neva samudayo, na ariyasaccaṃ. Tattha paṭhamapadaṃ vuttatthaṃ. Nirodho ariyasaccaṃ, na samudayo, taṇhā samudayo ceva ariyasaccañca, maggasampayuttā dhammā sāmaññaphalāni ca yassa pahānāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati, tadabhāvato neva samudayo, na ariyasaccaṃ. Itarasaccadvayaṃ ariyasaccaṃ tassa tassa pabhāvakaṭṭhena siyā samudayo, na pana yassa pahānāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathatthena. Itaracatukkadvayepi ādipadaṃ vuttatthameva. Sesesu samudayo ariyasaccaṃ, na nirodho, asaṅkhatadhātu nirodho ceva ariyasaccañca, maggasampayuttā dhammā, sāmaññaphalāni ca yassa sacchikiriyāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathatthena neva nirodho, na ariyasaccaṃ. Itarasaccadvayaṃ ariyasaccaṃ, nirodhadhammatāya siyā nirodho, na pana yassa sacchikiriyāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathatthena. Tathā nirodho ariyasaccaṃ, na maggo, ariyamaggo maggo ceva ariyasaccañca, maggasampayuttā dhammā, sāmaññaphalāni ca yassa bhāvanāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathatthena neva maggo, na ariyasaccaṃ. Itarasaccadvayaṃ siyā maggo upapattimaggabhāvato, na pana yassa bhāvanāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathatthena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Santa</span>nti samānaṃ. <span class="bld">Evaṃ itaresupī</span>ti kātabbāpi kiriyā kārakarahitā kevalaṃ attano paccayehi tāya pavattamānāya paccayasāmaggī kiriyaṃ karotīti vohāramattaṃ hoti. Nibbutigamakesupi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sāsavatā asubhatā</span> kilesāsucipaggharaṇato. <span class="bld">Dukkhādīna</span>nti dukkhasamudayamaggānaṃ. <span class="bld">Samudayādibhāvo</span>ti dukkhassa samudayamaggabhāvo, samudayassa maggadukkhabhāvo, maggassa dukkhasamudayabhāvo ca, na pana nirodhabhāvo dukkhādīnanti sambandho. <span class="bld">Aññamaññasamaṅgitā</span>ti dukkhādīnaṃ <a name="V0.0065"></a> itarītarasabhāvayogo. <span class="bld">Taṇhāyā</span>ti ādhāre bhummaṃ. <span class="bld">Punabbhavassā</span>ti punabhavasaṅkhātassa āyatidukkhassa. <span class="bld">Pakativādīna</span>nti kāpilānaṃ. <span class="bld">Vikārā</span>ti mahatādayo byattā. <span class="bld">Vibhāvato</span>ti abhibyattito, pariṇāmato vā pubbe. <span class="bld">Paṭippalīnā cā</span>ti pacchā pakatiyaṃ palayaṃ gatā vesammaṃ muñcitvā sattādisamabhāvena anto samoruddhā. Tenāha <span class="bld">‘‘pakatibhāveneva tiṭṭhantī’’</span>ti. <span class="bld">Pakatibhāvenevā</span>ti abyattabhāveneva<a name="M0.0067"></a>. <span class="bld">Samudayabhāvenā</span>ti taṇhāsaṅkhātapabhavabhāvena. Aññathā taṃsampayuttaavijjādīnampi samudayabhāvo labbhatevāti. <span class="bld">Avibhattehī</span>ti vesammavirahena pakatibhāvaṃ gatehi. <span class="bld">‘‘Vikārehī’’</span>ti sāmaññato vutte <span class="bld">‘‘mahantā’’</span>tiādinā sarūpato dasseti. Tattha <span class="bld">mahanto</span>ti mahābuddhi. Tañhi kāpilā ‘‘mahāajjhāsayo’’ti ca voharanti. Rūpatammattādayo pañca tammattā, ahaṃkāro cāti cha <span class="bld">avisesā</span>. Cakkhu sotaṃ ghānaṃ jivhā kāyo vācā pāṇi pādo pāyu upatthaṃ manoti ekādasindriyāni. Pathavī āpo tejo vāyo ākāsanti pañca <span class="bld">bhūtavisesā,</span> tehi. <span class="bld">‘‘Pakatibhāveneva ṭhitehī’’</span>ti iminā ‘‘avibhattehī’’ti padassa atthaṃ vadati. <span class="bld">Sagabbhā</span>ti sabījā asuññatā. <span class="bld">Tantūsū</span>ti suttesu samavāyikāraṇabhūtesu. Tathā <span class="bld">kapālesu</span>. Tividhañhi te kāraṇaṃ vadanti upādānakāraṇaṃ nimittakāraṇaṃ samavāyikāraṇanti. Tattha turivemasalākādayo <span class="bld">upādānakāraṇaṃ</span>. Tantavāyo <span class="bld">nimittakāraṇaṃ</span>. Tantavo <span class="bld">samavāyikāraṇa</span>nti. <span class="bld">Dvīsu aṇūsū</span>ti pathavībhūtesu vā āpotejovāyobhūtesu vā dvīsu paramāṇūsu. <span class="bld">Idhabuddhivohārajanako</span>ti ‘‘idha tantūsu paṭo, idha kapālesu ghaṭo, idha bīraṇesu ghaṭo’’tiādinā nayena hetuphalānaṃ sambandhabhūtena sattānaṃ idhabuddhivohārā jāyanti. So govisāṇānaṃ viya avisuṃ sahasiddhānaṃ sambandho <span class="bld">samavāyo</span>. Khāṇusenānaṃ viya pana visuṃsiddhānaṃ sambandho <span class="bld">saṃyogo</span>. Tīsu aṇūsu tiaṇukaṃ phalaṃ samavetaṃ ekībhūtamiva sambandhanti yojanā. ‘‘Samaveta’’nti etassa ‘‘ekībhūtamiva sambandha’’nti idaṃ atthavivaraṇaṃ. <span class="bld">Mahāparimāṇa</span>nti mahantaparimāṇaṃ mahāpathavīādikaṃ ekaṃ phalaṃ, yaṃ te ‘‘kāriyaṃ drabya’’nti vadanti. Yehi kāraṇehi āraddhaṃ kāriyadrabyaṃ, tadantogadhāni eva tāni kāraṇāni maññantīti āha <span class="bld">‘‘attano antogadhehi kāraṇehī’’</span>ti. Sati samavāye hetumhi phalaṃ samavetanti phale hetu siyā, taṃ natthīti dassento āha <span class="bld">‘‘samavāyābhāvā phale hetu natthīti hetusuññaṃ phala’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āhārabhede</span>ti kabaḷīkārādiāhāravisese. <span class="bld">Tappaccayadhammabhede</span>ti ajjhoharaṇīyavatthusaḷāyatanaavijjāabhisaṅkhārasaṅkhāte tesaṃ paccayabhūtadhammavisese, ojaṭṭhamakarūpavedanāpaṭisandhiviññāṇanāmarūpasaṅkhāte <a name="V0.0066"></a> vā tannibbattadhammavisese, te paccayā etesaṃ dhammavisesānanti <span class="bld">tappaccayadhammabhedā</span><a name="M0.0068"></a>. Rūpādiārammaṇavasena vāti yojanā. <span class="bld">Yānadvayavasenā</span>ti samathavipassanāyānadvayavasena. Kiñcāpi maggakkhaṇe samathavipassanā yuganaddhāva, yathā pana suññatādisamaññā, evaṃ samathavipassanāsamaññāpi āgamanato maggassa siyunti āha <span class="bld">‘‘āgamanavasena vutto’’</span>ti. Yassa vā paññindriyaṃ adhikaṃ, tassa maggo vipassanā, itarassa samathoti evamettha attho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samādhijāti</span> samādhānaṭṭhova. <span class="bld">Tato evā</span>ti samādhianuguṇakiriyattāva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ādāya ūhitvā</span>ti gahetvā viya takketvā vitakketvā. <span class="bld">Dvinna</span>nti sammādiṭṭhisammāsaṅkappānaṃ. <span class="bld">Purimakālassa viya niddeso</span> yathā ‘‘ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā’’ti, ‘‘ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca tayo mahābhūtā’’ti ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ogāhitu</span>nti ñāṇena paṭivijjhituṃ. Gahetuṃ asakkuṇeyyatāya <span class="bld">saṇhattaṃ</span>. Sukhumāya paññāya gahetabbatāya <span class="bld">sukhumattaṃ. Itī</span>ti iminā kamenāti ayamatthoti adhippāyenāha <span class="bld">‘‘itisaddena vijānanakkamaṃ dassetī’’</span>ti. <span class="bld">Evaṃ pakārehī</span>ti <span class="bld">evaṃ</span>-saddena jotiyamāno eva attho <span class="bld">pakāra</span>-saddena vuccatīti <span class="bld">‘‘evaṃ-saddena vijānanakāraṇabhūte naye dassetī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Itī</span>ti vā nidassanattho. Tena vuttappabhede paccāmasanavasena nidasseti. <span class="bld">Evaṃ</span>-saddo idamattho. Tena <span class="bld">evaṃ pakārehī</span>ti idaṃpakārehi, īdisehīti attho.</p>
- <p class="centered">Uddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">1. Dukkhasaccaniddeso</p>
- <p class="subhead">Jātiniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para190"></a><span class="paranum">190</span>. <span class="bld">‘‘Jātiādiniddese’’</span>ti iminā ‘‘tatthā’’ti padassa atthaṃ vadati. <span class="bld">Dukkhamātikā</span>ti <a name="V0.0067"></a> dukkhadukkhādīnaṃ dukkhavisesānaṃ uddeso. <span class="bld">Padadvaye</span>ti ‘‘pariyāyadukkhaṃ, nippariyāyadukkha’’nti etasmiṃ padadvaye.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dukkhattāyevā</span>ti <a name="M0.0069"></a> nippariyāyadukkhataṃ vadati. <span class="bld">Sabhāvena nāmaṃ visesetī</span>ti anvatthasaññataṃ dasseti. <span class="bld">Purimena</span> sabhāvadukkhavācakena <span class="bld">dukkhasaddena</span>. So hi visesanaṃ avacchedakabhāvato pacchimaṃ saṅkhāradukkhaṭṭhaṃ viseseti. So hi nivattetabbagahetabbasādhāraṇattā avacchinditabbo. <span class="bld">Tenā</span>ti vipariṇāmaadhiṭṭhānādipakāravisesena.</p>
- <p class="bodytext">Desetabbassa atthassa saṅkhipanaṃ idha saṅkhepo, so ca tabbibhāgānaṃ sādhāraṇabhāvoti āha <span class="bld">‘‘saṅkhepo sāmañña’’</span>nti. <span class="bld">Antokaritvā</span>ti antogadhe katvā, saṅgahetvā vā. <span class="bld">Ubhayathāpī</span>ti saṅkhepatopi vitthāratopi. Sādhāraṇabhāgānaṃ vibhajanaṃ vibhāgo, vitthāroti āha <span class="bld">‘‘vitthāro pana viseso’’</span>ti. <span class="bld">Visesantaranivattako</span>ti vibhāgantarāsaṅgāhako.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para191"></a><span class="paranum">191</span>. <span class="bld">Aparatthā</span>ti bhummavacanaṃ sāmiatthe yathā ‘‘sabbattha pādaka’’nti āha <span class="bld">‘‘sāmiatthepi hi aparatthasaddo sijjhatī’’</span>ti. Siddhi pana ‘‘itarāhipi dissatī’’ti iminā veditabbā. Yasmā ca evaṃ saddo sambhavati, tasmā pāḷiyaṃ sāmivasena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ bhummavasena dassitanti dīpento <span class="bld">‘‘tesaṃ tesanti vā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Aparassā</span>ti aparassa sattassa. Manussādibhedo upapattibhavo gati, tabbisesabhūtā khattiyādisāmaññādhiṭṭhānā khandhā jātīti dassento <span class="bld">‘‘pañcagativasenā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tiṇākāro</span>ti tiṇavikappo, tiṇavisesoti attho. <span class="bld">Eva</span>nti nidassane. Tena vuttappakāraṃ paṭhamaṃ viññāṇapātubhāvaṃ paccāmasati. <span class="bld">Tadupādāyā</span>ti tato paṭṭhāya. <span class="bld">Ariyabhāvakaraṇattā</span>ti ariyabhāvakāraṇattā. Karotīti hi karaṇaṃ. Ariyasadisattā vā <span class="bld">ariyasīlaṃ</span>. Puthujjanakalyāṇakānampi hi catupārisuddhisīlaṃ ariyasīlasadisaṃ. <span class="bld">Ākāravikārā</span>ti uppajjanādiākāravikatiyo. <span class="bld">Sahuppādakā</span>ti uppādasahitā uppādāvatthā khandhā. <span class="bld">Āyatanavasenā</span>ti paripuṇṇāparipuṇṇāyatanavasena. <span class="bld">Yonivasenā</span>ti aṇḍajādiyonivasena. <span class="bld">Ekekeneva padenā</span>ti yathā dutiyanaye jātiādipadesu dvīhi dvīhi padehi paripuṇṇāparipuṇṇāyatanayonivibhāgena sabbasatte pariyādiyitvā jāti dassitā, na evamidha. Idha <a name="V0.0068"></a> panetesu ekekeneva padena avibhāgato <a name="M0.0070"></a> <span class="bld">sabbasatte pariyādiyitvā. Ubhayatthā</span>ti purimapacchimanayesu bhāvaniddesova yutto. Anabhihite vibhattividhānaṃ, nābhihiteti. <span class="bld">Pākaṭā nibbattī</span>ti abhibyattā nibbatti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dvinnaṃ dvinna</span>nti ekavokārabhave rūpāyatanadhammāyatanavasena dvinnaṃ, catuvokārabhave manāyatanadhammāyatanavasena dvinnaṃ. <span class="bld">Sese</span>ti pañcavokārabhave. <span class="bld">Pañcanna</span>nti cakkhusotamanorūpadhammāyatanavasena pañcannaṃ. Tāni hi rūpabhave pañcavokāre upapattikkhaṇe uppajjanti. Kāmadhātuyaṃ paṭisandhikkhaṇe uppajjamānānanti yojanā. <span class="bld">Vikalāvikalindriyāna</span>nti aparipuṇṇaparipuṇṇāyatanānaṃ sattānaṃ. Indriyavaseneva hi āyatanānaṃ vekallaṃ icchitabbaṃ. Tattha vikalindriyassa sattannaṃ navannaṃ dasannaṃ punapi dasannaṃ, itarassa ekādasannaṃ āyatanānaṃ vasena saṅgaho veditabbo. <span class="bld">Sattanna</span>nti kāyamanorūpagandharasaphoṭṭhabbadhammāyatanavasena sattannaṃ. Gabbhaseyyakañhi sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Navanna</span>nti cakkhusotasaddāyatanavajjānaṃ navannaṃ. Andhabadhiravasena hidaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Dasanna</span>nti cakkhusaddavajjānaṃ. <span class="bld">Puna dasanna</span>nti sotasaddavajjānaṃ. Andhavasena, badhiravasena cetaṃ dvayaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Ekādasanna</span>nti saddavajjānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃdukkhabhāvo</span>ti pariyāyadukkhabhāvo. <span class="bld">Tattha nibbattinivāraṇenā</span>ti uppalapadumādīsu uppattipaṭikkhepena abhāvakathanena. <span class="bld">Dukkhuppattikāraṇe</span>ti dukkhuppattiyā hetubhūte dukkhuppattiṭṭhāne.</p>
- <p class="subhead">Maraṇaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para193"></a><span class="paranum">193</span>. <span class="bld">Khandhabhedassā</span>ti khandhavināsassa. <span class="bld">So</span>ti khandhabhedo. <span class="bld">Pabandhasamucchedo</span>ti pabandhassa accantasamucchedo. <span class="bld">Tabbhāvato</span>ti sammutimaraṇabhāvato. <span class="bld">Tadekadesabhāvato</span>ti tadavayavabhāvato. <span class="bld">Tasseva nāmanti asammohatthaṃ vuttaṃ</span> sabbassāpi ekakammanibbattajīvitindriyappabandhavicchedabhāvato. Sammutimaraṇameva hi jātikkhayamaraṇaṃ, taṃ pana jātikkhayamaraṇaṃ upakkamamaraṇaṃ, sarasamaraṇanti duvidhaṃ. Tattha sarasamaraṇampi āyukkhayamaraṇaṃ, puññakkhayamaraṇanti duvidhaṃ. Evametesaṃ tadekadesatā veditabbā. Yañcettha upakkamamaraṇaṃ, taṃ akālamaraṇaṃ. Sarasamaraṇaṃ kālamaraṇaṃ. Maraṇena sattā yathāladdhaattabhāvena viyujjantīti āha <span class="bld">‘‘sampattibhavakkhandhehi viyojetī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāraṇattho</span>ti <a name="M0.0071"></a><a name="V0.0069"></a> mūlattho. Mūlañhi ‘‘ādī’’ti vuccati ‘‘ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ? Sīlañca suvisuddhaṃ, diṭṭhi ca ujukā’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.369). Tenāha <span class="bld">‘‘sandhibandhanacchedamūlakanti attho’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Phalakiriyāgabbhā īdisī hetukiriyāti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘antogadhā’’</span>ti. Byasanassa hi āpādakehi āpādanaṃ āpādetabbaāpattiyā saheva sijjhatīti.</p>
- <p class="subhead">Sokaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para194"></a><span class="paranum">194</span>. Sukhaṃ hinoti pavattati etenāti sukhakāraṇaṃ <span class="bld">hitaṃ. Bhogabyasanādipadatthavisesa</span>nti bhogabyasanaṃ, sīlabyasananti evaṃ bhogasīlapadānaṃ vasena atthavisesaṃ. <span class="bld">Samāsavisesa</span>nti ‘‘rogoyeva byasanaṃ, diṭṭhi eva byasana’’nti samānādhikaraṇavasena samāsavisesaṃ. Annapānavatthayānādi paribhuñjitabbato <span class="bld">bhogo</span>ti adhippeto, so ca dhammasamūhabhāvena. <span class="bld">Tabbināsā</span>ti ñātibhogabyasanāni vuttānīti te vikārabhāvena paññāpetabbattā <span class="bld">paṇṇattimattā</span>. Parinipphannaṃ nāma khandhapañcakaṃ. Ataṃsabhāvattā paṇṇatti aparinipphannā, anipphannā ca hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘aparinipphannataṃ sandhāya anipphannānīti āhā’’</span>ti. Na hi paṇṇatti kenaci nipphādīyati. Aññatthāpi aparinipphanne anipphannavohāro āgatoti dassetuṃ <span class="bld">‘‘aparinipphannataṃyevā’’</span>tiādimāha. Kāmañcettha aparinipphannaṃ ‘‘anipphanna’’nti vuttaṃ, ‘‘nipphanna’’nti pana na parinipphannameva vuccati, nāpi sabbo sabhāvadhammoti dassento <span class="bld">‘‘khandhavibhaṅge cā’’</span>tiādimāha. Nipphannatā vuttāti sambandho. <span class="bld">Anipphannatā</span> sabhāvadhammattepi kenaci na nipphādīyatīti katvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅkucitaṃ cintana</span>nti pītisomanassapaṭipakkhato, dosasampayogato ca ārammaṇe anabhiratippavattimāha. Anto attano nissayassa niddahanavasena vā jhānaṃ cintanaṃ <span class="bld">antonijjhānaṃ</span>. Satipi anusocanabhāve attano katākatakusalākusalavisayo manovilekhabhūto vippaṭisāro <span class="bld">kukkuccaṃ,</span> yathāvuttaantonijjhānaṃ <span class="bld">soko</span>ti ubhinnaṃ viseso veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Manodvārajavanakkhaṇe’’</span>ti paribyattamantonijjhānaṃ sandhāyāha, itaraṃ pana pañcadvārajavanesupi <a name="V0.0070"></a> labbhateva. Tenāha <span class="bld">‘‘kāyaviññāṇādī’’</span>tiādi. <span class="bld">Domanassassā</span>ti <a name="M0.0072"></a> asocanākārassa domanassassa, socanākārassāpi vā nānāvīthikassa. Tampi hi dukkhamevāti. <span class="bld">Aññathā</span>ti manodvārajavane eva gahite. <span class="bld">Tatthā</span>ti kāyavatthukamanodvārikesu.</p>
- <p class="subhead">Paridevaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para195"></a><span class="paranum">195</span>. <span class="bld">Ādevanasaddaṃ katvā</span>ti ādevitvā, vilapitvāti attho. <span class="bld">Puggalassa sambhamabhāvo</span>ti yassa sattassa uppajjati, tassa anavaṭṭhānabhāvo. Sambhamaṃ vā abbhantaragataṃ tassa paccupaṭṭhāpeti pākaṭabhāvakaraṇenāti <span class="bld">sambhamapaccupaṭṭhāno</span>.</p>
- <p class="bodytext">Muṭṭhīhi pothanādīni <span class="bld">muṭṭhipothanādīni</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yena</span> domanassena. <span class="bld">Pubbe vuttadukkhato</span>ti ‘‘attano khandhaṃ muṭṭhīhi pothetī’’tiādinā vuttadukkhato. <span class="bld">Taṃnidāna</span>nti paridevanidānaṃ.</p>
- <p class="subhead">Dukkhadomanassaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para196-7"></a><span class="paranum">196-7</span>. Kāyadukkhābhibhūtassa patikārābhilāsāya tādisadukkhāvahapayogakālādīsu kāyikadukkhassa tadupanissayatā veditabbā. <span class="bld">Etena dukkhenā</span>ti anāthatāhatthapādacchedanādidukkhena.</p>
- <p class="subhead">Upāyāsaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para198"></a><span class="paranum">198</span>. Dukkhaṭṭhānanisajjādīni <span class="bld">dukkhaṭṭhānādīni</span>. Domanassassa vatthu hoti upāyāsoti sambandho.</p>
- <p class="subhead">Appiyasampayoganiddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para199"></a><span class="paranum">199</span>. Aññasāpekkhasaddo <a name="V0.0071"></a> asamatthasamāsoti taṃ dasseti <span class="bld">‘‘yena samāso, na tassāyaṃ paṭisedhako a-kāro’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pacchimadvaya</span>nti ‘‘samodhānaṃ missībhāvo’’ti idaṃ padadvayaṃ. <span class="bld">Tadatthavasenā</span>ti samodhānatthassa, missībhāvatthassa ca vasena saṅkhāresu labbhati. Āgatehi ca tehi saṅkhārehi puggalassa saṃyogo hotīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃgahaṇamatta</span>nti āpāthagatārammaṇaggahaṇamattaṃ.</p>
- <p class="subhead">Icchāniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para201"></a><span class="paranum">201</span>. <span class="bld">Taṃ</span> <a name="M0.0073"></a> <span class="bld">kāla</span>nti cuticittanirodhato uddhaṃ kālaṃ. <span class="bld">‘‘Yampī’’</span>ti <span class="bld">yaṃ</span>-saddo karaṇatthe paccattanti <span class="bld">yenapīti attho vutto</span>. ‘‘Yaṃ iccha’’nti <span class="bld">yaṃ</span>-saddo yadā icchāpekkho, tadā ‘‘na labhatī’’ti ettha alābhapadhānābhāvato icchā visesīyatīti āha <span class="bld">‘‘alābhavisiṭṭhā icchā vuttā hotī’’</span>ti. ‘‘Icchaṃ na labhati ya’’nti evaṃ kiriyāparāmasanabhūto <span class="bld">yaṃ</span>-saddo yadā ‘‘na labhatī’’ti etaṃ apekkhati, tattha guṇabhūtā icchā, padhānabhūto alābhoti āha <span class="bld">‘‘tadā icchāvisiṭṭho alābho vutto hotī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Hirottapparahitā chinnikā, dhuttikāti vuccantīti āha <span class="bld">‘‘chinnabhinnagaṇenāti nillajjena dhuttagaṇenā’’</span>ti. <span class="bld">Kappaṭikā</span> sibbitapilotikadhārino.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Alabbhaneyyaiccha</span>nti alabbhaneyyavatthusmiṃ icchaṃ.</p>
- <p class="subhead">Upādānakkhandhaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para202"></a><span class="paranum">202</span>. <span class="bld">Tādisassa vatthuno sabbhāvā</span>ti sāmaññato anavasesaggahaṇaṃ sandhāyāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atipākaṭena</span> <a name="V0.0072"></a> ati viya pakāsena dukkhenāti attho.</p>
- <p class="centered">Dukkhasaccaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Samudayasaccaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para203"></a><span class="paranum">203</span>. <span class="bld">Mano viyā</span>ti <span class="bld">mano</span>-saddassa viya. <span class="bld">Ika-saddenā</span>ti ‘‘ponobhavikā’’ti ettha <span class="bld">ika</span>-saddena. <span class="bld">Gamiyatthattā</span>ti ñāpitatthattā. Karaṇasīlatā hi idha sīlattho, so ca <span class="bld">ika</span>-saddena vuccatīti <span class="bld">kiriyāvācakassa</span> karaṇasaddassa adassanaṃ appayogo. Vuttatthānañhi appayogo. Sati paccayantarasamavāye punabbhavassa dāyikā, tadabhāve adāyikāti vuttāti āha <span class="bld">‘‘adāyikāpi punabbhavaṃ deticcevā’’</span>ti taṃsabhāvānativattanato. Tenevāha <span class="bld">‘‘samānasabhāvattā, tadānubhāvattā cā’’</span>ti. Tattha <span class="bld">sabhāvo</span> taṇhāyanaṃ. <span class="bld">Ānubhāvo</span> <a name="M0.0074"></a> paccayasamavāye phalanipphādanasamatthatā. <span class="bld">Itaresū</span>ti avasiṭṭhakilesādīsu. Pavattivipākadāyino kammassa sahāyabhūtā taṇhā ‘‘upadhivepakkā’’ti adhippetāti āha <span class="bld">‘‘upadhimhi yathānibbatte’’</span>tiādi. <span class="bld">Yathānibbatte</span>ti attano paccayehi nibbattappakāre. <span class="bld">Nandanaṃ</span> saṃuppilāvanaṃ abhitassanaṃ. <span class="bld">Rañjanaṃ</span> vatthassa viya raṅgajātena cittassa vipariṇāmanaṃ, ramāpanaṃ vā. <span class="bld">Rāgasambandhenā</span>ti rāgapadasambandhena <span class="bld">‘‘uppannassā’’</span>ti pulliṅgavasena vuttaṃ. <span class="bld">Rūpārūpabhavarāgo visuṃ vakkhatī</span>ti ettha <span class="bld">vakkhati</span>-kiriyāpadaṃ kammatthe veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Savatthukaṃ cakkhu’’</span>nti iminā sakalaṃ cakkhudasakamāha, dutiyena sasambhāracakkhuṃ. <span class="bld">Chidda</span>nti kaṇṇassa chiddapadesaṃ. <span class="bld">Kaṇṇabaddha</span>nti kaṇṇapāḷi. <span class="bld">Vaṇṇasaṇṭhānato</span> rattakambalapaṭalaṃ viya, <span class="bld">kiccato</span> mudusiniddhamadhurarasadaṃ maññanti. <span class="bld">Sāmaññena gahitā</span>ti visayena avisesetvā gahitā. <span class="bld">Visayavisiṭṭhā</span>ti cakkhādivisayavisiṭṭhā. <span class="bld">Ettha uppajjatī</span>ti samudāyāvayavehi viya sāmaññavisesehi na nānattavohāro na hoti yathā ‘‘rukkho siṃsapā’’ti. Na hi sabbo rukkho siṃsapā. Tasmā kiriyābhedasabbhāvato ‘‘sayānā bhuñjanti sadhanā’’tiādīsu viya ‘‘uppajjamānā’’ti ettha kiriyāya lakkhaṇatā, itarattha lakkhitabbatā ca vuttā. <span class="bld">Yadi uppajjamānā</span> <a name="V0.0073"></a> <span class="bld">hotī</span>ti anicchitattā sāsaṅkaṃ uppādakiriyāya atthibhāvamāha. Tena uppāde satīti ayametassa atthoti ‘‘uppajjamānā’’ti ettha uppādo hetubhāvena vutto, itaro ca tassa phalabhāvenāti āha <span class="bld">‘‘so hi tena upayojito viya hotī’’</span>ti. <span class="bld">Uppajjamānā</span>ti vā taṇhāya tattha uppajjanasīlatā uppajjanasabhāvo, uppajjanasamatthatā vā vuttā. Tattheva cassā uppajjanasīlatā sakkāyato aññasmiṃ visaye pavattiyā abhāvato, samatthatā paccayasamavāyena, aññathā asamatthatā, yato kadāci na uppajjati. <span class="bld">Nivisamānā nivisatī</span>ti etthāpi iminā nayena attho veditabboti.</p>
- <p class="centered">Samudayasaccaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Nirodhasaccaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para204"></a><span class="paranum">204</span>. Taṇhāya <a name="M0.0075"></a> virajjanaṃ haliddirāgassa viya palujjananti katvā āha <span class="bld">‘‘khayagamanavasenā’’</span>ti. Vicchinnaṃ nirujjhananti vuttaṃ <span class="bld">‘‘appavattigamanavasenā’’</span>ti. Cajanaṃ chaḍḍanaṃ, hāpanaṃ vāti āha <span class="bld">‘‘anapekkhatāya cajanavasena, hānivasena cā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tadappavatti viyā</span>ti tassā tittaalābuvalliyā appavatti viya. Appavattihetubhūtampi nibbānaṃ taṇhāya appavatti viya gayhatīti āha ‘‘tadappavatti viyā’’ti yathā ‘‘rāgakkhayo’’ti (saṃ. ni. 4.315, 330). <span class="bld">Appavattibhūta</span>nti taṇhāya appavattiyā pattaṃ, pattabbanti attho. Nibbānaṃ āgamma niruddhāyapi taṇhāya piyarūpasātarūpesu niruddhāti vattabbatādassanatthaṃ vuttāti yojanā. Ettha ca yasmā maggo, nibbānañca taṇhāya samucchedasādhanaṃ, tasmā ‘‘purimā vā upamā’’tiādinā upamādvayaṃ ubhayattha yathākkamaṃ yojitaṃ, ubhayaṭṭhāniyaṃ pana ubhayatthāpi labbhateva.</p>
- <p class="centered">Nirodhasaccaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Maggasaccaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para205"></a><span class="paranum">205</span>. <span class="bld">Titthiyehi</span> <a name="V0.0074"></a> <span class="bld">kappitassa maggassa</span> pakatipurisantarañāṇādikassa. <span class="bld">Ariyaṃ labhāpetī</span>ti ariyaṃ sāmaññaphalaṃ labhāpeti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tabbipakkhaviratisabhāvā</span>ti tassā sammāvācāya vipakkhato micchāvācāya viratisabhāvā. <span class="bld">Bhedakaramicchāvācā</span> pisuṇavācā, sabbāpi vā micchāvācā visaṃvādanādivasena bhedakarīti āha <span class="bld">‘‘bhedakaramicchāvācāpahānenā’’</span>ti. Visaṃvādanādikiccatāya hi lūkhānaṃ apariggāhakānaṃ musāvādādīnaṃ paṭipakkhabhūtā siniddhabhāvena pariggāhakasabhāvā sammāvācā tappaccayasubhāsitasampaṭiggāhake jane, sampayuttadhamme ca pariggaṇhantī pavattatīti <span class="bld">pariggahalakkhaṇā</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘jane, sampayutte ca pariggaṇhanakiccavatī’’</span>ti. <span class="bld">Cīvarakammādiko</span> tādiso payogo. <span class="bld">Kātabbaṃ</span> cīvararajanādikaṃ. <span class="bld">Niravajjasamuṭṭhāpanakiccavā</span>ti niravajjassa kattabbassa, niravajjākārena vā samuṭṭhāpanakiccavā. <span class="bld">Sampayuttadhamme ca samuṭṭhāpento</span>ti ettha samuṭṭhāpanaṃ <a name="M0.0076"></a> micchākammantapaṭipakkhabhūtassa attano kiccassa anuguṇabhāvena sampayuttānaṃ pavattanameva, ukkhipanaṃ vā nesaṃ kāyikakiriyāya bhārukkhipanaṃ viya. Sampayuttadhammānaṃ, ājīvasseva vā visodhanaṃ <span class="bld">vodāpanaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Diṭṭhekaṭṭhā</span>ti diṭṭhiyā sahajapahānekaṭṭhā, paṭhamamaggasammādiṭṭhivaseneva taṃ veditabbaṃ. ‘‘Diṭṭhekaṭṭhaavijjādayo’’tipi pāṭho. Etasmiṃ pakkhe catumaggasammādiṭṭhiyā saṅgaho kato hoti. Uparimaggasammādiṭṭhiyā pana diṭṭhiṭṭhāne taṃtaṃmaggavajjho māno gahetabbo. So hi ‘‘aha’’nti pavattiākārato diṭṭhiṭṭhāniyo. <span class="bld">Pakāsetī</span>ti kiccapaṭivedhena paṭivijjhati. <span class="bld">Teneva hi aṅgenā</span>ti teneva sammādiṭṭhisaṅkhātena maggaṅgena. Tathāpavattitena karaṇabhūtena, tena vā kāraṇena. Aṅga-saddo hi kāraṇatthopi hotīti. <span class="bld">Tatthā</span>ti magge, maggacittuppāde vā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Imassevā</span>ti ariyamaggapariyāpannasseva. Yadipi viramitabbato viramantassa cetanāpi labbhateva, viratiyā eva pana tadā padhānabhāvoti āha <span class="bld">‘‘viramaṇakāle vā viratiyo’’</span>ti. <span class="bld">Subhāsitādī</span>ti asamphappalāpādi. <span class="bld">Ādi</span>-saddena apisuṇādi saṅgahitā. <span class="bld">Bhāsanādī</span>ti ettha pana kāyasucaritādi. <span class="bld">Amaggaṅgattā</span>ti amaggasabhāvattā. Tameva cetanāya amaggasabhāvataṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘ekassa</span> <a name="V0.0075"></a> <span class="bld">ñāṇassā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha sammāvācādikiccattayaṃ nāma micchāvācādīnaṃ tiṇṇaṃ pāpadhammānaṃ samucchindanaṃ, maggacetanā ca taṃsabhāvā na hotīti na tassā maggakkhaṇe sammāvācādibhāvasiddhi. <span class="bld">Taṃsiddhiya</span>nti kiccattayasiddhiyaṃ. Yathā panassā pubbabhāge subhāsitavācādibhāvo, evaṃ maggakkhaṇepi siyā. Evaṃ sante yathā tattha ekassa sammāsaṅkappassa tikiccatā, sammādiṭṭhiādīnañca ekekānaṃ catukiccatā, evaṃ ekā maggacetanā sammāvācādikiccattayassa sādhikā bhaveyya, tathā ca sati magge sammāvācādīni tīṇi aṅgāni na bhaveyyuṃ, chaḷaṅgiko ca ariyamaggo siyāti tayidamāha <span class="bld">‘‘ekāya cetanāyā’’</span>tiādinā. Yasmā panetaṃ natthi, tasmā maggapaccayatāvacanato ca na cetanāya maggabhāvoti maggakkhaṇe viratiyova sammāvācādayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Brūhanaṃ</span> sukhaṃ. <span class="bld">Santasukhaṃ</span> upekkhā. Sā hi ‘‘upekkhā pana santattā, sukhamicceva bhāsitā’’ti (visuddhi. 2.644; vibha. aṭṭha. 232) vuttā. <span class="bld">Vitakkādīna</span>nti teyeva abhiniropanādayo pākaṭapariyāyena vuttā.</p>
- <p class="bodytext">Vacīsaṅkhārabhāvato <a name="M0.0077"></a> <span class="bld">vacībhedassa upakārako vitakko</span>. <span class="bld">‘‘Sāvajjā…pe… upakārako evā’’</span>ti iminā vacībhedataṃ samuṭṭhāpakacetanānaṃ viya viratiyāpi visesapaccayo vitakkoti dasseti. <span class="bld">Vacībhedaniyāmikā vācā</span>ti vacīduccaritaviratimāha. Sā hi sammāvācābhūtā micchāvācāsu saṃyaminī. Tattha yathā visaṃvādanādimicchāvācato avirato micchākammantatopi na viramateva. Yathāha – ‘‘ekaṃ dhammaṃ…pe… akāriya’’nti (dha. pa. 176). Tathā avisaṃvādanādinā sammāvācāya ṭhito sammākammantampi pūretiyevāti āha <span class="bld">‘‘vacībheda…pe… upakārikā’’</span>ti. Dhammānaṃ pavattiniṭṭhābhāvato yathā gatīti nibbatti vuccati, evaṃ pavattibhāvato rasalakkhaṇānipīti āha <span class="bld">‘‘kiccādisabhāve vā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Abhinandana</span>nti taṇhādivasena abhinandanaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Vācuggatakaraṇaṃ <span class="bld">uggaho,</span> atthaparipucchanaṃ <span class="bld">paripucchā</span>ti tadubhayaṃ savanādhīnanti āha <span class="bld">‘‘savanañāṇe eva avarodhaṃ gacchantī’’</span>ti. Ñāṇena paricchinditvā gahaṇaṃ <span class="bld">pariggaṇhanaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tassā</span>ti <a name="V0.0076"></a> payogassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">So</span>ti kāmavitakkappavattiyā kāraṇabhūto subhanimitte ayonisomanasikāro. <span class="bld">Tassā</span>ti kāmavitakkassa. Gataṃ gamanaṃ pavatti, tassa upāyoti <span class="bld">gatamaggo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pahātabbaekatta</span>nti pahātabbatāsāmaññaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Maggabhāvena catubbidhampi ekattenā</span>ti sotāpattimaggādivasena catubbidhampi maggabhāvena ekattena sāmaññato gahetvā ‘‘assā’’ti ekavacanena vuttanti attho. Sabbassa maggassa aññamaññaṃ sadisatā, tathā asadisatā ca ekaccasadisatā ca <span class="bld">jhānaṅgavasena sabbasadisasabbāsadisaekaccasadisatā,</span> so eva visesoti yojetabbaṃ. Vipassanāniyāmaṃ dhuraṃ katvā āhāti sambandho. <span class="bld">Idha panā</span>ti imissā sammohavinodaniyaṃ. <span class="bld">Sammasi…pe… nivattanato</span>ti paṭhamattheravādaṃ vadanto tadajjhāsayaṃ purakkhatvā vadatīti adhippāyena vuttaṃ. Itarathā itaravādāpettha dassitā evāti. <span class="bld">Pādakajjhānaniyāma</span>nti pādakajjhānaniyāmaṃ dhuraṃ katvā āhāti yojanā. ‘‘Vipassanā <a name="M0.0078"></a>…pe… daṭṭhabbo’’ti kasmā vuttaṃ. Na hi tassā idha paṭikkhepatā atthi. Tathā hi vuttaṃ ‘‘keci vuṭṭhānagāminivipassanā niyāmetīti vadantī’’ti? Nayidamevaṃ. <span class="bld">Idhāpī</span>ti idha pādakajjhānaniyāmepi vipassanāniyāmo na paṭikkhittoti ayañhettha attho. Tenevāha <span class="bld">‘‘sādhāraṇattā’’</span>ti. ‘‘Idha panā’’ti imināpi paṭhamattheravādo saṅgahitoti veditabbo. Yadi evaṃ kasmā vipassanāniyāmo visuṃ gahitoti? Vādattayāvidhuratādassanatthaṃ. <span class="bld">Aññe cācariyavādā</span>ti sammasitajjhānapuggalajjhāsayavādā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Āruppe tikacatukkajjhānaṃ…pe… na lokiya’’</span>nti idaṃ theravāde āgataṃ porāṇaṭṭhakathāyaṃ tantiṃ katvā ṭhapitanti <span class="bld">aṭṭhasāliniyaṃ</span> saṅgahetvā vuttanti āha <span class="bld">‘‘vuttaṃ aṭṭhasāliniyanti adhippāyo’’</span>ti. <span class="bld">Yesū</span>ti pacchimajjhānavajjāni sandhāya vadati. Tattha hi arūpuppattiyaṃ saṃsayo, na itarasmiṃ. ‘‘Catukkapañcakajjhāna’’nti vutte avisesato sāsavānāsavaṃ apekkhīyati, nivattetabbagahetabbasādhāraṇavacanenettha sāsavato avacchindanatthaṃ ‘‘tañca lokuttara’’nti vatvā nivattitadhammadassanatthaṃ ‘‘na lokiya’’nti vuttanti dassento āha <span class="bld">‘‘samudāyañca…pe… āhā’’</span>ti. Itarathā byabhicārābhāvato ‘‘lokuttara’’nti visesanaṃ niratthakaṃ <a name="V0.0077"></a> siyā. <span class="bld">Tayo maggā</span>ti dutiyamaggādayo. <span class="bld">Tajjhānika</span>nti tikacatukkajjhānikaṃ sotāpattiphalādiṃ. <span class="bld">Aññajhānikāpī</span>ti tikacatukkajjhānato aññajhānikāpi catukkajjhānikāpi maggā uppajjanti. <span class="bld">Pi</span>-saddena tajjhānikāpi tikacatukkajjhānikāti attho. Yadi evaṃ catuvokārabhavepi pañcavokārabhave viya maggassa tikacatukkajjhānikabhāve kenassa jhānaṅgādiniyāmoti āha <span class="bld">‘‘jhānaṅgādiniyāmikā pubbābhisaṅkhārasamāpattī’’</span>ti. <span class="bld">Pubbābhisaṅkhārasamāpattī</span>ti ca pādakabhūtā attanā atikkantadhammavirāgabhāvena vipassanāya pubbābhisaṅkhārakārī arūpasamāpatti, phalasamāpatti vā. Tenāha <span class="bld">‘‘pādaka’’</span>nti. <span class="bld">Na sammasitabbā</span>ti na sammasitabbā samāpatti jhānaṅgādiniyāmikā sammasitabbānaṃ tikacatukkajjhānānaṃ tattha anuppajjanato, itarattha ca visesābhāvato. <span class="bld">Phalassapī</span>ti catutthapañcamajjhānikaphalassapi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dukkhañāṇādīna</span>nti dukkhasamudayañāṇānaṃ. <span class="bld">Taṃtaṃkusalārammaṇārammaṇattā</span>ti kāmāvacarādīsu yena yena kusalena saddhiṃ nekkhammasaṅkappādayo uppajjanti, tassa tassa kusalassa ārammaṇaṃ ārammaṇaṃ etesanti taṃtaṃkusalārammaṇārammaṇā<a name="M0.0079"></a>, tabbhāvato. <span class="bld">Taṃtaṃviramitabbādiārammaṇattā</span>ti visaṃvādanavatthuādiārammaṇattā. Vītikkamitabbato eva hi viratīti. <span class="bld">‘‘Aṅgāna’’</span>nti idaṃ ‘‘nekkhammasaṅkappādīna’’nti etthāpi yojetabbaṃ avayavena vinā samudāyābhāvato. <span class="bld">Visesapaccayo</span>ti bhinnasīlassa, aparisuddhasīlassa vā sammappadhānāsambhavato samādhānassa viya vāyāmassa sīlaṃ visesapaccayo. Ayañca attho yadipi purimasiddhasīlavasena yutto, sahajātavasenāpi pana labbhatevāti dassento <span class="bld">‘‘sampayuttassāpī’’</span>ti āha. Sahajameva cettha adhippetanti āha <span class="bld">‘‘sampayuttasseva cā’’</span>tiādi. Sammoso pamādo, tappaṭipakkho <span class="bld">asammoso</span> appamādo, so cittassa ārakkhāti āha <span class="bld">‘‘cetaso rakkhitatā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sīlakkhandho cā</span>ti <span class="bld">ca</span>-saddena samādhikkhandho ca. Khantippadhānattā sīlassa adosasādhanatā, nīvaraṇajeṭṭhakassa kāmacchandassa ujuvipaccanīkabhāvato samādhissa alobhasādhanatā daṭṭhabbā. <span class="bld">Sāsana</span>nti paṭivedhasāsanaṃ, ‘‘sāsanabrahmacariya’’nti ca vadanti.</p>
- <p class="centered">Maggasaccaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para206-214"></a><span class="paranum">206-214</span>. ‘‘Pariññeyyabhāvarahite <a name="V0.0078"></a> ekantapahātabbe’’ti kasmā vuttaṃ, nanu taṇhāyapi cakkhādīnaṃ viya taṇhāvatthutāvacanena pariññeyyatā vuttā. Yathāha ‘‘rūpataṇhā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisatī’’tiādi (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.133; vibha. 203). Tappaṭibaddhasaṃkilesappahānavasena samatikkamitabbatā hi pariññeyyatā. Ekantapahātabbatā ca na taṇhāya eva, atha kho avasesānaṃ saṃkilesadhammānampi. Tathā hi tesaṃ sabbaso accantappahāyikā dassanabhāvanāti? Saccametaṃ, tathāpi yathā ‘‘dukkhaṃ ariyasaccaṃ pariññeyya’’nti (saṃ. ni. 5.1099) taṇhāvajje upādānakkhandhapañcake pariññeyyabhāvo niruḷho, na tathā taṇhāya, taṇhāya pana ‘‘yāyaṃ taṇhā ponobhavikā’’tiādinā (vibha. 203; dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.91, 460; saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 14; paṭi. ma. 1.34) samudayabhāvo <a name="M0.0080"></a> viya sātisayaṃ pahātabbabhāvo niruḷhoti dassetuṃ <span class="bld">‘‘pariññeyyabhāvarahite ekantappahātabbe’’</span>ti vuttaṃ. Yassa asaṅgahito padeso atthi, so <span class="bld">sappadeso,</span> ekadesoti attho. <span class="bld">Tatthā</span>ti ariyasaccasadde. <span class="bld">Samudayo</span>ti samudayattho. ‘‘Nippadesato samudayaṃ dassetu’’nti samudayassevettha gahaṇe kāraṇaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘dukkhanirodhā panā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">dukkhanirodhā</span>ti dukkhaṃ, nirodho ca. <span class="bld">Ariyasaccadesanāya</span>nti ariyasaccadesanāyampi saccadesanāyaṃ viya. <span class="bld">Dhammato</span>ti desetabbadhammato nippadesā eva. ‘‘Avasesā ca kilesā’’tiādinā desanābhedo eva hi tattha viseso. Tenāha <span class="bld">‘‘na hi tato añño’’</span>tiādi. <span class="bld">Apubbo natthī</span>ti dhammato apubbo natthīti attho. <span class="bld">Tassā</span>ti samudayassa. <span class="bld">Sabbattha tīsupi vāresū</span>ti aṭṭhaṅgikapañcaṅgikasabbasaṅgāhikabhedesu mahāvāresu, tadantogadhesu ca pañcasu koṭṭhāsesu. <span class="bld">Apubbassā</span>ti ‘‘avasesā ca kilesā’’tiādinā taṇhāya apubbassa. Avasiṭṭhakilesādīnañhi samudayatāvacanaṃ idha apubbadassanaṃ. Tassa yadipi dutiyatatiyavāresu viseso natthi, pañcasu pana koṭṭhāsesu uparūpari apubbaṃ dassitanti katvā evaṃ vuttaṃ. Tañhi samudayavisesadassanaṃ, itaraṃ pana maggavisesadassanaṃ. Tassa ca dhammato apubbābhāvo dassitoyeva. Yadi evaṃ dutiyādikoṭṭhāsesu, paṭhamakoṭṭhāsepi vā kasmā taṇhā gahitāti āha <span class="bld">‘‘apubbasamudayadassanatthāyapi hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Kevalāyā</span>ti tadaññakilesādinirapekkhāya. <span class="bld">Desanāvasena na vutto</span>ti na dhammavasenāti adhippāyo. Tasmā dukkhādīni tattha ariyasaccadesanāyaṃ <a name="V0.0079"></a> sappadesāni dassitāni honti pariyāyenāti daṭṭhabbaṃ. Abhidhammadesanā pana nippariyāyakathāti katvā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘nippadesato samudayaṃ dassetuṃ’’icceva vuttaṃ. <span class="bld">Paccayasaṅkhāta</span>nti paccayābhimataṃ paccayabhūtaṃ, paccayakoṭṭhāsaṃ vā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tesa</span>nti kusaladhammānaṃ. <span class="bld">Paccayānaṃ pahānavasenā</span>ti hetunirodhena phalanirodhaṃ dasseti, tappaṭibaddhakilesappahānena vā kusalānaṃ pahānaṃ vuttaṃ. Yathā ‘‘dhammāpi vo, bhikkhave, pahātabbā’’ti (ma. ni. 1.240). Iti pariyāyato kusalānaṃ pahānaṃ vuttaṃ, na nippariyāyato tadabhāvatoti āha <span class="bld">‘‘na hi kusalā pahātabbā’’</span>ti. Yathā ca kusaladhammesu, abyākatadhammesupi <a name="M0.0081"></a> eseva nayo. <span class="bld">Nirodha</span>nti asaṅkhatadhātuṃ. <span class="bld">Appavattibhāvo</span>ti yo nirodhassa nibbānassa taṇhādiappavattihetubhāvo, taṃ pahānanti vuttanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyakammādisuddhiyā</span>ti pubbabhāgakāyakammavacīkammaājīvasuddhiyā dūratarūpanissayataṃ ariyamaggassa dassetīti sambandho. <span class="bld">Pañcaṅgikaṃ…pe… pavattataṃ dīpeti,</span> na pana ariyamaggassa pañcaṅgikattāti adhippāyo. <span class="bld">Ñāpakanidassana</span>nti ñāpakabhāvanidassanaṃ, etena <span class="bld">‘‘vacanato’’</span>ti idaṃ hetuatthe nissakkavacananti dasseti. <span class="bld">Vacanato</span>ti vā īdisassa vacanassa sabbhāvato. Paṭipadāya ekadesopi <span class="bld">paṭipadā evā</span>ti attho. <span class="bld">Niddiṭṭho dhammasaṅgāhakehi</span> saṅgāyanavasena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jhānehi desanāpaveso</span> ‘‘lokuttaraṃ jhānaṃ bhāvetī’’ti (dha. sa. 277) jhānasīsena desanāva. Tathā <span class="bld">bhāvanāpaveso. Pāḷigamana</span>nti pāḷipavatti pāṭhadesanā. <span class="bld">Yathāvijjamānadhammavasenā</span>ti tasmiṃ cittuppāde labbhamānavitakkādidhammavasena.</p>
- <p class="centered">Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">3. Pañhapucchakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para215"></a><span class="paranum">215</span>. <span class="bld">Tassā</span>ti suttantabhājanīyassa. <span class="bld">Evaṃ panā</span>ti ‘‘apicesā sammādiṭṭhi nāma pubbabhāge <a name="V0.0080"></a> nānākkhaṇā nānārammaṇā’’tiādippakārena. <span class="bld">Evañca katvā</span>ti lokuttaramaggasseva maggasaccabhāvassa adhippetattā. <span class="bld">Tenā</span>ti tena kāraṇena, ariyamaggasseva uddisitvā niddiṭṭhattāti attho.</p>
- <p class="centered">Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Saccavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">5. Indriyavibhaṅgo</p>
- <p class="title">1. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para219"></a><span class="paranum">219</span>. <span class="bld">Cakkhudvārabhāve</span>ti <a name="M0.0082"></a><a name="V0.0081"></a> cakkhudvārabhāvahetu. <span class="bld">Taṃdvārikehī</span>ti tasmiṃ dvāre pavattanakehi cittacetasikehi. Te hi ‘‘taṃ dvāraṃ pavattiokāsabhūtaṃ etesaṃ atthī’’ti taṃdvārikā. Nanu ca tabbatthukehipi taṃ indaṭṭhaṃ kāreti. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tikkhe tikkhattā, mande ca mandattā’’ti? Saccaṃ kāreti, tabbatthukāpi pana idha ‘‘taṃdvārikā’’icceva vuttā. Apariccattadvārabhāvaṃyeva hi cakkhu nissayaṭṭhena ‘‘vatthū’’ti vuccati. Atha vā taṃdvārikesu tassa indaṭṭho pākaṭoti ‘‘taṃdvārikehī’’ti vuttaṃ. Indaṭṭho parehi anuvattanīyatā paramissarabhāvoti dassento <span class="bld">‘‘tañhi…pe… anuvattantī’’</span>ti āha. Tattha <span class="bld">ta</span>nti cakkhuṃ. <span class="bld">Te</span>ti taṃdvārike. Kiriyāniṭṭhānavācī āvī-saddo ‘‘vijitāvī’’tiādīsu (dī. ni. 1.258; 2.33; 3.199) viyāti āha <span class="bld">‘‘pariniṭṭhitakiccajānana’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Cha imāni, bhikkhave, indriyāni. Katamāni cha? Cakkhundriyaṃ…pe… manindriya’’nti (saṃ. ni. 5.495-499) evaṃ katthaci chapindriyāni āgatāni, kasmā pana suttante khandhādayo viya indriyāni ekajjhaṃ na vuttāni, abhidhamme ca vuttānīti āha <span class="bld">‘‘tattha suttante’’</span>tiādi. <span class="bld">Nissaraṇūpāyādibhāvato</span>ti ettha lokuttaresu maggapariyāpannāni nissaraṇaṃ, itarāni nissaraṇaphalaṃ, vivaṭṭasannissitena nibbattitāni saddhindriyādīni nissaraṇūpāyo, itaresu kānici pavattibhūtāni, kānici pavattiupāyoti veditabbāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Khīṇāsavassa bhāvabhūto</span>ti chaḷaṅgupekkhā viya khīṇāsavasseva dhammabhūto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dve</span> <a name="V0.0082"></a> <span class="bld">atthā</span>ti indaliṅgaindasiṭṭhaṭṭhā. <span class="bld">Attano paccayavasenā</span>ti yathāsakaṃ kammādipaccayavasena. <span class="bld">Taṃsahitasantāne</span>ti itthindriyasahite, purisindriyasahite ca santāne. <span class="bld">Aññākārenā</span>ti itthiādito aññena ākārena. Anuvattanīyabhāvo itthipurisindriyānaṃ ādhipaccanti yojanā. <span class="bld">Imasmiñcatthe</span>ti ādhipaccatthe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tesa</span>nti <a name="M0.0083"></a> anaññātaññassāmītindriyādīnaṃ tiṇṇaṃ. Yā sukhadukkhindriyānaṃ iṭṭhāniṭṭhākārasambhogarasatā vuttā, sā ārammaṇasabhāveneva veditabbā, na ekaccasomanassindriyādīnaṃ viya parikappavasenāti dassento <span class="bld">‘‘ettha cā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext">Yadipi purisindriyānantaraṃ jīvitindriyaṃ rūpakaṇḍepi (dha. sa. 584) desitaṃ, taṃ pana rūpajīvitindriyaṃ, na ca tattha manindriyaṃ vatvā itthipurisindriyāni vuttāni. Idha pana aṭṭhakathāyaṃ indriyānukkamo vutto sabbākārena yamakadesanāya saṃsandatīti dassento āha <span class="bld">‘‘so indriyayamakadesanāya sametī’’</span>ti. <span class="bld">Purimapacchimānaṃ ajjhattikabāhirāna</span>nti cakkhādīnaṃ purimānaṃ ajjhattikānaṃ, itthindriyādīnaṃ pacchimānaṃ bāhirānaṃ. <span class="bld">Tesaṃ majjhe vuttaṃ</span> ubhayesaṃ upakārakatādīpanatthanti adhippāyo. Tena evampi desanantarānurodhena jīvitindriyassa anukkamaṃ vattuṃ vaṭṭatīti dasseti. Kāmañcettha evaṃ vuttaṃ, parato pana kiccavinicchaye idha pāḷiyaṃ āgataniyāmeneva manindriyānantaraṃ jīvitindriyassa, tadanantarañca itthipurisindriyānaṃ kiccavinicchayaṃ dassessati. <span class="bld">Sabbaṃ taṃ dukkhaṃ</span> saṅkhāradukkhabhāvena, yathārahaṃ vā dukkhadukkhatādibhāvena. <span class="bld">Duvidhattabhāvānupālakassā</span>ti rūpārūpavasena duvidhassa attabhāvassa anupālakassa. Rūpārūpavasena duvidhampi hi jīvitindriyaṃ idha gahitaṃ. <span class="bld">‘‘Pavattī’’</span>ti etena sahajātadhammānaṃ pavattanarasena jīvitindriyena vedayitānaṃ pavattetabbataṃ dīpeti. <span class="bld">‘‘Bhāvanāmaggasampayutta’’</span>nti iminā phalabhūtaṃ aññindriyaṃ nivatteti. Bhāvanāgahaṇañcettha sakkā avattuṃ. ‘‘Bhāvetabbattā’’ti vuttattā bhāvanābhāvo pākaṭova. <span class="bld">Dassanānantarā</span>ti samānajātibhūmikena abyavahitataṃ sandhāyāha, na anantarapaccayaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tassā</span>ti indriyapaccayabhāvassa. <span class="bld">Anaññasādhāraṇattā</span>ti aññehi anindriyehi asādhāraṇattā. Evaṃ sāmatthiyato kiccavisesaṃ vavatthapetvā pakaraṇatopi taṃ dasseti <span class="bld">‘‘indriyakathāya ca pavattattā’’</span>ti. <span class="bld">Aññesa</span>nti aññesaṃ indriyasabhāvānampi sahajātadhammānaṃ. Yehi <a name="V0.0083"></a> te indaṭṭhaṃ kārenti, tesaṃ vasavattāpanaṃ natthi, yathā manindriyassa pubbaṅgamasabhāvābhāvato sayañca te aññadatthu manindriyasseva vase vattanti. Tenāha <span class="bld">‘‘taṃsampayuttānipi hī’’</span>tiādi. Yadi evaṃ kathaṃ tesaṃ indaṭṭhoti? ‘‘Sukhanādilakkhaṇe sampayuttānaṃ attākārānuvidhāpanamatta’’nti vuttovāyamattho<a name="M0.0084"></a>. <span class="bld">‘‘Cetasikattā’’</span>ti iminā sampayuttadhammānaṃ cittassa padhānataṃ dasseti. Tato hi ‘‘cetasikā’’ti vuccanti. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti vasavattāpanaṃ sahajātadhammānupālananti evaṃ yāva amatābhimukhabhāvapaccayatā ca sampayuttānanti taṃkiccaniddese. ‘‘Anuppādane, anupatthambhe ca satī’’ti padaṃ āharitvā sambandhitabbaṃ. Na hi padattho sabbhāvaṃ byabhicaratīti janakupatthambhakattābhāvepīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Tappaccayāna</span>nti itthipurisanimittādipaccayānaṃ kammādīnaṃ. <span class="bld">Tappavattane nimittabhāvo</span>ti itthinimittādiākārarūpanibbattane kāraṇabhāvo. Svāyaṃ itthindriyādīnaṃ tattha atthibhāvoyevāti daṭṭhabbaṃ. Yasmiñhi sati yaṃ hoti, asati ca na hoti, taṃ tassa kāraṇanti. <span class="bld">‘‘Nimittabhāvo anuvidhāna’’</span>nti iminā <span class="bld">anuvidhāna</span>saddassa kammatthataṃ dasseti. <span class="bld">Sukhadukkhabhāvappattā viyā</span>ti sayaṃ sukhadukkhasabhāvappattā viya, sukhantā dukkhantā ca viyāti attho. <span class="bld">Asantassa…pe… majjhattākārānupāpanaṃ</span> aññāṇupekkhanādivasena veditabbaṃ. <span class="bld">Samānajātiya</span>nti akusalehi sukhadukkhehi akusalūpekkhāya, abyākatehi abyākatūpekkhāya, kusalasukhato kusalūpekkhāya. Tatthāpi bhūmivibhāgenāyamattho bhinditvā yojetabbo. Taṃ sabbaṃ <span class="bld">khandhavibhaṅge</span> vuttaoḷārikasukhumavibhāgena dīpetabbaṃ. <span class="bld">Ādisaddenā</span>ti ‘‘kāmarāgabyāpādādī’’ti ettha vuttaādisaddena. Saṃyojanasamucchindanatadupanissayatā eva sandhāya aññātāvindriyassa kiccantarāpasutatā vuttā, tassāpi uddhambhāgiyasaṃyojanapaṭippassaddhippahānakiccatā labbhateva. Abyāpībhāvato vā aññātāvindriyassa paṭippassaddhippahānakiccaṃ na vattabbaṃ, tato aññindriyassāpi taṃ aṭṭhakathāyaṃ anuddhaṭaṃ. Maggānantarañhi phalaṃ ‘‘tāya saddhāya avūpasantāyā’’tiādivacanato (dha. sa. aṭṭha. 505) kilesānaṃ paṭippassambhanavasena pavattati, na itaraṃ. Aññathā ariyā sabbakālaṃ appaṭippassaddhakilesadarathā siyuṃ. Itarassa pana nicchandarāgesu sattavohāro viya ruḷhivasena paṭippassaddhikiccatā veditabbā.</p>
- <p class="indent">Etthāha – kasmā pana ettakāneva indriyāni vuttāni, etāni eva ca vuttānīti? Ādhipaccatthasambhavatoti ce. Ādhipaccaṃ nāma issariyanti vuttametaṃ. Tayidaṃ ādhipaccaṃ attano kicce balavanti aññesampi sabhāvadhammānaṃ labbhateva. Paccayādhīnavuttikā <a name="V0.0084"></a> hi paccayuppannā<a name="M0.0085"></a>. Tasmā te tehi anuvattīyanti, te ca te anuvattantīti? Saccametaṃ, tathāpi atthi tesaṃ viseso. Svāyaṃ viseso ‘‘cakkhuviññāṇādippavattiyañhi cakkhādīnaṃ siddhamādhipacca’’ntiādinā (vibha. aṭṭha. 219) aṭṭhakathāyaṃ dassitoyeva.</p>
- <p class="indent">Apica khandhapañcake yāyaṃ sattapaññatti, tassā visesanissayo cha ajjhattikāni āyatanānīti tāni tāva ādhipaccatthaṃ upādāya ‘‘cakkhundriyaṃ…pe… manindriya’’ntiādito vuttāni. Tāni pana yena dhammena pavattanti, ayaṃ so dhammo tesaṃ ṭhitihetūti dassanatthaṃ jīvitaṃ. Tayime indriyapaṭibaddhā dhammā imesaṃ vasena ‘‘itthī, puriso’’ti voharīyantīti dassanatthaṃ bhāvadvayaṃ. Svāyaṃ sattasaññito dhammapuñjo pabandhavasena pavattamāno imāhi vedanāhi saṃkilissatīti dassanatthaṃ vedanāpañcakaṃ. Tato visuddhatthikānaṃ vodānasambhāradassanatthaṃ saddhādipañcakaṃ. Tato vodānasambhārā imehi visujjhanti, visuddhippattā, niṭṭhitakiccā ca hontīti dassanatthaṃ ante anaññātaññassāmītindriyādīni tīṇi vuttāni. Sabbattha ‘‘ādhipaccatthaṃ upādāyā’’ti padaṃ yojetabbaṃ. Ettāvatā adhippetatthasiddhīti aññesaṃ aggahaṇaṃ.</p>
- <p class="indent">Atha vā pavattinivattīnaṃ nissayādidassanatthampi etāni eva vuttāni. Pavattiyā hi visesato mūlanissayabhūtāni cha ajjhattikāni āyatanāni. Yathāha ‘‘chasu loko samuppanno’’tiādi (su. ni. 171). Tassā uppatti itthipurisindriyehi. Visabhāgavatthusarāganimittā hi yebhuyyena sattakāyassa abhinibbatti. Vuttañhetaṃ ‘‘tiṇṇaṃ kho pana, mahārāja, sannipātā gabbhassāvakkanti hoti, idha mātāpitaro ca sannipatitā honti, mātā ca utunī hoti, gabbho ca paccupaṭṭhito hotī’’ti (ma. ni. 1.408; 2.411; mi. pa. 4.1.6). Avaṭṭhānaṃ jīvitindriyena tena anupāletabbato. Tenāha ‘‘āyu ṭhiti yapanā yāpanā’’tiādi. Upabhogo vedanāhi<a name="M0.0086"></a>. Vedanāvasena hi iṭṭhādisabbavisayupabhogo. Yathāha – ‘‘vedayati vedayatīti kho, bhikkhave, tasmā vedanāti vuccatī’’ti (saṃ. ni. 3.79). Evaṃ pavattiyā nissayasamuppādaṭṭhitisambhogadassanatthaṃ cakkhundriyaṃ yāva upekkhindriyanti cuddasindriyāni desitāni. Yathā cetāni pavattiyā, evaṃ itarāni nivattiyā. Vivaṭṭasannissitena hi nibbattitāni <a name="V0.0085"></a> saddhādīni pañca indriyāni nivattiyā nissayo. Uppādo anaññātaññassāmītindriyena tassa paṭhamaṃ uppajjanato. Avaṭṭhānaṃ aññindriyena. Upabhogo aññātāvindriyena aggaphalasamupabhogato. Evampi etāni eva indriyāni desitāni. Ettāvatā yathādhippetatthasiddhito aññesaṃ aggahaṇaṃ. Etenāpi nesaṃ desanānukkamopi saṃvaṇṇito veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para220"></a><span class="paranum">220</span>. <span class="bld">Kusalākusalavīriyādīnī</span>ti ettha <span class="bld">ādi</span>-saddena kusalasamādhiādīnaṃ, abyākatavīriyādīnañca saṅgaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Paccayādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena desārammaṇādayo gahitā, yathāvuttavīriyādīni, cakkhādīni ca saṅgaṇhāti. Iccevaṃ sabbasaṅgāhikāni vīriyindriyādipadāni, cakkhundriyādipadāni ca. <span class="bld">Tenā</span>ti ‘‘evaṃ santepī’’tiādinā bhūmivibhāgakathanena. <span class="bld">Tannivattanenā</span>ti sabbesaṃ sabbabhūmikattanivattanena. <span class="bld">Avijjamānasaṅgāhakatta</span>nti tassaṃ tassaṃ bhūmiyaṃ anupalabbhamānassa indriyassa saṅgāhakatā.</p>
- <p class="centered">Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">2. Pañhapucchakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Idha</span> imasmiṃ ‘‘sattindriyā anārammaṇā’’ti evaṃ ekantānārammaṇatte vuccamāne <span class="bld">na ābhaṭṭhaṃ</span> jīvitindriyaṃ na bhāsitaṃ. Ṭīkāyaṃ pana <span class="bld">anābhaṭṭha</span>nti katasamāsaṃ katvā vuttaṃ. <span class="bld">Rūpadhammesu saṅgahitata</span>nti ‘‘rūpa’’nti gaṇitataṃ. <span class="bld">Arūpakoṭṭhāsena</span> arūpabhāvena siyāpakkhe saṅgahitaṃ. Kasmā? Tassa <a name="M0.0087"></a> parittārammaṇāditā atthīti. Yasmā pana rūpārūpamissakasseva vasena siyāpakkhasaṅgaho yutto, na ekadesassa, tasmā ekadesassa taṃ anicchanto āha <span class="bld">‘‘adhippāyo’’</span>ti. Idāni tamatthaṃ pakāsetuṃ <span class="bld">‘‘arūpakoṭṭhāsena panā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Navattabbatā</span>ti parittārammaṇādibhāvena navattabbatā. Kathaṃ pana rūpakoṭṭhāsenassānārammaṇassa navattabbatāti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘na hi anārammaṇa’’</span>ntiādi. <span class="bld">‘‘Avijjamānārammaṇānārammaṇesū’’</span>ti iminā ‘‘anārammaṇā’’ti bāhiratthasamāso ayanti dasseti<a name="V0.0086"></a>. <span class="bld">Navattabbesū</span>ti sārammaṇabhāvena navattabbesu. <span class="bld">Anārammaṇattā</span>ti ārammaṇarahitattā. ‘‘Navindriyā siyā parittārammaṇā, siyā mahaggatārammaṇā, siyā appamāṇārammaṇā, siyā na vattabbā ‘parittārammaṇā’tipi ‘mahaggatārammaṇā’tipi ‘appamāṇārammaṇā’tipī’’tiādīsu (vibha. 223) viya na sārammaṇasseva navattabbataṃ dasseti. Yathā ca na sārammaṇasseva navattabbatāpariyāyo, atha kho anārammaṇassāpīti sārammaṇe niyamābhāvo. Evaṃ navattabbaṃ sārammaṇamevāti ayampi niyamo natthīti dassento <span class="bld">‘‘navattabbassa vā sārammaṇata’’</span>nti āha. Tassa na dassetīti sambandho. <span class="bld">‘‘Na hī’’</span>tiādinā tamevatthaṃ vivarati.</p>
- <p class="bodytext">Tattha rūpanibbānānaṃ sukhādisampayuttabhāvena navattabbatā, na parittārammaṇādibhāvenāti codanaṃ manasi katvā āha <span class="bld">‘‘athāpī’’</span>tiādi. Tattha athāpi vattatīti sambandho. <span class="bld">Siyā anārammaṇantipi vattabbaṃ siyā</span>ti anārammaṇaṃ dhammāyatanaṃ sārammaṇehi visuṃ katvā evaṃ vattabbaṃ siyā. <span class="bld">Navattabba</span>-saddo yadi sārammaṇesveva vatteyya, na cevaṃ vuttaṃ, avacane ca aññaṃ kāraṇaṃ natthīti dassento āha <span class="bld">‘‘na hi pañhapucchake sāvasesā desanā atthī’’</span>ti. Tasmā <span class="bld">navattabba</span>-saddo anārammaṇesupi vattatevāti adhippāyo. Yāpi ‘‘aṭṭhindriyā siyā ajjhattārammaṇā’’ti ajjhattārammaṇādibhāvena navattabbatā vuttā, sā jīvitindriyassa ākiñcaññāyatanakāle paṭhamāruppaviññāṇābhāvamattārammaṇataṃ sandhāya vuttā, na sārammaṇasseva navattabbatādassanatthaṃ, nāpi anārammaṇassa parittārammaṇādibhāvena navattabbatābhāvadassanatthanti dassento <a name="M0.0088"></a> <span class="bld">‘‘aṭṭhindriyā siyā ajjhattārammaṇāti ettha cā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">siyā ajjhattārammaṇātī</span>ti <span class="bld">iti</span>-saddo ādiattho. Tena avasiṭṭhapāḷisaṅgaṇhanena ‘‘siyā na vattabbā ‘ajjhattārammaṇā’tipi ‘bahiddhārammaṇā’tipi ‘ajjhattabahiddhārammaṇā’tipī’’ti imāya pāḷiyā vuttamatthaṃ jīvitindriyassa dassento <span class="bld">‘‘jīvitindriyassa…pe… navattabbatā veditabbā’’</span>ti āha, taṃ vuttatthameva.</p>
- <p class="centered">Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Indriyavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">6. Paṭiccasamuppādavibhaṅgo</p>
- <p class="title">1. Suttantabhājanīyaṃ</p>
- <p class="subhead">Uddesavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para225"></a><span class="paranum">225</span>. <span class="bld">‘‘Vuttattā’’</span>ti <a name="M0.0089"></a><a name="V0.0087"></a> idaṃ nissakkaṃ kiṃ lakkhaṇaṃ? Hetulakkhaṇaṃ. Yadi evaṃ taṃhetuko vibhajjavādibhāvo āpajjati. Na hi moggaliputtatissattherena vuttattā buddhasāvakā vibhajjavādino ahesunti? Nayidamevaṃ. Tividho hi hetu ñāpako, kārako, sampāpakoti. Tesu ñāpakahetu idhādhippeto, tasmā tena mahātherena ‘‘kiṃ vādī, bhante, sammāsambuddho’’ti puṭṭhena ‘‘vibhajjavādī, mahārājā’’ti tadā vuttavacanena ñāyati ‘‘sammāsambuddhasāvakā vibhajjavādino’’ti imamatthaṃ dasseti <span class="bld">kiṃ…pe… vuttattā…pe… vibhajjavādino’’</span>ti. ‘‘Ahañhi, brāhmaṇa, vinayāya dhammaṃ desemi rāgassā’’tiādiṃ vatvā ‘‘no ca kho yaṃ tvaṃ sandhāya vadesī’’tiādinā (pārā. 5-9) verañjabrāhmaṇassa bhagavatā venayikādibhāvo vibhajja vuttoti taṃ anuvadantā sāvakāpi tathā vadantīti āha <span class="bld">‘‘te hi venayikādibhāvaṃ vibhajja vadantī’’</span>ti. <span class="bld">Cīvarādīna</span>nti <span class="bld">ādi</span>-saddena somanassādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Tānipi hi sevitabbāsevitabbabhāvena vibhajja vuttāni. Vibhajjavādiparisā <span class="bld">vibhajjavādimaṇḍala</span>nti etasmiṃ atthe yathā taṃ otiṇṇo nāma hoti, taṃdassanatthaṃ <span class="bld">‘‘ācariye anabbhācikkhantenā’’</span>tiādi vuttaṃ. Sakasamayāvokkamādi hi paramatthato tadotāro. ‘‘Asaṃkiliṭṭhāpi avijjā atthi amaggavajjhā, yāya nivutā khīṇāsavāpi nāmagottādīsu ekaccaṃ na jānanti, sā kusalacittuppādesupi pavattatī’’ti nikāyantariyā. Taṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘avijjā puññāneñjābhisaṅkhārānaṃ hetupaccayo hotītiādiṃ vadanto’’</span>ti. Upalakkhaṇañhetaṃ sahajātakoṭiyā. <span class="bld">Ādi</span>-saddena <a name="V0.0088"></a> akusalacittenapi ñāṇaṃ uppajjati, yā saṃkiliṭṭhā paññāti, acetasikaṃ sīlaṃ, aviññattisaṅkhātaṃ rūpabhāvaṃ dussilyanti evamādiṃ saṅgaṇhāti. Parasamayāyūhanaṃ parasamaye byāpārāpattiyā. Yo tattha sakasamayena viruddho attho, tassa vā dīpanena siyā, parasamaye vādāropanena vā<a name="M0.0090"></a>. Tesu purimaṃ ‘‘ācariye anabbhācikkhantenā’’ti iminā apanītanti itaraṃ dasseti <span class="bld">‘‘parasamayaṃ…pe… anāyūhantenā’’</span>ti. <span class="bld">Asampiṇḍentenā</span>ti upacayatthaṃ sandhāya vadanti. Āyūhana-saddo pana upacayattho na hotīti kecivādo na sārato gahetabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tabbipariyāyenā</span>ti yathāvinayaṃ avaṭṭhānena. Sāvajjassa anavajjatādīpanādinā <span class="bld">kammantaraṃ bhindanto</span> vināsento, āloḷento vā <span class="bld">dhammataṃ</span> dhammasabhāvaṃ <span class="bld">vilometi</span> viparītato dahati. <span class="bld">Mahāpadese</span>ti mahāapadese, buddhādayo mahante mahante apadisitvā vuttāni mahākāraṇāni. <span class="bld">Mahāpadese</span>ti vā mahāokāse, mahantāni dhammassa patiṭṭhānaṭṭhānānīti vuttaṃ hoti. Tatrāyaṃ vacanattho – apadisīyatīti apadeso, buddho apadeso etassāti buddhāpadeso. Esa nayo sesesupi. Atthato cāyaṃ mahāpadeso ‘‘sammukhā metaṃ bhagavato suta’’ntiādinā kenaci ābhatassa ‘‘dhammo’’ti vā ‘‘adhammo’’ti vā vinicchayane kāraṇaṃ. Kiṃ pana tanti? Tassa yathābhatassa suttotaraṇādi eva. Yadi evaṃ kathaṃ cattāroti? Dhammassa dve sampadāyo bhagavā, sāvakā ca. Tesu sāvakā saṅghagaṇapuggalavasena tividhā. Evaṃ ‘‘amumhā mayā ayaṃ dhammo paṭiggahito’’ti apadisitabbānaṃ bhedena cattāro. Tenāha <span class="bld">‘‘sammukhā metaṃ bhagavato suta’’</span>ntiādi. Nettiyampi vuttaṃ ‘‘buddhāpadeso saṅghāpadeso sambahulattherāpadeso ekattherāpadeso’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Suttasuttānulomaācariyavādaattanomatimahāpadese</span>ti ettha tisso saṅgītiyo āruḷhāni tīṇi piṭakāni atthasūcanādiatthena <span class="bld">suttaṃ</span>. Yathāvuttassa suttassa anulomato yathāvuttā eva cattāro mahāpadesā <span class="bld">suttānulomaṃ</span>. Pāḷiyā atthagāhaṇena dhammatāyaṃ patiṭṭhāpanato aṭṭhakathā <span class="bld">ācariyavādo</span>. Nayaggāhena anubuddhiyā attano paṭibhānaṃ <span class="bld">attanomati</span>. Ettha ca suttaācariyavādaattanomatīnampi kenaci ābhatassa dhammādhammādibhāvavinicchayane kāraṇabhāvasabhāvato mahāpadesatā vuttāti veditabbā. <span class="bld">Santiṭṭhati</span> appaṭibāhanto, avilomento ca. Tabbipariyāyena atidhāvati. Ekassa padassa ekena pakārena atthaṃ vatvā tasseva puna pakārantarena atthaṃ vadanto <a name="M0.0091"></a> vā aparehi pariyāyehi niddisati nāma yathā ‘‘avijjā dukkhasaccassa <a name="V0.0089"></a> yāthāvasarasalakkhaṇaṃ paṭivijjhituṃ na detī’’tiādiṃ vatvā puna ‘‘ayaṃ avijjā dukkhādīsu aññāṇa’’nti vuttāpi ‘‘dukkhasaccassa ekadeso hotī’’tiādivacanaṃ. Atha vā hetubhāvena vuttassa atthassa puna phalabhāvena vacanaṃ tamevatthaṃ punarāvattetvā niddisanaṃ yathā ‘‘viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti vatvā puna ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’nti vacanaṃ. Atha vā ‘‘sabbametaṃ bhavacakkaṃ kammañceva vipāko ca. Kilesakammavipākavasena tividha’’nti ca ādinā vuttassevatthassa duvidhatividhādivibhāgadassanaṃ tamevatthaṃ punarāvattetvā niddisananti evamettha attho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sattavohāro</span>ti ‘‘satto’’ti samaññā. Ye hi dhamme samūhabhūte santānavasena vattamāne upādāya sattapaññatti, tassā tato aññathānāññathāaccantābhāvasaṅkhāte ante anupagamma yāthāvato saṅgahaṇaṃ, bodhanañca dhammatāyaṃ akusalassa dukkaraṃ durabhisambhavanti. Avijjādikassa paccayadhammassa saṅkhārādipaccayuppannadhammaṃ pati hetuādinā paccayena paccayabhāvo <span class="bld">paccayākāro,</span> paṭiccasamuppādoti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vuttanayenā</span>ti ‘‘ācariye anabbhācikkhantenā’’tiādinā vuttanayena. Kāmañcettha sabbāpi atthavaṇṇanā imināva nayena kātabbā, paṭiccasamuppādavaṇṇanāya pana garutarabhāvaṃ dassento evaṃ vadati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pāḷidhamma</span>nti tepiṭakabuddhavacanaṃ. <span class="bld">Paṭiccasamuppāda</span>nti paṭiccasamuppādapāḷiṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atthaṃ katvā</span>ti hitaṃ katvā. Yathāyaṃ hitāvaho hoti, evaṃ katvā. <span class="bld">Aṭṭhiṃ katvā</span>ti vā attānaṃ atthikaṃ katvā. Sutacintāmayādiṃ <span class="bld">ñāṇavisesaṃ</span>. Tadaṅgavikkhambhanādinā <span class="bld">kilesakkhayavisesaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Bhavādīsu ādīnavappaṭicchādanato, balavūpanissayato, kammassa visesahetubhāvato ca vaṭṭassa mūlakāraṇaṃ avijjā. Vipākavaṭṭanimittassa kammavaṭṭassa kāraṇabhūtampi kilesavaṭṭaṃ avijjāmūlakanti dassanatthaṃ avijjā ādito vuttā. Taṇhāpi hi avijjāya paṭicchāditādīnave eva visaye assādānupassino pavattati, na aññathā. <span class="bld">Mūlādidassanasāmaññañcā</span>ti <a name="V0.0090"></a> valliyā mūlamajjhapariyosānassa dassanena paṭiccasamuppādassa taṃdassanasāmaññañca yojetabbaṃ, samantacakkhunā sabbassa diṭṭhattepi <a name="M0.0092"></a> desanākāle desanāñāṇacakkhunā bodhetabbatāvasena ekadesadassanassa adhippetattā.</p>
- <p class="bodytext">Diṭṭhisahitāya mānasahitāya vā taṇhāya ‘‘aha’’nti, itarāya ‘‘mama’’nti <span class="bld">abhivadato</span>. ‘‘Abhinandanato’’ti hi iminā sappītikāya taṇhāya pavatti dassitā. <span class="bld">‘‘Abhivadato’’</span>ti iminā tato balavatarāya diṭṭhisahitāya mānasahitāya vā. <span class="bld">‘‘Ajjhosāya tiṭṭhato’’</span>ti iminā pana tatopi balavatamāya diṭṭhisahitāya, kevalāya vā taṇhāya pavatti dassitā. Gilitvā pariniṭṭhāpetvā ṭhānañhi ajjhosānaṃ. <span class="bld">Tappaccaya</span>nti taṇhāpaccayaṃ. Kathaṃ pana nandivacanena catubbidhampi upādānaṃ vuttanti āha <span class="bld">‘‘nanditā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">nanditātadavippayogatāhī</span>ti nandibhāvena sabhāvato taṇhupādānaṃ, tāya nandiyā taṇhāya avippayogena avinābhāvena diṭṭhupādānaṃ vuttanti veditabbaṃ. <span class="bld">‘‘Diṭṭhābhinandanabhāvenā’’</span>ti iminā diṭṭhiyāpi nandibhāvamāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭisandhipavattiphassādayo</span>ti paṭisandhiyaṃ pavatte ca uppannaphassamanosañcetanāviññāṇāni. <span class="bld">‘‘Vipākavaṭṭabhūte’’</span>ti ca idaṃ pavattavisesanaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Vaṭṭūpatthambhakā</span>ti vaṭṭattayūpanissayā. <span class="bld">Itare</span>ti akammajā. <span class="bld">Tasmi</span>nti yathāvutte āhāracatukke. <span class="bld">Vattuṃ vaṭṭantī</span>ti taṇhānidānūpanissayato ‘‘taṇhānidānā’’ti vattuṃ yujjanti.</p>
- <p class="bodytext">Yathā ariyamaggo antadvayavajjitamajjhimapaṭipadābhāvato ‘‘ñāyo’’ti vuccati, evaṃ paṭiccasamuppādopīti āha <span class="bld">‘‘ñāyoti maggo, soyeva vā paṭiccasamuppādo’’</span>ti. <span class="bld">Attano paṭivedhāya saṃvattati</span> asammohapaṭivedhena paṭivijjhitabbattā. <span class="bld">Saṃvattatī</span>ti ca nimittassa kattūpacāravasenetaṃ vuttaṃ yathā ‘‘ariyabhāvakarāni saccāni ariyasaccānī’’ti. <span class="bld">Pakatiādayo</span> heṭṭhā saccavibhaṅge hetuvippaṭipattikathāyaṃ dassitā eva. <span class="bld">Akāraṇaṃ ‘‘kāraṇa’’nti gaṇhanti</span> yathā kāpilādayo. <span class="bld">Na kiñci kāraṇaṃ bujjhanti</span> yathā taṃ aññe bālaputhujjanā. <span class="bld">Itarāsa</span>nti majjhato paṭṭhāya yāva pariyosānā desanādīnaṃ tissannaṃ. <span class="bld">Tadatthatāsambhavepī</span>ti yathāsakehi kāraṇehi pavattidassanatthatāsambhavepi. <span class="bld">Atthantarasabbhāvato</span>ti payojanantarasabbhāvato. Vuttāni hi aṭṭhakathāyaṃ (vibha. aṭṭha. 225) ‘‘jarāmaraṇādikassa <a name="M0.0093"></a> dukkhassa attanā adhigatakāraṇasandassanatthaṃ. Āhāranidānavavatthāpanānusārena yāva atītaṃ addhānaṃ atiharitvā puna <a name="V0.0091"></a> atītaddhato pabhuti hetuphalapaṭipāṭisandassanatthaṃ. Anāgataddhahetusamuṭṭhānato pabhuti anāgataddhasandassanattha’’nti tissannaṃ yathākkamaṃ tīṇi payojanāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃtaṃphalapaṭivedho</span>ti jātiādīnaṃ jarāmaraṇāditaṃtaṃphalāvagamo. <span class="bld">Anuvilokayato</span>ti purime vikappe vipassanānimittaṃ anuvilokanaṃ, dutiye desanānimittaṃ. Kāmupādānabhūtā taṇhā manosañcetanāhārasaṅkhātassa bhavassa, taṃsampayuttānaṃ, tannimittānañca sesāhārānaṃ visesapaccayo hotīti āha <span class="bld">‘‘āhārataṇhādayo paccuppannaddhā’’</span>ti. <span class="bld">Ādi</span>-saddena yāva viññāṇaṃ gahetabbaṃ. <span class="bld">Āhārataṇhādayo</span>ti ettha paccuppannakammavaṭṭapariyāpanne āhāre gahetvā addhayojanaṃ katvā anāgatavipākavaṭṭapariyāpanne gahetvā yojetuṃ vuttaṃ <span class="bld">‘‘āhārā vā taṇhāya pabhāvetabbā anāgato addhā’’</span>ti. <span class="bld">Pabhāvetabbā</span>ti āyatiṃ uppādetabbā. <span class="bld">Yujjatī</span>ti phalabhūte āhāre paccuppanne paccakkhato dassetvā ‘‘taṃnidānaṃ taṇhaṃ tassā nidāna’’ntiādinā phalaparamparāya kāraṇaparamparāya ca dassanaṃ tathābujjhanakānaṃ puggalānaṃ ajjhāsayānulomato, dhammasabhāvāvilomanato ca yuttiyā saṅgayhati. Yadi taṇhādayo atīto addhā, taṇhāggahaṇeneva saṅkhārāvijjā gahitāti kimatthaṃ puna te gahitāti āha <span class="bld">‘‘saṅkhārāvijjā tatopi atītataro addhā vutto saṃsārassa anādibhāvadassanattha’’</span>nti. <span class="bld">Atīta</span>nti vā atītatāsāmaññena atītatarampi saṅgahitaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Punabbhavābhinibbattiāhārakā</span>ti punabbhavūpapattipaccayā. <span class="bld">Iti vacanato</span>ti evaṃ vuttavacanasabbhāvato. Viññāṇāhāro tāva punabbhavābhinibbattiyā hetu, itare pana kathanti āha <span class="bld">‘‘taṃsampayuttattā…pe… kabaḷīkārāhārassā’’</span>ti. Tassa āyatiṃ punabbhavābhinibbattiāhārakā cattāro āhārāti sambandho. Saddhādīnaṃ upanissayatā pariccāgādikāle, rāgādīnaṃ gadhitassa bhojanādikāle. Tena yathākkamaṃ kusalākusalakammaviññāṇāyūhanaṃ dassitaṃ. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā āyatiṃ punabbhavābhinibbattiāhārakā cattāro āhārā gayhanti, tasmā. <span class="bld">Purimoyevattho</span>ti <a name="M0.0094"></a> ‘‘āhārataṇhādayo paccuppannaddhā’’tiādinā vuttaattho. <span class="bld">Atīte</span>ti atīte addhani. <span class="bld">Tato para</span>nti tato atītaddhato paraṃ paccuppanne anāgate ca addhani ‘‘saṅkhārapaccayā viññāṇa’’ntiādinā. <span class="bld">Paccakkhāna</span>nti paccuppannabhavapariyāpannatāya paccakkhabhūtānaṃ. <span class="bld">Paccuppannaṃ hetu</span>nti etarahi vattamānaṃ taṇhādikaṃ āhārādīnaṃ hetuṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Suttaṃ</span> <a name="V0.0092"></a> <span class="bld">āharati</span> ‘‘āsavasamudayā avijjāsamudayo’’ti (ma. ni. 1.103). <span class="bld">Vaṭṭahetuno</span>ti vipākavaṭṭahetuno, sakalavaṭṭahetuno vā. Akusalañhi kammaṃ kammavaṭṭassa kilesavaṭṭassa ca paccayo hotiyeva. <span class="bld">‘‘Bhavataṇhāyapi hetubhūtā’’</span>ti iminā kilesavaṭṭassāpi avijjāya paccayabhāvamāha. <span class="bld">Evañcetaṃ, bhikkhave, vuccatī’’</span>tiādinā vaṭṭasīsānampi avijjātaṇhānaṃ sappaccayatādassanāpadesena sabbesampi saṅkhatadhammānaṃ hetuphalaparamparāvicchedavuttiyā purimāya koṭiyā apaññāyanaṃ vibhāveti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avijjaṃ taṇhā anuvattatī</span>ti dukkhe taṇhaṃ abhibhavitvā pavattiyā tato avijjāya balavabhāvamāha. Avijjābhibhūtā hi sattā satipi taṇhāparitassite ekantānatthasaññitaṃ attakilamathānuyogadukkhamanuyuñjanti. <span class="bld">Taṇhaṃ avijjā anuvattatī</span>ti sukhe avijjaṃ abhibhavitvā pavattiyā tato taṇhāya balavabhāvamāha. Yadipi sāvajjasukhānubhave balavatīyeva avijjā vijjamānaādīnavaṃ paṭicchādentī tiṭṭhati, taṇhā pana tatopi balavataratāya satte vipulānatthasañhite anariye sukhe niyojetīti avijjāya tadanuvattanaṃ vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Āyatanachakkaṃ vā kāyoti sambandho. <span class="bld">Cakkhādinissaye sesadhamme</span>ti cakkhādinissayabhūte, tappaṭibaddhe ca sasantānapariyāpanne dhamme. <span class="bld">Cakkhādinissite eva katvā</span>ti cakkhādiggahaṇeneva gahite katvā. <span class="bld">Cakkhādikāya</span>nti cakkhādidhammasamūhaṃ paresaṃ pañcakkhandhaṃ. <span class="bld">Phassena phuṭṭho</span>ti ārammaṇaṃ phusantena viya uppannena sukhavedaniyena, dukkhavedaniyena ca phassena phuṭṭho. Phasse hi tathā uppanne taṃsamaṅgīpuggalo phuṭṭhoti vohāro hotīti.</p>
- <p class="bodytext">Yathā saḷāyatanāni phassassa visesapaccayo, evaṃ vedanāyapīti dassento <span class="bld">‘‘saḷāyatanānaṃ vedanāya visesapaccayabhāva’’</span>nti āha. <span class="bld">Tannissita</span>nti <a name="M0.0095"></a> saḷāyatananissitaṃ. <span class="bld">Atītaddhāvijjātaṇhāmūlako</span>ti atītaddhabhūtaavijjātaṇhāmūlako. <span class="bld">Kāyassa bhedā kāyūpago</span>ti ubhayatthāpi kāyasaddena upādinnakkhandhapañcako gahito. Tadupagatā upapajjanaṃ paṭisandhiggahaṇaṃ. <span class="bld">Ubhayamūlo</span>ti avijjātaṇhāmūlo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anabhisamayabhūtattā</span>ti abhisamayassa paṭipakkhabhūtattā. <span class="bld">Avijjāyā</span>ti avijjāya sati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gahaṇa</span>nti <a name="V0.0093"></a> gahetabbataṃ. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā sati saṅkhārasaddena āgatasaṅkhārattepi avijjāpaccayā saṅkhārā padhānatāya visuṃ vuttā gobalībaddañāyena, tasmā. <span class="bld">Tattha vuttampī</span>ti saṅkhārasaddena āgatasaṅkhāresu vuttampi abhisaṅkharaṇakasaṅkhāraṃ <span class="bld">vajjetvā</span> aggahetvā itare saṅkhārā yojetabbā. Evañhi atthassa uddharaṇuddharitabbatādvayaṃ asaṅkarato dassitaṃ hoti. <span class="bld">‘‘Idha vaṇṇetabbabhāvenā’’</span>ti iminā avijjāpaccayā saṅkhārānaṃ satipi saṅkhārasaddena āgatasaṅkhārabhāve yathāvuttameva padhānabhāvaṃ ulliṅgeti. ‘‘Avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti tadekadeso vuttoti sambandho. Imasmiṃ atthavikappe saṅgaṇhanavasena saṅkhārasaddena āgatasaṅkhārehi saṅgahitāpi avijjāpaccayā saṅkhārā idha vaṇṇetabbabhāvena padhānāti visuṃ gahitā, purimasmiṃ te vajjetvāti ayaṃ viseso. Tenāha <span class="bld">‘‘vaṇṇetabbasabbasaṅgahaṇavasena duvidhatā vuttā’’</span>ti. Sāmaññato saṅgayhamānampi padhānabhāvajotanatthaṃ visuṃ gayhati yathā taṃ ‘‘puññañāṇasambhārā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Yena kusalākusaladhammā ‘‘vipākadhammā’’ti vuccanti, taṃ āyūhanaṃ, kiṃ pana tanti? Anupacchinnataṇhāvijjāmāne santāne sabyāpāratā. Tenāha <span class="bld">‘‘paṭisandhi…pe… āyūhanarasā’’</span>ti. Cetanāpadhānattā pana tassa cetanākiccaṃ katvā vuttaṃ. <span class="bld">Rāsikaraṇaṃ, āyūhana</span>nti ca rāsibhūtassa rūpārūpasaṅkhātassa phalassa nibbattanato vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Anārammaṇatā abyākatatā’’</span>ti idaṃ abyākatasseva anārammaṇattā abyākatasambandhinī anārammaṇatāti katvā vuttaṃ. <span class="bld">Āyatanaṃ, ghaṭana</span>nti ca taṃtaṃdvārikadhammappavattanameva daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Ananubodhādayo avijjāpadaniddese āgatā. Avijjāpadasambandhena <span class="bld">diṭṭhivippayuttā</span>ti itthiliṅganiddeso. <span class="bld">Asaṇṭhānattā</span>ti aviggahattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sokādīnaṃ</span> <a name="M0.0096"></a> <span class="bld">sabbhāvā</span>ti ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti aniṭṭhāpetvā tadanantaraṃ sokādīnampi vuttānaṃ vijjamānattā tesaṃ vasena <span class="bld">aṅgabahuttappasaṅge</span> paṭiccasamuppādaṅgānaṃ bahubhāve āpanne. <span class="bld">Dvādasevā</span>ti kathaṃ dvādaseva, nanu sokādayopi dhammantarabhūtā paṭiccasamuppādadesanāyaṃ vuttāti? Saccaṃ vuttā, na pana aṅgantarabhāvenāti dassento <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">phalenā</span>ti phalabhūtena jarāmaraṇaṅgasaṅgahitena sokādinā. <span class="bld">Mūlaṅgaṃ dassetu</span>nti imāya paṭiccasamuppādadesanāya mūlabhūtaṃ avijjaṅgaṃ socanādīhi sammohāpattikathanena dassetuṃ <span class="bld">te</span> sokādayo vuttā bhavacakkassa avicchedadassanatthaṃ. Jarāmaraṇaṃ kāraṇaṃ etesanti jarāmaraṇakāraṇā<a name="V0.0094"></a>, sokādayo, tabbhāvo <span class="bld">jarāmaraṇakāraṇatā</span>. Jarāmaraṇaṃ nimittaṃ etassāti <span class="bld">jarāmaraṇanimittaṃ. Taṃ tannimittāna</span>nti ettha tanti suttaṃ. <span class="bld">Tannimittānaṃ</span> dukkhanimittānaṃ sokādīnaṃ. <span class="bld">Tato parāyā</span>ti anāgate dutiyattabhāvato parāya tatiyattabhāvādīsu paṭisandhiyā. <span class="bld">Hetuhetubhūtā</span>ti kāraṇassa kāraṇabhūtā. Paṭisandhiyā hi saṅkhārā kāraṇaṃ, tesaṃ avijjā. <span class="bld">Sutta</span>nti ‘‘assutavā puthujjano’’ti (ma. ni. 1.2, 17; saṃ. ni. 2.61; dha. sa. 1007) imaṃ suttaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Avijjā sokādīnaṃ kāraṇanti dassitā</span> assutavatāya avijjābhibhavanadīpaniyā taduppattivacanato. ‘‘Na sokādīnaṃ bālassa jarāmaraṇanimittatāmattassa sādhakaṃ sutta’’nti vuttamatthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ <span class="bld">‘‘na cā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tena na ca jarāmaraṇanimittameva dukkhaṃ dukkhaṃ, atha kho avijjānimittampettha vuttanayena yojetabbanti dasseti. Evaṃ jarāmaraṇena sokādīnaṃ ekasaṅkhepaṃ katvā dvādaseva paṭiccasamuppādaṅgāni veditabbāni.</p>
- <p class="indent">Kasmā panettha jarāmaraṇantā eva desanā katā, kiṃ tato parā pavatti natthīti? No natthi, appahīnakilesassa hi kammato, viññāṇādipariyosānabhūtāya ca cutiyā paṭisandhipātubhāvoti pavattitaduparamabhūtaṃ jarāmaraṇaṃ punabbhavābhinibbattinimittaṃ. Taṃ pana kammūpapattibhavato jātiyā dassitattā ‘‘bhavapaccayā jātī’’ti imināva pakāsitanti na puna vuccati, na tato paraṃ pavattiyā abhāvato. Ekakammanibbattassa ca santānassa <a name="M0.0097"></a> jarāmaraṇaṃ pariyosānaṃ. Sati kilesavaṭṭe kammunā tato punabbhavūpapatti, asati pana tasmiṃ ‘‘esevanto dukkhassā’’ti jarāmaraṇapariyosānāva desanā katā. Yasmā pana na amaraṇā jarā atthi sabbesaṃ uppattimantānaṃ pākānantarabhedato, na cājaraṃ maraṇaṃ apākabhedābhāvā, tasmā tadubhayamekamaṅgaṃ kataṃ, na nāmarūpaṃ viya ubhayaṭṭhāne ekajjhaṃ uppattiyā, saḷāyatanaṃ viya vā āyatanabhāvena kiccasamatāya. Yā panāyaṃ osānaṃ gatā punabbhavābhinibbatti dīpitā, tāya ‘‘viññāṇapaccayā nāmarūpa’’ntiādi, kilesakammābhāve tadabhāvato ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti evamādi eva vā atthato pakāsito hotīti vaṭṭattayassa anavaṭṭhānena paribbhamanaṃ dassitaṃ hoti. Atha vā jarāgahaṇena paripakkaparipakkatarādikkamena vattamānaṃ nāmarūpādi, sokādi ca gayhati, tathāssa paripākakālavattinī avijjā ca. Yathāha –</p>
- <p class="indent">‘‘Sa <a name="V0.0095"></a> kho so, bhikkhave, kumāro vuddhimanvāya indriyānaṃ paripākamanvāya pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti cakkhuviññeyyehi rūpehi…pe… kāyaviññeyyehi phoṭṭhabbehi…pe… rajanīyehi. So cakkhunā rūpaṃ disvā piyarūpe rūpe sārajjati, appiyarūpe rūpe byāpajjati, anupaṭṭhitakāyasati ca viharati parittacetaso, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, yatthassa te pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhantī’’tiādi (ma. ni. 1.408).</p>
- <p class="indent">Ettha hi paripakkindriyassa chasu dvāresu sarāgādiggahaṇena tadavinābhāvitāya vimuttiyā appajānane ca sokādīnaṃ paccayabhūtā avijjā pakāsitā. Apica ‘‘piyappabhavā sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti vacanato kāmāsavabhavāsavehi, ‘‘tassa ‘ahaṃ rūpaṃ, mama rūpanti pariyuṭṭhaṭṭhāyino…pe… rūpavipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti (saṃ. ni. 3.1) vacanato diṭṭhāsavato, ‘‘assutavā’’tiādivacanato <a name="M0.0098"></a> avijjāsavato sokādīnaṃ pavatti dīpitāti tesaṃ hetutāya taggahaṇena gahitā āsavā. Tesaṃ sayañca jarāsabhāvatāya jarāgahaṇena gayhanti, tato ca ‘‘āsavasamudayā avijjāsamudayo’’ti vacanato āsavanimittāya ca avijjāya jarāgahaṇena gahaṇaṃ. Tato ca ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti āvaṭṭati bhavacakkaṃ. Apica ‘‘saṅkhārapaccayā viññāṇa’’nti vatvā ‘‘bhavapaccayā jātī’’ti vadantenapi bhavacakkassa anavaṭṭhānato paribbhamanaṃ dassitaṃ. Ettha hi viññāṇena avijjānivutassa punabbhavo dassito, jātiyā taṇhāya sampayuttassa, ubhayattha ubhinnaṃ anuvattamānattāti avijjātaṇhānimittaṃ bhavacakkaṃ anavaṭṭhānato paribbhamatīti ayamattho dīpitoti jarāmaraṇantāpi desanā na tato paraṃ pavattiyā abhāvaṃ sūceti atadatthattā, na ca paccayantaradassanatthameva puna vacananti sakkā viññātuṃ ekatreva tadubhayadesanāya tassa siddhattā. Tathā yaṃ kammaṃ avijjāhetukaṃ, taṃ taṇhāhetukampi. Yaṃ taṇhāhetukaṃ, taṃ avijjāhetukampi veditabbaṃ. Kasmā? Dvinnaṃ bhavamūlānaṃ aññamaññāvirahato. Yathā hi taṇhāpaccayā kāmupādānahetukaṃ kammabhavasaṅkhāraṃ vadanto na vinā bhavataṇhāya avijjā saṅkhārānaṃ paccayoti dasseti. Tathā tameva avijjāpaccayaṃ desento na antarena avijjāya bhavataṇhā kammabhavassa paccayoti. Tato ca pubbe pavattā avijjādipaccayā saṅkhārādayo<a name="V0.0096"></a>, taṇhupādānādipaccayā bhavādayo ca, tathā taṇhāhetuupādānapaccayā bhavo, avijjāpaccayā saṅkhārā, bhavapaccayā jāti, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ, viññāṇādipaccayānāmarūpādīti evametesaṃ aṅgānaṃ pubbāparasambandho dassito hotīti veditabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Avijjāpadaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para226"></a><span class="paranum">226</span>. <span class="bld">Pitā</span> <a name="M0.0099"></a> <span class="bld">kathīyatī</span>ti asuko asukassa pitāti pitubhāvena kathīyati. Kathiyamāno ca asandehatthaṃ aññehi mittadattehi visesetvā kathīyatīti taṃ dassento āha <span class="bld">‘‘dīgho…pe… datto’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yāthāvo</span>ti aviparīto. <span class="bld">Kiccajātito</span>ti paṭicchādanakiccato, uppajjanaṭṭhānato ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gahaṇakāraṇavasenā</span>ti gahaṇassa kāraṇabhāvavasena. Aññasetādīnaṃ nivattakānīti padaṃ ānetvā sambandho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Chādentiyā</span>ti chādanākārena pavattantiyā. Tathā pavattanahetu <span class="bld">taṃsampayuttā</span> avijjāsampayuttā <span class="bld">dukkhārammaṇā</span> honti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmā</span>ti sabhāvato agambhīrattā tesaṃ duddasabhāvakaraṇī tadārammaṇatā avijjā uppajjati. <span class="bld">Itaresa</span>nti nirodhamaggānaṃ. Samānepi paṇītaasaṃkilesikādibhāve sappaccayato appaccayassa visesaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘maggassā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Avijjāpadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Saṅkhārapadaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Sodheti</span> <a name="V0.0097"></a> <span class="bld">apuññaphalato’’</span>ti iminā puññassa vipākadukkhavivittataṃ āha, <span class="bld">‘‘dukkhato’’</span>ti iminā cetodukkhavivittataṃ, <span class="bld">‘‘saṃkilesato’’</span>ti iminā kilesadukkhavivittataṃ. <span class="bld">‘‘Apuññaphalato’’</span>ti vā iminā puññassa āyatiṃ hitataṃ dasseti. <span class="bld">‘‘Dukkhasaṃkilesato’’</span>ti iminā pavattihitataṃ pavattisukhatañca dasseti. <span class="bld">Taṃnipphādanenā</span>ti hitasukhanibbattanena. Pujjabhavanibbattako <span class="bld">pujjanibbattako</span>.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatī’’tiādīsu puññaphalampi puññanti vuccatīti āha <span class="bld">‘‘puññupaganti bhavasampattupaga’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ādibhāvanā</span>ti ‘‘pathavī pathavī’’tiādinā kasiṇesu pavattabhāvanā. <span class="bld">Pathavī pathavī</span>ti vā ettha <span class="bld">iti</span>-saddo ādiattho, pakārattho vā. Tena <a name="M0.0100"></a> itarakasiṇānaṃ gahaṇaṃ. <span class="bld">Ādibhāvanā</span>tiādibhūtā bhāvanā. Sā hi ‘‘parikamma’’nti vuccati. <span class="bld">Maṇḍalakaraṇaṃ</span> kasiṇamaṇḍalakaraṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dānavasenā</span>ti deyyadhammapariccāgavasena. <span class="bld">Cittacetasikā dhammā dānaṃ</span> diyyati etenāti. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu cittacetasikesu. <span class="bld">Dānaṃ ārabbhā</span>ti tehi nibbattiyamānaṃ pariccāgaṃ uddissa. Yathā vā so nippajjati, tathā ṭhapetvā. <span class="bld">Adhikiccā</span>ti tasseva vevacanaṃ. Yathā vā sampayuttehi nibbattiyamānā dānakiriyā nipphattivasena adhikataṃ pāpuṇāti, tathā katvā. Cetanāvaseneva hi dānādikammanipphatti. <span class="bld">Itaresū</span>ti ‘‘sīlaṃ ārabbhā’’tiādīsu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asarikkhakampī</span>ti attanā asadisampi kaṭattārūpanti sambandho. <span class="bld">Vināpi</span> catutthajjhānavipākena. <span class="bld">Rūpataṇhāsaṅkhātassā</span>ti ‘‘rūpataṇhā’’ti ettha vuttarūpataṇhamāha. <span class="bld">Guñja</span>nti guñjaphalaparimāṇaṃ dhāraṇīyavatthuṃ. Tathā <span class="bld">taṇḍulaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Vacanavisesamattamevā’’</span>ti atthavisesābhāvo vuttoti atthavisesābhāvamāha <span class="bld">‘‘kāyadvāre pavatti</span> <a name="V0.0098"></a> <span class="bld">eva hi ādānādipāpanā’’</span>ti. <span class="bld">Purimenā</span>ti ‘‘kāyadvāre pavattā’’ti iminā. Tañhi pavattimattakathanato dvārūpalakkhaṇaṃ hoti. <span class="bld">Pacchimenā</span>ti ‘‘ādānā’’divacanena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyavacīsaṅkhāraggahaṇe</span>ti uddesaṃ sandhāyāha. <span class="bld">Kāyavacīsañcetanāgahaṇe</span>ti niddesaṃ. <span class="bld">Viññāṇassā</span>ti paṭisandhiviññāṇassa. Sahajātassa pana anantarassa ca paccayo hotiyeva. <span class="bld">‘‘Kusalā vipākadhammā cā’’</span>ti idaṃ sekkhaputhujjanasantāne abhiññācetanā idhādhippetā, na itarāti katvā vuttaṃ. Tena yathāvuttaabhiññācetanāpi paṭisandhiviññāṇassa paccayo siyā kusalasabhāvattā, vipākadhammattā vā tadaññakusalākusalacetanā viyāti dasseti. Tayidaṃ lokuttarakusalāya anekantikaṃ. Na hi sā paṭisandhiviññāṇassa paccayo. Atha vipākadāyinīti vucceyya, evampi ahosikammena anekantikaṃ. Na hi tassā vipākuppādanaṃ atthīti āha <span class="bld">‘‘na vipākuppādanena kusalatā vipākadhammatā cā’’</span>ti. Kevalañhi yā aññesaṃ vipākadhammānaṃ sabyāpārā saussāhā pavatti, tadākārāvassā appahīnakilese santāne pavattīti vipākadhammatā, anavajjaṭṭhena kusalatā ca vuttā. Evampi yadi vipākadhammā abhiññācetanā, kathaṃ avipākāti? Asambhavatoti taṃ <a name="M0.0101"></a> asambhavaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘sā panā’’</span>tiādi vuttaṃ. Abhiññācetanā hi yadi vipākaṃ uppādeyya, sabhūmikaṃ vā uppādeyya aññabhūmikaṃ vā. Tattha aññabhūmikassa tāva uppādanaṃ ayuttaṃ paccayābhāvato, tathā adassanato ca. Tenāha <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādi. Sabhūmikaṃ navattabbārammaṇaṃ vā uppādeyya parittādiārammaṇaṃ vā, tesu attano kammasamānārammaṇatāya rūpāvacaravipākassa dassitattā, parittādiārammaṇattā ca abhiññācetanāya navattabbārammaṇaṃ na uppādeyya. Tathā ekantanavattabbārammaṇattā rūpāvacaravipākassa parittādiārammaṇañca na uppādeyyāti ayamasambhavo. Tenāha <span class="bld">‘‘attanā sadisārammaṇañcā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">tiṭṭhānika</span>nti paṭisandhibhavaṅgacutivasena ṭhānattayavantaṃ. ‘‘Pathavīkasiṇaṃ āpokasiṇa’’ntiādinā kusalena abhinnaṃ katvā vipākassa ārammaṇaṃ desitanti āha <span class="bld">‘‘cittuppādakaṇḍe…pe… vuttattā’’</span>ti. ‘‘Rūpāvacaratikacatukkajjhānāni kusalato ca vipākato ca kiriyato ca catutthassa jhānassa vipāko ākāsānañcāyatanaṃ ākiñcaññāyatanaṃ ime dhammā navattabbā ‘‘parittārammaṇā’’tipi ‘mahaggatārammaṇā’tipi ‘appamāṇārammaṇā’tipī’’ti vacanato rūpāvacaravipāko ekantanavattabbārammaṇoti āha <span class="bld">‘‘na ca rūpāvacaravipāko parittādiārammaṇo atthī’’</span>ti. Svāyamasambhavo parittādiārammaṇāya abhiññācetanāya vipākābhāvaṃ sādheti, na navattabbārammaṇāya<a name="V0.0099"></a>. Navattabbārammaṇāpi hi sā atthīti na byāpīti vipākānuppādane tassā aññaṃ kāraṇaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘kasiṇesu cā’’</span>tiādimāha. Samādhivijambhanabhūtā abhiññā samādhissa ānisaṃsamattanti <span class="bld">‘‘samādhiphalasadisā’’</span>ti vuttaṃ. Tassa tassa adhiṭṭhānavikubbanadibbasaddasavanādikassa yadicchitassa kiccassa nipphādanamattaṃ pana abhiññācetanā, na kālantaraphalā, diṭṭhadhammavedanīyaṃ viya nāpi vipākaphalā, atha kho yathāvuttaānisaṃsaphalā daṭṭhabbā.</p>
- <p class="indent">Keci pana ‘‘samānabhūmikato āsevanalābhena balavantāni jhānānīti tāni vipākaṃ denti samāpattibhāvato, abhiññā pana satipi jhānabhāve tadabhāvato tasmiṃ tasmiṃ ārammaṇe āgantukāvāti dubbalā, tasmā vipākaṃ na detī’’ti vadanti. Taṃ akāraṇaṃ punappunaṃ parikammavasena abhiññāyapi vasībhāvasabbhāvato. Yaṃ pana vadanti ‘‘pādakajjhāne attanā samānasabhāvehi javanehi laddhāsevane sammadeva vasībhāvappatte <a name="M0.0102"></a> parisuddhatādiaṭṭhaṅgasamannāgamena sātisaye jāte abhiññā nibbattanti, tāsañca catutthajjhānikattā catutthajjhānabhūmiko eva vipāko nibbatteyya, so ca yathāvuttaguṇena balavatā pādakajjhāneneva katokāsena sijjhatīti anokāsatāya abhiññā na vipākaṃ detī’’ti. Tampi akāraṇaṃ avipākabhāvato tāsaṃ. Sati hi vipākadāyibhāve vipākassa anokāsacodanā yuttā, avipākatā ca tāsaṃ vuttanayā eva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na hotī</span>ti viññāṇassa paccayo na hotīti. Uddhaccacetanāpi abhiññācetanāto nibbisesena vuttāti maññamāno ‘‘vipāke’’ti ca vacanaṃ na vipākārahatāmattavācako, atha kho vipākasabbhāvavācakoti āha <span class="bld">‘‘vicāretabba’’</span>nti. Tathā ca vuttaṃ ‘‘na hi ‘vipāke’ti vacanaṃ vipākadhammavacanaṃ viya vipākārahataṃ vadatī’’ti. Tattha yaṃ vicāretabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Idaṃ panettha sanniṭṭhānaṃ – yasmā uddhaccacetanā pavattivipākameva deti, na paṭisandhivipākaṃ, tasmā tassā pavattivipākassa vasena vibhaṅge vipāko uddhaṭo. Ubhayavipākadāyikāya pana cetanāya nānākkhaṇikakammapaccayo vuccatīti tadabhāvato paṭṭhāne tassā so na vutto. Yaṃ pana aṭṭhakathāyaṃ ‘‘viññāṇassa paccayabhāve apanetabbā’’ti (vibha. aṭṭha. 226 saṅkhārapadaniddesa) vuttaṃ, taṃ paṭisandhiviññāṇameva sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Evaṃ uddhaccacetanāpi</span> <a name="V0.0100"></a> <span class="bld">na hotī’’</span>ti idampi viññāṇassa paccayatābhāvamattaṃ gahetvā vuttaṃ. Evañhettha aññamaññaṃ pāḷiyā aṭṭhakathāya ca avirodho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etthā</span>ti uddhaccacetanāya vipākadāne. <span class="bld">Amataggapathe</span>ti evaṃnāmake pakaraṇe. ‘‘Puthujjanasantāne akusalā dassanena pahātabbā, sekkhasantāne bhāvanāya pahātabbā’’ti imassa atthassa vuttattā <span class="bld">‘‘puthujjanānaṃ panā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Na vuccantī’’</span>ti iminā puthujjane pavattabahiddhāsaṃyojanādīnaṃ bhāvanāya pahātabbapariyāyābhāvaṃ dasseti. <span class="bld">‘‘Yadi vucceyyu’’</span>ntiādinā tamevatthaṃ yuttito ca āgamato ca vibhāveti. Tattha <span class="bld">kesañcī</span>ti sakabhaṇḍe chandarāgādīnaṃ. <span class="bld">Kecī</span>ti sakkāyadiṭṭhiādayo. <span class="bld">Kadācī</span>ti atītādike kismiñci kāle. <span class="bld">Cattattā</span>tiādi <a name="M0.0103"></a> pariyāyavacanaṃ. <span class="bld">Upanissāyā</span>ti upanissayapaccaye katvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Itaresa</span>nti nadassanenapahātabbānaṃ. Na ca na hontīti sambandho. <span class="bld">Evañca katvā</span>ti yathāvuttapāḷiyaṃ uddhaccaggahaṇena uddhaccasahagatacittuppādo gahito, na yattha katthaci uddhaccanti evamatthe sati. <span class="bld">Ta</span>nti diṭṭhiṃ. ‘‘Atītādibhāvena navattabbatte’’ti kasmā vuttaṃ, nanu anāgatā eva pahātabbāti? Na, uppajjanārahā nippariyāyena anāgatā nāma, pahātabbā pana na uppajjanārahāti tesaṃ atītādibhāvena navattabbatā vuttā. <span class="bld">Dassanaṃ apekkhitvā</span>ti bhāvitaṃ dassanamaggaṃ upanidhāya. <span class="bld">Sahāyavirahā</span>ti dassanapahātabbasaṅkhātasahakārikāraṇābhāvato. <span class="bld">Vipākaṃ na janayantī</span>ti sakalakilesaparikkhaye viya ekaccaparikkhayepi tannimittaṃ taṃ ekaccaṃ kammaṃ na vipaccatīti adhippāyo. <span class="bld">Vipāko vibhaṅge vutto</span>ti paṭisandhipavattibhedaṃ duvidhampi vipākaṃ sandhāyāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Akusalāna</span>nti yathāvuttavisesānaṃ puthujjanasantāne akusalānaṃ. <span class="bld">Appahātabbāna</span>nti appahātabbasabhāvānaṃ kusalādīnaṃ. <span class="bld">Appahātabbaviruddhasabhāvatā</span> sāvajjatā. <span class="bld">‘‘Evampī’’</span>tiādi dosantaradassanaṃ. Tena yadipi tesaṃ akusalānaṃ imasmiṃ tike tatiyapadasaṅgaho na siyā, navattabbatā pana āpajjatīti dīpeti. Sabbena sabbaṃ dhammavasena asaṅgahitassa tikadukesu navattabbatāpattīti āha <span class="bld">‘‘nāpajjatī’’</span>ti. Idāni taṃ navattabbatānāpajjanaṃ ‘‘cittuppādakaṇḍe’’tiādinā kāraṇato, nidassanato ca vibhāveti. <span class="bld">Yatthā</span>ti yasmiṃ tike. <span class="bld">Niyogato</span>ti niyamato ekantato. <span class="bld">Tesa</span>nti padattayasaṅgahitadhammānaṃ. <span class="bld">Yathāvuttapadesu viyā</span>ti yathāvuttesu <a name="V0.0101"></a> paṭhamādīsu tīsu padesu. Yathā bhinditabbā cittuppādā, itare ca yathārahaṃ rāsittayavasena bhinditvā bhajāpitā taṃtaṃkoṭṭhāsato katā, evaṃ. <span class="bld">Tatthāpī</span>ti catutthakoṭṭhāsepi. <span class="bld">Bhajāpetabbe</span>ti navattabbabhāvaṃ bhajāpetabbe. <span class="bld">Tadabhāvā</span>ti tassa catutthakoṭṭhāsassa abhāvā. <span class="bld">Tathā</span>ti navattabbabhāvena.</p>
- <p class="bodytext">Uppannattike atītā, idha yathāvuttaakusalā na vuttā, apekkhitabbabhāvenārahitāpi taṃsabhāvānativattanato tathā vuccantīti navattabbatāpattidosaṃ pariharanto tassa udāharaṇaṃ tāva dassetuṃ <span class="bld">‘‘atha</span> <a name="M0.0104"></a> <span class="bld">vā yathā sappaṭighehī’’</span>tiādimāha. Taṃsabhāvo cettha sāvajjatāvisiṭṭho dassanapahātabbabhāvābhāvo. <span class="bld">‘‘Evañca satī’’</span>tiādinā imasmiṃ pakkhe laddhaguṇaṃ dasseti. <span class="bld">Bhāvanāya pahātabbāna</span>nti pariyāyena nippariyāyena ca bhāvanāya pahātabbānaṃ, tattha purimānaṃ amukhyasabhāvattā, pacchimānaṃ avipākattā nānākkhaṇikakammapaccayatā na vuttāti adhippāyo. Yathā ca bhāvanāya pahātabbānaṃ nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo natthi, evaṃ dassanena pahātabbānaṃ vasena tesaṃ paccayalābhopi natthīti dassento <span class="bld">‘‘na ca…pe… vuttā’’</span>ti vatvā tattha kāraṇamāha <span class="bld">‘‘ye hi…pe… pavattantī’’</span>ti. Tattha <span class="bld">na te dassanato uddhaṃ pavattantī</span>ti ye dassanena pahātabbapaccayā kilesā, te dassanena pahātabbapakkhikā evāti tesaṃ bhāvanāya pahātabbapariyāyo eva natthi, kathaṃ tesaṃ vasena dassanena pahātabbā bhāvanāya pahātabbānaṃ kenaci paccayena paccayoti vucceyyāti attho. Atha vā ye puthujjanasantāne na dassanena pahātabbā, na te paramatthato bhāvanāya pahātabbā. Ye pana te sekkhasantāne, na tesaṃ paccayabhūtā dassanena pahātabbā atthīti evampi dassanena pahātabbā bhāvanāya pahātabbānaṃ kenaci paccayena paccayoti na vuttāti veditabbaṃ. Yadi dassanenapahātabbapaccayā kilesā dassanapakkhikā, tappaccayaṃ uddhaccasahagataṃ dassanena pahātabbaṃ siyāti kathaṃ tassa ekantabhāvanāya pahātabbatā vuttāti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘dassanena pahātabbapaccayassā’’</span>tiādi. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā sarāgavītarāgasantānesu sahāyavekallena kammassa vipākāvipākadhammatā viya puthujjanasekkhasantānesu uddhaccasahagatassa vuttanayena savipākāvipākatā siddhā, tasmā. <span class="bld">Tassā</span>ti uddhaccasahagatassa. <span class="bld">Tādisassevā</span>ti uddhaccasahagatabhāvena ekasabhāvassa.</p>
- <p class="indent">Ettha ca yaṃ ‘‘na bhāvanāya pahātabbampi atthi uddhaccasahagata’’ntiādi amataggapathe vuttaṃ, taṃ akāraṇaṃ, kasmā? Tassa ekantena bhāvanāya pahātabbattā. Yathāha <a name="V0.0102"></a> ‘‘katame dhammā bhāvanāya pahātabbā? Uddhaccasahagato cittuppādo’’ti (dha. sa. 1583). Yadi hi uddhaccasahagataṃ na bhāvanāya pahātabbampi abhavissa, yathā atītārammaṇattike ‘‘niyogā anāgatārammaṇā natthī’’ti <a name="M0.0105"></a> vatvā ‘‘kāmāvacarakusalassa vipākato dasa cittuppādā’’tiādinā puna vibhajitvā vuttaṃ, evamidhāpi ‘‘katame dhammā bhāvanāya pahātabbā? Niyogā bhāvanāya pahātabbā natthī’’ti vatvā ‘‘uddhaccasahagato cittuppādo siyā bhāvanāya pahātabbo, siyā na vattabbo ‘dassanena pahātabbo’tipi ‘bhāvanāya pahātabbo’tipī’’tiādi vattabbaṃ siyā, na ca tathā vuttaṃ. Yā ca tamatthaṃ paṭipādentena ‘‘yadi vucceyyu’’ntiādinā yutti vuttā, sāpi ayutti. Kasmā? Dassanena pahātabbārammaṇānaṃ rāgadiṭṭhivicikicchuddhaccānaṃ dassanena pahātabbabhāvasseva icchitattā.</p>
- <p class="indent">Yañca ‘‘uddhaccaṃ uppajjatī’’ti uddhaccasahagatacittuppādo vuttoti dassetuṃ adhipatipaccayaniddese uddhaccassa anuddharaṇaṃ kāraṇabhāvena vuttaṃ, tampi akāraṇaṃ aññathāpi sāvasesapāṭhadassanato. Tathā hi ‘‘atīto dhammo paccuppannassa dhammassa, anāgato dhammo paccuppannassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.18.2) etesaṃ vibhaṅge cetopariyañāṇaggahaṇaṃ katvā ‘‘paccuppanno dhammo paccuppannassa dhammassā’’ti imassa vibhaṅge labbhamānampi cetopariyañāṇaggahaṇaṃ na kataṃ.</p>
- <p class="indent">Sahāyabhāvo ca dassanena pahātabbānaṃ bhāvanāya pahātabbassa vipākadānaṃ pati vicāretabbo. Kiṃ avijjādi viya dānādīnaṃ uppattiyā eva vikuppādanasamatthatāpādanena dassanena pahātabbā bhāvanāya pahātabbānaṃ sahakārikāraṇaṃ honti, udāhu kileso viya kammassa paṭisandhidāne satīti, kiñcettha – yadi purimanayo, sotāpannādisekkhasantāne bhāvanāya pahātabbassa kiriyabhāvo āpajjati, sahāyavekallena avipākasabhāvatāya āpāditattā khīṇataṇhāvijjāmāne santāne dānādi viya. Atha dutiyo, bhāvanāya pahātabbābhimatassāpi dassanena pahātabbabhāvo āpajjati, paṭisandhidāne sati apāyagamanīyasabhāvānativattanato. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva, tasmā pāḷiyā aṭṭhakathāya <a name="M0.0106"></a> ca avirujjhanavasenettha atthavinicchayo vuttanayeneva veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sā</span>ti <a name="V0.0103"></a> uddhaccacetanā. <span class="bld">Viññāṇapaccayabhāve</span>ti sampuṇṇavipākaviññāṇapaccayabhāve. <span class="bld">Kāraṇaṃ dassento</span>ti avikalaphaluppādanādhikāre tadabhāvato yadipi uddhaccacetanā viññāṇassa paccayabhāve apanetabbā, avijjāya pana paccayuppannabhāve gahetabbāti imaṃ kāraṇaṃ dassento. <span class="bld">Sabbāpī</span>ti vīsatipi. Tenāha <span class="bld">‘‘ekavīsatīti vattabba’’</span>nti. <span class="bld">Ta</span>nti yena kāraṇena saṅkhāraggahaṇena abhiññācetanāya aggahaṇaṃ, taṃ kāraṇaṃ. <span class="bld">Itarāvacanassāpī</span>ti uddhaccacetanāvacanassāpi. Kiṃ pana taṃ? Viññāṇassa paccayabhāvābhāvo eva. <span class="bld">Bhedābhāvā</span>ti kāyavacīsaṅkhāravasena vibhāgābhāvato. <span class="bld">Saṃyogo</span>ti tikantarapadavasena saṃyojanaṃ, tathā saṅgahoti attho.</p>
- <p class="bodytext">Sukhasaññāya gahaṇaṃ assādananti adhippāyenāha <span class="bld">‘‘sukhasaññāya…pe… dassetī’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Sukhasaññāyā’’</span>ti ca idaṃ karaṇatthe karaṇavacanaṃ. Vipallāso hi dukkhe sukhasaññā. Yaṃ pana aṭṭhakathāyaṃ ‘‘aññāṇenā’’ti vuttaṃ, taṃ hetumhi karaṇavacanaṃ vipallāsassādanānaṃ avijjāya hetubhāvadassanato. ‘‘Ratho setaparikkhāro’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.4) parivāratthopi parikkhārasaddo hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘taṇhāya parivāre’’</span>ti. <span class="bld">Taṇhāparivāre</span>ti ca taṇhāya kiccasādhanena saṅkhārānaṃ sahakārikāraṇabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Parikkhāraṭṭho saṅkhāraṭṭho viya bhūsanaṭṭho hotīti dassento <span class="bld">‘‘saṅkhate alaṅkate’’</span>ti āha. <span class="bld">Parikkharoti</span> yathā phaladānasamatthā honti, tathā saṅkharoti. <span class="bld">Amaraṇatthā</span>ti amatatthā, nibbānatthāti attho. <span class="bld">Dukkarakiriyā</span>ti pañcātapatappanādidukkaracariyā. Devabhāvāya tapo <span class="bld">devabhāvatthaṃ tapo</span>. Māretīti <span class="bld">maro</span> hetuatthaṃ antonītaṃ katvā. Amaṅgalampi maṅgalapariyāyena voharanti maṅgalikāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘diṭṭhe adiṭṭhasaddo viyā’’</span>ti yathā ‘‘asive sivā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Papātaṃ patanadukkhasadisanti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘jātiādipapātadukkha’’</span>nti. Indaduddabrahmakūṭasaññitapabbatasikharappapāto <span class="bld">marupapāto</span>. Taṃ puññaphalaṃ attho payojanaṃ etassāti <span class="bld">tadattho</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paribbājikāya</span> <a name="M0.0107"></a> taruṇiyā. <span class="bld">Asavaso</span> aserivihārī. Kilesāsucipaggharaṇena paṇḍitehi <span class="bld">jigucchanīyaṃ</span>. Rāgādipariḷāhena, kaṭukavipākatāya ca <span class="bld">dukkhaṃ</span>. <span class="bld">Ārabhati</span> karoti. Sabhayassāpi pisācanagarassa kāmaguṇasamiddhiyā sukhavipallāsahetubhāvo viyāti yojanā. Bhinnajātiyena avomissatā <span class="bld">nirantaratā</span>. Jarāya maraṇena ca aññathattaṃ <span class="bld">vipariṇāmo</span>.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Na <a name="V0.0104"></a> tāvāhaṃ pāpima parinibbāyissāmī’’ti vacanato ‘‘tāta ehi, tāva idaṃ rajjaṃ paṭipajjāhī’’tiādīsu yadipi parimāṇaniyamanakamapadapūraṇamattādīsupi <span class="bld">tāva</span>-saddo dissati, idha pana vakkhamānattāpekkho adhippetoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘tāvāti vattabbantarāpekkho nipāto’’</span>ti. <span class="bld">Avijjāpaccayā pana…pe… dassetī</span>ti pubbenāparaṃ aṭṭhakathāyaṃ avirujjhanamāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rāgādiassādanakālesū</span>ti rāgādīnaṃ assādanakālesu. ‘‘Rāgadiṭṭhisampayuttāyā’’ti ettha rāgasampayuttāya tāva avijjāya yojanā hotu rāgassa assādanabhāvato, diṭṭhisampayuttāya pana kathanti āha <span class="bld">‘‘tadavippayuttā ca diṭṭhī…pe… veditabbā’’</span>ti. <span class="bld">Taṃsampayuttasaṅkhārassā</span>ti rāgādisampayuttasaṅkhārassa. <span class="bld">Avijjārammaṇādita</span>nti avijjāya ārammaṇāditaṃ. <span class="bld">Ādi</span>-saddena ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayapakatūpanissaye, anantarādike ca paccaye saṅgaṇhāti. <span class="bld">Anavijjārammaṇassā</span>ti na avijjārammaṇassa avijjaṃ anārabbha pavattassa. <span class="bld">Ārammaṇādhipatianantarādipaccayavacanesū</span>ti ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayapaccayavacanesu avuttassa anavijjārammaṇassa, anantarādipaccayavacanesu avuttassa paṭhamajavanassa, dvīsupi vuttassa avijjārammaṇassa dutiyādijavanassāti yojetabbaṃ. Anantarapaccayalābhino anantarādinā, sahajātassa hetuādinā, asahajātassa upanissayādinā saṅkhārassa avijjā paccayo hotīti ayamattho <span class="bld">‘‘yaṃ kiñcī’’</span>tiādinā dassitoti veditabbaṃ. <span class="bld">Samatikkamabhavapatthanāvasenā</span>ti avijjāsamatikkamatthāya arūpāvacarajjhānāni uppādentassa, avijjāsammūḷhattā arūpabhavasampattiyo patthetvā tāneva jhānāni nibbattentassāti puññābhisaṅkhāre vuttena nayena, vuttanayānusārenāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekakāraṇavādo</span> <a name="M0.0108"></a> <span class="bld">āpajjati</span> yathā pakatiissarapajāpatipurisakālādivādā. Ekasmiṃyeva lokassa kāraṇabhūte sati tato sakalāya pavattiyā anavasesato, sabbadā ca pavattitabbaṃ apekkhitabbassa kāraṇantarassa abhāvato. Na cetaṃ atthi kameneva pavattiyā dassanato. Kāraṇantarāpekkhatāya pana ekakāraṇavādo apahato siyā ekassa ca anekasabhāvatābhāvā. Yattakā tato nibbattanti, sabbehi tehi samānasabhāveheva bhavitabbaṃ, na visadisehi, itarathā tassa ekabhāvo eva na siyāti imamatthamāha <span class="bld">‘‘sabbassa…pe… pattito cā’’</span>ti. <span class="bld">Pārisesenā</span>ti ekato ekaṃ, ekato anekaṃ, anekato ekanti imesu <span class="bld">tīsu pakāresu avijjamānesu</span> anupalabbhamānesu pārisesañāyena. Anekato anekanti ekasmiṃ <span class="bld">catutthe eva ca</span> <a name="V0.0105"></a> pakāre <span class="bld">vijjamāne</span>. Yadidaṃ ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā, phassapaccayā vedanā’’tiādinā ekahetuphaladīpanaṃ, taṃ ettha desanāvilāsena, vineyyajjhāsayavasena vā dhammānaṃ padhānapākaṭāsādhāraṇabhāvavibhāvanatthanti ekahetuphaladīpanaṃ <span class="bld">na nupapajjati</span> upapajjatiyevāti dasseti <span class="bld">‘‘yasmā’’</span>tiādinā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathāphassa</span>nti sukhavedanīyādicakkhusamphassāditaṃtaṃphassānurūpanti vuttaṃ hotīti dassento <span class="bld">‘‘sukhavedanīya’’</span>ntiādiṃ vatvā <span class="bld">‘‘vedanāvavatthānato’’</span>ti padassa atthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘samānesū’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">samānesū</span>ti avisiṭṭhesu. <span class="bld">Phassavasenā</span>ti sukhavedanīyādiphassavasena. <span class="bld">Vipariyāyābhāvato</span>ti byattayābhāvato. Na hi kadāci sukhavedanīyaṃ phassaṃ paṭicca dukkhavedanā, dukkhādivedanīyaṃ vā phassaṃ paṭicca sukhavedanā uppajjati. <span class="bld">Sukhādicakkhusamphassajādīna</span>nti sukhādīnaṃ, cakkhusamphassajādīnañca vedanānaṃ. <span class="bld">Oḷārikasukhumādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena hīnapaṇītādisaṅgaho daṭṭhabbo. Tattha yaṃ upādāya yā vedanā ‘‘oḷārikā, hīnā’’ti vā vuccati, na taṃyeva upādāya tassā kadācipi sukhumatā paṇītatā vā atthīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘oḷārikasukhumādisaṅkarābhāvato’’</span>ti. <span class="bld">Yathāvuttasamphassassā</span>ti sukhavedanīyādiphassassa. Sukhavedanīyaphassatoyeva sukhavedanā, na itaraphassato. Sukhavedanīyaphassato sukhavedanāva, na itaravedanā. Tathā sesesupīti ubhayapadaniyamavasena yathāphassaṃ vedanāvavatthānaṃ, yathāvedanaṃ phassavavatthānanti padadvayena kāraṇantarāsammissatā phalassa, phalantarāsammissatā <a name="M0.0109"></a> ca kāraṇassa dassitā paṭhamapakkhe asaṃkiṇṇatāvavatthānanti katvā. Dutiyapakkhe pana paccayabhedabhinnena kāraṇavisesena phalaviseso, phalavisesena ca kāraṇaviseso nicchīyatīti ayamattho dassito sanniṭṭhānaṃ vavatthānanti katvā. Purimasmiñca pakkhe dhammānaṃ asaṅkarato vavatthānaṃ vuttaṃ, dutiyasmiñca yathāvavatthitabhāvajānananti ayametesaṃ viseso. <span class="bld">Utuādayo</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena cittavisamācārā pittavātādayopi saṅgayhanti. Ekasmiṃ dose kupite itarepi khobhaṃ gacchanti. Santesupi tesu <span class="bld">semhapaṭikārena rogavūpasamato</span> semho pākaṭoti attho.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Bhavo’’ti vuttānaṃ saṅkhārānaṃ kāraṇassa pakāraṇaṃ, kāraṇameva vā taṇhāti āha <span class="bld">‘‘taṇhāya saṅkhārakāraṇabhāvassa vuttattā’’</span>ti. <span class="bld">Tassāpī</span>ti taṇhāyapi. Taṇhā hi kāmāsavo bhavāsavo ca. Kāmāsavabhavāsavā kāmupādānaṃ, diṭṭhāsavo itarupādānanti āha <span class="bld">‘‘caturupādānabhūtā</span> <a name="V0.0106"></a> <span class="bld">kāmabhavadiṭṭhāsavā’’</span>ti. Te ca ‘‘upādānapaccayā bhavo’’ti vacanato upādānañca, ‘‘taṇhāpaccayā upādāna’’nti vacanato taṇhā ca saṅkhārassa kāraṇanti pākaṭā. Anassādanīyesu anekādīnavavokiṇṇesu saṅkhāresu assādānupassanā avijjāya vinā na hotīti dassento āha <span class="bld">‘‘assādānupassino…pe… dassitā hotī’’</span>ti. <span class="bld">Khīṇāsavassa saṅkhārābhāvato</span>ti byatirekenapi avijjāya saṅkhārakāraṇabhāvaṃ vibhāveti. Ekantena hi khīṇāsavova viddasu. Etena bālānaṃ eva sambhavato avijjāya asādhāraṇatā vuttāti dasseti. Vatthārammaṇādīni hi itaresampi sādhāraṇāni. Vatthārammaṇataṇhupādānādīni viya avijjāpi puññābhisaṅkhārādīnaṃ sādhāraṇakāraṇanti codanaṃ manasi katvā āha <span class="bld">‘‘puññabhavādī’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">ādi</span>-saddena apuññāneñjabhavā gahetabbā. <span class="bld">Puññabhavo</span>ti puññābhisaṅkhārahetuko upapattibhavo. Esa nayo sesesu. Ettha ca kiccakaraṇaṭṭhānabhedena kiccavatī avijjā bhinditvā dassitā. Na hi yadavatthā avijjā puññābhisaṅkhārānaṃ upanissayo, tadavatthā eva itaresaṃ upanissayoti sakkā viññātuṃ. Ettha ca <span class="bld">bhavādīnavappaṭicchādana</span>nti atthato puññābhisaṅkhārādīnaṃ taṃtaṃbhavasaṅkhātadukkhahetusabhāvānabhisamayanimittatā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ṭhāna</span>nti <a name="M0.0110"></a> dharamānatā adhippetāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘ṭhānaviruddhoti atthitāviruddho’’</span>ti. Ṭhānāviruddhā cakkhurūpādayo. ‘‘Purimacittañhī’’tiādinā ṭhānaviruddho ca udāhaṭoti āha <span class="bld">‘‘na idaṃ ekantikaṃ siyā’’</span>ti. ‘‘Cakkhurūpādayo’’tiādinā hi parato ṭhānāviruddhā udāharīyantīti. Purimasippādisikkhā hi pacchā pavattamānasippādikiriyānaṃ samodhānāsambhavā ṭhānavirodhoti yathāvuttamatthaṃ samatthetuṃ <span class="bld">‘‘na ca sippādīna’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">ta</span>nti paṭisandhiādiṭhānaṃ. <span class="bld">Idhā</span>ti ṭhānasabhāvakiccādiggahaṇe. <span class="bld">Ādi</span>-saddena ārammaṇabhūmisantānādiviruddhā gahetabbā, te ca anulomato gotrabhussa, gotrabhuto maggassa liṅgaparivattanādivasena ca pavattiyaṃ veditabbā. Namanaruppanavirodhā sabhāvaviruddho paccayoti yojanā. Tattha <span class="bld">namanaruppana</span>nti arūparūpabhāvameva dasseti. Kammaṃ cetanāsabhāvaṃ, rūpaṃ ruppanasabhāvanti sabhāvaviruddhaṃ. <span class="bld">Madhurambilarasādī</span>ti khīraṃ madhurarasaṃ pittupasamanaṃ madhuravipākasabhāvaṃ, dadhi ambilarasaṃ pittabrūhanaṃ kaṭukavipākasabhāvanti ato sabhāvavirodhā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dadhiādīnī</span>ti dadhipalālāni. <span class="bld">Bhūtiṇakassā</span>ti bhūtiṇakanāmakassa osadhivisesassa. <span class="bld">Avī</span> <a name="V0.0107"></a> nāma eḷakā, tā pana yebhuyyena rattalomakā hontīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘rattā eḷakā’’</span>ti. Vipākānampi paccayabhāvato, avipākānampi paccayuppannabhāvato na vipākadhammavipākāpekkhā paccayapaccayuppannatāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘vipākāyeva te ca nā’’</span>ti. Tenāha <span class="bld">‘‘tasmā’’</span>tiādi. <span class="bld">Tadavipākāna</span>nti tassā avijjāya avipākabhūtānaṃ. <span class="bld">Na na yujjati</span> yujjati eva paccayuppannatāmattassa adhippetattā. <span class="bld">Tadaviruddhāna</span>nti tāya avijjāya aviruddhānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pubbāpariyavavatthāna</span>nti kāyapavattigatijātiādīnaṃ yathārahaṃ pubbāparabhāvena pavatti, sā pana kenaci akaṭā akaṭavidhā paṭiniyatasabhāvāti dassetuṃ niyativādinā vuttanidassanaṃ āharanto <span class="bld">‘‘acchejjasuttāvutābhejjamaṇīnaṃ viyā’’</span>ti āha. Dutiyavikappe <span class="bld">saṅgatī</span>ti adhiccasamuppādo yādicchikatā, yaṃ sandhāya ‘‘yadicchāya pavattanaṃ nivattanaṃ yadicchāyā’’tiādi vuccati. <span class="bld">Bhāvo</span>ti dhammānaṃ sabhāvasiddhitā, yaṃ sandhāya vadanti ‘‘kaṇṭakassa koṭitikhiṇabhāvaṃ, kapiṭṭhaphalassa vaṭṭabhāvaṃ, migapakkhīnaṃ vā vicittavaṇṇasaṇṭhānāditaṃ ko abhisaṅkharoti, kevalaṃ sabhāvasiddhovāyaṃ viseso’’ti. Tenāha ‘‘sabbe sattā, sabbe pāṇā<a name="M0.0111"></a>, sabbe bhūtā, sabbe jīvā avasā abalā avīriyā niyatisaṅgatibhāvapariṇatā’’ti (dī. ni. 1.168). <span class="bld">Etehi vikappanehī</span>ti cutiādīsu sammūḷhatāya ‘‘satto maratī’’tiādivikappanehi kāraṇabhūtehi. <span class="bld">Akusalaṃ cittaṃ katvā</span>ti ayonisomanasikāraparibrūhanena cittaṃ akusalaṃ katvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Suttādidhamma</span>nti suttageyyādipariyattidhammaṃ. Pariyattidhammañhi sammadeva jānanto paṭipattidhammaṃ paripūretvā paṭivedhadhamme patiṭṭhahati. <span class="bld">Ta</span>nti taṃ jānanaṃ, nibbānābhisamayoti attho.</p>
- <p class="centered">Saṅkhārapadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Viññāṇapadaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para227"></a><span class="paranum">227</span>. <span class="bld">Yathāvuttasaṅkhārapaccayā</span>ti puññābhisaṅkhārādivuttappakārasaṅkhārapaccayā. Viññāṇādayo vedanāpariyosānā <a name="V0.0108"></a> etarahi vipākavaṭṭabhūtā idhādhippetāti āha <span class="bld">‘‘taṃkammanibbattameva viññāṇaṃ bhavituṃ arahatī’’</span>ti. Ayañca atthavaṇṇanā dhātukathāpāḷiyā na sametīti dassento <span class="bld">‘‘dhātukathāyaṃ panā’’</span>tiādimāha. Tattha dhātukathāyaṃ vacanato sabbaviññāṇaphassavedanāpariggaho kato dhātukathāyanti yojanā. <span class="bld">Sappadesā</span>ti sāvasesā, vipākā evāti adhippāyo. Viññāṇādīsu hi vipākesuyeva adhippetesu yathā –</p>
- <p class="indent">‘‘Vipākehi dhammehi ye dhammā vippayuttā, te dhammā asaṅkhataṃ khandhato ṭhapetvā pañcahi khandhehi dvādasahāyatanehi terasahi dhātūhi saṅgahitā. Katihi asaṅgahitā? Na kehici khandhehi na kehici āyatanehi pañcahi dhātūhi asaṅgahitā’’ti (dhātu. 477) –</p>
- <p class="unindented">Vipākavippayuttānaṃ saṅgahāsaṅgahā vissajjitā, evamidhāpi vissajjitabbaṃ siyā. Tenāha <span class="bld">‘‘vipākā dhammāti imassa viya vissajjanaṃ siyā’’</span>ti. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā vippayuttena saṅgahitāsaṅgahitapadaniddese nippadesāva viññāṇaphassavedanā gahitā, tasmā. <span class="bld">Tatthā</span>ti dhātukathāyaṃ. <span class="bld">Abhidhammabhājanīyavasenā</span>ti <a name="M0.0112"></a> imasmiṃ paṭiccasamuppādavibhaṅge abhidhammabhājanīyavasena. Tenāha <span class="bld">‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā cā’’</span>tiādi. Tena yathāvuttaatthavaṇṇanā suttantabhājanīyavasena vuttāti yathādassitaṃ virodhaṃ pariharati. Yadi abhidhammabhājanīyavasena dhātukathāpāḷi pavattā, atha kasmā ‘‘kāmabhavo pañcahi khandhehi ekādasahāyatanehi sattarasahi dhātūhi saṅgahito. Rūpabhavo pañcahi khandhehi pañcahāyatanehi aṭṭhahi dhātūhi saṅgahito’’tiādinā (dhātu. 67-68) upādinnakkhandhavasena bhavo vissajjitoti codanaṃ manasi katvā āha <span class="bld">‘‘bhavo pana…pe… na abhidhammabhājanīyavasena gahito’’</span>ti. <span class="bld">Evañca katvā</span>ti abhidhammabhājanīyavasena aggahitattā eva. <span class="bld">Tatthā</span>ti dhātukathāyaṃ. <span class="bld">Vipākañheta</span>nti <span class="bld">hi</span>-saddo hetuattho. Yasmā yathāvuttabāttiṃsavidhaviññāṇaṃ vipākaṃ, tasmā taṃ saṅkhārapaccayanti imamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘viññāṇassa vipākattā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Somanassasahagatāneva sandhāya vutta’’</span>nti idaṃ vicāretabbaṃ upekkhāsahagatakusalākusalajavanānantarampi somanassasahagatatadārammaṇassa icchitattā. Tathā hi <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘catunnaṃ pana duhetukakusalacittānaṃ aññatarajavanassa pariyosāne ahetukacittaṃ tadārammaṇabhāvena <a name="V0.0109"></a> patiṭṭhātī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 498 vipākuddhārakathā) vatvā ‘‘iṭṭhārammaṇe pana santīraṇampi tadārammaṇampi somanassasahagatamevā’’ti vuttaṃ. Kusalākusalañhi abhiiṭṭhampi ārammaṇaṃ tathābhisaṅkharaṇena kadāci na majjhattaṃ katvā na pavattati, vipākaṃ pana yathāsabhāvatova ārammaṇarasaṃ anubhavati. Tenāha ‘‘na sakkā vipākaṃ vañcetu’’nti. Kiriyajavanānaṃ pana visayābhisaṅkharaṇassa balavabhāvato tadanantarānaṃ tadārammaṇānaṃ yathāvisayaṃ vedanāvasena tadanuguṇatā icchitā. Ye pana kiriyajavanānantaraṃ tadārammaṇaṃ na icchanti, tesaṃ vattabbameva natthi. Yaṃ pana ‘‘javanena tadārammaṇaṃ niyametabba’’nti vuttaṃ, taṃ kusalaṃ sandhāya vuttanti ca vuttaṃ. Tasmā yathāvutto vicāretabbo. Tihetukajavanāvasāne ca duhetukajavanāvasāne cāti samuccayattho <span class="bld">ca</span>-saddo. Keci pana vibhāgaṃ akatvā ‘‘kusalajavanāvasānepi ahetukatadārammaṇaṃ hotīti ‘yebhuyyenā’ti vutta’’nti vadanti. Lobhacittassa vā sattānaṃ bahulaṃ uppajjanato <span class="bld">‘‘yebhuyyenā’’</span>ti <a name="M0.0113"></a> vuttaṃ. ‘‘Sakiṃ vā’’ti vacanasiliṭṭhatāvasena vuttaṃ yathā ‘‘aṭṭha vā dasa vā’’ti dassetuṃ <span class="bld">‘‘dirattatirattādīsu viya veditabba’’</span>nti āha. <span class="bld">Vā-saddassa abhāvā</span>ti suyyamānassa <span class="bld">vā</span>-saddassa abhāvena vuttaṃ. Atthato pana tatthāpi <span class="bld">vā</span>-saddo labbhateva. Tirattaṃ pana vāsādike labbhamāne diratte vattabbameva natthīti dirattaggahaṇaṃ visuṃ na yojetīti adhippāyena <span class="bld">‘‘vacanasiliṭṭhatāmattenā’’</span>ti vuttaṃ. Kevalaṃ ‘‘tiratta’’nti vutte aññattha vāsādinā antaritampi tirattaṃ gaṇheyya, dirattavisiṭṭhaṃ pana tirattaṃ vuccamānaṃ tena anantaritameva tirattaṃ dīpetīti āha <span class="bld">‘‘nirantaratirattadassanatthaṃ vā’’</span>ti. <span class="bld">Balavarūpādike ārammaṇe</span>ti atimahati rūpādiārammaṇe. <span class="bld">‘‘Adhippāyo’’</span>ti etena ekacittakkhaṇāyukepi visaye kadāci tadārammaṇaṃ uppajjeyyāti <span class="bld">‘‘sakiṃ evā’’</span>tiādinā vuttamatthaṃ ulliṅgeti. ‘‘Sabbadvāresu tadārammaṇe dve eva cittavārā āgatā’’ti vuttattā ayampi attho vicāretvā gahetabbo. <span class="bld">Anurūpāya paṭisandhiyā</span>ti attano attano anucchavikena paṭisandhānakiccena.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kati paṭisandhiyo, kati paṭisandhicittānī’’tiādinā paṭisandhivicāro parato vitthārato kathīyatīti āha <span class="bld">‘‘paṭisandhikathā mahāvisayāti katvā pavattimeva tāva dassento’’</span>ti. <span class="bld">Ahetukadvayādīna</span>nti <span class="bld">ādi</span>-saddena mahāvipākamahaggatavipāke saṅgaṇhāti. <span class="bld">Dvāraniyamāniyamāvacana</span>nti dvārassa niyatāniyatāvacanaṃ, niyatadvāraṃ aniyatadvāranti vā avacananti attho. <span class="bld">Anuppattito</span>ti na uppajjanato. Yadipi ‘‘anurūpāya paṭisandhiyā’’ti paṭisandhipi <a name="V0.0110"></a> heṭṭhā gahitā, ‘‘pavattiyaṃ panā’’ti adhikatattā pana pavattiyeva paccāmaṭṭhā. Paccayuppannabhāvena paṭhamuddiṭṭhāni sabbānipi lokiyavipākacittāni anvādesaṃ arahantīti āha <span class="bld">‘‘tatrassāti pavattiyaṃ bāttiṃsavidhassā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Yathā kāmāvacarapaṭisandhiviññāṇasaṅkhātassa bījassa abhāvepi rūpabhave cakkhusotindriyapavattiānubhāvato cakkhusotaviññāṇānaṃ sambhavo, evaṃ teneva kāraṇena sampaṭicchanādīnampi tattha sambhavoti dassento <span class="bld">‘‘indriyapavattiānubhāvato evā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">cakkhusotadvārabhedenā</span>ti cakkhusotadvāravisesena bhavitabbanti sambandho. <span class="bld">Tassā</span>ti cakkhusotadvārassa. Dvāravantāpekkho dvārabhāvoti āha <span class="bld">‘‘viññāṇavīthibhedāyattattā’’</span>ti. <span class="bld">Tasmiñca satī</span>ti tasmiṃ <a name="M0.0114"></a> dvārabhede vīthibhede ca sati. <span class="bld">Bhāvo</span>ti uppatti. <span class="bld">Janakaṃ anubandhati nāmā</span>ti taṃsadise tabbohāraṃ katvā vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Idaṃ pana vatvā</span>ti rūpārūpāvacaradhamme ārabbha tadārammaṇānuppattiṃ vatvā. <span class="bld">Bhāvanāyā</span>ti akusalabhāvanāya saṃkilesavaḍḍhanena, saṃkiliṭṭhasamādhānenāti attho. Tathā hi lobhadosasahagatacittuppādepi samādhi ‘‘avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā’’tiādinā (dha. sa. 11) niddiṭṭho. <span class="bld">Avatthubhāvadassanattha</span>nti aṭṭhānabhāvadassanatthaṃ, anārammaṇabhāvadassanatthanti attho.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kena katthā’’ti padassa <span class="bld">‘‘kena cittena kasmiṃ bhave’’</span>ti saṅkhepena vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ <span class="bld">‘‘ekūnavīsatī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tena tena cittenā</span>ti tena tena ahetukadvayādicittena saddhiṃ pavattamānā paṭisandhikkhaṇe rūpārūpadhammā ekūnavīsati paṭisandhiyoti yojanā. <span class="bld">Tena tena cittena</span> sahajātādipaccayatāya hetubhūtena, karaṇabhūtena vā. <span class="bld">Tattha tattha</span> bhave.</p>
- <p class="bodytext">Anussaraṇattho byāpāro <span class="bld">anussaraṇabyāpāro</span>. <span class="bld">Kecī</span>ti <span class="bld">dhammasirittheraṃ</span> sandhāya vadati. <span class="bld">Tīsu javanavāresu…pe… bhavitabba</span>nti kammādiupaṭṭhānassa parato tīhi javanavārehi pavattitabbanti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘aneka…pe… abhippalambanañca hotī’’</span>ti. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā ekajavanavārasseva kammādiupaṭṭhānena maraṇaṃ na sambhavati, tasmā. <span class="bld">Phoṭṭhabbassā</span>ti pahāraphoṭṭhabbassa<a name="V0.0111"></a>. Bhavaṅgacitte vattamāne, antarantarā pañcadvāravīthiyā vā vattamānāya phoṭṭhabbasamāyoge paṭhamaṃ kāyadvārāvajjanuppatti yuttā, tathāpi kismiñci cintiyamāne tamevārabbha ekasmiṃ javanavāre pavatte pacchā kāyadvārāvajjanuppatti siyā cittassa lahuparivattibhāvatoti kecivādassa adhippāyo. Yathā niddāyantassa phoṭṭhabbasamāyogena pabujjhanakāle manodvārāvajjanameva āvaṭṭeti, na kāyadvārāvajjanaṃ. ‘‘Pañcahi viññāṇehi na paṭibujjhatī’’ti (vibha. 751) hi vuttaṃ. Evaṃsampadaṃ vā etaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Lahukapaccupaṭṭhāna</span>nti lahuupaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Manodvārassa visayo</span> kammādiko. <span class="bld">Lahukatā</span>ti lahupaṭṭhānatā. <span class="bld">Rūpāna</span>nti cakkhādirūpadhammānaṃ. <span class="bld">Visayabhāvepī</span>ti rūpāyatanādivisayasabbhāvepi. <span class="bld">Yesaṃ visayo atthī</span>ti yesaṃ nippariyāyena <a name="M0.0115"></a> visayo atthi. <span class="bld">Taṃdassanatthamevā</span>ti tesaṃ sārammaṇānaṃyeva dassanatthaṃ. <span class="bld">Tenā</span>ti tasmā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Bhūmicittuppādādivasenā’’</span>ti idaṃ kammaṃ sandhāya vuttaṃ, kammanimittassapi vasena labbhateva tassa chaḷārammaṇabhāvato. Gatinimittassa pana pabhedo nīlādikoyeva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anupacchinnesu</span> maggena appahīnesu. <span class="bld">Tañca</span> kammādiṃ. <span class="bld">Bhavantaraninnāditā</span> cittasantānassa bhavapatthanāya tathābhisaṅkhatattā. Yasmiñhi cittasantāne puññādicetanāya viya bhavapatthanāya paribhāvanā anupacchinnā, tattheva bhavantarapariyāpannacittuppatti. Taṃ pana cittaṃ tathā uppajjamānaṃ tāya vināmitaṃ viya hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘anupacchinnakilesabalavināmita’’</span>nti. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti sugatiduggatīsu. <span class="bld">Itarāyā</span>ti sugatipaṭisandhininnāya cutiyā. <span class="bld">‘‘Nicchinantī’’</span>ti vuttassa nicchayassa nibandhanaṃ āgamaṃ dassento <span class="bld">‘‘nimittassādagadhitaṃ vā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext">Akusale hi duggatūpanissaye niyamite kusalaṃ sugatūpanissayoti niyamitameva hotīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aniṭṭhaṃ ārammaṇaṃ āha</span> yato duggatipaṭisandhi dassīyatīti adhippāyo. Yadi evaṃ ‘‘rāgādihetubhūta’’nti kasmā vuttanti āha <span class="bld">‘‘tampi hi…pe… hotī’’</span>ti. <span class="bld">Tampī</span>ti aniṭṭhārammaṇampi. Yasmā pana hīnaṃ ārammaṇanti ārammaṇabhūtakammanimittaṃ adhippetaṃ, tasmā <span class="bld">‘‘akusalavipākajanakakammasahajātānaṃ vā’’</span>tiādi vuttaṃ. Kammanimittabhūtañhi ārammaṇaṃ yaṃ vipākassa janakaṃ kammaṃ, tena sahajātānaṃ, tassa kammassa sadisāsannajavanasahajātānañca rāgādīnaṃ <a name="V0.0112"></a> ārammaṇapaccayasaṅkhāto hetu hoti, so eva cassa hīnabhāvoti dassetuṃ <span class="bld">‘‘tañhī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Kammavasena aniṭṭha</span>nti hīnassa akusalakammassa ārammaṇato ārammaṇatāvasena hīnanti katvā aniṭṭhaṃ, sabhāvena iṭṭhampīti adhippāyo. <span class="bld">‘‘Aññathā cā’’</span>tiādinā kammanimittārammaṇassa akusalavipākassa na sambhavoti dasseti. <span class="bld">Āsannakatakammārammaṇasantatiya</span>nti āsannakatassa kammassa ārammaṇasantāne. <span class="bld">Taṃsadisa</span>nti yathāvuttakammārammaṇasadisaṃ. <span class="bld">Paṭisandhiārammaṇūpaṭṭhāpaka</span>nti paṭisandhiyā ārammaṇassa upaṭṭhāpakaṃ. Cutiāsannajavanānaṃ paṭisandhijanakatte ayamattho labbheyyāti codanaṃ manasi <a name="M0.0116"></a> katvā āha <span class="bld">‘‘na ca paṭisandhiyā’’</span>tiādi. <span class="bld">Taṃsamānavīthiya</span>nti tāya paṭisandhiyā ekavīthiyaṃ. <span class="bld">Na assāditānī</span>ti assādanabhūtāya taṇhāya na āmaṭṭhāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samattā</span>ti paripuṇṇā, pariyattā vā. ‘‘Maraṇakāle…pe… samādinnā’’ti vacanato yathāvuttacutiāsannajavanānaṃ paṭisandhidānaṃ siddhanti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘na ca dubbalehī’’</span>tiādi. <span class="bld">‘‘Vakkhati cā’’</span>tiādinā vuttamevatthaṃ upacayena pākaṭataraṃ karoti. Ñāṇavatthuvibhaṅgavaṇṇanāyañhi ‘‘pañcahi viññāṇehi na kañci dhammaṃ paṭivijānātī’’ti padānaṃ atthaṃ vivaranto vakkhati <span class="bld">‘‘sabbampi…pe… paṭikkhittānī’’</span>ti. Tattha <span class="bld">paṭivijānanādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena iriyāpathakappanakāyavacīkammupaṭṭhāpanakusalākusaladhammasamādānasamāpajjanavuṭṭhānāni saṅgaṇhāti. Upapajjanasupinadassanādīnaṃ manodvārikacitteneva pavatti pākaṭāti tāni bahi karonto <span class="bld">‘‘cavanapariyosānaṃ kicca’’</span>nti āha. <span class="bld">Sahajavanakānī</span>ti javanasahitāni, pañcadvārikajavanehi saddhinti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthā</span>ti ‘‘pañcahi viññāṇehi na kañci dhammaṃ paṭivijānātī’’ti pāḷivaṇṇanāyaṃ. <span class="bld">Na kañci dhammaṃ paṭivijānātī</span>ti ettha na sabbe rūpādidhammā dhammaggahaṇena gahitāti yathādhippetadhammadassanatthaṃ ‘‘manopubbaṅgamā dhammāti (dha. pa. 1-2) evaṃ vuttaṃ ekampi kusalaṃ vā akusalaṃ vā na paṭivijānātī’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttanti dassetvā tassa atthaṃ vivaranto <span class="bld">‘‘yesa’’</span>ntiādimāha. Tassattho – <span class="bld">yesaṃ</span> kusalākusaladhammānaṃ <span class="bld">paṭivibhāvanappavattiyā</span> siddhā vipākadhammatā yonisomanasikāraayonisomanasikārasamuṭṭhānā, yāya <span class="bld">sukhaṃ vā dukkhaṃ vā</span> taṃsantāne <span class="bld">anveti</span> anugacchati, pañcaviññāṇānaṃ <span class="bld">sā</span> vipākadhammatā <span class="bld">paṭikkhittā</span> paṭisedhitāti. <span class="bld">Tādisamevā</span>ti kusalākusaladhammapaṭivijānanasadisameva. Yadi pañcadvāre yathāvuttakiccassa <a name="V0.0113"></a> karaṇe sahajavanakāni vīthicittāni paṭikkhittāni, kathaṃ tattha cavanupapajjanāni sambhavantīti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘tadārammaṇānantaraṃ panā’’</span>tiādi. Nippariyāyena manodvārikabhāvo manodvārāvajjanuppattipubbakoti tadabhāvenāha <span class="bld">‘‘iminā adhippāyenā’’</span>ti. Avasesekacittakkhaṇāyuke rūpādimhīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upacāro viya daṭṭhabbā</span> samānārammaṇattā, upapattinimittattā ca. <span class="bld">Kecī</span>ti <span class="bld">dhammasirittheraṃ</span> sandhāya vadati. <span class="bld">Mahaggatāvasānaṃ vadantī</span>ti yathāpaccayaṃ mahaggatasamāpattiṃ <a name="M0.0117"></a> samāpajjitvā vuṭṭhitassa sā vīthi uppajjati, tato cuticittaṃ hotīti vadanti. <span class="bld">Atītārammaṇā ekādasavidhā</span>ti nava kāmāvacarasugaticutiyo, dve viññāṇañcāyatananevasaññānāsaññāyatanaāruppacutiyoti evaṃ atītārammaṇā ekādasavidhā sugaticutiyo. Pañca rūpāvacarā, vuttāvasesā dve arūpāvacarāti <span class="bld">navattabbārammaṇā sattavidhā</span> cutiyo. Duggaticuti pana parato vuccatīti idha na gahitā. Tathā hi vakkhati ‘‘duggaticutiyā pana…pe… na dassitā’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evamādike</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena ‘‘suddhāya vā javanavīthiyā’’tiādivacanaṃ saṅgaṇhāti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘suddhāya vāti mahaggatakammanimittārammaṇāya javanavīthiyā’’ti. <span class="bld">‘‘Viññāyatī’’</span>ti iminā yadipi ‘‘pathavīkasiṇādī’’tiādisaddena arūpāvacarajjhānārammaṇassāpi saṅgaho sambhavati, ‘‘cakkhusotānaṃ vā’’ti pana dvāradvayasseva vasena vikappantarakaraṇaṃ yathādhippetassa atthassa ñāpakanti dasseti. Ñāpakañca nāma agatikā gatīti yathāvuttaṃ ñāpakaṃ asambhāvento <span class="bld">‘‘athāpī’’</span>tiādimāha. Yo yattha sambhavati, tassa yojanā <span class="bld">yathāsambhavayojanā,</span> tāya. <span class="bld">Ayampi paṭisandhī</span>ti āruppacutiyā anantaraṃ paṭisandhiṃ vadati. <span class="bld">Tatthevā</span>ti ‘‘pathavīkasiṇādikaṃ vā nimitta’’nti vutte paṭhame vikappe eva. Heṭṭhimā heṭṭhimā paṭisandhi natthīti yojanā. <span class="bld">Tenā</span>ti tasmā. <span class="bld">Tato</span>ti catutthāruppacutito. <span class="bld">Tatthevā</span>ti catutthāruppe eva. <span class="bld">Atītārammaṇā</span> paṭisandhi, tato catutthāruppacutito <span class="bld">kāmāvacare atītapaccuppannārammaṇā paṭisandhi</span>. <span class="bld">Itarāhī</span>ti āruppacutīhi. Dutiyā āruppapaṭisandhi atītārammaṇā, itarā navattabbārammaṇāti āha <span class="bld">‘‘yathāsambhava’’</span>nti. <span class="bld">Atītapaccuppannārammaṇā ca kāmāvacarapaṭisandhī</span>ti etthāpi itarāhīti sambandho. Sabbattha ca ‘‘yojetabbā’’ti sambandhitabbaṃ. <span class="bld">Imassa visesassā</span>ti ‘‘tenā’’tiādinā yathāvuttassa visesassa. <span class="bld">Visuṃ uddharaṇaṃ kataṃ</span> adhikavacanamaññamatthaṃ bodhetīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ārammaṇavasena</span> <a name="V0.0114"></a> <span class="bld">ekavidhāyā</span>ti atītārammaṇatāvasena ekavidhāya. <span class="bld">Duvidhā</span>ti atītārammaṇā, paccuppannārammaṇā cāti dvippakārā. Duggaticutiyā ārammaṇavasena ‘‘ekavidhāyā’’ti padaṃ ānetvā yojetabbaṃ. Atītapaccuppannārammaṇatāya dvippakārā kāmāvacarapaṭisandhi, navattabbārammaṇatāya <a name="M0.0118"></a> ekappakārā rūpāvacarapaṭisandhi, navattabbātītārammaṇatāya dvippakārā āruppapaṭisandhīti āha <span class="bld">‘‘dviekadvippakārānaṃ kāmarūpāruppānaṃ vasenā’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Tathevā’’</span>ti iminā ‘‘dviekadvippakārānaṃ kāmarūpāruppānaṃ vasenā’’ti padadvayaṃ ākaḍḍhati. <span class="bld">Duvidhāyā</span>ti navattabbātītārammaṇatāvasena duvidhāya. <span class="bld">Pacceka</span>nti visuṃ visuṃ. <span class="bld">Dvinnaṃ dvinnaṃ kāmāruppāna</span>nti etthāyaṃ yojanā – navattabbārammaṇāya āruppacutiyā anantarā atītārammaṇā paccuppannārammaṇā ca dve kāmapaṭisandhī, navattabbārammaṇā atītārammaṇā ca dve āruppapaṭisandhī, tathā atītārammaṇāyapīti imāsaṃ vasena aṭṭhavidhā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Dvidvī’’ti gāthāya vuttamevatthaṃ sukhaggahaṇatthaṃ saṅgahetvā dasseti. Yadipi ‘‘kammassa katattā’’tiādināpi kammassa vipākānaṃ upanissayapaccayabhāvo gahitoyeva hoti, ‘‘kusalākusalaṃ kamma’’ntiādinā pana visuṃ upanissayapaccayabhāvo dassīyatīti <span class="bld">‘‘kāmāvacarassa…pe… ādinā nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo dassitappakāro’’</span>ti āha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ādinā vimissaviññāṇenā</span>ti ekassa bhavassa ādibhūtena rūpavimissena paṭisandhiviññāṇena. <span class="bld">Aññatthā</span>ti saṃsedajaopapātikayoniyaṃ. Avacanaṃ paṭikkhepaṃ maññamāno <span class="bld">‘‘gandharasāhārānaṃ paṭikkhittattā’’</span>ti vatvā sabbena sabbaṃ rūpabhave te natthīti adhippāyenāha <span class="bld">‘‘cakkhusotavatthusattakajīvitachakkabhāvepī’’</span>ti. <span class="bld">Pāḷiya</span>nti dhammahadayavibhaṅgapāḷiyaṃ. <span class="bld">Pañcāyatanānī</span>ti cakkhusotamanarūpadhammāyatanāni. <span class="bld">Pañca dhātuyo</span>ti tā eva pañca dhātuyo. Vuttañhi – ‘‘rūpadhātuyā upapattikkhaṇe katamāni pañcāyatanāni pātubhavanti? Cakkhāyatanaṃ rūpāyatanaṃ sotāyatanaṃ manāyatanaṃ dhammāyatanaṃ. Imāni pañcāyatanāni pātubhavanti. Katamā pañca dhātuyo pātubhavanti? Cakkhudhātu…pe… dhammadhātu. Imā pañca dhātuyo pātubhavantī’’ti (vibha. 1016). <span class="bld">Cha āyatanāni</span> saddāyatanena saddhiṃ tāniyeva. <span class="bld">Nava dhātuyo</span>ti cakkhurūpacakkhuviññāṇasotasaddasotaviññāṇamanodhammamanoviññāṇadhātuyo. <span class="bld">Sabbasaṅgahavasenā</span>ti anavasesapariggahavasena. <span class="bld">Tatthā</span>ti rūpadhātuyaṃ. <span class="bld">‘‘Kathāvatthumhi cā’’</span>tiādinā na kevalaṃ dhammahadayavibhaṅgapāḷiyaṃyeva, atha kho pakaraṇantarepi gandhādayo paṭikkhittāti dasseti. Tattha <span class="bld">ghānāyatanādīnaṃ</span> <a name="V0.0115"></a> <span class="bld">viyā</span>ti sadisūdāharaṇadassanaṃ. Yathā <a name="M0.0119"></a> ghānāyatanādīnaṃ tattha rūpabhave bhāvo atthi, tā paṭikkhittā, evaṃ gandhāyatanādīnañcāti. <span class="bld">Atthi tattha ghānāyatana</span>nti pucchā sakavādissa. Yañhi tattha āyatanaṃ natthi, tassa vasenāyaṃ codanā. Tato paravādī yaṃ tattha ajjhattikānaṃ tiṇṇaṃ āyatanānaṃ ghānādikaṃ saṇṭhānanimittaṃ, tadeva āyatananti laddhiyā <span class="bld">‘‘āmantā’’</span>ti paṭijānāti. Bāhirānaṃ gandhāyatanādīnaṃ vasena puṭṭho yasmā ghānappasādādayo tattha na icchati, tasmā tesaṃ gocaraṃ paṭisedhento <span class="bld">‘‘na hevaṃ vattabbe’’</span>ti paṭikkhipati. <span class="bld">Ādi</span>-saddena ‘‘atthi tattha jivhāyatananti? Āmantā. Atthi tattha rasāyatananti? Na hevaṃ vattabbe’’tiādinayappavattānaṃ anulomapaṭilomasaṃsandanapañhādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Aphoṭṭhabbāyatanāna</span>nti phoṭṭhabbāyatanabhāvarahitānaṃ, aphoṭṭhabbasabhāvānanti attho.</p>
- <p class="bodytext">Idāni anāyatanasabhāve gandharase paṭijānitvāpi dosaṃ vadanto <span class="bld">‘‘yadi cā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Avacane natthi kāraṇaṃ</span> yathādhammasāsane abhidhamme, tesaṃ vā nisattanijjīvasabhāvattāti adhippāyo. Yathā ca dhātubhāvo, evaṃ dhammabhāvo ca tesaṃ ekantiko, tathā āyatanabhāvo cāti sabbathāpi tattha vijjamānānaṃ gandharasānaṃ āyatanesu avacane kāraṇaṃ natthīti dassento <span class="bld">‘‘dhammabhāvo cā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Aññassa</span> paramatthassa abhāvā. <span class="bld">Koci āyatanasabhāvo</span>ti dhammāyatanameva sandhāya vadati. Tena yadi rūpabhave gandharasā vijjanti, yathāvuttakāraṇato gandharasāyatanabhāvena avuccamānāpi dhammāyatanabhāvena vattabbā siyuṃ, na ca vuttā. Tasmā niṭṭhamettha gantabbaṃ ‘‘nattheva rūpabhave gandharasā’’ti dasseti. Kiñca rūpadhātuyaṃ gandharasabhāvena avuttānaṃ, kāmadhātuyaṃ vuttānaṃ tesaṃ kiṃ gandharasabhāvato aññena sabhāvena rūpadhātuyaṃ atthibhāvo, udāhu gandharasabhāvena. Yadi purimo pakkho dhammāyatane tesaṃ saṅgaho siyā anāyatanasabhāvassa sabhāvadhammassa abhāvā, atha dutiyo teneva kāraṇena nesaṃ gandharasāyatanabhāvo siddhoti imamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘yadi cā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā gandharasā dhammahadayavibhaṅge na vuttā, kathāvatthumhi ca tesaṃ bhāvo paṭikkhitto, phusituṃ asakkuṇeyyā pathavīādayo viya ghāyituṃ sāyituñca asakkuṇeyyā te natthi, dhātusaddena ca te gahitā, dhammabhāvo ca tesaṃ ekantiko, tasmiñca <a name="M0.0120"></a> sati siddho āyatanabhāvo, tasmā. <span class="bld">Tathā</span>ti pāḷiyaṃ avuttadhamme hāpetvā cakkhusattakādivasena. <span class="bld">Eva</span>nti cakkhusattakādivasena rūpagaṇanāya kariyamānāya. <span class="bld">Dhammatā</span>ti pāḷidhammo<a name="V0.0116"></a>, rūpabhave vā pavattanakarūpadhammatā. <span class="bld">‘‘Na vilomitā’’</span>ti iminā yathāpaṭiññātaṃ dhammaṃ dīpitaṃ ulliṅgeti.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca rūpāvacarasattānaṃ ghānajivhāyatanābhāvato vijjamānāpi gandharasā āyatanakiccaṃ na karontīti te anāmasitvā pāḷiyaṃ ‘‘pañcāyatanāni pātubhavanti, cha āyatanānī’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Tayo āhārā’’ti ca ajjhoharitabbassa āhārassa abhāvena ojaṭṭhamakarūpasamuṭṭhāpanasaṅkhātassa āhārakiccassa akaraṇato, na sabbena sabbaṃ gandharasānaṃ ojāya ca abhāvato. Iti visayino kiccassa ca abhāvena visayo, kiccavā ca dhammo na vutto. Yasmiñhi bhave visayī natthi, tasmiṃ taṃhetuko nippariyāyena visayassa āyatanabhāvo natthīti vijjamānassāpi avacanaṃ, yathā rūpabhave pathavītejovāyodhātūnaṃ phoṭṭhabbāyatanabhāvena. Yassa pana yattha vacanaṃ, tassa tattha visayīsabbhāvahetuko nippariyāyena āyatanabhāvo vutto diṭṭho yathā tattheva rūpāyatanassa. Yadi visayīsabbhāvahetuko visayassa nippariyāyena āyatanabhāvo, kathaṃ asaññasattānaṃ devānaṃ dve āyatanāni pātubhavantīti. Asaññasattānañhi cakkhāyatanaṃ natthi, acakkhāyatanabhāvena ca nesaṃ rūpāyatanaṃ aññesaṃ avisayoti? Nāyaṃ virodho. Yena adhippāyena rūpadhātuyaṃ saññīnaṃ gandhāyatanādīnaṃ avacanaṃ, tena rūpāyatanassāpi avacananti asaññīnaṃ ekaṃ āyatanaṃ vattabbaṃ. Yathāsakañhi indriyagocarabhāvāpekkhāya yesaṃ nippariyāyena āyatanabhāvo atthi, tesu niddisiyamānesu tadabhāvato rūpadhātuyaṃ saññīnaṃ gandhādike visuṃ āyatanabhāvena avatvā dhammasabhāvānativattanato, manoviññāṇassa ca visayabhāvūpagamanato dhammāyatanantogadhe katvā ‘‘pañcāyatanānī’’ti pāḷiyaṃ vuttaṃ. Etadatthañhi ‘‘dhammāyatana’’nti sāmaññato nāmakaraṇaṃ, piṭṭhivaṭṭakāni vā tāni katvā ‘‘pañcāyatanānī’’ti vuttaṃ. Yena ca pana adhippāyena asaññīnaṃ rūpāyatanaṃ vuttaṃ, tena saññīnampi gandhādīnaṃ visuṃ gahaṇaṃ kātabbanti imassa nayassa dassanatthaṃ ‘‘asaññasattānaṃ devānaṃ dve āyatanāni pātubhavantī’’ti <a name="M0.0121"></a> (vibha. 1017) vuttaṃ. Asatipi hi attano indriye rūpassa vaṇṇāyatanasabhāvātikkamo natthevāti taṃ rūpāyatanantveva vuccati. Iminā ca nayadassanena gandhādīni tīṇi pakkhipitvā saññīnaṃ aṭṭha āyatanāni, asaññīnaṃ pañcāti ayamattho dassito hoti. Evañcetaṃ sampaṭicchitabbaṃ. Aññathā rūpaloke phusitumasakkuṇeyyatāya pathavīādīnaṃ vacīghoso eva na siyā. Na hi paṭighaṭṭanānighaṃsamantarena saddappavatti atthi, na ca phusanasabhāvānaṃ katthaci aphusanasabhāvatā sakkā <a name="V0.0117"></a> viññātuṃ. Phoṭṭhabbāyatanasaṅkhātassa ca bhūtattayassa abhāve rūpabhave rūpāyatanādīnampi sambhavo eva na siyā, tasmā phusituṃ sakkuṇeyyatāyapi pathavīādīnaṃ tattha kāyindriyābhāvena tesaṃ phoṭṭhabbabhāvo na vutto. Evañca katvā rūpadhātuyaṃ tesaṃ sappaṭighavacanañca samatthitaṃ hoti. Vuttañhi ‘‘asaññasattānaṃ anidassanasappaṭighaṃ ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca dve mahābhūtā’’tiādi (paṭṭhā. 2.22.17). Paṭigho hettha bhūtattayassa kāyappasādaṃ pati taṃnissayabhūtaghaṭṭanadvārena abhimukhabhāvo, so ca phusituṃ asakkuṇeyyasabhāvassa ghaṭṭanāya abhāvato natthi. Nanu ‘‘dve āyatanānī’’ti ettha pariyāyāyatanaṃ adhippetaṃ, atha kasmā gandhāyatanādīnipi gahetvā ‘‘pañcāyatanānī’’ti na vuttanti? ‘‘Nayadassanavasena desanā pavattā’’ti vuttovāyamattho. Atha vā tattha rūpāyatanasseva vacanaṃ kadāci aññabhūmikānaṃ pasādassa visayabhāvaṃ sandhāya, na pana itaresaṃ abhāvato. Nāpi pariyāyena gandhāyatanādīnaṃ āyatanasabhāvābhāvato. Asaññīnañhi rūpāyatanaṃ samānabhūmikānaṃ vehapphalānaṃ, uparibhūmikānañca suddhavāsānaṃ pasādassa visayabhāvaṃ gacchati, na pana gandharasāti tesaṃyeva tatthāvacanaṃ yuttaṃ. Kathāvatthumhi ca nippariyāyena gandhāyatanādīnaṃ atthibhāvaṃ paṭijānantaṃ sandhāya paṭisedho kato. Yadipi cetaṃ vacanaṃ tattha gandhāyatanādīnaṃ abhāvavibhāvanaṃ na hoti, atthibhāvadīpanampi pana aññavacanaṃ natthevāti? Nayidamevaṃ aṭṭhakathāsu tattha nesaṃ atthibhāvassa niddhāretvā vuttattā. Yañhi aṭṭhakathāvacanaṃ pāḷiyā na virujjhati, taṃ pāḷi viya pamāṇabhūtaṃ agarahitāya ācariyaparamparāya yāvajjatanā āgatattā. Tattha siyā – yaṃ pāḷiyā na virujjhati aṭṭhakathāvacanaṃ, taṃ pamāṇaṃ. Idaṃ pana virujjhatīti? Nayidamevaṃ yathā na virujjhati<a name="M0.0122"></a>, tathā paṭipāditattā. Cakkhādīnaṃ āyatanānaṃ, tannissayānañca viññāṇānaṃ sattasuññatāsandassanatthaṃ bhagavato dhātudesanāti āyatanabhāvena vuttānaṃyeva dhātubhāvadīpanato dhātubhāvassāpi nesaṃ avacanaṃ yujjati eva, tasmā yathā pāḷiyā avirodho hoti, tathā cakkhudasakādivasena aṭṭhakathāyaṃ rūpagaṇanā katāti na ettha dhammatāvilomanāsaṅkāya okāsoti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Eḷakassa jātakāle uṇṇā <span class="bld">jātiuṇṇā</span>ti paṭhamo attho. Tato sukhumatarataṃ sandhāya <span class="bld">‘‘gabbhaṃ…pe… itipi vadantī’’</span>ti vuttaṃ. Sambhavanassa bhedo vā <span class="bld">sambhavabhedo,</span> pavattibhedoti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpībrahmesū</span>ti <a name="V0.0118"></a> adhikaraṇe bhummaṃ, <span class="bld">opapātikayonikesū</span>ti niddhāraṇeti dassento <span class="bld">‘‘opapātikayonikehi rūpībrahme niddhāretī’’</span>ti āha. Tena ‘‘opapātikayonikesū’’ti sāmaññato vuttarāsito ‘‘rūpībrahmesū’’ti visesaṃ niddhāreti. <span class="bld">Na sametī</span>ti na saṃsandati, virujjhatīti attho. Yāya pāḷiyā na sameti, taṃ dassento <span class="bld">‘‘dhammahadayavibhaṅge hī’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekādasā</span>ti paripuṇṇāyatanassa saddāyatanavajjāni ekādasāyatanāni. <span class="bld">Kassaci dasāyatanānī</span>ti andhassa cakkhāyatanavajjāni. <span class="bld">Kassaci aparāni dasāyatanānī</span>ti badhirassa sotāyatanavajjāni. <span class="bld">Kassaci navāyatanānī</span>ti andhabadhirassa cakkhusotāyatanavajjāni. <span class="bld">Kassaci sattāyatanānī</span>ti gabbhaseyyakassa rūpagandharasakāyaphoṭṭhabbamanodhammāyatanavasena vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Na vuttaṃ aṭṭhāyatanāni pātubhavantī’’</span>ti idaṃ ‘‘na hi pāḷiyaṃ…pe… vuttā’’ti etassa atthavivaraṇaṃ. Cakkhusotaghānavikalassa hi upapajjamānassa aṭṭheva āyatanāni siyunti. Sati ca aghānakupapattiyaṃ punapi ‘‘kassaci aparāni dasāyatanāni pātubhavantī’’ti vattabbaṃ siyā. Tathā ca sati yathā andhabadhirassa vasena ‘‘kassaci navāyatanāni pātubhavantī’’ti (vibha. 1007) ekavāraṃ vuttaṃ, evaṃ andhāghānakassa, badhirāghānakassa ca vasena ‘‘kassaci aparāni navāyatanāni, kassaci aparāni navāyatanāni pātubhavantī’’ti vattabbaṃ siyā, evaṃ na vuttanti imamatthaṃ dasseti <span class="bld">‘‘tathā…pe… na</span> <a name="M0.0123"></a> <span class="bld">ca taṃ vutta’’</span>nti. <span class="bld">Evaṃ dhātupātubhāvādipañhesū</span>ti ‘‘kassaci ekādasa dhātuyo pātubhavanti, kassaci dasa dhātuyo, kassaci aparā dasa dhātuyo, kassaci nava dhātuyo, kassaci satta dhātuyo pātubhavantī’’ti (vibha. 1007) evaṃ dhātupātubhāvapañho veditabbo. <span class="bld">Ādi</span>-saddena ‘‘kassaci cuddasindriyāni pātubhavantī’’tiādi (vibha. 1007) nayappavattā indriyapañhādayo saṅgahitā.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca yathā ‘‘sattati ukkaṃsato ca rūpānī’’ti padaṃ ‘‘saṃsedajopapātīsū’’ti ettha yonidvayavasena yojīyati, na evaṃ ‘‘avakaṃsato tiṃsā’’ti idaṃ, idaṃ pana saṃsedajayonivaseneva yojetabbaṃ, ekayoganiddiṭṭhassāpi ekadeso sambandhaṃ labhatīti. Saṃsedajasseva ca jaccandhabadhiraaghānakanapuṃsakassa jivhākāyavatthudasakānaṃ vasena tiṃsa rūpāni uppajjantīti <a name="V0.0119"></a> vuttaṃ, na opapātikassāti ayamettha aṭṭhakathāya adhippāyo. Ye pana ‘‘opapātikassa jaccandha…pe… uppajjantīti <span class="bld">mahāaṭṭhakathāyaṃ</span> vutta’’nti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. So hi pamādapāṭho. Evañca katvā āyatanayamakavaṇṇanāya ‘‘kāmadhātuyaṃ pana aghānako opapātiko natthi. Yadi bhaveyya, ‘kassaci aṭṭhāyatanāni pātubhavantī’ti vadeyyā’’ti (yama. aṭṭha. āyatanayamaka 18-21) vakkhati. Apare panāhu ‘‘kassaci ekādasāyatanāni pātubhavanti, yāva ‘kassaci navāyatanānī’ti pāḷi opapātike sandhāya vuttā. Tasmā pubbenāparaṃ aṭṭhakathāyaṃ avirodho siddho hoti, tathā ca yathāvuttapāḷiyā ayamatthavaṇṇanā aññadatthu saṃsandati sametiyevā’’ti. Yaṃ paneke vadanti ‘‘opapātikaggahaṇena saṃsedajāpi saṅgayhanti. Tathā hi <span class="bld">dhammahadayavibhaṅge</span> ‘kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci ekādasāyatanāni pātubhavantī’tiādīnaṃ (vibha. 1007) uddese ‘opapātikānaṃ petāna’ntiādinā opapātikaggahaṇameva kataṃ, na saṃsedajaggahaṇa’’nti, taṃ paripuṇṇāyatanānaṃyeva saṃsedajānaṃ opapātikesu saṅgahaṇavasena vuttanti veditabbaṃ. Tathā hi vakkhati ‘‘saṃsedajayonikā paripuṇṇāyatanāparipuṇṇāyatanabhāvena opapātikasaṅgahaṃ katvā vuttā’’ti ‘‘padhānāya vā yoniyā sabbaṃ paripuṇṇāyatanayoniṃ dassetuṃ ‘opapātikāna’nti vutta’’nti ca. Aṭṭhakathāyaṃ pana <a name="M0.0124"></a> yonidvayaṃ sarūpeneva pakāsetuṃ, saṃsedajayonivaseneva ca avakaṃsato pavattiṃ dassetuṃ opapātikayoniyā itaraṃ asaṅgahetvā ‘‘saṃsedajopapātīsū’’ti vuttanti. Sabbaṃ taṃ vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cutipaṭisandhīna</span>nti anantarātītacutiyā, tadanantarāya missāmissabhedāya paṭisandhiyā. <span class="bld">Khandhādīhī</span>ti khandhārammaṇagatihetuvedanāpītivitakkavicārehi. Mahaggataajjhattārammaṇāya mahaggataajjhattārammaṇā, amahaggatabahiddhārammaṇāya amahaggatabahiddhārammaṇāti evamādino arūpabhūmīsuyeva cutipaṭisandhīnaṃ bhedābhedavisesassa sambhavato <span class="bld">‘‘nayamukhamattaṃ dassetvā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Ekaccasugatī</span>ti mahaggatavajjasugati adhippetāti āha <span class="bld">‘‘rūpārūpāvacarāna’’</span>ntiādi. Keci pana ‘‘yathā mahaggatāvajjā, evaṃ uttarakurukavajjā’’tipi vadanti. <span class="bld">Ekaccasugaticutiyā</span>ti vuttasugaticutiyā. Yadipi ‘‘ayaṃ nāma duggatipaṭisandhi na hotī’’ti niyamo natthi, desanā pana sotapatitā gatāti vadanti. Niyatabodhisattāpekkhāya vā evaṃ vuttaṃ. Tesañhi ekaccaduggatipaṭisandhi natthi avīciādīsu anupapajjanato. <span class="bld">‘‘Ekaccaduggaticutiyā’’</span>ti etthāpi iminā nayena attho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekaccasugatipaṭisandhī</span>ti <a name="V0.0120"></a> pana kāmāvacarasugatipaṭisandhi veditabbā. <span class="bld">Sayamevā</span>ti attanā eva. <span class="bld">‘‘Bhedaviseso eva ca evaṃ vitthārena dassito’’</span>ti idaṃ ‘‘amahaggatabahiddhārammaṇāyā’’tiādiṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Catukkhandhāya…pe… paṭisandhi hotī’’</span>ti idaṃ pana abhedavisesadassanamevāti. <span class="bld">Ekekasmiṃ bhede</span>ti ‘‘amahaggatabahiddhārammaṇāyā’’ti evamādike ekekasmiṃ bhāge. <span class="bld">Tattha tatthevā</span>ti ‘‘amahaggatabahiddhārammaṇāya mahaggatabahiddhārammaṇā, amahaggatajjhattārammaṇāya mahaggatajjhattārammaṇā’’tiādinā tasmiṃ tasmiṃ bhede, <span class="bld">tattha tattheva</span> vā bhavādike cavitvā upapajjantassa vasena cutipaṭisandhiyojanā veditabbā. Bhummatthe ayaṃ to-saddoti dassento <span class="bld">‘‘tato hetuṃ vināti tattha hetuṃ vinā’’</span>ti āha. Tassattho – tasmiṃ purimabhave nipphannaṃ avijjāsaṅkhārādikaṃ kāraṇaṃ vinā na hotīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atimandabhāvūpagamanaṃ</span> sakiccāsamatthatā. Pañcadvārikaviññāṇavasena cuti paṭisiddhā, na tadanantaraviññāṇavasena. Svāyamattho ‘‘pañcannaṃ dvārāna’’ntiādinā <a name="M0.0125"></a> heṭṭhā aṭṭhakathāyamāgatoti āha <span class="bld">‘‘pañcadvārikaviññāṇānantarampi hi pubbe cuti dassitā’’</span>ti. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Cuticittena saddhiṃ cakkhāyatanādīnaṃ nirodho hotīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘yamake cā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Pariṇatattā</span>ti paripākavasena pariyosānaṃ gatattāti adhippāyo. <span class="bld">Phassādayo</span> yathāvuttacetanāsahajātaphassādayo. Yathāupaṭṭhite kammādiārammaṇe anekavāraṃ uppattiyā santānassa abhisaṅkharaṇaṃ tattha paṭisandhi<span class="bld">viññāṇapatiṭṭhānassa hetubhāvo</span>.</p>
- <p class="bodytext">Santānavasena nippajjamānānaṃ namanādikiriyānaṃ ekasmiṃ paṭisandhiviññāṇeyeva atthasiddhīti dassento āha <span class="bld">‘‘namana…pe… dassetī’’</span>ti. <span class="bld">Pathaviyaṃ sabalapayogehī</span>ti pathaviyā ādhāraṇabhūtāya attano balena payogena ca karaṇabhūtena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saddahetuko</span>ti saddassa padhānādibhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Tādiso pabbatakucchiādipadesopi tassa hetuyeva. <span class="bld">Padīpantarādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena telavaṭṭiādike saṅgaṇhāti. <span class="bld">Tato</span> saddādippavattito pubbe abhāvā. Paṭighosādīnañhi saddādippavattito sati purimasiddhiyaṃ te saddādipaccayadesaṃ gaccheyyuṃ, na pana te atthīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘tato pubbe abhāvā’’</span>ti. Upameyyepi evameva attho yojetabbo. Yathā ca hetudesaṃ na gacchati hetusamuppannaṃ, evaṃ tato nāgacchatīti <a name="V0.0121"></a> āha <span class="bld">‘‘tasmā na…pe… āgata’’</span>nti. Te saddādayo paccayā etesanti <span class="bld">tappaccayā</span>. <span class="bld">Vuttanayenā</span>ti upamāyaṃ vuttanayeneva. Purimabhavahetudese sannihitaṃ hutvā paṭisandhiviññāṇaṃ tato aññatra bhavantare taṃ upagantvā tappaccayaṃ na hotīti attho. Paccayato nibbattamānaṃ paccayuppannaṃ aññatra agantvā paccayadesaṃ anupagatameva hutvā nibbattatīti paṭhamo attho. Paṭhamaṃ paccayena samodhānagataṃ hutvā tato aññatra gantvā paccayuppannavatthubhāvaṃ nāpajjatīti dutiyo attho. <span class="bld">Yathāsambhava</span>nti yāya ‘‘na khīrato dadhi sambhūtaṃ siyā, na khīrasāmino dadhi siyā’’ti ca khīradadhīsu ekantaṃ ekatāya nānatāya ca dosayojanā katā. Iminā nayena bījādīsu sabbahetūsu, aṅkurādīsu sabbahetusamuppannesu yathāsambhavaṃ hetuanurūpaṃ, hetusamupannānurūpañca dosayojanā kātabbā. Santānabaddhesu dhammesu ekantaekatāpaṭisedhena sassatagāhassa paṭisedhitattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘sayaṃkataṃ</span> <a name="M0.0126"></a> <span class="bld">sukhaṃ dukkhanti imaṃ diṭṭhiṃ nivāretī’’</span>ti. Tathā ekantanānatāpaṭisedhena ucchedagāho paṭisedhito hotīti āha <span class="bld">‘‘paraṃkataṃ sukhaṃ dukkhaṃ añño karoti, añño paṭisaṃvedetīti imaṃ diṭṭhiṃ nivāretī’’</span>ti. Tena katanāso, akatāgamo ca nivattito hotīti adhiccasamuppannadiṭṭhinivāraṇeneva niyatisabhāvavādapaṭisedhopi katoti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthā</span>ti aṅkurādippabandhasaṅkhāte bhūtupādārūpasantāne. <span class="bld">Ta</span>nti vijjāpāṭavādi. <span class="bld">Aññassā</span>ti bālakāle katavijjāpariyāpuṇanādito aññassa. Saṅkhārato añño taṇhādiko <span class="bld">aññapaccayo</span>.</p>
- <p class="bodytext">Niyyātanādi eva phalaṃ niyyātanādiphalaṃ, aphalitaṃ niyyātanādiphalaṃ etassāti <span class="bld">aphali…pe… phalaṃ,</span> yathāvuttakiriyākaraṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Piṇḍavasenā</span>ti akatāvayavavibhāgassa samudāyassa vasena. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti puññābhisaṅkhārādike sabbasmiṃ paccayadhamme, paṭisandhibhede vā paccayuppannadhamme. <span class="bld">Balavakammassa vasena yojetabbo</span>. Bhuso nissayo hi <span class="bld">upanissayo</span>. ‘‘Avisesenā’’ti vuttepi kāmāvacarapuññābhisaṅkhāro cakkhuviññāṇādīnaṃ pañcannaṃ pavatte, itaro paṭhamajjhānavipākādīnaṃ pavatte ca paṭisandhiyañca paccayo hotīti pākaṭoyamatthoti taṃ avibhajitvā <span class="bld">‘‘sabbapuññābhisaṅkhāraṃ saha saṅgaṇhāti’’</span>cceva vuttaṃ. <span class="bld">Dvādasākusalacetanābhedo</span>ti nayidaṃ samāsapadaṃ, sandhivasena panetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Dvādasā</span>ti ca bhummatthe paccattavacanaṃ, dvādasasu akusalacetanāsu. <span class="bld">Akusalacetanābhedo</span>ti <a name="V0.0122"></a> ekādasākusalacetanāpabhedo, dvādasākusalacetanāpabhedo cāti attho veditabbo. Evañhi sati na ettha kiñci vicāretabbaṃ heṭṭhā vitthāritattā. Keci pana ‘‘dvādasākusalacetanābhedoti idaṃ ‘channaṃ pavatte’tiādinā yojetabba’’nti vadanti, tesaṃ matena uddhaccacetanāya gahaṇe payojanaṃ vicāretabbameva paṭisandhiyāpi paccayabhāvassa vuttattā. <span class="bld">Ekassā</span>ti ettha eva-saddo luttaniddiṭṭhoti āha <span class="bld">‘‘ekasseva paccayabhāvaniyamo’’</span>ti. <span class="bld">Milātamālādīna</span>nti milātamālakiliṭṭhavatthādīnaṃ. Manopadosikānaṃ tadaññavatthūnampi <span class="bld">aniṭṭhatā kathaṃ na siyā,</span> siyā evāti adhippāyo. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> (vibha. aṭṭha. 227) pana pacuratābhāvato taṃ anāmasitvā <span class="bld">‘‘tathā kāmāvacaradevalokepī’’</span>ti vuttaṃ<a name="M0.0127"></a>. Keci pana ‘‘devaloke aniṭṭhaṃ nāma parikappanavasena, sabhāvato pana tatthuppannaṃ iṭṭhamevā’’ti vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Ekūnatiṃsacetanābhedampī’’</span>ti iminā uddhaccacetanāyapi pavattivipākadāyitaṃ anujānāti, aṭṭhakathāadhippāyavasena vā evamāha. Pañcadasannaṃ ahetukavipākaviññāṇānaṃ pañcaṭṭhānāni dve apanetvā avasesānaṃ <span class="bld">terasannaṃ</span>. Dve dve cakkhusotasampaṭicchanaviññāṇāni, tīṇi santīraṇānīti <span class="bld">navannaṃ</span>. <span class="bld">Ekadesapaccayabhāvenā</span>ti ekadesassa vīsaticetanābhedassa kāmāvacaracittasaṅkhārassa paccayabhāvena ekūnatiṃsacetanābhedo samudāyo vutto. <span class="bld">Svevā</span>ti avayavagatenāpi visesena samudāyo voharīyati yathā ‘‘alaṅkato rājakumāro’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yatthā</span>ti pañcavokārabhavaṃ sandhāyāha. Tattha hi ‘‘kāmāvacarasugatiyaṃ tāva ṭhitassā’’tiādinā (vibha. aṭṭha. 227) paṭisandhiyaṃ pavattiyañca vipākassa vitthārappakāsanaṃ kataṃ. <span class="bld">Catutthajjhānabhūmī</span>ti vehapphalabhūmiṃ vadati. Tenāha <span class="bld">‘‘asaññāruppavajjā’’</span>ti. Catutthajjhānameva hi bhāvanāvisesappavattaṃ asaññabhūmiṃ āruppabhūmiñca nipphādeti, catukkanayavasena vā saṃvaṇṇanā vuttāti veditabbā. Aṭṭha mahāvipākā, parittavipākesu pacchimo, pañca rūpāvacaravipākāti evaṃ <span class="bld">cuddasannaṃ</span>. <span class="bld">Sattanna</span>nti sesānaṃ parittavipākānaṃyeva sattannaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhavādayo</span>ti bhavayonigatisattāvāse. <span class="bld">Tiṇṇaṃ viññāṇāna</span>nti purimānaṃ tiṇṇaṃ āruppavipākaviññāṇānaṃ. <span class="bld">Tīsū</span>ti pañcamādīsu tīsu viññāṇaṭṭhitīsu. <span class="bld">Vuttanayenā</span>ti ‘‘kāmabhave <a name="V0.0123"></a> pana duggatiyaṃ aṭṭhannampi parittavipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo pavatte, no paṭisandhiya’’ntiādinā (vibha. aṭṭha. 227) vuttanayeneva.</p>
- <p class="centered">Viññāṇapadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Nāmarūpapadaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para228"></a><span class="paranum">228</span>. Yadipi suttante abhidhamme ca paṭiccasamuppādaniddese rūpapadassa desanābhedo natthi, abhidhamme pana ‘‘sabbaṃ rūpaṃ na hetū’’tiādinā (dha. sa. 584) suttantato <a name="M0.0128"></a> tassa desanābhedo atthevāti āha <span class="bld">‘‘suttantā…pe… bhedo’’</span>ti. Saṅkhyeyyesu paricchedato gahitesu atthasiddho tattha saṅkhyāparicchedoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘atthato pana vuttameva hotī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Opapātikasattesū</span>ti vā sāmaññato sabbe opapātikā vuttā. Tesu brahmakāyikādiggahaṇena rūpāvacarāva vuttāti tadaññe sandhāya <span class="bld">sesaopapātikāna</span>nti sesaggahaṇaṃ sātthakameva. <span class="bld">Vuttanayenā</span>ti ‘‘dve vā tayo vā dasakā, omato ādinā sahā’’tiādinā (vibha. aṭṭha. 227) rūpamissakaviññāṇe vuttanayena.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Dve santatisīsānī’’ti ārabbha yāva ‘‘satta santatisīsānī’’ti (vibha. aṭṭha. 228) ettakaṃ aṭṭhakathāpāṭhaṃ sandhāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘sattakapariyosāna’’</span>nti. Ekekacittakkhaṇe tikkhattuṃ rūpuppattiṃ ananujānanto āha <span class="bld">‘‘iminādhippāyenā’’</span>ti. Cittassa uppādakkhaṇeyeva sabbaṃ rūpaṃ uppajjatīti hi attano adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Rūpājanakakammaja’’</span>nti idaṃ bhūtakathanamattaṃ daṭṭhabbaṃ pañcaviññāṇānaṃ ataṃsabhāvatābhāvā. <span class="bld">Rūpājanakakammaja</span>nti vā cuticittaṃ sandhāya vuttaṃ. Paṭisandhicittaṃ pana ‘‘pavattiya’’nti imināva nivattitaṃ. ‘‘Sabbesampi cuticittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpetī’’ti (dha. sa. mūlaṭī. 636) aṭṭhasālinīṭīkāyaṃ vuttovāyamattho. Pañcaviññāṇakkhaṇe tappaccayā rūpuppattiyā abhāvena vuttaṃ <span class="bld">‘‘pañcaviññāṇappavattikālaṃ</span> <a name="V0.0124"></a> <span class="bld">sandhāyā’’</span>ti. Tatthāpi asahajātaviññāṇapaccayā attheva rūpuppattīti āha <span class="bld">‘‘sahajātaviññāṇapaccayañcā’’</span>ti. <span class="bld">Bhavaṅgādī</span>ti bhavaṅgasampaṭicchanasantīraṇatadārammaṇāni. <span class="bld">Aññenā</span>ti yathāvuttakammaviññāṇato aññena abhisaṅkhāraviññāṇena. Rūpameva hi kusalākusalakiriyacittappavattikkhaṇe abhisaṅkhāraviññāṇapaccayā uppajjati, na nāmaṃ bhavaṅgaṃ. <span class="bld">Taṃjanakenā</span>ti bhavaṅgādijanakena. Kammaviññāṇappaccayā vipākacittappavattikāle vipākanāmassa kammasamuṭṭhānarūpassa ca vasena. Sahajātaviññāṇapaccayā pana itaracittappavattikālepi vipāko vipākanāmavasena, cittasamuṭṭhānarūpavasena ca nāmarūpassa sambhavo dassetabboti āha <span class="bld">‘‘sahajāta…pe… yojetabba’’</span>nti. Rūpasaddena ca attano ekadesenāti sambandho. ‘‘Sarūpānaṃ ekadeso ekavibhattiya’’nti (pāṇinī 1.2.64) saddalakkhaṇaṃ sandhāyāha <a name="M0.0129"></a> <span class="bld">‘‘sarūpānaṃ ekadeso’’</span>ti. Icchito hi ekadesarūpānampi ekadeso yathā ‘‘nidassitavipakkhehī’’ti. Nidassito ca nidassitavipakkho ca <span class="bld">nidassitavipakkho</span>ti ayañhettha attho. <span class="bld">‘‘Ṭhāna’’</span>nti iminā sesasaddassa atthaṃ vadati. Sarūpena ṭhapanañhi idha sesanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṃ-taṃ</span>-saddānaṃ abyabhicāritasambandhattā avuttampi tato-saddaṃ ānetvā āha <span class="bld">‘‘tato yuttameva idanti yojetabba’’</span>nti. Vipākassa ajanakaṃ vipākājanakaṃ, nissandaphalamattadāyakakammaṃ, taṃ samuṭṭhānaṃ etassāti <span class="bld">vipākājanakakammasamuṭṭhānaṃ</span>. <span class="bld">Vuttanayenā</span>ti ‘‘vatthukāyavasena rūpato dve santatisīsāni, tayo ca arūpino khandhā’’tiādinā (vibha. aṭṭha. 228) vuttena nayena. <span class="bld">Ubhaya</span>nti nāmaṃ rūpañca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kammārammaṇapaṭisandhiādikāle</span>ti ettha <span class="bld">ādi</span>-saddena sammasanādikālasaṅgaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Ta</span>nti abhisaṅkhāraviññāṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Yadipi ‘‘atthi rūpaṃ cittasamuṭṭhāna’’ntiādivacanato (dha. sa. 584) rūpassapi viññāṇapaccayatā suttato jānitabbā, viññāṇasannissitā iṭṭhānubhavanādayo tasmiṃ sati sabbhāvato, asati ca abhāvato yathā saddheyyādivatthumhi saddhādayoti nāmassapi yuttito viññāṇapaccayatā siddhā, aṭṭhakathāyaṃ pana vuttamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘suttato nāmaṃ…pe… jānitabba’’</span>nti āha. Yāvadeva paccayapaccayuppannadhammamattatāvibhāvanamukhena aviparītato pavattinivattisandassanaṃ paṭiccasamuppādadesanā, tāvadeva ca dhammacakkappavattananti dassento <span class="bld">‘‘yasmā’’</span>tiādimāha<a name="V0.0125"></a>. Yasmā pana pavattinivattivibhāvanato saccadesanāva paccayākāradesanā, saccadesanā ca dhammacakkappavattanaṃ. Yathāha ‘‘idaṃ dukkhanti me bhikkhave…pe… bārāṇasiyaṃ isipatane migadāye anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattita’’ntiādi, tasmā ‘‘viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti padassa saccadesanābhāvadīpanena dhammacakkappavattanabhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘nāmarūpamattatāvacaneneva vā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Nāmarūpapadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Saḷāyatanapadaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para229"></a><span class="paranum">229</span>. <span class="bld">Yathāsambhava</span>nti <a name="M0.0130"></a> sambhavānurūpaṃ. Tena catunnaṃ tāva bhūtānaṃ sahajātanissayaatthiavigatavasena cakkhāyatanādīnaṃ pañcannaṃ paccayabhāvo, vatthūsu pana hadayavatthuno chaṭṭhāyatanassa paṭisandhiyaṃ sahajātanissayaaññamaññavippayuttaatthiavigatavasena, pavattiyaṃ yasmā anantaracittena saddhiṃ uppannameva vatthu ṭhitippattiyā balavabhāvena tassa nissayo bhavituṃ sakkoti, na sahajātaṃ, tasmā purejātanissayavippayuttaatthiavigatavasena. Itaravatthūnaṃ pañcaviññāṇasaṅkhātassa chaṭṭhāyatanassa indriyapaccayavasena ca, jīvitassa indriyaatthiavigatavasena paccayabhāvo vuttoti daṭṭhabbo. <span class="bld">Ekappakārenevā</span>ti yathā cakkhādīnaṃ manāyatanassa paṭiniyatadassanādikiccānuvidhānato niyato ekappakāreneva paccayabhāvo, na evaṃ rūpāyatanādīnaṃ, tesaṃ pana rūpārammaṇādinā pakārantarena tassa paccayabhāvoti <span class="bld">‘‘aniyamato’’</span>ti vuttaṃ. Keci pana ‘‘niyamato’’ti padaṃ ‘‘sasantatipariyāpanna’’nti iminā sambandhitvā atthaṃ vadanti ‘‘ekantena sasantatipariyāpanna’’nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Chaṭṭhāyatanañca manāyatanañca chaṭṭhāyatana’’</span>nti iminā viggahena atthato, itarehi dvīhi saddatopi atthatopi sarūpataṃ dasseti. <span class="bld">‘‘Cakkhādīhi saha ‘saḷāyatana’nti vutta’’</span>nti vuttanayena ekasesaṃ katvā manāyatanaṃ cakkhādīhi saddhiṃ ‘‘saḷāyatana’’nti pāḷiyaṃ vuttaṃ ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’nti. <span class="bld">Yathāvutto</span>ti ‘‘chaṭṭhāyatanañca manāyatanañcā’’tiādinā attanā <a name="V0.0126"></a> vuttappakāro. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti nāmarūpasaddena saḷāyatanasaddena ca saddasarūpatāsu, atthasarūpatāsu vā. Yadi suttantabhājanīye vipākachaṭṭhāyatanameva adhippetaṃ, atha kasmā ‘‘itaraṃ panā’’tiādi vuttaṃ. Avipākañhi tattha itaranti adhippetanti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘paccayanaye panā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext">Sahajātādīsu hetuāhārindriyapaccaye pakkhipitvā <span class="bld">dasadhā,</span> tato ekaṃ apanetvā <span class="bld">navadhā,</span> tato ekaṃ apanetvā <span class="bld">aṭṭhadhā</span> paccayabhāvo veditabbo. Evamettha sādhāraṇavasena <span class="bld">avakaṃso,</span> hetuādiasādhāraṇavasena <span class="bld">ukkaṃso</span>ti jhānādīnampi vasena veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">Paṭisandhiyaṃ <a name="M0.0131"></a> arūpadhammā kammajarūpassa uppādakkhaṇe paccayā hontīti <span class="bld">‘‘pavatte’’</span>ti viseseti. <span class="bld">‘‘Pacchājātavippayuttādayo evā’’</span>ti niyamena sahajātapurejātavippayuttādayo nivatteti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Avasesamanāyatanassā’’ti avasesaggahaṇampi pakaraṇato visiṭṭhavisayamevāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘pañcakkhandhabhave’’</span>tiādimāha, yato aṭṭhakathāyaṃ ‘‘vatthurūpa’’ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Yathāsambhavaṃ yojetabbo</span>ti <span class="bld">nāmarūpassa</span> paṭisandhiyaṃ sahajātaaññamaññanissayaatthiavigatādipaccayabhāvo <span class="bld">sahajātādisādhāraṇapaccayabhāvo,</span> sampayuttavipākahetuāhārindriyādipaccayabhāvo <span class="bld">sampayuttādiasādhāraṇapaccayabhāvo</span> nāmassa, rūpassa pana vippayuttapaccayabhāvo yojetabbo.</p>
- <p class="centered">Saḷāyatanapadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Phassapadaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para230"></a><span class="paranum">230</span>. <span class="bld">Tadabhedavasenā</span>ti tassa phassassa abhedavasena, phassabhāvasāmaññenāti attho. <span class="bld">Na yuttaṃ</span> ekasseva vacanaṃ. <span class="bld">Aññassāpī</span>ti yathāvuttato aññassāpi. Sabbāyatanato hi ekassa phassassa asambhavacodanāyaṃ tappasaṅgena ekāyatanato anekassāpi sambhavo natthīti codanā ‘‘īdisī dhammatā natthī’’ti ñāpanatthāti dasseti <span class="bld">‘‘aññassāpī’’</span>tiādinā. <span class="bld">Nidassanavasenā</span>ti udāharaṇadassanavasena<a name="V0.0127"></a>. <span class="bld">Ekaphassassa sambhavato</span>ti kāraṇāpadeso. Ekaphassasambhavassa labbhamānattā ‘‘saḷāyatanapaccayā phasso’’ti bhagavatā vuttanti parihāraṃ dassentoti yojanā. <span class="bld">Sesesū</span>ti ekantiādīsu. Navadhā paccayatte ekaṃ vipākamanāyatanaṃ vibhāvaye. <span class="bld">Tathā cā</span>ti ārammaṇapurejātaatthiavigatavasena. Yvāyaṃ paccayabhāvo yādisānaṃ hoti, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘paccuppannāni…pe… sandhāya vutta’’</span>nti āha. Atītānāgatakālavimuttānampi ārammaṇamattatāya sambhavato āha <span class="bld">‘‘ārammaṇa…pe… sandhāya vutta’’</span>nti. Tattha <span class="bld">ta</span>nti rūpāyatanādiṃ.</p>
- <p class="centered">Phassapadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Vedanāpadaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para231"></a><span class="paranum">231</span>. <span class="bld">Anantarādīhī</span>ti <a name="M0.0132"></a> anantarasamanantarūpanissayanatthivigatapaccayehi. <span class="bld">Upanissaye</span>ti anantarūpanissaye. Anantarasamanantarapaccayā hi anantaratāvaseneva anantarūpanissaye antogadhā. Natthivigatapaccayā pana anantarasamanantarapaccayadhammānaṃyeva tathābhāvato tadantogadhā. <span class="bld">Tassā</span>ti upanissayassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbassā</span>ti vipākassa, avipākassa ca. Paṭisandhibhavaṅgacuticittasampayuttāya hi vedanāya sahajātamanosamphasso vuttanayena aṭṭhadhā paccayo hoti. Anantaro anantarādinā, anānantaro upanissayavaseneva paccayo hoti. Sambhavadassanañcetaṃ, na tāsaṃ manodvārikabhāvadassananti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Vedanāpadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Taṇhāpadaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para232"></a><span class="paranum">232</span>. Yathā <a name="V0.0128"></a> ca rasāyanajāni ojājīvitāni, evaṃ taṃnimittaṃ sukhaṃ, tadapaneyyaṃ jarādidukkhañca dhammārammaṇabhāvena yojetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Kammaphalābhipatthanāvasena sattā kammānipi āyūhantīti sātisayaṃ taṇhāya vipākavedanā upanissayo, na tathā itarāti āha <span class="bld">‘‘vipākā visesena…pe… avisesena itarā cā’’</span>ti. <span class="bld">Itarā</span>ti avipākāti attho. <span class="bld">‘‘Sukhamicceva bhāsitā’’</span>ti idaṃ iṭṭhasabhāvaṃyeva upekkhaṃ sandhāya vuttaṃ, na aniṭṭhasabhāvaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘upekkhā panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Sabbassā</span>ti avītarāgassa vītarāgassa ca vedanāvato puggalassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vedanāpaccayā evā</span>ti ayaṃ niyamo niyamantaranivattanaparoti nāssa paccayantaranivattanatthatā daṭṭhabbā. Etena paccayuppannantarapaṭikkhepopi nivattito hoti.</p>
- <p class="centered">Taṇhāpadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Upādānapadaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para233"></a><span class="paranum">233</span>. <span class="bld">Purimadiṭṭhi</span>nti <a name="M0.0133"></a> ‘‘sassato attā’’ti (dī. ni. 1.31) pageva abhiniviṭṭhaṃ sassatagāhaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘attaggahaṇaṃ…pe… daṭṭhabba’’</span>nti. <span class="bld">Upādiyamāna</span>nti gaṇhantaṃ. <span class="bld">Lokoti vā gahaṇa</span>nti yaṃ ‘‘loko sassato’’ti gahaṇaṃ, sā diṭṭhīti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘diṭṭhupādānabhūta’’</span>nti. <span class="bld">‘‘Dhammasaṅkhepa…pe… diṭṭhimattamevā’’</span>ti idaṃ byavahitānaṃ padānaṃ sambandhadassanaṃ. Tattha saṅkhepato taṇhādaḷhattaṃ, saṅkhepato diṭṭhimattameva cattāri upādānānīti adhippāyo. <span class="bld">Dhammasaṅkhepavitthārato</span>ti samudāyabhūtato dhammasaṅkhepavitthārato tadavayavabhūtaṃ saṅkhepaṃ vitthārañca niddhāreti.</p>
- <p class="bodytext">Sassatagāhapubbaṅgamo, ucchedagāhapubbaṅgamo ca attagāhoti yojanā. <span class="bld">Tesa</span>nti yathāvuttasassatucchedagāhānaṃ <a name="V0.0129"></a> mūlabhāvena vidhāyakattā <span class="bld">sāmibhūto</span>. <span class="bld">Ādinā vā</span>ti ‘‘paṭhamaṃ attavādupādāna’’ntiādinā vā vākyena.</p>
- <p class="bodytext">Yena bhavassādena gadhitacitto bhavanibbattakaṃ kammaṃ katvā upapanno, sā bhavanikanti santāne cirānubandhā abhiṇhuppattikā upapannamattassa uppajjatīti āha <span class="bld">‘‘yadipi…pe… pavattitabbattā’’</span>ti. Arahattamaggavajjhattā bhavarāgassapi kāmupādānabhāvo atthevāti āha <span class="bld">‘‘taṇhādaḷhattaṃ na hotīti maññamāno’’</span>ti. Bhavarāgopi hi savisaye daḷhaṃ pavattatīti. <span class="bld">Sabbāpi taṇhā kāmupādāna</span>nti etthāpi tassa arahattamaggavajjhatā vuttāti ānetvā yojetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uppattiṭṭhānabhūtā</span> na ārammaṇabhūtāti adhippāyo. <span class="bld">Tenā</span>ti khandhānaṃ ālayabhāvena. <span class="bld">Ārammaṇānantarapakatūpanissayā</span>ti ārammaṇūpanissayaanantarūpanissayapakatūpanissayā. <span class="bld">Anantarapaccayādīna</span>nti anantarasamanantaraārammaṇapaccayādīnaṃ.</p>
- <p class="centered">Upādānapadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Bhavapadaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para234"></a><span class="paranum">234</span>. <span class="bld">‘‘Bhavatī’’</span>ti <a name="M0.0134"></a> idaṃ upapattibhavanibbacanaṃ. <span class="bld">Dvayassā</span>ti kammupapattibhavadvayassa. <span class="bld">Nipphādanaphalaṃ</span> phalassa uppādanasamatthatā. <span class="bld">Nibbattanaṃ</span> nipphādanaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Bhagavaṃmūlakā’’ti (a. ni. 8.83; 9.1; 10.58; 11.19) viya ‘‘saññāvaṃbhavo’’ti vattabbe atthi-atthe vā <span class="bld">vaṃ</span>-saddo luttaniddiṭṭhoti āha <span class="bld">‘‘saññābhavo’’</span>ti. <span class="bld">Tassa vā atthe</span>ti tassa vantusaddassa atthe, atthi-attheti attho. <span class="bld">Akāraṃ katvā</span>ti yathā ‘‘pītisukhaṃ assa atthī’’ti atthe akāraṃ katvā uppādetvā jhānaṃ pītisukhanti vuccati, evaṃ saññā assa atthīti sañño, bhavo, sova <span class="bld">saññabhavo</span>. <span class="bld">Ekasmi</span>nti rūpakkhandhe eva. <span class="bld">Pavattattā</span>ti pavattakapavattanaṭṭhānānaṃ abhedepi upacāravasena bhinnaṃ viya katvā dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kammasaṅkhātata</span>nti <a name="V0.0130"></a> ‘‘kamma’’nti vattabbataṃ, kammakoṭṭhāsataṃ vā. ‘‘Cetanāhaṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmī’’tiādinā (a. ni. 6.63) suttepi cetanāya kammabhāvo āgatova. Nippariyāyena pana cetanāva kammabhavoti vuttamatthaṃ abhidhammapāḷiyāva sādhento <span class="bld">‘‘vuttañhī’’</span>tiādimāha. Imāya hi vedanāsaññāviññāṇakkhandhehi, manāyatanamanoviññāṇadhātūhi, saṅkhārakkhandhadhammāyatanadhammadhātuekadesena ca kammabhavassa sampayuttataṃ vadantiyā dhātukathāpāḷiyā tassa cetanābhāvo dīpitoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammabhedato</span>ti cetanācetanāsampayuttabhāvena, kusalākusalābyākatabhāvena ca dhammavibhāgato. ‘‘Punavacana’’nti imināva punaruttidosāpatti paṭiññātāti parassa āsaṅkaṃ dassento <span class="bld">‘‘sātthakamevidaṃ punavacananti etaṃ na yuttanti ce’’</span>ti āha. <span class="bld">Bhavekadesabhāvenā</span>ti kammabhavassa ekadesattā saṅkhārānaṃ. Tena yesaṃ dhammānaṃ samudāyo bhavo vutto, tadekadesā saṅkhārā, samudāyekadesā ca atthato bhinnā evāti vuttamevetanti dasseti. Puna yathāvuttameva bhedaṃ manasi katvā atthato punavacanābhāvaṃ dassento <span class="bld">‘‘parena vā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Antogadhe</span>ti kāmabhavādiantogadhe saññābhavādike. <span class="bld">Kāmabhavādike</span>ti kāmarūpārūpabhave.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upādānabheda</span>nti kāmupādānādiupādānavisesaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tenā</span>ti <a name="M0.0135"></a> sīlabbatupādānena. <span class="bld">Vakkhamānenā</span>ti ‘‘idaṃ sīlabbataṃ nāmā’’tiādinā (vibha. aṭṭha. 234) <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> vakkhamānena pakārena. <span class="bld">Purāṇaṃ</span> brahmaṇḍaliṅgakhandapurāṇādi. ‘‘Setavadhayajjaṃ ārabhate bhūtikāmo’’tiādinā (visuddhi. mahāṭī. 2.650) pasumāraṇavidhānayutto yaññavidhi <span class="bld">pasubandhavidhi</span>.</p>
- <p class="bodytext">Attano suddhimaggaparāmāsamattattā sīlabbatupādānassa attavādupādānanimittaṃ vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Maggapaccayā honti</span> micchāniyyānasabhāvattā. Anantarassa pana kāmakammabhavassa anantarasamanantaraanantarūpanissayanatthivigatāsevanapaccayehi upādānassa paccayabhāvo pākaṭoyevāti na vutto.</p>
- <p class="centered">Bhavapadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Jātijarāmaraṇādipadaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para235"></a><span class="paranum">235</span>. <span class="bld">Upapattibhavuppattī</span>ti <a name="V0.0131"></a> upapattibhave, upapattibhavabhāvena vā upādinnakkhandhānaṃ uppatti. <span class="bld">Jāyamānassa</span> khandhassa. <span class="bld">Jāti</span> nibbattivikāro. Upapattibhavopi jātiyā paccayo. Kasmā? Upapattibhave asati jātiyā abhāvāti yojanā. <span class="bld">‘‘Jāyamānarūpapadaṭṭhānatā’’</span>tiādināpi tassa jātiyā paccayabhāvaṃyeva vibhāveti.</p>
- <p class="bodytext">Satipi sukkasoṇitādike pitugatavisesādikāraṇe bāhire paccaye tassa pana aniyatattā, hīnapaṇītādivisesassa ca adhippetattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘ajjhatta…pe… abhāvā’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Jātijarāmaraṇādipadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Bhavacakkakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para242"></a><span class="paranum">242</span>. Sambandhaṃ itaṃ gatanti <span class="bld">samitaṃ</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘saṅgata’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhavacchando</span> bhavarāgo. <span class="bld">Tassāruppakathāsavana</span>nti tassa bālabhāvassa ayuttakāritāya anucchavikakathāsavanaṃ. Etena parūpavādahetukādidukkhaṃ dasseti, <span class="bld">‘‘kammakāraṇādassana’’</span>nti iminā daṇḍahetukaṃ, itarena duggatinibbattihetukaṃ<a name="M0.0136"></a>. <span class="bld">Gamentī</span>ti ñāpenti. Phalenāpi hi abyabhicārinā hetu ñāyati, vuṭṭhinimittena viya mahoghena uparidese vuṭṭhinipāto. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘bodhentī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Visesanivattiattho mattasaddo</span> ‘‘avitakkavicāramattā’’tiādīsu (dha. sa. tikamātikā 6) viya. Appahīnāvijjā kāraṇalābhe uppattiarahatāya samīpeyevāti āha <span class="bld">‘‘sannihitabhāvakaraṇenā’’</span>ti. <span class="bld">Vedetī</span>ti vedayati. Tassa atthavacanaṃ <span class="bld">anubhavatī</span>ti. Vedaṃ vā ñāṇaṃ karoti uppādetīti <span class="bld">vedeti</span>. Tassa atthavacanaṃ <span class="bld">jānātī</span>ti. <span class="bld">Vediyatī</span>ti pana kammakattukammānaṃ vasena niddesoti tassapi atthaṃ dassento <span class="bld">‘‘jānāti, ñāyati cā’’</span>ti āha. <span class="bld">Ca-saddattho</span>ti <a name="V0.0132"></a> samuccayattho, brahmādinā ca kārakena, attanā ca vedakena rahitanti attho. <span class="bld">Ca-saddatthasamāsa</span>nti dvandasamāsamāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Catubbidhampi vā suññata</span>nti dhuvabhāvādisuññataṃ, attādisuññatañca sandhāya vadati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pubbantato</span>ti atītakoṭṭhāsato. Vedanāvasānampi bhavacakkaṃ paripuṇṇamevāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘vedanā vā’’</span>tiādi vuttaṃ. Avijjāgahaṇena vā taṇhupādānāni, saṅkhāraggahaṇena bhavo, viññāṇādiggahaṇena jātijarāmaraṇāni sokādayo ca gahitāti evampi <span class="bld">vedanāvasānaṃ bhavacakkanti yuttamevetaṃ</span>. <span class="bld">Taṇhāmūlake cā</span>ti taṇhupādānaggahaṇena avijjā gahitātiādinā yojetabbaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘dvinnaṃ…pe… hotī’’</span>ti. Tattha <span class="bld">dvinna</span>nti purimapacchimānaṃ ubhinnaṃ hetuphalavajjānaṃ. <span class="bld">Viparītābhinivesaṃ karontī</span>ti nimittaṃ kattuupacārena vadati. Anupacchedameva pakāsetīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">Hetuphalasandhi, phalahetusandhi, punapi hetuphalasandhīti evaṃ hetuādipubbakā <span class="bld">hetuphalahetupubbakā</span>. <span class="bld">Hetuphalahetuphalavasenā</span>ti avijjādihetu, viññāṇādiphala, taṇhādihetu, jātiphalavasena. Upasaggavisesena atthaviseso hotīti <span class="bld">‘‘ākirīyantī’’</span>ti padassa <span class="bld">pakāsīyantī</span>ti attho vutto. <span class="bld">Kilesakammavipākā</span>ti avijjādike vedanāpariyosāne vadati. <span class="bld">Vipākakilesakammehī</span>ti viññāṇādīhi bhavapariyosānehi. Puna kammassa vipākasambandho vuttanayattā na gahito. <span class="bld">‘‘Vaṭṭānī’’</span>ti <a name="M0.0137"></a> ca idaṃ ‘‘tīṇi vaṭṭānī’’ti viggahavasena labbhamānaṃ gahetvā vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Purimakammabhavasmiṃ moho’’tiādinā (vibha. aṭṭha. 242) aṭṭhakathāya āgatattā āsannapaccakkhataṃ sandhāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘imissā’’</span>ti. <span class="bld">Vibhaṅgapāḷiyā vasena dassitaṃ,</span> tasmā na aṭṭhakathāya pubbāparavirodho yathāpāṭhaṃ atthassa pakāsitattāti adhippāyo. Tattha cetanāsampayuttānañca cetanāya ca saṅkhārabhāvena kammabhavabhāvena ca vattabbamevāti pāḷidvayādhippāyavivaraṇavasena dassetuṃ <span class="bld">‘‘tatthā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Bhavassā</span>ti upapattibhavassa. ‘‘Bhavo’’ti vuttā cetanāsampayuttāti sambandho. <span class="bld">Gahaṇa</span>nti nikāmanavasena ārammaṇassa gahaṇaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘kāmupādānaṃ kiccenāhā’’</span>ti. Itarāni kiccenāhāti yojanā. <span class="bld">Tīsu atthavikappesū</span>ti ‘‘taṃ <a name="V0.0133"></a> kammaṃ karoto purimā cetanāyo’’tiādinā vuttesu tīsu āyūhanacetanānaṃ atthavikappesu. Nanu ca tatiye atthavikappe āyūhanassa avasāne cetanā na vuttāti? Yadipi sarūpato na vuttā, ‘‘taṃsampayuttā’’ti pana saddato padhānabhāvena vuttassa āyūhanassa appadhānabhāvena vuttā avasāne pacchato vuttā viya hotīti imaṃ pariyāyaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘tīsupi…pe… avasāne’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Nippariyāyena pana yesu āyūhanassa avasāne cetanā vuttā, te dassetuṃ <span class="bld">‘‘dvīsu…pe… āhā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Tatiye</span> atthavikappe <span class="bld">vutte</span> āyūhanasaṅkhāre taṃsampayuttāti āhāti yojanā. <span class="bld">Kammassa paccayabhūta</span>nti saṅkhārapaccayaṃ. Tena ‘‘kammakaraṇakāle’’ti ettha kamma-saddena sabbassapi saṅkhārassa gahitataṃ dasseti. Tenāha <span class="bld">‘‘na kammasampayuttamevā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kammānevā</span>ti kammāniyeva. Vipākadhammatāya <span class="bld">kammasarikkhakā</span>. Sahajātakoṭiyā, upanissayakoṭiyā ca tassa kammassa upakārakāti <span class="bld">tadupakārakā</span>. <span class="bld">Saṃkhippantī</span>ti saṃkhipīyanti saṃyūhīyanti. ‘‘Saṃkhippanti etthā’’ti adhikaraṇasādhanavasena saṅkhepasaddassa atthaṃ vatvā puna kammasādhanavasena vattuṃ <span class="bld">‘‘saṃkhipīyatī’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthāpī</span>ti <a name="M0.0138"></a> ‘‘kamma’’nti vuttakammasambhārepi. <span class="bld">Gamanadhamma</span>nti bhaṅgupagamanadhammaṃ. Tena <span class="bld">ittara</span>nti bhaṅgaparanti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Tenā</span>ti vinassanadhammatādīpakena ittarasaddena. <span class="bld">Nissārataṃ</span> attasārābhāvaṃ dīpeti. Evaṃ ‘‘ittara’’ntiādinā aniccaṃ calaṃ ittaraṃ addhuvanti catunnaṃ padānaṃ atthavisesavācitaṃ dasseti. <span class="bld">Ṭhānaso</span>ti ettha vuttaṭṭhānaṃ nāma paccayo. <span class="bld">Aññampī</span>ti aññattha vuttaṃ. <span class="bld">Tassa tassa</span> phalassa. Dhammamattasambhave sati vaṭṭupacchede satīti yojanā. <span class="bld">Eva</span>nti vuttappakārena samuccayatthe ca-sadde sati.</p>
- <p class="bodytext">Saccāniyeva pabhavoti samānādhikaraṇapakkhaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘saccappabhavatoti saccato’’</span>ti. ‘‘Yassa pahānatthaṃ bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti evaṃbhūtaṃ ariyasaccaṃ <span class="bld">visesaṃ akatvā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tehi</span> sokādīhi. ‘‘Sokadomanassupāyāsā avijjāya aviyogino’’tiādinā pubbe vuttanayena <a name="V0.0134"></a> <span class="bld">siddhāya avijjāya</span>. <span class="bld">Attanoyevā</span>ti paccayuppannaṃ anapekkhitvā attanoyeva pavattasaṅkhātakiccato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sokādayopi hī</span>ti ettha <span class="bld">hi</span>-saddo hetuattho. Yasmā ‘‘sokādayo paccayāyattā avasavattino’’ti idaṃ ‘‘jātipaccayā…pe… sambhavantī’’ti etena vacanena siddhaṃ, tasmā taṃ ‘‘attā socatī’’tiādidassananivāraṇanti attho.</p>
- <p class="bodytext">Sati ca pariggahe rajjaṃ viya gatiyo anekānatthānubandhanā, tāhi ca viññāṇassa upaddutatāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘saṅkhārapariggahitaṃ…pe… rajje’’</span>ti vuttanti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo. Yathāupaṭṭhitāni kammādīni cutiāsannajavanehi parikappetvā viya gahitāni paṭisandhiviññāṇenapi parikappitāni viya honti, taṃ panassa parikappanaṃ atthato ārammaṇakaraṇamevāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘pari…pe… to’’</span>ti. Saṅkappanaṃ vā parikappananti vuttaṃ <span class="bld">‘‘vitakkena vitakkanato’’</span>ti. Sasambhāracakkhuādayo saḷāyatanassa <span class="bld">patiṭṭhāviseso</span>.</p>
- <p class="bodytext">Yadākārāya jātiyā yadākāraṃ jarāmaraṇaṃ sambhavati, sambhavantañca yathānupubbaṃ pavattaṃ, so attho <span class="bld">jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho,</span> sahitassa <a name="M0.0139"></a> samuditassa puggalassa jīraṇabhijjanāvatthā dhammā jarāmaraṇāpadesena vuttā, sā ca nesaṃ avatthā jātipubbikā, te ca samuditā eva pavattantīti evaṃ jātito jarāmaraṇassa sambhūtasamudāgataṭṭho veditabbo. Jātito jarāmaraṇaṃ na na hoti hotiyeva ekantena jātassa jarāmaraṇasambhavato, na ca jātiṃ vinā hoti ajātassa tadabhāvatoti jarāmaraṇassa jātipaccayataṃ anvayabyatirekehi vibhāveti <span class="bld">‘‘na jātito’’</span>tiādinā. <span class="bld">Ittha</span>nti jātipaccayā jarāmaraṇassa nibbattākāraṃ vadati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nirodhā nirodhasaṅkhāta</span>nti paccayanirodhā paccayuppannanirodhasaṅkhātaṃ. Anulomadesanāya ca vemajjhato paṭṭhāyāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Apuññābhisaṅkhārekadeso sarāgo</span> rāgena sahajekaṭṭhoti katvā. <span class="bld">Sabbopi apuññābhisaṅkhāro sarāgo</span> pahānekaṭṭhabhāvato. Yasmā pana akusaladhammo akusaladhammassa sabhāgo, anakusaladhammo visabhāgo, yathārahaṃ paccayo ca hoti, tasmā ‘‘apaṭipakkhabhāvato, rāgappavaḍḍhako’’ti ca vuttaṃ<a name="V0.0135"></a>. ‘‘Tadeva viññāṇaṃ sandhāvati saṃsaratī’’ti micchābhinivesasabbhāvato saṃsaraṇakiriyāyapi sabyāpāratā viññāṇassa vuttā. Sabyāpāratābhinivesabalavatāya, saṅkantiabhinivesabalavatāyāti paccekaṃ yojetabbaṃ. <span class="bld">‘‘Asahavattanato, sahavattanato’’</span>ti etena asahavutti vinibbhogo, sahavutti avinibbhogoti dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Sabhāvādhigamanimittatā <span class="bld">obhāsanaṃ</span>. Cakkhādisannissayena hi pañcaviññāṇāni rūpādisabhāvaṃ upalabhanti. <span class="bld">Itare</span> phusanasaṅgatisannipātaṭṭhā. <span class="bld">Channa</span>nti channampi samphassānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ādāna</span>nti upasaddena vināpi daḷhagāho adhippetoti āha <span class="bld">‘‘ādānaṭṭho catunnampi upādānānaṃ samāno’’</span>ti. <span class="bld">Gahaṇa</span>nti nikāmanavasena visayassa paṭicchannanti vuttaṃ <span class="bld">‘‘gahaṇaṭṭho kāmupādānassā’’</span>ti. <span class="bld">Itaresa</span>nti diṭṭhupādānādīnaṃ. <span class="bld">Tasmā</span>ti vibhattiyā aluttabhāvato. <span class="bld">Tenā</span>ti khipanasaddena. Hāni vā khīṇabhāvo khayoti <span class="bld">‘‘khayaṭṭho vā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Dvinna</span>nti jarāmaraṇānaṃ. Maraṇūpanayanarasattā vā jarāyapi maraṇaṭṭho eva dassito.</p>
- <p class="bodytext">Nīyanti <a name="M0.0140"></a> gamentīti <span class="bld">nayā,</span> ekattādayo. Kehi nīyanti? Avijjādiatthehīti imamatthamāha <span class="bld">‘‘avijjādī’’</span>tiādinā. <span class="bld">Sena bhāvenā</span>ti sakena avijjādibhāvena, taṃ amuñcitvā eva. Na hi avijjādivinimuttaṃ ekattaṃ nāma kiñci paramatthato atthi. <span class="bld">Sena bhāvenā</span>ti vā sakena ekattādibhāvena. Avijjādīsu viññāyamāno hetuphaladhammānaṃ ekasantatipatitādisaṅkhāto ekattādibhāvo teneva sabhāvena ñāyati, na avijjādibhāvenāti. Te hi netabbāti <span class="bld">tesaṃ nayā</span>. <span class="bld">Atthā eva vā</span> avijjādayo. Anekepi samānā dhammā yena santānānupacchedena ‘‘eka’’nti ñāyanti voharīyanti, so tattha karaṇabhāvena vattabbataṃ arahati, tathā itarepīti āha <span class="bld">‘‘ekattādīhi ca atthā ‘eka’ntiādinā nīyantī’’</span>ti. Tattha <span class="bld">nīyantī</span>ti ñāyanti, paññāpīyanti ca. Purimapacchimānaṃ dhammānaṃ nirodhuppādanirantaratāya nāmakāyassa, sambandhavuttitāya rūpakāyassa, ubhayassa ca aññamaññasannissitatāya duviññeyyanānato ekībhūtassa viya ghanabhāvappabandho hetuphalabhāvena sambandho sammā tānoti santāno, tassa anupacchedo tathāpavatti ekattanti āha <span class="bld">‘‘santānānupacchedo ekatta’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sambandharahitassā</span>ti <a name="V0.0136"></a> hetuphalabhāvena aññamaññasambandhabhāvarahitassa. <span class="bld">Sattantaro</span>ti añño satto. <span class="bld">Ucchedadiṭṭhimupādiyatī</span>ti yathānurūpakāraṇato phalappavattiṃ asamanupassanto nānāsantāne viya asambandhanānattadassanato hetubhāvarahitānaṃ nippayojanānaṃ purimuppannānaṃ dhammānaṃ nirodhe hetuniyamābhāvato ekantena uppatti na yuttā, tathā santānena uppatti, sadisabhāvena uppatti, samānajātidesapariṇāmavayarūpabalasaṇṭhānānaṃ uppatti na yuttātiādīni vikappento ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kasmā uppatti na siyā</span>ti vālikāhi viya tilehipi telassa, ucchuto viya gāvitopi khīrassa aññābhāvato kena kāraṇena tehi tesaṃ uppatti na siyā, itarehi eva ca nesaṃ uppatti hotīti. <span class="bld">Tasmā</span>ti aññassa aññato uppattiyaṃ sabbassa sabbaso uppattiyā bhavitabbaṃ, na cetaṃ atthi, tasmā. Yasmā niyativādī anurūpā hetuto phaluppattiṃ na icchati, sabhāvasiddhameva ca dhammappavattiṃ icchati, tasmā <span class="bld">‘‘avijjamānepi hetumhī’’</span>ti vuttaṃ. Sabhāvasiddhā eva hi acchejjasuttāvutābhejjamaṇi viya <a name="M0.0141"></a> kamalaṅghanarahitā tathā tathā sarīrindriyasukhādibhāvapariṇāmāya niyatiyāva kāyā samāgacchanti, yato gatijātibandhā, apavaggo ca hotīti niyativādo. Tenāha <span class="bld">‘‘niyatatāya…pe… pavattantī’’</span>ti. Niyatiattho vuttoyeva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etassa</span> atthassa <span class="bld">sādhakaṃ</span> suttaṃ. Ākulameva, ākulabhāvo vā <span class="bld">ākulakaṃ. Jaṭitā</span>ti heṭṭhupariyavasena pavattamānehi kilesakammavipākehi jātajaṭā. <span class="bld">Nīḍa</span>nti kulāvakaṃ. <span class="bld">Saṃsāra</span>nti idha sampattibhavappabandhamāha apāyādipadehi duggatippabandhassa vuttattā.</p>
- <p class="centered">Bhavacakkakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para243"></a><span class="paranum">243</span>. <span class="bld">Taṃ</span> <a name="V0.0137"></a> paṭiccasamuppādaṃ. <span class="bld">Ekekacittāvaruddha</span>nti abhidhammabhājanīye viya ekekasmiṃ citte avaruddhaṃ antogadhaṃ akatvā. <span class="bld">Asahajātānañca</span> ‘‘asahajātānaṃ, sahajātānañcā’’ti evaṃ paṭhamapade ekasesaniddeso daṭṭhabbo. ‘‘Saṅkhārapaccayā viññāṇa’’nti asahajātāyeva paccayapaccayuppannā dassitā vipākaviññāṇasseva adhippetattā. ‘‘Avijjāpaccayā saṅkhārā, viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti (vibha. 225) ca evamādīsu asahajātā, sahajātā ca. <span class="bld">‘‘Ekekena nayenā’’</span>ti purātano pāṭho, etarahi pana ‘‘ekekena catukkena’’ icceva bahūsu potthakesu pāṭho. <span class="bld">Nayacatukkavārā</span>ti nayesu catukkānaṃ vārā, avijjāmūlakādīsu navasu nayesu paccekaṃ paccayacatukkādīnaṃ catunnaṃ catukkānaṃ ‘‘nāmapaccayā chaṭṭhāyatana’’ntiādivisesabhinnā cattāro vārāti attho. <span class="bld">Vavatthitā</span>ti yathāvuttavisesena asaṃkiṇṇā. <span class="bld">Catukkāna</span>nti vāracatukkānaṃ vārasoḷasakassa nayabhāvatoti adhippāyo.</p>
- <p class="subhead">1. Paccayacatukkavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Paccayasahitapaccayuppannāni aṅgabhāvena vuttāni, na kevalaṃ paccayā. Tasmā ‘‘chaṭṭhāyatanapaccayā phasso’’ti ettha na chaṭṭhāyatanassa aṅgatā. Tena <a name="M0.0142"></a> vuttaṃ <span class="bld">‘‘na, tassa anaṅgattā’’</span>ti. <span class="bld">Evañca katvā</span>ti paccayasahitassa paccayuppannassa aṅgabhāvato. <span class="bld">Tīsu pakāresū</span>ti ‘‘paṭhamo sabbasaṅgāhikaṭṭhenā’’tiādinā (vibha. aṭṭha. 243) aṭṭhakathāyaṃ vuttesu tīsupi pakāresu. <span class="bld">Paccayavisesādī</span>ti ettha nāmaṃ, chaṭṭhāyatanañca paccayaviseso. <span class="bld">Ādi</span>-saddena yoniviseso, āyatanānaṃ apāripūripāripūribhavaviseso ca gahito. Te hi dutiyavārādīnaṃ nānattakarā. <span class="bld">Atthavisesenā</span>ti yadipi aññattha ‘‘saḷāyatanapaccayā phasso’’ti saḷāyatanapaccayo vutto, tathāpi sahajātādināmasannissayena pavattanato nāmamattapaccayāpi so hotīti paṭiccasamuppādassa nānānayavicittatānumitassa gambhīrabhāvassa vibhāvanasaṅkhātena, anavasesanāmapaccayadassanasaṅkhātena ca atthavisesena. Tathā hi ‘‘yehi, ānanda, ākārehi yehi liṅgehi yehi nimittehi yehi uddesehi nāmakāyassa paññatti hoti, tesu ākāresu…pe… uddesesu asati api nu kho rūpakāye adhivacanasamphasso paññāyethā’’ti (dī. ni. 2.114) phassassa nāmapaccayatāvibhāvanavasena mahānidānadesanā pavattā. Tathā ‘‘nāmarūpapaccayā <a name="V0.0138"></a> phassoti iccassa vacanīya’’nti (dī. ni. 2.97) ‘‘nāmarūpapaccayā’’ti vadantena ‘‘nāmapaccayā’’tipi vuttameva hotīti.</p>
- <p class="bodytext">Vāracatukke ‘‘saṅkhāro’’ti vuttaṃ, sokādayo na vuttā, purimasmiṃ vāradvaye rūpaṃ na vuttaṃ, vārattaye saḷāyatanaṃ na vuttanti yojetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabba…pe… raṇato</span>ti sabbassa viññāṇassa pavattiṭṭhānabhūtasabbabhavasādhāraṇato, viññāṇassa vā pavattiṭṭhānabhūtasabbabhavasādhāraṇato. <span class="bld">Samānaṃ phalaṃ</span> samāno <span class="bld">paccayo</span> sahajātādipaccayehi upakattabbato, upakārakato ca. <span class="bld">Tassa</span> viññāṇassa. <span class="bld">Viññāṇāharaṇa</span>nti vipākaviññāṇanibbattanaṃ. <span class="bld">Assa</span> viññāṇassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gatisūcako</span>ti hi-saddaṃ loke gatiatthaṃ vadantīti katvā vuttaṃ. ‘‘Vigata’’nti ettha vi-saddo paṭisedhadīpakoti dve paṭisedhā pakatiṃ ñāpentīti āha <span class="bld">‘‘vigatatānivāraṇavasena gati eva hotī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tidhā catudhā pañcadhā vā</span>ti ettha saññāmanasikārādayo sahajātanissayaatthipaccayavasena tidhā, phassacetanādayo tesañceva āhārādīnañca <a name="M0.0143"></a> vasena catudhā, vedanāvitakkādayo tesañceva jhānindriyādīnañca vasena pañcadhā. Yathā samādhi, evaṃ vīriyampi daṭṭhabbaṃ. Tampi hi adhipatindriyamaggapaccayehi <span class="bld">chadhā</span> paccayo hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Vacanavasenā’’</span>ti iminā imasmiṃ catukke sahajātapaccayaṃ dhuraṃ katvā desanā pavattāti tesaṃ adhippāyoti dasseti. <span class="bld">Attho</span>ti paccayadhammo. <span class="bld">Katthacī</span>ti kismiñci vāre attano paccayuppannassa yathāsakehi paccayo na na hoti. <span class="bld">‘‘Atthato’’</span>ti ca pāṭho. ‘‘Bhavapaccayā jātī’’tiādi na vattabbaṃ siyā, vuttañca taṃ. Tasmā sahajātapaccayavaseneva paṭhamacatukko vuttoti na gahetabbanti dasseti. Tenāha <span class="bld">‘‘na ca taṃ na vutta’’</span>ntiādi. Imassa ca ‘‘bhavapaccayā jātītiādi na vattabbaṃ siyā’’ti iminā sambandho veditabbo. <span class="bld">Paccayavacanamevā</span>ti ‘‘avijjāpaccayā’’tiādīsu vuttapaccayavacanameva ca. <span class="bld">Tesa</span>nti tesaṃ ācariyānaṃ. Ayojetvā vuttanti sambandho. Kathaṃ pana vuttanti āha <span class="bld">‘‘sāmaññena…pe… sandhāya</span> <a name="V0.0139"></a> <span class="bld">vutta’’</span>nti. Ettha ca <span class="bld">‘‘sahajātasūcaka’’</span>ntiādinā yathādhippetassa atthassa vacanato asiddhimāha, <span class="bld">‘‘sahajātato’’</span>tiādinā pana atthāpattito. Asambhave hi aññassa atthato sijjheyya vacanato vā atthato vā adhippetatthasādhanāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aññatthā</span>ti aññasmiṃ sutte. Atītaddhaṃ niddhāretvā paccuppannānāgatehi saddhiṃ <span class="bld">addhattayadassanatthaṃ. Taṃdesanāpariggahattha</span>nti mahānidānadesanāpariggahatthaṃ. So ca ubhinnaṃ desanānaṃ aññamaññaṃ saṃsandanabhāvadassanatthaṃ. Evaṃ sabbaññubuddhabhāsitā desanā aññadatthu saṃsandatīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Imassā</span>ti imassa tatiyavārassa.</p>
- <p class="bodytext">Aparāpekkhatāya, aparikiliṭṭhupapattitāya, asuciamakkhitatāya kāmāvacaradevānaṃ, sabbesañca brahmānaṃ tathā upapajjanato ca opapātikayoniyā padhānatā veditabbā. <span class="bld">Saṅgahanidassanavasenā</span>ti opapātikayoniyā eva saṃsedajayoniyā saṅgahassa nidassanavasena udāharaṇavasena. Ārammaṇapaccayassāpi phassassa satipi pavattihetubhāve so pana sahajātādipaccayabhūtassa ajjhattikassa chaṭṭhāyatanassa viya na sātisayoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘ārammaṇapaccayo cettha pavattako na hotī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kesañcī</span>ti <a name="M0.0144"></a> paripuṇṇāyatanānaṃ gabbhaseyyakānaṃ. <span class="bld">‘‘Pacchima…pe… sadā sambhavatī’’</span>ti idaṃ gabbhaseyyakānaṃ viya itarayonikānaṃ kamena āyatanuppatti natthīti vuttaṃ. Tathā cāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sahuppattidīpanato’’ti.</p>
- <p class="centered">Paccayacatukkavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Hetucatukkavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para244"></a><span class="paranum">244</span>. <span class="bld">Abhāvato</span>ti bhāvābhāvato. Yañhi jātikkhaṇamatteyeva bhavati, na tato paraṃ, taṃ <a name="V0.0140"></a> jātiyā avigatapaccayo siyā avigatapaccayaniyamasabbhāvato. Bhavo pana yasmā jātikkhaṇato parampi bhavati, tasmā na so tassā avigatapaccayo hoti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘tato uddhaṃ bhāvatoti attho’’</span>ti. <span class="bld">Bhave</span>ti bhavapade, bhave vā nipphādetabbe. Esa nayo <span class="bld">jātiādīsū</span>ti etthāpi. <span class="bld">‘‘Yathā panā’’</span>tiādinā ‘‘avigatapaccayassa abhāvato, niyamābhāvato cā’’ti vuttānaṃ hetūnaṃ vuttanayena abyāpibhāvavibhāvanena akāraṇataṃ dasseti ayāvabhāvino paccayuppannassa, paccayadhammassa ca avigatapaccayabhāvadassanato. <span class="bld">Saṅkhārakkhandhe</span>tiādi maggasodhanavasena vuttaṃ. Tassa parihāraṃ sayameva vadati. So khaṇo etassa atthīti taṅkhaṇiko, na taṅkhaṇiko <span class="bld">ataṅkhaṇiko,</span> tassa sabbhāvā, ayāvabhāvikasabbhāvāti attho. Yathā pana hetū honti, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘saṅkhatalakkhaṇānaṃ panā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Eva</span>nti evaṃ yathāvuttanaye sati, evaṃ santeti attho. <span class="bld">‘‘Na hi…pe… atthī’’</span>ti iminā jātiādīnaṃ avigatapaccayavasena paccayuppannabhāvo viya paccayabhāvopi natthīti dasseti. Tattha kāraṇamāha <span class="bld">‘‘asabhāvadhammattā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ pana asabhāvadhammānaṃ jātiādīnaṃ paccayuppannatā, paccayatā cāti āha <span class="bld">‘‘jāyamānānaṃ panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Tassā</span>ti jātijarāmaraṇassa. <span class="bld">Vattabbapadeso</span>ti ‘‘ṭhapetvā’’ti vattabbapadeso. Ko pana soti? Yathāvuttaṃ nāmaṃ, nāmarūpañca saṅkhārakkhandhena rūpakkhandhena ca jarāmaraṇānaṃ saṅgahitattā<a name="M0.0145"></a>. <span class="bld">‘‘Yo bhavo jātiyā paccayo’’</span>ti etena bhavasaṅgahitānipi jātiādīni jātiyā appaccayattā eva ‘‘ṭhapetvā’’ti na vuttānīti dasseti, paccayabhāvāsaṅkā eva nesaṃ tassā natthīti adhippāyo. Teneva <span class="bld">ṭhapetabbagahetabbavisese satī</span>ti sāsaṅkaṃ vadati.</p>
- <p class="centered">Hetucatukkavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Aññamaññacatukkavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para246"></a><span class="paranum">246</span>. <span class="bld">Paccayuppannassā</span>ti <a name="V0.0141"></a> paccayuppannabhāvino. <span class="bld">Visuṃ ṭhitassā</span>ti bhavena asaṅgahitassa. <span class="bld">Sappadesameva gahitaṃ</span> idha vedanādikkhandhattayasseva adhippetattā niruḷhattā ca. Paccayuppannaṃ ṭhapetvā paccayabhūtaṃyeva nāmaṃ gahitaṃ, avigatapaccayaniyamābhāvo viya bhave upādānassa aññamaññapaccayaniyamābhāvoti yojanā. <span class="bld">Vuttanayenā</span>ti ‘‘saṅkhatalakkhaṇānaṃ panā’’tiādinā vuttanayena.</p>
- <p class="bodytext">Aññamaññapaccayo viya <span class="bld">aññamaññapaccayo</span>ti ayamattho idhādhippetoti dassento <span class="bld">‘‘aññamañña…pe… adhippeto siyā’’</span>ti āha. Tathā ca vadanti ‘‘aññamaññañcettha na paṭṭhāne āgataaññamaññavasena gahetabba’’nti. <span class="bld">Cakkhāyatanupacayādīna</span>nti uparūpari citāni viya uppannacakkhāyatanādīni, cakkhāyatanādīnaṃ vā upatthambhakāni cakkhāyatanupacayādīni.</p>
- <p class="centered">Aññamaññacatukkavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Saṅkhārādimūlakanayamātikāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para247"></a><span class="paranum">247</span>. Yadipi sāmaññato gataviseso, tathāpi sāmaññaggahaṇena nayagato viseso sarūpato dassito hotīti <span class="bld">‘‘nāmapaccayā avijjā’’</span>ti vatvāpi nāmavisesānaṃ tassā paccayabhāvo dassetabboti āha <span class="bld">‘‘nāmavisesānaṃ…pe… vuttā’’</span>ti. ‘‘Yadeva pana nāma’’ntiādi kasmā vuttaṃ, nanu nāmaggahaṇena aggahitopi jātiādi bhavaggahaṇena gahitoti dassitovāyamatthoti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘bhavaggahaṇena cā’’</span>tiādi. <span class="bld">Idhāpī</span>ti ‘‘bhavapaccayā avijjā’’ti idhāpi. <span class="bld">Na</span> <a name="M0.0146"></a> <span class="bld">siyā</span>ti ‘‘avijjāpaccayā avijjā’’ti vuttaṃ na siyā. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā sāmaññacoditaṃ visesacoditameva na hoti, tasmā. <span class="bld">So</span>ti bhavo. <span class="bld">Tenā</span>ti sabhāvāsabhāvadhammasaṅgahaṇena.</p>
- <p class="bodytext">Upādānassapi bhavekadesattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘upādānapaccayā…pe… aggahite’’</span>ti. ‘‘Bhavapaccayā <a name="V0.0142"></a> jātī’’ti idaṃ vacanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘bhavasaddo…pe… vuccamāno’’</span>ti. ‘‘Nāmapaccayā avijjā’’ti ettha paccayuppannaṃ ṭhapetvā paccayassa gahaṇato avijjāvinimuttā eva cattāro khandhā nāmasaddena vuccantīti āha <span class="bld">‘‘na nāmasaddo niravasesabodhako’’</span>ti. Na cettha ekaṃsato kāraṇaṃ maggitabbaṃ. Yena <span class="bld">bhava</span>-saddo niravasesabodhako, na <span class="bld">nāma</span>-saddoti āha <span class="bld">‘‘evaṃsabhāvā hi etā niruttiyo’’</span>ti. <span class="bld">Iminā adhippāyenā</span>ti bhavasaddo niravasesabodhako upādinnacatukkhandhavisayattāti iminā adhippāyena. Jāyamānādidhammavikārabhāvato jāyamānādikkhandhapaṭibaddhā jātiādayo vucceyyuṃ, na pana jātiādipaṭibaddhā jāyamānādikkhandhāti na ekacittakkhaṇe jātiādīnaṃ avijjāya paccayabhāvo sambhavatīti imamatthamāha <span class="bld">‘‘jāyamānānaṃ panā’’</span>tiādinā. Nānācittakkhaṇe pana jātiādayo avijjāya upanissayapaccayo hontīti <span class="bld">‘‘ekacittakkhaṇe’’</span>ti visesitaṃ. <span class="bld">Tenevā</span>ti asambhaveneva.</p>
- <p class="centered">Mātikāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Akusalaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para248-9"></a><span class="paranum">248-9</span>. <span class="bld">Ta</span>nti diṭṭhupādānaṃ. <span class="bld">Itarassā</span>ti kāmupādānassa. <span class="bld">Taṇhāgahaṇenā</span>ti ‘‘taṇhāpaccayā’’ti ettha taṇhāgahaṇena gahitattā. Yadi evaṃ nāmaggahaṇena gahitā taṇhā kasmā puna vuttāti āha <span class="bld">‘‘nāme viya visesapaccayattābhāvā’’</span>ti. ‘‘Nāmapaccayā chaṭṭhāyatana’’nti ettha hi kāmataṇhāpi nāme saṅgahitāti nāmassa yathārahaṃ chaṭṭhāyatanassa paccayabhāvo vuttoti atthi tattha visesapaccayattaṃ, upādānassa pana bhavasaṅgahopi atthīti ‘‘taṇhāpaccayā upādāna’’nti etena ‘‘kāmupādānapaccayā bhavo’’ti etassa nattheva visesoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘nāme viya visesapaccayattābhāvā’’</span>ti. Taṇhā etissā paccayoti <span class="bld">taṇhāpaccayā,</span> diṭṭhi<a name="M0.0147"></a>. <span class="bld">Bhavassa paccayabhūtā</span>ti duvidhassapi bhavassa kāraṇabhūtā. Ubhayenapi upādānassa bhavaniddese ṭhapetabbataṃyeva vibhāveti. <span class="bld">Paccayuppannaṃ paccayo ca ekamevā</span>ti ‘‘taṇhāpaccayā upādāna’’nti ettha vuttapaccayuppannaṃ, ‘‘upādānapaccayā bhavo’’ti ettha vuttapaccayo ca eko evattho, tasmā paccayo visuṃ paccayuppannato bhinnaṃ katvā na vibhatto.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para252"></a><span class="paranum">252</span>. <span class="bld">Upatthambhakasamuṭṭhāpanapacchājātapaccayavasenā</span>ti <a name="V0.0143"></a> upatthambhakassa cittasamuṭṭhānarūpassa samuṭṭhāpanavasena, pacchājātapaccayavasena ca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para254"></a><span class="paranum">254</span>. <span class="bld">Pañcanna</span>nti cakkhāyatanādīnaṃ pañcannaṃ. <span class="bld">Sahajātādipaccayo</span>ti sahajātanissayaatthiavigatādipaccayo. <span class="bld">Vatthusaṅkhātaṃ</span> rūpaṃ. <span class="bld">Purejātādipaccayo</span>ti purejātanissayavippayuttaatthiavigatapaccayo. <span class="bld">Pacchājātādipaccayo</span>ti pacchājātavippayuttaatthiavigatapaccayo. <span class="bld">Chaṭṭhassa sahajātādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena aññamaññanissayasampayuttaatthiavigatādayo gahitā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para264"></a><span class="paranum">264</span>. <span class="bld">Yassā</span>ti ‘‘yassa ca hotī’’ti ettha vuttaṃ ‘‘yassā’’ti padaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘hotīti yojetabba’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para280"></a><span class="paranum">280</span>. <span class="bld">Tassā</span>ti ‘‘balavakilesabhūtāya vicikicchāyā’’ti (vibha. aṭṭha. 280) padassa. <span class="bld">Tenā</span>ti ‘‘taṇhāṭṭhāne’’ti padena. <span class="bld">Cittuppādakaṇḍādīsū</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena imasmiṃ paṭiccasamuppādavibhaṅge suttantabhājanīyādiṃ saṅgaṇhāti.</p>
- <p class="centered">Akusalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Kusalābyākataniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para306"></a><span class="paranum">306</span>. <span class="bld">Sabyāpārānī</span>ti saussāhāni, vipākadhammānīti attho. Parihīnaṃ avijjāṭṭhānaṃ etesanti <span class="bld">parihīnāvijjāṭṭhānā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sandhāyā</span>ti adhippāyaṃ vibhāvento viya vadati, sarūpeneva pana ‘‘na ca cakkhuviññāṇādīni rūpaṃ samuṭṭhāpentī’’ti (vibha. aṭṭha. 306) <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> vuttaṃ. Nāmarūpaṃ na na labbhatīti yojanā.</p>
- <p class="centered">Kusalābyākataniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Avijjāmūlakakusalaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para334"></a><span class="paranum">334</span>. <span class="bld">Kusalaphale</span>ti <a name="M0.0148"></a><a name="V0.0144"></a> kusalavipākapaṭisandhiviññāṇassa gahitattā tassa sādurasavisarukkhabījasadisatā vuttā.</p>
- <p class="bodytext">Yadipi ‘‘saṅkhārahetuka’’ntiādinā yojanā labbhati, avigatacatukkādīni pana na labbhanti yathālābhayojanāya dassitattā.</p>
- <p class="centered">Avijjāmūlakakusalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Kusalamūlakavipākaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para343"></a><span class="paranum">343</span>. <span class="bld">Kammaṃ viya paccayo hoti</span> vipākabhāvatoti adhippāyo. Vipākassa kammaṃ paccayo hontaṃ sātisayaṃ hotīti tassa nippariyāyatā, taṃsampayuttānaṃ pariyāyatā siyāti adhippāyena <span class="bld">‘‘pariyāyena upanissayapaccayoti vuttānī’’</span>ti āha. ‘‘Kusalo dhammo abyākatassa dhammassa upanissayapaccayena paccayo (paṭṭhā. 1.1.423), akusalo dhammo abyākatassa dhammassa (paṭṭhā. 1.1.423), vipākadhammadhammo nevavipākanavipākadhammadhammassa upanissayapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.3.103) pana vacanato nippariyāyena sabbepi kusalākusalā dhammā vipākassa upanissayapaccayo hotīti ayamattho dissati. ‘‘Kusalamūlaṃ akusalamūla’’nti imesaṃ anvādesopi paccayasaddāpekkhāya ‘‘esā’’ti pulliṅgavasena vuttoti dassento āha <span class="bld">‘‘esāti…pe… yojetabba’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Manasikāropī’’</span>tiādinā appahīnāvijjānampi kiriyāya kusalākusalamūlāni, avijjā ca upanissayā na hontīti dasseti. Kammavaṭṭavipākavaṭṭabhūtāniyeva saṅkhāraviññāṇāni pacchimanaye adhippetānīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘kiriyāni pana…pe… gacchantī’’</span>ti. Tesaṃ paccayānaṃ vasena anekappakāratoti adhippāyoti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Navādibhedāna</span>nti <a name="V0.0145"></a> navaaṭṭhasattachāti evaṃpabhedānaṃ. <span class="bld">Catunnaṃ catukkāna</span>nti purimanaye pacchimanaye ca āgatānaṃ yathālābhaṃ catunnaṃ catunnaṃ catukkānaṃ. ‘‘Kusalākusalānaṃ <a name="M0.0149"></a> pana vipāke cā’’ti <span class="bld">ca</span>-saddena kusalākusale cāti samuccetabboti āha <span class="bld">‘‘kusala…pe… vattabba’’</span>nti. <span class="bld">Mūlapadekapaccayatāvasenā</span>ti mūlapadassa ekapaccayabhāvavasena upanissayapaccayatāvasena. <span class="bld">Ekasseva nayassā</span>ti kusalākusalesu avijjāmūlakassa, vipākesu kusalākusalamūlakassāti evaṃ ekasseva nayassa vasena. <span class="bld">Dhammapaccayabhede</span>ti dhammassa paccayabhūtassa, paccayuppannassa vā paccayabhāvena bhedeti imamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘avijjādīna’’</span>ntiādiṃ vatvā puna tameva <span class="bld">‘‘taṃtaṃcittuppādā’’</span>tiādinā pakārantarena vibhāveti.</p>
- <p class="centered">Kusalamūlakavipākaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Paṭiccasamuppādavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">7. Satipaṭṭhānavibhaṅgo</p>
- <p class="title">1. Suttantabhājanīyaṃ</p>
- <p class="subhead">Uddesavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para355"></a><span class="paranum">355</span>. Samānasaddavacanīyānaṃ <a name="M0.0150"></a> atthānaṃ uddharaṇaṃ <span class="bld">atthuddhāro</span>. So yasmā saddatthavicāro na hoti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘na idha…pe… atthadassana’’nti. Pa-saddo padhānatthadīpako </span>‘‘paṇītā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. tikamātikā 14) viya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anavassutatā</span> anupakiliṭṭhatā. Tenāha <span class="bld">‘‘tadubhayavītivattatā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhusatthaṃ pakkhandana</span>nti bhusatthavisiṭṭhaṃ pakkhandanaṃ anupavisanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Assādassā</span>ti taṇhāya. ‘‘Niccaṃ attā’’ti abhinivesavatthutāya diṭṭhiyā visesakāraṇānaṃ cittadhammānaṃ taṇhāyapi vatthubhāvato visesaggahaṇaṃ, tathā kāyavedanānaṃ diṭṭhiyāpi vatthubhāvasambhavato <span class="bld">‘‘visesenā’’</span>ti vuttaṃ. Sarāgavītarāgādivibhāgadvayavaseneva cittānupassanāya vuttattā taṃ <span class="bld">‘‘nātipabhedagata’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Dhammā</span>ti idha saññāsaṅkhārakkhandhā adhippetā, saṅkhārakkhandho ca phassādivasena anekabhedoti dhammānupassanā <span class="bld">‘‘atipabhedagatā’’</span>ti vuttā. Sarāgādivibhāgavasena soḷasabhedattā vā cittānupassanā nātipabhedagatā vuttā, sutte āgatanayena nīvaraṇādivasena anekabhedattā dhammānupassanā atipabhedagatā vuttā. ‘‘Visuddhimaggoti <a name="V0.0147"></a> vuttānī’’ti ānetvā yojetabbaṃ. Tā anupassanā etesanti <span class="bld">tadanupassanā,</span> cittadhammānupassino puggalā, tesaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tattha ‘‘asubhabhāvadassanenā’’ti yathāṭhitavasenāpi yojanā labbhateva. <span class="bld">Bhavoghassa vedanā vatthu</span> bhavassādabhāvato. <span class="bld">Niccaggahaṇavasenā</span>ti attābhinivesavisiṭṭhassa niccaggahaṇassa vasena. Tathā hi vuttaṃ <span class="bld">‘‘sassatassa attano’’</span>ti. Oghesu vuttanayā eva yogāsavesupi yojanā atthato abhinnattāti te na gahitā. <span class="bld">Niccaggahaṇavasenā</span>ti <a name="M0.0151"></a> attābhinivesavisiṭṭhassa niccaggahaṇassa vasena. Paṭhamoghatatiyacatutthaganthayojanāyaṃ vuttanayeneva kāyacittadhammānaṃ itarupādānavatthutā gahetabbāti vedanāya diṭṭhupādānavatthutā dassitā. Tathā kāyavedanānaṃ chandadosāgativatthutā kāmoghabyāpādakāyaganthavatthutāvacanena vuttāti. Tenāha <span class="bld">‘‘avuttānaṃ vuttanayena vatthubhāvo yojetabbo’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhāraṇatā</span> asammussanatā, anussaraṇameva vā. <span class="bld">Ekatte</span>ti ekasabhāve nissaraṇādivasena. <span class="bld">Samāgamo</span> sacchikiriyā. <span class="bld">Satipaṭṭhānasabhāvo</span> sammāsatitā niyyānasatitā samānabhāgatā ekajātitā sabhāgatā. <span class="bld">Purimasmi</span>nti ‘‘ekatte nibbāne samāgamo ekattasamosaraṇa’’nti etasmiṃ atthe. <span class="bld">Visu</span>nti nānāatthadvayabhāvena. Tadeva gamanaṃ samosaraṇanti satisaddatthantarābhāvā…pe… ekabhāvassāti yojetabbaṃ. <span class="bld">Satisaddatthavasena avuccamāne</span>ti ‘‘eko satipaṭṭhānasabhāvo ekatta’’ntiādinā avuccamāne, ‘‘ekatte nibbāne samāgamo ekattasamosaraṇa’’nti evaṃ vuccamāneti attho. <span class="bld">Dhāraṇatāva satī</span>ti ‘‘saraṇatā’’ti (dha. sa. 14) vuttadhāraṇatā eva satīti katvā. <span class="bld">Satisaddatthantarābhāvā</span>ti satisaṅkhātassa saraṇekattasamosaraṇasaddatthato aññassa atthassa abhāvā. <span class="bld">Purima</span>nti saraṇapadaṃ. <span class="bld">Nibbānasamosaraṇepī</span>ti yathāvutte dutiye atthe saraṇekattasamosaraṇapadāni sahitāneva satipaṭṭhānekabhāvassa ñāpakāni, evaṃ nibbānasamosaraṇepi ‘‘ekatte nibbāne samāgamo ekattasamosaraṇa’’nti etasmimpi atthe sati…pe… kāraṇāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ānāpānapabbādīna</span>nti ānāpānapabbairiyāpathacatusampajañña koṭṭhāsa dhātumanasikāranavasivathikapabbānīti etesaṃ. Imesu pana yasmā kesuci devānaṃ kammaṭṭhānaṃ na ijjhati, tasmā tāni anāmasitvā yadipi koṭṭhāsadhātumanasikāravasenevettha desanā pavattā, desanantare <a name="V0.0148"></a> pana āgataṃ anavasesaṃ kāyānupassanāvibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘cuddasavidhena kāyānupassanaṃ bhāvetvā’’ti (vibha. aṭṭha. 355) vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘mahāsatipaṭṭhānasutte vuttāna’’</span>nti. <span class="bld">‘‘Tathā’’</span>ti iminā ‘‘mahāsatipaṭṭhānasutte (dī. ni. 2.382) vuttāna’’nti imameva upasaṃharati. <span class="bld">Pañcavidhenā</span>ti nīvaraṇaupādānakkhandhāyatanabojjhaṅgaariyasaccānaṃ vasena pañcadhā. <span class="bld">Bhāvanānubhāvo</span> ariyamaggaggahaṇasamatthatā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃniyamato</span>ti <a name="M0.0152"></a> tassā kāyānupassanādipaṭipattiyā niyamato. Tassā bhikkhubhāve niyate sāpi bhikkhubhāve niyatāyeva nāma hoti.</p>
- <p class="subhead">Kāyānupassanāuddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etthā</span>ti kāye. Avayavā assa atthīti avayavī, samudāyo, samūhoti attho, so pana avayavavinimuttaṃ drabyantaranti gāho laddhi <span class="bld">avayavīgāho</span>. Hatthapādādiaṅgulinakhādiaṅgapaccaṅge sannivesavisiṭṭhe upādāya yāyaṃ aṅgapaccaṅgasamaññā ceva kāyasamaññā ca, taṃ atikkamitvā itthipurisarathaghaṭādidrabyantiparikappanaṃ <span class="bld">samaññātidhāvanaṃ</span>. Atha vā yathāvuttasamaññaṃ atikkamitvā pakatiādidrabyādijīvādikāyādipadatthantaraparikappanaṃ <span class="bld">samaññātidhāvanaṃ</span>. Niccasārādigāhabhūto abhiniveso <span class="bld">sārādānābhiniveso</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na taṃ diṭṭha</span>nti taṃ itthipurisādi diṭṭhaṃ na hoti. Diṭṭhaṃ vā itthipurisādi na hotīti yojanā. <span class="bld">Yathāvutta</span>nti kesādibhūtupādāyasamūhasaṅkhātaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kesādipathavi</span>nti kesādisaññitaṃ sasambhārapathaviṃ. <span class="bld">Pubbāpariyabhāvenā</span>ti santānavasena. <span class="bld">Aññatthā</span>ti ‘‘āpokāya’’nti evamādīsu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ajjhattabahiddhā</span>ti saparasantāne kāyo vuttoti. <span class="bld">‘‘Kāyo’’</span>ti cettha sammasanupagā rūpadhammā adhippetāti āha <span class="bld">‘‘ajjhattabahiddhādhammāna’’</span>nti. Ghaṭitaṃ ekābaddhaṃ ārammaṇaṃ <span class="bld">ghaṭitārammaṇaṃ,</span> ekārammaṇabhūtanti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘ekato ārammaṇabhāvo natthī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Antoolīyanā</span> <a name="V0.0149"></a> antosaṅkoco antarāvosānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dvīhī</span>ti abhijjhāvinayadomanassavinayehi.</p>
- <p class="bodytext">Sati ca sampajaññañca <span class="bld">satisampajaññaṃ,</span> tena. <span class="bld">Etena</span> karaṇabhūtena. Vipakkhadhammehi anantaritattā <span class="bld">avicchinnassa</span>. <span class="bld">Tassa</span> sabbatthikakammaṭṭhānassa.</p>
- <p class="centered">Kāyānupassanāuddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Vedanānupassanādiuddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sukhādīna</span>nti <a name="M0.0153"></a> sukhadukkhādukkhamasukhānaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Rūpādiārammaṇanānattabhedānaṃ vasena yojetabbanti sambandho. Tathā ca sesesupi. <span class="bld">Savatthukāvatthukādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena hīnādiyoniādibhedaṃ saṅgaṇhāti. Visuṃ visuṃ na vattabbanti codanaṃ dassetīti yojanā. <span class="bld">Ekatthā</span>ti kāyādīsu ekasmiṃ. <span class="bld">Purimacodanāyā</span>ti ‘‘pubbe pahīnattā puna pahānaṃ na vattabba’’nti codanāya. <span class="bld">Pahīna</span>nti vikkhambhitaṃ. <span class="bld">Paṭipakkhabhāvanāyā</span>ti maggabhāvanāya. <span class="bld">Ubhayatthā</span>ti ubhayacodanāya. <span class="bld">Ubhaya</span>nti parihāradvayaṃ. Yasmā purimacodanāya nānāpuggalaparihāro, nānācittakkhaṇikaparihāro ca sambhavati, dutiyacodanāya pana nānācittakkhaṇikaparihāroyeva, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘sambhavato yojetabba’’</span>nti. Maggasatipaṭṭhānabhāvanaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti sabbesu kāyādīsu.</p>
- <p class="centered">Vedanānupassanādiuddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Kāyānupassanāniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para356"></a><span class="paranum">356</span>. <span class="bld">Ajjhattādī</span>ti <a name="V0.0150"></a> <span class="bld">ādi</span>-saddena idha vuttā bahiddhāajjhattabahiddhāanupassanappakārā viya mahāsatipaṭṭhānasutte vuttā samudayadhammānupassiādianupassanappakārāpi kāyānupassanābhāvato gahitā icceva veditabbaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti ajjhattādianupassanāyaṃ. <span class="bld">Cuddasa pakārā</span> mahāsatipaṭṭhānasutte āgatacuddasappakārādike apekkhitvā idha vuttā. Ajjhattādippakāro eko pakāroti āha <span class="bld">‘‘ekappakāraniddesenā’’</span>ti. <span class="bld">Bāhiresū</span>ti ekaccesu aññatitthiyesu. Tesampi hi ānāpānādivasena samathapakkhikā kāyānupassanā sambhavati. Tenāha <span class="bld">‘‘ekadesasambhavato’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Tacassa ca atacaparicchinnatā tacena aparicchinnatā atthīti yojanā. ‘‘Dīghabāhu naccatū’’tiādīsu viya aññapadatthepi samāse avayavapadatthasaṅgaho labbhatevāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘kāyekadesabhūto taco gahito evā’’</span>ti. Tacapaṭibaddhānaṃ nakhadantanhārumaṃsānaṃ, tacapaṭibaddhānaṃ tadanuppaviṭṭhamūlānaṃ kesalomānaṃ, tappaṭibaddhapaṭibaddhānaṃ itaresaṃ samūhabhūto sabbo kāyo <a name="M0.0154"></a> ‘‘tacapariyanto’’tveva vuttoti dassento <span class="bld">‘‘tappaṭibaddhā’’</span>tiādimāha. Atthi kesā, atthi lomāti sambandho. Tattha <span class="bld">atthī</span>ti puthuttavācī ekaṃ nipātapadaṃ, na kiriyāpadaṃ. Kiriyāpadatte hi santīti vattabbaṃ siyā, vacanavipallāsena vā vuttanti.</p>
- <p class="bodytext">Kammaṭṭhānassa vācuggatakaraṇādinā uggaṇhanaṃ <span class="bld">uggaho</span>. Koṭṭhāsapāḷiyā hi vācuggatakaraṇaṃ, manasikiriyāya kesādīnaṃ vaṇṇādito upadhāraṇassa ca paguṇabhāvāpādanaṃ idha uggaho. Yena pana nayena yogāvacaro tattha kusalo hoti, so <span class="bld">vidhī</span>ti vutto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Purimehī</span>ti purimapurimehi pañcakachakkehi sambandho vutto. ‘‘Maṃsaṃ…pe… vakka’’nti hi anulomato vakkapañcakassa puna ‘‘vakkaṃ…pe… kesā’’ti vakkapañcakassa, tacapañcakassa ca paṭilomato sajjhāyakkamo sambandho dassito. Svāyaṃ sajjhāyoti sambandho. <span class="bld">Visuṃ tipañcāha</span>nti anulomato pañcāhaṃ, paṭilomato pañcāhaṃ, anulomapaṭilomato pañcāhanti evaṃ pañcakachakkesu paccekaṃ tipañcāhaṃ. <span class="bld">Purimehi ekato tipañcāha</span>nti tacapañcakādīhi saddhiṃ anulomato vakkapañcakādīni ekajjhaṃ katvā vuttanayeneva tipañcāhaṃ<a name="V0.0151"></a>. <span class="bld">Ādiantadassanavasenā</span>tiādibhūtassa anulomato sajjhāyassa, anulomapaṭilomato sajjhāye antabhūtassa paṭilomato sajjhāyassa dassanavasena. Tenāha <span class="bld">‘‘anuloma…pe… antimo’’</span>ti. <span class="bld">Etampī</span>ti yadidaṃ purimehi saddhiṃ pacchimassa pañcakādino ekato sajjhāyakaraṇaṃ, pañcakādīnaṃ paccekaṃ anulomādinā sajjhāyappakārato añño sajjhāyappakāro esoti attho. Dvinnaṃ hatthānaṃ ekamukhā aññamaññasambandhā ṭhapitā aṅguliyo idha hatthasaṅkhalikāti adhippetāti āha <span class="bld">‘‘aṅgulipantī’’</span>ti. <span class="bld">Asubhalakkhaṇaṃ</span> kesādīnaṃ paṭikkūlabhāvo. Thaddhādibhāvo <span class="bld">dhātulakkhaṇaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Attano koṭṭhāso, samāno vā koṭṭhāso sakoṭṭhāso, tattha bhavo <span class="bld">sakoṭṭhāsiko,</span> kammaṭṭhānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyānupassanaṃ hitvā</span>ti asubhato vā dhātuto anupassanaṃ manasikāraṃ akatvā. Pubbe viya pariyantatālañca āditālañca agantvā.</p>
- <p class="bodytext">Samādhānādivisesayogena adhikaṃ cittanti <span class="bld">adhicittaṃ</span>. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘samathavipassanācitta’’</span>nti. <span class="bld">Manasikaraṇaṃ citta</span>nti ekantaṃ samādhinimittasseva samannāhārakaṃ <a name="M0.0155"></a> cittaṃ. Vikkhepavasena cittassa nānārammaṇe visaṭappavatti idha pabhañjanaṃ, samādhānena tadabhāvato <span class="bld">na ca pabhañjanasabhāvaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sakkhibhavanatā</span> paccakkhakāritā. <span class="bld">Pubbahetādike</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena tadanurūpamanasikārānuyogādiṃ saṅgaṇhāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samappavatta</span>nti līnuddhaccarahitaṃ. <span class="bld">Tathāpavattiyā</span>ti majjhimasamathanimittaṃ paṭipattiyā, tattha ca pakkhandanena siddhāya yathāvuttasamappavattiyā. <span class="bld">Paññāya tosetī</span>ti yāyaṃ tattha jātānaṃ dhammānaṃ anativattanā, indriyānaṃ ekarasatā, tadupagavīriyavāhanā, āsevanāti imāsaṃ sādhikā bhāvanāpaññā, tāya adhicittaṃ toseti pahaṭṭhaṃ karoti. Yathāvuttavisesasiddhiyāva hi taṃsādhikāya paññāya taṃ cittaṃ sampahaṃsitaṃ nāma hoti. Evaṃ sampahaṃsanto ca yasmā sabbaso paribandhavisodhanena paññāya cittaṃ vodāpetīti ca vuccati, tasmā <span class="bld">‘‘samuttejeti cā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Nirassāda</span>nti <a name="V0.0152"></a> pubbenāparaṃ visesālābhena bhāvanārasavirahitaṃ. <span class="bld">Sampahaṃsetī</span>ti bhāvanāya cittaṃ sammā pahāseti pamodeti. <span class="bld">Samuttejetī</span>ti sammā tattha uttejeti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āsayo</span> pavattiṭṭhānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vavatthitata</span>nti asaṃkiṇṇataṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anto</span>ti abbhantare koṭṭhāse. <span class="bld">Sukhuma</span>nti sukhumanhāruādiṃ sandhāya vadati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tālapaṭṭikā</span> tālapattavilivehi katakaṭasārako.</p>
- <p class="bodytext">Gaṇanāya <span class="bld">mattā</span>-saddo katipayehi ūnabhāvadīpanatthaṃ vuccati. Dantaṭṭhivajjitāni tīhi ūnāni tīṇi aṭṭhisatāni. Tasmā <span class="bld">‘‘timattānī’’</span>ti vuttaṃ. Yaṃ pana visuddhimagge ‘‘atirekatisataaṭṭhikasamussaya’’nti (visuddhi. 1.122) vuttaṃ, taṃ dantaṭṭhīnipi gahetvā sabbasaṅgāhikanayena vuttaṃ. ‘‘Gopphakaṭṭhikādīni avuttānī’’ti na vattabbaṃ ‘‘ekekasmiṃ pāde dve gopphakaṭṭhīnī’’ti vuttattā, ‘‘ānisadaṭṭhiādīnī’’ti pana vattabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tena aṭṭhinā</span>ti ūruṭṭhinā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Marumpehī</span>ti marumpacuṇṇehi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Susamāhitacittena</span> <a name="M0.0156"></a> hetubhūtena. <span class="bld">Nānārammaṇavipphandanavirahenā</span>ti nānārammaṇabhāvena vipphandanaṃ nānārammaṇavipphandanaṃ, tena virahena. <span class="bld">Anatikkantapītisukhassa</span> jhānacittassa. Taṃsamaṅgīpuggalassa vā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭikkūladhātuvaṇṇavisesa</span>nti paṭikkūlavisesaṃ, dhātuvisesaṃ, vaṇṇakasiṇavisesaṃ. Vakkapañcakādīsu pañcasu visuṃ, heṭṭhimehi ekato ca sajjhāye channaṃ channaṃ pañcāhānaṃ vasena pañca <a name="V0.0153"></a> māsā paripuṇṇā labbhanti, tacapañcake pana visuṃ tipañcāhamevāti āha <span class="bld">‘‘addhamāse ūnepī’’</span>ti. <span class="bld">Māsantaragamanaṃ</span> sajjhāyassa sattamādimāsagamanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yamenta</span>nti bandhentaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Nīlaṃ pīta’’ntiādinā saṅghāṭe nīlādivavatthānaṃ taṃnissayattā mahābhūte upādāyāti āha <span class="bld">‘‘mahābhūtaṃ…pe… duggandhantiādinā’’</span>ti. Upādāyarūpaṃ mahābhūtena paricchinnanti yojanā. <span class="bld">Tassā</span>ti upādārūpassa. <span class="bld">Tato</span>ti mahābhūtato. Chāyāya ātapapaccayabhāvo ātapo paccayo etissāti, ātapassa chāyāya uppādakabhāvo <span class="bld">chāyātapānaṃ ātapapaccayachāyuppādakabhāvo</span>. Tena uppādetabbauppādakabhāvo aññamaññaparicchedakatāti dasseti. <span class="bld">Āyatanāni ca dvārāni cā</span>ti dvādasāyatanāni, tadekadesabhūtāni dvārāni ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sappaccayabhāvā</span>ti sappaccayattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathāvuttena ākārenā</span>ti ‘‘iti idaṃ sattavidhaṃ uggahakosallaṃ suggahitaṃ katvā’’tiādinā (vibha. aṭṭha. 356), ‘‘imaṃ pana kammaṭṭhānaṃ bhāvetvā arahattaṃ pāpuṇitukāmenā’’tiādinā (vibha. aṭṭha. 356) vā vuttappakārena vidhinā. ‘‘Avisesato pana sādhāraṇavasena evaṃ veditabbā’’ti, ‘‘ito paṭṭhāyā’’ti ca vadanti. <span class="bld">Vaṇṇādimukhenā</span>ti vaṇṇapaṭikkūlasuññatāmukhena. <span class="bld">Upaṭṭhāna</span>nti kammaṭṭhānassa upaṭṭhānaṃ, yo uggahoti vutto. <span class="bld">Etthā</span>ti catukkapañcakajjhānapaṭhamajjhānavipassanāsu ekasmiṃ sandhīyati. Kena? Kammaṭṭhānamanasikāreneva, tasmā uggahova sandhi <span class="bld">uggahasandhī</span>ti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uṭṭhānakaṃ</span> uppajjanakaṃ. Sātirekāni cha ambaṇāni <span class="bld">kumbhaṃ</span>. <span class="bld">Tato</span>ti mukhadhovanakhādanabhojanakiccato. <span class="bld">Nivattatī</span>ti arahattādhigamena accantanivattivasena nivattati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kammamevā</span>ti <a name="M0.0157"></a> manasikārakammameva. <span class="bld">Ārammaṇa</span>nti pubbabhāgabhāvanārammaṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tathā</span>ti vanamakkaṭo viya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Eka</span>nti <a name="V0.0154"></a> ekaṃ koṭṭhāsaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sattagahaṇarahite</span>ti sattapaññattimpi anāmasitvā desitattā vuttaṃ. Sasantānatāya ahaṃkāravatthumhi appahīnamānassa pahīnākāraṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘viddhastāhaṃkāre’’</span>ti. <span class="bld">Tatthā</span>ti parassa kāye.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para357"></a><span class="paranum">357</span>. <span class="bld">Ādimhi sevanā</span> manasikārassa uppādanā ārambho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para362"></a><span class="paranum">362</span>. <span class="bld">Gamitā</span>ti vigamitā.</p>
- <p class="centered">Kāyānupassanāniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Vedanānupassanāniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para363"></a><span class="paranum">363</span>. <span class="bld">Sampajānassā</span>ti sammā pakārehi jānantassa, vatthārammaṇehi saddhiṃ sukhasāmisādippakārehi aviparītaṃ vedanaṃ jānantassāti attho. Pubbabhāgabhāvanā vohārānusāreneva pavattatīti āha <span class="bld">‘‘vohāramattenā’’</span>ti. <span class="bld">Vedayāmī</span>ti ‘‘ahaṃ vedayāmī’’ti attupanāyikā vuttāti, pariññātavedanopi vā uppannāya sukhavedanāya lokavohārena ‘‘sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’’ti jānāti, voharati ca, pageva itaro. Tenāha <span class="bld">‘‘vohāramattena vutta’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ubhaya</span>nti vīriyasamādhiṃ. <span class="bld">Saha yojetvā</span>ti samadhurakiccato anūnādhikaṃ katvā. Atthadhammādīsu sammohaviddhaṃsanavasena pavattā maggapaññā <span class="bld">eva lokuttarapaṭisambhidā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Vaṇṇamukhādīsu <span class="bld">tīsupi mukhesu. Pariggahassā</span>ti arūpapariggahassa. ‘‘Vatthu nāma karajakāyo’’ti vacanena nivattitaṃ dassento <span class="bld">‘‘na cakkhādīni cha vatthūnī’’</span>ti āha. Aññamaññupatthambhena <a name="V0.0155"></a> ṭhitesu dvīsu naḷakalāpesu ekassa itarapaṭibaddhaṭṭhititā viya nāmakāyassa rūpakāyapaṭibaddhavuttitādassanañhetaṃ nissayapaccayavisesadassananti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tesa</span>nti <a name="M0.0158"></a> yesaṃ phassaviññāṇāni pākaṭāni, tesaṃ. <span class="bld">Aññesa</span>nti tato aññesaṃ, yesaṃ phassaviññāṇāni na pākaṭāni. Sukhadukkhavedanānaṃ suvibhūtavuttitāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘sabbesaṃ vineyyānaṃ vedanā pākaṭā’’</span>ti. <span class="bld">Vilāpetvā vilāpetvā</span>ti suvisuddhaṃ navanītaṃ vilāpetvā sītibhūtaṃ atisītale udake pakkhipitvā patthinnaṃ ṭhitaṃ matthetvā paripiṇḍetvā puna vilāpetvāti satavāraṃ evaṃ katvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthāpī</span>ti yattha arūpakammaṭṭhānaṃ eva…pe… dassitaṃ, tatthāpi. Yesu suttesu tadantogadhaṃ rūpakammaṭṭhānanti yojanā.</p>
- <p class="centered">Vedanānupassanāniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Cittānupassanāniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para365"></a><span class="paranum">365</span>. Kilesasampayuttānaṃ na visuddhatā hotīti sambandho. <span class="bld">Itarehipī</span>ti attanā sampayuttakilesato itarehipi asampayuttehi. <span class="bld">Visuṃ vacana</span>nti aññākusalato visuṃ katvā vacanaṃ. <span class="bld">Visiṭṭhaggahaṇa</span>nti visiṭṭhatāgahaṇaṃ, āveṇikasamohatādassananti attho, yato tadubhayaṃ momūhacittanti vuccati.</p>
- <p class="centered">Cittānupassanāniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Dhammānupassanāniddeso</p>
- <p class="subhead">Ka. nīvaraṇapabbavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para367"></a><span class="paranum">367</span>. Ekasmiṃ <a name="V0.0156"></a> yuge baddhagoṇānaṃ viya ekato pavatti <span class="bld">yuganaddhatā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gahaṇākārenā</span>ti asubhepi ārammaṇe ‘‘subha’’nti gahaṇākārena. <span class="bld">Nimittanti cā</span>ti subhanimittanti ca vuccatīti yojanā. Ekaṃsena sattā attano attano hitasukhameva āsīsantīti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘ākaṅkhitassa hitasukhassā’’</span>ti. <span class="bld">Anupāyo</span> eva ca hitavisiṭṭhassa sukhassa ayonisomanasikāro, ākaṅkhitassa vā yathādhippetassa hitasukhassa <span class="bld">anupāyabhūto</span>. Avijjandhā hi tādisepi pavattantīti. <span class="bld">Nipphādetabbe</span>ti <a name="M0.0159"></a> ayonisomanasikārena nibbattetabbe kāmacchandeti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tadanukūlattā</span>ti tesaṃ asubhe ‘‘subha’’nti, ‘‘asubha’’nti ca pavattānaṃ ayonisomanasikārayonisomanasikārānaṃ anukūlattā. Rūpādīsu aniccādiabhinivesassa, aniccasaññādīnañca yathāvuttamanasikārūpanissayatā tadanukūlatā.</p>
- <p class="bodytext">Āhāre paṭikkūlasaññaṃ so uppādetīti sambandho. <span class="bld">Tabbipariṇāmassā</span>ti bhojanapariṇāmassa nissandādikassa. <span class="bld">Tadādhārassā</span>ti udarassa, kāyasseva vā. <span class="bld">So</span>ti bhojanemattaññū. Suttantapariyāyena kāmarāgo ‘‘kāmacchandanīvaraṇa’’nti vuccatīti āha <span class="bld">‘‘abhidhammapariyāyenā’’</span>ti. Abhidhamme hi ‘‘nīvaraṇaṃ dhammaṃ paṭicca nīvaraṇo dhammo uppajjati napurejātapaccayā’’ti (paṭṭhā. 3.8.8) etassa vibhaṅge ‘‘arūpe kāmacchandanīvaraṇaṃ paṭicca thinamiddhanīvaraṇaṃ uddhaccanīvaraṇaṃ avijjānīvaraṇaṃ uppajjatī’’tiādivacanato bhavarāgopi kāmacchandanīvaraṇaṃ vuttanti viññāyati. Tenāha <span class="bld">‘‘sabbopi lobho kāmacchandanīvaraṇa’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sīmābhede kate</span>ti attādimariyādāya bhinnāya, attādīsu sabbattha ekarūpāya mettābhāvanāyāti attho. <span class="bld">Vihārādiuddesarahita</span>nti vihārādipadesaparicchedarahitaṃ. <span class="bld">Uggahitāya</span> mettāya. <span class="bld">Aṭṭhavīsatividhā</span>ti itthiādivasena sattavidhā paccekaṃ averādīhi yojanāvasena aṭṭhavīsatividhā. <span class="bld">Sattādiitthiādiaverādiyogenā</span>ti ettha sattādiaverādiyogena vīsati, itthiādiaverādiyogena <a name="V0.0157"></a> aṭṭhavīsatīti aṭṭhacattārīsaṃ ekissā disāya. Tathā sesadisāsupīti sabbā saṅgahetvā āha <span class="bld">‘‘asītādhikacatusatappabhedā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Katākatānusocanañca na hotīti yojanā. ‘‘Bahukaṃ sutaṃ hoti suttaṃ geyya’’ntiādivacanato (a. ni. 4.6) bahussutatā navaṅgassa sāsanassa vasena veditabbā, na vinayamattassevāti vuḍḍhataṃ pana anapekkhitvā icceva vuttaṃ, na bahussutatañcāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tiṭṭhati</span> anuppannā vicikicchā <span class="bld">ettha</span> etesu ‘‘ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhāna’’ntiādikāya (ma. ni. 1.18; sa. ni. 2.20) pavattiyā anekabhedesu purimuppannesu vicikicchādhammesūti te <span class="bld">ṭhānīyā</span> vuttā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭhavatthukāpī</span>ti <a name="M0.0160"></a> na kevalaṃ soḷasavatthukā, nāpi ratanattayavatthukā ca, atha kho aṭṭhavatthukāpi. Ratanattaye saṃsayāpannassa sikkhādīsu kaṅkhāsambhavato, tattha nibbematikassa tadabhāvato ca sesavicikicchānaṃ ratanattayavicikicchāmūlikatā daṭṭhabbā. <span class="bld">Anupavisanaṃ</span> ‘‘evameta’’nti saddahanavasena ārammaṇassa pakkhandanaṃ.</p>
- <p class="centered">Nīvaraṇapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Kha. bojjhaṅgapabbavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tenā</span>ti atthasannissitaggahaṇena.</p>
- <p class="bodytext">Paccayavasena dubbalabhāvo <span class="bld">mandatā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Pabbatapadesavanagahanantaritopi gāmo na dūre, pabbataṃ parikkhipitvā gantabbatāya āvāso araññalakkhaṇūpeto, tasmā maṃsasoteneva assosīti vadanti.</p>
- <p class="bodytext">Sampattihetutāya <a name="V0.0158"></a> pasādo sinehapariyāyena vutto.</p>
- <p class="bodytext">Indriyānaṃ tikkhabhāvāpādanaṃ <span class="bld">tejanaṃ</span>. <span class="bld">Tosanaṃ</span> pamodanaṃ.</p>
- <p class="centered">Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samathavipassanāvasena</span> paṭhamassa satipaṭṭhānassa, <span class="bld">suddhavipassanāvasena</span> itaresaṃ. <span class="bld">Āgamanavasena vuttaṃ</span> aññathā maggasammāsatiyā kathaṃ kāyārammaṇatā siyāti adhippāyo. <span class="bld">Kāyānupassiādīnaṃ</span> catubbidhānaṃ puggalānaṃ vuttānaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘na hi sakkā ekassa…pe… vattu’’</span>nti. <span class="bld">Anekasatisambhavāvabodhapasaṅgā</span>ti ekacittuppādena anekissā satiyā sambhavassa, sati ca tasmiṃ anekāvabodhassa ca āpajjanato. <span class="bld">Sakiccaparicchinne</span>ti attano kiccavisesavisiṭṭhe. <span class="bld">Dhammabhedenā</span>ti ārammaṇabhedavisiṭṭhena dhammavisesena. <span class="bld">Na dhammassa dhammo kicca</span>nti ekassa dhammassa aññadhammo kiccaṃ nāma na hoti tadabhāvato. <span class="bld">Dhammabhedena</span> dhammassa vibhāgena. <span class="bld">Tassa bhedo</span>ti tassa kiccassa bhedo natthi. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā nayidha dhammassa vibhāgena kiccabhedo icchito, kiccabhedena <a name="M0.0161"></a> pana dhammavibhāgo icchito, tasmā. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘ekāvā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="centered">Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para374"></a><span class="paranum">374</span>. <span class="bld">‘‘Kāye kāyānupassī’’</span>ti idaṃ puggalādhiṭṭhānena satipaṭṭhānavisesanaṃ, tañca āgamanasiddhaṃ, aññathā tassa asambhavatoti āha <span class="bld">‘‘āgamanavasena…pe… desetvā’’</span>ti. <span class="bld">Puggalaṃ anāmasitvā</span>ti ‘‘kāye kāyānupassī’’ti evaṃ puggalaṃ aggahetvā. Tathā anāmasanato eva <span class="bld">āgamanavisesanaṃ akatvā</span>. <span class="bld">Nayadvaye</span>ti anupassanānayo, suddhikanayoti etasmiṃ nayadvaye.</p>
- <p class="centered">Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Satipaṭṭhānavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">8. Sammappadhānavibhaṅgo</p>
- <p class="title">1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para390"></a><span class="paranum">390</span>. Kāraṇasaddo <a name="M0.0162"></a><a name="V0.0159"></a> yuttivācako ‘‘sabbametaṃ akāraṇaṃ vadatī’’tiādīsu viya, tasmā <span class="bld">kāraṇappadhānā</span>ti yuttippadhānā, anuppannapāpakānuppādanādikiriyāya anurūpappadhānāti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo. Anuppannapāpakādīnaṃ anuppādādi <span class="bld">anuppannapāpakānuppādādi</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para391"></a><span class="paranum">391</span>. <span class="bld">‘‘Na añño dhammo</span>ti yathā taṇhāyanamicchābhinivesavāyamanasabhāvānaṃ taṇhādīnaṃ chandapariyāyo aññadhammo nāma hoti kattukamyatāsaṅkhātassa chandaniyassa tesu abhāvā, dhammacchando pana taṃsabhāvattā aññadhammo na hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘dhammacchandoti sabhāvacchando’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para406"></a><span class="paranum">406</span>. <span class="bld">Aṭṭhakathāya</span>nti porāṇaṭṭhakathāyaṃ. <span class="bld">Vaṭṭānatthasaṃvattanato</span>ti saṃsāradukkhasambhavato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na sakkontīti āha</span> ‘‘santāya samāpattiyā parihīnā brahmacariyavāse santhambhituṃ na sakkontī’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha duvidhāyāti yojetabbaṃ. <span class="bld">Uppannāyevā</span>ti uppannapubbā eva uppajjanti samudācārādivasena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbāsu avatthāsū</span>ti pakatattādiavatthāsu. Pakatattāvatthena hi sabbena sabbaṃ tāni na caritabbāni. Itarāvatthena ca tadavatthāya tāni tāniyeva caritabbāni. <span class="bld">Vattabbantiādīnī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena <a name="V0.0160"></a> ‘‘na ekacchanne anāvāse vatthabbaṃ, na ekacchanne āvāse vā anāvāse vā vatthabbaṃ, na ekāsane nisīditabbaṃ, na nīce āsane nisinne ucce āsane nisīditabbaṃ, na chamāyaṃ nisinne āsane nisīditabbaṃ, na ekacaṅkame caṅkamitabbaṃ, na nīce caṅkame caṅkamante ucce caṅkame caṅkamitabbaṃ, na chamāyaṃ caṅkamante caṅkame caṅkamitabba’’nti imāni saṅgaṇhāti. <span class="bld">Tesa</span>nti pārivāsikavuḍḍhatarādīnaṃ vasena. <span class="bld">Sampiṇḍetvā</span>ti saṅkaḍḍhitvā. <span class="bld">Ekekaṃ katvā</span>ti navāpi ekamekaṃ <a name="M0.0163"></a> katvā. ‘‘Abhivādanapaccuṭṭhānañjalikammasāmīcikammaṃ na sāditabbaṃ, āsanābhihāraṃ, seyyābhihāraṃ, pādodakaṃ, pādapīṭhaṃ, pādakathalikaṃ, pattacīvarapaṭiggahaṇaṃ na sāditabba’’nti idaṃ sabbampi asādiyanasāmaññena ekaṃ. <span class="bld">Dasā</span>ti ‘‘na sīlavipattiyā, na ācāravipattiyā, na diṭṭhivipattiyā, na ājīvavipattiyā, na bhikkhū bhikkhūhi bhedetabbā, na gihiddhajo dhāretabbo, na titthiyaddhajo dhāretabbo, na titthiyā sevitabbā, bhikkhū sevitabbā, bhikkhusikkhāya sikkhitabba’’nti (cūḷava. 60) evamāgatā dasa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Kammañcā’’</span>ti paccattavasena vuttaṃ kammaṃ ‘‘avipakkavipākassā’’ti ettha ‘‘kammassā’’ti sāmivacanavasena pariṇāmetvā yojetabbaṃ. Bhūtāpagatuppannanti vuttanti sambandho. <span class="bld">Idhā</span>ti imissā sammohavinodaniyā. ‘‘Evaṃ kate okāse vipāko…pe… uppannoti vuccatī’’ti vadanto <span class="bld">vipākameva vadati</span>. <span class="bld">Tatthā</span>ti aṭṭhasāliniyaṃ. Maggena samucchinnā thāmagatā kāmarāgādayo ‘‘anusayā’’ti vuccantīti āha <span class="bld">‘‘anusayita…pe… maggena pahātabbā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āhatakhīrarukkho viya ārammaṇaṃ,</span> kathaṃ? Nimittaggāhavasena. Tamevatthaṃ vivarati <span class="bld">‘‘adhigata’’</span>ntiādinā. Tattha nimittaggāhavasena ārammaṇassa adhiggahitattā taṃ ārammaṇaṃ anussaritānussaritakkhaṇe kilesuppattihetubhāvena uppattiṭṭhānato adhigatameva nāma hotīti āha <span class="bld">‘‘adhigataṃ nimittaggāhavasenā’’</span>ti, taṃ ārammaṇaṃ pātubhūtakilesanti adhippāyo. Kilesuppattinimittatāya uppattirahaṃ kilesaṃ <span class="bld">‘‘ārammaṇaṃ antogadhakilesa’’</span>nti vuttaṃ. Tañca kho gāhake labbhamānaṃ gahetabbe upacaritvā, yathā nissite labbhamānaṃ nissaye upacaritvā ‘‘mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī’’ti. Idāni upacāraṃ muñcitvā nippariyāyeneva atthaṃ dassento <span class="bld">‘‘nimittaggāha…pe… sadisā’’</span>ti āha. <span class="bld">Vitthāretabba</span>nti ‘‘yathā kiṃ? Sace khīrarukkha’’ntiādinā vitthāretabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tidhā</span>ti <a name="V0.0161"></a> atītādivasena tidhā. <span class="bld">Ābhato</span> upamāvasena. <span class="bld">Appahīnatādassanatthampī</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddena ‘‘tidhā navattabbatādassanatthampī’’ti vuttameva sampiṇḍeti. <span class="bld">Evaṃ maggena pahīnakilesā daṭṭhabbā</span> magge anuppanne uppattirahānampi uppanne sabbena sabbaṃ abhāvato.</p>
- <p class="centered">Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">3. Pañhapucchakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para427"></a><span class="paranum">427</span>. <span class="bld">Vīriyajeṭṭhikāya</span> <a name="M0.0164"></a> <span class="bld">pana maggabhāvanāya na vattabbāni</span> sammappadhānāni <span class="bld">‘‘maggādhipatīnī’’ti vā ‘‘namaggādhipatīnī’’ti vā</span>ti vāti ettha paṭhamassa vīriyantarābhāvo, itarassa itarādhipatino, namaggabhūtavīriyādhipatino ca abhāvo navattabbatāya kāraṇanti imamatthamāha <span class="bld">‘‘maggādhipatīnī’’</span>tiādinā. <span class="bld">Tadā</span>ti vīriyajeṭṭhikamaggabhāvanākāle.</p>
- <p class="centered">Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Sammappadhānavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">9. Iddhipādavibhaṅgo</p>
- <p class="title">1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para431"></a><span class="paranum">431</span>. <span class="bld">Paṭhamo</span> <a name="M0.0165"></a><a name="V0.0162"></a> <span class="bld">kattuattho</span> ‘‘ijjhatīti iddhī’’ti. <span class="bld">Dutiyo karaṇattho</span> ‘‘ijjhanti etāyā’’ti. Pajjitabbā iddhi vuttā ‘‘iddhiṃ pajjanti pāpuṇantī’’ti kattusādhanassa iddhisaddassa karaṇasādhanena pādasaddena samānādhikaraṇatāya asambhavato, ijjhanakassa ca atthassa karaṇabhūtena pādena pajjitabbattā ‘‘iddhi eva pādo’’ti saddayojanā na sambhavatīti imamatthamāha <span class="bld">‘‘na ca…pe… vattu’’</span>nti. <span class="bld">Iddhikiriyākaraṇenā</span>ti ijjhanakiriyāya karaṇabhūtena atthena sādhetabbā ca iddhi pajjitabbāti yojanā. <span class="bld">Dvinnaṃ karaṇāna</span>nti ijjhanapajjanakiriyākaraṇānaṃ iddhipādatthānaṃ. <span class="bld">Na asamānādhikaraṇatā sambhavati</span> paṭisedhadvayaṃ pakatiyaṃ ṭhapetīti. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā paṭhamenatthena samānādhikaraṇasamāso, dutiyena sāmivacanasamāso iddhipādasaddānaṃ na yujjati, tasmā. Yathāvuttā vā paṭhamenatthena samānādhikaraṇasamāsavaseneva yojanā yujjati pādassa pajjamānakoṭṭhāsabhāvato. Dutiyenatthena itarasamāseneva yojanā yujjati pādassa ijjhanakaraṇūpāyabhāvato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kecī</span>ti <span class="bld">dhammasirittheraṃ</span> sandhāya vadati. <span class="bld">Duvidhatthāyā</span>ti nibbattiatthāya, vuddhiatthāya ca. <span class="bld">Visu</span>nti ‘‘iddhi eva pādo iddhipādo’’ti imasmā visuṃ. <span class="bld">Samāsayojanāvasenā</span>ti ‘‘iddhiyā pādo iddhipādo’’ti evaṃ samāsayojanāvasena. <span class="bld">Yathāyutto</span>ti kattukaraṇatthesu yo yo yutto. <span class="bld">Paṭilābhapubbabhāgāna</span>nti visesādhigamataṃpubbabhāgānaṃ yathākkamaṃ kattiddhikaraṇiddhibhāvaṃ sandhāya vuttoti yojanā. Uttaracūḷabhājanīye ‘‘chandoyeva chandiddhipādo, cittameva, vīriyameva, vīmaṃsāva <a name="V0.0163"></a> vīmaṃsiddhipādo’’ti vuttattā āha <span class="bld">‘‘uttaracūḷabhājanīye vā vuttehi chandādīhi iddhipādehī’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext">Chandacittavīmaṃsiddhipādesu tāva yuttaṃ padhānasaṅkhāraggahaṇaṃ apubbattā, vīriyiddhipāde pana kathanti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘vīriyiddhipādaniddese’’</span>tiādi. Yadi dveyeva samannāgamaṅgāni, chandādayo kimatthiyāti āha <span class="bld">‘‘samādhivisesanānī’’</span>ti. <span class="bld">Na idha…pe… vuttā hoti</span> atabbisesanattā. Yadipi <a name="M0.0166"></a> samādhivisesanasamannāgamaṅgadassanatthaṃ dvikkhattuṃ vīriyaṃ āgatanti vuttaṃ, taṃ pana ‘‘vīriyasamādhisamannāgata’’nti ettāvatāpi siddhaṃ hoti. Evaṃ siddhe sati puna vacanaṃ vīriyantarasabbhāvaṃ nu kho dīpetīti kadāci āsaṅkeyyāti tadāsaṅkānivattanatthaṃ <span class="bld">‘‘vīriyañcā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Chandādīhi visiṭṭho</span>ti chandādīnaṃ adhipatipaccayatāvisesena visiṭṭho. Teneva hi chandādimukheneva iddhipādā desitā. Tathā ca vuttaṃ ‘‘chandaṃ ce bhikkhu adhipatiṃ karitvā labhati samādhi’’ntiādi. <span class="bld">Taṃtaṃavassayanavasenā</span>ti tassa tassa chandassa samādhino avassayatāvasena, paccayavisesatāyāti attho. <span class="bld">Upāyatthena…pe… vuttā hoti</span> adhigamūpāyatāpi nissayabhāvoyevāti. <span class="bld">‘‘Tenevā’’</span>tiādinā yathāvuttaṃ chandādīnaṃ iddhipādataṃ pāḷiyāyeva vibhāveti. Tattha <span class="bld">tenevā</span>ti chandādīnaṃyeva upāyatthabhāveneva iddhipādabhāvassa adhippetattā. <span class="bld">Upāyiddhipādadassanatthamevā</span>ti chandādike dhure jeṭṭhake pubbaṅgame katvā nibbattitasamādhi chandādīnaṃ iddhiyā adhigamūpāyatādassanaṃ upāyiddhipādadassanaṃ, tadatthameva ‘‘tathābhūtassa vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho’’ti tattha tattha pāḷiyaṃ nissayiddhipādadassanaṃ kataṃ chandādivisiṭṭhānaṃyeva vedanākkhandhādīnaṃ adhippetattā. Evañcetaṃ sampaṭicchitabbaṃ. <span class="bld">Aññathā</span> kevalaṃ iddhisampayuttānaṃyeva khandhānaṃ vasena iddhipādabhāve gayhamāne <span class="bld">catubbidhatā na hoti</span> visesakāraṇābhāvatoti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para433"></a><span class="paranum">433</span>. <span class="bld">Tosanaṃ</span> satthu ārādhanaṃ, sikkhāya vā. <span class="bld">Thāmabhāvato</span>ti thirabhāvato. Kulāpadese jātimā purissaro hotīti <span class="bld">‘‘pubbaṅgamattā cittassa visiṭṭhajātisadisatā’’</span>ti vuttaṃ. Vicāraṇāpaññāhetukattā mantassa vīmaṃsāsadisatā suviññeyyāvāti na uddhaṭā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Chandādike</span>ti chandasamādhipadhānasaṅkhārā, vīriyacittavīmaṃsāsamādhipadhānasaṅkhārāti ime tayo tayo dhamme. <span class="bld">Abhedato</span> bhedaṃ akatvā abhinditvā iddhibhāvasāmaññena, iddhipādabhāvasāmaññena ca <a name="V0.0164"></a> saṅgaṇhitvā. Tenāha <span class="bld">‘‘sampiṇḍetvā’’</span>ti. Bhedanaṃ vā sambhedanaṃ missīkaraṇanti āha <span class="bld">‘‘amissetvā’’</span>ti. Tathā hi ‘‘sesā pana sampayuttakā cattāro khandhā iddhipādāyevā’’ti (vibha. aṭṭha. 433) iddhiiddhipāde amissetvāpi kathitaṃ. <span class="bld">Visesenā</span>ti bhedena catūsu iddhipādesu asammissabhāvena āveṇikattā. Āveṇikā <a name="M0.0167"></a> hi chandādayo tassa tassa iddhipādassa. <span class="bld">Avisesenā</span>ti abhedena, caturiddhipādasādhāraṇabhāvenāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Chandiddhipādasamādhiddhipādādayo</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena padhānasaṅkhāraṃ, vīriyacittavīmaṃsā ca saṅgaṇhāti. <span class="bld">Pādo</span>ti tehi sampayuttaṃ catukkhandhamāha. ‘‘Chandiddhipāde pavisantī’’tiādinā <span class="bld">visiṭṭhesveva pavesaṃ avatvā</span>. <span class="bld">Catūsū</span>ti chando, samādhi, padhānasaṅkhārā, taṃsampayuttā khandhāti evaṃ catūsu. Chandahetuko, chandādhiko vā samādhi adhippetoti āha <span class="bld">‘‘chandavato ko samādhi na ijjhissatī’’</span>ti. <span class="bld">Itī</span>ti evaṃ anena pakārena, yaṃ samādhibhāvanāmukhaṃ. Samādhibhāvanānuyogena bhāvitā khandhā <span class="bld">samādhibhāvitā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Ye hī’’</span>tiādinā ‘‘abhinavaṃ natthī’’ti saṅkhepato vuttaṃ vivarati. <span class="bld">Tiṇṇa</span>nti chandasamādhipadhānasaṅkhārānaṃ. <span class="bld">Ida</span>nti ‘‘ime hi tayo’’tiādivacanaṃ. <span class="bld">Purimassā</span>ti ‘‘chando samādhī’’tiādivacanassa. <span class="bld">Kāraṇabhāvenā</span>ti sādhanabhāvena. <span class="bld">Tenā</span>ti ‘‘ime hi tayo dhammā’’tiādivacanena. Yasmā chandādayo tayo dhammā aññamaññaṃ, sampayuttakānañca nissayabhāvena pavattanti, tasmā tesampi iddhipādabhāvo vutto. So pana nissayabhāvo sampayogāvinābhāvīti āha <span class="bld">‘‘tadantogadhattā’’</span>ti, sampayuttakantogadhattāti attho. Chandādīnaṃ viya sampayuttakkhandhānaṃ sabhāvato iddhibhāvo natthīti āha <span class="bld">‘‘iddhibhāvapariyāyo atthī’’</span>ti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘sesā sampayuttakā…pe… na attano sabhāvenā’’</span>ti. <span class="bld">Ekadesassā</span>ti chandādīnaṃ. <span class="bld">Catunnampi</span> khandhānaṃ, chandādīnaṃ vā <span class="bld">catunnaṃ. Punapī</span>ti ‘‘sampayuttakā panā’’tiādiṃ sandhāyāha. <span class="bld">Iminā</span> catukkhandhatadekadesānaṃ iddhibhāvadīpanena.</p>
- <p class="bodytext">Pubbe vuttato vacanakkamena aññanti āha <span class="bld">‘‘apubbanti katvā’’</span>ti. Kenaṭṭhena iddhi paṭilābho, kenaṭṭhena pādo pubbabhāgoti yathākkamaṃ yojanā. Yadi patiṭṭhānaṭṭhena pādo, nissayiddhipādoyeva vutto siyā, na upāyiddhipādoti āha <span class="bld">‘‘upāyo cā’’</span>tiādi. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti suttantabhājanīye, abhidhammabhājanīye ca. Tenāha <span class="bld">‘‘suttantabhājanīye hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Samādhivisesanabhāvenā</span>ti <a name="V0.0165"></a> ‘‘chandādhipati, chandahetuko, chandādhiko vā samādhi chandasamādhī’’tiādinā samādhissa visesanabhāvena<a name="M0.0168"></a>. ‘‘Samādhisevanavasenā’’ti ca pāṭho. Tattha <span class="bld">samādhisevanavasenā</span>ti chandādhike adhipatiṃ karitvā samādhissa āsevanavasena. <span class="bld">Upāyabhūtāna</span>nti ‘‘chandavato ce samādhi ijjhati, mayheva ijjhatī’’ti samādhiāsevanāya upāyabhūtānaṃ.</p>
- <p class="centered">Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para444"></a><span class="paranum">444</span>. Sādhipativārāni aṭṭhasatāni, tesu paccekaṃ cattāro iddhipādā na sambhavantīti āha <span class="bld">‘‘sādhipativārānaṃ paripuṇṇānaṃ abhāvā’’</span>ti. Tattha kāraṇamāha <span class="bld">‘‘na hi adhipatīnaṃ adhipatayo vijjantī’’</span>ti. Yadi hi adhipatī siyuṃ sādhipatīti iddhipādabhedena dvattiṃsa nayasatāni, suddhikāni aṭṭhāti cattāri nayasahassāni bhaveyyuṃ, taṃ pana natthīti adhippāyo. Yattakā pana nayā idha labbhanti, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘ekekasmiṃ panā’’</span>tiādi vuttaṃ. Suddhikāni aṭṭha nayasatāni sādhipatikānipi aṭṭhevāti catunnaṃ maggānaṃ vasena soḷasa nayasatāni.</p>
- <p class="centered">Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">3. Pañhapucchakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Sayaṃ jeṭṭhakabhāvena pavattanato cattāro adhipatayo aññamaññaṃ garuṃ na karonti. Tasmā ‘‘cattāro iddhipādā na maggādhipatino’’ti vuttā. Tenāha <span class="bld">‘‘aññamaññassa pana adhipatayo na bhavantī’’</span>ti. <span class="bld">Etamattha</span>nti ‘‘adhipatayo aññamaññassa adhipatī na bhavantī’’ti etamatthaṃ. <span class="bld">Adhipatino</span>ti adhipati bhavituṃ samatthassa. <span class="bld">Adhipatiṃ na karontī</span>ti adhipatiṃ katvā garuṃ katvā <a name="V0.0166"></a> nappavattanti. <span class="bld">Adhipatīnaṃ sahabhāve</span>ti adhipatikiccakaraṇena sahapavattiyaṃ. <span class="bld">‘‘Avīmaṃsādhipatikassa maggassa abhāvā’’</span>ti idaṃ ‘‘adhipatitāsamatthā dhammā adhipatibhāveneva pavatteyyu’’nti dosāropanavasenāha, na yathādhigatavasena. Adhipatidhammānañhi pubbābhisaṅkhāre sati adhipatibhāvena pavatti, na aññathāti sahabhāvepi tadabhāvaṃ sandhāya visesanaṃ na <a name="M0.0169"></a> kattabbaṃ siyāti sakkā vattuṃ. <span class="bld">Aññamaññādhipatikaraṇabhāve</span>ti aññamaññaṃ adhipatiṃ katvā pavattiyaṃ. <span class="bld">Vīmaṃsādhipatikattavacana</span>nti vīmaṃsādhipatikabhāvassa vacanaṃ. <span class="bld">Na vattabbaṃ siyā</span> sabbesampi adhipatīnaṃ sādhipatikattāti adhippāyo. <span class="bld">Sahabhāvo paṭikkhitto eva</span> sādhipatibhāvassa anekaṃsikatāvacanato.</p>
- <p class="centered">Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Iddhipādavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">10. Bojjhaṅgavibhaṅgo</p>
- <p class="title">1. Suttantabhājanīyaṃ</p>
- <p class="subhead">Paṭhamanayavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para466"></a><span class="paranum">466</span>. Patiṭṭhānaṃ <a name="M0.0170"></a><a name="V0.0167"></a> idha saṃsāre avaṭṭhānaṃ, tassa mūlaṃ kilesāti āha <span class="bld">‘‘kilesavasena patiṭṭhāna’’</span>nti. Patiṭṭhānāya pana byāpārāpatti kammanti vuttaṃ <span class="bld">‘‘abhisaṅkhāravasena āyūhanā’’</span>ti. Yasmā kilesesu taṇhādiṭṭhiyo taṇhādiṭṭhicaritānaṃ visesato saṃsāranāyikā, kilesasahitameva ca kammaṃ patiṭṭhānāya hoti, na kevalaṃ, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘taṇhādiṭṭhīhi…pe… āyūhanā’’</span>ti. Tathā taṇhāya bhavassādabhāvato, diṭṭhiyā vibhavābhinandanabhūtāya vibhavābhisaṅkharaṇabhāvato <span class="bld">‘‘taṇhāvasena patiṭṭhānaṃ, diṭṭhivasena āyūhanā’’</span>ti vuttaṃ. Diṭṭhīsupi antomukhappavattāya bhavadiṭṭhiyā visesato saṃsāre avaṭṭhānaṃ, yato olīyanāti vuccatīti āha <span class="bld">‘‘sassatadiṭṭhiyā patiṭṭhāna’’</span>nti. Bahimukhappavattāpi vibhavadiṭṭhi bhavābhisaṅkharaṇaṃ nātivattatīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘ucchedadiṭṭhiyā āyūhanā’’</span>ti. Layāpatti yathāraddhassa ārambhassa aniṭṭhānaṃ antosaṅkocabhāvatoti āha <span class="bld">‘‘līnavasena patiṭṭhāna’’</span>nti. Uddhatāpatti anupāyabhūtā byāpārāpatti asaṅkocabhāvatoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘uddhaccavasena āyūhanā’’</span>ti. Tathā kosajjapakkhikattā ca kāmasukhānuyogassa uddhaccapakkhikattā ca attakilamathānuyogassa tadubhayavasena patiṭṭhānāyūhanā vuttā, itaraṃ vuttanayānusārena veditabbaṃ. <span class="bld">Idhā</span>ti imissā <span class="bld">sammohavinodaniyā</span>. <span class="bld">Avuttāna</span>nti ‘‘kilesavasena patiṭṭhāna’’ntiādīnaṃ vasena veditabbā patiṭṭhānāyūhanāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samappavatte dhamme</span>ti līnuddhaccavirahena samappavatte sampayuttadhamme. <span class="bld">Paṭisañcikkhatī</span>ti patirūpaṃ <a name="V0.0168"></a> saṅkaleti gaṇeti tuleti. Tenāha <span class="bld">‘‘upapattito ikkhatī’’</span>ti. <span class="bld">Tadākāro</span>ti paṭisaṅkhānākāro upapattito ikkhanākāro. <span class="bld">Evañca katvā</span>ti paṭisaṅkhānasabhāvattā eva upekkhāsambojjhaṅgassa. <span class="bld">Pacchimapacchimakāraṇabhāvo</span>ti pacchimassa pacchimassa kāraṇabhāvo. Purimaṃ purimañhi pacchimassa pacchimassa visesapaccayoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para467"></a><span class="paranum">467</span>. Aviparītakāyādisabhāvaggahaṇasamatthatāya <a name="M0.0171"></a> <span class="bld">balavatī eva sati</span>. <span class="bld">Paññā gahitā</span> satinepakkenāti attho. <span class="bld">Evaṃcitto</span>ti evaṃ lābhasakkārasilokasannissitacitto. <span class="bld">Cirakatavattādivasenā</span>ti cirakatavattādisīsena. <span class="bld">‘‘Vutto’’</span>ti imināpi ‘‘katvā āha kāyaviññattiṃ…pe… koṭṭhāsa’’nti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paresa</span>nti na anantarānaṃ. <span class="bld">Sabbesaṃ…pe… yojetabbā</span> ‘‘sabbe bojjhaṅgā sabbesaṃ paccayavisesā hontiyevā’’ti. Kāmetīti kāmo, assādanavasena āmasatīti āmisaṃ, kāmova āmisanti <span class="bld">kāmāmisaṃ,</span> kilesakāmo. Vatthukāmo pana āmasīyatīti <span class="bld">āmisaṃ</span>. Evaṃ sesadvayampi. Tesu lokīyanti ettha sukhavisesāti <span class="bld">loko,</span> upapattiviseso. <span class="bld">Vaṭṭaṃ</span> saṃsāro. Kāmassādavasena pavatto lobho <span class="bld">kāmāmisaṃ</span>. Bhavavisesapatthanāvasena pavatto <span class="bld">lokāmisaṃ</span>. Vibhavo nāma kimatthiyo, ko vā taṃ abhipattheyyāti vaṭṭānugedhabhūto lobho vaṭṭāmisanti ca vadanti. <span class="bld">Tadārammaṇa</span>nti tassā taṇhāya ārammaṇaṃ, rūpādi. <span class="bld">Lokadhammā</span> lābhādayo. Vuttāvasesā sabbāva taṇhā <span class="bld">saṃsārajanako rāgo</span>.</p>
- <p class="centered">Paṭhamanayavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Dutiyanayavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para468-9"></a><span class="paranum">468-9</span>. <span class="bld">Sabbe sattā</span>ti kāmabhavādīsu, saññībhavādīsu, ekavokārabhavādīsu ca sabbabhavesu sabbe sattā. Āhārato ṭhiti etesanti <span class="bld">āhāraṭṭhitikā,</span> paccayaṭṭhitikā. Yena paccayena te tiṭṭhanti, so ekova dhammo ñātapariññāsaṅkhātāya ‘‘āhāraṭṭhitikā’’ti abhiññāya <a name="V0.0169"></a> abhiññeyyo. <span class="bld">Dve dhātuyo</span>ti saṅkhatāsaṅkhatadhātuyo. <span class="bld">Tisso dhātuyo</span>ti kāmadhāturūpadhātuarūpadhātuyo. <span class="bld">Pañca vimuttāyatanānī</span>ti ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhuno satthā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo’’tiādinā (dī. ni. 3.322, 355; a. ni. 5.26) āgatāni vimuccanakāraṇāni. <span class="bld">Anuttariyānī</span>ti dassanānuttariyādīni cha anuttariyāni. <span class="bld">Niddasavatthūnī</span>ti yehi <a name="M0.0172"></a> kāraṇehi niddaso hoti, tāni niddasavatthūni nāma. Desanāmattañcetaṃ. Khīṇāsavo hi dasavasso hutvā parinibbuto puna dasavasso na hoti. Na kevalañca dasavasso, navavassopi…pe… ekamuhuttikopi na hotiyeva puna paṭisandhiyā abhāvā, aṭṭhuppattivasena panevaṃ vuttaṃ. Tāni pana ‘‘idha, bhikkhu, sikkhāsamādāne tibbacchando hotī’’tiādinā (dī. ni. 3.331) sutte āgatāniyeva. ‘‘Sammādiṭṭhissa purisapuggalassa micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hotī’’tiādīni (dī. ni. 3.360; a. ni. 10.106) <span class="bld">dasa nijjaravatthūni</span>. <span class="bld">Khandhādayo</span>ti khandhāyatanadhātādayo. <span class="bld">Vinandhana</span>nti ‘‘bhavādivinandhanaṭṭhena vānaṃ vuccati taṇhā’’ti dasseti. <span class="bld">Gamana</span>nti assādanavasena ārammaṇe pavattimāha. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘piyarūpasātarūpesū’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vipassanāsahagatanti veditabbaṃ</span> viññattisamuṭṭhāpakattā. ‘‘Maggaṃ appattaṃ kāyikaṃ vīriya’’nti visesetvā vuttattā pana lokuttaravīriyampi pariyāyena kāyikaṃ nāma atthīti dīpitaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext">Rūpāvacare pītisambojjhaṅgoti na vuccatīti āha <span class="bld">‘‘rūpāvacare…pe… paṭikkhittā’’</span>ti. Yathā vipassanāsahagatā pīti pariyāyena ‘‘pītisambojjhaṅgo’’ti vuccati, evaṃ rūpāvacare pīti nibbedhabhāgiyā vattabbā siyā. Evaṃ labbhamānāpi alabbhamānaṃ upādāya na vuttā. <span class="bld">‘‘Avitakkaavicārā’’</span>ti visesanaṃ santapaṇītāya pītiyā dassanatthaṃ. <span class="bld">Bojjhaṅgabhūtā</span>ti pariyāyabojjhaṅgabhūtā. <span class="bld">Avitakkaavicāro pīti…pe… na vutto</span> savitakkasavicārattā tassa. Na hi kāmāvacarā avitakkaavicārā pīti atthi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Idha vutto</span> pariyāyenāti attho. Maggapaṭivedhānulomanato vipassanāya viya pādakajjhānesupi satiādayo ‘‘bojjhaṅgā’’tveva vuccantīti āha <span class="bld">‘‘nibbedhabhāgiyattā na paṭikkhipitabbo’’</span>ti. Evaṃ kasiṇajjhānādīsu bojjhaṅge uddharantānaṃ adhippāyaṃ vatvā anuddharantānaṃ <a name="V0.0170"></a> adhippāyaṃ vattuṃ <span class="bld">‘‘anuddharantā panā’’</span>tiādimāha. Te hi āsannekantakiccanibbattīhi vipassanākkhaṇe bojjhaṅge uddharanti, na jhānakkhaṇe tadabhāvato. Tenāha <span class="bld">‘‘vipassanākiccassa viya…pe… na uddharantī’’</span>ti. Kasiṇanissando arūpānīti āha <span class="bld">‘‘tadāyattānī’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Dutiyanayavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Tatiyanayavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para470-1"></a><span class="paranum">470-1</span>. Vossajjanaṃ <a name="M0.0173"></a> pahānaṃ vossaggo, vossajjanaṃ vā vissaṭṭhabhāvo nirāsaṅkānuppavesoti āha <span class="bld">‘‘vossaggasaddo…pe… duvidhatā vuttā’’</span>ti. Vipassanākkhaṇe <span class="bld">tadaṅgatanninnappakārena,</span> maggakkhaṇe <span class="bld">samucchedatadārammaṇakaraṇappakārena</span>.</p>
- <p class="centered">Tatiyanayavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para472"></a><span class="paranum">472</span>. Upekkhanamupekkhāsambojjhaṅgassa sabhāvo, so ca samādhivīriyasambojjhaṅgo viya sampayuttānaṃ ūnādhikabhāvabyāvaṭo ahutvā tesaṃ anūnānadhikabhāve majjhattākārappavattīti imamatthaṃ āha <span class="bld">‘‘upekkhanavasenā’’</span>tiādinā. Tattha <span class="bld">upapattito ikkhana</span>nti paṭisaṅkhānamāha.</p>
- <p class="centered">Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Bojjhaṅgavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">11. Maggaṅgavibhaṅgo</p>
- <p class="title">2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para490"></a><span class="paranum">490</span>. <span class="bld">Abhidhamme</span>ti <a name="M0.0174"></a><a name="V0.0171"></a> dhammasaṅgahe. So hi nibbattitābhidhammadesanā, na vibhaṅgadesanā viya suttantanayavimissā. <span class="bld">Ariyopapadataṃ na karoti</span> vināpi tenassa ariyabhāvasiddhito. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘yathā hī’’tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para493"></a><span class="paranum">493</span>. <span class="bld">‘‘Lokiyakālenā’’</span>ti idaṃ pubbabhāgabhāvanānubhāvena kiccātirekasiddhīti dassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Etesa</span>nti sammādiṭṭhiādīnaṃ. Appahāne, pahāne ca ādīnavānisaṃsavibhāvanādinā visesappaccayattā <span class="bld">sammādiṭṭhiādīni micchāvācādīni pajahāpentīti vuttāni</span>. Micchāvācādito nivatti sammāvācādikiriyāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘sammāvācādikiriyā hi viratī’’</span>ti. Sammādiṭṭhiādayo viya <span class="bld">na kārāpakabhāvena,</span> taṃsamaṅgīpuggalo viya <span class="bld">na kattubhāvena. Lokuttarakkhaṇepī</span>ti na kevalaṃ lokiyakkhaṇeyeva, atha kho lokuttarakkhaṇepi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Khandhopadhiṃ vipaccatī</span>ti paṭisandhidāyikaṃ sandhāyāha. <span class="bld">Tattha vipaccatī</span>ti pavattivipākadāyikaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekeka</span>nti ‘‘tattha katamā sammādiṭṭhī’’tiādinā ekekaṃ aṅgaṃ pucchitvā. <span class="bld">Tassa tassevā</span>ti ekekaaṅgasseva, na aṅgasamudāyassa. <span class="bld">Saha pana pucchitvā</span>ti ‘‘tattha katamo pañcaṅgiko maggo’’ti pucchitvā. <span class="bld">Ekato vissajjanapaṭiniddesattā</span>ti yadipi ‘‘tattha katamā sammādiṭṭhi? Yā paññā’’tiādinā (vibha. 495) vissajjanaṃ kataṃ, ‘‘tattha katamo pañcaṅgiko <a name="V0.0172"></a> maggo’’ti (vibha. 494) pana ekato katāya pucchāya vissajjanavasena paṭiniddesabhāvato na pāṭiyekkaṃ pucchāvissajjanaṃ nāma hoti. Kasmā panettha pañcaṅgikavāre eva pāṭiyekkaṃ pucchāvissajjanaṃ kataṃ, na aṭṭhaṅgikavāreti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘tatthā’’</span>tiādi. <span class="bld">Ekekamukhāyā</span>ti sammādiṭṭhiādimukhāya. Tena vuttaṃ ‘‘ariyaṃ vo, bhikkhave, sammādiṭṭhiṃ desessāmi saupanisaṃ saparikkhāra’’ntiādi <a name="M0.0175"></a> (saṃ. ni. 5.28). <span class="bld">Pubbasuddhiyā sijjhanti</span>. Tathā hi vuttaṃ ‘‘pubbeva kho panassa kāyakammaṃ vacīkammaṃ ājīvo suparisuddho hotī’’ti (ma. ni. 3.431), tasmā sammāvācādimukhā bhāvanā natthīti adhippāyo. Tenāha <span class="bld">‘‘na maggassa upacārenā’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Maggaṅgavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">12. Jhānavibhaṅgo</p>
- <p class="title">1. Suttantabhājanīyaṃ</p>
- <p class="subhead">Mātikāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para508"></a><span class="paranum">508</span>. <span class="bld">Pātimokkhasaṃvarādī</span>ti <a name="M0.0176"></a><a name="V0.0173"></a> <span class="bld">ādi</span>-saddena indriyesu guttadvāratā, bhojane mattaññutā, satisampajaññaṃ, jāgariyānuyogoti evamādike saṅgaṇhāti. <span class="bld">Asubhānussatiyo</span>ti asubhajhānāni, anussatijhānāni ca. Sati samaṇabhāvakarapubbabhāgakaraṇīyasampattiyaṃ samaṇabhāvopi siddhoyeva hotīti āha <span class="bld">‘‘suññā…pe… dassetī’’</span>ti. Kāraṇe hi siddhe phalampi siddhameva hotīti. Sikkhāpadānaṃ sarūpaṃ, sikkhitabbākāraṃ, saṅkhepato vibhāgañca dassetuṃ <span class="bld">‘‘sikkhāpadesū’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">nāmakāyādivasenā</span>ti nāmakāyapadakāyabyañjanakāyavasena vuttesu. Iminā sikkhāpadānaṃ sikkhāya adhigamūpāyabhūtapaññattisabhāvataṃ dasseti. Tesu sikkhitabbākāro satthuāṇānatikkamoyevāti āha <span class="bld">‘‘vaca…pe… tabbesū’’</span>ti. <span class="bld">Sikkhākoṭṭhāsesū</span>ti vuttappabhedesu adhisīlasikkhābhāgesu. Tesu samādānameva sikkhitabbākāroti vuttaṃ <span class="bld">‘‘paripūraṇavasena sikkhitabbesū’’</span>ti. <span class="bld">Sikkhāpadekadesabhūtā</span>ti sikkhāpadasamudāyassa avayavabhūtā. Bhikkhusikkhā hi idhādhippetā ‘‘idha bhikkhū’’ti vuttattā. Tathā hi vakkhati ‘‘sesasikkhā pana atthuddhāravasena sikkhāsaddassa atthadassanatthaṃ vuttā’’ti (vibha. aṭṭha. 516).</p>
- <p class="centered">Mātikāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Niddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para509"></a><span class="paranum">509</span>. <span class="bld">Diṭṭhattā</span>ti <a name="V0.0174"></a> sayambhūñāṇena sacchikatattā. <span class="bld">Khanti</span>ādīsupi eseva nayo. Sayambhūñāṇena sacchikaraṇavaseneva hi bhagavato khamanaruccanādayo, na aññesaṃ viya anussavākāraparivitakkādimukhena. <span class="bld">Aviparītaṭṭho</span> ekantaniyyānaṭṭhena veditabbo. <span class="bld">Sikkhiyamāno</span>ti sikkhāya paṭipajjiyamāno<a name="M0.0177"></a>. <span class="bld">Sikkhitabbāni sikkhāpadānī</span>ti sikkhāpadapāḷiṃ vadati. <span class="bld">Khandhattaya</span>nti sīlādikkhandhattayaṃ. ‘‘Sabbapāpassa…pe… buddhāna sāsana’’nti (dha. pa. 183; dī. ni. 1.90; netti. 30) vacanato āha <span class="bld">‘‘anusāsanadānabhūtaṃ sikkhattaya’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sammādiṭṭhiyā paccayattā</span>ti maggasammādiṭṭhiyā ekantahetubhāvato. Ettha ca <span class="bld">sammādiṭṭhī</span>ti kammassakatāsammādiṭṭhi, kammapathasammādiṭṭhi ca. <span class="bld">Phalakāraṇopacārehī</span>ti phalūpacārena sammādiṭṭhipaccayattā, kāraṇūpacārena sammādiṭṭhipubbaṅgamattā. <span class="bld">Kusaladhammehi attano ekadesabhūtehī</span>ti sammādiṭṭhidhamme sandhāyāha. Kusalapaññāviññāṇānaṃ vā pajānanavijānanavasena dassanaṃ <span class="bld">diṭṭhī</span>ti. Tena avayavadhammena samudāyassa upacaritataṃ dasseti. <span class="bld">Vinayanakiriyattā</span>ti desanābhūtaṃ sikkhattayamāha. <span class="bld">Dhammenā</span>ti dhammato anapetena. <span class="bld">Avisamasabhāvenā</span>ti avisamena sabhāvena, samenāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para510"></a><span class="paranum">510</span>. <span class="bld">Anaññatthenā</span>ti garahādiaññattharahitena sakatthena. <span class="bld">Bhinnapaṭadhare</span>ti bhikkhusāruppavasena pañcakhaṇḍādinā chedena chinnacīvaradhare.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhedanapariyāyavasena vuttaṃ,</span> tasmā kilesānaṃ pahānā kilesānaṃ bhedā bhikkhūti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Guṇavasenā</span>ti sekkhadhammādiguṇānaṃ vasena. Tena bhāvatthato bhikkhusaddo dassito hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Idaṃ dvaya</span>nti ‘‘ettha cā’’tiādinā parato saṅgahadassanavasena vuttaṃ ‘‘sekkho’’tiādikaṃ vacanadvayaṃ. <span class="bld">Iminā</span>ti ‘‘sekkho bhikkhu bhinnattā pāpakāna’’nti padānaṃ atthadassanena. <span class="bld">Na sameti</span> sekkhaasekkhaputhujjanāsekkhadīpanato. <span class="bld">Tadida</span>nti paṭhamadvayaṃ. <span class="bld">Nippariyāyadassanaṃ</span> ariyānaṃ<a name="V0.0175"></a>, asekkhānaṃyeva ca sekkhabhinnakilesabhāvadīpanato. <span class="bld">Vutto</span>ti paṭiññāvacanaṃ, saccaṃ vuttoti attho. <span class="bld">Na pana idhādhippeto</span> atthuddhāravasena dassitattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhagavato vacana</span>nti upasampadākammavācamāha. <span class="bld">Tadanurūpa</span>nti tadanucchavikaṃ, yathāvuttanti attho. Parisāvatthusīmāsampattiyo ‘‘samaggena saṅghena akuppenā’’ti (vibha. 510) iminā pakāsitāti <span class="bld">‘‘ṭhānāraha’’</span>nti padassa <span class="bld">‘‘anūna…pe… avutta’’</span>nti ettakameva atthamāha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para511"></a><span class="paranum">511</span>. <span class="bld">Avītikkamanaviratibhāvato</span>ti <a name="M0.0178"></a> avītikkamasamādānabhūtā viratīti katvā vārittasīlaṃ patvā virati eva padhānanti cetanāsīlassapi pariyāyatā vuttā. <span class="bld">‘‘Nagaravaḍḍhakī vatthuvijjācariyo’’</span>ti idaṃ idhādhippetanagaravaḍḍhakīdassanaṃ. Vatthuvijjā, pāsādavijjāti duvidhā hi vaḍḍhakīvijjā. <span class="bld">Lehitabba</span>nti sāyitabbaṃ. <span class="bld">Cubitabba</span>nti pātabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Indriyasaṃvarāhārattā</span>ti indriyasaṃvarahetukattā. Pātimokkhasīlaṃ sikkhāpadasīlaṃ na pakatisīlādikena gayhatīti āha <span class="bld">‘‘pātimokkhato aññaṃ sīlaṃ kāyikaavītikkamādiggahaṇena gahita’’</span>nti. Taṃ pana pātimokkhasīlena na saṅgayhatīti na sakkā vattuṃ, kāyikavācasikasaṃvarassa tabbinimuttassa abhāvatoti dassento <span class="bld">‘‘iminā adhippāyena vutta’’</span>nti āha.</p>
- <p class="indent">Tattha pātimokkhasaddassa evaṃ attho veditabbo – kilesānaṃ balavabhāvato, pāpakiriyāya sukarabhāvato, puññakiriyāya ca dukkarabhāvato bahukkhattuṃ apāyesu patanasīloti pātī, puthujjano, aniccatāya vā bhavādīsu kammavegakkhitto ghaṭiyantaṃ viya anavaṭṭhānena paribbhamanato gamanasīloti pātī, maraṇavasena vā tamhi tamhi sattanikāye attabhāvassa pātanasīloti pātī, sattasantāno, cittameva vā. Taṃ pātinaṃ saṃsāradukkhato mokkhetīti <span class="bld">pātimokkhaṃ</span>. Cittassa hi vimokkhena sattopi ‘‘vimutto’’ti vuccati. Vuttañhi ‘‘cittavodānā visujjhantī’’ti (saṃ. ni. 3.100), ‘‘anupādāya āsavehi cittaṃ vimutta’’nti (mahāva. 28) ca. Atha vā avijjādinā hetunā saṃsāre patati gacchati pavattatīti pātī. ‘‘Avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsarata’’nti (saṃ. ni. 2.124; 3.99; 5.520; kathā. 75) hi <a name="V0.0176"></a> vuttaṃ. Tassa pātino sattassa taṇhādisaṃkilesattayato mokkho etenāti <span class="bld">pātimokkhaṃ</span>. ‘‘Kaṇṭhekāḷo’’tiādīnaṃ viya tassa samāsasiddhi veditabbā.</p>
- <p class="indent">Atha vā pāteti vinipāteti dukkheti pāti, cittaṃ. Vuttañhi ‘‘cittena nīyati loko, cittena parikassatī’’ti (saṃ. ni. 1.62). Tassa pātino <a name="M0.0179"></a> mokkho etenāti <span class="bld">pātimokkhaṃ</span>. Patati vā etena apāyadukkhe vā saṃsāradukkhe vāti pātī, taṇhādisaṃkileso. Vuttañhi ‘‘taṇhā janeti purisaṃ (saṃ. ni. 1.55-57), taṇhādutiyo puriso’’ti (itivu. 15; mahāni. 191; cūḷani. pārāyanānugītigāthā niddesa 107) ca ādi. Tato mokkhoti <span class="bld">pātimokkhaṃ</span>.</p>
- <p class="indent">Atha vā patati etthāti pātīni, cha ajjhattikabāhirāni āyatanāni. Vuttañhi ‘‘chasu loko samuppanno, chasu kubbati santhava’’nti (saṃ. ni. 1.70; su. ni. 171). Tato chaajjhattikabāhirāyatanasaṅkhātato pātito mokkhoti <span class="bld">pātimokkhaṃ</span>.</p>
- <p class="indent">Atha vā pāto vinipāto assa atthīti pātī, saṃsāro, tato mokkhoti <span class="bld">pātimokkhaṃ</span>.</p>
- <p class="indent">Atha vā sabbalokādhipatibhāvato dhammissaro bhagavā ‘‘patī’’ti vuccati, muccati etenāti mokkho, patino mokkho tena paññattattāti patimokkho, patimokkho eva <span class="bld">pātimokkhaṃ</span>. Sabbaguṇānaṃ vā mūlabhāvato uttamaṭṭhena pati ca so yathāvuttenatthena mokkho cāti patimokkho, patimokkho eva <span class="bld">pātimokkhaṃ</span>. Tathā hi vuttaṃ ‘‘pātimokkhanti mukhametaṃ pamukhameta’’nti (mahāva. 135) vitthāro.</p>
- <p class="indent">Atha vā pa-iti pakāre, atīti accantatthe nipāto, tasmā pakārehi accantaṃ mokkhetīti <span class="bld">pātimokkhaṃ</span>. Idañhi sīlaṃ sayaṃ tadaṅgavasena, samādhisahitaṃ paññāsahitañca vikkhambhanavasena samucchedavasena ca accantaṃ mokkheti mocetīti <span class="bld">pātimokkhaṃ</span>. Pati pati <a name="V0.0177"></a> mokkhoti vā patimokkho, tamhā tamhā vītikkamadosato paccekaṃ mokkhoti attho, patimokkhoyeva <span class="bld">pātimokkhaṃ</span>. Mokkho vā nibbānaṃ, tassa mokkhassa paṭibimbabhūtoti patimokkhaṃ. Sīlasaṃvaro hi nibbedhabhāgiyo sūriyassa aruṇuggamanaṃ viya nibbānassa udayabhūto tappaṭibhāgo viya hoti yathārahaṃ kilesanibbāpanatoti patimokkhaṃ, patimokkhaṃyeva <span class="bld">pātimokkhaṃ</span>.</p>
- <p class="indent">Atha <a name="M0.0180"></a> vā mokkhaṃ pati vattati, mokkhābhimukhanti vā patimokkhaṃ, patimokkhaṃyeva <span class="bld">pātimokkha</span>nti. Idampi pātimokkhasaddassa mukhamattadassanameva. Sabbākaārena pana jinapātimokkho bhagavāva anavajjapatimokkhaṃ pātimokkhaṃ saṃvaṇṇeyya.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para513"></a><span class="paranum">513</span>. Garubhaṇḍavissajjanakaraṇabhūtaṃ etassa atthīti <span class="bld">garubhaṇḍavissajjanaṃ</span>. <span class="bld">Garubhaṇḍantarabhūtaṃ</span> thāvarādi. Ūnakaṃ na vaṭṭatīti <span class="bld">phātikammaṃ</span> vuttaṃ. Atirekagghanakaṃ, tadagghanakameva vā vaṭṭatīti. <span class="bld">Yathāvutta</span>nti pokkharaṇito paṃsuuddharaṇādithāvarakammaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhāreti, poseti vā</span> paresaṃ dārake.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gihīnaṃ kariyamānaṃ vuttaṃ, na</span> saṅghassa, gaṇassa vāti attho. <span class="bld">Piṇḍapaṭipiṇḍa</span>nti uttarapadalopaṃ, purimapade uttarapadalopañca katvā niddesoti āha <span class="bld">‘‘piṇḍattha’’</span>ntiādi. <span class="bld">Ayoniso vicāraṇaṃ</span> ayāthāvapaṭipatti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para514"></a><span class="paranum">514</span>. Gacchanti yathāsakaṃ visaye pavattantīti <span class="bld">gāvo,</span> cakkhādīni indriyāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vidhunanaṃ</span> papphoṭanaṃ, pavāhananti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para515"></a><span class="paranum">515</span>. Yathā karaṇattho karaṇīyasaddo, evaṃ vikiraṇatthopi hotīti āha <span class="bld">‘‘vikkhipitabbānī’’</span>ti, viddhaṃsitabbānīti attho. Saṃyamanīyāni vā <span class="bld">saṃyamakaraṇīyāni,</span> ‘‘na puna evaṃ karomī’’ti attano dahanaṃ manasā adhiṭṭhānaṃ saṃyamanaṃ, saṃyamanakaraṇīyāni <span class="bld">saṃvarakaraṇīyānī</span>ti cittamattāyattā eva saṃyamasaṃvarā ācariyena adhippetāti āha <span class="bld">‘‘anāpattigamanīyānī’’</span>ti<a name="V0.0178"></a>. Antevāsikatthero pana desanāpi cittuppādamanasikārehi vinā na hotīti desanāvisuddhiṃ nissaraṇaṃ vadati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para516"></a><span class="paranum">516</span>. ‘‘Alaṅkato cepi…pe… sa bhikkhū’’tiādīsu (dha. pa. 142) viya idhāpi <span class="bld">guṇato bhikkhu adhippeto</span>. Tathā ca vuttaṃ ‘‘idha bhikkhūti paṭipattiyā bhikkhubhāvadassanato evamāhā’’ti (vibha. aṭṭha. 355). Yattakaṃ ekena puggalena asesetvā samādātuṃ <a name="M0.0181"></a> sakkā, taṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘yena samādānena sabbāpi sikkhā samādinnā hontī’’</span>ti yathā upasampadāpāripūriyā asesaṃ upasampannasikkhāsamādānaṃ. <span class="bld">Ta</span>nti samādānaṃ. <span class="bld">Anekesū</span>ti visuṃ visuṃ samādānesu. Yathā samādinnāya sikkhāya sabbena sabbaṃ avītikkamanaṃ sikkhitabbākāro, evaṃ sati vītikkame desanāgāminiyā desanā, vuṭṭhānagāminiyā vuṭṭhānaṃ tadupāyabhūtaṃ pārivāsikavattacaraṇādīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘avīti…pe… ākārenā’’</span>ti. Yaṃ sikkhāpadaṃ pamādena vītikkantaṃ, taṃ sikkhiyamānaṃ na hotīti sesitaṃ nāma hotīti āha <span class="bld">‘‘vītikkamanavasena sesassā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para519"></a><span class="paranum">519</span>. <span class="bld">Cittaparisodhanabhāvanā</span>ti cittassa parisodhanabhūtā āvaraṇīyadhammavikkhambhikā samādhivipassanābhāvanā cittaparisodhanabhāvanā. <span class="bld">Suppapariggāhaka</span>nti niddāpariggāhakaṃ. <span class="bld">Ida</span>nti idaṃ abbokiṇṇabhavaṅgottaraṇasaṅkhātaṃ kiriyamayacittānaṃ appavattanaṃ suppaṃ nāma. <span class="bld">Ito</span> bhavaṅgottaraṇato. <span class="bld">Pubbe ito</span> kiriyamayacittappavattito parañca natthi. <span class="bld">Ayaṃ</span> kāyakilamatho, thinamiddhañca <span class="bld">etassa</span> suttassa paccayo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para522"></a><span class="paranum">522</span>. <span class="bld">Satipaṭṭhānādayo</span>ti satipaṭṭhānasammappadhānaiddhipādā, ekacce ca maggadhammā saha na pavattanti, tasmā pāḷiyaṃ na vuttāti adhippāyo. Ete tāva ekasmiṃ ārammaṇe saha na pavattantīti na gaṇheyyuṃ, indriyabalāni kasmā na gahitānīti āha <span class="bld">‘‘pavatta…pe… hontī’’</span>ti. Evampi saddhindriyabalāni bojjhaṅgehi na saṅgayhantīti kathaṃ tesaṃ tadantogadhatāti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘pīti…pe… vuttattā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para523"></a><span class="paranum">523</span>. <span class="bld">Samantato</span>ti sabbabhāgesu sabbesu abhikkamādīsu, sabbabhāgato vā tesu eva abhikkamādīsu <a name="V0.0179"></a> atthānatthādisabbabhāgato sabbākārato. <span class="bld">Sammā</span>ti aviparītaṃ yoniso. <span class="bld">Sama</span>nti avisamaṃ, iṭṭhādiārammaṇe rāgādivisamarahitaṃ katvāti attho.</p>
- <p class="bodytext">Bhikkhā carīyati etthāti bhikkhācāro, bhikkhāya caraṇaṭṭhānaṃ, so eva gocaro, bhikkhāya caraṇameva vā sampajaññassa visayabhāvato gocaro, tasmiṃ <span class="bld">bhikkhācāragocare</span>. So pana abhikkamādibhedabhinnanti visesanavasena vuttaṃ <span class="bld">‘‘abhikkamādīsu panā’’</span>ti. <span class="bld">Kammaṭṭhānasaṅkhāte</span>ti yogakammassa bhāvanāya pavattiṭṭhānasaṅkhāte ārammaṇe, bhāvanākammeyeva <a name="M0.0182"></a> vā, yogino sukhavisesahetutāya vā kammaṭṭhānasaṅkhāte sampajaññassa visayabhāvena <span class="bld">gocare</span>. <span class="bld">Abhikkamādīsū</span>ti abhikkamapaṭikkamādīsu ceva cīvarapārupanādīsu ca. <span class="bld">Asammuyhanaṃ</span> cittakiriyāvāyodhātuvipphāravaseneva tesaṃ pavatti, na aññathāti yāthāvato jānanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kammaṭṭhānaṃ padhānaṃ katvā</span>ti cīvarapārupanādisarīrapariharaṇakiccakālepi kammaṭṭhānamanasikārameva padhānaṃ katvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā ussukkajāto hutvā ativiya maṃ yācasi, yasmā ca jīvitantarāyānaṃ dujjānataṃ vadasi, indriyāni ca te paripākaṃ gatāni, tasmā. <span class="bld">Tihā</span>ti nipātamattaṃ. <span class="bld">Te</span> tayā. <span class="bld">Eva</span>nti idāni vattabbākāraṃ vadati. <span class="bld">Sikkhitabba</span>nti adhisīlasikkhādīnaṃ tissannampi sikkhānaṃ vasena sikkhanaṃ kātabbaṃ. Yathā pana sikkhitabbaṃ, taṃ dassento <span class="bld">‘‘diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissatī’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">diṭṭhe diṭṭhamatta</span>nti rūpāyatane cakkhuviññāṇena diṭṭhamattaṃ. Yathā hi cakkhuviññāṇaṃ rūpe rūpamattameva passati, na niccādisabhāvaṃ, evaṃ sesataṃdvārikaviññāṇehipi me ettha diṭṭhamattameva bhavissatīti sikkhitabbanti attho. Atha vā <span class="bld">diṭṭhe diṭṭhaṃ</span> nāma cakkhuviññāṇaṃ, rūpe rūpavijānananti attho. <span class="bld">Mattā</span>ti pamāṇaṃ. Diṭṭhaṃ mattā etassāti <span class="bld">diṭṭhamattaṃ,</span> cakkhuviññāṇamattameva me cittaṃ bhavissatīti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā āpāthagate rūpe cakkhuviññāṇaṃ na rajjati na dussati na muyhati, evaṃ rāgādivirahena cakkhuviññāṇamattameva me javanaṃ bhavissati, cakkhuviññāṇappamāṇeneva naṃ ṭhapessāmīti. Atha vā <span class="bld">diṭṭhaṃ</span> nāma cakkhuviññāṇena diṭṭharūpaṃ. <span class="bld">Diṭṭhe diṭṭhaṃ</span> nāma tattheva uppannaṃ sampaṭicchanasantīraṇavoṭṭhabbanasaṅkhātaṃ <a name="V0.0180"></a> cittattayaṃ. Yathā taṃ na rajjati na dussati na muyhati, evaṃ āpāthagate rūpe teneva sampaṭicchanādippamāṇena javanaṃ uppādessāmi, nāssa taṃ pamāṇaṃ atikkamitvā rajjanādivasena uppajjituṃ dassāmīti evamettha attho daṭṭhabbo. Esa nayo sutamutesu. <span class="bld">Muta</span>nti ca tadārammaṇaviññāṇehi saddhiṃ gandharasaphoṭṭhabbāyatanaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">Viññāte viññātamatta</span>nti ettha pana <span class="bld">viññātaṃ</span> nāma manodvārāvajjanena viññātārammaṇaṃ, tasmiṃ viññāte. <span class="bld">Viññātamatta</span>nti āvajjanappamāṇaṃ. Yathā āvajjanaṃ na rajjati na dussati na muyhati, evaṃ rajjanādivasena uppajjituṃ adatvā āvajjanappamāṇeneva cittaṃ ṭhapessāmīti ayamettha <a name="M0.0183"></a> attho. <span class="bld">Evañhi te bāhiya sikkhitabba</span>nti evaṃ imāya paṭipadāya tayā bāhiya tissannaṃ sikkhānaṃ anupavattanavasena sikkhitabbaṃ. Iti bhagavā bāhiyassa saṃkhittarucitāya chahi viññāṇakāyehi saddhiṃ chaḷārammaṇabhedabhinnaṃ vipassanāvisayaṃ diṭṭhādīhi catūhi koṭṭhāsehi vibhajitvā tatthassa ñātatīraṇapariññaṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ? Ettha hi rūpāyatanaṃ passitabbaṭṭhena <span class="bld">diṭṭhaṃ</span> nāma, cakkhuviññāṇaṃ pana saddhiṃ taṃdvārikaviññāṇehi dassanaṭṭhena, tadubhayampi yathāpaccayaṃ pavattamānaṃ dhammamattameva, na ettha koci kattā vā kāretā vā. Yato taṃ hutvā abhāvaṭṭhena aniccaṃ, udayabbayapaṭipīḷanaṭṭhena dukkhaṃ, avasavattanaṭṭhena anattāti kuto tattha paṇḍitassa rajjanādīnaṃ okāsoti ayañhettha adhippāyo. Esa nayo sutādīsupi.</p>
- <p class="bodytext">Idāni ñātatīraṇapariññāsu patiṭṭhitassa upari saha phalena pahānapariññaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yato kho te bāhiyā’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">yato</span>ti yadā, yasmā vā. <span class="bld">Te</span>ti tava. <span class="bld">Tato</span>ti tadā, tasmā vā. <span class="bld">Tenā</span>ti tena diṭṭhādinā, diṭṭhādipaṭibaddhena vā rāgādinā. Idaṃ vuttaṃ hoti – bāhiya, tava yasmiṃ kāle, yena vā kāraṇena diṭṭhādīsu mayā vuttavidhiṃ paṭipajjantassa aviparītasabhāvāvabodhena diṭṭhādimattaṃ bhavissati, tasmiṃ kāle, tena vā kāraṇena tvaṃ tena diṭṭhādipaṭibaddhena rāgādinā saha na bhavissasi, ratto vā duṭṭho vā mūḷho vā na bhavissasi pahīnarāgādikattā, tena vā diṭṭhādinā saha paṭibaddho na bhavissasīti. <span class="bld">Tato tvaṃ, bāhiya, na tatthā</span>ti yadā, yasmā vā tvaṃ tena rāgena vā ratto, dosena vā duṭṭho, mohena vā mūḷho na bhavissasi, tadā, tasmā vā tvaṃ tattha diṭṭhādike na bhavissasi, tasmiṃ diṭṭhe vā sutamutaviññāte vā ‘‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti (mahāva. 21) taṇhāmānadiṭṭhīhi allīno patiṭṭhito <a name="V0.0181"></a> na bhavissasi. Ettāvatā pahānapariññaṃ matthakaṃ pāpetvā khīṇāsavabhūmi dassitā. <span class="bld">Tato tvaṃ, bāhiya, nevidha, na huraṃ, na ubhayamantarenā</span>ti yadā tvaṃ, bāhiya, tena rāgādinā tattha diṭṭhādīsu paṭibaddho na bhavissasi, tadā tvaṃ neva idha loke, na paraloke, na ubhayattha hosi. <span class="bld">Esevanto dukkhassā</span>ti kilesadukkhassa, vaṭṭadukkhassa ca ayameva anto ayaṃ paricchedo parivaṭumabhāvoti ayameva hi ettha attho<a name="M0.0184"></a>. Ye pana ‘‘ubhayamantarenā’’ti padaṃ gahetvā antarābhavaṃ nāma icchanti, tesaṃ taṃ micchā. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ parato <span class="bld">antarābhavakathāyaṃ</span> (kathā. 505 ādayo ) āvi bhavissati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etesa</span>nti atiharaṇavītiharaṇānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Tattha hī’’</span>tiādinā pañcaviññāṇavīthiyaṃ puretaraṃ pavattaayonisomanasikāravasena āvajjanādīnaṃ ayoniso āvajjanādinā iṭṭhādiārammaṇe lobhādippavattimattaṃ hoti, na pana itthipurisādivikappagāho, manodvāreyeva pana so hotīti dasseti. <span class="bld">Tassā</span>ti ‘‘itthī, puriso’’ti rajjanādikassa. <span class="bld">Bhavaṅgādī</span>ti bhavaṅgaāvajjanadassanāni, sampaṭicchanasantīraṇavoṭṭhabbanapañcadvārikajavanañca. <span class="bld">Apubbatittaratāvasenā</span>ti apubbatāittarabhāvānaṃ vasena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atiharatī</span>ti mukhadvāraṃ atikkamitvā harati. <span class="bld">Taṃtaṃvijānananipphādako</span>ti tassa tassa pariyesanādivisayassa, vijānanassa ca nipphādako. Yena hi payogena pariyesanādi nipphajjati, so tabbisayaṃ vijānanampi nipphādeti nāma hoti. <span class="bld">Sammāpaṭipatti</span>nti dhammesu aviparītapaṭipattiṃ yathābhūtāvabodhaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gamanepī</span>ti gamanapayogepi. <span class="bld">Atiharaṇaṃ</span> yathāṭhitasseva kāyassa icchitadesābhimukhakaraṇaṃ. <span class="bld">Gamanaṃ</span> desantaruppatti. <span class="bld">Vakkhamāno</span>ti ‘‘abhikkante paṭikkanteti…pe… addhāgamanavasena kathito. Gate ṭhite nisinneti ettha vihāre cuṇṇikapāduddhārairiyāpathavasena kathito’’ti (vibha. aṭṭha. 523) vakkhamāno viseso.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pavatte</span>ti caṅkamādīsu pavatte rūpārūpadhamme. <span class="bld">Pariggaṇhantassa</span> aniccādito.</p>
- <p class="bodytext">Kāyikakiriyādinibbattakajavanaṃ <a name="V0.0182"></a> phalūpacārena <span class="bld">‘‘kāyādikiriyāmaya’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Kiriyāsamuṭṭhitattā</span>ti pana kāraṇūpacārena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para526"></a><span class="paranum">526</span>. <span class="bld">Kammaṭṭhānaupāsanassā</span>ti kammaṭṭhānabhāvanāya. <span class="bld">Yogapatha</span>nti bhāvanāyoggakiriyāya pavattanamaggaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para537"></a><span class="paranum">537</span>. <span class="bld">Kāyādīsū</span>ti kāyavedanācittadhammesu. <span class="bld">Suṭṭhu pavattiyā</span>ti asubhānupassanādivasena pavattiyā. <span class="bld">Niyyānasabhāvo</span> sammāsatitā eva<a name="M0.0185"></a>. <span class="bld">Upaṭṭhāna</span>nti satiṃ kiccato dasseti. Ettha ca yathāvutto pariggaho jāto etissāti <span class="bld">pariggahitā,</span> taṃ pariggahitaṃ niyyānabhūtaṃ satiṃ katvāti attho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para542-3"></a><span class="paranum">542-3</span>. Pakuppanaṃ idha <span class="bld">vikārāpattibhāvo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para550"></a><span class="paranum">550</span>. <span class="bld">Tappaṭipakkhasaññā</span>ti thinamiddhapaṭipakkhasaññā. Sā atthato tadaṅgādivasena thinamiddhavinodanākārappavattā kusalavitakkasampayuttasaññā, tathābhūto vā cittuppādo saññāsīsena vuttoti veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para553"></a><span class="paranum">553</span>. <span class="bld">Sārambha</span>nti ārambhavantaṃ, sahārambhanti attho. <span class="bld">Nirāvaraṇābhogā</span> thinamiddhandhakāravigamena nirāvaraṇasamannāhārasaññā. <span class="bld">Vivaṭā</span> appaṭicchādanā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para564"></a><span class="paranum">564</span>. <span class="bld">Tattha tatthā</span>ti ‘‘iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hotī’’tiādīsu (vibha. 511).</p>
- <p class="bodytext"><a name="para588"></a><span class="paranum">588</span>. Yathā kenaci nikkujjitaṃ ‘‘idaṃ nāmeta’’nti pakatiñāṇena na ñāyati, evaṃ sabbappakārena aviditaṃ nikkujjitaṃ viya hotīti āha <span class="bld">‘‘sabbathā aññātatā nikkujjitabhāvo’’</span>ti. <span class="bld">Niravasesaparicchindanābhāvo</span>ti duviññeyyatāya niravasesato paricchinditabbatābhāvo, paricchindikābhāvo vā. Ekadeseneva hi gambhīraṃ ñāyati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ācikkhantī</span>tiādito <a name="V0.0183"></a> paribyattaṃ kathenti. <span class="bld">Desentī</span>ti upadisanavasena vadanti, pabodhenti vā. <span class="bld">Paññāpentī</span>ti pajānāpenti, saṃpakāsentīti attho. <span class="bld">Paṭṭhapentī</span>ti pakārehi asaṅkarato ṭhapenti. <span class="bld">Vivarantī</span>ti vivaṭaṃ karonti. <span class="bld">Vibhajantī</span>ti vibhattaṃ karonti. <span class="bld">Uttānīkarontī</span>ti anuttānaṃ gambhīraṃ uttānaṃ pākaṭaṃ karonti. Ettha ca <span class="bld">‘‘paññāpentī’’</span>tiādīhi chahi padehi atthapadāni dassitāni. <span class="bld">‘‘Ācikkhanti desentī’’</span>ti pana dvīhi padehi byañjanapadānīti evaṃ atthabyañjanapadasampannāya uḷārāya pasaṃsāya pasaṃsanaṃ dasseti. Yaṃ panetesu atthabyañjanapadesu vattabbaṃ, taṃ <span class="bld">nettiaṭṭhakathāyaṃ (netti. aṭṭha. 23 ādayo)</span> vitthārato vuttameva, tasmā tattha vuttanayeneva veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para602"></a><span class="paranum">602</span>. <span class="bld">Ettheva</span> <a name="M0.0186"></a> <span class="bld">yojetabbaṃ</span> tassa heṭṭhābhūmisamatikkamanamukhena bhūmivisesādhigamupāyadīpanato. <span class="bld">Sabbatthāpī</span>ti ‘‘rūpasaññānaṃ samatikkamā, ākāsānañcāyatanaṃ samatikkammā’’ti sabbesupi samatikkamavacanesu.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para610"></a><span class="paranum">610</span>. <span class="bld">Taṃyeva ākāsaṃ phuṭaṃ viññāṇa</span>nti taṃyeva kasiṇugghāṭimākāsaṃ ‘‘ananta’’nti manasikārena phuṭaṃ pharitvā ṭhitaṃ paṭhamāruppaviññāṇaṃ ‘‘anantaṃ viññāṇa’’nti <span class="bld">manasi karotī</span>ti attho. Dutiyavikappe pana sāmaññajotanā visese tiṭṭhatīti ‘‘phuṭa’’nti iminā viññāṇameva vuttanti <span class="bld">phuṭaṃ viññāṇa</span>nti paṭhamāruppaviññāṇamāha. Tañhi ākāsassa sapharaṇakaviññāṇaṃ. <span class="bld">Viññāṇenā</span>ti ca karaṇatthe karaṇavacanaṃ, tañca dutiyāruppaviññāṇaṃ vadatīti āha <span class="bld">‘‘viññāṇañcāyatanaviññāṇena manasi karotī’’</span>ti. <span class="bld">Tenā</span>ti paṭhamāruppaviññāṇena. <span class="bld">Gahitākāra</span>nti anantapharaṇavasena gahitākāraṃ. <span class="bld">Manasi karotī</span>ti dutiyāruppaparikammamanasikārena manasi karoti. <span class="bld">Eva</span>nti yathāvuttākāraṃ kasiṇugghāṭimākāse paṭhamāruppaviññāṇena anantapharaṇavasena yo gahitākāro, taṃ manasi karontaṃyeva. <span class="bld">Taṃ viññāṇa</span>nti taṃ dutiyāruppaviññāṇaṃ. <span class="bld">Anantaṃ pharatī</span>ti ‘‘ananta’’nti pharati, tasmā dutiyoyevattho yuttoti. <span class="bld">‘‘Yañhī’’</span>tiādinā yathāvuttamatthaṃ pākaṭaṃ karoti. <span class="bld">Taṃpharaṇākārasahita</span>nti tasmiṃ ākāse pharaṇākārasahitaṃ. <span class="bld">Viññāṇa</span>nti paṭhamāruppaviññāṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para615"></a><span class="paranum">615</span>. <span class="bld">Pubbe</span>ti dutiyāruppaparikammakāle. Yaṃ ‘‘anantaṃ viññāṇa’’nti manasi kataṃ, <span class="bld">taṃyeva</span> <a name="V0.0184"></a> paṭhamāruppaviññāṇameva. Taṃyeva hi abhāveti. Ārammaṇātikkamavasena hi etā samāpattiyo laddhabbāti.</p>
- <p class="centered">Niddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para623"></a><span class="paranum">623</span>. Catukkanaye dutiyajjhānameva yesaṃ vicāro oḷārikato na upaṭṭhāti, yesañca upaṭṭhāti, tesaṃ vasena dvidhā bhinditvā desitanti <a name="M0.0187"></a> catukkanayato pañcakanayo nīhatoti āha <span class="bld">‘‘uddhaṭānaṃyeva catunnaṃ…pe… dassanato cā’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">3. Pañhapucchakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para640"></a><span class="paranum">640</span>. <span class="bld">Tīsū</span>ti paṭhamādīsu tīsu. Catukkanayena hi taṃ vuttaṃ. <span class="bld">Evaṃkoṭṭhāsikā</span>ti appamāṇāti vuttā. Tenāha <span class="bld">‘‘lokuttarabhūtā evāti adhippāyo’’</span>ti. Paricchinnākāsa…pe… catutthānaṃ vaṭṭavipassanāpādakattā <span class="bld">‘‘sabbatthapādakacatutthe saṅgahitānī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ayaṃ kathā</span>ti parittārammaṇādikathā. Heṭṭhimo ariyo uparimassa ariyassa lokuttaracittāni paṭivijjhituṃ na sakkotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘na ca…pe… sakkotī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kiriyato dvādasanna’’nti ca pāṭho atthi. <span class="bld">Saha vadati</span> lokuttaraphalacatutthatāsāmaññenāti <a name="V0.0185"></a> adhippāyo. Idha sabbasaddassa padesasabbavācibhāvato ekadesassa asambhavepi sabbatthapādakatā eva veditabbāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘sabbattha…pe… daṭṭhabba’’</span>nti āha. <span class="bld">Paricchinnākāsakasiṇacatutthādīnī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena ānāpānacatutthādayo saṅgahitā. <span class="bld">Navattabbatāyā</span>ti navattabbārammaṇatāya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nibbānañcāti vattabbaṃ</span> tadārammaṇassāpi bahiddhārammaṇabhāvato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Sasantānagatampī’’</span>ti idaṃ <span class="bld">rūpa</span>-saddena, <span class="bld">kamma</span>-saddena ca sambandhitabbaṃ ‘‘sasantānagatampi apākaṭaṃ rūpaṃ dibbacakkhu viya sasantānagatampi apākaṭaṃ kammaṃ vibhāvetī’’ti. Pākaṭe pana sasantānagate rūpe, kamme ca abhiññāñāṇena payojanaṃ natthīti <span class="bld">‘‘apākaṭa’’</span>nti visesetvā vuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Jhānavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">13. Appamaññāvibhaṅgo</p>
- <p class="title">1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para642"></a><span class="paranum">642</span>. <span class="bld">Disādesodhinā</span>ti <a name="M0.0188"></a><a name="V0.0186"></a> ‘‘ekaṃ disa’’ntiādidisodhinā, vihāragāmanigamanagarajanapadarajjādidesodhinā ca. <span class="bld">Sattodhinā</span>ti ‘‘sabbā itthiyo, sabbe purisā, ariyā, anariyā’’tiādivasappavattena sattodhinā. <span class="bld">Etassā</span>ti etassa padassa, padatthassa vā. <span class="bld">Anuvattaka</span>nti adhikāravasena pavattakaṃ. <span class="bld">Taṃ dvaya</span>nti tathā-saddo, iti-saddoti ubhayaṃ. ‘‘Tathā dutiya’’nti hi vutte ‘‘tathā-saddo yathā mettāsahagatena cetasā puratthimādīsu ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyampi disaṃ mettāsahagatena cetasā pharitvā viharatī’’ti imamatthaṃ dīpeti. Sesadvayepi eseva nayo. Yasmā <span class="bld">itī</span>ti ayaṃ iti-saddo pakāratthe, evanti vuttaṃ hoti, tasmā ‘‘yathā mettāsahagatena cetasā ekaṃ, dutiyaṃ, tatiyaṃ, catutthaṃ disaṃ pharitvā viharati, evaṃ uddhaṃ, adho, tiriyaṃ mettāsahagatena cetasā pharitvā viharatī’’ti imamatthaṃ dīpeti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘mettā…pe… taṃ dvaya’’</span>nti. <span class="bld">Tassā</span>ti dvayassa. <span class="bld">Pharaṇantarādiṭṭhāna</span>nti pharaṇato aññaṃ pharaṇantaraṃ, taṃ ādi yassa, taṃ pharaṇantarādi. Pharaṇantarañhetaṃ mettābhāvanāya, yadidaṃ vipulatā. <span class="bld">Ādi</span>-saddena bhummantarapaguṇabhāvādi gayhati, tassa pharaṇantarādino ṭhānaṃ ṭhānabhūto ‘‘vipulenā’’tiādinā vuccamāno mettābhāvanāviseso. Vuttappakāramattaparāmasanassa <span class="bld">tassa</span> dvayassa <span class="bld">aṭṭhānaṃ</span> anokāsoti. <span class="bld">Iti katvā</span> iminā kāraṇena na vuttaṃ taṃ dvayanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para643"></a><span class="paranum">643</span>. <span class="bld">Rāgassā</span>ti kāmarāgassa. <span class="bld">Sinehassā</span>ti puttasinehādisinehassa. <span class="bld">Vipattiyā</span>ti rāgasinehasaṅkhātāya mettābhāvanāya vipattiyā vināsassa. <span class="bld">Anuppattito</span> hirottappabalena anuppajjanato.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para645"></a><span class="paranum">645</span>. <span class="bld">Adhimuñcitvā</span>ti <a name="V0.0187"></a> bhāvanācittaṃ ārammaṇe suṭṭhu vissajjetvā, taṃ panettha adhimuccanaṃ yasmā pharaṇavaseneva hoti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘suṭṭhu pasāretvā’’</span>ti. Yasmā pana ārammaṇe suṭṭhu asaṃsappanavaseneva taṃ mettābhāvanāya adhimuccanaṃ hoti, tasmā <span class="bld">‘‘balavatā vā adhimokkhena adhimuccitvā’’</span>ti ca vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para648"></a><span class="paranum">648</span>. <span class="bld">Etesaṃ</span> <a name="M0.0189"></a> padānaṃ <span class="bld">sabbena</span> sakalena disādesādibhedena <span class="bld">avadhinā. Sabbāvadhidisādipharaṇākārehī</span>ti sabbāvadhibhūtadisādesapuggalapharaṇappakārehi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para650"></a><span class="paranum">650</span>. <span class="bld">Vighātavasenā</span>ti vikkhambhanavasena.</p>
- <p class="centered">Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">3. Pañhapucchakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para699"></a><span class="paranum">699</span>. <span class="bld">Kathitānaṃ</span> kusalādidhammānaṃ. Imasmiṃ pana appamaññāvibhaṅge kathitā appamaññā, tā ca sabhāvato lokiyā eva, na khandhavibhaṅgādīsu kathitā khandhādayo viya lokuttarāpīti ekaṃsato sabbāsaṃ appamaññānaṃ lokiyabhāvameva dīpetuṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘imasmiṃ panā’’tiādi vuttanti imamatthaṃ dassento āha <span class="bld">‘‘imasmiṃ pana…pe… hotī’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Appamaññāvibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">14. Sikkhāpadavibhaṅgo</p>
- <p class="title">1. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para703"></a><span class="paranum">703</span>. Sikkhāsaṅkhātānaṃ <a name="M0.0190"></a><a name="V0.0188"></a> kusaladhammānaṃ pañca sīlaṅgāni nissayabhāvena vā patiṭṭhā siyuṃ, upanissayabhāvena vāti tadubhayaṃ dassento āha <span class="bld">‘‘sampayogavasena, upanissayavasena ca okāsabhāvenā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para704"></a><span class="paranum">704</span>. ‘‘Kammapathā evā’’ti niyamassa katattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘asabbasādhāraṇesū’’</span>ti. Na hi sakkā indriyādisādhāraṇakoṭṭhāsavasena niyamaṃ kātuṃ. <span class="bld">Kammapathakoṭṭhāsikā eva,</span> na jhānādikoṭṭhāsikā. <span class="bld">Kammapathabhāvena āgatanti vadanti,</span> duggatiyā, tattha uppajjanadukkhassa ca pavattiupāyabhāvatoti adhippāyo. <span class="bld">Assa</span> surāpānassa. <span class="bld">Upakārakattaṃ</span> sabbesaṃ. <span class="bld">Sabhāgattaṃ</span> micchācārassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tathāgahitasaṅkhārārammaṇatāyā</span>ti ‘‘sattaṃ avaharāmi, satte vippaṭipajjāmī’’tiādinā sattākārena gahitasaṅkhārārammaṇatāya, na pana sattapaññattiārammaṇatāyāti adhippāyo. <span class="bld">‘‘Pañca sikkhāpadā’’</span>tiādinā tamevatthaṃ vivarati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tassa tassā</span>ti yassa yassa byasanatthāya. Sayaṃ vā usuādiṃ khipati, opātakhaṇanādiṃ karoti, tādisaṃ mantaṃ parijappati, kammajaiddhiṃ vaḷañjeti, aññena vā taṃ sabbaṃ kāretīti āha <span class="bld">‘‘nissaggiya…pe… dve eva gahitā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Yadipi <a name="V0.0189"></a> koṭṭhāsavāre virati sarūpena nāgatā ‘‘yevāpanā’’tveva vuttā, bhajāpiyamānā pana maggabhāvaṃyeva bhajatīti āha <span class="bld">‘‘viratisīlaṃ pana maggakoṭṭhāsika’’</span>nti. <span class="bld">Sesasīlāna</span>nti sesaavītikkantasīlānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para712"></a><span class="paranum">712</span>. <span class="bld">Abhabbaṭṭhānā</span>ti pāṇātipātādayo. Yathā pāṇātipātādayo verahetutāya veraṃ, evaṃ tadaññepi akusalāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘taṃsabhāgatāya verabhūtāna’’</span>nti. Viratīnaṃ uppatti na na bhavissati sekkhānanti yojanā. <span class="bld">‘‘Akusalasamuṭṭhitāni cā’’</span>tiādināpi sekkhānaṃ ubhayena viratisabbhāvaṃyeva vibhāveti. Tassattho – yāni akusalasamuṭṭhitāni kāyakammādīni, tāni tesaṃ sekkhānaṃ kāyaduccaritādīnīti verāniyeva<a name="M0.0191"></a>, <span class="bld">tehi</span> verehi <span class="bld">tesaṃ</span> sekkhānaṃ viratiyo sambhavantiyeva. <span class="bld">Yato</span>ti yasmā pāṇātipātādiviramitabbanippariyāyaverābhāvepi kāyaduccaritādiveramattato sekkhānaṃ viratisambhavato. <span class="bld">Naphalabhūtassāpī</span>ti yathā phalassa maggapaṭibimbabhūtattā maggasadisaṃ sattaaṭṭhaṅgikatā siyā, evaṃ aphalabhūtassāpi sakadāgāmimaggādikassa yato viratisambhavato <span class="bld">aṭṭhaṅgikatā hoti,</span> aññathā pañcaṅgiko eva siyāti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">2. Pañhapucchakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para714"></a><span class="paranum">714</span>. <span class="bld">Yathāviramitabbato</span>ti yo yo pāṇātipātādi viramitabbo, tato virativasena.</p>
- <p class="centered">Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Sikkhāpadavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">15. Paṭisambhidāvibhaṅgo</p>
- <p class="title">1. Suttantabhājanīyaṃ</p>
- <p class="subhead">1. Saṅgahavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para718"></a><span class="paranum">718</span>. ‘‘Eseva <a name="M0.0192"></a><a name="V0.0190"></a> nayo’’ti dhammādīsu kato atideso saṅkhepato tesaṃ dassanaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘saṅkhepena dassetvā’’</span>ti. Tesaṃ niruttipaṭibhānānaṃ visayā <span class="bld">tabbisayā,</span> tesaṃ, niruttipaṭibhānavisayabhūtānanti attho. <span class="bld">Paccayuppannādibhedehī</span>ti paccayuppannanibbānabhāsitatthādibhedehi.</p>
- <p class="bodytext">Dukkhahetuphalajātādidhammajarāmaraṇāni <span class="bld">dukkhādīni</span>. Saccahetudhammapaccayākāravāresu dukkhasamudayādipariyāyena āgato phalanibbattako hetu, saccapaccayākāravāresu ariyamaggo, pariyattivāre bhāsitaṃ, abhidhammabhājanīye kusalaṃ, akusalanti evaṃ pāḷiyaṃ vuttānaṃyeva vasena pañca dhammā veditabbāti imamatthamāha <span class="bld">‘‘tathā dhammā cā’’</span>ti iminā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nibbattakahetuādīna</span>nti nibbattakasampāpakañāpakānaṃ. <span class="bld">Purimo</span>ti pavattanattho. <span class="bld">Tasmi</span>nti magge. <span class="bld">Pacchimo</span>ti pāpanattho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aviparītaniruttī</span>ti buddhādīhi āciṇṇā tassa tassa atthassa vācakabhāve niruḷhā yāthāvanirutti. Yasmā viññattivikārasahito saddo paññattīti attano adhippāyo, tasmā paramatato taṃ dassento <span class="bld">‘‘avacanabhūtāyā’’</span>ti visesetvā <span class="bld">‘‘keci vaṇṇayantī’’</span>ti āha. <span class="bld">Evaṃ satī</span>ti <a name="V0.0191"></a> evaṃ niruttiyā paññattibhāve sati. Paññatti abhilapitabbāti āpajjatīti vutte, hotu, ko doso tassā vacanīyabhāvatoti kadāci vadeyyāti āsaṅkanto āha <span class="bld">‘‘na ca vacanato…pe… uccāretabbaṃ atthī’’</span>ti. <span class="bld">Tesaṃ</span> atthadhammānaṃ. Na vacananti <span class="bld">avacanaṃ</span> avacanasabhāvaṃ. <span class="bld">Evaṃpakāra</span>nti evaṃvidhaṃ evaṃ niyataliṅgavisesajotanākāraṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Parato</span>ti <a name="M0.0193"></a> parabhāge anantaramanodvāre. Saddaggahaṇānusārena gahitāya nāmaniruttiyaṃ niruttipaṭisambhidā pavattatīti vadanti. Yadi evaṃ kasmā pāḷiyaṃ ‘‘niruttipaṭisambhidā paccuppannārammaṇā’’ti vuttāti āha <span class="bld">‘‘nirutti…pe… sandhāya vutta’’</span>nti. <span class="bld">Pacchā jānana</span>nti saddaggahaṇuttarakālaṃ nāmaniruttiyā jānanaṃ. <span class="bld">Eva</span>nti evaṃ saddaggahaṇato pacchā nāmaniruttiṃ ārabbha pavattaṃ ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidāti gayhamāne. Evaṃ niruttiyā nāmapaññattipakkhe pāḷiyā, aṭṭhakathāya ca virodhaṃ dassetvā saddapakkhe tadabhāvaṃ dassento <span class="bld">‘‘yathā panā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Taṃtaṃsaddavibhāvaka</span>nti yathā tassa tassa saddappabhedanicchayassa paccayabhūtaṃ dibbasotañāṇaṃ saddārammaṇameva taṃ taṃ saddaṃ vibhūtaṃ karoti, evaṃ niruttippabhedanicchayassa paccayabhūtaṃ niruttisaddārammaṇameva niruttipaṭisambhidāñāṇaṃ taṃ vibhūtaṃ karotīti tassa paccuppannārammaṇatā vuttā. Saddaṃ pana vibhāventaṃ ekantato saddūpanibandhaṃ paññattimpi vibhāvetiyeva, yato sabhāvāsabhāvavisesavibhāvanaṃ sampajjati. Aññathā hi saddamattaggahaṇe visesāvabodho eva na siyāti porāṇā paññattivibhāvanampi tassa icchanti. <span class="bld">Taṃvibhāvaka</span>nti niruttisaddavibhāvakaṃ. <span class="bld">Na pāḷivirodho hotī</span>ti yadipi abhidhammabhājanīye ‘‘yāya niruttiyā tesaṃ dhammānaṃ paññatti hotī’’ti (vibha. 727) vuttaṃ, tampi sabhāvaniruttisaddena dhammānaṃ pabodhanameva sandhāya vuttaṃ, na tabbinimuttaṃ paññattinti ‘‘niruttisaddārammaṇā niruttipaṭisambhidā’’ti vuccamāne pāḷiyā virodho na hotīti attho. ‘‘Paccavekkhantassā’’ti vuttattā saddaṃ gahetvā pacchā gahitāya paññattiyā paccavekkhaṇena bhavitabbanti āsaṅkeyyāti tadāsaṅkānivattanatthamāha <span class="bld">‘‘taṃ sabhāvaniruttiṃ saddaṃ ārammaṇaṃ katvā’’</span>tiādi. <span class="bld">Sabhāvaniruttiṃ vibhāventaṃyevā</span>ti sabhāvaniruttivisayassa sammohassa pageva viddhaṃsitattā atthasādhanavasena abhiññāñāṇaṃ viya taṃ vibhāventameva pavattati. Tenāha <span class="bld">‘‘niruttiṃ bhindantaṃ paṭivijjhantameva uppajjatī’’</span>ti. Pabhedagamanañcettha anavasesato niruttivibhāgajānanaṃ. Tathā sesesu. <span class="bld">Sakkaṭanāmādī</span>ti sakkaṭavasena vuttanāmākhyātādi. Nipātapadaṃ <a name="V0.0192"></a> nāmādipadāni viya atthaṃ na vadati, atha kho byañjeti jotetīti <span class="bld">‘‘byañjana’’</span>nti vuttaṃ nipātapadaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Bodhi <a name="M0.0194"></a> ñāṇaṃ maṇḍabhūtaṃ etthāti <span class="bld">bodhimaṇḍo,</span> mahābodhiṭṭhānaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘paṭhamābhisambuddhaṭṭhāne’’</span>ti. <span class="bld">Aññena pakārenā</span>ti uggahādippakārena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aññathā hontī</span>ti purisayuge purisayuge ekadesena parivattantā kālantare aññākārā bhavanti. <span class="bld">Vinassantī</span>ti taṃtaṃbhāsānaṃ manussānaṃ vināsena na paññāyanti, manussānaṃ duruggahaṇādinā katthaci kadāci parivattantīpi brahmalokādīsu yathāsabhāveneva avaṭṭhānato na sabbattha, sabbadā, sabbathā ca parivattati. Tenāha <span class="bld">‘‘kappavināsepi tiṭṭhatiyevā’’</span>ti. <span class="bld">Etassa</span> niruttipaṭisambhidāñāṇassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atthādīsu ñāṇa</span>nti atthapaṭisambhidādi. Atthadhammaniruttivasena <span class="bld">tīsu</span>. Atthadhammaniruttipaṭibhānavasena <span class="bld">catūsupi vā</span>. Atthadhammādinā attanā jotetabbena saha atthenāti <span class="bld">sātthakāni. Sabbo</span> atthadhammādiko <span class="bld">attho</span> visayabhūto <span class="bld">etassa</span> ñāṇassa atthīti <span class="bld">sabbatthakaṃ</span>. <span class="bld">Sabbasmiṃ</span> atthādike visaye <span class="bld">khittaṃ</span> attano paccayehi ṭhapitaṃ pavattitaṃ. <span class="bld">Arahattappattiyā visadā honti</span> paṭipakkhadhammānaṃ sabbaso viddhaṃsitattā. <span class="bld">Pañcanna</span>nti adhigamapariyattisavanaparipucchāpubbayogānaṃ. <span class="bld">Yathāyoga</span>nti yaṃ yaṃ yassa puggalassa visadatāya yujjati, tathā yojetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Paripucchāhetu pavattā kathā paripucchāti vuttāti āha <span class="bld">‘‘pucchāya…pe… paripucchāti vuttā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tehī</span>ti maggehi. <span class="bld">Paṭilābho</span> nāma pubbayogasampattiyā atthādivisayassa sammohassa samucchindanaṃ, taṃ pana maggakiccamevāti āha <span class="bld">‘‘so lokuttaro’’</span>ti. Atthādīnaṃ pabhedato sallakkhaṇavibhāvanavavatthāpanā yathārahaṃ parittakusalamahākiriyacittavasena hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘pabhedo kāmāvacaro’’</span>ti. <span class="bld">Yathā</span> pubbayogo <span class="bld">adhigamassa balavapaccayo</span> sabhāvahetubhāvato, <span class="bld">na tathā pabhedassa</span> asabhāvahetutāya, paramparapaccayatāya cāti adhippāyo. <span class="bld">Pariyattiādīnaṃ</span> pabhedassa balavapaccayatāya<a name="V0.0193"></a>, <span class="bld">adhigamassa</span> ca tadabhāve eseva nayo. <span class="bld">Tatthā</span>ti nimittatthe bhummaṃ, tāsu pariyattisavanaparipucchāsu nimittabhūtāsūti attho. <span class="bld">Yaṃ vuttaṃ hotī</span>ti ‘‘etesu panā’’tiādinā aṭṭhakathāvacanena yaṃ atthajātaṃ vuttaṃ <a name="M0.0195"></a> hoti. <span class="bld">Taṃ dassento</span>ti taṃ niddhāretvā dassento. <span class="bld">‘‘Pubbayogādhigamā’’</span>ti vatvā <span class="bld">‘‘dvepī’’</span>ti vacanaṃ adhigamasahitoyeva pubbayogo pabhedassa balavapaccayo, na kevaloti dassanatthaṃ. Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘dvepi ekato hutvā’’ti (vibha. aṭṭha. 718). ‘‘Dvepi visadakāraṇā’’ti vutte pubbayogassāpi visadakāraṇattaṃ labbhatevāti āha <span class="bld">‘‘dvepi visadakāraṇāti…pe… vutta’’</span>nti.</p>
- <p class="centered">Saṅgahavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Saccavārādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para719"></a><span class="paranum">719</span>. <span class="bld">Kālattayepī</span>ti atītādīsu tīsupi kālesu. <span class="bld">Hetuphaladhammā</span> hetūnaṃ phalabhūtā dhammā, paccayanibbattāti attho. <span class="bld">Tesañca hetudhammā</span>ti tesaṃ hetuphalānaṃ paccayanibbattānaṃ hetubhūtā dhammā ‘‘dhammā’’ti vuttāti yojanā. <span class="bld">Vineyyavasenā</span>ti tathāvinetabbapuggalajjhāsayavasena. <span class="bld">Uppannā samuppannātiādi na vutta</span>nti uppannā samuppannā uṭṭhitā samuṭṭhitā paccuppannātiādi na vuttaṃ ekantapaccuppannasseva saṅgāhakattā. <span class="bld">Taṃnibbattakā</span>ti tesaṃ atthabhāvena vuttānaṃ nipphādakā. <span class="bld">Dhammāti vuttā</span> dhammabhāvena kathitā.</p>
- <p class="centered">Saccavārādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para725"></a><span class="paranum">725</span>. <span class="bld">Sāmaññena</span> <a name="V0.0194"></a> <span class="bld">vatvā visesena avuttattā</span>ti ‘‘tesaṃ vipāke’’ti yathāvuttakusalavipākatādisāmaññena vatvā sahetukāhetukādivisesena avuttattā, sarūpena niddhāretvā avuttattāti attho. <span class="bld">Avipākattā</span>ti avipākadhammattā. <span class="bld">Yadi eva</span>nti paccayabhāvato labbhamānopi dhammabhāvo avipākadhammatāya kiriyānaṃ yadi na vutto, evaṃ sati. Satipi paccayuppannabhāve avipākabhāvato atthabhāvopi na vattabbo. Tenāha <span class="bld">‘‘vipākā na hontīti atthabhāvo ca na vattabbo’’</span>ti. <span class="bld">Evañce</span>ti yadi paccayuppannattā kiriyānaṃ atthabhāvo vutto. <span class="bld">Nappaṭisiddho</span> icchitovāti <a name="M0.0196"></a> attho. Yadi evaṃ kasmā na vuttoti āha <span class="bld">‘‘vipākassa panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Tesa</span>nti kusalākusalānaṃ, vipākakiriyadhammānañca. <span class="bld">Atthadhammatā</span>ti vuttanayena labbhamānopi yathākkamaṃ atthabhāvo, dhammabhāvo ca na vutto. <span class="bld">Paccayabhāvaṃ sattivisesaṃ sanipphādetabbata</span>nti padattayenāpi vipākadhammatamevāha. Sā hi vipākānaṃ hetubhāvato paccayabhāvo, taduppādanasamatthatāya sattiviseso, <span class="bld">tehi</span> sagabbhā viya hotīti ‘‘sanipphādetabbatā’’ti ca vuccati. Taṃ <span class="bld">passantī</span> nipphādakavisesāpi <span class="bld">nipphādetabbāpekkhā hoti</span> dhammapaṭisambhidā. <span class="bld">Taṃsambandhenā</span>ti nipphādetabbasambandhena. Dhammapaṭisambhidaṃ vadantena atthapaṭisambhidāpi vuttā.</p>
- <p class="bodytext">Sabhāvadhamme paññatti <span class="bld">sabhāvapaññattī</span>ti āha <span class="bld">‘‘na sattādipaññattiyā’’</span>ti. Sabhāvena, niruttiyeva vā sabhāvapaññattīti vuttāti āha <span class="bld">‘‘aviparītapaññattiyā vā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para746"></a><span class="paranum">746</span>. Vohārabhūmiṃ, adhigamabhūmiñca ekajjhaṃ katvā āha <span class="bld">‘‘kāmāvacarā, lokuttarā ca bhūmi bhūmī’’</span>ti. <span class="bld">Cittuppādā vā</span> pavattiṭṭhānabhāvato bhūmi.</p>
- <p class="centered">Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">3. Pañhapucchakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para747"></a><span class="paranum">747</span>. <span class="bld">Sabbañāṇārammaṇatāyā</span>ti <a name="V0.0195"></a> paṭisambhidāpaṭisambhidāñāṇārammaṇatāya. ‘‘Suttantabhājanīye pana…pe… siyā’’ti idaṃ abhidhammabhājanīyena virujjhati, tassa vā sāvasesadesanatā āpajjatīti codanaṃ manasi katvā āha <span class="bld">‘‘abhidhammabhājanīye’’</span>tiādi. <span class="bld">Niravasesakathana</span>nti asesetvā kathanaṃ. Tena cittuppādasaṅgahite atthe asesetvā desanā idha abhidhammabhājanīyassa bhāro, na sabbañeyyadhammeti dasseti. <span class="bld">Yathādassitavisayavacanavasenā</span>ti dassitappakāravisayassa kathanavasena, dhammatthavasena dassite taṃtaṃcittuppāde tattha dhammaniruttābhilāpena ñāṇassa kathanavasenāti attho. <span class="bld">Aññārammaṇataṃ na paṭisedheti</span> atapparabhāvatoti adhippāyo. <span class="bld">Na niravasesena kathanaṃ</span> acittuppādapariyāpannassa visayassa akathitattā. Evaṃ paṭibhānapaṭisambhidāvisayassāpi na <a name="M0.0197"></a> niravasesena kathananti suttantabhājanīye avisesavacanena sabbañāṇārammaṇataṃyeva paṭibhānapaṭisambhidāya patiṭṭhāpeti. Tathā <span class="bld">tisso paṭisambhidā</span>tiādipañhapucchakapāḷiyāpi. <span class="bld">Tisso</span>ti atthadhammapaṭibhānapaṭisambhidā. Niruttipaṭisambhidā hi ‘‘parittārammaṇā’’teva vuttā.</p>
- <p class="bodytext">Yadipi siyā na tassā mahaggatārammaṇatāti sambandho. <span class="bld">‘‘Na hi maggo paccayuppanno na hotī’’</span>ti iminā ‘‘atthapaṭisambhidā na maggārammaṇā’’ti vacanassa yathāvuttatthasādhakataṃ vibhāveti. <span class="bld">Tassā</span>ti paṭibhānapaṭisambhidāya <span class="bld">na mahaggatārammaṇatā</span> sambhavati nanu nayaṃ anussarantassāti adhippāyo. <span class="bld">Dvepī</span>ti ‘‘atthapaṭisambhidā na maggārammaṇā, tisso paṭisambhidā siyā parittārammaṇā, siyā mahaggatārammaṇā, siyā appamāṇārammaṇā’’ti ca dvepi etā pāḷiyo. Tāsu balavatarāya ṭhānassa, itarāya adhippāyamagganassa ca upāyadassanamukhena tāsaṃ aññamaññaṃ avirodhaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘kusalākusalānaṃ panā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">‘‘Nippariyāyā tattha dhammapaṭisambhidā’’</span>ti etena tattha atthapaṭisambhidāya pariyāyabhāvamāha. <span class="bld">Tathā vipākakiriyāna</span>ntiādi yathādhippetassa atthassa visadisūdāharaṇadassanaṃ. Ubhayenapi ‘‘atthapaṭisambhidā na maggārammaṇā’’ti (vibha. 749) vacanaṃ suttantanayānugataṃ nippariyāyatthassa tattha adhippetattāti dīpeti. <span class="bld">Kiñci pana ñāṇa</span>ntiādi ‘‘tisso paṭisambhidā’’tiādipāḷiyā samatthakaṃ. Yathādhippetassa atthassa paṭibhānaṃ dīpanaṃ <span class="bld">paṭibhānaṃ</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘ñeyyappakāsanato’’</span>ti. Iti yā ‘‘tisso paṭisambhidā’’ti pāḷi, tassā balavabhāvavibhāvanena <a name="V0.0196"></a> itarāya adhippāyamagganaṃ katanti veditabbaṃ. <span class="bld">Nippariyāyā</span>ti pariyāyarahitā ujukaṃ sarūpeneva pavattā. <span class="bld">Nippariyāya…pe… pavattiya</span>nti ekantikaatthārammaṇaṃ ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, ñāṇārammaṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidāti gahetvā desanāyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">So evā</span>ti parassa abhilāpasaddo eva. Anuvattamānatā cassa niruttipaṭisambhidā paccuppannameva saddaṃ ārammaṇaṃ karontī, saddaṃ sutvā ‘‘ayaṃ sabhāvanirutti, ayaṃ na sabhāvaniruttī’’ti jānantīti ca ādivacanavasena veditabbo.</p>
- <p class="centered">Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Paṭisambhidāvibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">16. Ñāṇavibhaṅgo</p>
- <p class="title">1. Ekakamātikādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para751"></a><span class="paranum">751</span>. Sampayuttānaṃ <a name="M0.0198"></a><a name="V0.0197"></a> nissayapaccayatāya, ārammaṇassa pavattiṭṭhānatāya okāsaṭṭho veditabbo. <span class="bld">Nahetādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena ‘‘ahetukā’’tiādikaṃ sabbaṃ ekavidhena ñāṇavatthuṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Ekaṃ nahetū</span>ti nahetutāya ekaṃ pañcaviññāṇaṃ nahetūti vuttā tesaṃ nahetutā. Ekantāhetubhāvena hi te ekappakārāvāti. <span class="bld">Aññampī</span>ti ahetukādi. <span class="bld">Avitathasāmaññayutta</span>nti teneva ahetukatādinā yathābhūtena samānabhāvena yuttaṃ. <span class="bld">Ñāṇārammaṇa</span>nti ñāṇassa ārammaṇaṃ yathāvuttapañcaviññāṇādi. <span class="bld">Vatthuvibhāvanā</span>ti pañcaviññāṇādikassa ñāṇavatthussa yathāvuttavisesena vibhāvanā pakāsanā paññā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Osānadukassā</span>ti ‘‘atthajāpikā paññā, jāpitatthā paññā’’ti imassa dukassa. Dukamātikā dhammasaṅgaṇiyaṃ vuttadukamātikāti āha <span class="bld">‘‘dukamātikaṃ anissāyā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Cintāmayā paññā’’tiādikā tikamātikaṃ anissāya vuttāti āha <span class="bld">‘‘evaṃ tikānurūpehīti etthāpi daṭṭhabba’’</span>nti. Yadipi jāpa-saddo byattavacane, mānase ca pavattati, jananatthepi pana daṭṭhabboti dassento āha <span class="bld">‘‘anekatthattā dhātusaddāna’’</span>ntiādi. Kusalapaññā vipākasaṅkhātassa, kiriyapaññā parikammādibhūtā attanā nibbattetabbaphalasaṅkhātassa atthassa nibbattanato atthajāpikāti vuttāti āha <span class="bld">‘‘atthajāpikā kāraṇagatā paññā’’</span>ti. Vipākapaññā, kiriyapaññā ca sahajātādipaccayavasena taṃtaṃvipākādiatthaṃ jāpeti janetīti āha <span class="bld">‘‘jāpito janito attho etissāti jāpitatthā’’</span>ti. Satipi sahajātānaṃ paccayabhāve vipākakiriyapaññā <a name="V0.0198"></a> na kusalā viya vipākānaṃ nippariyāyena kāraṇavohāraṃ labhatīti āha <span class="bld">‘‘kāraṇapaññāsadisī’’</span>ti. Vibhāvanatthena paññā ārammaṇaṃ viya sampayuttepi pakāsetiyevāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘phalappakāsanabhūtā’’</span>ti. Yato sā ālokobhāsapajjotapariyāyehi vibhāvitā.</p>
- <p class="title">10. Dasakamātikāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para760"></a><span class="paranum">760</span>. ‘‘Jātipaccayā <a name="M0.0199"></a> jarāmaraṇanti ñāṇaṃ, asati jātiyā natthi jarāmaraṇanti ñāṇaṃ. Atītampi addhānaṃ jātipaccayā jarāmaraṇanti ñāṇaṃ, asati jātiyā natthi jarāmaraṇanti ñāṇaṃ. Anāgatampi addhānaṃ jātipaccayā jarāmaraṇanti ñāṇaṃ, asati jātiyā natthi jarāmaraṇanti ñāṇaṃ. Yampissa taṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ, tampi khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti ñāṇaṃ. Bhavapaccayā…pe… avijjāpaccayā saṅkhārā…pe… nirodhadhamma’’nti (saṃ. ni. 2.34) evamāgatāni <span class="bld">sattasattati ñāṇāni</span>. ‘‘Jarāmaraṇe ñāṇaṃ, jarāmaraṇasamudaye ñāṇaṃ, jarāmaraṇanirodhe ñāṇaṃ, jarāmaraṇanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ. Jātiyā ñāṇaṃ…pe… saṅkhāresu ñāṇaṃ…pe… paṭipadāya ñāṇa’’nti (saṃ. ni. 2.33) evamāgatāni <span class="bld">catucattārīsaṃ ñāṇāni</span>. Sutamayañāṇādīni anāvaraṇañāṇapariyosānāni paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. mātikā 1.1 ādayo) āgatāni <span class="bld">tesattati ñāṇāni</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘tesattati pana…pe… na saṃyuttake’’</span>ti. ‘‘Saṃyuttake’’ti vā idaṃ ‘‘sattasattati ñāṇānī’’ti iminā sambandhitabbaṃ, na ‘‘tesattatī’’ti iminā. <span class="bld">Aññattha</span> nikkhepakaṇḍādīsu. Yathā sammāpaṭivedhābhāvato micchāñāṇādi thusarāsimhi nikhātakhāṇuko viya ārammaṇe cañcalaṃ hoti, na evaṃ hoti yathābhūtāvabodhakaṃ ñāṇanti āha <span class="bld">‘‘yāthāvapaṭivedhato sayañca akampiya’’</span>nti. Adhibalakaraṇaṃ upatthambhananti taṃ puggale āropento āha <span class="bld">‘‘puggalañca…pe… karotī’’</span>ti. Visabhāgadhammesu vā akampiyattho, sabhāgadhammesu upatthambhanattho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Abhimukhaṃ gacchantī</span>ti ‘‘upagacchantī’’ti padassa atthavacanaṃ. Upagamanañcettha sabbaññutāya paṭijānanamevāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘paṭijānanavasenā’’</span>ti. <span class="bld">Aṭṭha vā parisā upasaṅkamantī</span>ti etthāpi paṭijānanavasena sabbaññutanti yojetabbaṃ. Aṭṭhasu parisāsu dassitaakampiyañāṇayuttoti sambandho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Phalasampattipavattī</span>ti <a name="V0.0199"></a> sappurisūpanissayādīnaṃ kāraṇasampattīnaṃ phalabhūtāya patirūpadesavāsaattasammāpaṇidhiādisampattiyā pavattanaṃ. <span class="bld">Ādi</span>-saddena suttasesā saṅgahitā. <span class="bld">Tattha</span> sappurisūpanissayādike. Kasmā panettha samāne atthakicce paṭivedhañāṇassa viya desanāñāṇassāpi yāva arahattamaggā uppajjamānatā na vuttāti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘paṭivedhaniṭṭhattā’’</span>tiādi<a name="M0.0200"></a>. <span class="bld">Paṭivedhaniṭṭhattā</span>ti paṭivedhassa pariyosānattā. <span class="bld">Tenā</span>ti paṭivedhapariyosānabhūtena arahattamaggañāṇena. Tadadhigamena hi sampattasakalasabbaññuguṇo bhagavā anantapaṭibhāno anupamāya buddhalīḷāya dhammaṃ desetuṃ samattho ahosi. <span class="bld">‘‘Paṭiladdhassāpī’’</span>ti iminā sabbathā labhāpakassa paṭivedhānurūpatā desanāñāṇassa asakkuṇeyyāti dīpeti, tena ca paṭivedhanamattenettha atthasiddhīti dasseti. Tenāha <span class="bld">‘‘desanāñāṇassā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hānabhāgiyadhamma</span>nti vā hānabhāgiyabhāvassa kāraṇaṃ. <span class="bld">Kāmasahagatasaññādidhamma</span>nti kāmaguṇārammaṇaṃ saññāmanasikārādiṃ. <span class="bld">Pubbeva katābhisaṅkhārādi</span>nti ‘‘cande vā sūriye vā ettakaṃ gate vuṭṭhahissāmī’’tiādinā samāpajjanato pubbe pavattacittābhisaṅkhāraparikammādiṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tadabhāvaggahaṇenā</span>ti kilesāvaraṇābhāvaggahaṇena. <span class="bld">Ṭhiti</span>nti atthibhāvaṃ. <span class="bld">Tabbiparītāyā</span>ti ‘‘natthi dinna’’ntiādikāya micchādiṭṭhiyā. <span class="bld">Ṭhānābhāva</span>nti appavattiṃ, natthibhāvaṃ vā. <span class="bld">Uparī</span>ti imissā balānaṃ anukkamakathāya upari anantarameva. <span class="bld">Vipākāvaraṇābhāvadassanādikassā</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena kammāvaraṇābhāvadassanaṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Itara</span>nti adhigamassa aṭṭhānadassanaṃ. <span class="bld">Taṃsahitānaṃ dhātūna</span>nti rāgādisahitānaṃ sabhāvānaṃ. <span class="bld">Vemattatā</span> ca tesaṃ paccayavisesasiddhena avatthādivisesena veditabbā. <span class="bld">Cariyāhetūna</span>nti rāgādicariyākāraṇabhūtānaṃ dhammānaṃ.</p>
- <p class="title">1. Ekakaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para761"></a><span class="paranum">761</span>. <span class="bld">Ayaṃ viseso</span>ti samānepi nayadvayassa tesaṃ ahetubhāvādidīpane ekassa hetubhāvādipaṭisedhatā, itarassa rāsantarāsaṅgahoti idaṃ nānākaraṇaṃ. <span class="bld">Ekāya jātiyā</span>ti ādānanikkhepaparicchinnassa ekassa bhavassa. <span class="bld">Tadantogadhatāyā</span>ti gatiantogadhatāya. <span class="bld">Tattha tatthā</span>ti taṃtaṃgaticutibhavesu.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para762"></a><span class="paranum">762</span>. <span class="bld">Tathā</span>ti <a name="V0.0200"></a> aññadvārārammaṇatāya. <span class="bld">Khīrādīnaṃ…pe… vilakkhaṇatā</span>ti yathā khīrassa dadhibhāvena, dadhino takkabhāvena vilakkhaṇatāpatti, na evaṃ pañcaviññāṇānaṃ nahetubhāvādito aññassa sabhāvāpatti atthīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para763"></a><span class="paranum">763</span>. <span class="bld">Mahattepī</span>ti <a name="M0.0201"></a> puthuttepi. Bahubhāvavācako hi ayaṃ mahā-saddo ‘‘mahājano’’tiādīsu viya rūpasaṅghāṭassa adhippetattā. Aññathā sabhāvadhammassa kā mahantatā, sukhumatā vā. Cakkhuviññāṇassa vacanaṃ katvā vuttattā āha <span class="bld">‘‘cakkhupasāde mama vatthumhī’’</span>ti. <span class="bld">Issariyaṭṭhāna</span>nti issariyapavattanaṭṭhānaṃ. Tathā hi naṃ aññattha bhāvitaṃ vibhāventameva tiṭṭhati, aññaviññāṇāni ca tena dinnanayāneva tattha pavattanti, api dibbacakkhuñāṇaṃ, yato taṃ andhassa na nipphajjati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para764"></a><span class="paranum">764</span>. <span class="bld">Vavatthitānampī</span>ti aññamaññaṃ asaṃkiṇṇānampi. <span class="bld">Paṭipāṭiniyamo</span> niyatānupubbikatā. <span class="bld">Tenā</span>ti ‘‘abbokiṇṇā’’ti vacanena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para766"></a><span class="paranum">766</span>. <span class="bld">Āvaṭṭanabhāvo</span> āvajjanakiccatā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tesa</span>nti rūpādīnaṃ. Etesañhi rūpādīnaṃ pañcahi viññāṇehi samāgamo. <span class="bld">Abhinipatitabbāni</span> ālambitabbāni, vijānitabbānīti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘ārammaṇakaraṇena paṭivijānitabbānī’’</span>ti. Kusalākusalacetanāya, taṃsampayuttānañca yathāvuttānaṃ ‘‘manopubbaṅgamā…pe… akusalaṃ vā’’ti (vibha. aṭṭha. 766) evaṃ vuttānaṃ paṭivijānitabbānaṃ paṭivijānananti sambandho. Kammatthe hi etaṃ sāmivacanaṃ. <span class="bld">Sahajapubbaṅgamadhammenā</span>ti dassanādīhi sahajātaphassādinā pubbaṅgamena āvajjanādinā. <span class="bld">Kiccantara</span>nti dassanādikiccato aññaṃ sampaṭicchanādikiccaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avipākabhāvena</span> kāraṇena, tena vā saddhiṃ. <span class="bld">Añña</span>nti rūpabhāvādiṃ. <span class="bld">Bhāsanakaraṇakarā</span>ti viññattisamuṭṭhāpanavasena pavattakusalākusalacittuppādadhammā. Te eva kāyaṅgavācaṅgaṃ acopetvā pavattā <span class="bld">taṃsadisā</span>. <span class="bld">Pubbaṅgamapaṭivijānana</span>nti pubbaṅgamabhāvena vijānanaṃ manodvārikajavanānaṃ purecarabhāvena gahaṇaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti pañcadvāre. <span class="bld">‘‘Na paṭisiddha’’</span>nti vatvā svāyamappaṭisedho sāmatthiyaladdhoti <a name="V0.0201"></a> dassetuṃ <span class="bld">‘‘na kāyakammaṃ…pe… anuññātattā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Tathā’’</span>ti idaṃ yathā kāyavacīkammapaṭṭhapanaṃ, evaṃ kusalādidhammasamādānampi natthīti upasaṃharaṇatthaṃ veditabbaṃ. Yadi na bhavato cavati, kathaṃ pañcadvāre cuti vuttāti āha <span class="bld">‘‘na pañcadvārika…pe… ataṃdvārikattā’’</span>ti. <span class="bld">Tassā</span> pāḷiyā. <span class="bld">Āpāthamatta</span>nti āpāthagamanamattaṃ <a name="M0.0202"></a> ārammaṇapaccayabhāvamattaṃ. <span class="bld">Añña</span>nti ‘‘rūpaṃ nīla’’nti evamādidhammavisesaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘dhammasabhāva’’</span>nti. <span class="bld">Rūpanti ca na gaṇhātī</span>ti rūpārammaṇampi samānaṃ ‘‘rūpaṃ nāmeta’’nti na gaṇhāti. Tathā cāhu eke ‘‘cakkhuviññāṇasamaṅgī nīlaṃ vijānāti, no tu nīla’’nti. <span class="bld">Rūpanīlādiākāro</span> rūpārammaṇarūpādānākārapaññatti. Tajjāpaññatti hesā yathā aniccatādi. <span class="bld">Sātisayaṃ</span> savitakkasavicārattā. <span class="bld">Tato añña</span>nti saddārammaṇato aññaṃ nāmapaññattiārammaṇaṃ, aññathā sahuppattipaṭisedho na sambhaveyyāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Manodvārepī</span>ti na pañcadvāreyeva dutiye moghavāre, atha kho manodvārepi. <span class="bld">Āvajjanaṃ dvattikkhattuṃ…pe… daṭṭhabbaṃ</span> ekacittakkhaṇikassa āvajjanassa uppattiyaṃ tathā asambhavato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tassā</span>ti yāthāvakavatthuvibhāvanāya paññāya.</p>
- <p class="centered">Ekakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">2. Dukaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para767"></a><span class="paranum">767</span>. <span class="bld">Adhikaraṇesū</span>ti padatthesu. <span class="bld">Aññatra sabhāvaṃ gahetvā</span>ti atthasaddassa tattha pavattanākāradassanaṃ, tena atthasaddassa sabhāvatthataṃ dasseti. <span class="bld">Adhikaraṇavasena liṅgaparivattiṃ gacchati</span>. ‘‘Abhidheyyānurūpaṃ liṅgavacanānī’’ti hi saddavidū vadanti.</p>
- <p class="centered">Dukaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">3. Tikaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para768"></a><span class="paranum">768</span>. <span class="bld">Paripācitesū</span>ti <a name="V0.0202"></a> sādhitesu. ‘‘Vihitesū’’ti ettha duddhādīsu viya bhūtakālatā nādhippetāti āha <span class="bld">‘‘visayavisesanamattamevā’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Kammaṃ, sippa’’</span>nti paññā kāraṇūpacārena vuttāti āha <span class="bld">‘‘paññā eva vā…pe… veditabbā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kusalaṃ</span> <a name="M0.0203"></a> <span class="bld">kammaṃ sakaṃ</span> ekantaṃ hitasukhāvahattā. Tappaṭipakkhattā <span class="bld">itaraṃ</span> akusalaṃ kammaṃ <span class="bld">nosakaṃ</span>. Saccapaṭivedhānulomanaṃ saccānulomanaṃ vuttanti āha <span class="bld">‘‘tappaṭivedhapaccayabhāvenā’’</span>ti. Maggasaccassa anulomanato vā saccānulomikatā, tathā paramatthasaccassa anulomanato. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ <span class="bld">‘‘maggasaccassā’’</span>tiādi. <span class="bld">Paññā vuttā</span> paññāvisaye paññākiccassa dassitattā. ‘‘Yogavihitesū’’tiādinā vuttabhūminiddeso, ‘‘kammassakataṃ saccānulomika’’nti vuttasarūpaniddeso, ‘‘rūpaṃ anicca’’ntiādinā vuttappakāraniddeso ca <span class="bld">yathāvuttā…pe… niddesā</span>. ‘‘Yogavihitesu kammāyatanesu khantiṃ, kammassakataṃ khantiṃ, ‘rūpaṃ anicca’nti khanti’’ntiādinā khantiādipadehi yojetabbā. <span class="bld">Olokanaṃ</span> paccakkhakaraṇaṃ. <span class="bld">Dhammā olokanaṃ khamantī</span>ti paññāya tadolokanasamatthatamāha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para769"></a><span class="paranum">769</span>. <span class="bld">Muñcatī</span>ti pajahati. Ārabbha-kiriyāya adhiṭṭhānaṃ samaṅgibhāvo, adhikaraṇaṃ paṭṭhapananti āha <span class="bld">‘‘muñca…pe… vattuṃ yutta’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para770"></a><span class="paranum">770</span>. Pañcasīladasasīlāni kammavaṭṭekadesabhūtāni sandhāya tesaṃ dhammaṭṭhitiyaṃ samavarodho vutto. <span class="bld">Satipi savane</span>ti ‘‘idha, bhikkhave, ariyasāvako pāṇātipātā paṭivirato’’tiādinā (a. ni. 8.39; katā. 480) tathāgatato savane satipi. <span class="bld">Bhikkhuādīnampi taṃ vuttaṃ</span> adhisīlapaññāpanaṃ viya na buddhāveṇikanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Adhipaññānibbattesū</span>ti ṭhapetvā adhipaññaṃ tadaññesu maggaphaladhammesu. <span class="bld">Tadadhiṭṭhānesū</span>ti tassā adhipaññāya adhiṭṭhānesu vipassanādhammesu.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para771"></a><span class="paranum">771</span>. <span class="bld">Apāyuppādanaṃ</span> avaḍḍhinibbattanaṃ. <span class="bld">Tasmiṃyeva ṭhāne</span>ti tasmiṃyeva khaṇe.</p>
- <p class="centered">Tikaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">4. Catukkaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para793"></a><span class="paranum">793</span>. Paritassanaṃ <a name="V0.0203"></a> parittāso, cittutrāso cāti <span class="bld">‘‘na paritassatī’’</span>ti padassa <span class="bld">‘‘na pattheti na uttasatī’’</span>ti atthamāha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para796"></a><span class="paranum">796</span>. <span class="bld">Ariyasaccesu</span> <a name="M0.0204"></a> <span class="bld">dhammasaddo</span> ‘‘diṭṭhadhammo’’tiādīsu viya. <span class="bld">Ariyamaggo, tassa ca phalaṃ dhammo</span> yathānusiṭṭhaṃ paṭipanne apāyesu apatamāne dhāretīti. <span class="bld">Tattha paññā</span>ti tasmiṃ ariyamaggaphale nissayabhūte paññā. Tenāha <span class="bld">‘‘taṃsahagatā’’</span>ti. Aviditaṃ viditaṃ viya neti ñāpetīti <span class="bld">nayo,</span> anumānaṃ, tassa <span class="bld">nayanaṃ</span> pavattanaṃ, taṃ pana visuṃyevekaṃ ñāṇuppādananti āsaṅkāya nivattanatthamāha <span class="bld">‘‘na añña…pe… viseso’’</span>ti. Attano hi adhigamānusārena parādhigatānaṃ kālattaye maggādīnaṃ pavattiākārānumānaṃ <span class="bld">nayanayanaṃ</span>. Anuminanākārameva hissa sandhāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘ñāṇasseva pavattiviseso’’</span>ti. <span class="bld">Kāraṇañca nayanayanassa</span> saccesu paccakkhapavattanato. <span class="bld">‘‘Tathā’’</span>ti iminā yathā maggañāṇato aññāpi ‘‘iminā dhammenā’’ti vattuṃ yuttaṃ, tathā pakārantarenapi ‘‘iminā dhammena ñāṇenā’’ti ettha attho yujjatīti imamatthaṃ upasaṃharati. <span class="bld">Tenā</span>ti tasmā ñāṇena ñātato sampayogehi nayanayanato. <span class="bld">Ñāṇavisayabhāvenā</span>ti paṭivedhañāṇassa visayabhāvena. <span class="bld">Ñātena</span> paṭividdhena catusaccadhammena, ñāṇasampayogena vā ñātena jānitvā ṭhitena maggaphaladhammena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbena sabba</span>nti sabbappakārena sabbaṃ, anavasesanti attho. Addhattayapariyāpannañhi sabbaṃ tebhūmakasaṅkhāragataṃ sammasīyati. <span class="bld">Nayanato</span>ti nayaggāhato. <span class="bld">Anurūpatthavācako vā kāraṇasaddo</span> ‘‘kāraṇaṃ vadatī’’tiādīsu viya.</p>
- <p class="bodytext">Anvayañāṇassapi pariyogāhetvā pavattanato saviseso visayāvabodhoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘dhamme ñāṇa…pe… abhāvā’’</span>ti. <span class="bld">Visayobhāsanamattajānanasāmaññenā</span>ti asatipi abhisamecca gahaṇe visayavibhāvanasaṅkhātaavabodhasāmaññamattena. <span class="bld">‘‘Ñāṇa’’nti sammatesū</span>ti ‘‘ñāṇa’’nti voharitesu laddhañāṇavohāresu. <span class="bld">Sammutivasenā</span>ti dhammañāṇādi viya samukhena visaye appavattitvā paññattimukhena pavattaṃ. <span class="bld">Avasesa</span>nti sammutiñāṇamevāha. <span class="bld">Itarañāṇattayavisabhāga</span>nti dhammañāṇādiñāṇattayavidhuraṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para797"></a><span class="paranum">797</span>. <span class="bld">Kāmabhavadhamme</span>ti <a name="V0.0204"></a> kāmabhavasaṅkhāte dhamme.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para798"></a><span class="paranum">798</span>. <span class="bld">Sā</span>ti <a name="M0.0205"></a> paṭhamajjhānapaññā. <span class="bld">Vītarāgabhāvanāvatthassā</span>ti ‘‘vītarāgo hotī’’ti evaṃ vuttassa. <span class="bld">Ta</span>nti chaṭṭhābhiññaṃ. Maggañāṇañhi kiccato maggasaccampi paṭivijjhati. <span class="bld">Itarā</span>ti heṭṭhimamaggapaññā. <span class="bld">Tadupanissayattā</span>ti tassā chaṭṭhābhiññāya, tassa vā paṭivijjhanassa upanissayattā paṭivijjhati nāma. <span class="bld">Yathānurūpa</span>nti diṭṭhāsavādīnaṃ yathānurūpaṃ. <span class="bld">Āsavakkhaye</span>ti āsavakkhayapariyāye kāraṇūpacārena. <span class="bld">Taṃnibbattanato</span>ti tassa āsavakkhayasaṅkhātassa phalassa nibbattanato. Idañca ‘‘āsavānaṃ khaye ñāṇaṃ chaṭṭhābhiññā’’ti sutte āgatattā vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para801"></a><span class="paranum">801</span>. <span class="bld">Abhivisiṭṭhena vā ñāṇena pākaṭaṃ karontassā</span>ti adhigamavasena pakāsaṃ vibhūtaṃ karontassa.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para802"></a><span class="paranum">802</span>. <span class="bld">Vasitāpañcakarahitaṃ</span> vasibhāvaṃ apāpitaṃ paṭiladdhamattaṃ. Paṭipadārammaṇasahagatā paññā paṭipadārammaṇasambandhinīti āha <span class="bld">‘‘paññāya paṭipadārammaṇuddesenā’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Catukkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">5. Pañcakaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para804"></a><span class="paranum">804</span>. <span class="bld">Tameva</span> paññaṃ ‘‘dvīsu jhānesu paññā pītipharaṇenā’’tiādinā <span class="bld">vibhajati</span>. Abhisandanaparisandanaparipūraṇānipi parippharaṇaṃ viya pharaṇāpītiyā, taṃsahagatasukhassa ca kiccavisesabhūtāni adhippetānīti āha <span class="bld">‘‘abhisandetīti…pe… veditabba’’</span>nti. <span class="bld">Ādinā nayenā</span>ti ‘‘abhisandetī’’tiādinā (dī. ni. 1.226; ma. ni. 1.427) sutte āgatanayena. Pharaṇañcettha pītisukhasamuṭṭhitapaṇītarūpehi kāyassa abhibyāpanaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Ārammaṇe</span>ti pītipharaṇatāsukhapharaṇatāsīsena vuttānaṃ tikadukajhānānaṃ ārammaṇe. <span class="bld">Tā</span>ti pītipharaṇatāsukhapharaṇatā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samādhimukhenā</span>ti <a name="V0.0205"></a> samādhiṃ mukhaṃ pamukhaṃ katvā, samādhisīsenāti attho, samādhipamukhena vā uddesaniddesena. <span class="bld">Aññe kilesā</span> diṭṭhimānādayo<a name="M0.0206"></a>. <span class="bld">Appayogenā</span>ti jhānavimokkhādīnaṃ viya uppādanīyaparikammapayogena vinā. Āvajjanāsadiso hi phalasamāpattiattho sammasanacāro. <span class="bld">Ṭhapitattā</span>ti pavattitattā. <span class="bld">Satibahulatāyā</span>ti satiyā abhiṇhuppattiyā. Paricchindanasatiyā kālassa satoti dassetīti yojanā.</p>
- <p class="centered">Pañcakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">6. Chakkaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para805"></a><span class="paranum">805</span>. <span class="bld">Visuddhibhāva</span>nti visuddhiyā sabbhāvaṃ. <span class="bld">‘‘Dibbacakkhuñāṇekadesattā’’</span>ti idaṃ tassa paribhaṇḍañāṇattā vuttaṃ. Tathā hi pāḷiyaṃ ‘‘sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmetī’’ti (dī. ni. 1.247) ārabhitvā ‘‘so dibbena cakkhunā visuddhenā’’tiādi (dī. ni. 1.246) vuttaṃ. Dibbassa tirohitavippakaṭṭhādibhedassa, itarassa ca rūpāyatanassa dassanasamatthassāpi dibbacakkhuñāṇassa sikhāpatti cavamānopapajjamānasattadassananti āha <span class="bld">‘‘muddhappattena cā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="centered">Chakkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">7. Sattakaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para806"></a><span class="paranum">806</span>. <span class="bld">Chabbidhampi paccavekkhaṇañāṇa</span>nti ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇanti ñāṇa’’ntiādinā (vibha. 806) vuttaṃ paṭiccasamuppādaṅgānaṃ paccavekkhaṇavasena pavattañāṇaṃ. <span class="bld">Saha gahetvā</span>ti ekajjhaṃ gahetvā vipassanārammaṇabhāvasāmaññena ekattena gahetvā. <span class="bld">Saṅkhipitvā vuttenā</span>ti pubbe chadhā <a name="V0.0206"></a> vuttaṃ viya dassitaṃ dhammaṭṭhitiñāṇanti evaṃ saṅkhipitvā vuttena. ‘‘Khayadhamma’’ntiādinā pakārena dassananti sambandho. <span class="bld">Pavattañāṇassā</span>ti ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇa’’ntiādinā pavattassa ñāṇassa, pavatte vā saṃsāravaṭṭe ñāṇassa. Ñāṇārammaṇā vipassanā <span class="bld">ñāṇavipassanā</span>. <span class="bld">Vipassanā</span>ti ca ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇa’’ntiādinā <a name="M0.0207"></a> paccayapaccayuppannadhamme vibhāgena dassanato dhammaṭṭhitiñāṇaṃ idhādhippetaṃ. Tassa khayadhammatādijānanaṃ <span class="bld">paṭivipassanā</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘vipassanāpaṭivipassanādassanamatta’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext">Evamettha aṭṭhakathādhippāyavasena pāḷiyā atthaṃ dassetvā idāni attano adhippāyavasena dassetuṃ <span class="bld">‘‘pāḷiyaṃ panā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti addhattaye paccayavisesena paccayuppannavisesaniddhāraṇe. <span class="bld">Ñāṇavacanenā</span>ti ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇa’’ntiādinā ñāṇassa gahaṇena. <span class="bld">Aṅgāna</span>nti sattasattatiyā aṅgānaṃ. <span class="bld">Itisaddenā</span>ti ‘‘nirodhadhamma’’nti ettha vuttaitisaddena. <span class="bld">Pakāsetvā</span>ti ñāṇassa pavattiākāraṃ jotetvā. Tena dhammaṭṭhitiñāṇato aññaṃyeva pariyosāne vuttaṃ ñāṇanti dasseti. Tenāha <span class="bld">‘‘vipassanāñāṇaṃ sattamaṃ ñāṇa’’</span>nti. Ayameva cettha attho yuttoti dassento <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">‘‘tampi ñāṇanti sambandho na hotī’’</span>ti evaṃ sambandho na yutto aṅgantarabhāvassa avibhāvanatoti attho. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘taṃñāṇa…pe… anadhippetattā’’</span>ti. Na hi visuṃ visuṃ vuttameva ekajjhaṃ vacanamattena atthantaraṃ hotīti. <span class="bld">‘‘Khayadhammaṃ…pe… cā’’</span>ti iminā purimasmiṃ pakkhe upacayena dosamāha.</p>
- <p class="centered">Sattakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">8. Aṭṭhakaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para808"></a><span class="paranum">808</span>. <span class="bld">Paccanīkadhamme</span>ti nīvaraṇādipaccanīkadhamme. <span class="bld">Dukkha</span>nti samāpajjane asati uppajjanakadukkhaṃ.</p>
- <p class="centered">Aṭṭhakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">10. Dasakaniddeso</p>
- <p class="subhead">Paṭhamabalaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para809"></a><span class="paranum">809</span>. Na <a name="V0.0207"></a> ṭhānanti <span class="bld">aṭṭhānaṃ,</span> anupalabbhanattho ayamakāroti āha <span class="bld">‘‘avijjamānaṃ ṭhānaṃ aṭṭhāna’’</span>nti. Abhāvattho vā, na aññapaṭipakkhādiatthoti āha <span class="bld">‘‘natthi ṭhānanti vā aṭṭhāna’’</span>nti. Ko panetassa atthadvayassa <a name="M0.0208"></a> visesoti? Paṭhamo hetupaccayehi anupalabbhamānataṃ vadati, dutiyo sabbena sabbaṃ abhāvanti ayametesaṃ viseso. Taṇhupādānādīnampi sukhato upagamanassa hetubhāve diṭṭhivipallāsassa so sātisayo asukhepi daḷhaṃ pavattāpanatoti āha <span class="bld">‘‘diṭṭhivipallāsova…pe… adhippeta’’</span>nti. ‘‘Attadiṭṭhivasenā’’ti kasmā visesetvā vuttaṃ, nanu ariyasāvakassa sabbāpi diṭṭhiyo natthīti? Saccaṃ natthi, attadiṭṭhisannissayā pana sabbadiṭṭhiyoti dassetuṃ <span class="bld">‘‘attadiṭṭhivasenāti padhānadiṭṭhimāhā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Bhedānurūpassa</span> vatthuno. <span class="bld">Bhedānurūpena</span> ‘‘adhamme dhammo’’tiādinayappavattena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">So evā</span>ti yo liṅge aparivatte tasmiṃ attabhāve bhavaṅgajīvitindriyappabandho, so eva. Tañhi upādāya ekajātisamaññā, na cettha bhāvakalāpajīvitindriyassa vasena codanā kātabbā tadaññasseva adhippetattā. Tañhi tattha avicchedavuttiyā pabandhavohāraṃ labhati, itarampi vā bhāvānupālanatāsāmaññenāti anokāsāva codanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sapattavasena yojetabba</span>nti ‘‘sapattaṃ māremīti abhisandhinā sapattena nipannaṭṭhāne nipannaṃ manussabhūto manussabhūtaṃ mātaraṃ pitaraṃ vā mārento’’tiādinā yojetabbaṃ. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti catūsupi vikappesu. <span class="bld">Purimaṃ abhisandhicitta</span>nti pubbabhāgiyo maraṇādhippāyo. <span class="bld">Appamāṇaṃ</span> tena atthasiddhiyā abhāvato. <span class="bld">Puthujjanasseva taṃ dinnaṃ hotī</span>ti ettha yathā arahattaṃ patvā paribhuttampi puthujjanakāle dinnaṃ puthujjanadānameva hoti, evaṃ maraṇādhippāyena puthujjanakāle pahāre dinne arahattaṃ patvā teneva pahārena mate kasmā arahantaghātoyeva hoti, na puthujjanaghātoti? Visesasambhavato. Yathā hi dānaṃ deyyadhammassa pariccāgamattena hoti, na evaṃ vadho. So hi pāṇo, pāṇasaññitā, vadhakacetanā, upakkamo, tena maraṇanti imesaṃ pañcannaṃ aṅgānaṃ pāripūriyāva hoti, na apāripūriyā. Tasmā arahattaṃ pattasseva maraṇanti arahantaghātoyeva hoti<a name="V0.0208"></a>, na puthujjanaghāto. Yasmā pana ‘‘imaṃ māremī’’ti yaṃ santānaṃ ārabbha māraṇicchā, tassa puthujjanakhīṇāsavabhāvena payogamaraṇakkhaṇānaṃ vasena satipi santānabhede abhedoyeva. Yadā ca atthasiddhi, tadā khīṇāsavabhāvo. Tasmā arahantaghātova <a name="M0.0209"></a> hotīti nicchitaṃ. Kathaṃ panettha vadhakacetanā vattamānavisayā siyāti āha <span class="bld">‘‘vadhakacittaṃ paccuppannārammaṇampi…pe… pavattatī’’</span>ti. Tattha <span class="bld">pabandhavicchedavasenā</span>ti yena pabandho vicchijjati, tādisaṃ payogaṃ nibbattetīti attho. Tena yadā pabandhavicchedo, tadā arahāti yathāvuttaṃ arahantaghātaṃ patiṭṭhāpeti. <span class="bld">Na eva</span>nti yathā kālantarāpekkhakiccasiddhaṃ vadhakacittaṃ, na evaṃ cāgacetanā. <span class="bld">‘‘Sā hī’’</span>tiādinā cāgacetanāya kālantarānapekkhakiccasiddhitaṃyeva vibhāveti. <span class="bld">Aññasakakaraṇa</span>nti attato vinimocetvā aññassa dakkhiṇeyyassa santakabhāvakaraṇaṃ. <span class="bld">Tassā</span>ti cajitabbassa vatthuno. <span class="bld">Yassā</span>ti yassa puthujjanassa. <span class="bld">Tasseva</span> taṃ <span class="bld">dinnaṃ hoti,</span> sacepi arahattaṃ patvā tena paribhuttanti attho.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kappavināse’’ti idaṃ ‘‘saṇṭhahante kappe’’ti vuttattā mahākappavināsaṃ sandhāya vuttanti āha <span class="bld">‘‘kappaṭṭhakathāya na sametī’’</span>ti ettha āyukappassa adhippetattā. Āyukappo cettha avīciyaṃ nibbattasattānaṃ antarakappaparimāṇaṃ paramāyu veditabbaṃ. Tañhi sandhāya ‘‘ekaṃ kappaṃ asītibhāge katvā tato ekabhāgamattaṃ kāla’’nti (kathā. aṭṭha. 654-657) vuttaṃ. Tayidaṃ <span class="bld">‘‘ekaṃ kappa’’</span>nti yadi ekaṃ mahākappanti attho, tathā sati vīsatiantarakappaparimāṇo eko asaṅkhyeyyakappoti vuttaṃ hoti. Atha ekaṃ asaṅkhyeyyakappanti attho, sabbathāpi ‘‘catusaṭṭhi antarakappā’’ti vacanena virujjhatīti vīmaṃsitabbaṃ. Yathā pana kappaṭṭhakathāya ayaṃ aṭṭhakathā sameti, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘kappavināseyevāti panā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pakatatto</span> vā apārājiko. <span class="bld">Samānasaṃvāsako</span> kammaladdhīnaṃ vasena anānāsaṃvāsakoti evamettha attho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">Niyatassa puggalassa vijjamānataṃ paṭisedhetvāti yojanā. Tattha <span class="bld">paṭisedhetvā</span>ti ‘‘puggalo pana niyato nāma natthī’’ti evaṃ paṭisedhetvā. Tattha kāraṇamāha <span class="bld">‘‘micchattasammattaniyatadhammānaṃ viya sabhāvato’’</span>ti. Paññattimattañhetaṃ micchattasammattaniyatadhammanissayaṃ, yadidaṃ niyato puggaloti<a name="V0.0209"></a>. <span class="bld">Yathāpucchita</span>nti ‘‘kiṃ pubbahetu niyametī’’tiādinā pucchitappakāraṃ niyāmakahetuṃ. <span class="bld">Yenā</span>ti yena uparimaggattayavipassanāñāṇena. <span class="bld">Niyatāniyatabheda</span>nti <a name="M0.0210"></a> sotāpannādiniyatabhedaṃ, sattakkhattuparamādianiyatabhedañca. Sotāpanno eva hi eko sattakkhattuparamo nāma hoti, eko kolaṃkolo nāma, eko ekabījī nāmāti sotāpannassa niyatabhāvo vuttoti āha <span class="bld">‘‘sotāpanno ca niyato’’</span>ti. Byatirekattho hi ayaṃ <span class="bld">ca</span>-saddo. <span class="bld">Tato pubbe</span>ti sotāpattimaggato pubbe. <span class="bld">‘‘Pubbahetukiccaṃ natthī’’</span>ti idaṃ sotāpannassa niyatatāya vuttattā vakkhamānañca dosaṃ hadaye ṭhapetvā vuttaṃ. Uparimaggānaṃ saupanissayatte paṭhamamaggassāpi saupanissayatā siddhā evāti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘yadi hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Tañca</span> niyatattaṃ. <span class="bld">Assā</span>ti sotāpattimaggassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Teneva khīṇā</span>ti sotāpattimaggeneva khīṇā. Kāraṇupacchedena hi phalupacchedo siyā. <span class="bld">Tato</span>ti sattakkhattuparamādito. <span class="bld">Sā</span>ti sattakkhattuparamāditā. <span class="bld">Pavattito</span>ti vipākappabandhato. <span class="bld">Tenā</span>ti sotāpattimaggena. <span class="bld">Vuṭṭhāne</span>ti vuṭṭhāne sati. Kāraṇena vinā phalaṃ natthīti āha <span class="bld">‘‘sakkāya…pe… bhavitabba’’</span>nti. <span class="bld">‘‘Nāmakaraṇanimittato’’</span>ti iminā nāmakaraṇahetutāya niyāmakataṃ vibhāveti ekabījiādisamaññānaṃ anvatthasaññābhāvato. Tenāha <span class="bld">‘‘vipassanā…pe… sandhāya vutta’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext">Ādi-saddena ‘‘ekomhi sammāsambuddho, sītībhūtosmi nibbuto’’tiādīni (mahāva. 11; kathā. 405; ma. ni. 1.285) saṅgayhanti. Ettha ca ‘‘sadiso me na vijjati, ekomhi sammāsambuddho (mahāva. 11; kathā. 405; ma. ni. 1.285). ‘Atthetarahi aññe samaṇā vā brāhmaṇā vā bhagavatā samasamā sambodhiya’nti evaṃ puṭṭho ahaṃ, bhante, ‘no’ti vadeyya’’ntiādi (dī. ni. 3.161) vacanehi imissā lokadhātuyā viya aññassa buddhassa aññissā lokadhātuyā uppādo nivāritoti daṭṭhabbaṃ. Na hi vijjamāne ‘‘sadiso me na vijjatī’’tiādi sakkā vattuṃ. Yaṃ pana vadanti ‘‘lokadhātuvisesāpekkhāya vutta’’nti, tampi natthi tathā visesanassa abhāvato, buddhānubhāvassa ca asamatthabhāvavibhāvanato. Āṇākhettakittanañcettha dhammatādassanatthaṃ. Sakkoti hi bhagavā yattha yattha icchati, tattha tattha āṇaṃ <a name="M0.0211"></a> vattetuṃ. <span class="bld">‘‘Ekissā lokadhātuyā’’</span>ti ca idaṃ buddhakhettabhūtāya lokadhātuyā dassanatthaṃ vuttaṃ. Tatthāyamattho – buddhakhettabhūtā ekāvāyaṃ lokadhātu. Tattha ekasmiṃ kāle eko eva sammāsambuddho uppajjatīti. Tenāha <span class="bld">‘‘buddhakhetta…pe… adhippāyo’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmā</span>ti <a name="V0.0210"></a> yasmā upasampadādhīnaṃ pātimokkhaṃ, upasampadā ca pabbajjādhīnā, tasmā. <span class="bld">Pātimokkhe</span> siddhe, siddhāsu <span class="bld">tāsu</span> pabbajjūpasampadāsu. <span class="bld">Tato paraṃ vinaṭṭhaṃ nāma hotī</span>ti pacchimapaṭivedhato paraṃ paṭivedhasāsanaṃ, pacchimasīlabhedato ca paraṃ paṭipattisāsanaṃ vinaṭṭhaṃ nāma hotīti sāsanabhāvasāmaññena pana ubhayaṃ ekajjhaṃ katvā dassento <span class="bld">‘‘pacchima…pe… ekato katvā’’</span>ti āha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paridevanakāruñña</span>nti paridevanena karuṇāyitabbatā karuṇāyanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammānaṃ sabhāvaviseso na sakkā dhāretuṃ,</span> yato pāramīpavicayādīsu udakapariyantaṃ katvā mahāpathavīkampo ahosi, abhisambodhidivase ca ṭhapetvā pubbuttaradisābhāge bodhirukkhamūle bhūmibhāgo mahāpurisaṃ dhāretuṃ nāsakkhi, aññadatthu ekapasse pakkhittaatibhārabharitanāvā viya cakkavāḷagabbho viparivatto. ‘‘Samuppādikā’’ti vattabbe sa-kāre a-kārassa ā-kāro, ekassa ca pa-kārassa lopo katoti dassento āha <span class="bld">‘‘samaṃ uddhaṃ pajjatīti sāmupādikā’’</span>ti. Samaṃ upādiyatīti vā samupādā, samupādā eva <span class="bld">sāmupādikā,</span> samupāhinīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Santatikhaṇavasenā</span>ti santativasena āyūhanasamaṅgitā, sapubbapacchābhāgassa gahaṇavasena cetanākkhaṇavasena cetanāsamaṅgitāti yojetabbā. Ekasmiṃ upaṭṭhite paccayavasena tadaññassa upaṭṭhānaṃ parivattanaṃ.</p>
- <p class="centered">Paṭhamabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Dutiyabalaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para810"></a><span class="paranum">810</span>. Bhoge <a name="M0.0212"></a> bhuñjituṃ na jānāti, vināsetīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Lahuparivattitāya</span> jīvitassāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na</span> <a name="V0.0211"></a> <span class="bld">adāsi</span> payuttavācāya uppannanti adhippāyena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sammāpayogenā</span>ti sammāpaṭipattiyā.</p>
- <p class="centered">Dutiyabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Pañcamabalaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para813"></a><span class="paranum">813</span>. <span class="bld">Dhātusabhāvo</span>ti bhūtādisaṅkhātadhātūnaṃ sabhāvo. <span class="bld">Sabhāgavasena</span> phalabhūtena. <span class="bld">Ajjhāsayadhātuparicchindanato</span>ti ajjhāsayasabhāvassa ‘‘hīnaṃ, paṇīta’’nti vā paricchijja jānanato, vuṭṭhinimittena viya mahoghena uparimeghavuṭṭhiyā.</p>
- <p class="centered">Pañcamabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Chaṭṭhabalaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saddattho sambhavati</span> samāsanteneva tathā saddasiddhito. <span class="bld">Tesa</span>nti paroparānaṃ visadāvisadānaṃ saddhādiindriyānaṃ. <span class="bld">Evañca katvā</span>ti āsayādito indriyaparopariyattassa, indriyaparopariyattato ca adhimuttibhedassa visiṭṭhasabhāvattā eva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para815"></a><span class="paranum">815</span>. ‘‘Ke pana te ariyāvāsā’’ti pucchitvā te sutteneva dassento <span class="bld">‘‘idha, bhikkhave’’</span>tiādipāḷiṃ āharitvā <span class="bld">‘‘evaṃ vuttā’’</span>ti nigametvā puna maggādhigameneva tesaṃ adhigamaṃ dassento <span class="bld">‘‘etesū’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">itare</span>ti chaḷaṅgasamannāgamaekārakkhāsaṅkhāyapaṭisevanādayo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para816"></a><span class="paranum">816</span>. <span class="bld">Ārammaṇasantānānusayanesū</span>ti <a name="V0.0212"></a> ārammaṇānusayanaṃ, santānānusayananti dvīsu anusayanesu. Yathā hi maggena asamucchinno rāgo kāraṇalābhe <a name="M0.0213"></a> uppajjanāraho thāmagataṭṭhena santāne anusetīti vuccati, evaṃ iṭṭhārammaṇepīti tassa ārammaṇānusayanaṃ daṭṭhabbaṃ. Taṃ panassa anusayanaṃ uppattiyā pākaṭaṃ hotīti dassetuṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘yathā nāmā’’tiādi (vibha. aṭṭha. 816) vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Āciṇṇasamāciṇṇā’’</span>ti etena iṭṭhārammaṇe rāgassa ciraparibhāvanaṃ vibhāveti. Yasmā pana evaṃ ciraparibhāvitaṃ pariveṭhetvā viya ṭhitaṃ hoti, tasmā <span class="bld">‘‘samantato veṭhetvā viya ṭhitabhāvena anusayitataṃ dassetī’’</span>ti vuttaṃ. Tathā hi udake nimuggasadiso udāhaṭo. ‘‘Sabbepi tebhūmakā dhammā kāmanīyaṭṭhena kāmā’’tiādipāḷivasena bhavarāgassāpi vatthukāmatā veditabbā. <span class="bld">Rāgavasenā</span>ti ārammaṇarajjanavasena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para818"></a><span class="paranum">818</span>. <span class="bld">Indriyaviseso</span> vineyyānaṃ indriyaparopariyattaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para819"></a><span class="paranum">819</span>. Pahātabbena upaddutanirodhanatthaṃ pahāyakaṃ pariyesatīti paṭhamaṃ pahātabbaṃ, pacchā pahāyakanti ayaṃ <span class="bld">pahātabbapajahanakkamo</span> pahānakkamapadena vutto. <span class="bld">Yassā</span>ti pahātabbassa. <span class="bld">Ta</span>nti pahātabbaṃ. <span class="bld">Paṭhamaṃ vuccatī</span>ti pahānavicāraṇānaṃ paṭhamaṃ vuccati. <span class="bld">Tato</span> pacchā <span class="bld">appahātabbaṃ</span> yathā taṃ dassanattikādīsu.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para826"></a><span class="paranum">826</span>. <span class="bld">Ta</span>nti bhavaṅgaṃ. <span class="bld">Tassā</span>ti lokuttarassa. <span class="bld">Pādaka</span>nti antimabhavikassa bhavaṅgaṃ sandhāyāha.</p>
- <p class="centered">Chaṭṭhabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Sattamabalaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para828"></a><span class="paranum">828</span>. <span class="bld">Samāpannomhī</span>ti maññatīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Samādhi <a name="V0.0213"></a> vā tassa ārammaṇabhūtaṃ <span class="bld">kammaṭṭhānaṃ vā</span> cittamañjūsāti yojanā. <span class="bld">Ṭhapetu</span>nti yathāparicchinnaṃ kālaṃ samāpatticittaṃ pavattetuṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tehī</span>ti <a name="M0.0214"></a> saññāmanasikārehi. <span class="bld">Taṃsabhāvatā</span>ti kāmādidutiyajjhānādianupakkhandanasabhāvatā. <span class="bld">Paguṇavodānaṃ</span> paguṇabhāvasiddhā jhānassa paṭipakkhato visuddhi.</p>
- <p class="centered">Sattamabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Dasamabalaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para831"></a><span class="paranum">831</span>. <span class="bld">Paññāva vimuttī</span>ti rāgādīhi vimuttibhūtā paññāva vimuttīti yojanā. <span class="bld">Kammantarassa vipākantaramevāti attho</span> vipākantarajānanasseva dutiyabalakiccattā, kammantarajānanassa ca tatiyabalakiccattā. <span class="bld">Balasadisata</span>nti ekaccabalasadisataṃ. Kasmā panettha balañāṇakicce vuccamāne jhānādiabalañāṇaṃ udāhaṭanti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘yadipī’’</span>tiādi. <span class="bld">Tadantogadha</span>nti tasmiṃ jhānādipaccavekkhaṇāsabhāve sattamabalañāṇe antogadhaṃ. <span class="bld">Eva</span>nti jhānādiñāṇaṃ viya. <span class="bld">Appetuṃ, vikubbituñcā</span>ti attanā vuttākāraṃ sandhāyāha. Samudayappahānādiekaccañāṇakiccampi akarontaṃ sabbaññutaññāṇaṃ kathamappanādikaṃ jhānādikiccaṃ kareyya, balañāṇehi pana jānitabbaṃ, tato uttariñca jānantampi yasmā ekaccabalakiccaṃ na karoti, tasmā aññāneva balañāṇāni, aññaṃ sabbaññutaññāṇanti dassanatthaṃ ‘‘etesaṃ pana kiccaṃ na sabbaṃ karotī’’tiādi (vibha. aṭṭha. 831) aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Tattha yathā sabbaññutaññāṇaṃ abalakiccaṃ ekaccaṃ na karoti, evaṃ balakiccampīti udāharaṇadassanavasena ‘‘tañhi jhānaṃ hutvā appetu’’ntiādi vuttanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘atha vā…pe… daṭṭhabba’’</span>nti vuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Dasamabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Ñāṇavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">17. Khuddakavatthuvibhaṅgo</p>
- <p class="title">1. Ekakaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para843-4"></a><span class="paranum">843-4</span>. <span class="bld">Atthipaṭiccaṃ</span> <a name="M0.0215"></a><a name="V0.0214"></a> <span class="bld">nāmā</span>ti atthitā paṭiccattho nāma, asatipi sahajātapurejātādibhāve yasmiṃ sati yaṃ hoti, so tassa paccayoti katvā yathā tathā atthitāmattaṃ idha paṭiccatthoti attho. Taṃ pana paṭiccatthaṃ byatirekamukhena pākaṭataraṃ kātuṃ <span class="bld">‘‘yathā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">nissayādipaccayabhāvena paṭiccāti vutta</span>nti nissayādipaccayabhāvato paccayabhūtaṃ cakkhādi ‘‘paṭiccā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Ekissā seṇiyā</span>ti aṭṭhārasasu seṇīsu mayaṃ amukāya seṇiyā jātāmha, na aññe viya appaññātāti evamettha atthaṃ vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Purato karaṇaṃ</span> pamukhabhāvakaraṇaṃ. <span class="bld">Nidhānarāsī</span>ti nidahitvā ṭhapitadhananicayo. <span class="bld">Yaso</span>ti issariyaṃ. Taṃ pana yesu vattati, tesu paṭṭhāpakaāṇākaraṇehi pākaṭo hotīti <span class="bld">‘‘paṭṭhāpakamado, āṇākaraṇamado’’</span>ti ca vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para845"></a><span class="paranum">845</span>. <span class="bld">Vatthunā</span>ti jātiādipavattihetunā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para846"></a><span class="paranum">846</span>. <span class="bld">Patiṭṭhābhāvo</span>ti kusalakammesu patiṭṭhānābhāvo, so pana yasmā kusalakiriyāya ṭhānaṃ na hoti, tasmā <span class="bld">‘‘kusalakaraṇe aṭṭhāna’’</span>nti āha. Pamādasaṅkhātassa atthassa evamādiko pariyāyoti yojanā. <span class="bld">Ādi</span>-saddena ‘‘vacīduccarite, manoduccarite cittassa vossaggo, makkho, paḷāso’’ti ca evamādikassa saṅgaho daṭṭhabbo. ‘‘Pamādo pamajjanādī’’tiādiko <span class="bld">tadatthappakāsako,</span> ‘‘cittassa vossaggo vossaggānuppādana’’ntiādiko <span class="bld">tappariyāyappakāsako</span> byañjanapariyāyo <a name="V0.0215"></a> ca apariyantoti sambandho. <span class="bld">‘‘Cattāro khandhe dassetī’’</span>ti iminā sativossaggākārappavattā cattāro akusalakkhandhā pamādoti vadati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para847"></a><span class="paranum">847</span>. Anivātavuttitāya hetubhūto cittasampaggaho <span class="bld">mānaviseso</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para848"></a><span class="paranum">848</span>. Uttarabhāvo uttariyaṃ, karaṇena uttariyaṃ <span class="bld">karaṇuttariyaṃ,</span> sārambhena parassa kiriyato uttarikiriyā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para849"></a><span class="paranum">849</span>. <span class="bld">Neruttikavidhānenā</span>ti <a name="M0.0216"></a> i-kāracca-kārānañca ra-kāratāpādanena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Attahitaṃ attā</span>ti uttarapadalopena niddesamāha yathā ‘‘rūpabhavo rūpaṃ, bhīmaseno bhīmo’’ti ca. <span class="bld">Ādinno, patto</span> vā attho <span class="bld">attā</span>ti niruttinayena padasiddhi veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mudditassā</span>ti aṅkitassa.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para850"></a><span class="paranum">850</span>. <span class="bld">Jānantasseva</span> mahājanassa. <span class="bld">Upādānādipaccaye</span>ti indhanudakacīvarādike pāripūrihetuke.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para851"></a><span class="paranum">851</span>. <span class="bld">Gaṇṭhikā</span> sayaṃ gaṇṭhikaraṇato. Patirūpavacanato, aññesaṃ gaṇṭhibhedato ca <span class="bld">gaṇṭhibhūtā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para852"></a><span class="paranum">852</span>. Abhejjantaratāya <span class="bld">samāsevitatāya</span> suṭṭhu āsevitatāya.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para853"></a><span class="paranum">853</span>. Cirakālaparibhāvitattena <span class="bld">temanakaraṇaṃ</span> allabhāvakaraṇaṃ, lobhavasena avassavananti attho.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ sante kathaṃ khīyananti niddesoti āha <span class="bld">‘‘khīyananti cā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para854"></a><span class="paranum">854</span>. <span class="bld">Cīvaramaṇḍanādīna</span>nti <a name="V0.0216"></a> cīvaramaṇḍanā pattamaṇḍanā senāsanamaṇḍanāti imesaṃ. Idāni taṃ visesanabhāvaṃ yojetvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘cīvarena hī’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para855"></a><span class="paranum">855</span>. Sabhāgarahito, sabhāgapaṭipakkho vā <span class="bld">asabhāgo,</span> ananukūlānaṃ paṭikkūlatā vā. Tenāha <span class="bld">‘‘mānathaddhatā, virodho vā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para856"></a><span class="paranum">856</span>. <span class="bld">Saṅkampanā</span> ukkaṇṭhanāvasena anavaṭṭhānaṃ, anavadhānaṃ vā. <span class="bld">Tassa tassa</span> ārammaṇassa <span class="bld">taṇhāyanā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para857"></a><span class="paranum">857</span>. <span class="bld">Kāyassā</span>ti nāmakāyassa. Tasmiñhi avipphārike rūpakāyopi avipphāriko hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para860"></a><span class="paranum">860</span>. <span class="bld">Rāgādīna</span>nti <a name="M0.0217"></a> rāgamohaahirikānottappavicikicchādīnaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para861"></a><span class="paranum">861</span>. Tividhampi kuhanavatthuṃ dassetunti sambandho. <span class="bld">Tatthā</span>ti mahāniddese. ‘‘Tattha katamā kuhanā lābhasakkārasilokasannissitassā’’tiādinā (vibha. 861) idha khuddakavibhaṅge āgataṃ desanānayaṃ nissāya mahāniddesadesanā pavattāti āha <span class="bld">‘‘nissayabhūtāya imāya pāḷiyā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Antarahitānī</span>ti antavikalāni chindantāni.</p>
- <p class="bodytext">Lābhasakkārasilokahetu sambhāvanādhippāyena saṃyatākāradassanaṃ kohaññanti āha <span class="bld">‘‘pāpicchatāya niratthakakāyavacīvipphandaniggahaṇaṃ koraja’’</span>nti. Yo saṃvegabahulo kukkuccako pubbenāparaṃ attanopi kiriyaṃ parisaṅkanto paccavekkhamāno tiṭṭhati, tādisaṃ viya attānaṃ dassento <span class="bld">‘‘atiparisaṅkito’’</span>ti vutto.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para864"></a><span class="paranum">864</span>. Pasaṃsāmukhena nindananti pasaṃsāvatthuto khipanaṃ <span class="bld">bahi chaḍḍanaṃ</span> yathā ‘‘adāyakaṃ aho dānapatī’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para865"></a><span class="paranum">865</span>. <span class="bld">Gavesanakamma</span>nti <a name="V0.0217"></a> appakena lābhena mahantassa pariyesanakabyāpāro.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para866"></a><span class="paranum">866</span>. Pokkharaṃ vuccati sundaraṃ, vaṇṇassa sundarabhāvo vaṇṇapāripūrī hotīti āha <span class="bld">‘‘vaṇṇapāripūrī vā vaṇṇapokkharatā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para879"></a><span class="paranum">879</span>. <span class="bld">Seyyamānādiniddesesū</span>ti ‘‘tattha katamo seyyassa ‘seyyohamasmī’ti māno’’tiādinā (vibha. 869) niddiṭṭhesu navasu mānaniddesesu. <span class="bld">‘‘Seyyādipuggalo’’</span>ti idaṃ tattha pāḷiyaṃ seyyādīnaṃ navannaṃ puggalānaṃ āmaṭṭhattā vuttaṃ. Idha pana puggalāmasane sati seyyapuggalo ca āmasitabbo siyā. Tenevāha <span class="bld">‘‘seyyamānabhāvepī’’</span>ti. <span class="bld">Seyyamānabhāvepī</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddo ākaḍḍhako aseyyamānaniddesepi puggalāmasanassa katattā. <span class="bld">Yassa kassacī</span>ti seyyādīsu yassa kassaci puggalassa.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para880"></a><span class="paranum">880</span>. <span class="bld">Purimamānassā</span>ti <a name="M0.0218"></a> pubbe pavattassa sadisamānassa, hīnamānassa vā, sadisamānavaseneva pana pāḷi āgatā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para881"></a><span class="paranum">881</span>. ‘‘Migānaṃ kotthuko anto, pakkhīnaṃ pana vāyaso’’ti (jā. 1.3.135) vacanato āha <span class="bld">‘‘pakkhijātīsu vāyaso anto lāmako’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para882"></a><span class="paranum">882</span>. <span class="bld">Virāga</span>nti arahattaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para883"></a><span class="paranum">883</span>. <span class="bld">Mānasampayuttacchando</span> taṇhāchando. <span class="bld">Mānasabhāvaṃ anugato</span> seyyādito sampaggaṇhanavasena pavatto mānasampayuttakattukamyatāchando <span class="bld">vā mānacchando</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para884"></a><span class="paranum">884</span>. <span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ vilambane nipphādetabbe. <span class="bld">Yuttaṃ</span> anucchavikaṃ. <span class="bld">Muttaṃ</span> vissaṭṭhaṃ. <span class="bld">Siliṭṭhaṃ</span> sahitaṃ, atthadvayavibhāvakaṃ vā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para888"></a><span class="paranum">888</span>. <span class="bld">Anuddayassevā</span>ti mettāyantassa viya anukampantassa viya vikappanāti āha <span class="bld">‘‘sahananditādikassā’’</span>ti, mettādipatirūpena pavattagehasitasinehassāti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘tādiso</span> <a name="V0.0218"></a> <span class="bld">rāgo’’</span>ti. <span class="bld">Attho yujjatī</span>ti evampi ‘‘tatthā’’ti pāḷipadassa attho yujjati. Parānuddayatāhetuko hi parānuddayatāsahito so vitakkoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para890"></a><span class="paranum">890</span>. Kāmaguṇapāripūriyā yebhuyyena loko sambhāvetīti āha <span class="bld">‘‘anavaññattatthameva kāmaguṇe ca patthetī’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Ekakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">2. Dukaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para891"></a><span class="paranum">891</span>. <span class="bld">Bandhatī</span>ti kujjhanākāraṃ bandhati ghaṭeti. Upanāho hi āghātavatthunā cittaṃ bandhanto viya hoti, yato aññathā pavattitvāpi avidite upanāhe āghātavatthusannissitova hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para892"></a><span class="paranum">892</span>. <span class="bld">Dantehi</span> <a name="M0.0219"></a> <span class="bld">chinditvā</span>ti dantehi chinditvā viya ekadesaṃ apanetvā ekadesaṃ gahetvāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para894"></a><span class="paranum">894</span>. <span class="bld">Accayaṃ katvā</span>ti vītikkamaṃ katvā. <span class="bld">Paṭicchādane</span>ti attanā katassa accayassa paṭicchādane. Vocchindanaṃ vītikkamakiriyāya appaṭijānavasena upacchindanaṃ, vocchindanena chādanā <span class="bld">vocchindanachādanā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Asammābhāsane saṭha-saddo loke niruḷhoti āha <span class="bld">‘‘yo na sammā bhāsati, so saṭho’’</span>ti. Saṭhassa yakkhasūkarasadisataṃ dassento <span class="bld">‘‘kucchi vā piṭhi vā jānituṃ na sakkā’’</span>ti āha, indajālasadiso vā eso daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext">Yo sabbathā vipannajjhāsayopi samāno kāyavacībhedamattena attānaṃ sampannaṃ viya dassetvā <a name="V0.0219"></a> lokaṃ vañcento aññathā santaṃ aññathā pavedeti. Tenāha <span class="bld">‘‘tenetaṃ sāṭheyyaṃ māyāto balavatarā vañcanāti daṭṭhabba’’</span>nti. Santadosapaṭicchādanameva hi māyā. <span class="bld">Tenevā</span>ti balavataravañcanābhāveneva. Daḷhakerāṭiyañhi <span class="bld">‘‘parikkhatatā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para908"></a><span class="paranum">908</span>. <span class="bld">Abhāvepī</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddena ‘‘ko pana vādo bhāve’’ti dasseti. Yadipi hi puthujjanānaṃ, ekaccānañca sekkhānaṃ yathārahaṃ attābhinivesādīhi katūpakāraṃ rūparāgādisaṃyojanakiccaṃ sādheti, ekaccānaṃ pana vinā eva tehīti kassacipi kilesassa avikkhambhitattā kathañcipi avimutto kāmabhavo ajjhattaggahaṇassa visesapaccayoti ‘‘ajjhatta’’nti vuccati, tadabhāvato ‘‘bahiddhā’’ti laddhavohāre rūpārūpabhave kevalampi saṃyojanakiccaṃ sādhentaṃ pavattatīti, tato eva rūpārūpāvacarasattānaṃ bahiddhāsaṃyojanabhāvahetajātanti ca ‘‘bahiddhāsaṃyojana’’nti vuccatīti imamatthamāha <span class="bld">‘‘sakkāyadiṭṭhādīnaṃ…pe… yojanaṃ nāmā’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Dukaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">3. Tikaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para909"></a><span class="paranum">909</span>. Avijjābhavataṇhāhi <a name="M0.0220"></a> viya issāmacchariyadomanassādisahāyabhūtena dosenapi bhavābhisaṅkharaṇaṃ hotīti <span class="bld">‘‘akusalamūlāneva vaṭṭamūlānī’’</span>ti. Tenāha <span class="bld">‘‘tīhi…pe… kathito’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para919"></a><span class="paranum">919</span>. Rūpārūpāvacaravipākānaṃ santapaṇītabhāvena uḷāratamattā tattha <span class="bld">sātisayo bhavarāgo</span> vutto.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para920"></a><span class="paranum">920</span>. <span class="bld">Mānena ṭhapanā</span>ti mānena seyyādivasena attano ṭhapanā. <span class="bld">Ṭhapanā</span>ti ca dahanā, paggaṇhanā vā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para921"></a><span class="paranum">921</span>. <span class="bld">Taṃsampayuttā</span>ti <a name="V0.0220"></a> dosasampayuttā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para922"></a><span class="paranum">922</span>. <span class="bld">Tesaṃ vaṇṇabheda</span>nti tesaṃ jīvānaṃ vaṇṇavisesaṃ, tesaṃ vā tathā kathentānaṃ sutvā. <span class="bld">Byāpī</span>ti sakalalokabyāpī, sakalasarīrabyāpī vā. <span class="bld">Parimaṇḍalo</span>ti paramāṇuppamāṇo hutvā parimaṇḍalo. <span class="bld">Ādi</span>-saddena aṅguṭṭhappamāṇo vayappamāṇotiādikaṃ saṅgaṇhāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para923"></a><span class="paranum">923</span>. <span class="bld">Utuvipariṇāmajo</span> sītādiutuviparivattajāto. <span class="bld">Opakkamiko</span> attano, parassa vā tādisaupakkamanibbatto. <span class="bld">Visamaparihārajo</span> cirāsanaciraṭṭhānādinā kāyassa visamapariharaṇato jāto. <span class="bld">Sannipātajo</span> sañcayato paṭṭhāya paccekaṃ visamākārato dosattayasamodhānato jāto. <span class="bld">Kammasamuṭṭhāno</span> utuvipariṇāmādīhi vinā kammato samuṭṭhito. <span class="bld">Pittasemhavātasamuṭṭhānā</span> pana pittādīnaṃ adhikabhāveneva vuttā. Sabbassāpi hi rogassa dosattayaṃ āsannakāraṇaṃ dosappakopena vinā abhāvato. Kammaṃ padhānakāraṇaṃ katokāse eva tasmiṃ uppajjanato, itaraṃ pana tassa sahakārikāraṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Tayidaṃ pubbekatahetuvādino paṭikkhipanti. Upapajjavedanīyaphalampi pubbekatahetukapakkhikameva atītaddhikattā kammassāti arucisūcanatthaṃ kira-saddaggahaṇaṃ karoti <span class="bld">‘‘upapajjavedanīyañca kira paṭikkhipantī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para924"></a><span class="paranum">924</span>. <span class="bld">Dāhakāraṇatāyā</span>ti rāgādidasavidhaggidāhassa, narakaggidāhassa ca kāraṇatāya.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para926"></a><span class="paranum">926</span>. <span class="bld">Puthunimittasabhāvesū</span>ti <a name="M0.0221"></a> puthu nānākilesādīnaṃ kāraṇasabhāvesu.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para931"></a><span class="paranum">931</span>. Addanaṃ <span class="bld">addā</span> maddavo, anekatthattā dhātūnaṃ tappaṭikkhepena <span class="bld">anaddā</span>ti āha <span class="bld">‘‘amudutā vā anaddā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para936"></a><span class="paranum">936</span>. Ayonisomanasikārahetukattā āvajjanāya akusalānukūlakiccatā daṭṭhabbā.</p>
- <p class="centered">Tikaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">4. Catukkaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para939"></a><span class="paranum">939</span>. <span class="bld">Evaṃ-saddenā</span>ti <a name="V0.0221"></a> nidassanatthena evaṃ-saddenāti adhippāyo. Bhavo eva abhivuddho <span class="bld">abhavo</span> yathā ‘‘asekkhā dhammā’’ti (dha. sa. tikamātikā 11). Dutiyasmiṃ pakkhe bhavābhavasaddena sampattivipattiyo, vuddhihāniyo vā vuttāti veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Agatiyā</span>ti ayuttagatiyā, appatirūpakiriyāyāti attho.</p>
- <p class="bodytext">Kodhūpāyāsa…pe… mātugāmā vā ūmiādibhayanti yojanā. <span class="bld">Pañcakāmaguṇamātugāmaggahaṇe</span>ti pañcakāmaguṇaggahaṇe, mātugāmaggahaṇe ca.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sayaṃkataṃ sukhadukkha’’ntiādikā diṭṭhi yadipi aññesampi diṭṭhigatikānaṃ attheva, <span class="bld">timbaruko</span> pana tathādiṭṭhiko bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pucchīti sā diṭṭhi <span class="bld">‘‘timbarukadiṭṭhī’’</span>ti (saṃ. ni. 2.18) vuttā. Tenāha <span class="bld">‘‘timbaruko…pe… āgatattā’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Catukkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">5. Pañcakaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para940"></a><span class="paranum">940</span>. <span class="bld">Āgamanassa</span> <a name="M0.0222"></a> paṭisandhiggahaṇavasenāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para941"></a><span class="paranum">941</span>. <span class="bld">Upacayanato</span>ti vaḍḍhanato. <span class="bld">Aññathā</span>ti lābhato takkanato ca aññappakāro gahitoti taṃ dassento <span class="bld">‘‘saddhāruciādīhī’’</span>ti āha. Anussavato hi saddahanaṃ, ruccanaṃ pana jātissarañāṇatopi hoti. <span class="bld">Ādi</span>-saddena khantiādīnaṃ saṅgaho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para942"></a><span class="paranum">942</span>. Akkhanti <a name="V0.0222"></a> mūlaṃ etesanti <span class="bld">akkhantimūlakā</span>. <span class="bld">Dukkaṭadubbhāsitatādidosā</span> tādisāni kāyavacīmanoduccaritāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para943"></a><span class="paranum">943</span>. <span class="bld">Udaggatāsaṅkhāto avūpasamo</span> na uddhaccasaṅkhātoti pītiyā eva savipphārikatāsaṅkhātaṃ asantasabhāvaṃ āha. <span class="bld">Avūpasamahetubhūto</span>ti vikkhepahetubhūto. <span class="bld">Pītiyā ākāro</span>ti pītiyā pavattiākāro.</p>
- <p class="centered">Pañcakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">6. Chakkaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para944"></a><span class="paranum">944</span>. <span class="bld">Tenā</span>ti kodhādīnaṃyeva vivādamūlattā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para945"></a><span class="paranum">945</span>. Kusalānuyoge sātaccaṃ <span class="bld">kusalānuyogasātaccaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Gaṇena sattasamūhena saṅgaṇi sannipatanaṃ yena saddhiṃ, tena saṅgati <span class="bld">gaṇasaṅgaṇikā</span>. <span class="bld">Kassaci</span> ghāsacchādanādikassa.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para946"></a><span class="paranum">946</span>. <span class="bld">Upavitakketī</span>ti ārammaṇaṃ upecca takketi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para948"></a><span class="paranum">948</span>. <span class="bld">Adhiccasamuppanniko</span>ti ‘‘adhiccasamuppanno attā ca loko cā’’ti evaṃvādī.</p>
- <p class="centered">Chakkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">8. Aṭṭhakaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para952"></a><span class="paranum">952</span>. <span class="bld">Osīdanākārenā</span>ti <a name="M0.0223"></a><a name="V0.0223"></a> kattabbakamme anussahanākārena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para958"></a><span class="paranum">958</span>. <span class="bld">Te</span> abhinivesā <span class="bld">asaññīvādā</span> vadanti etehīti.</p>
- <p class="centered">Aṭṭhakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">9. Navakaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para960-963"></a><span class="paranum">960-963</span>. <span class="bld">Dasamassā</span>ti aṭṭhānaghātassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ajjhatta</span>nti gocarajjhattaṃ adhippetaṃ. <span class="bld">Etassa</span> gāthāvacanassa. <span class="bld">Niṭṭhapetvā</span>ti abhinivissa.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para964"></a><span class="paranum">964</span>. <span class="bld">Aññesaṃ</span> phassādīnaṃ <span class="bld">saṅkhatabhāve</span> yathāsakaṃpaccayehi. Yenākārena mānassa sātisayā pavatti, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘ahanti, asmīti cā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Attano</span>ti diṭṭhigataparikappitassa attano. Yathā mānassa sampaggahavasena, evaṃ taṇhāya mamattavasena, diṭṭhiyā niccādivasena <span class="bld">pavatti visesavatī</span> samānepi anāgatakālāmasaneti āha <span class="bld">‘‘bhavissantī…pe… vutto’’</span>ti. ‘‘Ahamasmī’’ti pana pavattamānasseva bhavatīti sabbapadasādhāraṇassa mānasseva vasena iñjitāditā aṭṭhakathāyaṃ vuttā.</p>
- <p class="centered">Navakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">10. Dasakaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para970"></a><span class="paranum">970</span>. <span class="bld">Saṅkappana</span>nti <a name="V0.0224"></a> ‘‘kusalatā’’ti vuttapadassa atthavacanaṃ. <span class="bld">Tassā</span> upāyacintāya. <span class="bld">Micchābhāvo</span> sāvajjabhāvo. <span class="bld">Tadākāro moho</span>ti yathāvuttākārena pavatte cittuppāde moho. <span class="bld">Tassāpi</span> yathāvuttapaccavekkhaṇāyapi yathākatapāpepi. <span class="bld">Adhimānasampayuttaṃ sañjānanaṃ</span> pakatipurisantaradassanādivasena pavattaṃ diṭṭhisampayuttacittaṃ phalaṃ viya vimuttanti gahitaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Dasakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Taṇhāvicaritaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para973"></a><span class="paranum">973</span>. <span class="bld">Visesaṃ</span> <a name="M0.0224"></a> <span class="bld">akatvā</span>ti anupanidhānaṃ, samato ca asamato ca upanidhānanti imaṃ vibhāgaṃ akatvā, yo ‘‘itthaṃ, evaṃ, aññathā’’ti padehi pakāsito.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Visesassā</span>ti ‘‘itthaṃ, evaṃ, aññathā’’ti yathāvuttasseva visesassa. <span class="bld">Diṭṭhiyā</span>ti diṭṭhiyā gahitāya tadavinābhāvinī <span class="bld">taṇhā</span> dassitā. <span class="bld">Sīsasīsamūlakehī</span>ti catūhi sīsehi, dvādasahi ca sīsamūlakehi. Sayameva ca taṇhā dassitāti yojanā. Yadi diṭṭhimānagāhopi idhādhippeto, yato ‘‘taṇhāmānadiṭṭhivasena samūhagāhato’’ti (vibha. aṭṭha. 973) aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, kathaṃ ‘‘taṇhāvicaritānī’’ti vacananti āha <span class="bld">‘‘diṭṭhimānesū’’</span>tiādi. <span class="bld">Taṃmūlakattā</span>ti taṇhāmūlakattā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para974"></a><span class="paranum">974</span>. Na avakkarīyatīti <span class="bld">anavakārī,</span> taṃ anavakāriṃ katvā, taṃ padantarena vibhāvento <span class="bld">‘‘anavakkari, taṃ katvā’’</span>ti āha. <span class="bld">Vikkhepanaṃ</span> avayavato vibhāgo. <span class="bld">Attato avinibbhujitvā</span>ti yvāyaṃ diṭṭhigatikaparikappito attā, tato avisuṃ katvā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para976"></a><span class="paranum">976</span>. Bahikatāni rūpādīni upagantvā pavattā taṇhā upādāyāti vuttāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">Ekaccassa <a name="V0.0225"></a> puggalassa ekasmiṃ attabhāve kassaci taṇhāvicaritassa asambhavo, kassacideva sambhavoti āha <span class="bld">‘‘kassaci sambhavadassanatthaṃ vutta’’</span>nti.</p>
- <p class="centered">Taṇhāvicaritaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Khuddakavatthuvibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">18. Dhammahadayavibhaṅgo</p>
- <p class="title">1. Sabbasaṅgāhikavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para978"></a><span class="paranum">978</span>. <span class="bld">Dhātusambhava…pe…</span> <a name="M0.0225"></a><a name="V0.0226"></a> <span class="bld">saṅgahitattā</span>ti ettha khandhādīnaṃ kāmadhātuādidhātūsu sambhavabhedabhinnānaṃ niravasesato saṅgahitattāti vibhāgena yojanā, tathā sesesupi pariyāpannapabhedabhinnānantiādinā. Tattha <span class="bld">‘‘niravasesato saṅgahitattā’’</span>ti iminā ‘‘sabbasaṅgāhikavāro’’ti ayamassa atthānugatā samaññāti dasseti. Yasmā cettha khandhādīnaṃ dvādasannaṃ koṭṭhāsānaṃ anavasesasaṅgaho, tasmā evaṃ dutiyavārādīnañcettha anuppaveso veditabbo. Khandhādīnameva hi tesaṃ sambhavādivicāro uppattānuppattidassanavāroti vattuṃ yuttoti yojanā. Anuppattidassanañcettha atthāpattisiddhaṃ veditabbaṃ. Na hi tattha ‘‘kati khandhā na pātubhavantī’’tiādipāḷi atthi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para979"></a><span class="paranum">979</span>. <span class="bld">Pucchānurūpa</span>nti yenādhippāyena pucchā katā, tadanurūpaṃ. <span class="bld">Avitathabyākaraṇaṃ</span> nāma buddhānaṃ eva āveṇikaṃ, aññesaṃ taṃ yādicchikaṃ sutakkharasadisanti āha <span class="bld">‘‘sabbaññuvacanaṃ viññāya katattā’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Sabbasaṅgāhikavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">2. Uppattānuppattivāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para991"></a><span class="paranum">991</span>. ‘‘Kāmabhave’’ti <a name="V0.0227"></a> idaṃ okāsavasena vatvā puna sattasantānavasena vattuṃ ‘‘kāmadhātusambhūtānañcā’’ti vuttanti tamatthavisesaṃ dassento <span class="bld">‘‘iddhiyā…pe… attho’’</span>ti āha. ‘‘Na vattabbaṃ siyā’’ti kasmā vuttaṃ, yadipi asaññasattānaṃ acakkhukattā rūpāyatanaṃ accantasukhumattā heṭṭhimabhūmikānañca agocaro, samānabhūmikānaṃ pana vehapphalānaṃ, uparibhūmikānañca suddhāvāsānaṃ cakkhāyatanassa gocaro hotīti āyatanādikiccaṃ karotiyevāti sakkā vattuṃ. Yaṃ panettha vitthārato vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. ‘‘Heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ katvā uparito paranimmitavasavattideve <a name="M0.0226"></a> antokaritvā yaṃ etasmi’’ntiādinā (dha. sa. 1287) vuttapadesā <span class="bld">kāmāvacarādiokāsā</span>. <span class="bld">Te sattanikāyā ca dhātūti vuccanti</span> samudāyassa avayavādhārabhāvato yathā ‘‘māsapuñjo māso’’ti. Sattā uppajjanti etthāti sattuppatti, uppajjanaṭṭhena sattāva uppatti sattuppattīti evaṃ okāsasattalokadvayassa sattuppattipariyāyo veditabbo. <span class="bld">Sattabhāvena uppatti,</span> na anupādinnakkhandhā viya saṅkhārabhāvenevāti adhippāyo. Ke pana teti āha <span class="bld">‘‘sattāvāsavasena…pe… upādinnakakkhandhā’’</span>ti. <span class="bld">Taṃtaṃpariyāpannāna</span>nti taṃtaṃsattāvāsapariyāpannānaṃ sattānaṃ, saṅkhārānameva vā. <span class="bld">Sadisādhiṭṭhānabhāvenā</span>ti sadisākārena pavattamānānaṃ khandhānaṃ patiṭṭhānabhāvena. Yebhuyyena hi tasmiṃ sattāvāse dhammā samānākārena pavattanti.</p>
- <p class="centered">Uppattānuppattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">3. Pariyāpannāpariyāpannavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para999"></a><span class="paranum">999</span>. <span class="bld">Tattha, aññattha cā</span>ti tasmiṃ, aññasmiñca bhave, okāse ca. Paricchedakārikāya kāmāditaṇhāya paricchijja āpannā gahitāti pariyāpannāti taṃtaṃbhavādiantogadhā <span class="bld">taṃtaṃpariyāpannā</span>.</p>
- <p class="centered">Pariyāpannāpariyāpannavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">6. Uppādakakammaāyuppamāṇavāro</p>
- <p class="title">1. Uppādakakammavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1021"></a><span class="paranum">1021</span>. <span class="bld">Dhātuttayabhūtadevavasenā</span>ti <a name="V0.0228"></a> kāmādidhātuttaye nibbattadevānaṃ vasena.</p>
- <p class="centered">Uppādakakammavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">2. Āyuppamāṇavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1026"></a><span class="paranum">1026</span>. Suparimajjitakañcanādāsaṃ <a name="M0.0227"></a> viya sobhati vijjotatīti subho, sarīrobhāso, tena subhena kiṇṇā vikiṇṇāti <span class="bld">subhakiṇṇā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1027"></a><span class="paranum">1027</span>. <span class="bld">Taṃtaṃmanasikāra</span>nti parittapathavīkasiṇādigatamanasikāraṃ. <span class="bld">Appanākkhaṇepī</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddena pubbabhāgaṃ sampiṇḍeti. Chandanaṃ ārammaṇapariyesanaṃ <span class="bld">chando,</span> kattukamyatāchando. Paṇidhānaṃ cittaṭṭhapanā <span class="bld">paṇidhi,</span> saññāvirāgādīhi ārammaṇassa visesanaṃ tathāpavattāya bhāvanāya ārammaṇakaraṇameva.</p>
- <p class="bodytext">Vipulaṃ vuccati mahantaṃ, santabhāvopi mahanīyatāya mahantamevāti āha <span class="bld">‘‘vipulā phalāti vipulasantasukhāyuvaṇṇādiphalā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1028"></a><span class="paranum">1028</span>. Yaṃ cātumahārājikānaṃ āyuppamāṇaṃ, <span class="bld">sañjīve</span> eso eko rattidivo, tāya rattiyā tiṃsa rattiyo māso, tena māsena dvādasamāsiko saṃvaccharo, tena saṃvaccharena pañca vassasatāni sañjīve āyuppamāṇaṃ. Yaṃ tāvatiṃsānaṃ āyuppamāṇaṃ, eso <span class="bld">kāḷasutte</span> eko rattidivo…pe… tena saṃvaccharena vassasahassaṃ kāḷasutte āyuppamāṇaṃ. Yaṃ yāmānaṃ āyuppamāṇaṃ, eso <span class="bld">saṅghāte</span> eko rattidivo…pe… tena saṃvaccharena dve vassasahassāni saṅghāte <a name="V0.0229"></a> āyuppamāṇaṃ. Yaṃ tusitānaṃ āyuppamāṇaṃ, <span class="bld">roruve</span> eso eko rattidivo…pe… tena saṃvaccharena cattāri vassasahassāni roruve āyuppamāṇaṃ. Yaṃ nimmānaratīnaṃ āyuppamāṇaṃ, <span class="bld">mahāroruve</span> eso eko rattidivo…pe… tena saṃvaccharena aṭṭha vassasahassāni mahāroruve āyuppamāṇaṃ. Yaṃ paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ, <span class="bld">tāpane</span> eso eko rattidivo…pe… tena saṃvaccharena soḷasa vassasahassāni tāpane āyuppamāṇaṃ. <span class="bld">Mahātāpane</span> upaḍḍhantarakappo. <span class="bld">Avīciyaṃ</span> eko antarakappo ca āyuppamāṇanti vadanti. Devānaṃ adhimuttakālakiriyā viya tādisena puññabalena antarāpi maraṇaṃ hotīti <span class="bld">‘‘kammameva pamāṇa’’</span>nti vuttanti veditabbaṃ. Evañca katvā abbudādiāyuparicchedopi yuttataro hotīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kiṃ</span> <a name="M0.0228"></a> <span class="bld">jhāna</span>nti aṭṭhasu jhānesu kataraṃ jhānaṃ. <span class="bld">Bhavasīsānī</span>ti bhavaggāni, puthujjanabhavaggaṃ ariyabhavaggaṃ sabbabhavagganti vehapphalādīnaṃ samaññā. <span class="bld">Kassaci sattā</span>ti puthujjanassa, <span class="bld">kassaci pañcā</span>ti sotāpannassa, sakadāgāmino ca, <span class="bld">kassaci tayo</span>ti anāgāmino vasena vuttaṃ. Tasmā so brahmakāyikādīhi cuto arūpaṃ upapajjanto veditabbo. ‘‘Navasu brahmalokesu nibbattaariyasāvakānaṃ tatrūpapattiyeva hoti, na heṭṭhūpapattī’’ti (vibha. aṭṭha. 1028) ayaṃ aṭṭhakathāpāṭhoti adhippāyena <span class="bld">‘‘yaṃ panā’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Tatrūpapattipi hoti uparūpapattipi, na heṭṭhūpapattī’’ti pana pāṭhoti tena ‘‘heṭṭhūpapattiyeva nivāritā’’tiādivacanena payojanaṃ natthi. Arūpadhātūpapatti ca na nivāritāti sambandho. Arūpadhātūpapatti na nivāritā ‘‘matthake ṭhitova parinibbātī’’ti niyamassa anicchitattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aññatthā</span>ti kāmaloke. <span class="bld">Tatthā</span>ti rūpaloke. <span class="bld">Ayaṃ aṭṭhakathā</span>ti ‘‘paṭhamajjhānabhūmiyaṃ nibbatto…pe… parinibbātī’’ti evaṃ pavattā aṭṭhakathā. <span class="bld">Tenevā</span>ti yasmā rūpadhātuyaṃ upapanno adhippeto, na upapajjanāraho, teneva kāraṇena. <span class="bld">Tassā</span>ti yathāvuttassa rūpadhātuyaṃ upapannassa ariyasāvakassa. Yena rūparāgena tattha rūpabhave upapanno, tasmiṃ arūpajjhānena vikkhambhite sammadeva diṭṭhādīnavesu yathā kāmarūpabhavesu āyatiṃ bhavābhilāso na bhavissati, evaṃ arūpabhavepīti dassento āha <span class="bld">‘‘puna…pe… bhavissatiyevā’’</span>ti. <span class="bld">Tattha nibbatto</span>ti rūpadhātuyaṃ upapanno. <span class="bld">Ariyamaggaṃ bhāvetvā</span>ti heṭṭhimaṃ ariyamaggaṃ sampādetvā. <span class="bld">Nibbattabhavādīnavadassanavasenā</span>ti tasmiṃ rūpabhave nibbattopi tattheva ādīnavadassanavasena. <span class="bld">Anivattitabhavābhilāso</span>ti upari arūpabhave avissaṭṭhabhavapatthano, yato arūpadhātuyaṃ upapajjanāraho. <span class="bld">Tassa vasenā</span>ti tādisassa ariyasāvakassa <a name="V0.0230"></a> vasena. ‘‘Kassaci pañca, kassaci tayo anusayā anusentī’’ti ayaṃ <span class="bld">yamakapāḷi</span> (yama. 2.anusayayamaka.312) <span class="bld">pavattā</span>.</p>
- <p class="centered">Āyuppamāṇavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">7. Abhiññeyyādivāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1030"></a><span class="paranum">1030</span>. ‘‘Ruppanalakkhaṇaṃ <a name="M0.0229"></a> rūpaṃ, anubhavanalakkhaṇā vedanā’’tiādinā <span class="bld">sāmaññalakkhaṇapariggāhikā</span>. ‘‘Phusanalakkhaṇo phasso, sātalakkhaṇaṃ sukha’’ntiādinā <span class="bld">visesalakkhaṇapariggāhikā</span>.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Cattāro khandhā siyā kusalā’’tiādīsu idha yaṃ vattabbaṃ, taṃ khandhavibhaṅgādīsu vuttaṃ, tasmā tattha vuttanayeneva gahetabbanti adhippāyo. Sesaṃ yadettha na vuttaṃ, taṃ suviññeyyamevāti.</p>
- <p class="centered">Abhiññeyyādivāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Dhammahadayavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Iti sammohavinodaniyā ṭīkāya līnatthavaṇṇanā</p>
- <p class="centered">Vibhaṅga-anuṭīkā samattā.</p>
- </body>
|