| 12345678910111213141516171819202122232425262728293031323334353637383940414243444546474849505152535455565758596061626364656667686970717273747576777879808182838485868788899091929394959697989910010110210310410510610710810911011111211311411511611711811912012112212312412512612712812913013113213313413513613713813914014114214314414514614714814915015115215315415515615715815916016116216316416516616716816917017117217317417517617717817918018118218318418518618718818919019119219319419519619719819920020120220320420520620720820921021121221321421521621721821922022122222322422522622722822923023123223323423523623723823924024124224324424524624724824925025125225325425525625725825926026126226326426526626726826927027127227327427527627727827928028128228328428528628728828929029129229329429529629729829930030130230330430530630730830931031131231331431531631731831932032132232332432532632732832933033133233333433533633733833934034134234334434534634734834935035135235335435535635735835936036136236336436536636736836937037137237337437537637737837938038138238338438538638738838939039139239339439539639739839940040140240340440540640740840941041141241341441541641741841942042142242342442542642742842943043143243343443543643743843944044144244344444544644744844945045145245345445545645745845946046146246346446546646746846947047147247347447547647747847948048148248348448548648748848949049149249349449549649749849950050150250350450550650750850951051151251351451551651751851952052152252352452552652752852953053153253353453553653753853954054154254354454554654754854955055155255355455555655755855956056156256356456556656756856957057157257357457557657757857958058158258358458558658758858959059159259359459559659759859960060160260360460560660760860961061161261361461561661761861962062162262362462562662762862963063163263363463563663763863964064164264364464564664764864965065165265365465565665765865966066166266366466566666766866967067167267367467567667767867968068168268368468568668768868969069169269369469569669769869970070170270370470570670770870971071171271371471571671771871972072172272372472572672772872973073173273373473573673773873974074174274374474574674774874975075175275375475575675775875976076176276376476576676776876977077177277377477577677777877978078178278378478578678778878979079179279379479579679779879980080180280380480580680780880981081181281381481581681781881982082182282382482582682782882983083183283383483583683783883984084184284384484584684784884985085185285385485585685785885986086186286386486586686786886987087187287387487587687787887988088188288388488588688788888989089189289389489589689789889990090190290390490590690790890991091191291391491591691791891992092192292392492592692792892993093193293393493593693793893994094194294394494594694794894995095195295395495595695795895996096196296396496596696796896997097197297397497597697797897998098198298398498598698798898999099199299399499599699799899910001001100210031004100510061007100810091010101110121013101410151016101710181019102010211022102310241025102610271028102910301031 |
- <body>
- <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
- <p class="nikaya">Saṃyuttanikāye</p>
- <a name="sn5"></a>
- <p class="book">Mahāvagga-aṭṭhakathā</p>
- <a name="sn5_1"></a>
- <p class="chapter">1. Maggasaṃyuttaṃ</p>
- <p class="title">1. Avijjāvaggo</p>
- <p class="subhead">1-2. Avijjāsuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1-2"></a><a name="para1-2_sn5"></a><span class="paranum">1-2</span>. Mahāvaggassa <a name="V3.0153"></a><a name="P3.0116"></a><a name="M3.0153"></a> paṭhame <span class="bld">pubbaṅgamā</span>ti sahajātavasena ca upanissayavasena cāti dvīhākārehi pubbaṅgamā. <span class="bld">Samāpattiyā</span>ti samāpajjanāya sabhāvapaṭilābhāya, uppattiyāti attho. <span class="bld">Anvadeva ahirikaṃ anottappa</span>nti sā panesā yadetaṃ alajjanākārasaṇṭhikaṃ ahirikaṃ, abhāyanākārasaṇṭhitañca anottappaṃ, etaṃ anudeva saheva ekatova, na vinā tena uppajjatīti attho. <span class="bld">Avijjāgatassā</span>ti avijjāya upagatassa samannāgatassa. <span class="bld">Micchādiṭṭhī</span>ti ayāthāvadiṭṭhi aniyyānikadiṭṭhi. <span class="bld">Pahotī</span>ti hoti uppajjati. <span class="bld">Micchāsaṅkappā</span>dīsupi ayāthāvaaniyyānikavaseneva <a name="V3.0154"></a> micchābhāvo veditabbo. Iti imāni aṭṭhapi akusaladhammasamāpattiyā micchattaaṅgāni nāma honti. Tāni pana na ekakkhaṇe sabbāni labbhanti, nānakkhaṇe labbhanti.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ? Yadā hi diṭṭhisampayuttacittaṃ kāyaviññattiṃ samuṭṭhāpentaṃ uppajjati, tadā micchādiṭṭhi micchāsaṅkappo micchāvāyāmo micchāsati micchāsamādhi <a name="M3.0154"></a> micchākammantoti cha aṅgāni honti. Yadā diṭṭhivippayuttaṃ, tadā micchādiṭṭhivajjāni pañca. Yadā tāneva dve vacīviññattiṃ samuṭṭhāpenti, tadā micchākammantaṭṭhāne micchāvācāya saddhiṃ tāneva cha vā pañca vā. Ayaṃ ājīvo nāma kuppamāno kāyavacīdvāresuyeva aññatarasmiṃ kuppati, na manodvāre. Tasmā yadā ājīvasīsena tāneva cittāni kāyavacīviññattiyo samuṭṭhāpenti, tadā kāyakammaṃ micchājīvo nāma hoti, tathā vacīkammanti micchājīvassa vasena tāneva cha vā pañca vā. Yadā pana viññattiṃ asamuṭṭhāpetvā tāni cittāni uppajjanti<a name="P3.0117"></a>, tadā micchādiṭṭhimicchāsaṅkappamicchāvāyāmamicchāsatimicchāsamādhivasena pañca vā, micchāsaṅkappādivasena cattāri vā hontīti evaṃ na ekakkhaṇe sabbāni labbhanti, nānakkhaṇe labbhantīti.</p>
- <p class="bodytext">Sukkapakkhe <span class="bld">vijjā</span>ti kammassakatañāṇaṃ. Ihāpi sahajātavasena ca upanissayavasena cāti dvīhākārehi pubbaṅgamatā veditabbā. <span class="bld">Hirottappa</span>nti hirī ca ottappañca. Tattha lajjanākārasaṇṭhitā hirī, bhāyanākārasaṇṭhitaṃ ottappaṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge vuttova. <span class="bld">Vijjāgatassā</span>ti vijjāya upagatassa samannāgatassa. <span class="bld">Viddasuno</span>ti viduno paṇḍitassa. <span class="bld">Sammādiṭṭhī</span>ti yāthāvadiṭṭhi niyyānikadiṭṭhi. <span class="bld">Sammākammantā</span>dīsupi eseva nayo. Iti kusaladhammasamāpattiyā imāni aṭṭhaṅgāni honti, tāni lokiyamaggakkhaṇe na ekato sabbāni labbhanti, lokuttaramaggakkhaṇe pana labbhanti. Tāni ca kho paṭhamajjhānikamagge, dutiyajjhānikādīsu pana sammāsaṅkappavajjāni satteva honti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha yo evaṃ vadeyya ‘‘yasmā majjhimanikāyamhi mahāsaḷāyatanikasutte (ma. ni. 3.431) ‘yā tathābhūtassa diṭṭhi, sāssa hoti sammādiṭṭhi. Yo tathābhūtassa, saṅkappo, svāssa hoti sammāsaṅkappo. Yo tathābhūtassa vāyāmo, svāssa hoti sammāvāyāmo. Yā tathābhūtassa sati, svāssa hoti <a name="V3.0155"></a> sammāsati. Yo tathābhūtassa samādhi, svāssa hoti sammāsamādhi. Pubbeva kho panassa kāyakammaṃ vacīkammaṃ ājīvo ca suparisuddho’ti vuttaṃ tasmā pañcaṅgikopi lokuttaramaggo hotī’’ti so vattabbo – tasmiṃyeva sutte ‘‘evamassāyaṃ ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvanāpāripūriṃ gacchatī’’ti idaṃ kasmā na passasi<a name="M3.0155"></a>? Yaṃ panetaṃ ‘‘pubbeva kho panassā’’ti vuttaṃ, taṃ pabbajitadivasato paṭṭhāya parisuddhabhāvadassanatthaṃ. Pabbajitadivasato paṭṭhāya hi parisuddhāni kāyakammādīni lokuttaramaggakkhaṇe atiparisuddhāni hontīti ayamattho dīpito.</p>
- <p class="bodytext">Yampi abhidhamme vuttaṃ ‘‘tasmiṃ kho pana samaye pañcaṅgiko maggo hotī’’ti (vibha. 212), taṃ ekaṃ kiccantaraṃ dassetuṃ vuttaṃ. Yasmiñhi kāle micchākammantaṃ pahāya sammākammantaṃ pūreti, tasmiṃ kāle micchāvācā vā micchājīvo vā na hoti, diṭṭhi saṅkappo vāyāmo <a name="P3.0118"></a> sati samādhīti imesuyeva pañcasu kārakaṅgesu sammākammanto pūrati. Virativasena hi sammākammanto pūrati nāma. Sammāvācāsammāājīvesupi eseva nayo. Iti imaṃ kiccantaraṃ dassetuṃ evaṃ vuttaṃ. Lokiyamaggakkhaṇe ca pañceva honti, virati pana aniyatā. Tasmā ‘‘chaaṅgiko’’ti avatvā ‘‘pañcaṅgiko’’tveva vuttaṃ. ‘‘Yā ca, bhikkhave, ariyacittassa anāsavacittassa ariyamaggasamaṅgino ariyamaggaṃ bhāvayato tīhi kāyaduccaritehi ārati virati paṭivirati veramaṇī akiriyā akaraṇaṃ, ayaṃ bhikkhave sammākammanto ariyo anāsavo lokuttaramaggo’’ti (ma. ni. 3.139). Evaṃ pana mahācattālīsakasuttādīsu anekesu suttesu sammākammantādīnañca lokuttaramaggassa aṅgabhāvasiddhito aṭṭhaṅgikova lokuttaramaggo hotīti veditabboti. Imasmiṃ sutte ayaṃ aṭṭhaṅgiko maggo lokiyalokuttaramissakova kathito. Dutiyaṃ kosalasaṃyutte vuttameva.</p>
- <p class="subhead">3. Sāriputtasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><a name="para3_sn5"></a><span class="paranum">3</span>. Tatiye <span class="bld">sakalamidaṃ bhante</span>ti ānandatthero sāvakapāramīñāṇassa matthakaṃ appattatāya sakalampi maggabrahmacariyaṃ kalyāṇamittasannissayena labbhatīti na aññāsi, dhammasenāpati pana sāvakapāramīñāṇassa matthake ṭhitattā aññāsi, tasmā evamāha. Tenevassa bhagavā <span class="bld">sādhu sādhū</span>ti sādhukāramadāsi.</p>
- <p class="subhead">4. Jāṇussoṇibrāhmaṇasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para4"></a><a name="para4_sn5"></a><span class="paranum">4</span>. Catutthe <a name="V3.0156"></a><a name="M3.0156"></a> <span class="bld">sabbasetena vaḷavābhirathenā</span>ti sakalasetena catūhi vaḷavāhi yuttarathena. So kira sabbo sacakkapañjarakubbaro rajataparikkhitto hoti. Ratho ca nāmesa duvidho hoti – yodharatho, alaṅkārarathoti. Tattha yodharatho caturassasaṇṭhāno hoti nātimahā dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā janānaṃ <a name="P3.0119"></a> gahaṇasamattho. Alaṅkāraratho mahā hoti dīghato dīgho puthulato puthulo ca, tattha chattaggāhako vālabījaniggāhako tālavaṇṭaggāhakoti evaṃ aṭṭha vā dasa vā sukheneva ṭhātuṃ vā nisīdituṃ vā nipajjituṃ vā sakkonti. Ayampi alaṅkārarathoyeva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Setā sudaṃ assā</span>ti tā vaḷavā pakatiyā setavaṇṇāva. <span class="bld">Setālaṅkārā</span>ti pasādhanaṃ tāsaṃ rajatamayaṃ ahosi. <span class="bld">Seto ratho</span>ti rathopi vuttanayeneva rajataparikkhittattā tattha tattha dantakammakhacitattā ca setova. <span class="bld">Setaparivāro</span>ti yathā aññe rathā sīhacammaparivārāpi honti, byagghacammaparivārāpi paṇḍukambalaparivārāpi honti, na evaṃ esa. Esa pana ghanadukūlena parivārito ahosi. <span class="bld">Setā rasmiyo</span>ti rasmiyopi rajatapanāḷisuparikkhittā. <span class="bld">Setā patodalaṭṭhī</span>ti patodalaṭṭhipi rajataparikkhittā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Setaṃ chatta</span>nti rathamajjhe ussāpitachattampi setameva ahosi. <span class="bld">Setaṃ uṇhīsa</span>nti aṭṭhaṅgulavitthāro rajatamayo uṇhīsapaṭṭo seto. <span class="bld">Setāni vatthānī</span>ti vatthānipi setāni pheṇapuñjavaṇṇāni. Tesu nivāsanaṃ pañcasatagghanakaṃ, uttarāsaṅgo sahassagghanako. <span class="bld">Setā upāhanā</span>ti upāhanā nāma maggāruḷhassa vā honti aṭaviṃ vā pavisantassa. Ayaṃ pana rathaṃ abhiruḷho, tenassa tadanucchaviko rajatapaṭisevito pādālaṅkāro nāma esa evaṃ vuttoti veditabbo. <span class="bld">Setāya sudaṃ vālabījaniyā</span>ti phalikamayadaṇḍāya setacamaravālabījaniyā. Na kevalañca ettakamevassa setaṃ ahosi, so pana brāhmaṇo setavilepanaṃ vilimpi, setamālaṃ piḷandhi, dasasu aṅgulīsu aṅgulimuddikā kaṇṇesu kuṇḍalānīti evamādi alaṅkāropissa rajatamayova ahosi<a name="M3.0157"></a>. Parivārabrāhmaṇāpissa dasasahassamattā tatheva setavatthavilepanamālālaṅkārā ahesuṃ.</p>
- <p class="bodytext">Yaṃ panetaṃ <span class="bld">sāvatthiyā niyyāyanta</span>nti vuttaṃ, tatrāyaṃ niyyāyanavibhāvanā – so kira channaṃ channaṃ <a name="V3.0157"></a> māsānaṃ ekavāraṃ nagaraṃ padakkhiṇaṃ karoti – ‘‘ito ettakehi divasehi nagaraṃ padakkhiṇaṃ karissatī’’ti puretarameva ghosanā kayirati. Taṃ sutvā ye nagarato na pakkantā, te na pakkamanti. Yepi pakkantā, tepi ‘‘puññavato sirisampattiṃ passissāmā’’ti āgacchanti. Yaṃ divasaṃ brāhmaṇo nagaraṃ anuvicarati, tadā <a name="P3.0120"></a> pātova nagaravīthiyo sammajjitvā vālikaṃ okiritvā lājapañcamehi pupphehi vippakiritvā puṇṇaghaṭe ṭhapetvā kadaliyo ca dhaje ca ussāpetvā sakalanagaraṃ dhūpitavāsitaṃ karonti.</p>
- <p class="bodytext">Brāhmaṇo pātova sīsaṃ nhāyitvā purebhattaṃ bhuñjitvā vuttanayeneva setavatthādīhi attānaṃ alaṅkaritvā pāsādā oruyha rathaṃ abhiruhati. Atha naṃ te brāhmaṇā sabbasetavatthavilepanamālālaṅkārā setacchattāni gahetvā parivārenti. Tato mahājanassa sannipātatthaṃ paṭhamaṃyeva taruṇadārakānaṃ phalāphalāni vikiranti, tadanantaraṃ māsakarūpādīni, tadanantaraṃ kahāpaṇe vikiranti. Mahājano sannipatati, ukkuṭṭhiyo ceva celukkhepā ca vattanti. Atha brāhmaṇo maṅgalikasovatthikādīsu maṅgalāni ceva suvatthiyo ca karontesu mahāsampattiyā nagaraṃ anuvicarati. Puññavantā manussā ekabhūmikādipāsāde āruyha sukapattasadisāni vātapānakavāṭāni vivaritvā olokenti. Brāhmaṇopi attano yasasirisampattiyā nagaraṃ ajjhottharanto viya dakkhiṇadvārābhimukho hoti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tamenaṃ jano disvā</span>ti mahājano taṃ rathaṃ disvā. <span class="bld">Brahma</span>nti seṭṭhādhivacanametaṃ. <span class="bld">Brahmaṃ vata bho yāna</span>nti seṭṭhayānasadisaṃ vata bho yānanti ayamettha attho. <span class="bld">Imasseva kho eta</span>nti, ānanda, manussā nāma vaṇṇabhāṇakānaṃ dhanaṃ datvā attano dārikānaṃ vaṇṇagītaṃ gāyāpenti ‘‘abhirūpo hoti dassanīyo mahaddhano mahābhogo’’ti, na ca tena vaṇṇabhaṇanamattena abhirūpā vā honti mahaddhanā vā, evameva mahājano <a name="M3.0158"></a> brāhmaṇassa rathaṃ disvā – ‘‘brahmaṃ vata bho yāna’’nti kiñcāpi evaṃ vaṇṇaṃ bhaṇati, na panetaṃ yānaṃ vaṇṇabhaṇanamatteneva brahmayānaṃ nāma hoti. Lāmakañhi etaṃ chavaṃ. Paramatthena pana imasseva kho etaṃ, ānanda, ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa <a name="P3.0121"></a> adhivacanaṃ. Ayañhi sabbadosavigamena seṭṭho, iminā ca ariyā nibbānaṃ yantīti <span class="bld">brahmayānaṃ</span> itipi, dhammabhūtattā yānattā ca <span class="bld">dhammayānaṃ</span> itipi, anuttarattā kilesasaṅgāmassa ca vijitattā <span class="bld">anuttaro saṅgāmavijayo</span> itipi vattuṃ vaṭṭati.</p>
- <p class="bodytext">Idānissa <a name="V3.0158"></a> niddosabhāvañceva saṅgāmavijayabhāvañca dassento <span class="bld">rāgavinayapariyosānā</span>tiādimāha. Tattha rāgaṃ vinayamānā pariyosāpeti pariyosānaṃ gacchati nipphajjatīti rāgavinayapariyosānā. Esa nayo sabbattha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yassa saddhā ca paññā cā</span>ti yassa ariyamaggayānassa saddhānusārivasena saddhā, dhammānusārivasena paññāti ime dve dhammā sadā dhuraṃ yuttā, tatramajjhattatāyuge yuttāti attho. <span class="bld">Hirī īsā</span>ti attanā saddhiṃ adhiviṭṭhena bahiddhāsamuṭṭhānena ottappena saddhiṃ ajjhattasamuṭṭhānā hirī yassa maggarathassa īsā. <span class="bld">Mano yotta</span>nti vipassanācittañca maggacittañca yottaṃ. Yathā hi rathassa vākādimayaṃ yottaṃ goṇe ekābaddhe karoti ekasaṅgahite, evaṃ maggarathassa lokiyavipassanācittaṃ atirekapaññāsa, lokuttaravipassanācittaṃ atirekasaṭṭhi kusaladhamme ekābaddhe ekasaṅgahe karoti. Tena vuttaṃ ‘‘mano yotta’’nti. <span class="bld">Sati ārakkhasārathī</span>ti maggasampayuttā sati ārakkhasārathi. Yathā hi rathassa ārakkho sārathi nāma yoggiyo. Dhuraṃ vāheti yojeti akkhaṃ abbhañjati rathaṃ peseti rathayuttake nibbisevane karoti, evaṃ maggarathassa sati. Ayañhi ārakkhapaccupaṭṭhānā ceva kusalākusalānañca dhammānaṃ gatiyo samanvesatīti vuttā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ratho</span>ti ariyaaṭṭhaṅgikamaggaratho. <span class="bld">Sīlaparikkhāro</span>ti catupārisuddhisīlālaṅkāro. <span class="bld">Jhānakkho</span>ti vipassanāsampayuttānaṃ pañcannaṃ jhānaṅgānaṃ vasena jhānamayaakkho. <span class="bld">Cakkavīriyo</span>ti vīriyacakko, kāyikacetasikasaṅkhātāni <a name="P3.0122"></a> dve vīriyāni assa cakkānīti attho. <span class="bld">Upekkhā dhurasamādhī</span>ti <a name="M3.0159"></a> dhurassa samādhi, unnatonatākārassa abhāvena dvinnampi yugapadesānaṃ samatāti attho. Ayañhi tatramajjhattupekkhā cittuppādassa līnuddhaccabhāvaṃ haritvā payogamajjhatte cittaṃ ṭhapeti, tasmā imassa maggarathassa ‘‘dhurasamādhī’’ti vuttā. <span class="bld">Anicchā parivāraṇa</span>nti bāhirakarathassa sīhacammādīni viya imassāpi ariyamaggarathassa alobhasaṅkhātā anicchā parivāraṇaṃ nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Abyāpādo</span>ti mettā ca mettāpubbabhāgo ca. <span class="bld">Avihiṃsā</span>ti karuṇā ca karuṇāpubbabhāgo ca. <span class="bld">Viveko</span>ti kāyavivekādi tividhaviveko. <span class="bld">Yassa āvudha</span>nti yassa ariyamaggarathe ṭhitassa kulaputtassa etaṃ pañcavidhaṃ āvudhaṃ. Yathā hi rathe ṭhito pañcahi āvudhehi sapatte vijjhati, evaṃ yogāvacaropi imasmiṃ lokiyalokuttaramaggarathe ṭhito mettāya dosaṃ vijjhati, karuṇāya vihiṃsaṃ<a name="V3.0159"></a>, kāyavivekena gaṇasaṅgaṇikaṃ, cittavivekena kilesasaṅgaṇikaṃ, upadhivivekena sabbākusalaṃ vijjhati. Tenassetaṃ pañcavidhaṃ ‘‘āvudha’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Titikkhā</span>ti duruttānaṃ durāgatānaṃ vacanapathānaṃ adhivāsanakkhanti. <span class="bld">Cammasannāho</span>ti sannaddhacammo. Yathā hi rathe ṭhito rathiko paṭimukkacammo āgatāgate sare khamati, na naṃ te vijjhanti, evaṃ adhivāsanakkhantisamannāgato bhikkhu āgatāgate vacanapathe khamati, na naṃ te vijjhanti. Tasmā ‘‘titikkhā cammasannāho’’ti vutto. <span class="bld">Yogakkhemāya vattatī</span>ti catūhi yogehi khemāya nibbānāya vattati, nibbānābhimukho gacchatiyeva, na tiṭṭhati na bhijjatīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etadattani sambhūta</span>nti etaṃ maggayānaṃ attano purisakāraṃ nissāya laddhattā attani sambhūtaṃ nāma hoti. <span class="bld">Brahmayānaṃ anuttara</span>nti asadisaṃ seṭṭhayānaṃ. <span class="bld">Niyyanti dhīrā lokamhā</span>ti yesaṃ etaṃ yānaṃ atthi, te dhīrā paṇḍitapurisā lokamhā niyyanti gacchanti. <span class="bld">Aññadatthū</span>ti ekaṃsena. <span class="bld">Jayaṃ jaya</span>nti rāgādayo sapatte jinantā jinantā.</p>
- <p class="subhead">5-6. Kimatthiyasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para5-6"></a><a name="para5-6_sn5"></a><span class="paranum">5-6</span>. Pañcame <a name="P3.0123"></a> <span class="bld">ayamevā</span>ti evasaddo niyamattho. Tena aññaṃ maggaṃ paṭikkhipati. Imasmiṃ sutte vaṭṭadukkhañceva missakamaggo ca kathito. Chaṭṭhaṃ uttānameva.</p>
- <p class="subhead">7. Dutiyaaññatarabhikkhusuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para7"></a><a name="para7_sn5"></a><span class="paranum">7</span>. Sattame <a name="M3.0160"></a> <span class="bld">nibbānadhātuyā kho etaṃ bhikkhu adhivacana</span>nti asaṅkhatāya amatāya nibbānadhātuyā etaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Āsavānaṃ khayo tena vuccatī</span>ti apica tena rāgādivinayena āsavānaṃ khayotipi vuccati. Āsavakkhayo nāma arahattaṃ, arahattassāpi etaṃ rāgavinayotiādi nāmamevāti dīpeti. <span class="bld">Etadavocā</span>ti ‘‘satthārā nibbānadhātūti vadantena amataṃ nibbānaṃ kathitaṃ, maggo panassa na kathito. Taṃ kathāpessāmī’’ti anusandhikusalatāya pucchanto etaṃ avoca.</p>
- <p class="subhead">8. Vibhaṅgasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para8"></a><a name="para8_sn5"></a><span class="paranum">8</span>. Aṭṭhame <a name="V3.0160"></a> <span class="bld">katamā ca bhikkhave sammādiṭṭhī</span>ti ekena pariyāyena aṭṭhaṅgikamaggaṃ vibhajitvā puna aparena pariyāyena vibhajitukāmo idaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha <span class="bld">dukkhe ñāṇa</span>nti savanasammasanapaṭivedhapaccavekkhaṇavasena catūhākārehi uppannaṃ ñāṇaṃ. Samudayepi eseva nayo. Sesesu pana dvīsu sammasanassa abhāvā tividhameva vaṭṭati. Evametaṃ ‘‘dukkhe ñāṇa’’ntiādinā catusaccakammaṭṭhānaṃ dassitaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tattha purimāni dve saccāni vaṭṭaṃ, pacchimāni vivaṭṭaṃ. Tesu bhikkhuno vaṭṭe kammaṭṭhānābhiniveso hoti, vivaṭṭe natthi abhiniveso. Purimāni hi dve saccāni ‘‘pañcakkhandhā dukkhaṃ, taṇhā samudayo’’ti evaṃ saṅkhepena ca, ‘‘katame pañcakkhandhā rūpakkhandho’’tiādinā nayena vitthārena ca ācariyasantike uggaṇhitvā vācāya punappunaṃ parivattento yogāvacaro kammaṃ karoti. Itaresu pana dvīsu saccesu – ‘‘nirodhasaccaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpaṃ, maggasaccaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpa’’nti evaṃ savaneneva kammaṃ karoti. So evaṃ karonto cattāri saccāni ekapaṭivedhena paṭivijjhati, ekābhisamayena abhisameti<a name="P3.0124"></a>. Dukkhaṃ pariññāpaṭivedhena paṭivijjhati, samudayaṃ pahānapaṭivedhena, nirodhaṃ sacchikiriyapaṭivedhena, maggaṃ bhāvanāpaṭivedhena paṭivijjhati. Dukkhaṃ pariññābhisamayena…pe… maggaṃ bhāvanābhisamayena abhisameti.</p>
- <p class="bodytext">Evamassa pubbabhāge dvīsu saccesu uggahaparipucchāsavanadhāraṇasammasanapaṭivedho hoti, dvīsu savanapaṭivedhoyeva. Aparabhāge tīsu <a name="M3.0161"></a> kiccato paṭivedho hoti, nirodhe ārammaṇapaṭivedho. Paccavekkhaṇā pana pattasaccassa hoti. Imassa bhikkhuno pubbe pariggahato – ‘‘dukkhaṃ parijānāmi, samudayaṃ pajahāmi, nirodhaṃ sacchikaromi, maggaṃ bhāvemī’’ti ābhogasamannāhāramanasikārapaccavekkhaṇā natthi, pariggahato paṭṭhāya hoti. Aparabhāge pana dukkhaṃ pariññātameva hoti…pe… maggo bhāvitova hoti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha dve saccāni duddasattā gambhīrāni, dve gambhīrattā duddasāni. Dukkhasaccañhi uppattito pākaṭaṃ, khāṇukaṇṭakapahārādīsu ‘‘aho dukkha’’nti vattabbatampi āpajjati. Samudayampi <a name="V3.0161"></a> khāditukāmatābhuñjitukāmatādivasena uppattito pākaṭaṃ. Lakkhaṇapaṭivedhato pana ubhayampi gambhīraṃ. Iti tāni duddasattā gambhīrāni. Itaresaṃ dvinnaṃ dassanatthāya payogo bhavaggaggahaṇatthaṃ hatthapasāraṇaṃ viya avīciphusanatthaṃ pādapasāraṇaṃ viya satadhā bhinnassa vālassa koṭiyā koṭiṃ paṭipādanaṃ viya ca hoti. Iti tāni gambhīrattā duddasāni. Evaṃ duddasattā gambhīresu gambhīrattā ca duddasesu catūsu saccesu uggahādivasena idaṃ ‘‘dukkhe ñāṇa’’ntiādi vuttaṃ. Paṭivedhakkhaṇe pana ekameva taṃ ñāṇaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nekkhammasaṅkappā</span>dīsu kāmapaccanīkaṭṭhena kāmato nissaṭabhāvena vā, kāmaṃ sammasantassa uppannoti vā, kāmapadaghātaṃ kāmavūpasamaṃ karonto uppannoti vā<a name="P3.0125"></a>, kāmavivittante uppannoti vā <span class="bld">nekkhammasaṅkappo</span>. Sesapadadvayepi eseva nayo. Sabbepi ca te nekkhammasaṅkappādayo kāmabyāpādavihiṃsāviramaṇasaññānaṃ nānattā pubbabhāge nānā, maggakkhaṇe pana imesu tīsu ṭhānesu uppannassa akusalasaṅkappassa padacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamāno ekova kusalasaṅkappo uppajjati. Ayaṃ <span class="bld">sammāsaṅkappo</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Musāvādā veramaṇī</span>ādayopi musāvādādīhi viramaṇasaññānaṃ nānattā pubbabhāge nānā, maggakkhaṇe pana imesu catūsu ṭhānesu uppannāya <a name="M3.0162"></a> akusaladussīlyacetanāya padacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva kusalaveramaṇī uppajjati. Ayaṃ <span class="bld">sammāvācā</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pāṇātipātā veramaṇī</span> ādayopi pāṇātipātādīhi viramaṇasaññānaṃ nānattā pubbabhāge nānā, maggakkhaṇe pana imesu tīsu ṭhānesu uppannāya akusaladussīlyacetanāya akiriyato padacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva kusalaveramaṇī uppajjati. Ayaṃ <span class="bld">sammākammanto</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Micchāājīva</span>nti khādanīyabhojanīyādīnaṃ atthāya pavattitaṃ kāyavacīduccaritaṃ. <span class="bld">Pahāyā</span>ti vajjetvā. <span class="bld">Sammāājīvenā</span>ti buddhapasatthena ājīvena. <span class="bld">Jīvikaṃ kappetī</span>ti jīvitavuttiṃ pavatteti. Sammājīvopi kuhanādīhi viramaṇasaññānaṃ nānattā pubbabhāge nānā. Maggakkhaṇe pana imesuyeva sattasu ṭhānesu uppannāya micchājīvadussīlyacetanāya padacchedato anuppattisādhanavasena <a name="V3.0162"></a> maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva kusalaveramaṇī uppajjati. Ayaṃ <span class="bld">sammāājīvo</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anuppannāna</span>nti ekasmiṃ bhave tathārūpe vā ārammaṇe attano na uppannānaṃ, parassa pana uppajjamāne disvā – ‘‘aho vata me evarūpā pāpakā dhammā na uppajjeyyu’’nti evaṃ anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya. <span class="bld">Chanda</span>nti tesaṃ akusalānaṃ anuppādakapaṭipattisādhakaṃ vīriyacchandaṃ janeti. <span class="bld">Vāyamatī</span>ti vāyāmaṃ karoti. <span class="bld">Vīriyaṃ ārabhatī</span>ti vīriyaṃ pavatteti. <span class="bld">Cittaṃ paggaṇhātī</span>ti vīriyena cittaṃ paggahitaṃ karoti. <span class="bld">Padahatī</span>ti ‘‘kāmaṃ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatū’’ti (ma. ni. 2.184) padhānaṃ pavatteti<a name="P3.0126"></a>. <span class="bld">Uppannāna</span>nti samudācāravasena attano uppannapubbānaṃ. Idāni tādise na uppādessāmīti tesaṃ pahānāya chandaṃ janeti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anuppannānaṃ kusalāna</span>nti apaṭiladdhānaṃ paṭhamajjhānādīnaṃ. <span class="bld">Uppannāna</span>nti tesaṃyeva paṭiladdhānaṃ. <span class="bld">Ṭhitiyā</span>ti punappunaṃ uppattipabandhavasena ṭhitatthaṃ. <span class="bld">Asammosāyā</span>ti avināsatthaṃ. <span class="bld">Bhiyyobhāvāyā</span>ti uparibhāvāya. <span class="bld">Vepullāyā</span>ti vipulabhāvāya. <span class="bld">Pāripūriyā</span>ti bhāvanāya paripūraṇatthaṃ. Ayampi sammāvāyāmo <a name="M3.0163"></a> anuppannānaṃ akusalānaṃ anuppādanādicittanānattā pubbabhāge nānā. Maggakkhaṇe pana imesuyeva catūsu ṭhānesu kiccasādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānaṃ ekameva kusalavīriyaṃ uppajjati. Ayaṃ <span class="bld">sammāvāyāmo</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sammāsati</span>pi kāyādipariggāhakacittānaṃ nānattā pubbabhāge nānā, maggakkhaṇe pana imesu catūsu ṭhānesu kiccasādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekā sati uppajjati. Ayaṃ <span class="bld">sammāsati</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Jhānādīni pubbabhāgepi maggakkhaṇepi nānā, pubbabhāge samāpattivasena nānā, maggakkhaṇe nānāmaggavasena. Ekassa hi paṭhamamaggo paṭhamajjhāniko hoti, dutiyamaggādayopi paṭhamajjhānikā vā dutiyādīsu aññatarajjhānikā vā. Ekassa paṭhamamaggo dutiyādīnaṃ aññatarajjhāniko hoti, dutiyādayopi dutiyādīnaṃ aññatarajjhānikā vā paṭhamajjhānikā <a name="V3.0163"></a> vā. Evaṃ cattāropi maggā jhānavasena sadisā vā asadisā vā ekaccasadisā vā honti.</p>
- <p class="bodytext">Ayaṃ panassa viseso pādakajjhānaniyamena hoti. Pādakajjhānaniyamena hi paṭhamajjhānalābhino paṭhamajjhānā vuṭṭhāya vipassantassa uppannamaggo paṭhamajjhāniko hoti, maggaṅgabojjhaṅgāni panettha paripuṇṇāneva honti. Dutiyajjhānato vuṭṭhāya vipassantassa uppanno dutiyajjhāniko hoti, maggaṅgāni panettha satta honti. Tatiyajjhānato vuṭṭhāya vipassantassa uppanno tatiyajjhāniko, maggaṅgāni panettha satta, bojjhaṅgāni cha honti. Esa nayo catutthajjhānato paṭṭhāya yāva nevasaññānāsaññāyatanā<a name="P3.0127"></a>.</p>
- <p class="bodytext">Āruppe catukkapañcakajjhānaṃ uppajjati, tañca lokuttaraṃ, no lokiyanti vuttaṃ. Ettha kathanti? Etthāpi paṭhamajjhānādīsu yato vuṭṭhāya sotāpattimaggaṃ paṭilabhitvā arūpasamāpattiṃ bhāvetvā so āruppe uppanno, taṃjhānikāvassa tattha tayo maggā uppajjanti. Evaṃ pādakajjhānameva niyameti. Keci pana therā – ‘‘vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamentī’’ti vadanti<a name="M3.0164"></a>. Keci ‘‘puggalajjhāsayo niyametī’’ti vadanti. Keci ‘‘vuṭṭhānagāminīvipassanā niyametī’’ti vadanti. Tesaṃ vādavinicchayo visuddhimagge vuṭṭhānagāminīvipassanādhikāre vuttanayeneva veditabbo. <span class="bld">Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammāsamādhī</span>ti ayaṃ pubbabhāge lokiyo, aparabhāge lokuttaro sammāsamādhīti vuccati.</p>
- <p class="subhead">9. Sūkasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para9"></a><a name="para9_sn5"></a><span class="paranum">9</span>. Navame <span class="bld">micchāpaṇihita</span>nti sūkaṃ nāma uddhaggaṃ katvā ṭhapitaṃ hatthaṃ vā pādaṃ vā bhindati, tathā aṭṭhapitaṃ pana micchāpaṇihitaṃ nāma. <span class="bld">Micchāpaṇihitāya diṭṭhiyā</span>ti micchāṭhapitāya kammassakatapaññāya. <span class="bld">Avijjaṃ bhindissatī</span>ti catusaccapaṭicchādakaṃ avijjaṃ bhindissati. <span class="bld">Vijjaṃ uppādessatī</span>ti arahattamaggavijjaṃ uppādessati. <span class="bld">Micchāpaṇihitattā, bhikkhave, diṭṭhiyā</span>ti kammassakatapaññāya ceva maggabhāvanāya ca micchā ṭhapitattā, appavattitattāti attho. Imasmiṃ sutte kammassakatañāṇaṃ magganissitaṃ katvā missakamaggo kathito.</p>
- <p class="subhead">10. Nandiyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para10"></a><a name="para10_sn5"></a><span class="paranum">10</span>. Dasame <a name="V3.0164"></a> <span class="bld">paribbājako</span>ti channaparibbājako. Sesamettha uttānamevāti.</p>
- <p class="centered">Avijjāvaggo paṭhamo.</p>
- <p class="title">2. Vihāravaggo</p>
- <p class="subhead">1. Paṭhamavihārasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para11"></a><a name="para11_sn5"></a><span class="paranum">11</span>. Dutiyavaggassa <a name="P3.0128"></a> paṭhame <span class="bld">icchāmahaṃ, bhikkhave, aḍḍhamāsaṃ paṭisallīyitu</span>nti ahaṃ, bhikkhave, ekaṃ aḍḍhamāsaṃ paṭisallīyituṃ nilīyituṃ ekova hutvā viharituṃ icchāmīti attho. <span class="bld">Namhi kenaci upasaṅkamitabbo aññatra ekena piṇḍapātanīhārakenā</span>ti yo attanā payuttavācaṃ akatvā mamatthāya <a name="M3.0165"></a> saddhesu kulesu paṭiyattaṃ piṇḍapātaṃ nīharitvā mayhaṃ upanāmeyya, taṃ piṇḍapātanīhārakaṃ ekaṃ bhikkhuṃ ṭhapetvā namhi aññena kenaci bhikkhunā vā gahaṭṭhena vā upasaṅkamitabboti.</p>
- <p class="bodytext">Kasmā pana evamāhāti? Tasmiṃ kira aḍḍhamāse vinetabbo satto nāhosi. Atha satthā – ‘‘imaṃ aḍḍhamāsaṃ phalasamāpattisukheneva vītināmessāmi, iti mayhañceva sukhavihāro bhavissati, anāgate ca pacchimā janatā ‘satthāpi gaṇaṃ vihāya ekako vihāsi, kimaṅgaṃ pana maya’nti diṭṭhānugatiṃ āpajjissati, tadassā bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti iminā kāraṇena evamāha. Bhikkhusaṅghopi satthu vacanaṃ sampaṭicchitvā ekaṃ bhikkhuṃ adāsi. So pātova gandhakuṭipariveṇasammajjanamukhodakadantakaṭṭhadānādīni sabbakiccāni tasmiṃ khaṇe katvā apagacchati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yena svāha</span>nti yena so ahaṃ. <span class="bld">Paṭhamābhisambuddho</span>ti abhisambuddho hutvā paṭhamaṃyeva ekūnapaññāsadivasabbhantare. <span class="bld">Viharāmī</span>ti idaṃ atītatthe vattamānavacanaṃ. <span class="bld">Tassa padesena vihāsi</span>nti tassa <a name="V3.0165"></a> paṭhamābhisambuddhavihārassa padesena. Tattha padeso nāma khandhapadeso āyatanadhātusaccaindriyapaccayākārasatipaṭṭhānajhānanāmarūpapadeso dhammapadesoti nānāvidho. Taṃ sabbampi sandhāya – ‘‘tassa padesena vihāsi’’nti āha. Bhagavā hi paṭhamabodhiyaṃ ekūnapaññāsadivasabbhantare yathā nāma pattarajjo rājā attano vibhavasāradassanatthaṃ taṃ taṃ gabbhaṃ vivarāpetvā suvaṇṇarajatamuttāmaṇiādīni ratanāni paccavekkhanto vihareyya, evameva pañcakkhandhe nippadese katvā sammasanto paccavekkhanto vihāsi<a name="P3.0129"></a>. Imasmiṃ pana aḍḍhamāse tesaṃ khandhānaṃ padesaṃ vedanākkhandhameva paccavekkhanto vihāsi. Tassa ‘‘ime sattā evarūpaṃ nāma sukhaṃ paṭisaṃvedenti, evarūpaṃ dukkha’’nti olokayato yāva bhavaggā pavattā sukhavedanā, yāva avīcito pavattā dukkhavedanā, sabbā sabbākārena upaṭṭhāsi. Atha naṃ ‘‘micchādiṭṭhipaccayāpi vedayita’’ntiādinā nayena pariggaṇhanto vihāsi.</p>
- <p class="bodytext">Tathā paṭhamabodhiyaṃ dvādasāyatanāni nippadesāneva katvā vihāsi, imasmiṃ pana aḍḍhamāse tesaṃ āyatanānaṃ padesaṃ vedanāvasena dhammāyatanekadesaṃ, dhātūnaṃ padesaṃ vedanāvasena dhammadhātuekadesaṃ, saccānaṃ padesaṃ vedanākkhandhavaseneva dukkhasaccekadesaṃ, paccayānaṃ padesaṃ phassapaccayā <a name="M3.0166"></a> vedanāvasena paccayekadesaṃ jhānānaṃ padesaṃ vedanāvaseneva jhānaṅgekadesaṃ, nāmarūpānaṃ padesaṃ vedanāvaseneva nāmekadesaṃ paccavekkhanto vihāsi. Paṭhamabodhiyañhi ekūnapaññāsadivasabbhantare kusalādidhamme nippadese katvā anantanayāni satta pakaraṇāni paccavekkhanto vihāsi. Imasmiṃ pana aḍḍhamāse sabbadhammānaṃ padesaṃ vedanāttikameva paccavekkhanto vihāsi. Tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne sā sā ca vihārasamāpatti vedanānubhāvena jātā.</p>
- <p class="bodytext">Idāni yenākārena vihāsi, taṃ dassento <span class="bld">micchādiṭṭhipaccayāpī</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">micchādiṭṭhipaccayāpī</span>ti diṭṭhisampayuttā vedanāpi vaṭṭati. Diṭṭhiṃ upanissayaṃ katvā uppannā kusalākusalavedanāpi vaṭṭati vipākavedanāpi. Tattha micchādiṭṭhisampayuttā akusalāva hoti, diṭṭhiṃ pana upanissāya kusalāpi uppajjanti akusalāpi. Micchādiṭṭhikā hi diṭṭhiṃ upanissāya pakkhadivasesu yāgubhattādīni denti, addhikādīnaṃ vaṭṭaṃ paṭṭhapenti, catumahāpathe sālaṃ karonti, pokkharaṇiñca khaṇāpenti, devakulādīsu mālāgacchaṃ ropenti, nadīviduggādīsu setuṃ attharanti, visamaṃ samaṃ karonti, iti nesaṃ kusalavedanā uppajjati. Micchādiṭṭhiṃ pana nissāya sammādiṭṭhike akkosanti paribhāsanti, vadhabandhanādīni karonti, pāṇaṃ vadhitvā devatānaṃ <a name="V3.0166"></a> upahāraṃ upaharanti<a name="P3.0130"></a>, iti nesaṃ akusalavedanā uppajjati. Vipākavedanā pana bhavantaragatānaṃyeva hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sammādiṭṭhipaccayā</span>ti etthāpi sammādiṭṭhisampayuttā vedanāpi vaṭṭati, sammādiṭṭhiṃ upanissayaṃ katvā uppannā kusalākusalavedanāpi vipākavedanāpi. Tattha sammādiṭṭhisampayuttā kusalāva hoti, sammādiṭṭhiṃ pana upanissāya buddhapūjaṃ dīpamālaṃ mahādhammassavanaṃ appatiṭṭhite disābhāge cetiyapatiṭṭhāpananti evamādīni puññāni karonti, iti nesaṃ kusalā vedanā uppajjati. Sammādiṭṭhiṃyeva nissāya micchādiṭṭhike akkosanti paribhāsanti, attānaṃ ukkaṃsenti, paraṃ vambhenti, iti nesaṃ akusalavedanā uppajjati. Vipākavedanā pana bhavantaragatānaṃyeva hoti. <span class="bld">Micchāsaṅkappapaccayā</span>tiādīsupi eseva nayo. <span class="bld">Chandapaccayā</span>tiādīsu pana chandapaccayā aṭṭhalobhasahagatacittasampayuttā vedanā veditabbā, vitakkapaccayā <a name="M3.0167"></a> paṭhamajjhānavedanāva. Saññā paccayā ṭhapetvā paṭhamajjhānaṃ sesā cha saññāsamāpattivedanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Chando ca avūpasanto</span>tiādīsu tiṇṇaṃ avūpasame aṭṭhalobhasahagatacittasampayuttā vedanā hoti, chandamattassa vūpasame paṭhamajjhānavedanāva. Chandavitakkānaṃ vūpasame dutiyajjhānādivedanā adhippetā, tiṇṇampi vūpasame nevasaññānāsaññāyatanavedanā. <span class="bld">Appattassa pattiyā</span>ti arahattaphalassa pattatthāya. <span class="bld">Atthi āyāma</span>nti atthi vīriyaṃ. <span class="bld">Tasmimpi ṭhāne anuppatte</span>ti tassa vīriyārambhassa vasena tassa arahattaphalassa kāraṇe anuppatte. <span class="bld">Tappaccayāpi vedayita</span>nti arahattassa ṭhānapaccayā vedayitaṃ. Etena catumaggasahajātā nibbattitalokuttaravedanāva gahitā.</p>
- <p class="subhead">2. Dutiyavihārasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para12"></a><a name="para12_sn5"></a><span class="paranum">12</span>. Dutiye paṭisallānakāraṇaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. <span class="bld">Micchādiṭṭhivūpasamapaccayā</span>ti micchādiṭṭhivūpasamo nāma sammādiṭṭhi. Tasmā yaṃ sammādiṭṭhipaccayā vedayitaṃ vuttaṃ, tadeva micchādiṭṭhivūpasamapaccayā <a name="P3.0131"></a> veditabbaṃ. Imasmiṃ pana sutte vipākavedanaṃ atidūreti maññamānā na gaṇhantīti vuttaṃ. Iminā nayena sabbattha attho veditabbo. Yassa yassa hi vūpasamapaccayāti vuccati, tassa tassa paṭipakkhadhammapaccayāva taṃ taṃ vedayitaṃ adhippetaṃ. <span class="bld">Chandavūpasamapaccayā</span>tiādīsu <a name="V3.0167"></a> pana chandavūpasamapaccayā tāva paṭhamajjhānavedanā veditabbā. <span class="bld">Vitakkavūpasamapaccayā</span> dutiyajjhānavedanā. <span class="bld">Saññāpaccayā</span> chasamāpattivedanā. <span class="bld">Saññāvūpasamapaccayā</span> nevasaññānāsaññāyatanavedanā. <span class="bld">Chando ca vūpasanto</span>tiādīni vuttatthāneva.</p>
- <p class="subhead">3-7. Sekkhasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para13-17"></a><a name="para13-17_sn5"></a><span class="paranum">13-17</span>. Tatiye <span class="bld">sekkho</span>ti sikkhanasīlo. Kiṃ sikkhatīti? Tisso sikkhā. <span class="bld">Sekkhāyā</span>ti tīhi phalehi catūhi ca maggehi saddhiṃ uppannāya. Sāpi hi aniṭṭhitakiccattā attano kiccaṃ sikkhatevāti sekkhā. Catutthapañcamachaṭṭhasattamāni uttānatthānevāti.</p>
- <p class="subhead">8-10. Paṭhamakukkuṭārāmasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para18-20"></a><a name="para18-20_sn5"></a><span class="paranum">18-20</span>. Aṭṭhame <a name="M3.0168"></a> <span class="bld">ummaṅgo</span>ti paññāummaṅgo, paññāvīmaṃsanaṃ, paññāgavesananti attho. <span class="bld">Evañhi tvaṃ āvuso</span>ti idaṃ tassa pucchāpatiṭṭhāpanatthāya āha. Navamadasamāni uttānatthāmevāti.</p>
- <p class="centered">Vihāravaggo dutiyo.</p>
- <p class="title">3. Micchattavaggavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para21-30"></a><a name="para21-30_sn5"></a><span class="paranum">21-30</span>. Tatiyavaggassa paṭhame <span class="bld">micchatta</span>nti micchāsabhāvaṃ. <span class="bld">Sammatta</span>nti sammāsabhāvaṃ. <span class="bld">Micchāpaṭipattādhikaraṇahetū</span>ti micchāpaṭipattikaraṇahetu. Yasmā micchāpaṭipattiṃ karoti, tasmāti attho. <span class="bld">Nārādhako</span>ti <a name="P3.0132"></a> na sampādako. <span class="bld">Ñāyaṃ dhamma</span>nti ariyamaggadhammaṃ. <span class="bld">Micchāñāṇī</span>ti micchāviññāṇo micchāpaccavekkhaṇo. <span class="bld">Micchāvimuttī</span>ti ayāthāvavimutti, aniyyānikavimutti. Imesu tatiyādīsu catūsu suttesu vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ, pacchimesu panettha dvīsu puggalo pucchito dhammo vibhatto, evaṃ dhammena puggalo dassitoti. <span class="bld">Suppavattiyo</span>ti suppavattaniyo. Yathā icchiticchitaṃ <a name="V3.0168"></a> disaṃ pavattento dhāvati, evaṃ pavattetuṃ sakkā hotīti attho. <span class="bld">Saupanisaṃ saparikkhāra</span>nti sappaccayaṃ saparivāraṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
- <p class="centered">Micchattavaggo tatiyo.</p>
- <p class="title">4. Paṭipattivaggavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para31-40"></a><a name="para31-40_sn5"></a><span class="paranum">31-40</span>. Catutthe <span class="bld">micchāpaṭipatti</span>nti ayāthāvapaṭipattiṃ. <span class="bld">Micchāpaṭipanna</span>nti ayāthāvapaṭipannaṃ. Iti ekaṃ suttaṃ dhammavasena kathitaṃ, ekaṃ puggalavasena. <span class="bld">Apārā pāra</span>nti vaṭṭato nibbānaṃ. <span class="bld">Pāragāmino</span>ti ettha yepi pāraṅgatā, yepi gacchanti, yepi gamissanti, sabbe pāragāminotveva veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tīramevānudhāvatī</span>ti vaṭṭameva anudhāvati, vaṭṭe vicarati. <span class="bld">Kaṇha</span>nti akusaladhammaṃ. <span class="bld">Sukka</span>nti kusaladhammaṃ. <span class="bld">Okā anoka</span>nti vaṭṭato nibbānaṃ. <span class="bld">Āgammā</span>ti <a name="M3.0169"></a> ārabbha sandhāya paṭicca. <span class="bld">Pariyodapeyyā</span>ti parisuddhaṃ kareyya. <span class="bld">Cittaklesehī</span>ti cittaṃ kilissāpentehi nīvaraṇehi. <span class="bld">Sambodhiyaṅgesū</span>ti sattasu bojjhaṅgesu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sāmaññattha</span>nti nibbānaṃ. Tañhi sāmaññena upagantabbato sāmaññatthoti vuccati. <span class="bld">Brahmañña</span>nti seṭṭhabhāvaṃ. <span class="bld">Brahmaññattha</span>nti nibbānaṃ brahmaññena upagantabbato. Yattha yattha pana heṭṭhā ca imesu ca tīsu suttesu ‘‘rāgakkhayo’’ti āgataṃ, tattha tattha arahattampi vaṭṭatiyevāti vadanti.</p>
- <p class="centered">Paṭipattivaggo catuttho.</p>
- <p class="title">5. Aññatitthiyapeyyālavaggavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para41-48"></a><a name="para41-48_sn5"></a><span class="paranum">41-48</span>. Aññatitthiyapeyyāle <a name="P3.0133"></a> <span class="bld">addhānapariññattha</span>nti saṃsāraddhānaṃ nibbānaṃ patvā pariññātaṃ <a name="V3.0169"></a> nāma hoti. Tasmā nibbānaṃ ‘‘addhānapariññā’’ti vuccati, tadatthanti attho. <span class="bld">Anupādāparinibbānattha</span>nti apaccayaparinibbānatthaṃ. Iti imasmiṃ peyyāle vijjāvimuttiphalena arahattaṃ kathitaṃ. Ñāṇadassanena paccavekkhaṇā, sesehi nibbānanti.</p>
- <p class="centered">Aññatitthiyapeyyālavaggo.</p>
- <p class="title">6. Sūriyapeyyālavaggavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para49-62"></a><a name="para49-62_sn5"></a><span class="paranum">49-62</span>. Sūriyapeyyāle aruṇuggaṃ viya kalyāṇamittattā, kalyāṇamittatāya ṭhatvā nibbattito savipassanaariyamaggo sūriyapātubhāvo viyāti evaṃ sabbattha attho veditabbo. <span class="bld">Sīlasampadā</span>ti catupārisuddhisīlaṃ. <span class="bld">Chandasampadā</span>ti kusalakattukamyatāchando. <span class="bld">Attasampadā</span>ti sampannacittatā. <span class="bld">Diṭṭhisampadā</span>ti ñāṇasampatti. <span class="bld">Appamādasampadā</span>ti kārāpakaappamādasampatti. <span class="bld">Yonisomanasikārasampadā</span>ti upāyamanasikārasampatti. Puna <span class="bld">kalyāṇamittatā</span>tiādīni sammādiṭṭhiādīnaṃ aññenapi ākārena <a name="M3.0170"></a> bhāvadassanatthaṃ vuttāni. Sabbāneva cetāni suttāni pāṭiyekkaṃ puggalajjhāsayavasena vuttānīti.</p>
- <p class="centered">Sūriyapeyyālavaggo.</p>
- <p class="title">7. Ekadhammapeyyālavaggādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para63-138"></a><a name="para63-138_sn5"></a><span class="paranum">63-138</span>. Ekadhammapeyyālopi gaṅgāpeyyālopi pāṭiyekkaṃ puggalajjhāsayavaseneva tathā tathā vutte bujjhanakānaṃ ajjhāsayavasena kathito.</p>
- <p class="title">8. Appamādapeyyālavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Tathāgatasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para139"></a><a name="para139_sn5"></a><span class="paranum">139</span>. Appamādapeyyāle <span class="bld">evameva kho</span>ti ettha yathā sabbasattānaṃ sammāsambuddho aggo, evaṃ <a name="V3.0170"></a> sabbesaṃ kusaladhammānaṃ kārāpakaappamādo aggoti daṭṭhabbo. Nanu cesa lokiyova, kusaladhammā pana lokuttarāpi. Ayañca kāmāvacarova, kusaladhammā pana catubhūmakā. Kathamesa tesaṃ aggoti? Paṭilābhakaṭṭhena. Appamādena hi te paṭilabbhanti, tasmā so tesaṃ aggo. Tenetaṃ vuttaṃ <span class="bld">sabbe te appamādamūlakā</span>tiādi.</p>
- <p class="subhead">2. Padasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para140"></a><a name="para140_sn5"></a><span class="paranum">140</span>. <span class="bld">Jaṅgalāna</span>nti pathavītalavāsīnaṃ. <span class="bld">Pāṇāna</span>nti sapādakapāṇānaṃ<a name="P3.0134"></a>. <span class="bld">Padajātānī</span>ti padāni. <span class="bld">Samodhānaṃ gacchantī</span>ti odhānaṃ upakkhepaṃ gacchanti. <span class="bld">Aggamakkhāyatī</span>ti seṭṭhaṃ akkhāyati. <span class="bld">Yadidaṃ mahantattenā</span>ti mahantabhāvena aggamakkhāyati, na guṇavasenāti attho.</p>
- <p class="subhead">3-10. Kūṭasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para141-148"></a><a name="para141-148_sn5"></a><span class="paranum">141-148</span>. <span class="bld">Vassika</span>nti sumanapupphaṃ. Imaṃ kira suttaṃ sutvā bhātiyamahārājā vīmaṃsitukāmatāya ekasmiṃ gabbhe catujātigandhehi paribhaṇḍaṃ kāretvā <a name="M3.0171"></a> sugandhāni pupphāni āharāpetvā ekassa samuggassa majjhe sumanapupphamuṭṭhiṃ ṭhapetvā sesāni tassa samantato muṭṭhimuṭṭhiṃ katvā ṭhapetvā dvāraṃ pidhāya bahi nikkhanto. Athassa muhuttaṃ vītināmetvā dvāraṃ vivaritvā pavisantassa sabbapaṭhamaṃ sumanapupphagandho ghānaṃ pahari. So mahātalasmiṃyeva mahācetiyābhimukho nipajjitvā – ‘‘vassikaṃ tesaṃ agganti kathentena sukathitaṃ sammāsambuddhenā’’ti cetiyaṃ vandi. <span class="bld">Kuṭṭarājāno</span>ti khuddakarājāno. ‘‘Khuddarājāno’’tipi pāṭho. <span class="bld">Tantāvutāna</span>nti tante āvutānaṃ, tantaṃ āropetvā vāyitānanti attho. Idañca paccatte sāmivacanaṃ. Yāni kānici tantāvutāni vatthānīti ayañhettha attho. Atha vā tantāvutānaṃ vatthānaṃ yāni kānici vatthānīti evaṃ sāvasesapāṭhanayenapettha attho daṭṭhabbo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
- <p class="centered">Appamādavaggo aṭṭhamo.</p>
- <p class="title">9. Balakaraṇīyavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Balasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para149"></a><a name="para149_sn5"></a><span class="paranum">149</span>. Balakaraṇīyavagge <a name="V3.0171"></a> <span class="bld">balakaraṇīyā</span>ti ūrubalabāhubalena kattabbā dhāvanalaṅghanatāpanavahanādayo kammantā. <span class="bld">Sīle patiṭṭhāyā</span>ti catupārisuddhisīle ṭhatvā. <span class="bld">Aṭṭhaṅgikaṃ magga</span>nti sahavipassanaṃ ariyamaggaṃ.</p>
- <p class="subhead">2. Bījasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para150"></a><a name="para150_sn5"></a><span class="paranum">150</span>. <span class="bld">Bījagāmabhūtagāmā</span>ti ettha pañcavidhampi bījaṃ bījagāmo nāma, tadeva paṇṇasampannaṃ nīlabhāvato paṭṭhāya bhūtagāmoti veditabbaṃ.</p>
- <p class="subhead">3. Nāgasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para151"></a><a name="para151_sn5"></a><span class="paranum">151</span>. <span class="bld">Balaṃ</span> <a name="P3.0135"></a> <span class="bld">gāhentī</span>ti balaṃ gaṇhanti, gahitabalā thirasarīrā honti. <span class="bld">Kusobbhe otarantī</span>tiādīsu ayamanupubbikathā – nāginiyo kira utusamaye <a name="M3.0172"></a> patiṭṭhitagabbhā cintenti – ‘‘sace mayaṃ idha vijāyissāma, evaṃ no dārakā ūmivegañca supaṇṇassa ca pakkhanditvā āgatassa vegaṃ sahituṃ na sakkhissantī’’ti tā mahāsamudde nimujjitvā sambhajjamukhadvāraṃ patvā pañca mahānadiyo pavisitvā himavantaṃ gacchanti. Tattha supaṇṇehi apakkhandanīyāsu suvaṇṇarajatamaṇiguhāsu vasamānā vijāyitvā nāgapotake gopphakādipamāṇesu udakesu otāretvā udakataraṇaṃ sikkhāpenti.</p>
- <p class="bodytext">Atha yadā anukkamena te nāgā gaṅgādīnaṃ nadīnaṃ orimatīrato paratīraṃ, paratīrato orimatīranti taraṇapaṭitaraṇaṃ kātuṃ sakkonti, tadā ‘‘idāni no dārakā ūmivegañca garuḷavegañca sahituṃ sakkhissantī’’ti ñatvā attano ānubhāvena mahāmeghaṃ samuṭṭhāpetvā sakalahimavantaṃ ekodakaṃ viya kurumānā devaṃ vassāpetvā suvaṇṇarajatādimayā nāvā māpetvā upari <a name="V3.0172"></a> suvaṇṇatārakavicittaṃ samosaritagandhapupphadāmaṃ celavitānaṃ bandhitvā surabhicandanagandhapupphādīni ādāya tāhi nāvāhi pañca mahānadiyo ogāhitvā anukkamena mahāsamuddaṃ pāpuṇanti. Tattha ca vasantā dasabyāma-satabyāma-sahassabyāma-satasahassabyāma-pamāṇataṃ āpajjantā mahantattaṃ vepullattaṃ āpajjanti nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evameva kho</span>ti ettha himavantapabbato viya catupārisuddhisīlaṃ daṭṭhabbaṃ, nāgapotakā viya yogāvacarā, kusobbhādayo viya ariyamaggo, mahāsamuddo viya nibbānaṃ. Yathā nāgapotakā himavante patiṭṭhāya kusobbhādīhi mahāsamuddaṃ patvā kāyamahantattaṃ āpajjanti, evaṃ yogino sīlaṃ nissāya sīle patiṭṭhāya ariyamaggena nibbānaṃ patvā arahattamaggeneva āgatesu chasu abhiññādhammesu guṇasarīramahantattaṃ pāpuṇantīti.</p>
- <p class="subhead">5. Kumbhasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para153"></a><a name="para153_sn5"></a><span class="paranum">153</span>. <span class="bld">Kumbho</span>ti udakaghaṭo. <span class="bld">No paccāvamatī</span>ti na patiāvamati, na anto pavesetīti attho.</p>
- <p class="subhead">7. Ākāsasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para155"></a><a name="para155_sn5"></a><span class="paranum">155</span>. <span class="bld">Puratthimā</span>ti <a name="M3.0173"></a> puratthimadisato āgatavātā. <span class="bld">Pacchimadisā</span>dīsupi eseva nayo. <span class="bld">Cattāropi satipaṭṭhānā</span>ti yatheva hi etesaṃ <a name="P3.0136"></a> puratthimādibhedānaṃ vātānaṃ sannipāto ākāse ijjhati, evaṃ idhāpi ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādinā nayena vuttā bodhipakkhiyadhammā sahavipassanassa ariyamaggassa bhāvanāya ijjhanti, tenetaṃ vuttaṃ.</p>
- <p class="subhead">8-9. Paṭhamameghasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para156-157"></a><a name="para156-157_sn5"></a><span class="paranum">156-157</span>. <span class="bld">Gimhānaṃ pacchime māse</span>ti āsāḷhamāse. <span class="bld">Ūhata</span>nti dvipadacatuppadānaṃ pādappahārena pathavītale uṭṭhahitvā uddhaṃ gataṃ vaṭṭivaṭṭi hutvā ākāse pakkhantaṃ. <span class="bld">Rajojalla</span>nti paṃsurajojallaṃ.</p>
- <p class="subhead">10. Nāvāsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para158"></a><a name="para158_sn5"></a><span class="paranum">158</span>. <span class="bld">Sāmuddikāya</span> <a name="V3.0173"></a> <span class="bld">nāvāyā</span>tiādi heṭṭhā vāṇijakopame vitthāritameva.</p>
- <p class="subhead">11-12. Āgantukasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para159-160"></a><a name="para159-160_sn5"></a><span class="paranum">159-160</span>. <span class="bld">Āgantukāgāra</span>nti puññatthikehi nagaramajjhe kataṃ āgantukagharaṃ, yattha rājarājamahāmattehipi sakkā hoti nivāsaṃ upagantuṃ. <span class="bld">Abhiññā pariññeyyā</span>ti yatheva hi tesaṃ puratthimadisādīhi āgatānaṃ khattiyādīnaṃ vāso āgantukāgāre ijjhati, evaṃ imesaṃ abhiññāpariññeyyātiādīnaṃ dhammānaṃ abhiññāparijānanādīhi sahavipassanassa ariyamaggassa bhāvanāya ijjhanti, tenetaṃ vuttaṃ. Nadīsuttaṃ heṭṭhā vuttanayamevāti.</p>
- <p class="centered">Balakaraṇīyavaggo navamo.</p>
- <p class="title">10. Esanāvaggo</p>
- <p class="subhead">1. Esanāsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para161"></a><a name="para161_sn5"></a><span class="paranum">161</span>. Esanāvagge <a name="M3.0174"></a> <span class="bld">kāmesanā</span>ti kāmānaṃ esanā gavesanā magganā patthanā. <span class="bld">Bhavesanā</span>ti bhavānaṃ esanā. <span class="bld">Brahmacariyesanā</span>ti micchādiṭṭhisaṅkhātassa brahmacariyassa esanā.</p>
- <p class="subhead">2-11. Vidhāsuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para162-171"></a><a name="para162-171_sn5"></a><span class="paranum">162-171</span>. <span class="bld">Vidhā</span>ti mānakoṭṭhāsā mānaṭhapanā vā. <span class="bld">Seyyohamasmīti vidhā</span>ti ahamasmi seyyoti evaṃ mānakoṭṭhāso mānaṭhapanā vā. <span class="bld">Nīghā</span>ti dukkhā. Vacanattho panettha yassa uppajjanti, taṃ purisaṃ nīhanantīti nīghā. Sesamettha uttānamevāti.</p>
- <p class="centered">Esanāvaggo dasamo.</p>
- <p class="title">11. Oghavaggo</p>
- <p class="subhead">1-2. Oghasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para172-173"></a><a name="para172-173_sn5"></a><span class="paranum">172-173</span>. Oghavagge <a name="V3.0174"></a><a name="P3.0137"></a> <span class="bld">kāmogho</span>ti pañcasu kāmaguṇesu chandarāgo. <span class="bld">Bhavogho</span>ti rūpārūpabhavesu chandarāgo. <span class="bld">Diṭṭhogho</span>ti dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo. <span class="bld">Avijjogho</span>ti catūsu saccesu aññāṇaṃ. <span class="bld">Kāmayogā</span>dīsupi eseva nayo.</p>
- <p class="subhead">3-4. Upādānasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para174-175"></a><a name="para174-175_sn5"></a><span class="paranum">174-175</span>. <span class="bld">Kāmupādāna</span>nti kāmaggahaṇaṃ. <span class="bld">Diṭṭhupādānā</span>dīsupi eseva nayo. <span class="bld">Ganthā</span>ti ganthanā ghaṭanā. <span class="bld">Kāyagantho</span>ti nāmakāyassa gantho ganthanaghaṭanakileso. <span class="bld">Idaṃsaccābhiniveso</span>ti antaggāhikadiṭṭhivasena uppanno ‘‘idameva sacca’’nti evaṃ abhiniveso.</p>
- <p class="subhead">5-10. Anusayasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para176-181"></a><a name="para176-181_sn5"></a><span class="paranum">176-181</span>. <span class="bld">Kāmarāgānusayo</span>ti <a name="M3.0175"></a> thāmagataṭṭhena kāmarāgova anusayo kāmarāgānusayo. Sesesupi eseva nayo. <span class="bld">Orambhāgiyānī</span>ti heṭṭhākoṭṭhāsiyāni. <span class="bld">Saṃyojanānī</span>ti bandhanāni. <span class="bld">Uddhambhāgiyānī</span>ti uparikoṭṭhāsiyāni. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
- <p class="centered">Oghavaggo ekādasamo.</p>
- <p class="centered">Maggasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <a name="sn5_2"></a>
- <p class="chapter">2. Bojjhaṅgasaṃyuttaṃ</p>
- <p class="title">1. Pabbatavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Himavantasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para182"></a><a name="para182_sn5"></a><span class="paranum">182</span>. Bojjhaṅgasaṃyuttassa <a name="V3.0175"></a><a name="P3.0138"></a><a name="M3.0176"></a> paṭhame <span class="bld">nāgā</span>ti imepi mahāsamuddapiṭṭhe ūmiantaravāsinova, na vimānaṭṭhakanāgā. Tesaṃ himavantaṃ nissāya kāyavaḍḍhanādisabbaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. <span class="bld">Bojjhaṅge</span>ti ettha bodhiyā, bodhissa vā aṅgāti <span class="bld">bojjhaṅgā</span>. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yā hi ayaṃ dhammasāmaggī, yāya lokiyalokuttaramaggakkhaṇe uppajjamānāya līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhana kāmasukhattakilamathānuyogaucchedasassatābhinivesādīnaṃ anekesaṃ upaddavānaṃ paṭipakkhabhūtāya satidhammavicayavīriyapītipassaddhisamādhiupekkhāsaṅkhātāya dhammasāmaggiyā ariyasāvako bujjhatīti katvā bodhīti vuccati. <span class="bld">Bujjhatī</span>ti kilesasantānaniddāya uṭṭhahati, cattāri vā ariyasaccāni paṭivijjhati, nibbānameva vā sacchikarotīti vuttaṃ hoti. Yathāha ‘‘satta bojjhaṅge bhāvetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho’’ti (saṃ. ni. 5.378; dī. ni. 3.143). Tassā dhammasāmaggisaṅkhātāya bodhiyā aṅgāti <span class="bld">bojjhaṅgā</span> jhānaṅgamaggaṅgādayo viya. Yopesa yathāvuttappakārāya etāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti katvā ariyasāvako bodhīti vuccati, tassa bodhissa aṅgātipi <span class="bld">bojjhaṅgā</span> senaṅgarathaṅgādayo viya. Tenāhu aṭṭhakathācariyā – ‘‘bujjhanakassa puggalassa aṅgāti vā bojjhaṅgā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Apica ‘‘bojjhaṅgāti kenaṭṭhena bojjhaṅgā? Bodhāya saṃvattantīti bojjhaṅgā, bujjhantīti bojjhaṅgā, anubujjhantīti bojjhaṅgā, paṭibujjhantīti bojjhaṅgā, sambujjhantīti bojjhaṅgā’’iccādinā (paṭi. ma. 2.17) paṭisambhidānayenāpi bojjhaṅgattho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Satisambojjhaṅga</span>ntiādīsu <a name="V3.0176"></a><a name="P3.0139"></a> pana pasattho sundaro ca bojjhaṅgoti sambojjhaṅgo. Satiyeva sambojjhaṅgoti <span class="bld">satisambojjhaṅgo,</span> taṃ satisambojjhaṅganti evaṃ sabbattha attho veditabbo. <span class="bld">Bhāvetī</span>ti vaḍḍheti, attano <a name="M3.0177"></a> cittasantāne punappunaṃ janeti, abhinibbattetīti attho. <span class="bld">Vivekanissita</span>ntiādīni kosalasaṃyutte ‘‘sammādiṭṭhiṃ bhāveti vivekanissita’’nti ettha vuttanayeneva veditabbāni.</p>
- <p class="bodytext">Ayaṃ pana viseso – tattha tadaṅgavivekanissitaṃ, samucchedavivekanissitaṃ, nissaraṇavivekanissitanti, vivekattayameva vuttaṃ, bojjhaṅgabhāvanaṃ patvā pana pañcavidhavivekanissitampi eke vaṇṇayanti. Te hi na kevalaṃ balavavipassanāmaggaphalakkhaṇesu eva bojjhaṅge uddharanti vipassanāpādaka-kasiṇajjhāna-ānāpānāsubha-brahmavihārajjhānesupi uddharanti, na ca paṭisiddhā aṭṭhakathācariyehi. Tasmā tesaṃ matena etesaṃ jhānānaṃ pavattikkhaṇe kiccato eva vikkhambhanavivekanissitaṃ. Yathā ca vipassanākkhaṇe ‘‘ajjhāsayato nissaraṇavivekanissita’’nti vuttaṃ, evaṃ paṭipassaddhivivekanissitampi bhāvetīti vattuṃ vaṭṭati. Sesamettha heṭṭhā vuttanayameva.</p>
- <p class="subhead">2. Kāyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para183"></a><a name="para183_sn5"></a><span class="paranum">183</span>. Dutiye <span class="bld">āhāraṭṭhitiko</span>ti paccayaṭṭhitiko. <span class="bld">Āhāraṃ paṭiccā</span>ti paccayaṃ paṭicca. <span class="bld">Subhanimitta</span>nti subhampi subhanimittaṃ, subhassa ārammaṇampi subhanimittaṃ. <span class="bld">Ayonisomanasikāro</span>ti anupāyamanasikāro uppathamanasikāro anicce ‘‘nicca’’nti vā, dukkhe ‘‘sukha’’nti, anattani ‘‘attā’’ti vā, asubhe ‘‘subha’’nti vā, manasikāro. Taṃ tasmiṃ subhārammaṇe bahulaṃ pavattayato kāmacchando uppajjati. Tena vuttaṃ ‘‘atthi, bhikkhave, subhanimitta’’ntiādi. Evaṃ sabbanīvaraṇesu yojanā veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭighanimitta</span>ntiādīsu pana paṭighopi paṭighanimittaṃ paṭighārammaṇampi. <span class="bld">Aratī</span>ti ukkaṇṭhitā. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘tattha katamā arati? Pantesu vā senāsanesu aññataraññataresu vā <a name="P3.0140"></a> adhikusalesu dhammesu arati aratitā anabhirati anabhiramanā ukkaṇṭhitā paritassitā, ayaṃ vuccati aratī’’ti (vibha. 856).</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tandī</span>ti <a name="V3.0177"></a> atisītādipaccayā uppannaṃ āgantukakāyālasiyaṃ. Yasmiṃ uppanne ‘‘atisītaṃ atiuṇhaṃ aticchātosmi atidhātosmi atidūramaggaṃ gatosmī’’ti vadati, yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘tattha katamā tandi<a name="M3.0178"></a>, yā tandī tandiyanā tandimanakatā ālasyaṃ ālasyāyanā ālasyāyitattaṃ, ayaṃ vuccati tandī’’ti (vibha. 857).</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vijambhitā</span>ti kilesavasena kāyavinamanā. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘tattha katamā vijambhitā? Yā kāyassa jambhanā vijambhanā ānamanā vinamanā sannamanā paṇamanā byādhiyakaṃ, ayaṃ vuccati vijambhitā’’ti (vibha. 858).</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhattasammado</span>ti bhattapariḷāho. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘tattha katamo bhattasammado? Yā bhuttāvissa bhattamucchā bhattakilamatho bhattapariḷāho kāyaduṭṭhullaṃ, ayaṃ vuccati bhattasammado’’ti (vibha. 859).</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cetaso ca līnatta</span>nti cittassa līyanākāro, yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘tattha katamaṃ cetaso līnattaṃ? Yā cittassa akalyatā akammaññatā olīyanā sallīyanā līnaṃ līyanā līyitattaṃ thinaṃ thiyanā thiyitattaṃ cittassa, idaṃ vuccati cetaso līnatta’’nti (vibha. 860).</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cetaso avūpasamo</span>ti yathā nāma vītaccikopi aṅgāro neva tāva sannisīdati patāpaṃ karotiyeva, yathā ca pattapacanaṭṭhāne neva tāva sannisīdati patāpaṃ karotiyeva, evaṃ cittassa avūpasantākāro, atthato panetaṃ uddhaccakukkuccameva hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vicikicchaṭṭhānīyā dhammā</span>ti vicikicchāya ārammaṇadhammā. <span class="bld">Ayonisomanasikāro</span> sabbattha vuttanayova. Evamettha kāmacchando vicikicchāti ime dve dhammā ārammaṇena <a name="P3.0141"></a> kathitā, byāpādo ārammaṇena ca upanissayena ca, sesā sahajātena ca upanissayena cāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Satisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā</span>ti satiyā ārammaṇadhammā sattatiṃsa bodhipakkhiyā ca nava lokuttaradhammā <a name="V3.0178"></a> ca. <span class="bld">Tattha yonisomanasikārabahulīkāro</span>ti tattha upāyamanasikārassa punappunaṃ karaṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kusalākusalā dhammā</span>tiādīsu <span class="bld">kusalā</span>ti kosallasambhūtā anavajjasukhavipākā. <span class="bld">Akusalā</span>ti akosallasambhūtā sāvajjadukkhavipākā. <span class="bld">Sāvajjā</span>ti akusalā. <span class="bld">Anavajjā</span>ti kusalā. <span class="bld">Hīnapaṇītakaṇhasukkesu</span>pi eseva nayo. <span class="bld">Sappaṭibhāgā</span>ti kaṇhasukkāyeva. Kaṇhā hi kaṇhavipākadānato<a name="M3.0179"></a>, sukkā ca sukkavipākadānato sappaṭibhāgā nāma, sadisavipākakoṭṭhāsāti attho. Paṭipakkhabhūtassa vā bhāgassa atthitāya sappaṭibhāgā. Kaṇhānañhi sukkā paṭipakkhabhāgā, sukkānañca kaṇhā paṭipakkhabhāgāti evampi sappaṭibhāgā. Sappaṭibāhitaṭṭhena vā sappaṭibhāgā. Akusalañhi kusalaṃ paṭibāhitvā attano vipākaṃ deti, kusalañca akusalaṃ paṭibāhitvāti evampi kaṇhasukkā sappaṭibhāgā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ārambhadhātū</span>ti paṭhamārambhavīriyaṃ. <span class="bld">Nikkamadhātū</span>ti kosajjato nikkhantattā tato balavataraṃ. <span class="bld">Parakkamadhātū</span>ti paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanatāya tatopi balavataranti tīhipi padehi vīriyameva kathitaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyā</span>ti pītiyā ārammaṇadhammā. <span class="bld">Kāyapassaddhī</span>ti tiṇṇaṃ khandhānaṃ darathapassaddhi. <span class="bld">Cittapassaddhī</span>ti viññāṇakkhandhassa darathapassaddhi. <span class="bld">Samathanimitta</span>nti samathopi samathanimittaṃ, ārammaṇampi. <span class="bld">Abyagganimitta</span>nti tasseva vevacanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upekkhāsambojjhaṅgaṭṭhānīyā</span>ti upekkhāya ārammaṇadhammā, atthato pana majjhattākāro upekkhāṭṭhānīyā dhammoti veditabbo. Evamettha satidhammavicayaupekkhāsambojjhaṅgā ārammaṇena kathitā, sesā ārammaṇenapi upanissayenapi.</p>
- <p class="subhead">3. Sīlasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para184"></a><a name="para184_sn5"></a><span class="paranum">184</span>. Tatiye <span class="bld">sīlasampannā</span>ti ettha khīṇāsavassa lokiyalokuttarasīlaṃ kathitaṃ, tena sampannāti attho. <span class="bld">Samādhipaññāsu</span>pi <a name="P3.0142"></a> eseva nayo. <span class="bld">Vimutti</span> pana phalavimuttiyeva. <span class="bld">Vimuttiñāṇadassanaṃ</span> <a name="V3.0179"></a> paccavekkhaṇañāṇaṃ. Evamettha sīlādayo tayo lokiyalokuttarā, vimutti lokuttarāva, vimuttiñāṇadassanaṃ lokiyameva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dassanampāha</span>nti dassanampi ahaṃ. Taṃ panetaṃ dassanaṃ – cakkhudassanaṃ, ñāṇadassananti duvidhaṃ. Tattha pasannehi cakkhūhi ariyānaṃ dassanaṃ olokanaṃ cakkhudassanaṃ nāma. Ariyehi pana diṭṭhassa lakkhaṇassa dassanaṃ, paṭividdhassa ca paṭivijjhanaṃ jhānena vā vipassanāya vā maggaphalehi vā ñāṇadassanaṃ nāma. Imasmiṃ panettha cakkhudassanaṃ adhippetaṃ. Ariyānañhi pasannehi cakkhūhi olokanampi <a name="M3.0180"></a> bahukārameva. <span class="bld">Savana</span>nti ‘‘asuko nāma khīṇāsavo asukasmiṃ nāma raṭṭhe vā janapade vā gāme vā nigame vā vihāre vā leṇe vā vasatī’’ti kathentānaṃ sotena savanaṃ, etampi bahukārameva. <span class="bld">Upasaṅkamana</span>nti ‘‘dānaṃ vā dassāmi, pañhaṃ vā pucchissāmi, dhammaṃ vā sossāmi, sakkāraṃ vā karissāmī’’ti evarūpena cittena ariyānaṃ upasaṅkamanaṃ. <span class="bld">Payirupāsana</span>nti pañhāpayirupāsanaṃ. Ariyānaṃ guṇe sutvā te upasaṅkamitvā nimantetvā dānaṃ datvā ‘‘kiṃ, bhante, kusala’’ntiādinā nayena pañhapucchananti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anussati</span>nti rattiṭṭhānadivāṭṭhānesu nisinnassa ‘‘idāni ariyā leṇaguhamaṇḍapādīsu jhānavipassanāmaggaphalasukhehi vītināmentī’’ti anussaraṇaṃ. Yo vā tesaṃ santike ovādo laddho hoti, taṃ āvajjitvā ‘‘imasmiṃ ṭhāne sīlaṃ kathitaṃ, imasmiṃ samādhi, imasmiṃ vipassanā, imasmiṃ maggo, imasmiṃ phala’’nti evaṃ anussaraṇaṃ. <span class="bld">Anupabbajja</span>nti ariyesu cittaṃ pasādetvā gharā nikkhamma tesaṃ santike pabbajjaṃ. Ariyānañhi santike cittaṃ pasādetvā tesaṃyeva santike pabbajitvā tesaṃyeva ovādānusāsaniṃ paccāsīsamānassa caratopi pabbajjā anupabbajjā nāma. Ariyesu pasādena aññattha pabbajitvā ariyānaṃ santike ovādānusāsaniṃ paccāsīsamānassa carato pabbajjāpi anupabbajjā nāma. Aññesu pana pasādena aññesaṃyeva santike pabbajitvā aññesaṃyeva ovādānusāsaniṃ paccāsīsamānassa carato pabbajjā anupabbajjā nāma na hoti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ pabbajitesu pana mahākassapattherassa tāva anupabbajjaṃ pabbajitā satasahassamattā ahesuṃ, tathā <a name="P3.0143"></a> therasseva saddhivihārikassa ca candaguttattherassa, tassāpi saddhivihārikassa sūriyaguttattherassa, tassāpi saddhivihārikassa assaguttattherassa, tassāpi saddhivihārikassa yonakadhammarakkhitattherassa<a name="V3.0180"></a>, tassa pana saddhivihāriko asokarañño kaniṭṭhabhātā tissatthero nāma ahosi, tassa anupabbajjaṃ pabbajitā aḍḍhateyyakoṭisaṅkhā ahesuṃ. Mahindattherassa anupabbajitānaṃ gaṇanaparicchedo natthi. Yāvajjadivasā laṅkādīpe satthari pasādena pabbajantā mahindattherasseva pabbajjaṃ anupabbajanti nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ</span> <a name="M3.0181"></a> <span class="bld">dhamma</span>nti taṃ tesaṃ ovādānusāsanīdhammaṃ. <span class="bld">Anussaratī</span>ti sarati. <span class="bld">Anuvitakketī</span>ti vitakkāhataṃ karoti. <span class="bld">Āraddho hotī</span>ti paripuṇṇo hoti. <span class="bld">Pavicinatī</span>tiādi sabbaṃ tattha ñāṇacāravaseneva vuttaṃ. Atha vā <span class="bld">pavicinatī</span>ti tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ lakkhaṇaṃ vicinati. <span class="bld">Pavicaratī</span>ti tattha ñāṇaṃ carāpeti. <span class="bld">Parivīmaṃsamāpajjatī</span>ti vīmaṃsanaṃ olokanaṃ gavesanaṃ āpajjati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Satta phalā sattānisaṃsā</span>ti ubhayampetaṃ atthato ekaṃ. <span class="bld">Diṭṭheva dhamme paṭikacca aññaṃ ārādhetī</span>ti arahattaṃ ārādhento imasmiṃyeva attabhāve ārādheti, tañca kho paṭikacca, asampatteyeva maraṇakāleti attho. <span class="bld">Atha maraṇakāle</span>ti atha maraṇassa āsannakāle.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Antarāparinibbāyī</span>ti yo āyuvemajjhaṃ anatikkamitvā parinibbāyati, so tividho hoti. Kappasahassāyukesu tāva avihesu nibbattitvā eko nibbattadivaseyeva arahattaṃ pāpuṇāti. No ce nibbattadivase pāpuṇāti, paṭhamassa pana kappasatassa matthake pāpuṇāti. Ayameko antarāparinibbāyī. Aparo evaṃ asakkonto dvinnaṃ kappasatānaṃ matthake pāpuṇāti, ayaṃ dutiyo. Aparo evampi asakkonto catunnaṃ kappasatānaṃ matthake pāpuṇāti, ayaṃ tatiyo antarāparinibbāyī.</p>
- <p class="bodytext">Pañcamaṃ pana kappasataṃ atikkamitvā arahattaṃ patto <span class="bld">upahaccaparinibbāyī</span> nāma hoti. Atappādīsupi eseva nayo. Yattha katthaci uppanno pana sasaṅkhārena sappayogena arahattaṃ <a name="P3.0144"></a> patto <span class="bld">sasaṅkhāraparinibbāyī</span> nāma, asaṅkhārena appayogena patto <span class="bld">asaṅkhāraparinibbāyī</span> nāma. Avihādīsupi nibbatto tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā uparūpari nibbattitvā akaniṭṭhaṃ patto <span class="bld">uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Imasmiṃ <a name="V3.0181"></a> pana ṭhāne <span class="bld">aṭṭhacattārīsa anāgāmino</span> kathetabbā. Avihesu hi tayo antarāparinibbāyī, eko upahaccaparinibbāyī, eko uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmīti pañca honti. Te asaṅkhāraparinibbāyino pañca, sasaṅkhāraparinibbāyino pañcāti dasa honti, tathā atappādīsu. Akaniṭṭhesu pana uddhaṃsoto natthi, tasmā tattha cattāro sasaṅkhāraparinibbāyī, cattāro asaṅkhāraparinibbāyīti aṭṭhāti evaṃ aṭṭhacattālīsa honti. Tesaṃ uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī sabbajeṭṭho ceva hoti <a name="M3.0182"></a> sabbakaniṭṭho ca. Kathaṃ? So hi soḷasakappasahassāyukattā āyunā sabbesaṃ jeṭṭho, sabbapacchā arahattaṃ pāpuṇīti sabbesaṃ kaniṭṭho. Imasmiṃ sutte apubbaṃ acarimaṃ ekacittakkhaṇikā nānālakkhaṇā arahattamaggassa pubbabhāgavipassanā bojjhaṅgā kathitā.</p>
- <p class="subhead">4. Vatthasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para185"></a><a name="para185_sn5"></a><span class="paranum">185</span>. Catutthe <span class="bld">satisambojjhaṅgo iti ce me hotī</span>ti satisambojjhaṅgoti evaṃ ce mayhaṃ hoti. <span class="bld">Appamāṇoti me hotī</span>ti appamāṇoti evaṃ me hoti. <span class="bld">Susamāraddho</span>ti suparipuṇṇo. <span class="bld">Tiṭṭhatī</span>ti ettha aṭṭhahākārehi satisambojjhaṅgo tiṭṭhati – uppādaṃ anāvajjitattā anuppādaṃ āvajjitattā satisambojjhaṅgo tiṭṭhati, pavattaṃ, appavattaṃ, nimittaṃ, animittaṃ saṅkhāre anāvajjitattā, visaṅkhāraṃ āvajjitattā satisambojjhaṅgo tiṭṭhatīti. Imehi aṭṭhahākārehi tiṭṭhatīti thero jānāti, vuttākāraviparīteheva aṭṭhahākārehi cavantaṃ cavatīti pajānāti. Sesabojjhaṅgesupi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext">Iti imasmiṃ sutte therassa phalabojjhaṅgā kathitā. Yadā hi thero satisambojjhaṅgaṃ sīsaṃ katvā phalasamāpattiṃ samāpajjati, tadā itare cha tadanvayā honti. Yadā dhammavicayādīsu aññataraṃ, tadāpi sesā tadanvayā hontīti evaṃ phalasamāpattiyaṃ attano ciṇṇavasitaṃ dassento thero imaṃ suttaṃ kathesīti.</p>
- <p class="subhead">5. Bhikkhusuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para186"></a><a name="para186_sn5"></a><span class="paranum">186</span>. Pañcame <a name="P3.0145"></a> <span class="bld">bodhāya saṃvattantī</span>ti bujjhanatthāya saṃvattanti. Kiṃ bujjhanatthāya? Maggena <a name="V3.0182"></a> asaṅkhataṃ nibbānaṃ, paccavekkhaṇāya katakiccataṃ, maggena vā kilesaniddāto pabujjhanatthāya, phalena pabujjhanabhāvatthāyātipi vuttaṃ hoti. Tenevettha nibbānasacchikiriyā kilesapahānapaccavekkhaṇāti sabbaṃ dassitaṃ.</p>
- <p class="subhead">6-7. Kuṇḍaliyasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para187-188"></a><a name="para187-188_sn5"></a><span class="paranum">187-188</span>. Chaṭṭhe <a name="M3.0183"></a> <span class="bld">ārāmanissayī</span>ti ārāmaṃ nissāya vasanabhāvena ārāmanissayī. <span class="bld">Parisāvacaro</span>ti parisāya avacaro. Parisaṃ nāma bālāpi, paṇḍitāpi osaranti, yo pana parappavādaṃ madditvā attano vādaṃ dīpetuṃ sakkoti, ayaṃ parisāvacaro nāma. <span class="bld">Ārāmena ārāma</span>nti ārāmeneva ārāmaṃ anucaṅkamāmi, na bāhirenāti attho. <span class="bld">Uyyānena uyyāna</span>nti etthāpi eseva nayo. Aññena vā ārāmena pavisitvā aññaṃ ārāmaṃ, aññena uyyānena aññaṃ uyyānanti ayamettha attho. <span class="bld">Itivādappamokkhānisaṃsa</span>nti ‘‘evaṃ pucchā hoti, evaṃ vissajjanaṃ, evaṃ gahaṇaṃ, evaṃ nibbeṭhana’’nti iminā nayena itivādo hoti itivādappamokkhoti etaṃ ānisaṃsaṃ. <span class="bld">Upārambhānisaṃsa</span>nti ‘‘ayaṃ pucchāya doso, ayaṃ vissajjane’’ti evaṃ vādadosānisaṃsaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kathaṃ bhāvito ca, kuṇḍaliya, indriyasaṃvaro</span>ti satthā ‘‘ettakaṃ ṭhānaṃ paribbājakena pucchitaṃ, idāni pucchituṃ na sakkotī’’ti ñatvā ‘‘na tāva ayaṃ desanā yathānusandhiṃ gatā. Idāni naṃ yathānusandhiṃ pāpessāmī’’ti sayameva pucchanto imaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha <span class="bld">manāpaṃ nābhijjhatī</span>ti iṭṭhārammaṇaṃ nābhijjhāyati. <span class="bld">Nābhihaṃsatī</span>ti na sāmisāya tuṭṭhiyā abhihaṃsati. <span class="bld">Tassa ṭhito ca kāyo hoti, ṭhitaṃ cittaṃ ajjhatta</span>nti tassa nāmakāyo ca cittañca gocarajjhatte ṭhitaṃ hoti. <span class="bld">Susaṇṭhita</span>nti kammaṭṭhānavasena suṭṭhu saṇṭhitaṃ. <span class="bld">Suvimutta</span>nti kammaṭṭhānavimuttiyā suvimuttaṃ. <span class="bld">Amanāpa</span>nti aniṭṭhārammaṇaṃ. <span class="bld">Na maṅku hotī</span>ti tasmiṃ na maṅku hoti. <span class="bld">Appatiṭṭhitacitto</span>ti kilesavasena <a name="P3.0146"></a> aṭṭhitacitto. <span class="bld">Adīnamānaso</span>ti domanassavasena adīnacitto. <span class="bld">Abyāpannacetaso</span>ti dosavasena apūticitto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ bhāvito kho, kuṇḍaliya, indriyasaṃvaro evaṃ bahulīkato tīṇi sucaritāni paripūretī</span>ti ettha evaṃ sucaritapūraṇaṃ veditabbaṃ – imesu tāva chasu dvāresu aṭṭhārasa duccaritāni <a name="V3.0183"></a> honti. Kathaṃ? Cakkhudvāre tāva <a name="M3.0184"></a> iṭṭhārammaṇe āpāthagate kāyaṅgavācaṅgāni acopetvā tasmiṃ ārammaṇe lobhaṃ uppādentassa manoduccaritaṃ hoti. Lobhasahagatena cittena ‘‘aho vatidaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpa’’nti bhaṇantassa vacīduccaritaṃ, tadeva hatthena parāmasantassa kāyaduccaritaṃ. Sesadvāresupi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext">Ayaṃ pana viseso – sotadvārasmiñhi saddārammaṇassa vatthubhūtaṃ saṅkhapaṇavāditūriyabhaṇḍaṃ anāmāsaṃ āmasantassa, ghānadvāre gandhārammaṇassa vatthubhūtaṃ gandhamālādiṃ, jivhādvāre rasārammaṇassa vatthubhūtaṃ macchamaṃsādiṃ, kāyadvāre phoṭṭhabbārammaṇassa vatthubhūtaṃ vatthatūlakapāvārādiṃ, manodvāre paññattivasena dhammārammaṇabhūtaṃ sappitelamadhuphāṇitādiṃ āmasantassa kāyaduccaritaṃ veditabbaṃ. Saṅkhepato panettha chasu dvāresu kāyavītikkamo kāyaduccaritaṃ, vacīvītikkamo vacīduccaritaṃ, manovītikkamo manoduccaritanti tīṇeva duccaritāni honti.</p>
- <p class="bodytext">Ayaṃ pana bhikkhu attano bhāvanāpaṭisaṅkhāne ṭhito imāni duccaritāni sucaritaṃ katvā vipariṇāmeti. Kathaṃ? Cakkhudvāre tāva iṭṭhārammaṇe āpāthagate kāyaṅgavācaṅgāni acāletvā rūpārammaṇaṃ vipassanaṃ paṭṭhāpayato manosucaritaṃ hoti, vipassanāsahagatena cittena khayadhammaṃ vayadhammanti bhaṇantassa vacīsucaritaṃ, ‘‘anāmāsabhaṇḍaṃ eta’’nti anāmasantassa kāyasucaritaṃ. Sesadvāresupi eseva nayo. Evaṃ imāni vitthārato aṭṭhārasa sucaritāni honti. Saṅkhepato <a name="P3.0147"></a> panetthāpi chasu dvāresu kāyasaṃvaro kāyasucaritaṃ, vacīsaṃvaro vacīsucaritaṃ, manosaṃvaro manosucaritanti tīṇeva sucaritāni honti. Evaṃ indriyasaṃvaro tīṇi sucaritāni paripūretīti veditabbo. Ettāvatā sīlānurakkhitaṃ indriyasaṃvarasīlaṃ kathitaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyaduccaritaṃ pahāyā</span>tiādīsu tividhaṃ kāyaduccaritaṃ, catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ, tividhaṃ manoduccaritaṃ. Tassa paṭipakkhavasena kāyasucaritādīni veditabbāni. Ettāvatā kāyasaṃvaravacīsaṃvarehi pātimokkhasīlaṃ, manosaṃvarena tīṇi sīlānīti catupārisuddhisīlaṃ kathitaṃ hoti. Sakale pana imasmiṃ sutte sucaritamūlakā satipaṭṭhānā lokuttaramissakā, sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ <a name="M3.0185"></a> mūlabhūtā satipaṭṭhānā pubbabhāgā, tepi satipaṭṭhānamūlakā bojjhaṅgā pubbabhāgāva. Vijjāvimuttimūlakā pana lokuttarāva kathitāti veditabbā. Sattamaṃ uttānameva.</p>
- <p class="subhead">8. Upavānasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para189"></a><a name="para189_sn5"></a><span class="paranum">189</span>. Aṭṭhame <a name="V3.0184"></a> <span class="bld">paccatta</span>nti attanāva. <span class="bld">Yonisomanasikārā</span>ti yoniso manasikārena. <span class="bld">Ārabbhamānovā</span>ti kurumānoyeva. <span class="bld">Suvimutta</span>nti kammaṭṭhānavimuttiyā suṭṭhu vimuttaṃ. <span class="bld">Aṭṭhiṃkatvā</span>ti atthaṃ karitvā, atthiko hutvāti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="subhead">9. Paṭhamauppannasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para190"></a><a name="para190_sn5"></a><span class="paranum">190</span>. Navame <span class="bld">nāññatra tathāgatassa pātubhāvā</span>ti tathāgatassa pātubhāvaṃ vinā na aññasmiṃ kāle uppajjantīti attho.</p>
- <p class="subhead">10. Dutiyauppannasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para191"></a><a name="para191_sn5"></a><span class="paranum">191</span>. Dasame <span class="bld">nāññatra sugatavinayā</span>ti sugatovādaṃ vinā na uppajjantīti.</p>
- <p class="centered">Pabbatavaggo.</p>
- <p class="title">2. Gilānavaggo</p>
- <p class="subhead">1-3. Pāṇasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para192-194"></a><a name="para192-194_sn5"></a><span class="paranum">192-194</span>. Dutiyavaggassa paṭhame <span class="bld">cattāro iriyāpathe kappentī</span>ti yesaṃ cattāro iriyāpathā atthi, tesaṃyeva vasenetaṃ <a name="P3.0148"></a> vuttaṃ. <span class="bld">Sīlaṃ nissāyā</span>ti catupārisuddhisīlaṃ nissayaṃ katvā. <span class="bld">Satta bojjhaṅge</span>ti sahavipassanake maggabojjhaṅge. Dutiyatatiyāni uttānatthāneva.</p>
- <p class="subhead">4-10. Paṭhamagilānasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para195-201"></a><a name="para195-201_sn5"></a><span class="paranum">195-201</span>. Catutthe <a name="V3.0185"></a> <span class="bld">tathā pahīno cāyasmato mahākassapassa so ābādho ahosī</span>ti therassa kira imaṃ bojjhaṅgabhāvanaṃ sādhukaṃ <a name="M3.0186"></a> suṇantassa etadahosi ‘‘mayhaṃ pabbajitadivasato sattame divase saccāni paṭivijjhantassa ime bojjhaṅgā pātubhūtā’’ti. Athassa ‘‘niyyānikaṃ vata satthusāsana’’nti cintayato lohitaṃ pasīdi, upādārūpaṃ visuddhaṃ ahosi, pokkharapatte patitaudakabindu viya sarīrato rogo vinivattitvā gato. Tena vuttaṃ ‘‘tathā pahīno cāyasmato mahākassapassa so ābādho ahosī’’ti. Pañcamachaṭṭhesupi eseva nayo. Imesaṃ pana tiṇṇampi janānaṃ pabbatapāde pupphitavisarukkhavātasamphassena uppanno mandasītajaro ābādhoti veditabbo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
- <p class="centered">Gilānavaggo.</p>
- <p class="title">3. Udāyivaggo</p>
- <p class="subhead">1-2. Bodhāyasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para202-203"></a><a name="para202-203_sn5"></a><span class="paranum">202-203</span>. Tatiyavaggassa paṭhame <span class="bld">kittāvatā nu kho, bhante, bojjhaṅgāti vuccantī</span>ti bhante, kittakena nu kho bujjhanakaaṅgā nāma vuccantīti pucchati. <span class="bld">Bodhāya saṃvattantī</span>ti bujjhanatthāya saṃvattanti. Imasmiṃ sutte missakabojjhaṅgā kathitā. Dutiye dhammaparicchedo kathito.</p>
- <p class="subhead">3-5. Ṭhāniyasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para204-206"></a><a name="para204-206_sn5"></a><span class="paranum">204-206</span>. Tatiye <a name="P3.0149"></a> <span class="bld">kāmarāgaṭṭhāniyāna</span>nti kāmarāgassa kāraṇabhūtānaṃ ārammaṇadhammānaṃ. <span class="bld">Byāpādaṭṭhāniyā</span>dīsupi eseva nayo. Sakalañhi idaṃ suttaṃ ārammaṇeneva kathitaṃ. Paṭhamavaggassa <a name="V3.0186"></a> dutiyasutte vuttaparicchedopettha labbhateva. Catutthe missakabojjhaṅgā kathitā. Pañcame <span class="bld">aparihāniye dhamme</span>ti aparihānikare sabhāvadhamme.</p>
- <p class="subhead">6-7. Taṇhakkhayasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para207-208"></a><a name="para207-208_sn5"></a><span class="paranum">207-208</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">etadavocā</span>ti ‘‘imissaṃ parisati nisinno udāyitthero nāma anusandhikusalo bhikkhu atthi, so maṃ pucchissatīti bhagavatā <a name="M3.0187"></a> osāpitadesanaṃ ñatvā desanānusandhiṃ ghaṭessāmī’’ti pucchanto etaṃ avoca. <span class="bld">Vipula</span>ntiādi sabbaṃ subhāvitattaṃ sandhāya vuttaṃ. Subhāvito hi satisambojjhaṅgo vipulo ca mahaggato ca appamāṇo ca abyāpajjo ca nāma hoti. So hi patthaṭattā <span class="bld">vipulo,</span> mahantabhāvaṃ gatattā <span class="bld">mahaggato,</span> vaḍḍhipamāṇattā <span class="bld">appamāṇo,</span> nīvaraṇānaṃ dūrībhāvena byāpādarahitattā <span class="bld">abyāpajjho</span> nāma hoti. <span class="bld">Taṇhāya pahānā kammaṃ pahīyatī</span>ti yaṃ taṇhāmūlakaṃ kammaṃ uppajjeyya, taṃ taṇhāpahānena pahīyati. <span class="bld">Kammassa pahānā dukkha</span>nti yampi kammamūlakaṃ vaṭṭadukkhaṃ uppajjeyya, taṃ kammapahānena pahīyati. Taṇhakkhayādayo taṇhādīnaṃyeva khayā, atthato panetehi nibbānaṃ kathitanti veditabbaṃ. Sattamaṃ uttānameva.</p>
- <p class="subhead">8. Nibbedhabhāgiyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para209"></a><a name="para209_sn5"></a><span class="paranum">209</span>. Aṭṭhame <a name="P3.0150"></a> <span class="bld">nibbedhabhāgiya</span>nti nibbijjhanakoṭṭhāsiyaṃ. <span class="bld">Satisambojjhaṅgaṃ bhāvitenā</span>ti satisambojjhaṅgena bhāvitena, satisambojjhaṅgaṃ vā bhāvetvā ṭhitena, evamettha maggabojjhaṅgā missakā. Tehi bhāvitaṃ, te vā bhāvetvā ṭhitaṃ cittaṃ nibbattitalokuttarameva. Tampi pana magganissitaṃ katvā missakameva kathetuṃ vaṭṭati.</p>
- <p class="subhead">9. Ekadhammasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para210"></a><a name="para210_sn5"></a><span class="paranum">210</span>. Navame <span class="bld">saṃyojanavinibandhā</span>ti saṃyojanasaṅkhātā vinibandhā. <span class="bld">Ajjhosānā</span>ti pariniṭṭhapetvā gahaṇā.</p>
- <p class="subhead">10. Udāyisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para211"></a><a name="para211_sn5"></a><span class="paranum">211</span>. Dasame <a name="V3.0187"></a> <span class="bld">abahukato</span>ti akatabahumāno. <span class="bld">Ukkujjāvakujja</span>nti ettha ukkujjaṃ vuccati udayo, avakujjaṃ vayoti udayabbayavasena parivattento sammasantoti dīpeti. <span class="bld">Dhammo ca me, bhante, abhisamito</span>ti vipassanādhammo abhisamāgato. <span class="bld">Maggo</span>ti vipassanāmaggova. Sace hi thero tasmiṃ samaye sotāpanno, upari tiṇṇaṃ maggānaṃ atthāya, sace <a name="M3.0188"></a> anāgāmī, arahattamaggassa atthāya ayaṃ vipassanā veditabbā. <span class="bld">Tathā tathā viharanta</span>nti tena tenākārena viharantaṃ. <span class="bld">Tathattāyā</span>ti tathābhāvāya. <span class="bld">Khīṇā jātī</span>tiādīhi tathattāyāti adhippetaṃ tathābhāvaṃ dasseti. Paccavekkhaṇatthāya upanīyatīti hi ettha adhippāyo, taṃ dassento evamāha. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
- <p class="centered">Udāyivaggo.</p>
- <p class="title">4. Nīvaraṇavaggo</p>
- <p class="subhead">3-4. Upakkilesasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para214-215"></a><a name="para214-215_sn5"></a><span class="paranum">214-215</span>. Catutthavaggassa tatiye <span class="bld">na ca pabhassara</span>nti na ca pabhāvantaṃ. <span class="bld">Pabhaṅgu cā</span>ti pabhijjanasabhāvaṃ. <span class="bld">Ayo</span>ti kāḷalohaṃ. Ṭhapetvā idha vuttāni cattāri avasesaṃ <span class="bld">lohaṃ</span> nāma. <span class="bld">Sajjhū</span>ti rajataṃ. <span class="bld">Cittassā</span>ti catubhūmakacittassa. Lokiyassa tāva upakkileso hotu<a name="P3.0151"></a>, lokuttarassa kathaṃ hotīti? Uppajjituṃ appadānena. Yadaggena hi uppajjituṃ na denti, tadaggeneva te lokiyassāpi lokuttarassāpi upakkilesā nāma honti. <span class="bld">Pabhaṅgu cā</span>ti ārammaṇe cuṇṇavicuṇṇabhāvūpagamanena bhijjanasabhāvaṃ. <span class="bld">Anāvaraṇā anīvaraṇā</span>ti kusaladhamme na āvarantīti anāvaraṇā, na nīvaranti na paṭicchādentīti anīvaraṇā. <span class="bld">Cetaso anupakkilesā</span>ti catubhūmakacittassa anupakkilesā.</p>
- <p class="subhead">8. Āvaraṇanīvaraṇasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para219"></a><a name="para219_sn5"></a><span class="paranum">219</span>. Aṭṭhame <a name="V3.0188"></a> <span class="bld">paññāya dubbalīkaraṇā</span>ti paññāya mandabhāvakarā. Nīvaraṇānañhi abhiṇhuppāde sati antarantarā uppajjamānā paññā dubbalā hoti mandā avisadā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pañca nīvaraṇā tasmiṃ samaye na honti. Sattabojjhaṅgā tasmiṃ samaye bhāvanāpāripūriṃ gacchantī</span>ti ariyasāvakassa hi sappāyadhammassavanaṃ suṇantassa <a name="M3.0189"></a> pañca nīvaraṇā dūre honti. So sace tasmiṃyeva ṭhāne visesaṃ nibbattetuṃ sakkoti, evamassa satta bojjhaṅgā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti. No ce sakkoti, tato vuṭṭhāya rattiṭṭhānadivāṭṭhānaṃ gato tameva pītiṃ avijahanto pañca nīvaraṇe vikkhambhetvā visesaṃ nibbattessati. Tattha asakkontopi yāva sattadivasabbhantarā tameva pītiṃ avijahanto nīvaraṇe vikkhambhetvā visesaṃ nibbattessatīti idaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Dhammassavanavasena sakiṃ pītipāmojjapakkhiyā paṭiladdhabojjhaṅgā hi kammārāmatādīni āgamma nassanti, tathārūpaṃ pana utusappāyādiṃ labhitvā puna uppajjantāpi tasmiṃ samaye bhāvanāpāripūriṃ gacchanti icceva vuccati.</p>
- <p class="subhead">9. Rukkhasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para220"></a><a name="para220_sn5"></a><span class="paranum">220</span>. Navame <span class="bld">ajjhāruhā</span>ti abhiruhanakā. <span class="bld">Kacchako</span>ti aṭṭhikacchako. <span class="bld">Kapitthano</span>ti makkaṭathanasadisaphalo vijātapilakkho.</p>
- <p class="subhead">10. Nīvaraṇasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para221"></a><a name="para221_sn5"></a><span class="paranum">221</span>. Dasame <a name="P3.0152"></a> <span class="bld">andhakaraṇā</span>ti andhabhāvakaraṇā. <span class="bld">Acakkhukaraṇā</span>ti paññācakkhussa akaraṇā. <span class="bld">Paññānirodhikā</span>ti paññāya nirodhanā. <span class="bld">Vighātapakkhiyā</span>ti dukkhapakkhikā. <span class="bld">Anibbānasaṃvattanikā</span>ti nibbānatthāya asaṃvattanikā. Sesaṃ sabbattha uttānatthameva. Sakalepi imasmiṃ vagge missakabojjhaṅgāva kathitāti.</p>
- <p class="centered">Nīvaraṇavaggo.</p>
- <p class="title">5. Cakkavattivaggo</p>
- <p class="subhead">1. Vidhāsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para222"></a><a name="para222_sn5"></a><span class="paranum">222</span>. Pañcamavaggassa <a name="V3.0189"></a> paṭhame <span class="bld">tisso vidhā</span>ti tayo mānakoṭṭhāsā, mānoyeva vā. Tathā tathā vidahanato hi mānova vidhāti vuccati.</p>
- <p class="subhead">2. Cakkavattisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para223"></a><a name="para223_sn5"></a><span class="paranum">223</span>. Dutiye <a name="M3.0190"></a> <span class="bld">rañño, bhikkhave, cakkavattissā</span>ti ettha attano sirisampattiyā rājati, catūhi vā saṅgahavatthūhi lokaṃ rañjetīti rājā, tassa <span class="bld">rañño</span>. ‘‘Pavattatu bhavaṃ cakkaratana’’nti puññānubhāvena abbhuggatāya vācāya codento cakkaṃ vattetīti cakkavattī, tassa <span class="bld">cakkavattissa. Pātubhāvā</span>ti pātubhāvena. <span class="bld">Sattanna</span>nti gaṇanaparicchedo. <span class="bld">Ratanāna</span>nti paricchinnaatthadassanaṃ. Vacanattho panettha ratijananaṭṭhena <span class="bld">ratanaṃ</span>. Apica –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Anomasattaparibhogaṃ, ratanaṃ tena vuccatī’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Cakkaratanassa ca nibbattakālato paṭṭhāya aññaṃ devaṭṭhānaṃ nāma na hoti, sabbeva gandhapupphādīhi tasseva pūjañca abhivādanādīni ca karontīti <span class="bld">cittīkataṭṭhena</span> ratanaṃ. Cakkaratanassa ca ‘‘ettakaṃ nāma dhanaṃ agghatī’’ti aggho natthi, iti <span class="bld">mahagghaṭṭhenāpi</span> ratanaṃ. Cakkaratanañca aññehi loke vijjamānaratanehi asadisanti <span class="bld">atulaṭṭhena</span> ratanaṃ. Yasmā pana yasmiṃ kappe buddhā uppajjanti<a name="P3.0153"></a>, tasmiṃyeva cakkavattino, buddhā ca kadāci karahaci uppajjanti, tasmā <span class="bld">dullabhadassanaṭṭhena</span> ratanaṃ. Tadetaṃ jātirūpakulaissariyādīhi anomassa uḷārasattasseva uppajjati, na aññassāti <span class="bld">anomasattaparibhogaṭṭhenāpi</span> ratanaṃ. Yathā ca cakkaratanaṃ, evaṃ sesānipīti. Tena vuttaṃ –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Cittīkataṃ <a name="V3.0190"></a> mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Anomasattaparibhogaṃ, ratanaṃ tena vuccatī’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pātubhāvo hotī</span>ti nibbatti hoti. Tatrāyaṃ yojanā – cakkavattissa pātubhāvā sattannaṃ ratanānaṃ pātubhāvoti ayuttaṃ. Uppannañhi cakkaṃ vattetvā so cakkavattī nāma hotīti nāyuttaṃ. Kasmā? Cakkavattananiyamāpekkhatāya. Yo hi niyamena cakkaṃ vattessati, so paṭisandhito pabhuti ‘‘cakkavatti pātubhūto’’ti vattabbataṃ āpajjati. Laddhanāmassa ca purisassa mūluppattivacanatopi yuttamevetaṃ. Yo hi esa cakkavattīti <a name="M3.0191"></a> laddhanāmo sattaviseso, tassa paṭisandhisaṅkhāto pātubhāvoti ayamettha attho. Tassa hi pātubhāvā ratanāni pātubhavanti. Pātubhūtehi pana tehi saddhiṃ paripakke puññasambhāre so saṃyujjati, tadā lokassa tesu pātubhāvacittaṃ uppajjati. Bahulavacanato cāpi yuttamevetaṃ. Yadā hi lokassa tesu pātubhāvasaññā uppajjati, tadā ekameva paṭhamaṃ, pacchā itarāni cha pātubhavantīti bahulavacanato cāpi etaṃ yuttaṃ. Pātubhāvassa ca atthabhedatopi yuttamevetaṃ. Na kevalañhi pātubhūtameva pātubhāvo, pātubhāvayatīti pātubhāvo. Ayaṃ pātubhāvassa atthabhedo. Yasmā yo so puññasambhāro rājānaṃ cakkavattiṃ paṭisandhivasena pātubhāvayati, tasmā rañño cakkavattissa pātubhāvā. Na kevalañhi cakkavattiyeva, imāni pana satta ratanānipi pātubhavantīti ayamettha attho. Yatheva hi so puññasambhāro rañño janakahetu, evaṃ ratanānampi pariyāyena upanissayahetūti yuttamevetaṃ ‘‘rañño, bhikkhave, cakkavattissa pātubhāvā sattannaṃ ratanānaṃ pātubhāvo hotī’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni <a name="P3.0154"></a> tesaṃ ratanānaṃ sarūpavasena dassanatthaṃ <span class="bld">katamesaṃ sattannaṃ cakkaratanassā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">cakkaratanassā</span>tiādīsu ayaṃ saṅkhepādhippāyo – dvisahassadīpaparivārānaṃ catunnaṃ mahādīpānaṃ sirivibhavaṃ gahetvā dātuṃ samatthassa <span class="bld">cakkaratanassa</span> pātubhāvo hoti, tathā purebhattameva sāgarapariyantaṃ pathaviṃ anupariyāyanasamatthassa vehāsaṅgamassa <span class="bld">hatthiratanassa,</span> tādisasseva <span class="bld">assaratanassa,</span> caturaṅgasamannāgatepi andhakāre yojanappamāṇaṃ andhakāraṃ vidhamitvā ālokadassanasamatthassa <span class="bld">maṇiratanassa,</span> chabbidhaṃ dosaṃ vivajjetvā manāpacārino <span class="bld">itthiratanassa,</span> yojanappamāṇe padese antopathavigatānaṃ nidhīnaṃ dassanasamatthassa <span class="bld">gahapatiratanassa,</span> aggamahesiyā kucchimhi nibbattitvā sakalarajjānusāsanasamatthassa jeṭṭhaputtasaṅkhātassa <span class="bld">pariṇāyakaratanassa</span> ca pātubhāvo hotīti<a name="V3.0191"></a>. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato pana tesaṃ cakkaratanādīnaṃ pātubhāvavidhānaṃ mahāsudassanādīsu suttesu āgatameva. Atthopissa tesaṃ vaṇṇanāya saṃvaṇṇitoyeva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Satisambojjhaṅgaratanassā</span>tiādīsu <a name="M3.0192"></a> sarikkhakatā evaṃ veditabbā – yatheva hi cakkavattino cakkaratanaṃ sabbaratanānaṃ purecaraṃ, evaṃ <span class="bld">satisambojjhaṅgaratanaṃ</span> sabbesaṃ catubhūmakadhammānaṃ purecaranti, purecaraṇaṭṭhena cakkavattirañño cakkaratanasadisaṃ hoti. Cakkavattino ca ratanesu mahākāyūpapannaṃ accuggataṃ vipulaṃ mahantaṃ hatthiratanaṃ, idampi <span class="bld">dhammavicayasambojjhaṅgaratanaṃ</span> mahantaṃ dhammakāyūpapannaṃ accuggataṃ vipulaṃ mahantanti hatthiratanasadisaṃ hoti. Cakkavattino assaratanaṃ sīghaṃ lahu javaṃ, idampi <span class="bld">vīriyasambojjhaṅgaratanaṃ</span> sīghaṃ lahu javanti imāya sīghalahujavatāya assaratanasadisaṃ hoti. Cakkavattino maṇiratanaṃ andhakāraṃ vidhamati, ālokaṃ dasseti, idampi <span class="bld">pītisambojjhaṅgaratanaṃ</span> tāya ekantakusalattā kilesandhakāraṃ vidhamati, sahajātapaccayādivasena ñāṇālokaṃ dassetīti iminā andhakāravidhamanaālokadassanabhāvena maṇiratanasadisaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext">Cakkavattino itthiratanaṃ kāyacittadarathaṃ <a name="P3.0155"></a> paṭipassambheti, pariḷāhaṃ vūpasameti. Idampi <span class="bld">passaddhisambojjhaṅgaratanaṃ</span> kāyacittadarathaṃ paṭipassambheti, pariḷāhaṃ vūpasametīti itthiratanasadisaṃ hoti. Cakkavattino gahapatiratanaṃ icchiticchitakkhaṇe dhanadānena vikkhepaṃ pacchinditvā cittaṃ ekaggaṃ karoti, idampi <span class="bld">samādhisambojjhaṅgaratanaṃ</span> yathicchitādivasena appanaṃ sampādeti, vikkhepaṃ pacchinditvā cittaṃ ekaggaṃ karotīti gahapatiratanasadisaṃ hoti. Cakkavattino ca pariṇāyakaratanaṃ sabbatthakiccasampādanena appossukkataṃ karoti. Idampi <span class="bld">upekkhāsambojjhaṅgaratanaṃ</span> cittuppādaṃ līnuddhaccato mocetvā payogamajjhatte ṭhapayamānaṃ appossukkataṃ karotīti pariṇāyakaratanasadisaṃ hoti. Iti imasmiṃ sutte catubhūmako sabbasaṅgāhikadhammaparicchedo kathitoti veditabbo.</p>
- <p class="subhead">4-10. Duppaññasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para225-231"></a><a name="para225-231_sn5"></a><span class="paranum">225-231</span>. Catutthe <span class="bld">eḷamūgo</span>ti mukhena vācaṃ nicchāretuṃ sakkontopi dosehi mūgo asampannavacano. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
- <p class="centered">Cakkavattivaggo.</p>
- <p class="title">6. Sākacchavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Āhārasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para232"></a><a name="para232_sn5"></a><span class="paranum">232</span>. Chaṭṭhavaggassa <a name="V3.0192"></a><a name="M3.0193"></a> paṭhame <span class="bld">ayamāhāro anuppannassa vā satisambojjhaṅgassa uppādāyā</span>tiādīsu ayaṃ purimanayato viseso. Na kevalañhi satisambojjhaṅgādīnaṃ ete vuttappakārāva uppādāya, uppannānaṃ vā bhāvanāya pāripūriyā paccayā honti, aññepi pana evaṃ veditabbā. Aparepi hi cattāro dhammā satisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti satisampajaññaṃ muṭṭhassatipuggalaparivajjanatā upaṭṭhitassatipuggalasevanatā tadadhimuttatāti. Abhikkantādīsu hi sattasu ṭhānesu satisampajaññena, bhattanikkhittakākasadise muṭṭhassatipuggale parivajjanena, tissadattattheraabhayattherādisadise upaṭṭhitassatipuggale sevanena, ṭhānanisajjādīsu satisamuṭṭhāpanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittatāya <a name="P3.0156"></a> ca satisambojjhaṅgo uppajjati. Evaṃ catūhi kāraṇehi uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hoti.</p>
- <p class="bodytext">Satta dhammā <span class="bld">dhammavicayasambojjhaṅgassa</span> uppādāya saṃvattanti – paripucchakatā vatthuvisadakiriyā indriyasamattapaṭipādanā duppaññapuggalaparivajjanā paññavantapuggalasevanā gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā tadadhimuttatāti. Tattha <span class="bld">paripucchakatā</span>ti khandhadhātuāyatanaindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgasamathavipassanānaṃ atthasannissitaparipucchābahulatā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vatthuvisadakiriyā</span>ti ajjhattikabāhirānaṃ vatthūnaṃ visadabhāvakaraṇaṃ. Yadā hissa kesanakhalomāni dīghāni honti, sarīraṃ vā ussannadosañceva sedamalamakkhitañca, tadā ajjhattikavatthu avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ. Yadā pana cīvaraṃ jiṇṇaṃ kiliṭṭhaṃ duggandhaṃ hoti, senāsanaṃ vā uklāpaṃ, tadā bāhiravatthu avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ. Tasmā kesādichedanena uddhaṃvirecanaadhovirecanādīhi sarīrasallahukabhāvakaraṇena ucchādananahāpanena ca ajjhattikavatthu visadaṃ kātabbaṃ. Sūcikammadhovanarajanaparibhaṇḍakaraṇādīhi bāhiravatthu visadaṃ kātabbaṃ. Etasmiñhi ajjhattikabāhire vatthumhi avisade uppannesu cittacetasikesu ñāṇampi avisadaṃ aparisuddhaṃ hoti aparisuddhāni dīpakapallakavaṭṭitelāni nissāya uppannadīpasikhāya obhāso <a name="V3.0193"></a><a name="M3.0194"></a> viya. Visade pana ajjhattikabāhire vatthumhi uppannesu cittacetasikesu ñāṇampi visadaṃ hoti parisuddhāni dīpakapallakavaṭṭitelāni nissāya uppannadīpasikhāya obhāso viya. Tena vuttaṃ – ‘‘vatthuvisadakiriyā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattatī’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Indriyasamattapaṭipādanā</span> nāma saddhādīnaṃ indriyānaṃ samabhāvakaraṇaṃ. Sace hissa saddhindriyaṃ balavaṃ hoti, itarāni mandāni, tato vīriyindriyaṃ paggahakiccaṃ, satindriyaṃ upaṭṭhānakiccaṃ, samādhindriyaṃ avikkhepakiccaṃ, paññindriyaṃ dassanakiccaṃ kātuṃ na sakkoti<a name="P3.0157"></a>. Tasmā taṃ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena vā, yathā vā manasikaroto balavaṃ jātaṃ, tathā amanasikaraṇena hāpetabbaṃ. <span class="bld">Vakkalittheravatthu</span> cettha nidassanaṃ. Sace pana vīriyindriyaṃ balavaṃ hoti, atha neva saddhindriyaṃ adhimokkhakiccaṃ kātuṃ sakkoti, na itarāni itarakiccabhedaṃ. Tasmā taṃ passaddhādibhāvanāya hāpetabbaṃ. Tatthāpi <span class="bld">soṇattherassa vatthu</span> dassetabbaṃ. Evaṃ sesesupi ekassa balavabhāve sati itaresaṃ attano kiccesu asamatthatā veditabbā.</p>
- <p class="bodytext">Visesato panettha saddhāpaññānaṃ samādhivīriyānañca samataṃ pasaṃsanti. Balavasaddho hi mandapañño mudhappasanno hoti, avatthusmiṃ pasīdati. Balavapañño pana mandasaddho kerāṭikapakkhaṃ bhajati, bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hoti. Cittuppādamatteneva kusalaṃ hotīti atidhāvitvā dānādīni akaronto niraye uppajjati. Ubhinnaṃ samatāya vatthusmiṃyeva pasīdati. Balavasamādhiṃ pana mandavīriyaṃ samādhissa kosajjapakkhattā kosajjaṃ abhibhavati. Balavavīriyaṃ mandasamādhiṃ vīriyassa uddhaccapakkhattā uddhaccaṃ abhibhavati. Samādhi pana vīriyena saṃyojito kosajje patituṃ na labhati, vīriyaṃ samādhinā saṃyojitaṃ uddhacce patituṃ na labhati. Tasmā tadubhayaṃ samaṃ kātabbaṃ. Ubhayasamatāya hi appanā hoti.</p>
- <p class="bodytext">Api ca samādhikammikassa balavatīpi saddhā vaṭṭati. Evaṃ saddahanto okappento appanaṃ pāpuṇissati. Samādhipaññāsu pana samādhikammikassa ekaggatā balavatī vaṭṭati. Evañhi so appanaṃ pāpuṇāti. Vipassanākammikassa paññā balavatī vaṭṭati. Evañhi so lakkhaṇapaṭivedhaṃ pāpuṇāti. Ubhinnaṃ <a name="M3.0195"></a> pana samatāyapi appanā hotiyeva. Sati pana sabbattha balavatī vaṭṭati. Sati hi cittaṃ uddhaccapakkhikānaṃ saddhāvīriyapaññānaṃ vasena uddhaccapātato<a name="V3.0194"></a>, kosajjapakkhikena ca samādhinā kosajjapātato rakkhati. Tasmā sā loṇadhūpanaṃ viya sabbabyañjanesu, sabbakammikaamacco viya ca sabbarājakiccesu sabbattha icchitabbā. Tenāha ‘‘sati ca pana sabbatthikā vuttā bhagavatā. Kiṃ kāraṇā? Cittañhi satipaṭisaraṇaṃ, ārakkhapaccupaṭṭhānā ca sati, na vinā satiyā cittassa paggahaniggaho hotī’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Duppaññapuggalaparivajjanā</span> <a name="P3.0158"></a> nāma khandhādibhede anogāḷhapaññānaṃ dummedhapuggalānaṃ ārakā parivajjanaṃ. <span class="bld">Paññavantapuggalasevanā</span> nāma samapaññāsalakkhaṇapariggāhikāya udayabbayapaññāya samannāgatapuggalasevanā. <span class="bld">Gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā</span> nāma gambhīresu khandhādīsu pavattāya gambhīrapaññāya pabhedapaccavekkhaṇā. <span class="bld">Tadadhimuttatā</span> nāma ṭhānanisajjādīsu dhammavicayasambojjhaṅgasamuṭṭhāpanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittatā. Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hoti.</p>
- <p class="bodytext">Ekādasa dhammā <span class="bld">vīriyasambojjhaṅgassa</span> uppādāya saṃvattanti – apāyabhayapaccavekkhaṇatā, ānisaṃsadassāvitā, gamanavīthipaccavekkhaṇatā, piṇḍapātāpacāyanatā, dāyajjamahattapaccavekkhaṇatā, satthumahattapaccavekkhaṇatā, jātimahattapaccavekkhaṇatā, sabrahmacārimahattapaccavekkhaṇatā, kusītapuggalaparivajjanatā, āraddhavīriyapuggalasevanatā, tadadhimuttatāti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha ‘‘nirayesu pañcavidhabandhanakammakāraṇato paṭṭhāya mahādukkhaṃ anubhavanakālepi, tiracchānayoniyaṃ jālakhipanakumīnādīhi gahitakālepi, pājanakaṇṭakādippahāratunnassa pana sakaṭavahanādikālepi, pettivisaye anekānipi vassasahassāni ekaṃ buddhantarampi khuppipāsāhi āturībhūtakālepi, kālakañcikaasuresu saṭṭhihatthaasītihatthappamāṇena aṭṭhicammamatteneva attabhāvena vātātapādidukkhānubhavanakālepi na sakkā vīriyasambojjhaṅgaṃ uppādetuṃ. Ayameva te bhikkhu kālo’’ti evaṃ <span class="bld">apāyabhayaṃ paccavekkhantassāpi</span> vīriyasambojjhaṅgo uppajjati.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Na sakkā kusītena navalokuttaradhammaṃ laddhuṃ, āraddhavīriyeneva <a name="P3.0159"></a> sakkā ayamānisaṃso vīriyassā’’ti evaṃ <span class="bld">ānisaṃsadassāvinopi</span> uppajjati. ‘‘Sabbabuddha-paccekabuddha-mahāsāvakeheva <a name="M3.0196"></a> gatamaggo <a name="V3.0195"></a> te gantabbo. So ca na sakkā kusītena gantu’’nti evaṃ <span class="bld">gamanavīthiṃ paccavekkhantassāpi</span> uppajjati.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ye taṃ piṇḍapātādīhi upaṭṭhahanti, ime te manussā neva ñātakā, na dāsakammakarā, nāpi ‘taṃ nissāya jīvissāmā’ti te paṇītāni piṇḍapātādīni denti. Atha kho attano kārānaṃ mahapphalataṃ paccāsīsamānā denti. Satthārāpi ‘‘ayaṃ ime paccaye paribhuñjitvā kāyadaḷhibahulo sukhaṃ viharissatī’’ti na evaṃ sampassatā tuyhaṃ paccayā anuññātā, atha kho ‘‘ayaṃ ime paribhuñjamānova samaṇadhammaṃ katvā vaṭṭadukkhato muccissatī’ti te paccayā anuññātā, so dāni tvaṃ kusīto viharanto na taṃ piṇḍaṃ apacāyissasi, āraddhavīriyasseva hi piṇḍapātāpacāyanaṃ nāma hotī’’ti evaṃ <span class="bld">piṇḍapātāpacāyanaṃ paccavekkhantassāpi</span> uppajjati <span class="bld">mahāmittattherassa</span> viya.</p>
- <p class="bodytext">Thero kira kassakaleṇe nāma paṭivasati. Tasseva gocaragāme ekā mahāupāsikā theraṃ puttaṃ katvā paṭijaggati. Sā ekadivasaṃ araññaṃ gacchantī dhītaraṃ āha – ‘‘amma, asukasmiṃ ṭhāne purāṇataṇḍulā, asukasmiṃ khīraṃ, asukasmiṃ sappi, asukasmiṃ phāṇitaṃ, tava bhātikassa ayyamittassa āgatakāle bhattaṃ pacitvā khīrasappiphāṇitehi saddhiṃ dehi, tvañca bhuñjeyyāsi, ahaṃ pana hiyyo pakkaṃ pārivāsikabhattaṃ kañjiyena bhuttāmhī’’ti. ‘‘Divā kiṃ bhuñjissasi, ammā’’ti? ‘‘Sākapaṇṇaṃ pakkhipitvā kaṇataṇḍulehi ambilayāguṃ pacitvā ṭhapehi, ammā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Thero cīvaraṃ pārupitvā pattaṃ nīharantova taṃ saddaṃ sutvā attānaṃ ovadi ‘‘mahāupāsikā kira kañjiyena pārivāsikabhattaṃ bhuñjitvā divāpi kaṇapaṇṇambilayāguṃ bhuñjissati, tuyhaṃ atthāya pana purāṇataṇḍulādīni ācikkhati, taṃ nissāya kho panesā neva khettaṃ na vatthuṃ na bhattaṃ na vatthaṃ paccāsīsati, tisso pana sampattiyo patthayamānā deti, tvaṃ etissā tā sampattiyo dātuṃ sakkhissasi<a name="P3.0160"></a>, na sakkhissasīti, ayaṃ kho pana piṇḍapāto tayā sarāgena sadosena samohena na sakkā gaṇhitu’’nti pattaṃ thavikāya pakkhipitvā gaṇṭhikaṃ muñcitvā nivattitvā kassakaleṇameva gantvā pattaṃ heṭṭhāmañce, cīvaraṃ cīvaravaṃse ṭhapetvā ‘‘arahattaṃ <a name="M3.0197"></a> apāpuṇitvā na nikkhamissāmī’’ti vīriyaṃ adhiṭṭhahitvā nisīdi<a name="V3.0196"></a>. Dīgharattaṃ appamatto hutvā nivutthabhikkhu vipassanaṃ vaḍḍhetvā purebhattameva arahattaṃ patvā vikasamānamiva padumaṃ mahākhīṇāsavo sitaṃ karontova nikkhami. Leṇadvāre rukkhamhi adhivatthā devatā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama;</p>
- <p class="gathalast">Yassa te āsavā khīṇā, dakkhiṇeyyosi mārisā’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Udānaṃ udānetvā ‘‘bhante, piṇḍāya paviṭṭhānaṃ tumhādisānaṃ arahantānaṃ bhikkhaṃ datvā mahallakitthiyo dukkhā muccissantī’’ti āha. Thero uṭṭhahitvā dvāraṃ vivaritvā kālaṃ olokento ‘‘pātoyevā’’ti ñatvā pattacīvaraṃ ādāya gāmaṃ pāvisi.</p>
- <p class="bodytext">Dārikāpi bhattaṃ sampādetvā ‘‘idāni me bhātā āgamissati, idāni āgamissatī’’ti dvāraṃ olokayamānā nisīdi. Sā there gharadvāraṃ sampatte pattaṃ gahetvā sappiphāṇitayojitassa khīrapiṇḍapātassa pūretvā hatthe ṭhapesi. Thero ‘‘sukhaṃ hotū’’ti anumodanaṃ katvā pakkāmi. Sāpi taṃ olokayamānāva aṭṭhāsi. Therassa hi tadā ativiya parisuddho chavivaṇṇo ahosi, vippasannāni indriyāni, mukhaṃ bandhanā muttatālapakkaṃ viya ativiya virocittha.</p>
- <p class="bodytext">Mahāupāsikā araññato āgantvā ‘‘kiṃ, amma, bhātiko te āgato’’ti pucchi. Sā sabbaṃ taṃ pavattiṃ ārocesi. Upāsikā ‘‘ajja me puttassa pabbajitakiccaṃ matthakaṃ patta’’nti ñatvā ‘‘abhiramati te, amma, bhātā buddhasāsane, na ukkaṇṭhatī’’ti āha.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Mahantaṃ kho panetaṃ satthudāyajjaṃ, yadidaṃ satta ariyadhanāni nāma, taṃ na sakkā kusītena gahetuṃ. Yathā hi vippaṭipannaṃ puttaṃ mātāpitaro ‘ayaṃ amhākaṃ aputto’ti paribāhiraṃ karonti, so tesaṃ accayena dāyajjaṃ na labhati, evaṃ kusītopi idaṃ ariyadhanadāyajjaṃ na labhati<a name="P3.0161"></a>, āraddhavīriyova labhatī’’ti <span class="bld">dāyajjamahattaṃ paccavekkhatopi</span> uppajjati.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Mahā <a name="M3.0198"></a> kho pana te satthā, satthuno hi te mātukucchismiṃ paṭisandhiggahaṇakālepi abhinikkhamanepi <a name="V3.0197"></a> abhisambodhiyampi dhammacakkappavattana-yamakapāṭihāriya-devorohana-āyusaṅkhāravossajjanesupi parinibbānakālepi dasasahassilokadhātu akampittha. Yuttaṃ nu kho te evarūpassa satthu sāsane pabbajitvā kusītena bhavitu’’nti evaṃ <span class="bld">satthumahattaṃ paccavekkhatopi</span> uppajjati.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Jātiyāpi tvaṃ idāni na lāmakajātiko, asambhinnāya mahāsammatapaveṇiyā āgataukkākarājavaṃse jātosi, suddhodanamahārājassa ca mahāmāyādeviyā ca nattā, rāhulabhaddassa kaniṭṭho, tayā nāma evarūpena jinaputtena hutvā na yuttaṃ kusītena viharitu’’nti evaṃ <span class="bld">jātimahattaṃ paccavekkhatopi</span> uppajjati.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sāriputtamoggallānā ceva asīti mahāsāvakā ca vīriyeneva lokuttaradhammaṃ paṭivijjhiṃsu. Tvaṃ pana etesaṃ sabrahmacārīnaṃ maggaṃ paṭipajjasi, na paṭipajjasī’’ti evaṃ <span class="bld">sabrahmacārimahattaṃ paccavekkhatopi</span> uppajjati.</p>
- <p class="bodytext">Kucchiṃ pūretvā ṭhitaajagarasadise vissaṭṭhakāyikacetasikavīriye kusītapuggale parivajjentassāpi, āraddhavīriye pahitatte puggale sevantassāpi ṭhānanisajjādīsu vīriyuppādanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati. Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hoti.</p>
- <p class="bodytext">Ekādasa dhammā <span class="bld">pītisambojjhaṅgassa</span> uppādāya saṃvattanti – buddhānussati dhammo, saṅgho, sīlaṃ, cāgo, devatānussati, upasamānussati, lūkhapuggalaparivajjanatā, siniddhapuggalasevanatā, pasādanīyasuttantapaccavekkhaṇatā, tadadhimuttatāti.</p>
- <p class="bodytext">Buddhaguṇe anussarantassāpi hi yāva upacārā sakalasarīraṃ pharamāno pītisambojjhaṅgo uppajjati, dhammasaṅghaguṇe anussarantassāpi, dīgharattaṃ akhaṇḍaṃ katvā rakkhitaṃ catupārisuddhisīlaṃ paccavekkhantassāpi, gihino dasasīlapañcasīlāni <a name="P3.0162"></a> paccavekkhantassāpi, dubbhikkhabhayādīsu paṇītaṃ bhojanaṃ sabrahmacārīnaṃ datvā ‘‘evaṃ nāma adamhā’’ti cāgaṃ paccavekkhantassāpi, gihinopi evarūpe kāle sīlavantānaṃ dinnadānaṃ paccavekkhantassāpi, yehi <a name="V3.0198"></a> guṇehi samannāgatā devattaṃ pattā, tathārūpānaṃ attani atthitaṃ paccavekkhantassāpi, samāpattiyā vikkhambhitā kilesā saṭṭhipi sattatipi vassāni <a name="M3.0199"></a> na samudācarantīti paccavekkhantassāpi, cetiyadassanabodhidassanatheradassanesu asakkaccakiriyāya saṃsūcitalūkhabhāve buddhādīsu pasādasinehābhāvena gadrabhapiṭṭharajasadise lūkhapuggale parivajjentassāpi, buddhādīsu pasādabahule muducitte siniddhapuggale sevantassāpi, ratanattayaguṇaparidīpake pasādanīye suttante paccavekkhantassāpi, ṭhānanisajjādīsu pītiuppādanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati. Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hoti.</p>
- <p class="bodytext">Satta dhammā <span class="bld">passaddhisambojjhaṅgassa</span> uppādāya saṃvattanti – paṇītabhojanasevanatā, utusukhasevanatā, iriyāpathasukhasevanatā, majjhattapayogatā, sāraddhakāyapuggalaparivajjanatā, passaddhakāya-puggalasevanatā, tadadhimuttatāti.</p>
- <p class="bodytext">Paṇītañhi siniddhaṃ bhojanaṃ bhuñjantassāpi, sītuṇhesu utūsu ṭhānādīsu ca iriyāpathesu sappāyaṃ utuñca iriyāpathañca sevantassāpi passaddhi uppajjati. Yo pana mahāpurisajātiko sabbautuiriyāpathakkhamova hoti, na taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Yassa sabhāgavisabhāgatā atthi, tasseva visabhāge utuiriyāpathe vajjetvā sabhāge sevantassa uppajjati. Majjhattapayogo vuccati attano ca parassa ca kammassakatapaccavekkhaṇā. Iminā majjhattapayogena uppajjati. Yo leḍḍudaṇḍādīhi paraṃ viheṭhayamānova vicarati, evarūpaṃ sāraddhakāyapuggalaṃ parivajjentassāpi, saṃyatapādapāṇiṃ passaddhakāyaṃ puggalaṃ sevantassāpi, ṭhānanisajjādīsu passaddhiuppādanatthāya ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati. Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hoti.</p>
- <p class="bodytext">Dasa dhammā <a name="P3.0163"></a> <span class="bld">samādhisambojjhaṅgassa</span> uppādāya saṃvattanti – vatthuvisadakiriyatā, indriyasamattapaṭipādanatā, nimittakusalatā, samaye cittassa paggaṇhanatā, samaye cittassa niggaṇhanatā, samaye sampahaṃsanatā, samaye ajjhupekkhanatā, asamāhitapuggalaparivajjanatā, samāhitapuggalasevanatā, tadadhimuttatāti. Tattha <span class="bld">vatthuvisadakiriyatā</span> ca <span class="bld">indriyasamattapaṭipādanatā</span> ca vuttanayeneva veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nimittakusalatā</span> <a name="V3.0199"></a><a name="M3.0200"></a> nāma kasiṇanimittassa uggahaṇakusalatā. <span class="bld">Samaye cittassa paggaṇhanatā</span>ti yasmiṃ samaye atisithilavīriyatādīhi līnaṃ cittaṃ hoti, tasmiṃ samaye dhammavicayavīriyapītisambojjhaṅgasamuṭṭhāpanena tassa paggaṇhanaṃ. <span class="bld">Samaye cittassa niggaṇhanatā</span>ti yasmiṃ samaye accāraddhavīriyatādīhi uddhataṃ cittaṃ hoti, tasmiṃ samaye passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgasamuṭṭhāpanena tassa niggaṇhanaṃ. <span class="bld">Samaye sampahaṃsanatā</span>ti yasmiṃ samaye cittaṃ paññāpayogamandatāya vā upasamasukhānaṃ vigamena vā nirassādaṃ hoti, tasmiṃ samaye aṭṭhasaṃvegavatthupaccavekkhaṇena saṃvejeti. <span class="bld">Aṭṭha saṃvegavatthūni</span> nāma jātijarābyādhimaraṇāni cattāri, apāyadukkhaṃ pañcamaṃ, atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhanti. Ratanattayaguṇānussaraṇena ca pasādaṃ janeti, ayaṃ vuccati ‘‘samaye sampahaṃsanatā’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samaye ajjhupekkhanatā</span> nāma yasmiṃ samaye sammāpaṭipattiṃ āgamma alīnaṃ anuddhataṃ anirassādaṃ ārammaṇe samappavattaṃ samathavīthipaṭipannaṃ cittaṃ hoti, tadāssa paggahaniggahasampahaṃsanesu na byāpāraṃ āpajjati sārathi <a name="P3.0164"></a> viya samappavattesu assesu. Ayaṃ vuccati ‘‘samaye ajjhupekkhanatā’’ti. <span class="bld">Asamāhitapuggalaparivajjanatā</span> nāma upacāraṃ vā appanaṃ vā appattānaṃ vikkhittacittānaṃ puggalānaṃ ārakā parivajjanaṃ. <span class="bld">Samāhitapuggalasevanatā</span> nāma upacārena vā appanāya vā samāhitacittānaṃ sevanā bhajanā payirupāsanā. <span class="bld">Tadadhimuttatā</span> nāma ṭhānanisajjādīsu samādhiuppādanatthameva ninnapoṇapabbhāracittatā. Evañhi paṭipajjato esa uppajjati. Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hoti.</p>
- <p class="bodytext">Pañca dhammā <span class="bld">upekkhāsambojjhaṅgassa</span> uppādāya saṃvattanti – sattamajjhattatā, saṅkhāramajjhattatā, sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatā, sattasaṅkhāramajjhattapuggalasevanatā, tadadhimuttatāti. Tattha dvīhākārehi <span class="bld">sattamajjhattataṃ</span> samuṭṭhāpeti – ‘‘tvaṃ attanova kammena āgantvā attanova kammena gamissasi, esopi attano kammena āgantvā attanova kammena gamissati, tvaṃ kaṃ kelāyasī’’ti evaṃ kammassakatapaccavekkhaṇena ca – ‘‘paramatthato sattoyeva natthi, so tvaṃ kaṃ kelāyasī’’ti evaṃ nissattapaccavekkhaṇena ca. Dvīhevākārehi <span class="bld">saṅkhāramajjhattataṃ</span> samuṭṭhāpeti – ‘‘idaṃ <a name="M3.0201"></a> cīvaraṃ anupubbena vaṇṇavikāratañceva jiṇṇabhāvañca upagantvā pādapuñchanacoḷakaṃ hutvā yaṭṭhikoṭiyā chaḍḍanīyaṃ bhavissati, sace panassa sāmiko bhaveyya<a name="V3.0200"></a>, nāyaṃ evaṃ vinassituṃ dadeyyā’’ti evaṃ assāmikabhāvapaccavekkhaṇena ca, ‘‘anaddhaniyaṃ idaṃ tāvakālika’’nti evaṃ tāvakālikabhāvapaccavekkhaṇena ca. Yathā ca cīvare, evaṃ pattādīsupi yojanā kātabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatā</span>ti ettha yo puggalo gihi vā attano puttadhītādike, pabbajito vā attano antevāsikasamānupajjhāyakādike mamāyati, sahatthāva nesaṃ kesacchedana-sūcikamma-cīvaradhovana-rajana-pattapacanādīni karoti, muhuttampi apassanto ‘‘asuko sāmaṇero kuhiṃ, asuko daharo kuhi’’nti bhantamigo viya ito <a name="P3.0165"></a> cito ca āloketi, aññena kesacchedanādīnaṃ atthāya ‘‘muhuttaṃ tāva asukaṃ pesethā’’ti yāciyamānopi ‘‘amhepi taṃ attano kammaṃ na kārema, tumhe naṃ gahetvā kilamessathā’’ti na deti, ayaṃ <span class="bld">sattakelāyano</span> nāma. Yo pana cīvarapattathālakakattarayaṭṭhiādīni mamāyati, aññassa hatthena parāmasitumpi na deti, tāvakālikaṃ yācitopi ‘‘mayampi imaṃ dhanāyantā na paribhuñjāma, tumhākaṃ kiṃ dassāmā’’ti vadati, ayaṃ <span class="bld">saṅkhārakelāyano</span> nāma. Yo pana tesu dvīsupi vatthūsu majjhatto udāsino, ayaṃ <span class="bld">sattasaṅkhāramajjhatto</span> nāma. Iti ayaṃ upekkhāsambojjhaṅgo evarūpaṃ sattasaṅkhārakelāyanapuggalaṃ ārakā parivajjentassāpi, sattasaṅkhāramajjhattapuggalaṃ sevantassāpi, ṭhānanisajjādīsu taduppādanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati. Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asubhanimitta</span>nti uddhumātakādibhedā dasa asubhārammaṇā dhammā. <span class="bld">Yonisomanasikārabahulīkāro</span>ti ettha pana yonisomanasikāro nāma upāyamanasikāro, pathamanasikāro, uppādakamanasikāro. Apica cha dhammā kāmacchandassa pahānāya saṃvattanti – asubhanimittassa uggaho, asubhabhāvanānuyogo, indriyesu guttadvāratā, bhojane mattaññutā, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti.</p>
- <p class="bodytext">Dasavidhañhi asubhanimittaṃ uggaṇhantassāpi kāmacchando pahīyati, bhāventassāpi, indriyesu guttadvārassāpi, catunnaṃ pañcannaṃ ālopānaṃ okāse <a name="M3.0202"></a> sati udakaṃ pivitvā yāpanasīlatāya bhojane mattaññunopi. Tenetaṃ vuttaṃ –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Cattāro <a name="V3.0201"></a> pañca ālope, abhutvā udakaṃ pive;</p>
- <p class="gathalast">Alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno’’ti. (theragā. 983);</p>
- <p class="bodytext">Asubhakammikatissattherasadise asubhabhāvanārate kalyāṇamitte sevantassāpi kāmacchando pahīyati, ṭhānanisajjādīsu dasaasubhanimittāya-sappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ ‘‘cha dhammā kāmacchandassa pahānāya saṃvattantī’’ti<a name="P3.0166"></a>. Imehi pana chahi dhammehi pahīnassa kāmacchandassa arahattamaggena āyatiṃ anuppādo hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mettā cetovimuttī</span>ti ettha mettāti vutte appanāpi upacāropi vaṭṭati, cetovimuttīti appanāyeva. Yonisomanasikāro vuttalakkhaṇova. Apica cha dhammā <span class="bld">byāpādassa</span> pahānāya saṃvattanti – mettānimittassa uggaho, mettābhāvanānuyogo, kammassakatāpaccavekkhaṇatā, paṭisaṅkhānabahulatā, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti.</p>
- <p class="bodytext">Odissakaanodissakadisāpharaṇānañhi aññataravasena mettaṃ uggaṇhantassāpi byāpādo pahīyati, tathā odhisoanodhisodisāpharaṇavasena mettaṃ bhāventassāpi. ‘‘Tvaṃ etassa kuddho kiṃ karissasi? Kimassa sīlādīni nāsetuṃ sakkhissasi? Nanu tvaṃ attano kammena āgantvā attano kammeneva gamissasi? Parassa kujjhanaṃ nāma vītaccikaṅgāratattaayasalākagūthādīni gahetvā paraṃ paharitukāmatāsadisaṃ hoti. Esopi tava kuddho kiṃ karissati? Kiṃ te sīlādīni vināsetuṃ sakkhissati? Esa attano kammena āgantvā attano kammeneva gamissati? Appaṭicchitapaheṇakaṃ viya paṭivātaṃ khittarajomuṭṭhi viya ca etassevesa kodho matthake patissatī’’ti evaṃ attano ca parassa ca kammassakataṃ paccavekkhatopi, ubhayakammassakataṃ paccavekkhitvā paṭisaṅkhāne ṭhitassāpi, assaguttattherasadise mettābhāvanārate kalyāṇamitte sevantassāpi byāpādo pahīyati, ṭhānanisajjādīsu mettānissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ ‘‘cha dhammā byāpādassa pahānāya saṃvattantī’’ti<a name="M3.0203"></a>. Imehi pana chahi dhammehi pahīnassa byāpādassa anāgāmimaggena āyatiṃ anuppādo hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atthi bhikkhave aratī</span>tiādi vuttatthameva. Api ca cha dhammā <span class="bld">thinamiddhassa</span> pahānāya saṃvattanti <a name="V3.0202"></a> – atibhojane nimittaggāho, iriyāpathasamparivattanatā, ālokasaññāmanasikāro, abbhokāsavāso, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti.</p>
- <p class="bodytext">Āharahatthakaṃ, bhuttavamitakaṃ, tatravaṭṭakaṃ, alaṃsāṭakaṃ, kākamāsakabhojanaṃ bhuñjitvā rattiṭṭhānadivāṭṭhāne nisinnassa <a name="P3.0167"></a> hi samaṇadhammaṃ karoto thinamiddhaṃ mahāhatthī viya ottharantaṃ āgacchati, catupañcaālopaokāsaṃ pana ṭhapetvā pānīyaṃ pivitvā yāpanasīlassa bhikkhuno taṃ na hotīti evaṃ atibhojane nimittaṃ gaṇhantassapi thinamiddhaṃ pahīyati. Yasmiṃ iriyāpathe thinamiddhaṃ okkamati, tato aññaṃ parivattentassāpi, rattiṃ candālokadīpālokaukkāloke divā sūriyālokaṃ manasikarontassāpi, abbhokāse vasantassāpi, mahākassapattherasadise pahīnathinamiddhe kalyāṇamitte sevantassāpi thinamiddhaṃ pahīyati, ṭhānanisajjādīsu dhutaṅganissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ ‘‘cha dhammā thinamiddhassa pahānāya saṃvattantī’’ti. Imehi pana chahi dhammehi pahīnassa thinamiddhassa arahattamaggena āyatiṃ anuppādo hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atthi bhikkhave cetaso vūpasamo</span>tiādīni vuttatthāneva. Apica cha dhammā <span class="bld">uddhaccakukkuccassa</span> pahānāya saṃvattanti – bahussutatā, paripucchakatā, vinaye pakataññutā, vuddhasevitatā, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti.</p>
- <p class="bodytext">Bāhusaccenapi hi ekaṃ vā dve vā tayo vā cattāro vā pañca vā nikāye pāḷivasena ca atthavasena ca uggaṇhantassāpi uddhaccakukkuccaṃ pahīyati, kappiyākappiyaparipucchābahulassāpi, vinayapaññattiyaṃ ciṇṇavasībhāvatāya pakataññunopi, vuddhe mahallakatthere upasaṅkamantassāpi, upālittherasadise vinayadhare kalyāṇamitte sevantassāpi, uddhaccakukkuccaṃ pahīyati, ṭhānanisajjādīsu kappiyākappiyanissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ ‘‘cha dhammā uddhaccakukkuccassa pahānāya saṃvattantī’’ti. Imehi <a name="M3.0204"></a> pana chahi dhammehi pahīne uddhaccakukkucce uddhaccassa arahattamaggena, kukkuccassa anāgāmimaggena āyatiṃ anuppādo hotīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kusalākusalā dhammā</span>tiādīnipi vuttatthāneva. Apica cha dhammā <span class="bld">vicikicchāya</span> pahānāya saṃvattanti <a name="V3.0203"></a> – bahussutatā, paripucchakatā, vinaye pakataññutā, adhimokkhabahulatā, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti.</p>
- <p class="bodytext">Bāhusaccenapi hi ekaṃ vā…pe… pañca vā nikāye pāḷivasena ca atthavasena ca uggaṇhantassāpi vicikicchā pahīyati, tīṇi ratanāni ārabbha paripucchābahulassāpi<a name="P3.0168"></a>, vinaye ciṇṇavasībhāvassāpi, tīsu ratanesu okappaniyasaddhāsaṅkhātaadhimokkhabahulassāpi, saddhādhimutte vakkalittherasadise kalyāṇamitte sevantassāpi vicikicchā pahīyati, ṭhānanisajjādīsu tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇanissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ ‘‘cha dhammā vicikicchāya pahānāya saṃvattantī’’ti. Imehi pana chahi dhammehi pahīnāya vicikicchāya sotāpattimaggena āyatiṃ anuppādo hoti. Iti bhagavā imasmiṃ sutte desanaṃ tīhi bhavehi nivattetvā arahattena kūṭaṃ gaṇhi. Desanāpariyosāne pañcasatā bhikkhū arahattaṃ pāpuṇiṃsu.</p>
- <p class="subhead">2. Pariyāyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para233"></a><a name="para233_sn5"></a><span class="paranum">233</span>. Dutiye <span class="bld">sambahulā</span>ti vinayapariyāyena tayo janā sambahulāti vuccanti, tato paraṃ saṅgho. Suttantapariyāyena tayo tayo eva, tato uddhaṃ sambahulā. Idha suttantapariyāyena sambahulāti veditabbā. <span class="bld">Piṇḍāya pavisiṃsū</span>ti piṇḍāya paviṭṭhā. Te pana na tāva paviṭṭhā, ‘‘pavisissāmā’’ti nikkhantattā pana pavisiṃsūti vuttā. Yathā kiṃ? Yathā ‘‘gāmaṃ gamissāmī’’ti nikkhantapuriso taṃ gāmaṃ apattopi ‘‘kahaṃ itthannāmo’’ti vutte ‘‘gāmaṃ gato’’ti vuccati, evaṃ. <span class="bld">Paribbājakānaṃ ārāmo</span>ti jetavanassa avidūre aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ ārāmo atthi, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Samaṇo āvuso</span>ti āvuso tumhākaṃ satthā samaṇo gotamo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mayampi kho āvuso sāvakānaṃ evaṃ dhammaṃ desemā</span>ti titthiyānaṃ samaye ‘‘pañca nīvaraṇā pahātabbā, satta bojjhaṅgā bhāvetabbā’’ti etaṃ natthi<a name="M3.0205"></a>. Te pana ārāmaṃ gantvā parisapariyante ṭhatvā aññaṃ olokento viya aññavihitakā viya hutvā bhagavato dhammadesanaṃ suṇanti. Tato ‘‘samaṇo gotamo ‘idaṃ pajahatha idaṃ bhāvethā’ti vadatī’’ti sallakkhetvā attano ārāmaṃ gantvā ārāmamajjhe āsanaṃ paññāpetvā upaṭṭhāyakaupaṭṭhāyikāhi parivutā <a name="P3.0169"></a> sīsaṃ ukkhipitvā kāyaṃ <a name="V3.0204"></a> unnāmetvā attano sayambhūñāṇena paṭividdhākāraṃ dassentā – ‘‘pañca nīvaraṇā nāma pahātabbā, satta bojjhaṅgā nāma bhāvetabbā’’ti kathenti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Idha no āvuso</span>ti ettha <span class="bld">idhā</span>ti imasmiṃ paññāpane. <span class="bld">Ko viseso</span>ti kiṃ adhikaṃ? <span class="bld">Ko adhippayāso</span>ti ko adhikappayogo? <span class="bld">Kiṃ nānākaraṇa</span>nti kiṃ nānattaṃ? <span class="bld">Dhammadesanāya vā dhammadesana</span>nti yadidaṃ samaṇassa vā gotamassa dhammadesanāya saddhiṃ amhākaṃ dhammadesanaṃ, amhākaṃ vā dhammadesanāya saddhiṃ samaṇassa gotamassa dhammadesanaṃ ārabbha nānākaraṇaṃ vucceyya, taṃ kinnāmāti vadanti. Dutiyapadepi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Neva abhinandiṃsū</span>ti ‘‘evameva’’nti na sampaṭicchiṃsu. <span class="bld">Nappaṭikkosiṃsū</span>ti ‘‘nayidaṃ eva’’nti na paṭisedhiṃsu. Kiṃ pana te pahontā evaṃ akaṃsu, udāhu appahontāti? Pahontā. Na hi te ettakaṃ kathaṃ kathetuṃ na sakkonti ‘‘āvuso tumhākaṃ samaye pañca nīvaraṇā pahātabbā nāma natthi, satta bojjhaṅgā bhāvetabbā nāma natthī’’ti. Evaṃ pana tesaṃ ahosi – ‘‘atthi no etaṃ kathāpābhataṃ, mayaṃ etaṃ satthu ārocessāma, atha no satthā madhuradhammadesanaṃ desessatī’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pariyāyo</span>ti kāraṇaṃ. <span class="bld">Na ceva sampāyissantī</span>ti sampādetvā kathetuṃ na sakkhissanti. <span class="bld">Uttariñca vighāta</span>nti asampāyanato uttarimpi dukkhaṃ āpajjissanti. Sampādetvā kathetuṃ asakkontānañhi dukkhaṃ uppajjati. <span class="bld">Yathā taṃ, bhikkhave, avisayasmi</span>nti ettha <span class="bld">ta</span>nti nipātamattaṃ, <span class="bld">yathā</span>ti kāraṇavacanaṃ, yasmā avisaye pañho pucchitoti attho. <span class="bld">Sadevake</span>ti saha devehi sadevake. <span class="bld">Samārakā</span>dīsupi eseva nayo. Evaṃ tīṇi ṭhānāni loke pakkhipitvā dve pajāyāti, pañcahipi sattalokameva pariyādiyitvā etasmiṃ sadevakādibhede loke <a name="M3.0206"></a> devaṃ vā manussaṃ vā na samanupassāmīti dīpeti. <span class="bld">Ito vā pana sutvā</span>ti ito vā pana mama sāsanato sutvā. Ito sutvā hi tathāgato tathāgatasāvakopi ārādheyya, paritoseyya, aññathā ārādhanā nāma natthīti dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni attano tesaṃ pañhānaṃ veyyākaraṇena cittārādhanaṃ dassento <a name="P3.0170"></a> <span class="bld">katamo ca bhikkhave pariyāyo</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">ajjhattaṃ kāmacchando</span>ti attano pañcakkhandhe ārabbha uppannachandarāgo<a name="V3.0205"></a>. <span class="bld">Bahiddhā kāmacchando</span>ti paresaṃ pañcakkhandhe ārabbha uppannachandarāgo. <span class="bld">Uddesaṃ gacchatī</span>ti gaṇanaṃ gacchati. <span class="bld">Ajjhattaṃ byāpādo</span>ti attano hatthapādādīsu uppannapaṭigho. <span class="bld">Bahiddhā byāpādo</span>ti paresaṃ tesu uppannapaṭigho. <span class="bld">Ajjhattaṃ dhammesu vicikicchā</span>ti attano khandhesu vimati. <span class="bld">Bahiddhā dhammesu vicikicchā</span>ti bahiddhā aṭṭhasu ṭhānesu mahāvicikicchā. <span class="bld">Ajjhattaṃ dhammesu satī</span>ti ajjhattike saṅkhāre paṭiggaṇhantassa uppannā sati. <span class="bld">Bahiddhā dhammesu satī</span>ti bahiddhā saṅkhāre pariggaṇhantassa uppannā sati. <span class="bld">Dhammavicayasambojjhaṅgepi</span> eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyika</span>nti caṅkamaṃ adhiṭṭhahantassa uppannavīriyaṃ. <span class="bld">Cetasika</span>nti – ‘‘na tāvāhaṃ imaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmi, yāva me anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatī’’ti evaṃ kāyapayogaṃ vinā uppannavīriyaṃ. <span class="bld">Kāyappassaddhī</span>ti tiṇṇaṃ khandhānaṃ darathapassaddhi. <span class="bld">Cittappassaddhī</span>ti viññāṇakkhandhassa darathapassaddhi. <span class="bld">Upekkhāsambojjhaṅge</span> satisambojjhaṅgasadisova vinicchayo.</p>
- <p class="bodytext">Imasmiṃ sutte missakasambojjhaṅgā kathitā. Etesu hi ajjhattadhammesu sati, pavicayo, upekkhāti ime attano khandhārammaṇattā lokiyāva honti, tathā maggaṃ apattaṃ kāyikavīriyaṃ. Avitakkaavicārā pana pītisamādhī kiñcāpi rūpāvacarā honti, rūpāvacare pana bojjhaṅgā na labbhantīti lokuttarāva honti. Ye ca therā brahmavihāravipassanāpādakajjhānādīsu bojjhaṅge uddharanti, tesaṃ matena rūpāvacarāpi arūpāvacarāpi honti. Bojjhaṅgesu hi arūpāvacare pītiyeva ekantena na labbhati, sesā cha missakāva hontīti. Desanāpariyosāne keci bhikkhū sotāpannā jātā, keci sakadāgāmī, keci anāgāmī, keci arahantoti.</p>
- <p class="subhead">3. Aggisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para234"></a><a name="para234_sn5"></a><span class="paranum">234</span>. Tatiye <a name="M3.0207"></a><a name="P3.0171"></a> <span class="bld">satiñca khvāhaṃ, bhikkhave, sabbatthikaṃ vadāmī</span>ti loṇadhūpanaṃ viya sabbakammikāmaccaṃ viya ca sabbattha icchitabbaṃ vadāmīti attho. Yathā hi loṇadhūpanaṃ sabbabyañjanesupi nivisati, yathā ca sabbakammiko amacco yodhakammampi karoti mantakammampi paṭihārakammampīti sabbakiccāni sādheti, evaṃ uddhatassa cittassa niggaṇhanaṃ, līnassa paggaṇhananti sabbametaṃ satiyā ijjhati, na sakkā vinā satiyā etaṃ sampādetuṃ, tasmā evamāha. Imasmiṃ sutte pubbabhāgavipassanā bojjhaṅgāva kathitā.</p>
- <p class="subhead">4. Mettāsahagatasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para235"></a><a name="para235_sn5"></a><span class="paranum">235</span>. Catutthe <a name="V3.0206"></a> <span class="bld">mettāsahagatena cetasā</span>tiādi sabbaṃ sabbākārena visuddhimagge (visuddhi. 1.240-241) vitthāritameva. <span class="bld">Mayampi kho, āvuso, sāvakānaṃ evaṃ dhammaṃ desemā</span>ti idampi te purimanayeneva satthu dhammadesanaṃ sutvā vadanti. Titthiyānañhi samaye pañcanīvaraṇappahānaṃ vā mettādibrahmavihārabhāvanā vā natthi. <span class="bld">Kiṃ gatikā hotī</span>ti kiṃ nipphatti hoti. <span class="bld">Kiṃ paramā</span>ti kiṃ uttamā. <span class="bld">Kiṃ phalā</span>ti kiṃ ānisaṃsā. <span class="bld">Kiṃ pariyosānā</span>ti kiṃ niṭṭhā. <span class="bld">Mettāsahagata</span>nti mettāya sahagataṃ saṃsaṭṭhaṃ sampayuttaṃ. Eseva nayo sabbattha. <span class="bld">Vivekanissitā</span>dīni vuttatthāneva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Appaṭikūla</span>nti duvidhaṃ appaṭikūlaṃ – sattaappaṭikūlañca, saṅkhāraappaṭikūlañca. Tasmiṃ appaṭikūle iṭṭhe vatthusminti attho. <span class="bld">Paṭikūlasaññī</span>ti aniṭṭhasaññī. Kathaṃ panettha evaṃ viharati? Asubhapharaṇaṃ vā aniccanti manasikāraṃ vā karonto. Vuttañhetaṃ paṭisambhidāyaṃ ‘‘kathaṃ appaṭikūle paṭikūlasaññī viharati. Iṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ asubhāya vā pharati, aniccato vā upasaṃharatī’’ti. Paṭikūle pana aniṭṭhe vatthusmiṃ mettāpharaṇaṃ vā dhātumanasikāraṃ vā karonto <span class="bld">appaṭikūlasaññī viharati</span> nāma. Yathāha ‘‘kathaṃ paṭikūle appaṭikūlasaññī viharati. Aniṭṭhasmiṃ <a name="P3.0172"></a> vatthusmiṃ mettāya vā pharati, dhātuto vā upasaṃharatī’’ti (paṭi. ma. 2.17). Ubhayamissakapadesupi eseva nayo. Appaṭikūlappaṭikūlesu hi tadeva asubhapharaṇaṃ vā aniccanti manasikāraṃ <a name="M3.0208"></a> vā karonto <span class="bld">paṭikūlasaññī viharati</span> nāma. Paṭikūlāpaṭikūlesu ca tadeva mettāpharaṇaṃ vā dhātumanasikāraṃ vā karonto <span class="bld">appaṭikūlasaññī viharati</span> nāma. ‘‘Cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hotī’’tiādinā (paṭi. ma. 2.17) nayena vuttaṃ pana chaḷaṅgupekkhaṃ pavattayamāno ‘‘appaṭikūle ca paṭikūle ca tadubhayaṃ abhinivajjetvā upekkhako tattha viharati sato sampajāno’’ti veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">Ettāvatā ca imassa bhikkhuno mettāya tikacatukkajjhānaṃ nibbattetvā tadeva pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattassa saha vipassanāya maggasambojjhaṅgānaṃ ariyiddhiyā ca dassitattā desanā vinivaṭṭetabbā siyā. Idaṃ pana mettājhānaṃ pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasantopi yo arahattaṃ pāpuṇituṃ na sakkoti, yasmā tassa arahattaparamā mettā na hoti. Yaṃparamā pana hoti, taṃ dassetabbaṃ. Tasmā tassa dassanatthaṃ ayaṃ desanā āraddhā. Parato <a name="V3.0207"></a> <span class="bld">sabbaso vā pana rūpasaññānaṃ samatikkamā</span>tiādīsupi iminā nayena puna desanārambhapayojanaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Subhaparama</span>nti subhaniṭṭhaṃ, subhakoṭikaṃ, subhanipphattiṃ. <span class="bld">Idhapaññassā</span>ti idheva paññā assa, nayimaṃ lokaṃ atikkamatīti idhapañño, tassa idhapaññassa, lokiyapaññassāti attho. <span class="bld">Uttarivimuttiṃ appaṭivijjhato</span>ti lokuttaradhammaṃ appaṭivijjhantassa. Yo pana paṭivijjhituṃ sakkoti, tassa arahattaparamāva mettā hotīti attho. <span class="bld">Karuṇā</span>dīsupi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext">Kasmā panetāsaṃ mettādīnaṃ subhaparamāditā vuttā bhagavatāti? Sabhāgavasena tassa tassa upanissayattā. Mettāvihārissa <a name="P3.0173"></a> hi sattā appaṭikūlā honti, athassa appaṭikūlaparicayā appaṭikūlesu parisuddhavaṇṇesu nīlādīsu cittaṃ upasaṃharato appakasireneva tattha cittaṃ pakkhandati. Iti mettā subhavimokkhassa upanissayo hoti, na tato paraṃ, tasmā <span class="bld">subhaparamā</span>ti vuttā.</p>
- <p class="bodytext">Karuṇāvihārissa uṇhābhighātādirūpanimittaṃ sattadukkhaṃ samanupassantassa karuṇāya pavattisambhavato rūpe ādīnavo parividito hoti<a name="M3.0209"></a>, athassa parividitarūpādīnavattā pathavīkasiṇādīsu aññataraṃ ugghāṭetvā rūpanissaraṇe ākāse cittaṃ upasaṃharato appakasireneva tattha cittaṃ pakkhandati. Iti karuṇā ākāsānañcāyatanassa upanissayo hoti, na tato paraṃ, tasmā <span class="bld">ākāsānañcāyatanaparamā</span>ti vuttā.</p>
- <p class="bodytext">Muditāvihārissa pana tena tena pāmojjakāraṇena uppannapāmojjasattānaṃ viññāṇaṃ samanupassantassa muditāya pavattisambhavato viññāṇaggahaṇaparicitaṃ hoti, athassa anukkamādhigataṃ ākāsānañcāyatanaṃ atikkamma ākāsanimittagocare viññāṇe cittaṃ upasaṃharato appakasireneva tattha cittaṃ pakkhandati. Iti muditā viññāṇañcāyatanassa upanissayo hoti, na tato paraṃ, tasmā <span class="bld">viññāṇañcāyatanaparamā</span>ti vuttā.</p>
- <p class="bodytext">Upekkhāvihārissa pana ‘‘sattā sukhitā vā hontu, dukkhato vā vimuccantu, sampattasukhato vā mā vigacchantū’’ti ābhogābhāvato sukhadukkhādiparamatthagāhavimukhasambhavato avijjamānaggahaṇadukkhacittaṃ <a name="V3.0208"></a> hoti. Athassa paramatthagāhato vimukhabhāvaparicitacittassa paramatthato avijjamānaggahaṇadukkhacittassa ca anukkamādhigataṃ viññāṇāñcāyatanaṃ samatikkammasambhavato avijjamāne paramatthabhūtassa viññāṇassa <a name="P3.0174"></a> abhāve cittaṃ upasaṃharato appakasireneva tattha cittaṃ pakkhandati. Iti upekkhā ākiñcaññāyatanassa upanissayo hoti, na tato paraṃ, tasmā <span class="bld">ākiñcaññāyatanaparamā</span>ti vuttā. Desanāpariyosāne pañcasatā bhikkhū arahattaṃ pattāti.</p>
- <p class="subhead">5. Saṅgāravasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para236"></a><a name="para236_sn5"></a><span class="paranum">236</span>. Pañcame <span class="bld">pagevā</span>ti paṭhamaññeva. <span class="bld">Kāmarāgapariyuṭṭhitenā</span>ti kāmarāgagahitena. <span class="bld">Kāmarāgaparetenā</span>ti kāmarāgānugatena. <span class="bld">Nissaraṇa</span>nti tividhaṃ kāmarāgassa nissaraṇaṃ vikkhambhananissaraṇaṃ tadaṅganissaraṇaṃ samucchedanissaraṇanti<a name="M3.0210"></a>. Tattha asubhe paṭhamajjhānaṃ vikkhambhananissaraṇaṃ nāma, vipassanā tadaṅganissaraṇaṃ nāma, arahattamaggo samucchedanissaraṇaṃ nāma. Taṃ tividhampi nappajānātīti attho. <span class="bld">Attatthampī</span>tiādīsu arahattasaṅkhāto attano attho attattho nāma, paccayadāyakānaṃ attho parattho nāma, sveva duvidhopi ubhayattho nāma. Iminā nayena sabbavāresu attho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">Ayaṃ pana viseso – <span class="bld">byāpādassa nissaraṇa</span>ntiādīsu hi dveva nissaraṇāni vikkhambhananissaraṇañca samucchedanissaraṇañca. Tattha byāpādassa tāva mettāya paṭhamajjhānaṃ vikkhambhananissaraṇaṃ, anāgāmimaggo samucchedanissaraṇaṃ. Thinamiddhassa ālokasaññā vikkhambhananissaraṇaṃ, arahattamaggo samucchedanissaraṇaṃ. Uddhaccakukkuccassa yo koci samatho vikkhambhananissaraṇaṃ, uddhaccassa panettha arahattamaggo, kukkuccassa anāgāmimaggo samucchedanissaraṇaṃ. Vicikicchāya dhammavavatthānaṃ vikkhambhananissaraṇaṃ, paṭhamamaggo samucchedanissaraṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Yā panettha <span class="bld">seyyathāpi brāhmaṇa udapatto saṃsaṭṭho lākhāya vā</span>tiādikā upamā vuttā, tāsu <span class="bld">udapatto</span>ti udakabharitā pāti. <span class="bld">Saṃsaṭṭho</span>ti vaṇṇabhedakaraṇavasena saṃsaṭṭho. <span class="bld">Pakkuthito</span>ti kuthito. <span class="bld">Usmudakajāto</span>ti usumajāto. <span class="bld">Sevālapaṇakapariyonaddho</span>ti tilabījakādibhedena <a name="P3.0175"></a> sevālena vā nīlamaṇḍūkapiṭṭhivaṇṇena vā udakapiṭṭhiṃ chādetvā nibbattapaṇakena pariyonaddho. <span class="bld">Vāterito</span>ti vātena <a name="V3.0209"></a> erito kampito. <span class="bld">Āvilo</span>ti appasanno. <span class="bld">Luḷito</span>ti asannisinno. <span class="bld">Kalalībhūto</span>ti kaddamībhūto. <span class="bld">Andhakāre nikkhitto</span>ti koṭṭhantarādibhede anālokaṭṭhāne ṭhapito. Imasmiṃ sutte bhagavā tīhi bhavehi desanaṃ nivattetvā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi, brāhmaṇo pana saraṇamatte patiṭṭhito.</p>
- <p class="subhead">6. Abhayasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para237"></a><a name="para237_sn5"></a><span class="paranum">237</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">aññāṇāya adassanāyā</span>ti aññāṇatthāya adassanatthāya. <span class="bld">Taggha bhagavā nīvaraṇā</span>ti ekaṃsena bhagavā nīvaraṇā. <span class="bld">Kāyakilamatho</span>ti <a name="M3.0211"></a> kāyadaratho. <span class="bld">Cittakilamatho</span>ti cittadaratho. <span class="bld">Sopi me paṭippassaddho</span>ti tassa kira satthu santike sītalaṃ utusappāyaṭṭhānaṃ pavisitvā nisinnassa kāyadaratho paṭipassambhi, tasmiṃ paṭipassaddhe tadanvayeneva cittadarathopi. Apica maggenevassa etaṃ ubhayampi passaddhanti veditabbaṃ.</p>
- <p class="title">7. Ānāpānavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Aṭṭhikamahapphalasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para238"></a><a name="para238_sn5"></a><span class="paranum">238</span>. Sattamādīsu <span class="bld">aṭṭhikasaññā</span>ti aṭṭhikaṃ aṭṭhikanti bhāventassa uppannasaññā. Taṃ panetaṃ bhāvayato yāva nimittaṃ na uppajjati, tāva chavipi cammampi upaṭṭhāti. Nimitte pana uppanne chavicammāni neva upaṭṭhahanti, saṅkhavaṇṇo suddhaaṭṭhikasaṅghāṭova upaṭṭhāti hatthikkhandhagataṃ dhammikatissarājānaṃ olokentassa sāmaṇerassa viya, paṭimagge hasamānaṃ itthiṃ olokentassa cetiyapabbatavāsino tissattherassa viya cāti. Vatthūni visuddhimagge (visuddhi. 1.15) vitthāritāni. <span class="bld">Sati vā upādisese</span>ti gahaṇasese upādānasese vijjamānamhi.</p>
- <p class="subhead">2-10. Puḷavakasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para239-247"></a><a name="para239-247_sn5"></a><span class="paranum">239-247</span>. <span class="bld">Puḷavakasaññā</span>ti puḷavaṃ puḷavanti bhāventassa uppannasaññā. <span class="bld">Vinīlakasaññā</span>dīsupi <a name="V3.0210"></a> eseva nayo. Vinicchayakathā <a name="P3.0176"></a> panettha saddhiṃ bhāvanānayena visuddhimagge (visuddhi. 1.102) vuttā. <span class="bld">Mettā</span>dayo tikacatukkajjhānavasena veditabbā, <span class="bld">upekkhā</span> catutthajjhānavaseneva.</p>
- <p class="title">8. Nirodhavaggo</p>
- <p class="subhead">1-10. Asubhasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para248-257"></a><a name="para248-257_sn5"></a><span class="paranum">248-257</span>. <span class="bld">Asubhasaññā</span>ti asubhe paṭhamajjhānasaññā. <span class="bld">Maraṇasaññā</span>ti ‘‘avassaṃ maritabbaṃ, maraṇapaṭibaddhaṃ me jīvita’’nti abhiṇhaṃ paccavekkhantassa uppannasaññā<a name="M3.0212"></a>. <span class="bld">Āhāre paṭikūlasaññā</span>ti odanakummāsādimhi ajjhoharaṇīye paṭikūlasaññā. <span class="bld">Sabbaloke anabhiratisaññā</span>ti sakalalokasmiṃ anabhiratiṃ uppādentassa uppannasaññā. <span class="bld">Pahānasaññāvirāgasaññā</span>ti dve pubbabhāgā. <span class="bld">Nirodhasaññā</span> missakā. Evametāni aṭṭhikasaññādīni vīsati kammaṭṭhānāni niddiṭṭhāni. Tesaṃ navasu appanā honti, ekādasa upacārajjhānikā. Sesā panettha vinicchayakathā visuddhimagge (visuddhi. 1.294) āgatāva. Gaṅgāpeyyālādayo maggasaṃyutte vuttanayeneva veditabbā.</p>
- <p class="centered">Bojjhaṅgasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <a name="sn5_3"></a>
- <p class="chapter">3. Satipaṭṭhānasaṃyuttaṃ</p>
- <p class="title">1. Ambapālivaggo</p>
- <p class="subhead">1. Ambapālisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para367"></a><a name="para367_sn5"></a><span class="paranum">367</span>. Satipaṭṭhānasaṃyuttassa <a name="V3.0211"></a><a name="P3.0177"></a><a name="M3.0213"></a> paṭhame <span class="bld">ambapālivane</span>ti ambapāliyā nāma rūpūpajīviniyā ropite ambavane. Taṃ kira tassā uyyānaṃ ahosi. Sā satthu dhammadesanaṃ sutvā pasannacittā tattha vihāraṃ kāretvā tathāgatassa niyyātesi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Ekāyanvāya</span>nti ekāyano ayaṃ. Tattha <span class="bld">ekāyano</span>ti ekamaggo. Maggassa hi –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Maggo pantho patho pajjo, añjasaṃ vaṭumāyanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Nāvā uttarasetū ca, kullo ca bhisi saṅkamo’’ti. (cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddeso 101) –</p>
- <p class="unindented">Bahūni nāmāni. Svāyaṃ idha ayananāmena vutto. Tasmā <span class="bld">ekāyanvāyaṃ, bhikkhave, maggo</span>ti ettha ekamaggo. Ayaṃ, bhikkhave, maggo, na dvedhāpathabhūtoti evamattho daṭṭhabbo. <span class="bld">Maggo</span>ti kenaṭṭhena maggo? Nibbānagamanaṭṭhena, nibbānatthikehi magganīyaṭṭhena ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sattānaṃ visuddhiyā</span>ti rāgādīhi malehi abhijjhāvisamalobhādīhi ca upakkilesehi saṃkiliṭṭhacittānaṃ sattānaṃ visuddhatthāya. <span class="bld">Sokaparidevānaṃ samatikkamāyā</span>ti sokassa ca paridevassa ca samatikkamāya, pahānāyāti attho. <span class="bld">Dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāyā</span>ti kāyikadukkhassa ca cetasikadomanassassa cāti imesaṃ dvinnaṃ atthaṅgamāya, nirodhāyāti attho. <span class="bld">Ñāyassa adhigamāyā</span>ti ñāyo vuccati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, tassa adhigamāya pattiyāti vuttaṃ <a name="V3.0212"></a> hoti. Ayañhi pubbabhāge lokiyo satipaṭṭhānamaggo bhāvito lokuttaramaggassa adhigamāya saṃvattati<a name="P3.0178"></a>. Tenāha ‘‘ñāyassa adhigamāyā’’ti. <span class="bld">Nibbānassa sacchikiriyāyā</span>ti taṇhāvānavirahitattā nibbānanti laddhanāmassa amatassa sacchikiriyāya, attapaccakkhāyāti vuttaṃ hoti. Ayañhi maggo bhāvito anupubbena nibbānasacchikiriyaṃ sādheti. Tenāha ‘‘nibbānassa sacchikiriyāyā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ <a name="M3.0214"></a> bhagavatā sattahi padehi ekāyanamaggassa vaṇṇo bhāsito, so kasmāti ce? Bhikkhūnaṃ ussāhajananatthaṃ. Vaṇṇabhāsanañhi sutvā te bhikkhū – ‘‘ayaṃ kira maggo hadayasantāpabhūtaṃ sokaṃ, vācāvippalāpabhūtaṃ paridevaṃ, kāyikaasātabhūtaṃ dukkhaṃ, cetasikaasātabhūtaṃ domanassanti cattāro upaddave harati. Visuddhiṃ, ñāyaṃ, nibbānanti tayo visese āvahatī’’ti ussāhajātā imaṃ desanaṃ uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabbaṃ, dhāretabbaṃ, imañca maggaṃ bhāvetabbaṃ maññissanti. Iti tesaṃ bhikkhūnaṃ ussāhajananatthaṃ vaṇṇaṃ abhāsi kambalavāṇijādayo kambalādīnaṃ vaṇṇaṃ viya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yadida</span>nti nipāto, ye imeti ayamassa attho. <span class="bld">Cattāro</span>ti gaṇanaparicchedo. Tena ‘‘na tato heṭṭhā, na uddha’’nti satipaṭṭhānaparicchedaṃ dīpeti. <span class="bld">Satipaṭṭhānā</span>ti tayo satipaṭṭhānā satigocaropi, tidhā paṭipannesu sāvakesu satthuno paṭighānunayavītivattatāpi, satipi. ‘‘Catunnaṃ, bhikkhave, satipaṭṭhānānaṃ samudayañca atthaṅgamañca desessāmi taṃ suṇātha. Ko ca, bhikkhave, kāyassa samudayo? Āharasamudayā kāyasamudayo’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.408) hi satigocaro satipaṭṭhānanti vutto. Tathā ‘‘kāyo upaṭṭhānaṃ, no sati, sati upaṭṭhānañceva sati cā’’tiādīsupi (paṭi. ma. 2.35). Tassa attho – patiṭṭhāti asminti paṭṭhānaṃ. Kā patiṭṭhāti? Sati. Satiyā paṭṭhānaṃ <span class="bld">satipaṭṭhānaṃ</span>. Padhānaṃ ṭhānanti vā paṭṭhānaṃ. Satiyā paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ hatthiṭṭhānaassaṭṭhānādīni viya.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tayo satipaṭṭhānā, yadariyo sevati, yadariyo sevamāno satthā gaṇamanusāsitumarahatī’’ti (ma. ni. 3.311) ettha tidhā paṭipannesu sāvakesu satthuno paṭighānunayavītivattatā satipaṭṭhānanti vuttā. Tassattho – paṭṭhapetabbato <a name="P3.0179"></a> paṭṭhānaṃ, pavattayitabbatoti attho. Kena paṭṭhapetabboti? Satiyā. Satiyā paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānanti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Cattāro <a name="V3.0213"></a> satipaṭṭhānā bhāvitā bahulīkatā satta bojjhaṅge paripūrentī’’tiādīsu (ma. ni. 3.147; saṃ. ni. 5.989) pana satiyeva satipaṭṭhānanti vuttā. Tassattho – patiṭṭhātīti paṭṭhānaṃ, upaṭṭhāti okkanditvā pakkhanditvā pavattatīti attho. Satiyeva <a name="M3.0215"></a> paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ. Atha vā saraṇaṭṭhena sati, upaṭṭhānaṭṭhena paṭṭhānaṃ, iti sati ca sā paṭṭhānañcātipi satipaṭṭhānaṃ. Idamidha adhippetaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Yadi evaṃ kasmā ‘‘satipaṭṭhānā’’ti bahuvacanaṃ katanti? Satīnaṃ bahuttā. Ārammaṇabhedena hi bahukā satiyo. Atha ‘‘maggo’’ti kasmā ekavacananti? Magganaṭṭhena ekattā. Catassopi hi etā satiyo magganaṭṭhena ekattaṃ gacchanti. Vutañhetaṃ ‘‘maggoti kenaṭṭhena maggo? Nibbānamagganaṭṭhena, nibbānatthikehi magganīyaṭṭhena cā’’ti. Catassopi cetā aparabhāge kāyādīsu ārammaṇesu kiccaṃ sādhayamānā nibbānaṃ gacchanti, ādito paṭṭhāya ca nibbānatthikehi maggiyantīti tasmā catassopi eko maggoti vuttā. Evañca sati vacanānusandhinā sānusandhikāva desanā hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Katame cattāro</span>ti kathetukamyatāpucchā. <span class="bld">Kāye</span>ti rūpakāye. <span class="bld">Kāyānupassī</span>ti kāyaṃ anupassanasīlo, kāyaṃ vā anupassamāno. Ayañhi bhikkhu imaṃ kāyaṃ aniccānupassanādīnaṃ sattannaṃ anupassanānaṃ vasena aniccato anupassati, no niccato, dukkhato anupassati, no sukhato, anattato anupassati, no attato, nibbindati, no nandati, virajjati, no rajjati, nirodheti, no samudeti, paṭinissajjati, no ādiyati. So taṃ aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahati, dukkhato anupassanto sukhasaññaṃ pajahati<a name="P3.0180"></a>, anattato anupassanto attasaññaṃ pajahati, nibbindanto nandiṃ pajahati, virajjanto rāgaṃ pajahati, nirodhento samudayaṃ pajahati, paṭinissajjanto ādānaṃ pajahatīti veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Viharatī</span>ti irīyati. <span class="bld">Ātāpī</span>ti tīsu bhavesu kilese ātapatīti ātāpo, vīriyassetaṃ nāmaṃ. Ātāpo assa atthīti ātāpī. <span class="bld">Sampajāno</span>ti sampajaññasaṅkhātena ñāṇena samannāgato. <span class="bld">Satimā</span>ti kāyapariggāhikāya satiyā samannāgato. Ayaṃ pana yasmā satiyā ārammaṇaṃ pariggahetvā paññāya anupassati. Na hi sativirahitassa anupassanā nāma <a name="V3.0214"></a> atthi, tenevāha ‘‘satiñca khvāhaṃ, bhikkhave, sabbatthikaṃ vadāmī’’ti (saṃ. ni. 5.234). Tasmā ettha ‘‘kāye kāyānupassī viharatī’’ti ettāvatā kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ vuttaṃ hoti. Atha vā yasmā anātāpino <a name="M3.0216"></a> antosaṅkhepo antarāyakaro hoti, asampajāno upāyapariggahe anupāyaparivajjane ca sammuyhati, muṭṭhassati upāyāpariccāge anupāyāpariggahe ca asamattho hoti, tenassa taṃ kammaṭṭhānaṃ na sampajjati. Tasmā yesaṃ dhammānaṃ ānubhāvena taṃ sampajjati, tesaṃ dassanatthaṃ ‘‘ātāpī sampajāno satimā’’ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Iti kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ sampayogaṅgañjassa dassetvā idāni pahānaṅgaṃ dassetuṃ <span class="bld">vineyya loke abhijjhādomanassa</span>nti vuttaṃ. Tattha <span class="bld">vineyyā</span>ti tadaṅgavinayena vā vikkhambhanavinayena vā vinayitvā. <span class="bld">Loke</span>ti tasmiṃyeva kāye. Kāyo hi idha lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti adhippeto. Yasmā panassa na kāyamatteyeva abhijjhādomanassaṃ pahīyati, vedanādīsupi pahīyati eva. Tasmā ‘‘pañcapi upādānakkhandhā loko’’ti vibhaṅge (vibha. 362) vuttaṃ. Lokasaṅkhātattā vā tesaṃ dhammānaṃ atthuddhāranayenetaṃ vuttaṃ. Yaṃ panāha ‘‘tattha katamo loko, sveva kāyo loko’’ti, ayamevettha attho. Tasmiṃ loke abhijjhādomanassaṃ vineyyāti evaṃ sambandho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vedanāsū</span>ti ettha tisso vedanā, tā ca lokiyā eva, cittampi lokiyaṃ, tathā dhammā. Yathā pana vedanā <a name="P3.0181"></a> anupassitabbā, tathā anupassanto esa <span class="bld">vedanānupassī</span>ti veditabbo. Esa nayo <span class="bld">cittadhammesu</span>. Kathañca vedanā anupassitabbāti? Sukhā tāva vedanā dukkhato, dukkhā sallato, adukkhamasukhā aniccato. Yathāha –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yo sukhaṃ dukkhato adda, dukkhamaddakkhi sallato;</p>
- <p class="gatha2">Adukkhamasukhaṃ santaṃ, addakkhi naṃ aniccato;</p>
- <p class="gathalast">Sa ve sammaddaso bhikkhu, upasanto carissatī’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Sabbā eva cetā dukkhātipi anupassitabbā. Vuttañhetaṃ ‘‘yaṃkiñci vedayitaṃ, sabbaṃ taṃ dukkhasminti vadāmī’’ti (saṃ. ni. 4.259). Sukhadukkhatopi ca anupassitabbā, yathāha <a name="V3.0215"></a><a name="M3.0217"></a> – ‘‘sukhā kho, āvuso visākha, vedanā ṭhitisukhā vipariṇāmadukkhā’’ti (ma. ni. 1.465) sabbaṃ vitthāretabbaṃ. Apica aniccādisattaanupassanāvasenapi anupassitabbā.</p>
- <p class="bodytext">Cittadhammesupi cittaṃ tāva ārammaṇādhipatisahajātabhūmikammavipākakiriyādinānattabhedānaṃ aniccādianupassanānaṃ sarāgādīnañca bhedānaṃ vasena anupassitabbaṃ. Dhammā salakkhaṇasāmaññalakkhaṇānaṃ suññatadhammassa aniccādisattaanupassanānaṃ ‘‘santaṃ vā ajjhattaṃ kāmacchanda’’ntiādīnañca pabhedānaṃ vasena anupassitabbā. Sesaṃ vuttanayameva. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana dīghamajjhimaṭṭhakathāsu (dī. ni. aṭṭha. 2.373 ādayo; ma. ni. aṭṭha. 1.105 ādayo) satipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbo.</p>
- <p class="subhead">2. Satisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para368"></a><a name="para368_sn5"></a><span class="paranum">368</span>. Dutiye <span class="bld">sato</span>ti kāyādianupassanāsatiyā samannāgato. <span class="bld">Sampajāno</span>ti catusampajaññapaññāya samannāgato. <span class="bld">Abhikkante paṭikkante</span>ti ettha abhikkantaṃ vuccati gamanaṃ, paṭikkantaṃ nivattanaṃ, tadubhayampi catūsu iriyāpathesu labbhati. Gamane tāva purato kāyaṃ abhiharanto abhikkamati <a name="P3.0182"></a> nāma, paṭinivattanto paṭikkamati nāma. Ṭhānepi ṭhitakova kāyaṃ purato onamanto abhikkamati nāma, pacchato apanāmento paṭikkamati nāma. Nisajjāyapi nisinnakova āsanassa purimaaṅgābhimukho saṃsaranto abhikkamati nāma, pacchimaaṅgappadesaṃ paccāsaṃsaranto paṭikkamati nāma. Nipajjanepi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sampajānakārī hotī</span>ti sampajaññena sabbakiccakārī, sampajaññasseva vā kārī. So hi abhikkantādīsu sampajaññaṃ karoteva, na katthaci sampajaññavirahito hoti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha sātthakasampajaññaṃ, sappāyasampajaññaṃ, gocarasampajaññaṃ, asammohasampajaññanti catubbidhaṃ sampajaññaṃ. Tattha abhikkamanacitte uppanne cittavaseneva agantvā ‘‘kiṃ nu me ettha gatena attho atthi, natthī’’ti atthānatthaṃ pariggaṇhitvā atthapariggaṇhanaṃ <span class="bld">sātthakasampajaññaṃ</span>. Tattha ca atthoti cetiyadassanabodhidassanasaṅghadassanatheradassanaasubhadassanādivasena dhammato vaḍḍhi<a name="M3.0218"></a>. Cetiyaṃ <a name="V3.0216"></a> disvāpi hi buddhārammaṇaṃ, saṅghadassanena saṅghārammaṇaṃ pītiṃ uppādetvā tadeva khayato sammasanto arahattaṃ pāpuṇāti. Mahāvihārasmiñhi dakkhiṇadvāre ṭhatvā mahācetiyaṃ olokentā tiṃsasahassabhikkhū arahattaṃ pāpuṇiṃsu, tathā pacchimadvāre uttaradvāre pācīnadvāre ca, tathā pañhamaṇḍapaṭṭhāne abhayavāpipāḷiyaṃ, thūpārāmadvāre nagarassa dakkhiṇadvāre anurādhavāpipāḷiyaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Mahāariyavaṃsabhāṇakatthero panāha ‘‘kiṃ tumhe vadatha, mahācetiyassa samantā kucchivedikāya heṭṭhimabhāgato paṭṭhāya paññāyanaṭṭhāne yattha yattha dve pādā sakkā honti samaṃ patiṭṭhāpetuṃ, tattha tattha ekapaduddhāre tiṃsatiṃsa bhikkhusahassāni arahattaṃ pāpuṇiṃsūti sakkā vatu’’nti<a name="P3.0183"></a>. Aparo pana mahāthero āha – ‘‘mahācetiyatale ākiṇṇavālikāya bahutarā bhikkhū arahattaṃ pattā’’ti. There disvā tesaṃ ovāde patiṭṭhāya asubhaṃ disvā tattha paṭhamaṃ jhānaṃ uppādetvā tadeva khayato sammasanto arahattaṃ pāpuṇāti. Tasmā etesaṃ dassanaṃ sātthaṃ. Keci pana – ‘‘āmisatopi vaḍḍhi atthoyeva, taṃ nissāya brahmacariyānuggahāya paṭipannattā’’ti vadanti.</p>
- <p class="bodytext">Tasmiṃ pana gamane sappāyāsappāyaṃ pariggaṇhitvā sappāyapariggaṇhanaṃ <span class="bld">sappāyasampajaññaṃ</span>. Seyyathidaṃ? Cetiyadassanaṃ tāva sātthaṃ. Sace pana cetiyassa mahāpūjāya dasadvādasayojanantare parisā sannipatanti, attano vibhavānurūpā itthiyopi purisāpi alaṅkatapaṭiyattā cittakammarūpakāni viya sañcaranti. Tatra cassa iṭṭhe ārammaṇe lobho, aniṭṭhe paṭigho, asamapekkhane moho uppajjati, kāyasaṃsagge kāyasaṃsaggāpattiṃ āpajjati, jīvitabrahmacariyānaṃ vā antarāyo ca hoti. Evaṃ taṃ ṭhānaṃ asappāyaṃ hoti, vuttappakāraantarāyābhāve sappāyaṃ. Saṅghadassanampi sātthaṃ. Sace pana antogāme mahāmaṇḍapaṃ kāretvā sabbarattiṃ dhammassavanaṃ kārentesu manussesu vuttappakāreneva janasannipāto ceva antarāyo ca hoti, evaṃ taṃ ṭhānaṃ asappāyaṃ, antarāyābhāve sappāyaṃ. Mahāparivārānaṃ therānaṃ dassanepi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext">Asubhadassanampi <a name="M3.0219"></a> sātthaṃ. Tadatthadīpanatthañca idaṃ vatthu – eko kira daharabhikkhu sāmaṇeraṃ gahetvā dantakaṭṭhatthāya gato. Sāmaṇero maggā okkamitvā purato gacchanto asubhaṃ disvā paṭhamajjhānaṃ nibbattetvā tadeva pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasanto tīṇi phalāni sacchikatvā uparimaggatthāya kammaṭṭhānaṃ pariggahetvā aṭṭhāsi. Daharo taṃ apassanto ‘‘sāmaṇerā’’ti pakkosi<a name="V3.0217"></a>. So – ‘‘mayā pabbajitadivasato paṭṭhāya bhikkhunā saddhiṃ dve kathā nāma na kathitapubbā, aññasmimpi divase uparivisesaṃ nibbattessāmī’’ti cintetvā ‘‘kiṃ, bhante,’’ti paṭivacanaṃ adāsi. ‘‘Ehī’’ti vutte ekavacaneneva āgantvā – ‘‘bhante, iminā tāva maggena gantvā mayā ṭhitokāse muhuttaṃ puratthābhimukhā hutvā olokethā’’ti āha. So tathā katvā tena pattavisesameva pāpuṇi. Evaṃ ekaṃ asubhaṃ <a name="P3.0184"></a> dvinnaṃ janānaṃ atthāya jātaṃ. Evaṃ sātthampi panetaṃ purisassa mātugāmāsubhaṃ asappāyaṃ, mātugāmassa ca purisāsubhaṃ, sabhāgameva sappāyanti evaṃ sappāyapariggaṇhanaṃ sappāyasampajaññaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ pariggahitasātthasappāyassa pana aṭṭhatiṃsakammaṭṭhānesu attano cittarucikaṃ kammaṭṭhānasaṅkhātaṃ gocaraṃ uggahetvā bhikkhācāragocare taṃ gahetvāva gamanaṃ <span class="bld">gocarasampajaññaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Tassāvibhāvatthaṃ idaṃ catukkaṃ veditabbaṃ – idhekacco bhikkhu harati na paccāharati, ekacco paccāharati na harati, ekacco pana neva harati na paccāharati, ekacco harati ca paccāharati ca.</p>
- <p class="bodytext">Tattha yo bhikkhu divasaṃ caṅkamena nisajjāya ca āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhetvā tathā rattiyā paṭhamaṃ yāmaṃ majjhimayāme seyyaṃ kappetvā, pacchimayāmepi nisajjācaṅkamehi vītināmetvā, pageva cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇavattaṃ katvā bodhirukkhe udakaṃ āsiñcitvā pānīyaṃ paribhojanīyaṃ paccupaṭṭhapetvā ācariyupajjhāyavattādīni samādāya vattati. So sarīraparikammaṃ katvā senāsanaṃ pavisitvā dve tayo pallaṅke usumaṃ gāhāpento kammaṭṭhānamanuyuñjitvā bhikkhācāravelāya uṭṭhahitvā kammaṭṭhānasīseneva pattacīvaramādāya senāsanato nikkhamitvā kammaṭṭhānaṃ manasikarontova cetiyaṅgaṇaṃ gantvā sace buddhānussatikammaṭṭhānaṃ hoti, taṃ avissajjetvāva cetiyaṅgaṇaṃ pavisati. Aññaṃ ce kammaṭṭhānaṃ hoti, sopānapādamūle ṭhatvā hatthena gahitabhaṇḍaṃ viya taṃ ṭhapetvā buddhārammaṇaṃ <a name="M3.0220"></a> pītiṃ gahetvā cetiyaṅgaṇaṃ āruyha mahantaṃ cetiyaṃ ce, tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditabbaṃ, khuddakaṃ ce, tatheva padakkhiṇaṃ katvā aṭṭhasu ṭhānesu vanditabbaṃ. Cetiyaṃ vanditvā bodhiyaṅgaṇaṃ pattenāpi buddhassa bhagavato sammukhā viya nipaccakāraṃ dassetvā <a name="P3.0185"></a> bodhi vanditabbā. So evaṃ cetiyañca bodhiñca vanditvā paṭisāmitaṭṭhānaṃ gantvā paṭisāmitabhaṇḍakaṃ hatthena gaṇhanto viya nikkhittakammaṭṭhānaṃ <a name="V3.0218"></a> gahetvā gāmasamīpe kammaṭṭhānasīseneva cīvaraṃ pārupitvā gāmaṃ piṇḍāya pavisati.</p>
- <p class="bodytext">Atha naṃ manussā disvā ‘‘ayyo no āgato’’ti paccuggantvā pattaṃ gahetvā āsanasālāya vā gehe vā nisīdāpetvā yāguṃ datvā yāva bhattaṃ na niṭṭhāti, tāva pāde dhovitvā makkhetvā purato nisīditvā pañhaṃ vā pucchanti, dhammaṃ vā sotukāmā honti. Sacepi na kathāpenti, janasaṅgahaṇatthaṃ dhammakathā nāma kātabbāyevāti aṭṭhakathācariyā vadanti. Dhammakathā hi kammaṭṭhānavinimuttā nāma natthi, tasmā kammaṭṭhānasīseneva dhammaṃ kathetvā kammaṭṭhānasīseneva āhāraṃ paribhuñjitvā anumodanaṃ katvā nivattiyamānehipi manussehi anugatova gāmato nikkhamitvā tattha te nivattetvā maggaṃ paṭipajjati.</p>
- <p class="bodytext">Atha naṃ puretaraṃ nikkhamitvā bahigāme katabhattakiccā sāmaṇeradaharabhikkhū disvā paccuggantvā pattacīvaramassa gaṇhanti. Porāṇakabhikkhū kira na ‘‘amhākaṃ upajjhāyo ācariyo’’ti mukhaṃ oloketvā vattaṃ karonti, sampattaparicchedeneva karonti. Te taṃ pucchanti – ‘‘bhante, ete manussā tumhākaṃ kiṃ honti, mātipakkhato sambandhā pitipakkhato’’ti? Kiṃ disvā pucchathāti? Tumhesu etesaṃ pemaṃ bahumānanti. ‘‘Āvuso, yaṃ mātāpitūhipi dukkarataraṃ, taṃ ete amhākaṃ karonti, pattacīvarampi no etesaṃ santakameva, etesaṃ ānubhāvena neva bhaye bhayaṃ, na chātake chātakaṃ jānāma, edisā nāma amhākaṃ upakārino natthī’’ti tesaṃ guṇe kathayanto gacchati. Ayaṃ vuccati <span class="bld">harati na paccāharatī</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Yassa pana pageva vuttappakāraṃ vattapaṭipattiṃ karontassa kammajatejo pajjalati, anupādiṇṇakaṃ muñcitvā upādiṇṇakaṃ gaṇhāti, sarīrato sedā muccanti, kammaṭṭhānavīthiṃ nārohati, so pageva pattacīvaramādāya vegasāva cetiyaṃ <a name="M3.0221"></a> vanditvā gorūpānaṃ nikkhamanavelāyameva gāmaṃ yāgubhikkhāya pavisitvā yāguṃ labhitvā āsanasālaṃ gantvā pivati. Athassa dvittikkhattuṃ ajjhoharaṇamatteneva <a name="P3.0186"></a> kammajatejo upādiṇṇakaṃ muñcitvā anupādiṇṇakaṃ gaṇhāti, ghaṭasatena nhāto viya tejodhātupariḷāhanibbānaṃ patvā kammaṭṭhānasīsena yāguṃ paribhuñjitvā pattañca mukhañca dhovitvā antarābhatte kammaṭṭhānaṃ manasikatvā avasesaṭṭhāne piṇḍāya caritvā kammaṭṭhānasīsena āhāraṃ paribhuñjitvā tato paṭṭhāya poṅkhānupoṅkhaṃ upaṭṭhahamānaṃ kammaṭṭhānaṃ <a name="V3.0219"></a> gahetvāva āgacchati. Ayaṃ vuccati <span class="bld">paccāharati na haratī</span>ti. Edisā ca bhikkhū yāguṃ pivitvā vipassanaṃ ārabhitvā buddhasāsane arahattaṃ pattā nāma gaṇanapathaṃ vītivattā. Sīhaḷadīpeyeva tesu tesu gāmesu āsanasālāyaṃ na taṃ āsanamatthi, yattha yāguṃ pivitvā arahattaṃ pattā bhikkhū natthīti.</p>
- <p class="bodytext">Yo pana pamādavihārī hoti nikkhittadhuro, sabbavattāni bhinditvā pañcavidhacetovinibandhabaddhacitto viharanto ‘‘kammaṭṭhānaṃ nāma atthī’’tipi saññaṃ akatvā gāmaṃ piṇḍāya pavisitvā ananulomikena gihisaṃsaggena saṃsaṭṭho caritvā ca bhuñjitvā ca tuccho nikkhamati. Ayaṃ vuccati <span class="bld">neva harati na paccāharatī</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Yo panāyaṃ <span class="bld">harati ca paccāharati cā</span>ti vutto, so gatapaccāgatikavattavasena veditabbo. Attakāmā hi kulaputtā sāsane pabbajitvā dasapi vīsampi tiṃsampi cattālīsampi paññāsampi satampi ekato vasantā katikavattaṃ katvā viharanti ‘‘āvuso, tumhe na iṇaṭṭā, na bhayaṭṭā, na jīvikāpakatā pabbajitā, dukkhā muccitukāmā panettha pabbajitā, tasmā gamane uppannakilesaṃ gamaneyeva niggaṇhatha, ṭhāne, nisajjāya, sayane uppannakilesaṃ sayaneyeva niggaṇhathā’’ti. Te evaṃ katikavattaṃ katvā bhikkhācāraṃ gacchantā aḍḍhausabhausabhaaḍḍhagāvutagāvutantaresu pāsāṇā honti, tāya saññāya kammaṭṭhānaṃ manasikarontāva gacchanti. Sace kassaci gamane kileso uppajjati, tattheva naṃ niggaṇhāti. Tathā asakkonto tiṭṭhati. Athassa pacchato āgacchantopi tiṭṭhati, so ‘‘ayaṃ bhikkhu tuyhaṃ uppannavitakkaṃ jānāti, ananucchavikaṃ te eta’’nti attānaṃ paṭicodetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā tattheva ariyabhūmiṃ <a name="P3.0187"></a> okkamati, tathā <a name="M3.0222"></a> asakkonto nisīdatīti so eva nayo. Ariyabhūmiṃ okkamituṃ asakkontopi, taṃ kilesaṃ vikkhambhetvā kammaṭṭhānaṃ manasikarontova gacchati, na kammaṭṭhānavippayuttena cittena pādaṃ uddharati. Uddharati ce, paṭinivattitvā purimapadesaṃyeva eti ālindakavāsī <span class="bld">mahāphussadevatthero</span> viya.</p>
- <p class="bodytext">So kira ekūnavīsati vassāni gatapaccāgatikavattaṃ pūrento eva vihāsi. Manussāpi sudaṃ antarāmagge kasantā ca vapantā ca maddantā ca kammāni ca karontā theraṃ tathā gacchantaṃ disvā – ‘‘ayaṃ thero punappunaṃ nivattitvā gacchati, kiṃ nu kho maggamūḷho, udāhu kiñci pamuṭṭho’’ti <a name="V3.0220"></a> samullapanti. So taṃ anādiyitvā kammaṭṭhānayuttacitteneva samaṇadhammaṃ karonto vīsativassabbhantare arahattaṃ pāpuṇi. Arahattappattadivase cassa caṅkamanakoṭiyaṃ adhivatthā devatā aṅgulīhi dīpaṃ ujjāletvā aṭṭhāsi. Cattāropi mahārājāno sakko ca devānamindo brahmā ca sahampati upaṭṭhānaṃ āgamaṃsu. Tañca obhāsaṃ disvā vanavāsīmahātissatthero taṃ dutiyadivase pucchi – ‘‘rattibhāge āyasmato santike obhāso ahosi, kiṃ so obhāso’’ti? Thero vikkhepaṃ karonto ‘‘obhāso nāma dīpobhāsopi hoti, maṇiobhāsopī’’ti evamādimāha. Tato ‘‘paṭicchādetha tumhe’’ti nibaddho āmāti paṭijānitvā ārocesi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāḷavallimaṇḍapavāsīmahānāgatthero</span> viya ca. Sopi kira gatapaccāgatikavattaṃ pūrento paṭhamaṃ tāva ‘‘bhagavato mahāpadhānaṃ pūjessāmī’’ti satta vassāni ṭhānacaṅkamameva adhiṭṭhāsi. Puna soḷasa vassāni gatapaccāgatikavattaṃ pūretvā arahattaṃ pāpuṇi. So kammaṭṭhānayutteneva cittena pādaṃ uddharanto vippayuttena uddhaṭe paṭinivattanto gāmasamīpaṃ gantvā ‘‘gāvī nu pabbajito nū’’ti āsaṅkanīyapadese ṭhatvā cīvaraṃ pārupitvā kacchakarakato udakena pattaṃ dhovitvā <a name="P3.0188"></a> udakagaṇḍūsaṃ karoti. Kiṃ kāraṇā? ‘‘Mā me bhikkhaṃ dātuṃ vā vandituṃ vā āgate manusse ‘dīghāyukā hothā’ti vacanamattenāpi kammaṭṭhānavikkhepo ahosī’’ti ‘‘ajja, bhante, katimī’’ti divasaṃ vā bhikkhugaṇanaṃ vā pañhaṃ vā pucchito <a name="M3.0223"></a> pana udakaṃ gilitvā āroceti. Sace divasādipucchakā na honti, nikkhamanavelāyaṃ gāmadvāre niṭṭhubhitvā yāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kalambatitthavihāre vassūpagatā paññāsa bhikkhū</span> viya ca. Te kira āsāḷhipuṇṇamiyaṃ katikavattaṃ akaṃsu – ‘‘arahattaṃ apatvā aññamaññaṃ nālapissāmā’’ti. Gāmañca piṇḍāya pavisantā udakagaṇḍūsaṃ katvā pavisiṃsu. Divasādīsu pucchitesu vuttanayeneva paṭipajjiṃsu. Tattha manussā niṭṭhubhanaṃ disvā jāniṃsu – ‘‘ajjeko āgato, ajja dve’’ti. Evañca cintesuṃ – ‘‘kiṃ nu kho ete amheheva saddhiṃ na sallapanti, udāhu aññamaññampi. Yadi aññamaññaṃ na sallapanti, addhā vivādajātā bhavissanti. Etha ne aññamaññaṃ khamāpessāmā’’ti sabbe vihāraṃ gantvā paññāsāya bhikkhūsu dvepi bhikkhū ekokāse nāddasaṃsu. Tato yo tesu cakkhumā puriso, so āha – ‘‘na bho kalahakārakānaṃ okāso īdiso hoti, susammaṭṭhaṃ cetiyaṅgaṇaṃ bodhiyaṅgaṇaṃ, sunikkhittā sammajjaniyo, supaṭṭhitaṃ pānīyaṃ paribhojanīya’’nti<a name="V3.0221"></a>. Te tatova nivattā. Tepi bhikkhū antotemāseyeva arahattaṃ patvā mahāpavāraṇāyaṃ visuddhipavāraṇaṃ pavāresuṃ.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ kāḷavallimaṇḍapavāsī mahānāgatthero viya, kalambatitthavihāre vassūpagatā bhikkhū viya ca kammaṭṭhānayutteneva cittena pādaṃ uddharanto gāmasamīpaṃ gantvā udakagaṇḍūsaṃ katvā vīthiyo sallakkhetvā yattha surāsoṇḍadhuttādayo kalahakārakā caṇḍahatthiassādayo vā natthi, taṃ vīthiṃ paṭipajjati. Tattha ca piṇḍāya caramāno na turitaturito viya javena gacchati. Na hi javena piṇḍapātikadhutaṅgaṃ nāma kiñci atthi. Visamabhūmibhāgapattaṃ pana udakasakaṭaṃ viya niccalo hutvā gacchati. Anugharaṃ paviṭṭho ca dātukāmaṃ vā adātukāmaṃ vā sallakkhetuṃ tadanurūpaṃ kālaṃ āgamento bhikkhaṃ gahetvā <a name="P3.0189"></a> antogāme vā bahigāme vā vihārameva vā āgantvā yathāphāsuke patirūpe okāse nisīditvā kammaṭṭhānaṃ manasikaronto āhāre paṭikūlasaññaṃ upaṭṭhapetvā akkhabbhañjanavaṇalepanaputtamaṃsūpamāvasena paccavekkhanto aṭṭhaṅgasamannāgataṃ āhāraṃ āhāreti, neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya…pe… bhuttāvī ca udakakiccaṃ katvā muhuttaṃ bhattakilamathaṃ paṭipassambhetvā yathā purebhattaṃ<a name="M3.0224"></a>, evaṃ pacchābhattaṃ purimayāmaṃ pacchimayāmañca kammaṭṭhānameva manasikaroti. Ayaṃ vuccati <span class="bld">harati ca paccāharati cā</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Imaṃ pana haraṇapaccāharaṇasaṅkhātaṃ gatapaccāgatikavattaṃ pūrento yadi upanissayasampanno hoti, paṭhamavaye eva arahattaṃ pāpuṇāti. No ce paṭhamavaye pāpuṇāti, atha majjhimavaye pāpuṇāti. No ce majjhimavaye pāpuṇāti, atha pacchimavaye pāpuṇāti, no ce pacchimavaye pāpuṇāti, atha maraṇasamaye. No ce maraṇasamaye pāpuṇāti, atha devaputto hutvā. No ce devaputto hutvā pāpuṇāti, anuppanne buddhe nibbatto paccekabodhiṃ sacchikaroti. No ce paccekabodhiṃ sacchikaroti, atha buddhānaṃ sammukhībhāve khippābhiñño vā hoti, seyyathāpi thero bāhiyo dārucīriyo mahāpañño vā, seyyathāpi thero sāriputto, mahiddhiko vā, seyyathāpi thero mahāmoggallāno, dhutavādo vā, seyyathāpi thero mahākassapo, dibbacakkhuko vā, seyyathāpi thero anuruddho, vinayadharo vā, seyyathāpi thero upāli, dhammakathiko vā, seyyathāpi thero puṇṇo mantāṇiputto, āraññiko vā, seyyathāpi thero revato, bahussuto vā, seyyathāpi thero <a name="V3.0222"></a> ānando, sikkhākāmo vā, seyyathāpi thero rāhulo buddhaputtoti. Iti imasmiṃ catukke yvāyaṃ harati paccāharati ca, tassa gocarasampajaññaṃ sikhāpattaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext">Abhikkamādīsu pana asammuyhanaṃ <span class="bld">asammohasampajaññaṃ</span>. Taṃ evaṃ veditabbaṃ – idha bhikkhu abhikkamanto vā paṭikkamanto vā yathā andhaputhujjanā abhikkamādīsu – ‘‘attā abhikkamati, attanā abhikkamo nibbattito’’ti vā ‘‘ahaṃ abhikkamāmi, mayā abhikkamo nibbattito’’ti vā sammuyhanti, tathā asammuyhanto abhikkamāmīti citte uppajjamāne teneva cittena saddhiṃ cittasamuṭṭhānā vāyodhātu <a name="P3.0190"></a> viññattiṃ janayamānā uppajjati, iti cittakiriyavāyodhātuvipphāravasena ayaṃ kāyasammato aṭṭhisaṅghāṭo abhikkamati. Tassevaṃ abhikkamato ekekapāduddharaṇe pathavīdhātu āpodhātūti dve dhātuyo omattā honti mandā, itarā dve adhimattā honti balavatiyo, tathā atiharaṇavītiharaṇesu, vossajjane tejodhātu vāyodhātūti dve dhātuyo omattā honti <a name="M3.0225"></a> mandā, itarā dve adhimattā honti balavatiyo, tathā sannikkhepanasannirumbhanesu.</p>
- <p class="bodytext">Tattha uddharaṇe pavattā rūpārūpadhammā atiharaṇaṃ na pāpuṇanti, tathā atiharaṇe pavattā vītiharaṇaṃ, vītiharaṇe pavattā vossajjanaṃ, vossajjane pavattā sannikkhepanaṃ, sannikkhepane pavattā sannirumbhanaṃ na pāpuṇanti, tattha tattheva pabbapabbaṃ sandhisandhi odhiodhi hutvā tattakapāle pakkhittatilāni viya taṭataṭāyantā bhijjanti. Tattha ko eko abhikkamati, kassa vā ekassa abhikkamanaṃ? Paramatthato hi dhātūnaṃyeva gamanaṃ, dhātūnaṃ ṭhānaṃ, dhātūnaṃ nisajjā, dhātūnaṃ sayanaṃ. Tasmiṃ tasmiñhi koṭṭhāse saddhiṃ rūpena –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Aññaṃ uppajjate cittaṃ, aññaṃ cittaṃ nirujjhati;</p>
- <p class="gathalast">Avīcimanusambandho, nadīsotova vattatī’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Evaṃ abhikkamādīsu asammuyhanaṃ asammohasampajaññaṃ nāmāti.</p>
- <p class="bodytext">Niṭṭhito ‘‘abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotī’’tipadassa attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ālokite</span> <a name="V3.0223"></a> <span class="bld">vilokite</span>ti ettha pana ālokitaṃ nāma purato pekkhanaṃ, vilokitaṃ nāma anudisāpekkhanaṃ. Aññānipi heṭṭhā upari pacchato anupekkhanavasena olokitaullokitāpalokitāni nāma honti. Tāni idha na gahitāni, sāruppavasena pana imāneva dve gahitāni. Iminā vā mukhena sabbānipi tāni gahitānevāti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha ‘‘ālokessāmī’’ti citte uppanne cittavaseneva anoloketvā atthapariggaṇhanaṃ sātthakasampajaññaṃ. Taṃ āyasmantaṃ nandaṃ kāyasakkhiṃ katvā veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā –</p>
- <p class="indent">‘‘Sace, bhikkhave, nandassa puratthimā disā āloketabbā hoti, sabbaṃ cetasā samannāharitvā nando puratthimaṃ disaṃ āloketi ‘evaṃ <a name="P3.0191"></a> me puratthimaṃ disaṃ ālokayato nābhijjhādomanassā <a name="M3.0226"></a> pāpakā akusalā dhammā anvāsavissantī’ti. Itiha tattha sampajāno hoti. Sace, bhikkhave, nandassa pacchimā disā, uttarā disā, dakkhiṇā disā, uddhaṃ, adho, anudisā āloketabbā hoti, sabbaṃ cetasā samannāharitvā nando anudisaṃ āloketi ‘evaṃ me anudisaṃ ālokayato’…pe… sampajāno hotī’’ti (a. ni. 8.9).</p>
- <p class="bodytext">Apica idhāpi pubbe vuttacetiyadassanādivaseneva sātthakatā ca sappāyatā ca veditabbā. Kammaṭṭhānassa pana avijahanameva gocarasampajaññaṃ, tasmā khandhadhātuāyatanakammaṭṭhānikehi attano kamaṭṭhānavaseneva kasiṇādikammaṭṭhānikehi vā pana kammaṭṭhānasīseneva ālokanavilokanaṃ kātabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Abbhantare attā nāma āloketā vā viloketā vā natthi, ‘ālokessāmī’ti pana citte uppajjamāne teneva cittena saddhiṃ cittasamuṭṭhānā vāyodhātu viññattiṃ janayamānā uppajjati. Iti cittakiriyavāyodhātuvipphāravasena heṭṭhimaṃ akkhidalaṃ adho sīdati, uparimaṃ uddhaṃ laṅgheti, koci yantakena vivaranto nāma natthi, tato cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ sādhentaṃ uppajjatī’’ti evaṃ pajānanaṃ panettha asammohasampajaññaṃ nāma.</p>
- <p class="bodytext">Apica <a name="V3.0224"></a> mūlapariññāāgantukatāvakālikabhāvavasenapettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ. Mūlapariññāvasena tāva –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Bhavaṅgāvajjanañceva, dassanaṃ sampaṭicchanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Santīraṇaṃ voṭṭhabbanaṃ, javanaṃ bhavati sattamaṃ’’.</p>
- <p class="bodytext">Tattha bhavaṅgaṃ upapattibhavassa aṅgakiccaṃ sādhayamānaṃ pavattati, taṃ āvaṭṭetvā kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā, tannirodhā cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ sādhayamānaṃ, tannirodhā vipākamanodhātu sampaṭicchanakiccaṃ sādhayamānā, tannirodhā vipākamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ sādhayamānā, tannirodhā kiriyamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbanakiccaṃ sādhayamānā, tannirodhā sattakkhattuṃ javanaṃ javati. Tattha paṭhamajavanepi ‘‘ayaṃ <a name="M3.0227"></a> itthī, ayaṃ puriso’’ti rajjanadussanamuyhanavasena <a name="P3.0192"></a> ālokitavilokitaṃ na hoti, dutiyajavanepi…pe… sattamajavanepi. Etesu pana yuddhamaṇḍale yodhesu viya heṭṭhupariyavasena bhijjitvā patitesu ‘‘ayaṃ itthī, ayaṃ puriso’’ti rajjanādivasena ālokitavilokitaṃ hoti. Evaṃ tāvettha <span class="bld">mūlapariññāvasena</span> asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Cakkhudvāre pana rūpe āpāthamāgate bhavaṅgacalanato uddhaṃ sakakiccanipphādanavasena āvajjanādīsu uppajjitvā niruddhesu avasāne javanaṃ uppajjati, taṃ pubbe uppannānaṃ āvajjanādīnaṃ gehabhūte cakkhudvāre āgantukapuriso viya hoti. Tassa yathā paragehe kiñci yācituṃ paviṭṭhassa āgantukapurisassa gehasāmikesu tuṇhīmāsinesu āṇākaraṇaṃ na yuttaṃ, evaṃ āvajjanādīnaṃ gehabhūte cakkhudvāre āvajjanādīsupi arajjantesu adussantesu amuyhantesu ca rajjanadussanamuyhanaṃ ayuttanti evaṃ <span class="bld">āgantukabhāvavasena</span> asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Yāni panetāni cakkhudvāre voṭṭhabbanapariyosānāni cittāni uppajjanti, tāni saddhiṃ sampayuttadhammehi tattha tattheva bhijjanti, aññamaññaṃ na passanti, ittarāni tāvakālikāni honti. Tattha yathā ekasmiṃ ghare sabbesu mānusakesu matesu avasesassa ekassa taṅkhaṇaṃyeva maraṇadhammassa na yuttā naccagītādīsu abhirati nāma, evameva ekadvāre sasampayuttesu āvajjanādīsu tattha tattheva matesu avasesassa taṅkhaṇaṃyeva maraṇadhammassa javanassāpi rajjanadussanamuyhanavasena <a name="V3.0225"></a> abhirati nāma na yuttāti evaṃ <span class="bld">tāvakālikabhāvavasena</span> asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Apica khandhāyatanadhātupaccayapaccavekkhaṇavasenapetaṃ veditabbaṃ. Ettha hi cakkhu ceva rūpā ca rūpakkhandho, dassanaṃ viññāṇakkhandho, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, phassādikā saṅkhārā saṅkhārakkhandho, evametesaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati. Tattha ko eko āloketi, ko viloketi? Tathā cakkhu cakkhāyatanaṃ, rūpaṃ rūpāyatanaṃ, dassanaṃ manāyatanaṃ, vedanādayo sampayuttadhammā dhammāyatanaṃ, evametesaṃ catunnaṃ āyatanānaṃ <a name="P3.0193"></a> samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati. Tattha ko eko āloketi, ko <a name="M3.0228"></a> viloketi? Tathā cakkhu cakkhudhātu, rūpaṃ rūpadhātu, dassanaṃ cakkhuviññāṇadhātu, taṃsampayuttā vedanādayo dhammā dhammadhātu, evametesaṃ catunnaṃ dhātūnaṃ samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati. Tattha ko eko āloketi, ko viloketi? Tathā cakkhu nissayapaccayo, rūpaṃ ārammaṇapaccayo, āvajjanaṃ anantarasamanantarūpanissayanatthivigatapaccayo, āloko upanissayapaccayo, vedanādayo sahajātapaccayo. Evametesaṃ paccayānaṃ samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati. Tattha ko eko āloketi, ko viloketīti evamettha khandhāyatanadhātupaccayapaccavekkhaṇavasenapi asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samiñjite pasārite</span>ti pabbānaṃ samiñjanapasāraṇe. Tattha cittavaseneva samiñjanapasāraṇaṃ akatvā hatthapādānaṃ samiñjanapasāraṇapaccayā atthānatthaṃ pariggaṇhitvā atthapariggaṇhanaṃ sātthakasampajaññaṃ. Tattha hatthapāde aticiraṃ samiñjitvā vā pasāretvā vā ṭhitassa khaṇe khaṇe vedanā uppajjanti, cittaṃ ekaggaṃ na labhati, kammaṭṭhānaṃ paripatati, visesaṃ nādhigacchati. Kāle samiñjantassa kāle pasārentassa pana tā vedanā nuppajjanti, cittaṃ ekaggaṃ hoti, kammaṭṭhānaṃ phātiṃ gacchati, visesamadhigacchatīti evaṃ atthānatthapariggaṇhanaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Atthe pana satipi sappāyāsappāyaṃ pariggaṇhitvā sappāyapariggaṇhanaṃ sappāyasampajaññaṃ. Tatrāyaṃ nayo – mahācetiyaṅgaṇe kira daharabhikkhū sajjhāyaṃ gaṇhanti. Tesaṃ piṭṭhipasse daharabhikkhuniyo dhammaṃ suṇanti. Tattheko daharo hatthaṃ pasārento kāyasaṃsaggaṃ patvā teneva kāraṇena <a name="V3.0226"></a> gihī jāto. Aparo bhikkhu pādaṃ pasārento aggimhi pasāresi, aṭṭhiṃ āhacca pādo jhāyi. Aparo vammike pasāresi, so āsīvisena daṭṭho. Aparo cīvarakuṭidaṇḍake pasāresi, taṃ maṇisappo ḍaṃsi. Tasmā evarūpe asappāye apasāretvā sappāye pasāretabbaṃ. Idamettha sappāyasampajaññaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Gocarasampajaññaṃ <a name="P3.0194"></a> pana mahātheravatthunā dīpetabbaṃ – mahāthero kira divāṭṭhāne nisinno antevāsikehi saddhiṃ kathayamāno sahasā hatthaṃ <a name="M3.0229"></a> samiñjitvā puna yathāṭhāne ṭhapetvā saṇikaṃ samiñjesi. Taṃ antevāsikā pucchiṃsu – ‘‘kasmā, bhante, sahasā hatthaṃ samiñjitvā puna yathāṭhāne ṭhapetvā saṇikaṃ samiñjitthā’’ti. Yato paṭṭhāyāhaṃ, āvuso, kammaṭṭhānaṃ manasikātuṃ āraddho, na me kammaṭṭhānaṃ muñcitvā hattho samiñjitapubbo, idāni pana tumhehi saddhiṃ kathayamānena kammaṭṭhānaṃ muñcitvā samiñjito, tasmā puna yathāṭhāne ṭhapetvā samiñjesinti. Sādhu, bhante, bhikkhunā nāma evarūpena bhavitabbanti. Evametthāpi kammaṭṭhānāvijahanameva gocarasampajaññanti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Abbhantare attā nāma koci samiñjanto vā pasārento vā natthi, vuttappakāracittakiriyavāyodhātuvipphārena pana suttākaḍḍhanavasena dāruyantassa hatthapādalaḷanaṃ viya samiñjanapasāraṇaṃ hotīti parijānanaṃ panettha asammohasampajaññanti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe</span>ti ettha saṅghāṭicīvarānaṃ nivāsanapārupanavasena, pattassa bhikkhāpaṭiggahaṇādivasena paribhogo dhāraṇaṃ nāma. Tattha saṅghāṭicīvaradhāraṇe tāva nivāsetvā pārupitvā ca piṇḍāya carato āmisalābho, ‘‘sītassa paṭighātāyā’’tiādinā nayena bhagavatā vuttappakāroyeva ca attho attho nāma. Tassa vasena sātthakasampajaññaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Uṇhapakatikassa pana dubbalassa ca cīvaraṃ sukhumaṃ sappāyaṃ, sītālukassa ghanaṃ dupaṭṭaṃ. Viparītaṃ asappāyaṃ. Yassa kassaci jiṇṇaṃ asappāyameva. Aggaḷādidānena hissa taṃ palibodhakaraṃ hoti. Tathā paṭṭuṇṇadukūlādibhedaṃ lobhanīyacīvaraṃ. Tādisañhi araññe ekakassa nivāsantarāyakaraṃ<a name="P3.0195"></a>, jīvitantarāyakarañcāpi hoti. Nippariyāyena pana yaṃ nimittakammādimicchājīvavasena uppannaṃ, yañcassa sevamānassa akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti<a name="V3.0227"></a>, taṃ asappāyaṃ. Viparītaṃ sappāyaṃ, tassa vasenettha sappāyasampajaññaṃ, kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca gocarasampajaññaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Abbhantare attā nāma koci cīvaraṃ pārupanto natthi, vuttappakāracittakiriyavāyodhātuvipphāreneva pana cīvarapārupanaṃ hoti. Tattha cīvarampi <a name="M3.0230"></a> acetanaṃ, kāyopi acetano. Cīvaraṃ na jānāti ‘‘mayā kāyo pārupito’’ti. Kāyopi na jānāti ‘‘ahaṃ cīvarena pārupito’’ti. Dhātuyova dhātusamūhaṃ paṭicchādenti paṭapilotikāya potthakarūpapaṭicchādane viya. Tasmā neva sundaraṃ cīvaraṃ labhitvā somanassaṃ kātabbaṃ, na asundaraṃ labhitvā domanassaṃ. Nāgavammikacetiyarukkhādīsu hi keci mālāgandhadhūmavatthādīhi sakkāraṃ karonti, keci gūthamuttakaddamadaṇḍasatthapahārādīhi asakkāraṃ. Na tehi nāgavammikarukkhādayo somanassaṃ vā karonti domanassaṃ vā. Evamevaṃ neva sundaraṃ cīvaraṃ labhitvā somanassaṃ kātabbaṃ, na asundaraṃ labhitvā domanassanti evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Pattadhāraṇepi pattaṃ sahasāva aggahetvā – ‘‘imaṃ gahetvā piṇḍāya caramāno bhikkhaṃ labhissāmī’’ti evaṃ pattaggahaṇapaccayā paṭilabhitabbaatthavasena sātthakasampajaññaṃ veditabbaṃ. Kisadubbalasarīrassa pana garupatto asappāyo. Yassa kassaci catupañcagaṇṭhikāhato dubbisodhanīyo asappāyova. Duddhotapatto hi na vaṭṭati, taṃ dhovantasseva cassa palibodho hoti. Maṇivaṇṇapatto pana lobhanīyo cīvare vuttanayeneva asappāyo. Nimittakammādivasena laddho, pana yañcassa sevamānassa akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, ayaṃ ekantaasappāyova. Viparīto sappāyo. Tassa vasenettha sappāyasampajaññaṃ, kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca gocarasampajaññaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Abbhantare attā nāma koci pattaṃ gaṇhanto natthi, vuttappakāracittakiriyavāyodhātuvipphāreneva pattaggahaṇaṃ <a name="P3.0196"></a> nāma hoti. Tattha pattopi acetano, hatthāpi acetanā. Patto na jānāti ‘‘ahaṃ hatthehi gahito’’ti. Hatthāpi na jānanti ‘‘patto amhehi gahito’’ti. Dhātuyova dhātusamūhaṃ gaṇhanti, saṇḍāsena aggivaṇṇapattaggahaṇe viyāti evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Apica <a name="V3.0228"></a> yathā chinnahatthapāde vaṇamukhehi paggharitapubbalohitakimikule nīlamakkhikasamparikiṇṇe anāthasālāya anāthamanusse disvā dayālukā purisā tesaṃ vaṇapaṭṭacoḷakāni ceva kapālādīhi bhesajjāni ca upanāmenti. Tattha coḷakānipi kesañci saṇhāni, kesañci thūlāni pāpuṇanti, bhesajjakapālānipi kesañci susaṇṭhānāni, kesañci <a name="M3.0231"></a> dussaṇṭhānāni pāpuṇanti, na te tattha sumanā vā dummanā vā honti. Vaṇapaṭicchādanamatteneva hi coḷakena bhesajjapaṭiggahamatteneva ca kapālakena tesaṃ attho. Evameva yo bhikkhu vaṇacoḷakaṃ viya cīvaraṃ, bhesajjakapālakaṃ viya ca pattaṃ, kapāle bhesajjamiva ca patte laddhabhikkhaṃ sallakkheti. Ayaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe asammohasampajaññena uttamasampajānakārīti veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asitā</span>dīsu <span class="bld">asite</span>ti piṇḍapātabhojane. <span class="bld">Pīte</span>ti yāguādipāne. <span class="bld">Khāyite</span>ti piṭṭhakhajjakādikhādane. <span class="bld">Sāyite</span>ti madhuphāṇitādisāyane. Tattha ‘‘neva davāyā’’tiādinā nayena vutto aṭṭhavidhopi attho attho nāma, tassa vasena sātthakasampajaññaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Lūkhapaṇītatittamadhurādīsu pana yena bhojanena yassa aphāsu hoti, taṃ tassa asappāyaṃ. Yaṃ pana nimittakammādivasena paṭiladdhaṃ, yañcassa bhuñjato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, taṃ ekantaasappāyameva. Viparītaṃ sappāyaṃ. Tassa vasenettha sappāyasampajaññaṃ, kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca gocarasampajaññaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Abbhantare attā nāma koci bhuñjako natthi, vuttappakāracittakiriyavāyodhātuvipphāreneva pattapaṭiggahaṇaṃ nāma hoti, cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva <a name="P3.0197"></a> hatthassa patte otāraṇaṃ nāma hoti, cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva ālopakaraṇaṃ ālopuddharaṇaṃ mukhavivaraṇañca hoti. Na koci kuñcikāya na yantakena hanukaṭṭhīni vivarati, cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva ālopassa mukhe ṭhapanaṃ uparidantānaṃ musalakiccasādhanaṃ heṭṭhādantānaṃ udukkhalakiccasādhanaṃ jivhāya hatthakiccasādhanañca hoti. Iti naṃ tattha aggajivhāya tanukakheḷo, mūlajivhāya bahalakheḷo makkheti. Taṃ heṭṭhādantaudukkhale jivhāhatthaparivattitaṃ kheḷaudakatemitaṃ uparidantamusalasañcuṇṇitaṃ koci kaṭacchunā vā dabbiyā vā anto pavesento nāma natthi, vāyodhātuyāva pavisati. Paviṭṭhaṃ paviṭṭhaṃ koci palālasantharaṃ katvā dhārento nāma natthi, vāyodhātuvaseneva <a name="V3.0229"></a> tiṭṭhati. Ṭhitaṃ ṭhitaṃ koci uddhanaṃ katvā aggiṃ jāletvā pacanto nāma natthi, tejodhātuyāva paccati. Pakkaṃ pakkaṃ koci daṇḍakena vā yaṭṭhiyā vā bahi nīharako nāma natthi, vāyodhātuyeva nīharati. Iti vāyodhātu atiharati ca vītiharati ca <a name="M3.0232"></a> dhāreti ca parivatteti ca sañcuṇṇeti ca visoseti ca nīharati ca; pathavīdhātu dhāreti ca parivatteti ca sañcuṇṇeti ca visoseti ca; āpodhātu sineheti ca allattañca anupāleti; tejodhātu antopaviṭṭhaṃ paripāceti; ākāsadhātu añjaso hoti; viññāṇadhātu tattha tattha sammāpayogamanvāya ābhujatīti evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Apica gamanato, pariyesanato, paribhogato, āsayato, nidhānato, aparipakkato, paripakkato, phalato, nissandato, sammakkhanatoti evaṃ dasavidhaṃ paṭikūlabhāvaṃ paccavekkhaṇatopettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ. Vitthārakathā panettha visuddhimagge (visuddhi. 1.294 ādayo) āhārapaṭikūlasaññāniddesato gahetabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uccārapassāvakamme</span>ti uccārassa ca passāvassa ca karaṇe. Tattha pattakāle uccārapassāvaṃ akarontassa sakalasarīrato sedā muccanti, akkhīni bhamanti, cittaṃ na ekaggaṃ hoti, aññe ca rogā uppajjanti. Karontassa pana sabbaṃ taṃ na hotīti ayamettha attho. Tassa vasena <a name="P3.0198"></a> sātthakasampajaññaṃ veditabbaṃ. Aṭṭhāne uccārapassāvaṃ karontassa pana āpatti hoti, ayaso vaḍḍhati, jīvitantarāyopi hoti. Patirūpe ṭhāne karontassa sabbaṃ taṃ na hotīti idamettha sappāyaṃ. Tassa vasena sappāyasampajaññaṃ, kammaṭṭhānāvijahanavasena ca gocarasampajaññaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Abbhantare attā nāma koci uccārapassāvakammaṃ karonto natthi, cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva pana uccārapassāvakammaṃ hoti. Yathā pana pakke gaṇḍe gaṇḍabhedena pubbalohitaṃ akāmatāya nikkhamati, yathā ca atibharitā udakabhājanā udakaṃ akāmatāya nikkhamati, evaṃ pakkāsayamuttavatthīsu sannicitā uccārapassāvā vāyuvegasamuppīḷitā akāmatāyapi nikkhamanti. So panāyaṃ evaṃ nikkhamanto uccārapassāvo neva tassa bhikkhuno attano hoti na parassa, kevalaṃ sarīranissandova hoti. Yathā kiṃ? Yathā udakatumbato <a name="V3.0230"></a> purāṇaudakaṃ chaḍḍentassa neva taṃ attano hoti na paresaṃ, kevalaṃ paṭijagganamattameva hoti. Evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gatā</span>dīsu <a name="M3.0233"></a> <span class="bld">gate</span>ti gamane. <span class="bld">Ṭhite</span>ti ṭhāne. <span class="bld">Nisinne</span>ti nisajjāya. <span class="bld">Sutte</span>ti sayane. <span class="bld">Jāgarite</span> ti jāgaraṇe. <span class="bld">Bhāsite</span>ti kathane. <span class="bld">Tuṇhībhāve</span>ti akathane. Ettha ca yo ciraṃ gantvā vā caṅkamitvā vā aparabhāge ṭhito iti paṭisañcikkhati ‘‘caṅkamanakāle <a name="P3.0199"></a> pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti, ayaṃ gate sampajānakārī nāma.</p>
- <p class="bodytext">Yo sajjhāyaṃ vā karonto pañhaṃ vā vissajjento kammaṭṭhānaṃ vā manasikaronto ciraṃ ṭhatvā aparabhāge nisinno iti paṭisañcikkhati ‘‘ṭhitakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti, ayaṃ ṭhite sampajānakārī nāma.</p>
- <p class="bodytext">Yo sajjhāyādikaraṇavaseneva ciraṃ nisīditvā aparabhāge nipanno iti paṭisañcikkhati – ‘‘nisinnakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti, ayaṃ nisinne sampajānakārī nāma.</p>
- <p class="bodytext">Yo pana nipannakova sajjhāyaṃ karonto kammaṭṭhānaṃ vā manasikaronto niddaṃ okkamitvā aparabhāge uṭṭhāya iti paṭisañcikkhati – ‘‘sayanakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti, ayaṃ sutte ca jāgarite ca sampajānakārī nāma. Kiriyamayacittānañhi appavattaṃ suttaṃ nāma, pavattaṃ jāgaritaṃ nāmāti.</p>
- <p class="bodytext">Yo pana bhāsamāno – ‘‘ayaṃ saddo nāma oṭṭhe ca paṭicca dante ca jivhañca tāluñca paṭicca cittassa ca tadanurūpaṃ payogaṃ paṭicca jāyatī’’ti sato sampajāno bhāsati, ciraṃ vā pana kālaṃ sajjhāyaṃ katvā dhammaṃ vā kathetvā kammaṭṭhānaṃ vā parivattetvā pañhaṃ vā vissajjetvā aparabhāge tuṇhībhūto iti paṭisañcikkhati ‘‘bhāsitakāle uppannā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti ayaṃ bhāsite sampajānakārī nāma.</p>
- <p class="bodytext">Yo tuṇhībhūto ciraṃ dhammaṃ vā kammaṭṭhānaṃ vā manasikatvā aparabhāge iti paṭisañcikkhati <a name="V3.0231"></a> – ‘‘tuṇhībhūtakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti. Upādārūpapavattiyā sati bhāsati nāma, asati tuṇhī bhavati nāmāti, ayaṃ tuṇhībhāve sampajānakārī nāmāti. Evamettha asammohasampajaññaṃ tassa vasena sampajānakāritā veditabbā. Imasmiṃ sutte satipaṭṭhānamissakasampajaññaṃ pubbabhāgaṃ kathitaṃ.</p>
- <p class="subhead">3. Bhikkhusuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para369"></a><a name="para369_sn5"></a><span class="paranum">369</span>. Tatiye <a name="M3.0234"></a> <span class="bld">evameva panidhekacce</span>ti so kira bhikkhu kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā ito cito ca āhiṇḍati, kāyavivekaṃ nānuyuñjati. Tena naṃ bhagavā niggaṇhanto evamāha. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā saṃkhittena desanaṃ yācasi, tasmā. <span class="bld">Diṭṭhī</span>ti kammassakatādiṭṭhi.</p>
- <p class="subhead">4. Sālasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para370"></a><a name="para370_sn5"></a><span class="paranum">370</span>. Catutthe <a name="P3.0200"></a> <span class="bld">dhammavinayo</span>ti dhammoti vā vinayoti vā ubhayametaṃ satthusāsanasseva nāmaṃ. <span class="bld">Samādapetabbā</span>ti gaṇhāpetabbā. <span class="bld">Ekodibhūtā</span>ti khaṇikasamādhinā ekaggabhūtā. <span class="bld">Samāhitā ekaggacittā</span>ti upacārappanāvasena sammā ṭhapitacittā ca ekaggacittā ca. Imasmiṃ sutte navakabhikkhūhi ceva khīṇāsavehi ca bhāvitasatipaṭṭhānā pubbabhāgā, sattahi sekhehi bhāvitā missakā.</p>
- <p class="subhead">6. Sakuṇagghisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para372"></a><a name="para372_sn5"></a><span class="paranum">372</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">sakuṇagghī</span>ti sakuṇaṃ hanatīti sakuṇagghi, senassetaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Sahasā ajjhapattā</span>ti lobhasāhasena pattā. <span class="bld">Alakkhikā</span>ti nissirikā. <span class="bld">Appapuññā</span>ti parittapuññā. <span class="bld">Sacejja maya</span>nti sace ajja mayaṃ. <span class="bld">Naṅgalakaṭṭhakaraṇa</span>nti naṅgalena kasikaraṇaṃ, adhunā kaṭṭhaṃ khettaṭṭhānanti attho. <span class="bld">Leḍḍuṭṭhāna</span>nti leḍḍūnaṃ ṭhānaṃ. <span class="bld">Saṃvadamānā</span>ti sammā vadamānā, attano balassa suṭṭhu vaṇṇaṃ vadamānāti attho. <span class="bld">Mahantaṃ leḍḍuṃ abhiruhitvā</span>ti uddhanasaṇṭhānena ṭhitesu tīsu leḍḍūsu ‘‘ito sene āgacchante ito nikkhamissāmi, ito āgacchante ito’’ti sallakkhetvā tesu ekaṃ leḍḍuṃ abhiruhitvā aṭṭhāsi avadamāno. <span class="bld">Sannayhā</span>ti khurappaṃ sannayhamāno viya sannayhitvā <a name="V3.0232"></a> suṭṭhu ṭhapetvā. <span class="bld">Bahuāgato kho myāya</span>nti ‘‘mayhaṃ atthāya ayaṃ bahutaṃ ṭhānaṃ āgato, appaṃ avasiṭṭhaṃ, idāni maṃ gaṇhissatī’’ti ñatvā dāruguḷo viya vinivattitvā tasseva leḍḍussa antare paccupādi, paṭipanno paviṭṭhoti attho. <span class="bld">Uraṃ paccatāḷesī</span>ti ‘‘ekappahāreneva <a name="P3.0201"></a> lāpassa sīsaṃ chinditvā gahessāmī’’ti <a name="M3.0235"></a> pakkhandattā vegaṃ sandhāretuṃ asakkonto tasmiṃ leḍḍusmiṃ uraṃ patāḷesi. Tāvadevassa hadayamaṃsaṃ phāliyittha. Atha lāpo ‘‘diṭṭhā vata sattuno piṭṭhī’’ti haṭṭhatuṭṭho tassa hadaye aparāparaṃ caṅkami.</p>
- <p class="subhead">7. Makkaṭasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para373"></a><a name="para373_sn5"></a><span class="paranum">373</span>. Sattame <span class="bld">duggā</span>ti duggamā. <span class="bld">Cārī</span>ti sañcāro. <span class="bld">Lepaṃ oḍḍentī</span>ti vaṭarukkhakhīrādīhi yojetvā lepaṃ karonti, taṃ makkaṭānaṃ dhuvagamanaṭṭhānanti sallakkhetvā rukkhasākhādīsu ṭhapenti. <span class="bld">Pañcoḍḍito</span>ti pañcasu ṭhānesu kājadaṇḍakaṃ pavesetvā gahetabbā kājasikkā viya oḍḍito. <span class="bld">Thunaṃ setī</span>ti thunanto sayati.</p>
- <p class="subhead">8. Sūdasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para374"></a><a name="para374_sn5"></a><span class="paranum">374</span>. Aṭṭhame <span class="bld">sūdo</span>ti bhattakārako. <span class="bld">Nānaccayehī</span>ti nānācayehi, nānāvidhehīti attho. Ayameva vā pāṭho. <span class="bld">Ambilaggehī</span>ti ambilakoṭṭhāsehi. Eseva nayo sabbattha. <span class="bld">Abhiharatī</span>ti gahaṇatthāya hatthaṃ pasāreti. <span class="bld">Bahuṃ gaṇhātī</span>ti ekaggahaṇena bahuṃ gaṇhantopi punappunaṃ gaṇhantopi bahuṃ gaṇhateva. <span class="bld">Abhihārāna</span>nti sataṃ vā sahassaṃ vā ukkhipitvā abhihaṭānaṃ dāyānaṃ. <span class="bld">Upakkilesā</span>ti pañca nīvaraṇā. <span class="bld">Nimittaṃ na uggaṇhātī</span>ti ‘‘imaṃ me kammaṭṭhānaṃ anulomaṃ vā gotrabhuṃ vā āhacca ṭhita’’nti na jānāti, attano cittassa nimittaṃ gaṇhituṃ na sakkoti. Imasmiṃ sutte pubbabhāgavipassanā satipaṭṭhānāva kathitā.</p>
- <p class="subhead">9. Gilānasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para375"></a><a name="para375_sn5"></a><span class="paranum">375</span>. Navame <span class="bld">beḷuvagāmake</span>ti vesāliyā samīpe evaṃnāmako pādagāmo atthi, tasmiṃ. <span class="bld">Yathāmitta</span>ntiādīsu <span class="bld">mittā</span>ti mittāva. <span class="bld">Sandiṭṭhā</span>ti tattha tattha saṅgamma diṭṭhamattā nātidaḷhamittā<a name="V3.0233"></a>. <span class="bld">Sambhattā</span>ti suṭṭhu bhattā sinehavanto daḷhamittā. Yesaṃ yattha yattha evarūpā bhikkhū atthi, te tattha tattha vassaṃ upethāti attho. Kasmā evamāha? Tesaṃ phāsuvihāratthāya. Tesaṃ <a name="P3.0202"></a> kira beḷuvagāmake senāsanaṃ nappahoti, bhikkhāpi <a name="M3.0236"></a> mandā. Samantā vesāliyā pana bahūni senāsanāni, bhikkhāpi sulabhā. Tasmā evamāha.</p>
- <p class="bodytext">Atha kasmā ‘‘yathāsukhaṃ gacchathā’’ti na vissajjesi? Tesaṃ anukampāya. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ahaṃ dasamāsamattaṃ ṭhatvā parinibbāyissāmi. Sace ime dūraṃ gacchissanti, maṃ parinibbānakāle daṭṭhuṃ na sakkhissanti. Atha nesaṃ ‘satthā parinibbāyanto amhākaṃ satimattampi na adāsi. Sace jāneyyāma, na evaṃ dūre vaseyyāmā’ti vippaṭisāro bhaveyya. Vesāliyā samantā pana vassaṃ vasantā māsassa aṭṭha vāre āgantvā dhammaṃ suṇissanti, sugatovādaṃ labhissantī’’ti na vissajjesi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kharo</span>ti pharuso. <span class="bld">Ābādho</span>ti visabhāgarogo. <span class="bld">Bāḷhā</span>ti balavatiyo. <span class="bld">Māraṇantikā</span>ti maraṇantaṃ maraṇasantikaṃ pāpanasamatthā. <span class="bld">Sato sampajāno adhivāsesī</span>ti satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā ñāṇena paricchinditvā adhivāsesi. <span class="bld">Avihaññamāno</span>ti vedanānuvattanavasena aparāparaṃ parivattanaṃ akaronto apīḷiyamāno adukkhiyamāno ca adhivāsesi. <span class="bld">Anāmantetvā</span>ti ajānāpetvā. <span class="bld">Anapaloketvā</span>ti ajānāpetvāva ovādānusāsaniṃ adatvāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Vīriyenā</span>ti pubbabhāgavīriyena ceva phalasamāpattivīriyena ca. <span class="bld">Paṭipaṇāmetvā</span>ti vikkhambhetvā. <span class="bld">Jīvitasaṅkhāra</span>nti ettha jīvitampi jīvitasaṅkhāro. Yena jīvitaṃ saṅkharīyati chijjamānaṃ ghaṭetvā ṭhapīyati, so phalasamāpattidhammopi jīvitasaṅkhāro. So idha adhippeto. <span class="bld">Adhiṭṭhāyā</span>ti adhiṭṭhahitvā pavattetvā jīvitaṭhapanasamatthaṃ phalasamāpattiṃ samāpajjeyyanti ayamettha saṅkhepattho.</p>
- <p class="bodytext">Kiṃ pana bhagavā ito pubbe phalasamāpattiṃ na samāpajjatīti? Samāpajjati. Sā pana khaṇikasamāpatti. Khaṇikasamāpatti ca antosamāpattiyaṃyeva vedanaṃ vikkhambheti, samāpattito vuṭṭhitamattassa kaṭṭhapātena vā kaṭhalapātena vā chinnasevālo viya udakaṃ, puna sarīraṃ vedanā ajjhottharati. Yā pana rūpasattakaṃ arūpasattakañca niggumbaṃ nijjaṭaṃ katvā mahāvipassanāvasena samāpannā samāpatti<a name="P3.0203"></a>, sā suṭṭhu vikkhambheti. Yathā nāma purisena pokkharaṇiṃ ogāhetvā hatthehi ca pādehi ca suṭṭhu apabyuḷhasevālo <a name="M3.0237"></a> cirena udakaṃ ottharati, evameva <a name="V3.0234"></a> tato vuṭṭhitassa cirena vedanā uppajjati. Iti bhagavā taṃdivasaṃ mahābodhipallaṅke abhinavaṃ vipassanaṃ paṭṭhapento viya rūpasattakaṃ arūpasattakañca niggumbaṃ nijjaṭaṃ katvā cuddasahākārehi sannetvā mahāvipassanāya vedanaṃ vikkhambhetvā ‘‘dasamāse mā uppajjitthā’’ti samāpattiṃ samāpajji, samāpattivikkhambhitā vedanā dasa māse na uppajjiyeva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gilānā vuṭṭhito</span>ti gilāno hutvā puna vuṭṭhito. <span class="bld">Madhurakajāto viyā</span>ti sañjātagarubhāvo sañjātathaddhabhāvo sūle uttāsitapuriso viya. <span class="bld">Na pakkhāyantī</span>ti na pakāsanti, nānākārato na upaṭṭhahanti. <span class="bld">Dhammāpi maṃ nappaṭibhantī</span>ti satipaṭṭhānadhammā mayhaṃ pākaṭā na hontīti dīpeti. Tantidhammā pana therassa suppaguṇā. <span class="bld">Na udāharatī</span>ti pacchimaovādaṃ na deti, taṃ sandhāya vadati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anantaraṃ abāhira</span>nti dhammavasena vā puggalavasena vā ubhayaṃ akatvā. ‘‘Ettakaṃ dhammaṃ parassa na desessāmī’’ti hi cintento dhammaṃ abbhantaraṃ karoti nāma, ‘‘ettakaṃ parassa desessāmī’’ti cintento bāhiraṃ karoti nāma. ‘‘Imassa puggalassa desessāmī’’ti cintento pana puggalaṃ abbhantaraṃ karoti nāma, ‘‘imassa na desessāmī’’ti cintento puggalaṃ bāhiraṃ karoti nāma. Evaṃ akatvā desitoti attho. <span class="bld">Ācariyamuṭṭhī</span>ti yathā bāhirakānaṃ ācariyamuṭṭhi nāma hoti, daharakāle kassaci akathetvā pacchimakāle maraṇamañce nipannā piyamanāpassa antevāsikassa kathenti, evaṃ tathāgatassa ‘‘idaṃ mahallakakāle pacchimaṭhāne kathessāmī’’ti muṭṭhiṃ katvā pariharitvā ṭhapitaṃ kiñci natthīti <a name="P3.0204"></a> dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ahaṃ bhikkhusaṅgha</span>nti ahameva bhikkhusaṅghaṃ pariharissāmīti vā, <span class="bld">mamuddesiko</span>ti ahaṃ uddisitabbaṭṭhena uddeso assāti mamuddesiko, mameva uddissitvā maṃ paccāsīsamāno bhikkhusaṅgho hotu mama accayena mā vā ahosi, yaṃ vā taṃ vā hotūti iti vā pana yassa assāti attho. <span class="bld">Na evaṃ hotī</span>ti bodhipallaṅkeyeva issāmaccherānaṃ vigatattā <a name="M3.0238"></a> evaṃ na hoti. <span class="bld">Sa ki</span>nti so kiṃ. <span class="bld">Āsītiko</span>ti asītisaṃvacchariko, idaṃ pacchimavayaṃ anuppattabhāvadīpanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Veṭhamissakenā</span>ti bāhabandhacakkabandhādinā paṭisaṅkharaṇena veṭhamissakena. <span class="bld">Maññe</span>ti jarasakaṭaṃ viya veṭhamissakena maññe yāpeti, arahattaphalaveṭhanena catuiriyāpathakappanaṃ tathāgatassa hotīti dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni <a name="V3.0235"></a> tamatthaṃ pakāsento <span class="bld">yasmiṃ ānanda samaye</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">sabbanimittāna</span>nti rūpanimittādīnaṃ. <span class="bld">Ekaccānaṃ vedanāna</span>nti lokiyānaṃ vedanānaṃ. <span class="bld">Tasmātihānandā</span>ti yasmā iminā phalasamāpattivihārena phāsu hoti, tasmā tumhepi tadatthāya evaṃ viharathāti dasseti. <span class="bld">Attadīpā</span>ti mahāsamuddagatā dīpaṃ viya attānaṃ dīpaṃ patiṭṭhaṃ katvā viharatha. <span class="bld">Attasaraṇā</span>ti attagatikāva hotha, mā aññagatikā. <span class="bld">Dhammadīpadhammasaraṇa</span>padesupi eseva nayo. Ettha ca dhammoti navavidho lokuttaradhammo veditabbo. <span class="bld">Tamatagge</span>ti tamaagge, majjhe ta-kāro padasandhivasena vutto. Idaṃ vuttaṃ hoti – ime aggatamāti tamataggāti<a name="P3.0205"></a>. Evaṃ sabbaṃ tamasotaṃ chinditvā ativiya agge uttamabhāve ete, ānanda, mama bhikkhū bhavissanti, tesaṃ agge bhavissanti. Ye keci sikkhākāmā, sabbesaṃ tesaṃ catusatipaṭṭhānagocarāva bhikkhū agge bhavissantīti arahattanikūṭena desanaṃ gaṇhīti.</p>
- <p class="subhead">10. Bhikkhunupassayasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para376"></a><a name="para376_sn5"></a><span class="paranum">376</span>. Dasame <span class="bld">tenupasaṅkamī</span>ti tasmiṃ upassaye kammaṭṭhānakammikā bhikkhuniyo atthi, tāsaṃ ussukkāpetvā kammaṭṭhānaṃ kathessāmīti upasaṅkami. <span class="bld">Uḷāraṃ pubbenāparaṃ visesa</span>nti pubbavisesato aparaṃ uḷāravisesaṃ. Tattha mahābhūtapariggaho pubbaviseso, upādārūpapariggaho aparaviseso nāma. Tathā sakalarūpapariggaho pubbaviseso, arūpapariggaho aparaviseso nāma. Rūpārūpapariggaho pubbaviseso, paccayapariggaho <a name="M3.0239"></a> aparaviseso nāma sappaccayanāmarūpadassanaṃ pubbaviseso, tilakkhaṇāropanaṃ aparaviseso nāma. Evaṃ pubbenāparaṃ uḷāravisesaṃ jānātīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyārammaṇo</span>ti yaṃ kāyaṃ anupassati, tameva ārammaṇaṃ katvā uppajjati kilesapariḷāho. <span class="bld">Bahiddhā vā cittaṃ vikkhipatī</span>ti bahiddhā vā puthuttārammaṇe cittuppādo vikkhipati. <span class="bld">Kismiñcideva pasādanīye nimitte cittaṃ paṇidahitabba</span>nti evaṃ kilesapariḷāhe ca līnatte ca bahiddhāvikkhepe ca uppanne kilesānurañjitena na vattitabbaṃ, kismiñcideva pasādanīye pasādāvahe buddhādīsu aññatarasmiṃ ṭhāne kammaṭṭhānacittaṃ ṭhapetabbaṃ. <span class="bld">Cittaṃ samādhiyatī</span>ti ārammaṇe sammā ādhiyati suṭṭhu ṭhapitaṃ ṭhapiyati. <span class="bld">Paṭisaṃharāmī</span>ti pasādanīyaṭṭhānato paṭisaṃharāmi, mūlakammaṭṭhānābhimukhaṃyeva naṃ karomīti attho. <span class="bld">So paṭisaṃharati cevā</span>ti mūlakammaṭṭhānābhimukhañca <a name="V3.0236"></a><a name="P3.0206"></a> peseti. <span class="bld">Na ca vitakketi na ca vicāretī</span>ti kilesavitakkaṃ na vitakketi, kilesavicāraṃ na vicāreti. <span class="bld">Avitakkomhi avicāro</span>ti kilesavitakkavicārehi avitakkāvicāro. <span class="bld">Ajjhattaṃ satimā sukhamasmī</span>ti gocarajjhatte pavattāya satiyā ‘‘satimāhamasmi sukhito cā’’ti pajānāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ kho, ānanda, paṇidhāya bhāvanā hotī</span>ti evaṃ, ānanda, ṭhapetvā bhāvanā hoti. Imassa hi bhikkhuno yathā nāma purisassa mahantaṃ ucchubhāraṃ ukkhipitvā yantasālaṃ nentassa kilantakilantakāle bhūmiyaṃ ṭhapetvā ucchukhaṇḍaṃ khāditvā puna ukkhipitvā gamanaṃ hoti; evameva arahattaṃ pāpuṇituṃ uggahitakammaṭṭhānassa kāyapariḷāhādīsu uppannesu taṃ kammaṭṭhānaṃ ṭhapetvā buddhaguṇādianussaraṇena cittaṃ pasādetvā kammaniyaṃ katvā bhāvanā pavattā, tasmā ‘‘paṇidhāya bhāvanā hotī’’ti vuttaṃ. Tassa pana purisassa ucchubhāraṃ yantasālaṃ netvā pīḷetvā rasapānaṃ viya imassa bhikkhuno kammaṭṭhānaṃ matthakaṃ pāpetvā arahattaṃ pattassa phalasamāpattisukhānubhavanaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bahiddhā</span>ti mūlakammaṭṭhānaṃ pahāya bahi aññasmiṃ ārammaṇe. <span class="bld">Appaṇidhāyā</span>ti aṭṭhapetvā. <span class="bld">Atha pacchā pure asaṃkhittaṃ vimuttaṃ appaṇihitanti pajānātī</span>ti ettha kammaṭṭhānavasena vā sarīravasena vā desanāvasena vā attho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="M3.0240"></a> kammaṭṭhāne tāva kammaṭṭhānassa abhiniveso pure nāma, arahattaṃ pacchā nāma. Tattha yo bhikkhu mūlakammaṭṭhānaṃ gahetvā kilesapariḷāhassa vā līnattassa vā bahiddhāvikkhepassa vā uppajjituṃ okāsaṃ adento sudantagoṇe yojetvā sārento viya caturassacchidde sutacchitaṃ caturassaghaṭikaṃ pakkhipanto viya vipassanaṃ paṭṭhapetvā atiṭṭhanto alagganto arahattaṃ pāpuṇāti, so puresaṅkhātassa kammaṭṭhānābhinivesassa pacchāsaṅkhātassa arahattassa ca vasena pacchā pure asaṃkhittaṃ vimuttaṃ appaṇihitanti pajānāti nāma.</p>
- <p class="bodytext">Sarīre pana pādaṅgulīnaṃ aggapabbāni pure nāma, sīsakaṭāhaṃ pacchā nāma. Tattha yo bhikkhu pādaṅgulīnaṃ aggapabbaaṭṭhikesu <a name="P3.0207"></a> abhinivisitvā byābhaṅgiyā yavakalāpaṃ mocento viya vaṇṇasaṇṭhānadisokāsaparicchedavasena aṭṭhīni pariggaṇhanto antarā kilesapariḷāhādīnaṃ uppattiṃ <a name="V3.0237"></a> vāretvā yāva sīsakaṭāhā bhāvanaṃ pāpeti, so puresaṅkhātānaṃ aggapādaṅgulipabbānaṃ pacchāsaṅkhātassa sīsakaṭāhassa ca vasena pacchā pure asaṃkhittaṃ vimuttaṃ appaṇihitanti pajānāti nāma.</p>
- <p class="bodytext">Desanāyapi dvattiṃsākāradesanāya kesā pure nāma, matthaluṅgaṃ pacchā nāma. Tattha yo bhikkhu kesesu abhinivisitvā vaṇṇasaṇṭhānadisokāsavasena kesādayo pariggaṇhanto antarā kilesapariḷāhādīnaṃ uppattiṃ vāretvā yāva matthaluṅgā bhāvanaṃ pāpeti. So puresaṅkhātānaṃ kesānaṃ pacchāsaṅkhātassa matthaluṅgassa ca vasena pacchā pure asaṃkhittaṃ vimuttaṃ appaṇihitanti pajānāti nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ kho, ānanda, appaṇidhāya bhāvanā hotī</span>ti evaṃ, ānanda, aṭṭhapetvā bhāvanā hoti. Imassa hi bhikkhuno yathā nāma purisassa guḷabhāraṃ labhitvā attano gāmaṃ atiharantassa antarā aṭṭhapetvāva uccaṅge pakkhittāni guḷakhaṇḍādīni khādanīyāni khādantassa attano gāmeyeva otaraṇaṃ hoti, evameva arahattaṃ pāpuṇituṃ āraddhabhāvanassa kāyapariḷāhādīnaṃ uppattiṃ vāretvā kammaṭṭhānabhāvanā pavattā, tasmā ‘‘appaṇidhāya bhāvanā’’ti vuttā. Tassa pana purisassa taṃ guḷabhāraṃ attano gāmaṃ netvā ñātīhi saddhiṃ paribhogo viya imassa bhikkhuno <a name="M3.0241"></a> kammaṭṭhānaṃ matthakaṃ pāpetvā arahattaṃ pattassa phalasamāpattisukhānubhavanaṃ veditabbaṃ. Imasmiṃ sutte pubbabhāgavipassanā kathitā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
- <p class="centered">Ambapālivaggo paṭhamo.</p>
- <p class="title">2. Nālandavaggo</p>
- <p class="subhead">2. Nālandasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para378"></a><a name="para378_sn5"></a><span class="paranum">378</span>. Dutiyavaggassa dutiye <span class="bld">nālandāya</span>nti nālandāti evaṃnāmake nagare, taṃ nagaraṃ gocaragāmaṃ katvā. <span class="bld">Pāvārikambavane</span>ti dussapāvārikaseṭṭhino ambavane. Taṃ <a name="P3.0208"></a> kira tassa uyyānaṃ <a name="V3.0238"></a> ahosi. So bhagavato dhammadesanaṃ sutvā bhagavati pasanno tasmiṃ uyyāne kuṭileṇamaṇḍapādipaṭimaṇḍitaṃ bhagavato vihāraṃ katvā niyyātesi. So vihāro jīvakambavanaṃ viya pāvārikambavanantveva saṅkhaṃ gato. Tasmiṃ pāvārikambavane viharatīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃpasanno</span>ti evaṃ uppannasaddho, evaṃ saddahāmīti attho. <span class="bld">Bhiyyobhiññataro</span>ti bhiyyataro abhiññāto bhiyyatarābhiyyo vā, uttaritarañāṇoti attho. <span class="bld">Sambodhiya</span>nti sabbaññutaññāṇe arahattamaggañāṇe vā arahattamaggeneva hi buddhaguṇā nippadesā gahitā honti, dvepi aggasāvakā arahattamaggeneva sāvakapāramīñāṇaṃ paṭilabhanti, paccekabuddhā paccekabodhiñāṇaṃ, buddhā sabbaññutaññāṇañceva sakale ca buddhaguṇe. Sabbampi nesaṃ arahattamaggeneva ijjhati. Tasmā arahattamaggañāṇaṃ sambodhi nāma hoti. Tena uttaritaro ca bhagavatā natthi. Tenāha ‘‘bhagavatā bhiyyobhiññataro, yadidaṃ sambodhiya’’nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uḷārā</span>ti seṭṭhā. Ayañhi uḷārasaddo ‘‘uḷārāni khādanīyāni khādantī’’tiādīsu (ma. ni. 1.366) madhure āgacchati. ‘‘Uḷārāya khalu bhavaṃ vacchāyano samaṇaṃ gotamaṃ pasaṃsāya pasaṃsatī’’tiādīsu (ma. ni. 1.288) seṭṭhe. ‘‘Appamāṇo uḷāro <a name="M3.0242"></a> obhāso’’tiādīsu (dī. ni. 2.32; ma. ni. 3.201) vipule. Svāyamidha seṭṭhe āgato. Tena vuttaṃ ‘‘uḷārāti seṭṭhā’’ti. <span class="bld">Āsabhī</span>ti usabhassa vācāsadisī acalā asampavedhī. <span class="bld">Ekaṃso gahito</span>ti anussavena vā ācariyaparamparāya vā itikirāya vā piṭakasampadānena vā ākāraparivitakkena vā diṭṭhinijjhānakkhantiyā vā takkahetu vā nayahetu vā akathetvā paccakkhato ñāṇena paṭivijjhitvā viya ekaṃso gahito, sanniṭṭhānakathāva kathitāti attho. <span class="bld">Sīhanādo</span>ti seṭṭhanādo, vane unnādayantena sīhena viya uttamanādo naditoti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kiṃ</span> <a name="P3.0209"></a> <span class="bld">nu te sāriputtā</span>ti imaṃ desanaṃ kasmā ārabhi? Anuyogadāpanatthaṃ. Ekacco hi sīhanādaṃ naditvā attano sīhanāde anuyogaṃ dātuṃ na sakkoti, nighaṃsanaṃ na khamati, silese patitamakkaṭo viya hoti. Yathā dhamamānaṃ aparisuddhaṃ lohaṃ jhāyitvā aṅgāro hoti, evaṃ jhāmaṅgāro viya hoti. Eko sīhanāde anuyogaṃ dāpiyamāno dātuṃ sakkoti, nighaṃsanaṃ khamati<a name="V3.0239"></a>, dhamamānaṃ niddosajātarūpaṃ viya adhikataraṃ sobhati, tādiso thero. Tena naṃ bhagavā ‘‘anuyogakkhamo aya’’nti ñatvā sīhanāde anuyogadāpanatthaṃ imaṃ desanaṃ ārabhi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sabbe te</span>ti sabbe te tayā. <span class="bld">Evaṃsīlā</span>ti maggasīlena phalasīlena lokiyalokuttarasīlena evaṃsīlā. <span class="bld">Evaṃdhammā</span>ti ettha samādhipakkhā dhammā adhippetā, maggasamādhinā phalasamādhinā lokiyalokuttarena samādhinā evaṃsamādhīti attho. <span class="bld">Evaṃpaññā</span>ti maggapaññādivaseneva evaṃpaññā. <span class="bld">Evaṃvihārino</span>ti ettha pana heṭṭhā samādhipakkhānaṃ dhammānaṃ gahitattā vihāro gahitopi puna kasmā gahitameva gaṇhatīti ce. Therena idaṃ gahitameva. Idañhi nirodhasamāpattidīpanatthaṃ vuttaṃ. Tasmā evaṃ nirodhasamāpattivihārino te bhagavanto ahesunti evamettha attho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃvimuttā</span>ti ettha vikkhambhanavimutti, tadaṅgavimutti, samucchedavimutti, paṭipassaddhivimutti, nissaraṇavimuttīti pañcavidhā vimutti. Tattha aṭṭha samāpattiyo sayaṃ vikkhambhitehi nīvaraṇādīhi vimuttattā <span class="bld">vikkhambhanavimuttī</span>ti saṅkhaṃ gacchanti. Aniccānupassanādikā <a name="M3.0243"></a> satta anupassanā sayaṃ tassa tassa paccanīkavasena pariccattāhi niccasaññādīhi vimuttattā <span class="bld">tadaṅgavimuttī</span>ti saṅkhaṃ gacchanti. Cattāro ariyamaggā sayaṃ samucchinnehi kilesehi vimuttattā <span class="bld">samucchedavimuttī</span>ti saṅkhaṃ gacchanti. Cattāri sāmaññaphalāni maggānubhāvena kilesānaṃ paṭipassaddhante uppannattā <span class="bld">paṭipassaddhivimuttī</span>ti saṅkhaṃ gacchanti. Nibbānaṃ sabbakilesehi nissaṭattā apagatattā dūre ṭhitattā <span class="bld">nissaraṇavimuttī</span>ti saṅkhaṃ gataṃ. Iti imāsaṃ pañcannaṃ vimuttīnaṃ vasena evaṃ vimuttāti ettha attho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kiṃ</span> <a name="P3.0210"></a> <span class="bld">pana te sāriputta ye te bhavissantī</span>ti atītā tāva niruddhā apaṇṇattikabhāvaṃ gatā dīpasikhā viya nibbutā, evaṃ niruddhe apaṇṇattikabhāvaṃ gate tvaṃ kathaṃ jānissasi, anāgatabuddhānaṃ pana guṇā kiṃ tayā attano cittena paricchinditvā viditāti pucchanto evamāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kiṃ pana tyāhaṃ sāriputta etarahī</span>ti anāgatāpi buddhā ajātā anibbattā anuppannā, te kathaṃ jānissasi. Tesañhi jānanaṃ apade ākāse padadassanaṃ viya hoti. Idāni mayā saddhiṃ <a name="V3.0240"></a> ekavihāre vasasi, ekato bhikkhāya carasi, dhammadesanākāle dakkhiṇapasse nisīdasi, kiṃ pana mayhaṃ guṇā attano cetasā paricchinditvā viditā tayāti anuyuñjanto evamāha. Thero pana pucchitapucchite ‘‘no hetaṃ bhante’’ti paṭikkhipati.</p>
- <p class="bodytext">Therassa ca viditampi atthi, aviditampi. Kiṃ so attano viditaṭṭhāne paṭikkhepaṃ karoti, aviditaṭṭhāneti? Viditaṭṭhāne na karoti, aviditaṭṭhāneyeva karoti. Thero kira anuyoge āraddhe evaṃ aññāsi ‘‘nāyaṃ anuyogo sāvakapāramīñāṇe, sabbaññutaññāṇe pana ayaṃ anuyogo’’ti attano sāvakapāramīñāṇe paṭikkhepaṃ akatvāva aviditaṭṭhāne sabbaññutaññāṇe paṭikkhepaṃ karoti. Tena idampi dīpeti – bhagavā mayhaṃ atītānāgatapaccuppannānaṃ buddhānaṃ sīlasamādhipaññāvimuttikāraṇajānanasamatthaṃ sabbaññutaññāṇaṃ natthīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etthā</span>ti etesu atītādibhedesu buddhesu. <span class="bld">Atha kiñcarahī</span>ti atha kasmā evaṃ ñāṇe asati tayā evaṃ kathitanti vadati. <span class="bld">Dhammanvayo</span>ti dhammassa paccakkhato ñāṇassa anuyogaṃ anugantvā uppannaṃ anumānañāṇaṃ nayaggāho <a name="M3.0244"></a> vidito, sāvakapāramīñāṇe ṭhatvāva iminā ākārena jānāmi bhagavāti vadati. Therassa hi nayaggāho appamāṇo apariyanto. Yathā ca sabbaññutaññāṇassa pamāṇaṃ vā pariyanto vā natthi, evaṃ dhammasenāpatino nayaggāhassa. Tena so – ‘‘iminā evaṃvidho iminā evaṃvidho, iminā anuttaro iminā anuttaro satthā’’ti jānāti. Therassa hi nayaggāho sabbaññutaññāṇagatiko eva.</p>
- <p class="bodytext">Idāni <a name="P3.0211"></a> taṃ nayaggāhaṃ pākaṭaṃ kātuṃ upamaṃ dassento <span class="bld">seyyathāpi bhante</span>tiādimāha. Tattha yasmā majjhimadese nagarassa uddhāpapākārādīni thirāni vā hontu dubbalāni vā, sabbaso vā pana mā hontu, corānaṃ āsaṅkā na hoti. Tasmā taṃ aggahetvā <span class="bld">paccantimaṃ nagara</span>nti āha. <span class="bld">Daḷhuddhāpa</span>nti thiramūlapākāraṃ. <span class="bld">Daḷhapākāratoraṇa</span>nti thirapākārañceva thirapiṭṭhasaṅghāṭañca. <span class="bld">Ekadvāra</span>nti kasmā āha? Bahudvāre hi nagare bahūhi paṇḍitadovārikehi bhavitabbaṃ, ekadvāreva eko vaṭṭati. Therassa ca paññāya sadiso añño natthi, tasmā attano paṇḍitabhāvassa opammatthaṃ ekaṃyeva dovārikaṃ dassetuṃ ‘‘ekadvāra’’nti āha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṇḍito</span>ti paṇḍiccena samannāgato. <span class="bld">Byatto</span>ti veyyattiyena samannāgato visadañāṇo. <span class="bld">Medhāvī</span>ti <a name="V3.0241"></a> ṭhānuppattikapaññāsaṅkhātāya medhāya samannāgato. <span class="bld">Anupariyāyapatha</span>nti anupariyāyanāmakaṃ pākāramaggaṃ. <span class="bld">Pākārasandhi</span>nti dvinnaṃ iṭṭhakānaṃ apagataṭṭhānaṃ. <span class="bld">Pākāravivara</span>nti pākārassa chinnaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Cetaso upakkilese</span>ti pañcanīvaraṇā cittaṃ upakkilissanti kiliṭṭhaṃ karonti upatāpenti viheṭhenti, tasmā ‘‘cetaso upakkilesā’’ti vuccanti. <span class="bld">Paññāya dubbalīkaraṇe</span>ti nīvaraṇā uppajjamānā anuppannāya paññāya uppajjituṃ na denti, tasmā ‘‘paññāya dubbalīkaraṇā’’ti vuccanti. <span class="bld">Supatiṭṭhitacittā</span>ti catūsu satipaṭṭhānesu suṭṭhu ṭhapitacittā hutvā. <span class="bld">Satta bojjhaṅge yathābhūta</span>nti satta bojjhaṅge yathāsabhāvena bhāvetvā. <span class="bld">Anuttaraṃ sammāsambodhi</span>nti arahattaṃ sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhiṃsūti dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Apicettha satipaṭṭhānāti vipassanā, bojjhaṅgā maggo, anuttarasammāsambodhi arahattaṃ. Satipaṭṭhānāti vā vipassanā, bojjhaṅgāmissakā, sammāsambodhi <a name="M3.0245"></a> arahattameva. Dīghabhāṇakamahāsīvatthero panāha ‘‘satipaṭṭhāne vipassanaṃ gahetvā bojjhaṅge maggo ca sabbaññutaññāṇañcāti <a name="P3.0212"></a> gahite sundaro pañho bhaveyya, na panevaṃ gahita’’nti. Iti thero sabbabuddhānaṃ nīvaraṇappahāne satipaṭṭhānabhāvanāya sambodhiyañca majjhe bhinnasuvaṇṇarajatānaṃ viya nānattābhāvaṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Idha ṭhatvā upamā saṃsandetabbā – āyasmā hi sāriputto paccantanagaraṃ dassesi, pākāraṃ dassesi, anupariyāyapathaṃ dassesi, dvāraṃ dassesi, paṇḍitadovārikaṃ dassesi, nagaraṃ pavisanakanikkhamanake oḷārike pāṇe dassesi, dovārikassa tesaṃ pāṇānaṃ pākaṭabhāvaṃ dassesi. Tattha kiṃ kena sadisanti ce? Nagaraṃ viya hi nibbānaṃ, pākāro viya sīlaṃ, anupariyāyapatho viya hirī, dvāraṃ viya ariyamaggo, paṇḍitadovāriko viya dhammasenāpati, nagaraṃ pavisanakanikkhamanakā oḷārikapāṇā viya atītānāgatapaccuppannā buddhā, dovārikassa tesaṃ pāṇānaṃ pākaṭabhāvo viya āyasmato sāriputtassa atītānāgatapaccuppannānaṃ buddhānaṃ sīlasamathādīhi pākaṭabhāvo. Ettāvatā therena bhagavato – ‘‘evamahaṃ sāvakapāramīñāṇe ṭhatvā dhammanvayena nayaggāhena jānāmī’’ti attano sīhanādassa anuyogo dinno hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā ‘‘na kho metaṃ, bhante, atītānāgatapaccuppannesu arahantesu sammāsambuddhesu <a name="V3.0242"></a> cetopariyañāṇaṃ atthi, apica dhammanvayo vidito’’ti vadati, tasmā. <span class="bld">Abhikkhaṇaṃ bhāseyyāsī</span>ti punappunaṃ bhāseyyāsi, ‘‘pubbaṇhe me kathita’’nti mā majjhanhikādīsu na kathayittha, ‘‘ajja vā me kathita’’nti mā paradivasādīsu na kathayitthāti attho. <span class="bld">Sā pahīyissatī</span>ti ‘‘sāriputtasadisopi nāma ñāṇajavanasampanno sāvako buddhānaṃ cittācāraṃ jānituṃ na sakkoti, evaṃ appameyyā tathāgatā’’ti cintentānaṃ yā tathāgate kaṅkhā vā vimati vā, sā pahīyissatīti.</p>
- <p class="subhead">3. Cundasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para379"></a><a name="para379_sn5"></a><span class="paranum">379</span>. Tatiye <span class="bld">magadhesū</span>ti evaṃnāmake janapade. <span class="bld">Nālakagāmake</span>ti rājagahassa avidūre attano kulasantake evaṃnāmake gāme. <span class="bld">Cundo samaṇuddeso</span>ti <a name="M3.0246"></a> ayaṃ thero dhammasenāpatissa <a name="P3.0213"></a> kaniṭṭhabhātiko, taṃ bhikkhū anupasampannakāle ‘‘cundo samaṇuddeso’’ti samudācaritvā therakālepi tatheva samudācariṃsu. Tena vuttaṃ ‘‘cundo samaṇuddeso’’ti. <span class="bld">Upaṭṭhāko hotī</span>ti mukhodakadantakaṭṭhadānena ceva pariveṇasammajjana-piṭṭhiparikammakaraṇa-pattacīvaraggahaṇena ca upaṭṭhānakaro hoti. <span class="bld">Parinibbāyī</span>ti anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbuto. Katarasmiṃ kāleti? Bhagavato parinibbānasaṃvacchare.</p>
- <p class="bodytext">Tatrāyaṃ anupubbikathā – bhagavā kira vutthavasso veḷuvagāmakā nikkhamitvā ‘‘sāvatthiṃ gamissāmī’’ti āgatamaggeneva paṭinivattanto anupubbena sāvatthiṃ patvā jetavanaṃ pāvisi. Dhammasenāpati bhagavato vattaṃ dassetvā divāṭṭhānaṃ gato, so tattha antevāsikesu vattaṃ dassetvā paṭikkantesu divāṭṭhānaṃ sammajjitvā cammakhaṇḍaṃ paññāpetvā pāde pakkhāletvā pallaṅkaṃ ābhujitvā phalasamāpattiṃ pāvisi. Athassa yathā paricchedena tato vuṭṭhitassa ayaṃ parivitakko udapādi ‘‘buddhā nu kho paṭhamaṃ parinibbāyanti, udāhu aggasāvakāti, tato ‘‘aggasāvakā paṭhama’’nti ñatvā attano āyusaṅkhāraṃ olokesi. So ‘‘sattāhameva me āyusaṅkhārā pavattissantī’’ti ñatvā ‘‘kattha parinibbāyissāmī’’ti cintesi.</p>
- <p class="bodytext">Tato <span class="bld">‘‘rāhulo</span> tāvatiṃsesu parinibbuto, <span class="bld">aññāsikoṇḍaññatthero</span> chaddantadahe, ahaṃ kattha parinibbāyissāmī’’ti punappunaṃ cintento mātaraṃ ārabbha satiṃ uppādesi – ‘‘mayhaṃ mātā sattannaṃ <a name="V3.0243"></a> arahantānaṃ mātā hutvāpi buddhadhammasaṅghesu appasannā, atthi nu kho tassā upanissayo, natthi nu kho’’ti. Sotāpattimaggassa upanissayaṃ disvā ‘‘kassa desanāya abhisamayo bhavissatī’’ti olokento ‘‘mameva dhammadesanāya bhavissati, na aññassa. Sace kho panāhaṃ appossukko bhaveyyaṃ, bhavissanti me vattāro – ‘‘sāriputtatthero avasesajanānampi avassayo hoti. Tathā hissa samacittasuttantadesanādivase (a. ni. 2.33-37) koṭisatasahassadevatā arahattaṃ pattā, tayo magge paṭividdhadevatānaṃ gaṇanā natthi, aññesu ca ṭhānesu anekā abhisamayā <a name="M3.0247"></a> dissanti, there ca cittaṃ pasādetvā sagge nibbattāneva asīti kulasahassāni, so dāni sakamātumicchādassanamattampi harituṃ <a name="P3.0214"></a> nāsakkhī’’ti. Tasmā mātaraṃ micchādassanā mocetvā jātovarakeyeva parinibbāyissāmī’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā ‘‘ajjeva bhagavantaṃ anujānāpetvā nikkhamissāmī’’ti cundattheraṃ āmantesi – ‘‘āvuso, cunda, amhākaṃ pañcasatāya bhikkhuparisāya saññaṃ dehi. ‘Gaṇhathāvuso pattacīvarāni, dhammasenāpati nālakagāmaṃ gantukāmo’’’ti. Thero tathā akāsi.</p>
- <p class="bodytext">Bhikkhū senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya therassa santikaṃ agamaṃsu. Thero senāsanaṃ saṃsāmetvā divāṭṭhānaṃ sammajjitvā divāṭṭhānadvāre ṭhatvā divāṭṭhānaṃ oloketvā ‘‘idaṃ dāni pacchimadassanaṃ, puna āgamanaṃ natthī’’ti pañcasatabhikkhūhi parivuto bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā bhagavantaṃ etadavoca ‘‘anujānātu me bhante bhagavā, anujānātu sugato. Parinibbānakālo me, ossaṭṭho me āyusaṅkhāro’’ti. Buddhā pana yasmā ‘‘parinibbāhī’’ti vutte maraṇavaṇṇaṃ saṃvaṇṇentīti, ‘‘mā parinibbāhī’’ti vutte vaṭṭassa guṇaṃ kathentīti micchādiṭṭhikā dosaṃ āropessanti, tasmā tadubhayampi na vadanti. Tena naṃ bhagavā – ‘‘kattha parinibbāyissasi sāriputtā’’ti vatvā – ‘‘atthi, bhante, magadhesu nālakagāme jātovarako, tatthāhaṃ parinibbāyissāmī’’ti vutte – ‘‘yassa dāni tvaṃ, sāriputta, kālaṃ maññasi, idāni pana te jeṭṭhakaniṭṭhabhātikānaṃ tādisassa bhikkhuno dassanaṃ dullabhaṃ bhavissati, desehi nesaṃ dhamma’’nti āha.</p>
- <p class="bodytext">Thero – ‘‘satthā mayhaṃ iddhivikubbanapubbaṅgamaṃ dhammadesanaṃ paccāsīsatī’’ti ñatvā bhagavantaṃ vanditvā tālappamāṇaṃ ākāsaṃ abbhuggantvā oruyha dasabalassa pāde vandi, puna dvitālappamāṇaṃ abbhuggantvā oruyha dasabalassa pāde vandi, etenupāyena sattatālappamāṇaṃ abbhuggantvā <a name="V3.0244"></a> anekāni pāṭihāriyasatāni dassento dhammakathaṃ <a name="P3.0215"></a> ārabhi. Dissamānenapi kāyena katheti, adissamānenapi. Uparimena vā heṭṭhimena vā upaḍḍhakāyena katheti adissamānenapi dissamānenapi, kālena candavaṇṇaṃ dasseti, kālena sūriyavaṇṇaṃ, kālena pabbatavaṇṇaṃ, kālena samuddavaṇṇaṃ, kālena cakkavattirājā hoti, kālena vessavaṇamahārājā, kālena sakko <a name="M3.0248"></a> devarājā, kālena mahābrahmāti evaṃ anekāni pāṭihāriyasatāni dassento dhammakathaṃ kathesi. Sakalanagaraṃ sannipati. Thero oruyha dasabalassa pāde vanditvā aṭṭhāsi. Atha naṃ satthā āha – ‘‘ko nāmo ayaṃ sāriputta dhammapariyāyo’’ti. Sīhavikīḷito nāma, bhanteti. Taggha, sāriputta, sīhavikīḷito taggha, sāriputta, sīhavikīḷitoti.</p>
- <p class="bodytext">Thero alattakavaṇṇe hatthe pasāretvā satthu suvaṇṇakacchapasadise pāde gopphakesu gahetvā – ‘‘bhante, imesaṃ pādānaṃ vandanatthāya kappasatasahassādhikaṃ asaṅkhyeyyaṃ pāramiyo pūritā, so me manoratho matthakaṃ patto, ito dāni paṭṭhāya paṭisandhivasena na puna ekaṭṭhāne sannipāto samāgamo atthi, chinno esa vissāso, anekehi buddhasatasahassehi paviṭṭhaṃ ajaraṃ amaraṃ khemaṃ sukhaṃ sītalaṃ abhayaṃ nibbānapuraṃ pavisissāmi, sace me kiñci kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā na rocetha, khamatha taṃ bhagavā, gamanakālo mayha’’nti. Khamāmi te, sāriputta, na kho pana te kiñci kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā mayhaṃ aruccanakaṃ atthi, yassa dāni tvaṃ, sāriputta, kālaṃ maññasīti.</p>
- <p class="bodytext">Iti bhagavatā anuññātasamanantaraṃ satthu pāde vanditvā uṭṭhitamatte āyasmante sāriputte sinerucakkavāḷahimavantaparibhaṇḍapabbate dhārayamānāpi – ‘‘ajja imaṃ guṇarāsiṃ dhāretuṃ na sakkomī’’ti vadantī viya ekappahāreneva viravamānā mahāpathavī yāva udakapariyantā akampi, ākāse devadundubhiyo phaliṃsu, mahāmegho uṭṭhahitvā pokkharavassaṃ vassi.</p>
- <p class="bodytext">Satthā – ‘‘dhammasenāpatiṃ paṭipādessāmī’’ti dhammāsanā <a name="P3.0216"></a> vuṭṭhāya gandhakuṭiabhimukho gantvā maṇiphalake aṭṭhāsi. Thero tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditvā – ‘‘bhagavā ito kappasatasahassādhikassa asaṅkhyeyyassa upari anomadassīsammāsambuddhassa pādamūle nipajjitvā tumhākaṃ dassanaṃ patthesiṃ, sā me patthanā samiddhā, diṭṭhā tumhe, taṃ paṭhamadassanaṃ, idaṃ pacchimadassanaṃ. Puna tumhākaṃ dassanaṃ natthī’’ti vatvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ <a name="V3.0245"></a> añjaliṃ paggayha yāva dassanavisayā abhimukhova paṭikkamitvā <a name="M3.0249"></a> vanditvā pakkāmi. Puna mahāpathavī dhāretuṃ asakkontī udakapariyantaṃ katvā akampi.</p>
- <p class="bodytext">Bhagavā parivāretvā ṭhite bhikkhū āha – ‘‘anugacchatha, bhikkhave, tumhākaṃ jeṭṭhabhātika’’nti. Tasmiṃ khaṇe catassopi parisā sammāsambuddhaṃ ekakaṃyeva jetavane ohāya niravasesā nikkhamiṃsu. Sāvatthinagaravāsinopi – ‘‘sāriputtatthero kira sammāsambuddhaṃ āpucchitvā parinibbāyitukāmo nikkhanto, passissāma na’’nti nagaradvārāni nirokāsāni karontā nikkhamitvā gandhamālādihatthā kese vikiritvā – ‘‘idāni mayaṃ kahaṃ mahāpañño nisinno, kahaṃ dhammasenāpati nisinno’’ti pucchantā – ‘‘kassa santikaṃ gamissāma, kassa hatthe satthāraṃ ṭhapetvā thero pakkanto’’tiādinā nayena paridevantā rodantā theraṃ anubandhiṃsu.</p>
- <p class="bodytext">Thero mahāpaññāya ṭhitattā – ‘‘sabbesaṃ anatikkamanīyo esa maggo’’ti mahājanaṃ ovaditvā – ‘‘tumhepi, āvuso, tiṭṭhatha, mā dasabale pamādaṃ āpajjitthā’’ti bhikkhusaṅghampi nivattetvā attano parisāyeva saddhiṃ pakkāmi. Yepi manussā – ‘‘pubbe ayyo paccāgamanacārikaṃ carati, idaṃ idāni gamanaṃ na puna paccāgamanāyā’’ti paridevantā anubandhiṃsuyeva. Tepi – ‘‘appamattā, āvuso, hotha, evaṃbhāvino nāma saṅkhārā’’ti nivattesi.</p>
- <p class="bodytext">Atha kho āyasmā sāriputto sabbattha ekarattivāsena antarāmagge sattāhaṃ manussānaṃ <a name="P3.0217"></a> saṅgahaṃ karonto sāyaṃ nālakagāmaṃ patvā gāmadvāre nigrodharukkhamūle aṭṭhāsi. Atha uparevato nāma therassa bhāgineyyo bahigāmaṃ gacchanto theraṃ disvā upasaṅkamitvā vanditvā aṭṭhāsi. Thero taṃ āha – ‘‘atthi gehe te ayyikā’’ti. Āma bhanteti. Gaccha amhākaṃ idhāgatabhāvaṃ ārocehi. ‘‘Kasmā āgato’’ti ca vutte – ‘‘ajja kira ekadivasaṃ antogāme vasissati, jātovarakaṃ paṭijaggatha, pañcannañca kira bhikkhusatānaṃ vasanaṭṭhānaṃ jānāthā’’ti. So gantvā – ‘‘ayyike mayhaṃ mātulo āgato’’ti āha. Idāni kuhinti? Gāmadvāreti. Ekakova, aññopi koci atthīti? Atthi pañcasatā bhikkhūti. Kiṃkāraṇā āgatoti? So taṃ pavattiṃ ārocesi. Brāhmaṇī – ‘‘kiṃ nu kho ettakānaṃ vasanaṭṭhānaṃ paṭijaggāpeti<a name="M3.0250"></a>, daharakāle pabbajitvā mahallakakāle gihī hotukāmo’’ti cintentī jātovarakaṃ paṭijaggāpetvā pañcasatānaṃ vasanaṭṭhānaṃ kāretvā daṇḍadīpikā jāletvā therassa pāhesi.</p>
- <p class="bodytext">Thero <a name="V3.0246"></a> bhikkhūhi saddhiṃ pāsādaṃ āruyha jātovarakaṃ pavisitvā nisīdi, nisīditvā ‘‘tumhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ gacchathā’’ti bhikkhū uyyojesi. Tesu gatamattesuyeva therassa kharo ābādho uppajji, lohitapakkhandikā māraṇantikā vedanā vattanti. Ekaṃ bhājanaṃ pavisati, ekaṃ nikkhamati. Brāhmaṇī – ‘‘mama puttassa pavatti mayhaṃ na ruccatī’’ti attano vasanagabbhadvāraṃ nissāya aṭṭhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Cattāro mahārājāno ‘‘dhammasenāpati kuhiṃ viharatī’’ti olokentā nālakagāme jātovarake parinibbānamañce nipanno, pacchimadassanaṃ gamissāmā’’ti āgamma vanditvā aṭṭhaṃsu. Ke tumheti? Mahārājāno bhanteti. Kasmā āgatatthāti? Gilānupaṭṭhākā bhavissāmāti. ‘‘Hotu, atthi gilānupaṭṭhāko, gacchatha tumhe’’ti uyyojesi. Tesaṃ gatāvasāne teneva nayena sakko devānamindo. Tasmiṃ gate mahābrahmā ca āgamiṃsu. Tepi tatheva thero uyyojesi.</p>
- <p class="bodytext">Brāhmaṇī devatānaṃ āgamanañca gamanañca disvā ‘‘ke nu kho ete mama puttaṃ vanditvā gacchantī’’ti therassa <a name="P3.0218"></a> gabbhadvāraṃ gantvā ‘‘tāta, cunda, kā pavattī’’ti pucchi. So taṃ pavattiṃ ācikkhitvā ‘‘mahāupāsikā, bhante, āgatā’’ti āha. Thero ‘‘kasmā avelāya āgatā’’ti pucchi. Sā ‘‘tuyhaṃ, tāta, dassanatthāyā’’ti vatvā ‘‘tāta, paṭhamaṃ ke āgatā’’ti pucchi. Cattāro mahārājāno upāsiketi. Tāta, tvaṃ catūhi mahārājehi mahantataroti? Ārāmikasadisā ete upāsike, amhākaṃ satthu paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya khaggahatthā hutvā ārakkhaṃ akaṃsūti. Tesaṃ tāta gatāvasāne ko āgatoti? Sakko devānamindoti. Devarājatopi tvaṃ tāta mahantataroti? Bhaṇḍaggāhakasāmaṇerasadiso esa upāsike, amhākaṃ satthu tāvatiṃsato otaraṇakāle pattacīvaraṃ gahetvā otiṇṇoti. Tassa tāta gatāvasāne jotayamāno viya ko āgatoti? Upāsike, tuyhaṃ bhagavā ca satthā ca mahābrahmā nāma esoti. Mayhaṃ bhagavato <a name="M3.0251"></a> mahābrahmatopi tvaṃ, tāta, mahantataroti? Āma upāsike, ete nāma kira amhākaṃ satthu jātadivase cattāro mahābrahmāno mahāpurisaṃ suvaṇṇajālena paṭiggaṇhiṃsūti.</p>
- <p class="bodytext">Atha brāhmaṇiyā – ‘‘puttassa tāva me ayaṃ ānubhāvo, kīdiso vata mayhaṃ puttassa bhagavato <a name="V3.0247"></a> satthu ānubhāvo bhavissatī’’ti cintayantiyā sahasā pañcavaṇṇā pīti uppajjitvā sakalasarīraṃ phari. Thero – ‘‘uppannaṃ me mātu pītisomanassaṃ, ayaṃ dāni kālo dhammadesanāyā’’ti cintetvā ‘‘kiṃ cintesi mahāupāsike’’ti āha. Sā ‘‘puttassa tāva me ayaṃ guṇo, satthu panassa kīdiso bhavissatīti idaṃ, tāta, cintemī’’ti āha. Mahāupāsike, mayhaṃ satthujātakkhaṇe mahābhinikkhamane sambodhiyaṃ dhammacakkappavattane ca dasasahassilokadhātu kampittha. Sīlena samādhinā paññāya vimuttiyā vimuttiñāṇadassanena samo nāma natthi, itipi so bhagavāti vitthāretvā buddhaguṇapaṭisaṃyuttaṃ dhammadesanaṃ kathesi.</p>
- <p class="bodytext">Brāhmaṇī piyaputtassa dhammadesanāpariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhāya puttaṃ āha – ‘‘tāta upatissa, kasmā evamakāsi, evarūpaṃ nāma amataṃ mayhaṃ ettakaṃ kālaṃ na adāsī’’ti. Thero – ‘‘dinnaṃ dāni me mātu rūpasāriyā <a name="P3.0219"></a> brāhmaṇiyā posāvanikamūlaṃ, ettakena vaṭṭissatī’’ti cintetvā – ‘‘gaccha mahāupasike’’ti brāhmaṇiṃ uyyojetvā – ‘‘cunda kā velā’’ti āha. Balavapaccūsakālo, bhanteti. Bhikkhusaṅghaṃ sannipātehīti. Sannipatito bhante bhikkhusaṅghoti. ‘‘Maṃ ukkhipitvā nisīdāpehi cundā’’ti ukkhipitvā nisīdāpesi.</p>
- <p class="bodytext">Thero bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso catucattālīsaṃ vo vassāni mayā saddhiṃ vicarantānaṃ yaṃ me kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā na rocetha, taṃ khamatha āvuso’’ti. Ettakaṃ, bhante, amhākaṃ chāyā viya tumhe amuñcitvā vicarantānaṃ aruccanakaṃ nāma natthi, tumhe pana amhākaṃ khamathāti. Atha thero mahācīvaraṃ saṅkaḍḍhitvā mukhaṃ pidhāya dakkhiṇena passena nipanno satthā viya nava anupubbasamāpattiyo anulomapaṭilomato samāpajjitvā puna paṭhamajjhānaṃ ādiṃ katvā yāva catutthajjhānā samāpajji<a name="M3.0252"></a>. Tato vuṭṭhāya anantaraṃyeva mahāpathaviṃ unnādento anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi.</p>
- <p class="bodytext">Upāsikā – ‘‘kiṃ nu kho me putto, na kiñci kathetī’’ti uṭṭhāya piṭṭhipāde parimajjantī parinibbutabhāvaṃ ñatvā mahāsaddaṃ kurumānā pādesu nipatitvā – ‘‘tāta mayaṃ ito pubbe tava guṇaṃ na jānimhā, idāni pana taṃ ādiṃ katvā anekasate anekasahasse anekasatasahasse bhikkhū imasmiṃ nivesane nisīdāpetvā bhojetuṃ na labhimhā, cīvarehi acchādetuṃ na labhimhā, vihārasataṃ vihārasahassaṃ kāretuṃ na labhimhā’’ti yāva aruṇuggamanā paridevi<a name="V3.0248"></a>. Aruṇe uggatamatteyeva suvaṇṇakāre pakkosāpetvā suvaṇṇagabbhaṃ vivarāpetvā suvaṇṇaghaṭiyo mahātulāya tulāpetvā – ‘‘pañca kūṭāgārasatāni pañca agghikasatāni karothā’’ti dāpeti.</p>
- <p class="bodytext">Sakkopi devarājā vissakammadevaputtaṃ āmantetvā – ‘‘tāta dhammasenāpati parinibbuto, pañca kūṭāgārasatāni pañca agghikasatāni ca māpehī’’ti āha. Iti upāsikāya kāritāni ca vissakammena nimmitāni ca sabbānipi dvesahassāni ahesuṃ. Tato nagaramajjhe sāramayaṃ mahāmaṇḍapaṃ kāretvā maṇḍapamajjhe mahākūṭāgāraṃ ṭhapetvā <a name="P3.0220"></a> sesāni parivārasaṅkhepena ṭhapetvā sādhukīḷikaṃ ārabhiṃsu. Devānaṃ antare manussā, manussānaṃ antare devā ahesuṃ.</p>
- <p class="bodytext">Revatī nāma ekā therassa upaṭṭhāyikā – ‘‘ahaṃ therassa pūjaṃ karissāmī’’ti suvaṇṇapupphānaṃ tayo kumbhe kāresi. ‘‘Therassa pūjaṃ karissāmī’’ti sakko devarājā aḍḍhateyyakoṭināṭakehi parivārito otari. ‘‘Sakko otaratī’’ti mahājano pacchāmukho paṭikkami. Tattha sāpi upāsikā paṭikkamamānā garubhārattā ekamantaṃ apasakkituṃ asakkontī manussānaṃ antare pati. Manussā apassantā taṃ madditvā agamiṃsu. Sā tattheva kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane kanakavimāne nibbatti. Nibbattakkhaṇeyevassā ratanakkhandho viya tigāvutappamāṇo attabhāvo ahosi saṭṭhisakaṭapūrappamāṇaalaṅkārapaṭimaṇḍitā accharāsahassaparivāritā. Athassā dibbaṃ sabbakāyikādāsaṃ purato ṭhapayiṃsu<a name="M3.0253"></a>. Sā attano sirisampattiṃ disvā – ‘‘uḷārā ayaṃ sampatti, kiṃ nu kho me kammaṃ kata’’nti cintayamānā addasa – ‘‘mayā sāriputtattherassa parinibbutaṭṭhāne tīhi suvaṇṇapupphakumbhehi pūjā katā, mahājano maṃ madditvā gato, sāhaṃ tattha kālaṃ katvā idhūpapannā, theraṃ nissāya laddhaṃ idāni puññavipākaṃ manussānaṃ kathessāmī’’ti saha vimāneneva otari.</p>
- <p class="bodytext">Mahājano dūratova disvā – ‘‘kiṃ nu kho dve sūriyā uṭṭhitā’’ti? Olokento – ‘‘vimāne āgacchante kūṭāgārasaṇṭhānaṃ paññāyati, nāyaṃ sūriyo, vimānametaṃ eka’’nti āha. Tampi vimānaṃ tāvadeva āgantvā therassa dārucitakamatthake vehāsaṃ aṭṭhāsi. Devadhītā vimānaṃ ākāseyeva ṭhapetvā pathaviṃ otari. Mahājano – ‘‘kā tvaṃ, ayye’’ti? Pucchi. ‘‘Na maṃ tumhe jānātha, revatī nāmāhaṃ, tīhi suvaṇṇapupphakumbhehi theraṃ pūjaṃ katvā manussehi madditā <a name="V3.0249"></a> kālaṃ katvā tāvatiṃsabhavane nibbattā, passatha me sirisampattiṃ, tumhepi dāni dānāni detha, puññāni karothā’’ti kusalakiriyāya vaṇṇaṃ kathetvā therassa citakaṃ padakkhiṇaṃ katvā vanditvā attano devaṭṭhānaṃyeva gatā.</p>
- <p class="bodytext">Mahājanopi <a name="P3.0221"></a> sattāhaṃ sādhukīḷikaṃ kīḷitvā sabbagandhehi citakaṃ akāsi, citakā ekūnaratanasatikā ahosi. Therassa sarīraṃ citakaṃ āropetvā usīrakalāpakehi ālimpesuṃ. Āḷāhane sabbarattiṃ dhammassavanaṃ pavatti. Anuruddhatthero sabbagandhodakena therassa citakaṃ nibbāpesi. Cundatthero dhātuyo parissāvane pakkhipitvā – ‘‘na dāni mayā idheva sakkā ṭhātuṃ, mayhaṃ jeṭṭhabhātikassa dhammasenāpatisāriputtattherassa parinibbutabhāvaṃ sammāsambuddhassa ārocessāmī’’ti dhātuparissāvanaṃ therassa ca pattacīvaraṃ gahetvā sāvatthiṃ agamāsi. Ekaṭṭhānepi ca dve rattiyo avasitvā sabbattha ekarattivāseneva sāvatthiṃ pāpuṇi. Tamatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">atha kho cundo samaṇuddeso</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">yenāyasmā ānando</span>ti yena attano upajjhāyo dhammabhaṇḍāgāriko āyasmā ānando, tenupasaṅkami. Kasmā panesa ujukaṃ <a name="M3.0254"></a> satthu santikaṃ agantvā therassa santikaṃ agamāsīti? Satthari ca there ca gāravena. Jetavanamahāvihāre pokkharaṇiyaṃ kirassa nhatvā paccuttaritvā sunivatthasupārutassa etadahosi – ‘‘buddhā nāma mahāpāsāṇacchattaṃ viya garuno, phaṇakatasappa sīhabyagghamattavaravāraṇādayo viya ca durāsadā, na sakkā mayā ujukameva satthu santikaṃ gantvā kathetuṃ, kassa nu kho santikaṃ gantabba’’nti. Tato cintesi – ‘‘upajjhāyo me dhammabhaṇḍāgāriko jeṭṭhabhātikattherassa uttamasahāyo, tassa santikaṃ gantvā taṃ ādāya satthārā saddhiṃ kathessāmī’’ti satthari ceva there ca gāravena upasaṅkami.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Idamassa pattacīvara</span>nti ‘‘ayamassa paribhogapatto, idaṃ dhātuparissāvana’’nti evaṃ ekekaṃ ācikkhi. Pāḷiyaṃ pana ‘‘idamassa pattacīvara’’nti ettakameva vuttaṃ. <span class="bld">Kathāpābhata</span>nti kathāmūlaṃ. Mūlañhi <span class="bld">pābhata</span>nti vuccati. Yathāha –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Appakenapi <a name="P3.0222"></a> medhāvī, pābhatena vicakkhaṇo;</p>
- <p class="gathalast">Samuṭṭhāpeti attānaṃ, aṇuṃ aggiṃva sandhama’’nti. (jā. 1.1.4);</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhagavantaṃ</span> <a name="V3.0250"></a> <span class="bld">dassanāyā</span>ti bhagavantaṃ dassanatthāya. Kiṃ paniminā bhagavā na diṭṭhapubboti? No na diṭṭhapubbo. Ayañhi āyasmā divā nava vāre, rattiṃ nava vāreti ekāhaṃ aṭṭhārasa vāre upaṭṭhānameva gacchati. Divasassa pana satavāraṃ vā sahassavāraṃ vā gantukāmo samānopi na akāraṇā gacchati, ekaṃ pañhadvāraṃ gahetvāva gacchati. So taṃdivasaṃ tena kathāpābhatena gantukāmo evamāha. <span class="bld">Idamassa pattacīvara</span>nti theropi – ‘‘idaṃ tassa pattacīvaraṃ, idañca dhātuparissāvana’’nti pāṭiyekkaṃyeva dassetvā ācikkhi.</p>
- <p class="bodytext">Satthā hatthaṃ pasāretvā dhātuparissāvanaṃ gahetvā hatthatale ṭhapetvā bhikkhū āmantesi – ‘‘yo so, bhikkhave, bhikkhu purimadivase anekāni pāṭihāriyasatāni katvā parinibbānaṃ anujānāpesi, tassa idāni imā saṅkhavaṇṇasannibhā dhātuyova paññāyanti, kappasatasahassādhikaṃ asaṅkhyeyyaṃ pūritapāramī esa, bhikkhave, bhikkhu, mayā pavattitaṃ dhammacakkaṃ <a name="M3.0255"></a> anupavattako esa bhikkhu, paṭiladdhadutiyaāsano esa bhikkhu, pūritasāvakasannipāto esa bhikkhu, ṭhapetvā maṃ dasasu cakkavāḷasahassesu paññāya asadiso esa bhikkhu, mahāpañño esa bhikkhu, puthupañño hāsapañño javanapañño tikkhapañño nibbedhikapañño esa bhikkhu, appiccho esa bhikkhu, santuṭṭho pavivitto asaṃsaṭṭho āraddhavīriyo codako pāpagarahī esa bhikkhu, pañca jātisatāni paṭiladdhamahāsampattiyo pahāya pabbajito esa bhikkhu, mama sāsane pathavīsamakhantiko esa bhikkhu, chinnavisāṇausabhasadiso esa bhikkhu, caṇḍālaputtasadisanīcacitto esa bhikkhu. Passatha, bhikkhave, mahāpaññassa dhātuyo, passatha, bhikkhave, puthupaññassa hāsapaññassa javanapaññassa tikkhapaññassa nibbedhikapaññassa appicchassa santuṭṭhassa pavivittassa asaṃsaṭṭhassa āraddhavīriyassa<a name="P3.0223"></a>, codakassa, passatha, bhikkhave, pāpagarahissa dhātuyoti.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yo pabbajī jātisatāni pañca,</p>
- <p class="gatha2">Pahāya kāmāni manoramāni;</p>
- <p class="gatha3">Taṃ vītarāgaṃ susamāhitindriyaṃ,</p>
- <p class="gathalast">Parinibbutaṃ vandatha sāriputtaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Khantibalo <a name="V3.0251"></a> pathavisamo na kuppati,</p>
- <p class="gatha2">Na cāpi cittassa vasena vattati;</p>
- <p class="gatha3">Anukampako kāruṇiko ca nibbuto,</p>
- <p class="gathalast">Parinibbutaṃ vandatha sāriputtaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Caṇḍālaputto yathā nagaraṃ paviṭṭho,</p>
- <p class="gatha2">Nīcamano carati kaḷopihattho;</p>
- <p class="gatha3">Tathā ayaṃ viharati sāriputto,</p>
- <p class="gathalast">Parinibbutaṃ vandatha sāriputtaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Usabho yathā chinnavisāṇako,</p>
- <p class="gatha2">Aheṭhayanto carati purantare vane;</p>
- <p class="gatha3">Tathā ayaṃ viharati sāriputto,</p>
- <p class="gathalast">Parinibbutaṃ vandatha sāriputta’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Iti <a name="M3.0256"></a> bhagavā pañcahi gāthāsatehi therassa vaṇṇaṃ kathesi. Yathā yathā bhagavā therassa vaṇṇaṃ kathesi, tathā tathā ānandatthero sandhāretuṃ na sakkoti, biḷāramukhe pakkhantakukkuṭo viya pavedhati. Tenāha <span class="bld">apica me, bhante, madhurakajāto viya kāyo</span>ti sabbaṃ vitthāretabbaṃ. Tattha <span class="bld">madhurakajāto</span>tiādīnaṃ attho vuttoyeva. Idha pana <span class="bld">dhammā</span>ti uddesaparipucchādhammā adhippetā. Tassa hi uddesaparipucchādhamme agahite vā gahetuṃ, gahite vā sajjhāyaṃ kātuṃ cittaṃ na pavattati. Atha satthā pañcapasādavicitrāni akkhīni ummīletvā theraṃ olokento ‘‘assāsessāmi na’’nti assāsento <span class="bld">kiṃ nu kho te, ānanda, sāriputto</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sīlakkhandha</span>nti lokiyalokuttarasīlaṃ. <span class="bld">Samādhipaññāsu</span>pi eseva nayo. <span class="bld">Vimutti</span> pana lokuttarāva. <span class="bld">Vimuttiñāṇadassanaṃ</span> <a name="P3.0224"></a> paccavekkhaṇañāṇaṃ, taṃ lokiyameva. <span class="bld">Ovādako</span>ti ovādadāyako. <span class="bld">Otiṇṇo</span>ti otiṇṇesu vatthūsu nānappakārena otaraṇasīlo. <span class="bld">Viññāpako</span>ti dhammakathākāle atthañca kāraṇañca viññāpetā. <span class="bld">Sandassako</span>ti khandhadhātuāyatanavasena tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ <a name="V3.0252"></a> dassetā. <span class="bld">Samādapako</span>ti ‘‘idañcidañca gaṇhathā’’ti evaṃ gaṇhāpako. <span class="bld">Samuttejako</span>ti abbhussāhako. <span class="bld">Sampahaṃsako</span>ti paṭiladdhaguṇehi modāpako jotāpako.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Akilāsu dhammadesanāyā</span>ti dhammadesanaṃ ārabhitvā ‘‘sīsaṃ vā me rujjati, hadayaṃ vā kucchi vā piṭṭhi vā’’ti evaṃ osakkanākāravirahito nikkilāsu visārado ekassāpi dvinnampi sīhavegeneva pakkhandati. <span class="bld">Anuggāhako sabrahmacārīna</span>nti padassa attho khandhakavagge vitthāritova. <span class="bld">Dhammojaṃ dhammabhoga</span>nti ubhayenapi dhammaparibhogova kathito. <span class="bld">Dhammānuggaha</span>nti dhammena anuggahaṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Satthā ‘‘ativiya ayaṃ bhikkhu kilamatī’’ti puna taṃ assāsento <span class="bld">nanu taṃ, ānanda, mayā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">piyehi manāpehī</span>ti mātāpitābhātābhaginīādikehi jātiyā nānābhāvo, maraṇena vinābhāvo, bhavena aññathābhāvo. <span class="bld">Taṃ kutettha, ānanda, labbhā</span>ti <span class="bld">ta</span>nti <a name="M3.0257"></a> tasmā. Yasmā sabbehi piyehi manāpehi nānābhāvo, tasmā dasa pāramiyo pūretvāpi sambodhiṃ patvāpi dhammacakkaṃ pavattetvāpi yamakapāṭihāriyaṃ dassetvāpi devorohanaṃ katvāpi yaṃ taṃ jātaṃ bhūtaṃ saṅkhataṃ palokadhammaṃ, taṃ tathāgatassāpi sarīraṃ mā palujjīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, rodantenapi kandantenapi na sakkā taṃ kāraṇaṃ laddhunti. <span class="bld">So palujjeyyā</span>ti so bhijjeyya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evameva kho</span>ti ettha yojanasatubbedho mahājamburukkho viya bhikkhusaṅgho tassa dakkhiṇadisaṃ gato paññāsayojaniko mahākhandho viya dhammasenāpati. Tasmiṃ mahākhandhe bhinne tato paṭṭhāya anupubbena vaḍḍhitvā pupphaphalādīhi taṃ ṭhānaṃ pūretuṃ samatthassa aññassa khandhassa abhāvo viya there parinibbute soḷasannaṃ paññānaṃ matthakaṃ pattassa aññassa dakkhiṇāsane nisīdanasamatthassa sāriputtasadisassa bhikkhuno abhāvo. Tāya paribhinnāya so rukkho viya <a name="P3.0225"></a> bhikkhusaṅgho khandhotveva jātoti veditabbo. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā sabbaṃ saṅkhataṃ palokadhammaṃ, taṃ mā palujjīti na sakkā laddhuṃ, tasmā.</p>
- <p class="subhead">4-5. Ukkacelasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para380-381"></a><a name="para380-381_sn5"></a><span class="paranum">380-381</span>. Catutthe <a name="V3.0253"></a> <span class="bld">aciraparinibbutesu sāriputtamoggallānesū</span>ti naciraparinibbutesu dvīsu aggasāvakesu. Tesañhi dhammasenāpati kattikamāsapuṇṇamāya parinibbuto, mahāmoggallāno tato aḍḍhamāsaṃ atikkamma amāvasuposathe. Satthā dvīsu aggasāvakesu parinibbutesu mahābhikkhusaṅghaparivāro mahāmaṇḍale cārikaṃ caramāno anupubbena ukkacelanagaraṃ patvā tattha piṇḍāya caritvā gaṅgāpiṭṭhe rajatapaṭṭavaṇṇavālikāpuline vihāsi. Tena vuttaṃ ‘‘aciraparinibbutesu sāriputtamoggallānesū’’ti. <span class="bld">Ye mahantatarā khandhā te palujjeyyu</span>nti idhāpi yojanasatubbedho mahājamburukkho viya bhikkhusaṅgho, tassa dakkhiṇato ca uttarato ca gatā paṇṇāsayojanikā dve mahākhandhā viya dve aggasāvakāti. Sesaṃ purimanayeneva yojetabbaṃ. Pañcame <span class="bld">diṭṭhī</span>ti kammassakadiṭṭhi.</p>
- <p class="subhead">6. Uttiyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para382"></a><a name="para382_sn5"></a><span class="paranum">382</span>. Chaṭṭhe <a name="M3.0258"></a> <span class="bld">maccudheyyassa pāra</span>nti tebhūmakavaṭṭassa pārabhūtaṃ, nibbānaṃ.</p>
- <p class="subhead">8. Brahmasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para384"></a><a name="para384_sn5"></a><span class="paranum">384</span>. Aṭṭhame <span class="bld">kāye vā bhikkhū</span>ti tasmiṃ kāle bhikkhuyeva natthi, evaṃ santepi yo satipaṭṭhāne bhāveti, so kilesabhindanena bhikkhuyevāti dassento evamāha. <span class="bld">Ekāyana</span>nti <a name="P3.0226"></a> ekamaggaṃ. <span class="bld">Jātikkhayantadassī</span>ti jātiyā khayoti ca antoti ca nibbānaṃ, taṃ passatīti attho. <span class="bld">Maggaṃ pajānātī</span>ti ekāyanasaṅkhātaṃ ekamaggabhūtaṃ maggaṃ pajānāti. Ekāyanamaggo vuccati pubbabhāgasatipaṭṭhānamaggo, taṃ pajānātīti attho.</p>
- <p class="subhead">9. Sedakasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para385"></a><a name="para385_sn5"></a><span class="paranum">385</span>. Navame <span class="bld">sumbhesū</span>ti evaṃnāmake janapade. <span class="bld">Medakathālikā</span>ti evaṃ itthiliṅgavasena laddhanāmaṃ. <span class="bld">Mamaṃ rakkha, ahaṃ taṃ rakkhissāmī</span>ti ettha ayaṃ tassa laddhi – ācariyo ukkhittavaṃsaṃ <a name="V3.0254"></a> suggahitaṃ agaṇhanto, antevāsikena pakkhantapakkhantadisaṃ agacchanto, sabbakālañca vaṃsaggaṃ anullokento antevāsikaṃ na rakkhati nāma, evaṃ arakkhito antevāsiko patitvā cuṇṇavicuṇṇaṃ hoti. Vaṃsaṃ pana suggahitaṃ gaṇhanto, tena pakkhantapakkhantadisaṃ gacchanto, sabbakālañca vaṃsaggaṃ ullokento taṃ rakkhati nāma. Antevāsikopi ito cito ca pakkhanditvā migo viya kīḷanto ācariyaṃ na rakkhati nāma. Evañhi sati tikhiṇavaṃsakoṭi ācariyassa galavāṭake vā nalāṭe vā ṭhapitā ṭhitaṭṭhānaṃ bhinditvā gaccheyya. Ācārasampannatāya pana yato vaṃso namati, tato anāmento taṃ ākaḍḍhento viya ekatobhāgiyaṃ katvā vātūpathambhaṃ gāhāpetvā satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā niccalova nisīdanto ācariyaṃ rakkhati nāmāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tvaṃ ācariya attānaṃ rakkha, ahaṃ attānaṃ rakkhissāmī</span>ti ettha ayamadhippāyo – ācariyo vaṃsaṃ suggahitaṃ gaṇhanto, antevāsikena pakkhantapakkhantadisaṃgacchanto<a name="M3.0259"></a>, sabbakālañca vaṃsaggaṃ ullokento, attānameva rakkhati, na antevāsikaṃ. Antevāsikopi kāyampi ekatobhāgiyaṃ katvā vātūpathambhaṃ gāhāpetvā satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā niccalova nisīdamāno attānaṃyeva rakkhati nāma, na ācariyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">So tattha ñāyo</span>ti yaṃ medakathālikā āha. So tattha ñāyo, so upāyo, taṃ kāraṇanti attho. <span class="bld">Satipaṭṭhānaṃ</span> <a name="P3.0227"></a> <span class="bld">sevitabba</span>nti catubbidhaṃ satipaṭṭhānaṃ sevitabbaṃ. <span class="bld">Āsevanāyā</span>ti kammaṭṭhānāsevanāya. <span class="bld">Evaṃ kho, bhikkhave, attānaṃ rakkhanto paraṃ rakkhatī</span>ti yo bhikkhu kammārāmatādīni pahāya rattiṭṭhānadivāṭṭhānesu mūlakammaṭṭhānaṃ āsevanto bhāvento arahattaṃ pāpuṇāti, atha naṃ paro disvā – ‘‘bhaddako vatāyaṃ, bhikkhu, sammāpaṭipanno’’ti tasmiṃ cittaṃ pasādetvā saggaparāyaṇo hoti. Ayaṃ attānaṃ rakkhanto paraṃ rakkhati nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Khantiyā</span>ti adhivāsanakhantiyā. <span class="bld">Avihiṃsāyā</span>ti sapubbabhāgāya karuṇāya. <span class="bld">Mettacittatāyā</span>ti sapubbabhāgāya mettāya. <span class="bld">Anudayatāyā</span>ti anuvaḍḍhiyā, sapubbabhāgāya muditāyāti attho. <span class="bld">Paraṃ rakkhanto attānaṃ rakkhatī</span>ti ettha yo bhikkhu rattiṭṭhānadivāṭṭhānaṃ gato tīsu brahmavihāresu tikacatukkajjhānāni nibbattetvā jhānaṃ pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasanto vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇāti. Ayaṃ paraṃ rakkhanto attānaṃ rakkhati nāmāti veditabbo.</p>
- <p class="subhead">10. Janapadakalyāṇīsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para386"></a><a name="para386_sn5"></a><span class="paranum">386</span>. Dasame <a name="V3.0255"></a> <span class="bld">janapadakalyāṇī</span>ti janapadamhi kalyāṇī uttamā chasarīradosarahitā pañcakalyāṇasamannāgatā. Sā hi yasmā nātidīghā nātirassā, nātikisā nātithūlā, nātikāḷā nāccodātā, atikkantā, mānusavaṇṇaṃ appattā dibbavaṇṇaṃ, tasmā chasarīradosarahitā. Chavikalyāṇaṃ, maṃsakalyāṇaṃ, nhārukalyāṇaṃ, aṭṭhikalyāṇaṃ, vayakalyāṇanti imehi pana kalyāṇehi samannāgatattā pañcakalyāṇehi samannāgatā nāma. Tassā hi āgantukobhāsakiccaṃ natthi, attano sarīrobhāseneva dvādasahatthaṭṭhāne ālokaṃ karoti, piyaṅgusāmā vā hoti, suvaṇṇasāmā vā, ayamassā chavikalyāṇatā. Cattāro panassā hatthapādā <a name="M3.0260"></a> mukhapariyosānañca lākhārasaparikammakataṃ viya rattapavāḷarattakambalasadisaṃ hoti, ayamassā maṃsakalyāṇatā. Vīsati pana nakhapattāni maṃsato amuttaṭṭhāne lākhārasapūritāni viya, muttaṭṭhāne khīradhārāsadisāni, honti ayamassā nhārukalyāṇakatā. Dvattiṃsa dantā suphusitā <a name="P3.0228"></a> sudhotavajirapanti viya khāyanti, ayamassā aṭṭhikalyāṇatā. Vīsativassasatikāpi pana samānā soḷasavassuddesikā viya hoti nippalitā, ayamassā vayakalyāṇatā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paramapāsāvinī</span>ti ettha pasavanaṃ pasāvo, pavattīti attho. Pasāvo eva pāsāvo. Paramo pāsāvo paramapāsāvo, so assā atthīti paramapāsāvinī. Nacce ca gīte ca uttamapavatti seṭṭhakiriyā, uttamameva naccaṃ naccati, gītaṃ vā gāyatīti vuttaṃ hoti. Sesaṃ sabbattha uttānatthameva. Imesu pana dvīsu suttesu pubbabhāgavipassanāva kathitāti.</p>
- <p class="centered">Nālandavaggo dutiyo.</p>
- <p class="title">3. Sīlaṭṭhitivaggo</p>
- <p class="subhead">1-2. Sīlasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para387-388"></a><a name="para387-388_sn5"></a><span class="paranum">387-388</span>. Tatiyavaggassa <a name="V3.0256"></a> paṭhame <span class="bld">sīlānī</span>ti catupārisuddhisīlāni. Dutiye <span class="bld">ummaṅgo</span>ti pañhamaggo pañhagavesanaṃ.</p>
- <p class="subhead">3-5. Parihānasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para389-391"></a><a name="para389-391_sn5"></a><span class="paranum">389-391</span>. Tatiye <span class="bld">parihānaṃ hotī</span>ti puggalavasena parihānaṃ hoti. Yo hi buddhesu dharantesupi cattāro satipaṭṭhāne na bhāveti, tassa saddhammo antarahito nāma hoti devadattādīnaṃ viya. Iti imasmiṃ sutte tassa puggalasseva dhammantaradhānaṃ kathitaṃ. Catutthapañcamesu sabbaṃ uttānameva.</p>
- <p class="subhead">6. Padesasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para392"></a><a name="para392_sn5"></a><span class="paranum">392</span>. Chaṭṭhe <a name="M3.0261"></a> <span class="bld">padesaṃ bhāvitattā</span>ti padesato bhāvitattā. Cattāro hi magge tīṇi ca phalāni nibbattentena satipaṭṭhānā padesaṃ bhāvitā nāma honti.</p>
- <p class="subhead">7. Samattasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para393"></a><a name="para393_sn5"></a><span class="paranum">393</span>. Sattame <a name="P3.0229"></a> <span class="bld">samattaṃ bhāvitattā</span>ti samattā bhāvitattā. Arahattaphalaṃ uppādentena hi satipaṭṭhānā samattaṃ bhāvitā nāma honti.</p>
- <p class="subhead">8-10. Lokasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para394-396"></a><a name="para394-396_sn5"></a><span class="paranum">394-396</span>. Aṭṭhame <span class="bld">mahābhiññata</span>nti channaṃ abhiññānaṃ vasena vuttaṃ. <span class="bld">Sahassaṃ lokaṃ abhijānāmī</span>ti <a name="V3.0257"></a> satatavihāravaseneva vuttaṃ. Thero kira pātova uṭṭhāya mukhaṃ dhovitvā senāsane nisinno atīte kappasahassaṃ, anāgate kappasahassaṃ anussarati, paccuppannepi sahassaṃ cakkavāḷānaṃ tassāvajjanassa gatiṃ anubandhati. Iti so dibbena cakkhunā sahassaṃ lokaṃ abhijānāti, ayamassa satatavihāro. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
- <p class="centered">Sīlaṭṭhitivaggo tatiyo.</p>
- <p class="title">4. Ananussutavaggavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para401-406"></a><a name="para401-406_sn5"></a><span class="paranum">401-406</span>. Catutthavaggassa pañcame <span class="bld">viditā vedanā</span>ti yā vedanā sammasitvā arahattaṃ patto tāvassa viditā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṃ gacchanti nāma. Yā ca pana pariggahitesu vatthārammaṇesu pavattā vedanā, tāpi viditā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṃ gacchanti nāma. <span class="bld">Vitakkā</span>dīsupi eseva nayo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
- <p class="centered">Ananussutavaggo catuttho.</p>
- <p class="title">5. Amatavaggo</p>
- <p class="subhead">2. Samudayasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para408"></a><a name="para408_sn5"></a><span class="paranum">408</span>. Pañcamavaggassa <a name="M3.0262"></a> dutiye <span class="bld">āhārasamudayā kāyassa samudayo</span>ti āhārasamudayena kāyasamudayo. Eseva nayo sesesu. <span class="bld">Manasikārasamudayā</span>ti ettha pana yonisomanasikārasamudayā bojjhaṅgadhammānaṃ samudayo, ayonisomanasikārasamudayā nīvaraṇadhammānaṃ. Iti imasmiṃ sutte sārammaṇasatipaṭṭhānā kathitā.</p>
- <p class="subhead">4. Satisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para410"></a><a name="para410_sn5"></a><span class="paranum">410</span>. Catutthaṃ <a name="V3.0258"></a><a name="P3.0230"></a> suddhikaṃ katvā samudaye kathite bujjhanakānaṃ ajjhāsayena vuttaṃ.</p>
- <p class="subhead">6. Pātimokkhasaṃvarasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para412"></a><a name="para412_sn5"></a><span class="paranum">412</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">pātimokkhasaṃvarasaṃvuto</span>ti catunnaṃ sīlānaṃ jeṭṭhakasīlaṃ dassento evamāha. Tipiṭakacūḷanāgatthero panāha – ‘‘pātimokkhasaṃvarova sīlaṃ, itarāni tīṇi sīlanti vuttaṭṭhānaṃ nāma natthī’’ti. Vatvā taṃ anujānanto āha – ‘‘indriyasaṃvaro nāma chadvārarakkhaṇamattameva, ājīvapārisuddhi dhammeneva samena paccayuppattimattakaṃ, paccayasannissitaṃ paṭiladdhapaccaye idamatthanti paccavekkhitvā paribhuñjanamattakaṃ. Nippariyāyena pātimokkhasaṃvarova sīlaṃ. Yassa so bhinno, ayaṃ chinnasīso viya puriso hatthapāde, sesāni rakkhissatīti na vattabbo. Yassa pana so arogo, ayaṃ acchinnasīso viya puriso jīvitaṃ, sesāni puna pākatikāni katvā rakkhitumpi sakkotī’’ti. Tasmā pātimokkhasaṃvarova sīlaṃ, tena pātimokkhasaṃvarena saṃvutoti pātimokkhasaṃvarasaṃvuto, upeto samannāgatoti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ācāragocarasampanno</span>ti ācārena ca gocarena ca sampanno. <span class="bld">Aṇumattesū</span>ti appamattakesu. <span class="bld">Vajjesū</span>ti akusaladhammesu. <span class="bld">Bhayadassāvī</span>ti bhayadassī. <span class="bld">Samādāyā</span>ti sammā ādiyitvā. <span class="bld">Sikkhassu sikkhāpadesū</span>ti sikkhāpadesu taṃ taṃ sikkhāpadaṃ samādiyitvā sikkha, yaṃ <a name="M3.0263"></a> yaṃ pana kiñci sikkhāpadesu sikkhākoṭṭhāsesu sikkhitabbaṃ kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā, taṃ taṃ sabbaṃ sammā ādāya sikkhassūti ayamettha saṅkhepattho. Vitthāro pana visuddhimagge (visuddhi. 1.14) vutto. Iti imasmiṃ sutte pātimokkhasaṃvarasīlameva kathitaṃ.</p>
- <p class="subhead">7. Duccaritasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para413"></a><a name="para413_sn5"></a><span class="paranum">413</span>. Sattame kāyasucaritavacīsucaritāni pātimokkhasaṃvarasīlaṃ, manosucaritaṃ itarāni tīṇi sīlānīti catupārisuddhisīlaṃ kathitaṃ hoti. Iminā nayena pañcasattanavadasasu kusalakammapathesu <a name="V3.0259"></a><a name="P3.0231"></a> pacchimāpi tayo sīlaṃ hotīti veditabbā. Sesaṃ uttānamevāti. Chaṭṭhasattamesu heṭṭhā vuttanayeneva attho veditabbo.</p>
- <p class="centered">Amatavaggo pañcamo.</p>
- <p class="centered">Satipaṭṭhānasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <a name="sn5_4"></a>
- <p class="chapter">4. Indriyasaṃyuttaṃ</p>
- <p class="title">1. Suddhikavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Suddhikasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para471"></a><a name="para471_sn5"></a><span class="paranum">471</span>. Indriyasaṃyuttassa <a name="V3.0260"></a><a name="M3.0264"></a><a name="P3.0232"></a> paṭhame <span class="bld">saddhindriyaṃ satindriyaṃ paññindriya</span>nti imāni tīṇi catubhūmakakusalavipākesu ceva kiriyāsu ca labbhanti. <span class="bld">Vīriyindriyasamādhindriyāni</span> catubhūmakakusale akusale vipāke kiriyāyāti sabbattha labbhanti. Iti idaṃ suttaṃ catubhūmakasabbasaṅgāhakadhammaparicchedavasena vuttanti veditabbaṃ.</p>
- <p class="subhead">7. Dutiyasamaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para477"></a><a name="para477_sn5"></a><span class="paranum">477</span>. Sattame <span class="bld">saddhindriyaṃ nappajānantī</span>ti dukkhasaccavasena na pajānanti. <span class="bld">Saddhindriyasamudayaṃ nappajānantī</span>ti samudayasaccavasena na pajānanti. Evaṃ nirodhaṃ nirodhasaccavasena, paṭipadaṃ maggasaccavasenāti. Sesesupi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext">Sukkapakkhe pana adhimokkhavasena āvajjanasamudayā saddhindriyasamudayo hoti, paggahavasena āvajjanasamudayā vīriyindriyasamudayo, upaṭṭhānavasena āvajjanasamudayā satindriyasamudayo, avikkhepavasena āvajjanasamudayā samādhindriyasamudayo, dassanavasena āvajjanasamudayā paññindriyasamudayo hoti. Tathā chandavasena āvajjanasamudayā saddhindriyasamudayo hoti, chandavasena āvajjanasamudayā vīriyasatisamādhipaññindriyasamudayo hoti. Manasikāravasena āvajjanasamudayā saddhindriyasamudayo hoti. Manasikāravasena āvajjanasamudayā vīriyasatisamādhipaññindriyasamudayo <a name="V3.0261"></a> hotīti evampi attho veditabbo. Imesu paṭipāṭiyā chasu suttesu catusaccameva kathitaṃ.</p>
- <p class="subhead">8. Daṭṭhabbasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para478"></a><a name="para478_sn5"></a><span class="paranum">478</span>. Aṭṭhame <a name="P3.0233"></a> <span class="bld">kattha ca, bhikkhave, saddhindriyaṃ daṭṭhabbaṃ, catūsu sotāpattiyaṅgesū</span>tiādi imesaṃ indriyānaṃ savisaye jeṭṭhakabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Yathā hi cattāro seṭṭhiputtā rājāti rājapañcamesu sahāyesu ‘‘nakkhattaṃ <a name="M3.0265"></a> kīḷissāmā’’ti vīthiṃ otiṇṇesu ekassa seṭṭhiputtassa gehaṃ gatakāle itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova – ‘‘imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha, gandhamālālaṅkārādīni dethā’’ti gehe vicāreti. Dutiyassa, tatiyassa, catutthassa gehaṃ gatakāle itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova – ‘‘imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha, gandhamālālaṅkārādīni dethā’’ti gehe vicāreti. Atha sabbapacchā rañño gehaṃ gatakāle kiñcāpi rājā sabbattha issaro, imasmiṃ pana kāle attano geheyeva – ‘‘imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha, gandhamālālaṅkārādīni dethā’’ti gehe vicāreti. Evameva saddhāpañcamakesu indriyesu tesu sahāyesu ekato vīthiṃ otarantesu viya ekārammaṇe uppajjamānesupi yathā paṭhamassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ sotāpattiyaṅgāni patvā adhimokkhalakkhaṇaṃ saddhindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Yathā dutiyassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ sammappadhānāni patvā paggahalakkhaṇaṃ vīriyindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Yathā tatiyassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ satipaṭṭhānāni patvā upaṭṭhānalakkhaṇaṃ satindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Yathā catutthassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ jhānavimokkhe patvā avikkhepalakkhaṇaṃ samādhindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Sabbapacchā rañño gehaṃ gatakāle pana yathā itare cattāro tuṇhī nisīdanti, rājāva gehe vicāreti, evameva ariyasaccāni patvā pajānanalakkhaṇaṃ paññindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni hontīti.</p>
- <p class="subhead">9-10. Paṭhamavibhaṅgasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para479-480"></a><a name="para479-480_sn5"></a><span class="paranum">479-480</span>. Navame <a name="V3.0262"></a><a name="P3.0234"></a> <span class="bld">satinepakkenā</span>ti ettha nipakassa bhāvo nepakkaṃ, paññāyetaṃ nāmaṃ. Kasmā pana satibhājane paññā vuttāti? Satiyā balavabhāvadassanatthaṃ. Balavasati hi idha adhippetā. Sā ca paññāsampayuttāva balavatī hoti, na vippayuttāti paññāsampayuttasatiṃ dassento <a name="M3.0266"></a> evamāha. <span class="bld">Cirakata</span>nti cirakālaṃ kataṃ dānaṃ vā sīlaṃ vā uposathakammaṃ vā. <span class="bld">Cirabhāsita</span>nti ‘‘asukasmiṃ ṭhāne asukaṃ nāma bhāsita’’nti evaṃ cirakāle bhāsitaṃ. <span class="bld">Vossaggārammaṇaṃ katvā</span>ti nibbānārammaṇaṃ katvā. <span class="bld">Udayatthagāminiyā</span>ti udayañca atthañca gacchantiyā, udayabbayapariggahikāyāti attho. Imasmiṃ sutte saddhāsatipaññindriyāni pubbabhāgāni, vīriyindriyaṃ missakaṃ, samādhindriyaṃ nibbattitalokuttarameva kathitaṃ. Dasamepi ayameva dhammaparicchedoti.</p>
- <p class="centered">Suddhikavaggo paṭhamo.</p>
- <p class="title">2. Mudutaravaggo</p>
- <p class="subhead">1. Paṭilābhasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para481"></a><a name="para481_sn5"></a><span class="paranum">481</span>. Dutiyavaggassa paṭhame <span class="bld">sammappadhāne ārabbhā</span>ti sammappadhāne paṭicca, sammappadhāne bhāventoti attho. <span class="bld">Satindriye</span>pi eseva nayo.</p>
- <p class="subhead">2. Paṭhamasaṃkhittasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para482"></a><a name="para482_sn5"></a><span class="paranum">482</span>. Dutiye <span class="bld">tato</span>ti vipassanāmaggaphalavasena nissakkaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">Samattā</span>ni hi paripuṇṇāni pañcindriyāni arahattamaggassa vipassanindriyāni nāma honti. <span class="bld">Tato mudutarehī</span>ti tehi arahattamaggassa vipassanindriyehi mudutarāni anāgāmimaggassa vipassanindriyāni nāma honti, tato mudutarāni sakadāgāmimaggassa, tato mudutarāni sotāpattimaggassa vipassanindriyāni <a name="V3.0263"></a> nāma honti, tato mudutarāni dhammānusārimaggassa, tato mudutarāni saddhānusārimaggassa vipassanindriyāni nāma honti.</p>
- <p class="bodytext">Tathā <a name="P3.0235"></a> samattāni paripuṇṇāni pañcindriyāni arahattamaggindriyāni nāma honti, tato mudutarāni anāgāmimaggindriyāni nāma honti, tato mudutarāni sakadāgāmimaggindriyāni nāma honti, tato mudutarāni sotāpattimaggindriyāni nāma honti, tato mudutarāni dhammānusārimaggindriyāni, tato mudutarāni saddhānusārimaggindriyāni nāma honti.</p>
- <p class="bodytext">Samattāni <a name="M3.0267"></a> paripuṇṇāni pañcindriyāni arahattaphalindriyāni nāma honti, tato mudutarāni anāgāmiphalindriyāni, tato mudutarāni sakadāgāmiphalindriyāni, tato mudutarāni sotāpattiphalindriyāni nāma honti. Dhammānusārisaddhānusārino pana dvepi sotāpattimaggaṭṭhapuggalā, maggaṭṭhapuggalavasena nesaṃ nānattaṃ jātanti āgamanenapi maggenapi. Saddhānusārī puggalo hi uddisāpento paripucchanto anupubbena maggaṃ pāpuṇāti, dhammānusārī ekena vā dvīhi vā savanehi. Evaṃ tāva nesaṃ āgamanena nānattaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Dhammānusārissa pana maggo tikkho hoti, sūraṃ ñāṇaṃ vahati, asaṅkhārena appayogena kilese chindati kadalikkhandhaṃ viya tikhiṇā asidhārā. Saddhānusārissa na tassa viya maggo tikkho hoti, na sūraṃ ñāṇaṃ vahati, sasaṅkhārena sappayogena kilese chindati kadalikkhandhaṃ viya atikhiṇā asidhārā. Kilesakkhaye pana tesaṃ nānattaṃ natthi. Avasesā ca kilesā khīyanti.</p>
- <p class="subhead">3. Dutiyasaṃkhittasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para483"></a><a name="para483_sn5"></a><span class="paranum">483</span>. Tatiye <span class="bld">tato</span>ti phalavasena nissakkaṃ veditabbaṃ. Samattāni hi paripuṇṇāni pañcindriyāni arahattaphalindriyāni nāma honti, arahattaphalena samannāgato puggalo arahā nāma hoti. Arahattaphalato mudutarāni anāgāmiphalindriyāni nāma honti, tato mudutarāni sakadāgāmiphalindriyāni, tato mudutarāni sotāpattiphalindriyāni, sotāpattiphalena samannāgato <a name="V3.0264"></a> puggalo sotāpanno nāma hoti. <span class="bld">Indriyavemattatā phalavemattatā hotī</span>ti indriyanānattena phalanānattaṃ, phalanānattena puggalanānattanti.</p>
- <p class="subhead">4. Tatiyasaṃkhittasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para484"></a><a name="para484_sn5"></a><span class="paranum">484</span>. Catutthe <span class="bld">paripūraṃ paripūrakārī ārādhetī</span>ti paripūraṃ arahattamaggaṃ karonto arahattaphalaṃ ārādheti. <span class="bld">Padesaṃ padesakārī</span>ti <a name="P3.0236"></a> avasese tayo padesamagge karonto padesaṃ phalattayamattameva ārādheti. Iti imesu catūsupi suttesu missakāneva indriyāni kathitāni.</p>
- <p class="subhead">5-7. Paṭhamavitthārasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para485-487"></a><a name="para485-487_sn5"></a><span class="paranum">485-487</span>. Pañcame <a name="M3.0268"></a> <span class="bld">tato mudutarehī</span>ti vipassanāvasena nissakkaṃ veditabbaṃ. Paripuṇṇāni hi pañcindriyāni arahattamaggassa vipassanindriyāni honti, tato mudutarāni antarāparinibbāyissa vipassanindriyāni, tato mudutarāni upahaccaparinibbāyissa, tato mudutarāni asaṅkhāraparinibbāyissa, tato mudutarāni sasaṅkhāraparinibbāyissa, tato mudutarāni uddhaṃsotaakaniṭṭhagāmissa vipassanindriyāni nāma honti.</p>
- <p class="bodytext">Imasmiṃ pana ṭhāne arahattamaggeyeva ṭhatvā pañca nissakkāni nīharitabbāni. Arahattamaggassa hi vipassanindriyehi mudutarāni paṭhamaantarāparinibbāyissa vipassanindriyāni, tato mudutarāni dutiyaantarāparinibbāyissa, tato mudutarāni tatiyaantarāparinibbāyissa, tato mudutarāni upahaccaparinibbāyissa, tato mudutarāni uddhaṃsotaakaniṭṭhagāmissa vipassanindriyāni. Asaṅkhāraparinibbāyissa sasaṅkhāraparinibbāyinopi eteva pañca janā.</p>
- <p class="bodytext">Idāni tīṇi nissakkāni. Sakadāgāmimaggassa hi indriyehi mudutarāni sotāpattimaggindriyāni, sotāpattimaggeyeva indriyehi mudutarāni dhammānusārimaggindriyāni. Tehipi mudutarāni saddhānusārimaggindriyāni. Chaṭṭhasattamāni vuttanayāneva. Imesu pana tīsupi suttesu pubbabhāgavipassanindriyāneva kathitāni.</p>
- <p class="subhead">8. Paṭipannasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para488"></a><a name="para488_sn5"></a><span class="paranum">488</span>. Aṭṭhame <a name="V3.0265"></a> <span class="bld">tato mudutarehī</span>ti maggaphalavasena nissakkaṃ veditabbaṃ. Taṃ pāḷiyaṃ vuttameva. <span class="bld">Bāhiro</span>ti <a name="P3.0237"></a> imehi aṭṭhahi puggalehi bahibhūto. <span class="bld">Puthujjanapakkhe ṭhito</span>ti puthujjanakoṭṭhāse ṭhito. Imasmiṃ sutte lokuttarāneva indriyāni kathitāni.</p>
- <p class="subhead">9-10. Sampannasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para489-490"></a><a name="para489-490_sn5"></a><span class="paranum">489-490</span>. Navame <a name="M3.0269"></a> <span class="bld">indriyasampanno</span>ti paripuṇṇindriyo. Dasamaṃ uttānameva. Imasmiṃ suttadvaye missakāni indriyāni kathitānīti.</p>
- <p class="centered">Mudutaravaggo dutiyo.</p>
- <p class="title">3. Chaḷindriyavaggo</p>
- <p class="subhead">2. Jīvitindriyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para492"></a><a name="para492_sn5"></a><span class="paranum">492</span>. Tatiyavaggassa dutiye <span class="bld">itthindriya</span>ntiādīsu itthibhāve indaṭṭhaṃ karotīti <span class="bld">itthindriyaṃ</span>. Purisabhāve indaṭṭhaṃ karotīti <span class="bld">purisindriyaṃ</span>. Jīvite indaṭṭhaṃ karotīti <span class="bld">jīvitindriyaṃ</span>. Atthuppattikaṃ kiretaṃ suttaṃ. Saṅghamajjhasmiñhi ‘‘kati nu kho vaṭṭindriyānī’’ti kathā udapādi, atha bhagavā vaṭṭindriyāni dassento <span class="bld">tīṇimāni bhikkhave</span>tiādimāha.</p>
- <p class="subhead">3. Aññindriyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para493"></a><a name="para493_sn5"></a><span class="paranum">493</span>. Tatiye <span class="bld">anaññātaññassāmītindriya</span>nti ‘‘anamatagge saṃsāre ajānitapubbaṃ dhammaṃ jānissāmī’’ti paṭipannassa sotāpattimaggakkhaṇe uppannaṃ indriyaṃ. <span class="bld">Aññindriya</span>nti tesaṃyeva ñātadhammānaṃ ājānanākārena sotāpattiphalādīsu chasu ṭhānesu uppannaṃ indriyaṃ. <span class="bld">Aññātāvindriya</span>nti <a name="V3.0266"></a> aññātāvīsu arahattaphaladhammesu uppannaṃ indriyaṃ. Tattha tattha tena tenākārena uppannassa ñāṇassevetaṃ adhivacanaṃ. Idampi suttaṃ atthuppattikameva. Saṅghamajjhasmiñhi ‘‘kati nu kho lokuttarindriyānī’’ti kathā udapādi, atha bhagavā tāni dassento <span class="bld">tīṇimāni, bhikkhave, indriyānī</span>tiādimāha.</p>
- <p class="subhead">4. Ekabījīsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para494"></a><a name="para494_sn5"></a><span class="paranum">494</span>. Catutthe <span class="bld">tato mudutarehī</span>ti vipassanato nissakkaṃ veditabbaṃ. Samattāni hi pañcindriyāni arahattamaggassa vipassanindriyāni nāma honti, tato mudutarāni <a name="M3.0270"></a> antarāparinibbāyissa <a name="P3.0238"></a> vipassanindriyāni, tato mudutarāni upahaccaparinibbāyissa, tato mudutarāni asaṅkhāraparinibbāyissa, tato mudutarāni sasaṅkhāraparinibbāyissa, tato mudutarāni uddhaṃsotaakaniṭṭhagāmissa vipassanindriyāni nāma. Idhāpi purimanayeneva arahattamagge ṭhatvā pañca nissakkāni nīharitabbāni.</p>
- <p class="bodytext">Yathā pana purimanaye sakadāgāmimagge ṭhatvā tīṇi nissakkāni, evamidha pañca nīharitabbāni. Sakadāgāmimaggassa hi vipassanindriyehi mudutarāni sotāpattimaggassa vipassanindriyāni, sotāpattimaggassa ca tehi vipassanindriyehi mudutarāni ekabījiādīnaṃ maggassa vipassanindriyāni.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">ekabījī</span>tiādīsu yo sotāpanno hutvā ekameva attabhāvaṃ janetvā arahattaṃ pāpuṇāti, ayaṃ <span class="bld">ekabījī</span> nāma. Yathāha ‘‘katamo ca puggalo ekabījī, idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo, so ekaññeva mānusakaṃ bhavaṃ sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti. Ayaṃ vuccati puggalo ekabījī’’ti (pu. pa. 33).</p>
- <p class="bodytext">Yo pana dve tayo bhave saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti, ayaṃ <span class="bld">kolaṃkolo</span> nāma. Yathāha ‘‘katamo ca puggalo kolaṃkolo. Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo, so dve vā tīṇi vā kulāni <a name="V3.0267"></a> sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti. Ayaṃ vuccati puggalo kolaṃkolo’’ti (pu. pa. 32). Tattha kulānīti bhavā veditabbā. ‘‘Dve vā tīṇi vā’’ti idaṃ desanāmattameva, yāva chaṭṭhabhavā saṃsaranto pana kolaṃkolova hoti.</p>
- <p class="bodytext">Yassa sattakkhattuṃ paramā upapatti, aṭṭhamaṃ bhavaṃ nādiyati, ayaṃ <span class="bld">sattakkhattuparamo</span> nāma. Yathāha ‘‘katamo ca puggalo sattakkhattuparamo. Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo, so sattakkhattuṃ deve ca manusse ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti, ayaṃ vuccati puggalo sattakkhattuparamo’’ti (pu. pa. 31).</p>
- <p class="bodytext">Bhagavatā <a name="M3.0271"></a> gahitanāmavaseneva cetāni tesaṃ nāmāni. ‘‘Ettakañhi ṭhānaṃ gato ekabījī nāma hoti, ettakaṃ kolaṃkolo, ettakaṃ sattakkhattuparamo’’ti bhagavatā etesaṃ nāmaṃ gahitaṃ. Niyamato pana ‘‘ayaṃ ekabījī, ayaṃ kolaṃkolo, ayaṃ sattakkhattuparamo’’ti natthi.</p>
- <p class="bodytext">Ko pana nesaṃ etaṃ pabhedaṃ niyametīti? Keci pana therā ‘‘pubbahetu niyametī’’ti vadanti, keci ‘‘paṭhamamaggo’’, keci ‘‘uparima tayo maggā’’, keci ‘‘tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanā’’ti. Tattha ‘‘pubbahetu niyametī’’ti vāde paṭhamamaggassa upanissayo <a name="P3.0239"></a> kato nāma hoti, upari tayo maggā anupanissayā uppannāti vacanaṃ āpajjati. ‘‘Paṭhamamaggo niyametī’’ti vāde upari tiṇṇaṃ maggānaṃ niratthakatā āpajjati. ‘‘Upari tayo maggā niyamentī’’ti vāde paṭhamamagge anuppanneva upari tayo maggā uppannāti āpajjati. ‘‘Tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanā niyametī’’ti vādo pana yujjati. Sace hi upari tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanā balavatī hoti, ekabījī nāma hoti, tato mandatarāya kolaṃkolo, tato mandatarāya sattakkhattuparamoti.</p>
- <p class="bodytext">Ekacco hi sotāpanno vaṭṭajjhāsayo hoti vaṭṭābhirato punappunaṃ vaṭṭasmiṃyeva vicarati sandissati. Anāthapiṇḍiko seṭṭhi, visākhā upāsikā, cūḷarathamahārathā devaputtā, anekavaṇṇo devaputto, sakko devarājā, nāgadatto devaputtoti ime hi ettakā janā vaṭṭajjhāsayā vaṭṭābhiratā ādito paṭṭhāya cha devaloke sodhetvā akaniṭṭhe ṭhatvā parinibbāyissanti<a name="V3.0268"></a>, ime idha na gahitā. Na kevalañcime, yopi manussesuyeva sattakkhattuṃ saṃsaritvā arahattaṃ pāpuṇāti, yopi devaloke nibbatto devesuyeva sattakkhattuṃ aparāparaṃ saṃsaritvā arahattaṃ pāpuṇāti, imepi idha na gahitā. Kālena deve, kālena manusse saṃsaritvā pana arahattaṃ pāpuṇantova idha gahito. Tasmā sattakkhattuparamoti idaṃ idhaṭṭhakavokiṇṇasukkhavipassakassa nāmaṃ kathitanti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammānusārī saddhānusārī</span>ti ettha pana imasmiṃ sāsane lokuttaradhammaṃ nibbattentassa dve dhurāni, dve sīsāni, dve abhinivesā – saddhādhuraṃ, paññādhuraṃ<a name="M3.0272"></a>, saddhāsīsaṃ, paññāsīsaṃ, saddhābhiniveso, paññābhinivesoti. Tattha yo bhikkhu ‘‘sace saddhāya sakkā nibbattetuṃ, nibbattessāmi lokuttaramagga’’nti saddhaṃ dhuraṃ katvā sotāpattimaggaṃ nibbatteti, so maggakkhaṇe saddhānusārī nāma hoti. Phalakkhaṇe pana saddhāvimutto nāma hutvā ekabījī kolaṃkolo sattakkhattuparamoti tividho hoti. Tattha <a name="P3.0240"></a> ekeko dukkhāpaṭipadādivasena catubbidhabhāvaṃ āpajjatīti saddhādhurena dvādasa janā honti.</p>
- <p class="bodytext">Yo pana ‘‘sace paññāya sakkā nibbattetuṃ, nibbattessāmi lokuttaramagga’’nti paññaṃ dhuraṃ katvā sotāpattimaggaṃ nibbatteti, so maggakkhaṇe dhammānusārī nāma hoti. Phalakkhaṇe pana paññāvimutto nāma hutvā ekabījiādibhedena dvādasabhedova hoti. Evaṃ dve maggaṭṭhā phalakkhaṇe catuvīsati sotāpannā hontīti.</p>
- <p class="bodytext">Tipiṭakatissatthero kira ‘‘tīṇi piṭakāni sodhessāmī’’ti paratīraṃ gato. Taṃ eko kuṭumbiko catūhi paccayehi upaṭṭhāsi, thero āgamanakāle ‘‘gacchāmi upāsakā’’ti āha. ‘‘Kahaṃ bhante’’ti? ‘‘Amhākaṃ ācariyupajjhāyānaṃ santika’’nti. ‘‘Na sakkā, bhante, mayā gantuṃ, bhaddantaṃ pana nissāya mayā sāsanassa guṇo ñāto, tumhākaṃ parammukhā kīdisaṃ bhikkhuṃ upasaṅkamāmī’’ti? Atha naṃ thero āha – ‘‘yo bhikkhu catuvīsati sotāpanne dvādasa sakadāgāmī aṭṭhacattālīsa anāgāmī dvādasa arahante dassetvā dhammakathaṃ kathetuṃ sakkoti, evarūpaṃ bhikkhuṃ upaṭṭhātuṃ vaṭṭatī’’ti. Imasmiṃ sutte vipassanā kathitāti.</p>
- <p class="subhead">5-10. Suddhakasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para495-500"></a><a name="para495-500_sn5"></a><span class="paranum">495-500</span>. Pañcame <a name="V3.0269"></a> cakkhu ca taṃ cakkhudvāre nibbattānaṃ dhammānaṃ ādhipateyyasaṅkhātena indaṭṭhena indriyañcāti <span class="bld">cakkhundriyaṃ. Sotindriyā</span>dīsupi eseva nayo. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Imasmiṃ vagge paṭhamasuttañceva chaṭṭhādīni ca pañcāti cha suttāni catusaccavasena kathitānīti.</p>
- <p class="centered">Chaḷindriyavaggo tatiyo.</p>
- <p class="title">4. Sukhindriyavaggo</p>
- <p class="subhead">1-5. Suddhikasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para501-505"></a><a name="para501-505_sn5"></a><span class="paranum">501-505</span>. Catutthavaggassa <a name="M3.0273"></a> paṭhame sukhañca taṃ sahajātānaṃ ādhipateyyasaṅkhātena indaṭṭhena indriyañcāti <span class="bld">sukhindriyaṃ. Dukkhindriyā</span>dīsupi eseva nayo. Ettha <a name="P3.0241"></a> ca sukhindriyadukkhindriyadomanassindriyāni kāmāvacarāneva, somanassindriyaṃ ṭhapetvā arūpāvacaraṃ sesaṃ tebhūmakaṃ, upekkhindriyaṃ catubhūmakaṃ. Dutiyādīni cattāri catusaccavaseneva kathitāni.</p>
- <p class="subhead">6. Paṭhamavibhaṅgasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para506"></a><a name="para506_sn5"></a><span class="paranum">506</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">kāyika</span>nti kāyapasādavatthukaṃ. <span class="bld">Sukha</span>nti ayamassa sarūpaniddeso. <span class="bld">Sāta</span>nti tasseva vevacanaṃ, madhuranti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Kāyasamphassaja</span>nti kāyasamphassato jātaṃ. <span class="bld">Sukhaṃ sāta</span>nti vuttanayameva. <span class="bld">Vedayita</span>nti ayamassa sabbavedanāsādhāraṇo aññadhammavisiṭṭho sabhāvaniddeso. Iminā nayena sesesupi attho veditabbo. <span class="bld">Kāyikaṃ vā cetasikaṃ vā</span>ti ettha pana cakkhādayo cattāro pasādakāye vatthuṃ katvā uppattivasena kāyikanti vuttaṃ. Kāyapasādavatthukaṃ pana adukkhamasukhaṃ nāma natthi.</p>
- <p class="subhead">9. Kaṭṭhopamasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para509"></a><a name="para509_sn5"></a><span class="paranum">509</span>. Navame <a name="V3.0270"></a> <span class="bld">dvinnaṃ kaṭṭhāna</span>nti dvinnaṃ araṇīnaṃ. <span class="bld">Saṅghaṭṭanasamodhānā</span>ti saṅghaṭṭanena ceva samodhānena ca. <span class="bld">Usmā</span>ti usumākāro. <span class="bld">Tejo</span>ti aggidhūmo. Ettha ca adharāraṇī viya vatthārammaṇaṃ, uttarāraṇī viya phasso, saṅghaṭṭo viya phassasaṅghaṭṭanaṃ, aggi viya vedanā daṭṭhabbā. Vatthārammaṇaṃ vā uttarāraṇī viya, phasso adharāraṇī viya daṭṭhabbo.</p>
- <p class="subhead">10. Uppaṭipāṭikasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para510"></a><a name="para510_sn5"></a><span class="paranum">510</span>. Dasamaṃ yathādhammarasena paṭipāṭiyā vuttampi imasmiṃ indriyavibhaṅge sesasuttāni viya adesitattā uppaṭipāṭikasuttaṃ nāmāti veditabbaṃ. Tattha <span class="bld">nimitta</span>ntiādīni sabbāni paccayavevacanāneva. <span class="bld">Dukkhindriyañca pajānātī</span>ti dukkhasaccavaseneva pajānāti. <span class="bld">Dukkhindriyasamudaya</span>nti kaṇṭakena vā viddhassa maṅkulena <a name="M3.0274"></a> vā daṭṭhassa paccattharaṇe vā valiyā phuṭṭhassa <a name="P3.0242"></a> dukkhasahagataṃ kāyaviññāṇaṃ uppajjati, taṃ etassa samudayoti pajānāti.</p>
- <p class="bodytext">Parato <span class="bld">domanassindriyasamudaya</span>ntiādīsupi tesaṃ tesaṃ kāraṇavaseneva samudayo veditabbo. Pattacīvarādīnaṃ vā hi saṅkhārānaṃ saddhivihārikādīnaṃ vā sattānaṃ vināsena domanassindriyaṃ uppajjatīti tesaṃ vināsaṃ tassa samudayoti pajānāti. Subhojanaṃ bhuñjitvā varasayane nipannassa hatthapādasambāhanatālavaṇṭavātādisamphassena sukhindriyaṃ uppajjati, taṃ phassaṃ tassa samudayoti pajānāti. Vuttappakārānaṃ pana sattasaṅkhārānaṃ manāpānaṃ paṭilābhavasena somanassindriyaṃ uppajjati, taṃ paṭilābhaṃ tassa samudayoti pajānāti. Majjhattākārena pana upekkhindriyaṃ uppajjati, taṃ sattasaṅkhāresu majjhattākāraṃ tassa samudayoti pajānāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kattha cuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati, idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehī</span>tiādīsu pana ayaṃ ekatova vinicchayakathā – dukkhindriyañhi paṭhamajjhānassa upacārakkhaṇeyeva nirujjhati pahīnaṃ hoti, domanassādīni dutiyajjhānādīnaṃ. Evaṃ santepi tesaṃ atisayanirodhattā ayaṃ jhānesuyeva nirodho vutto. Atisayanirodho hi tesaṃ paṭhamajjhānādīsu, na nirodhoyeva, nirodhoyeva pana upacārakkhaṇe, nātisayanirodho. Tathā hi nānāvajjane <a name="V3.0271"></a> paṭhamajjhānupacāre niruddhassāpi dukkhindriyassa ḍaṃsamakasādisamphassena vā visamāsanupatāpena vā siyā uppatti, na tveva antoappanāyaṃ. Upacāre vā niruddhampetaṃ na suṭṭhu niruddhaṃ hoti paṭipakkhena avihatattā. Antoappanāyaṃ pana pītipharaṇena sabbo kāyo sukhokkanto hoti, sukhokkantakāyassa ca suṭṭhu niruddhaṃ hoti dukkhindriyaṃ paṭipakkhena <a name="P3.0243"></a> vihatattā. Nānāvajjaneyeva ca dutiyajjhānupacāre pahīnassa domanassindriyassa yasmā etaṃ vitakkavicārapaccayepi kāyakilamathe cittupaghāte ca sati uppajjati, vitakkavicārābhāve neva uppajjati. Yattha pana uppajjati, tattha vitakkavicārabhāve, appahīnā eva ca dutiyajjhānupacāre vitakkavicārāti tatthassa siyā uppatti. Na tveva dutiyajjhāne pahīnapaccayattā. Tathā tatiyajjhānupacāre pahīnassāpi sukhindriyassa pītisamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭṭhakāyassa siyā uppatti, na tveva tatiyajjhāne. Tatiyajjhāne hi sukhassa paccayabhūtā <a name="M3.0275"></a> pīti sabbaso niruddhā. Tathā catutthajjhānupacāre pahīnassāpi somanassindriyassa āsannattā appanāppattāya upekkhāya abhāvena sammā anatikkantattā ca siyā uppatti, na tveva catutthajjhāne. Tasmā ‘‘ettha cuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī’’ti tattha tattha aparisesaggahaṇaṃ kataṃ.</p>
- <p class="bodytext">Yaṃ panettha <span class="bld">tadatthāya cittaṃ upasaṃharatī</span>ti vuttaṃ, tattha alābhī samāno uppādanatthāya cittaṃ upasaṃharati, lābhī samāno samāpajjanatthāyāti evamattho veditabbo. Imesu dvīsupi suttesu sammasanavārova kathitoti.</p>
- <p class="centered">Sukhindriyavaggo catuttho.</p>
- <p class="title">5. Jarāvaggo</p>
- <p class="subhead">1. Jarādhammasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para511"></a><a name="para511_sn5"></a><span class="paranum">511</span>. Pañcamavaggassa paṭhame <span class="bld">pacchātape</span>ti pāsādacchāyāya puratthimadisaṃ paṭicchannattā pāsādassa pacchimadisābhāge ātapo hoti, tasmiṃ ṭhāne paññattavarabuddhāsane nisinnoti attho<a name="V3.0272"></a>. <span class="bld">Piṭṭhiṃ otāpayamāno</span>ti yasmā sammāsambuddhassapi upādinnakasarīre uṇhakāle uṇhaṃ hoti, sītakāle sītaṃ, ayañca himapātasītasamayo. Tasmā mahācīvaraṃ otāretvā sūriyarasmīhi piṭṭhiṃ otāpayamāno nisīdi.</p>
- <p class="bodytext">Kiṃ pana buddharasmiyo madditvā sūriyarasmi anto pavisituṃ sakkotīti? Na sakkoti. Evaṃ sante kiṃ tāpetīti? Rasmitejaṃ. Yatheva hi ṭhitamajjhanhike parimaṇḍalāya <a name="P3.0244"></a> chāyāya rukkhamūle nisinnassa kiñcāpi sūriyarasmiyo sarīraṃ na phusanti, sabbadisāsu pana tejo pharati, aggijālāhi parikkhitto viya hoti, evaṃ sūriyarasmīsu buddharasmiyo madditvā anto pavisituṃ asakkuṇantīsupi satthā tejaṃ tāpento nisinnoti veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anomajjanto</span>ti piṭṭhiparikammakaraṇavasena anumajjanto. <span class="bld">Acchariyaṃ bhante</span>ti thero bhagavato piṭṭhito mahācīvaraṃ otāretvā nisinnassa dvinnaṃ <a name="M3.0276"></a> aṃsakūṭānaṃ antare suvaṇṇāvaṭṭaṃ viya kesaggappamāṇaṃ valiyāvaṭṭaṃ disvā – ‘‘evarūpepi nāma sarīre jarā paññāyatī’’ti sañjātasaṃvego jaraṃ garahanto evamāha. Garahanacchariyaṃ nāma kiretaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na cevaṃ dāni, bhante, bhagavato tāva parisuddho</span>ti yathā pakatiyā chavivaṇṇo parisuddho, na evametarahīti dīpento evamāha. Tathāgatassa hi daharakāle saṅkusatasamabbhāhataṃ usabhacammaṃ viya vihatavaliko kāyo hoti, tasmiṃ ṭhapito hattho bhassateva, na santiṭṭhati, telapuñchanākārappatto viya hoti. Mahallakakāle pana sirājālā milāyanti, sandhipabbāni sithilāni honti, maṃsaṃ aṭṭhito muccitvā sithilabhāvaṃ āpajjitvā tattha tattha olambati. Buddhānaṃ pana evarūpaṃ na hoti. Aññesaṃ apākaṭaṃ, santikāvacarattā ānandattherasseva pākaṭaṃ hoti, tasmā evamāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sithilāni ca gattānī</span>ti aññesaṃ mukhe aṃsakūṭantarehi tesu tesu ṭhānesu valiyo santiṭṭhanti, satthu panetaṃ natthi, thero ca dvinnaṃ aṃsakūṭānaṃ antare valiyāvaṭṭakaṃ disvā evamāha. <span class="bld">Sabbāni valiyajātānī</span>ti idampi attano pākaṭavasena evamāha – satthu pana aññesaṃ viya valiyo nāma natthi. <span class="bld">Purato pabbhāro ca kāyo</span>ti satthā brahmujugatto, devanagare samussitasuvaṇṇatoraṇaṃ viyassa kāyo ujukameva uggato. Mahallakakāle pana kāyo purato vaṅko <a name="V3.0273"></a> hoti, svāyaṃ aññesaṃ apākaṭo, santikāvacarattā pana therasseva pākaṭo, tasmā evamāha. <span class="bld">Dissati ca indriyānaṃ aññathatta</span>nti indriyāni nāma na cakkhuviññeyyāni. Yato pana pakatiyā parisuddho chavivaṇṇo, idāni na tathā parisuddho, aṃsakūṭantare vali paññāyati<a name="P3.0245"></a>, brahmujukāyo purato vaṅko, imināva kāraṇena cakkhādīnañca indriyānaṃ aññathattena bhavitabbanti nayaggāhato evamāha. <span class="bld">Dhī taṃ jammi jare atthū</span>ti lāmake jare dhī taṃ tuyhaṃ hotu, dhikkāro taṃ phusatu. <span class="bld">Bimba</span>nti attabhāvo.</p>
- <p class="subhead">2. Uṇṇābhabrāhmaṇasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para512"></a><a name="para512_sn5"></a><span class="paranum">512</span>. Dutiye <a name="M3.0277"></a> <span class="bld">gocaravisaya</span>nti gocarabhūtaṃ visayaṃ. <span class="bld">Aññamaññassā</span>ti cakkhu sotassa, sotaṃ vā cakkhussāti evaṃ ekaṃ ekassa gocaravisayaṃ na paccanubhoti. Sace hi nīlādibhedaṃ rūpārammaṇaṃ samodhānetvā sotindriyassa upaneyya – ‘‘iṅgha tvaṃ tāva naṃ vavatthapehi vibhāvehi ‘kinnāmetaṃ ārammaṇa’’’nti. Cakkhuviññāṇaṃ vināpi mukhena attano dhammatāya evaṃ vadeyya – ‘‘are, andhabāla, vassasatampi vassasahassampi vassasatasahassampi paridhāvamāno aññatra mayā kuhiṃ etassa jānanakaṃ labhissasi, taṃ āhara, cakkhupasāde upanehi, ahametaṃ ārammaṇaṃ jānissāmi – yadi vā nīlaṃ, yadi vā pītakaṃ. Na hi eso aññassa visayo, mayhameveso visayo’’ti. Sesadvāresupi eseva nayo. Evametāni aññamaññassa gocaravisayaṃ na paccanubhonti nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kiṃ paṭisaraṇa</span>nti etesaṃ kiṃ paṭisaraṇaṃ, kiṃ etāni paṭisarantīti pucchati. <span class="bld">Mano paṭisaraṇa</span>nti javanamano paṭisaraṇaṃ. <span class="bld">Manova nesa</span>nti manodvārikajavanamanova etesaṃ gocaravisayaṃ rajjanādivasena anubhoti. Cakkhuviññāṇañhi rūpadassanamattameva, ettha rajjanaṃ vā dussanaṃ vā muyhanaṃ vā natthi. Ekasmiṃ pana dvāre javanaṃ rajjati vā dussati vā muyhati vā. Sotaviññāṇādīsupi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext">Tatrāyaṃ upamā – pañca kira dubbalabhojakā rājānaṃ sevitvā kicchena kasirena ekasmiṃ pañcakulike gāme parittakaṃ āyaṃ labhiṃsu. Tesaṃ tattha macchabhāgo maṃsabhāgo, addukahāpaṇo vā yottakahāpaṇo vā māsakahāpaṇo <a name="P3.0246"></a> vā aṭṭhakahāpaṇo vā soḷasakahāpaṇo vā <a name="V3.0274"></a> catusaṭṭhikahāpaṇo vā daṇḍoti ettakamattameva pāpuṇāti, satavatthukaṃ pañcasatavatthukaṃ sahassavatthukaṃ mahābaliṃ rājāva gaṇhāti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha pañcakulikagāmā viya pañcapasādā daṭṭhabbā, pañca dubbalabhojakā viya pañcaviññāṇāni; rājā viya javanaṃ, dubbalabhojakānaṃ parittakaāyapāpuṇanaṃ viya cakkhuviññāṇādīnaṃ rūpadassanādimattaṃ, rajjanādi pana etesu natthi<a name="M3.0278"></a>. Rañño mahābaliggahaṇaṃ viya tesu dvāresu javanassa rajjanādīni veditabbāni. Evamettha <span class="bld">mano</span>ti kusalākusalajavanaṃ vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sati paṭisaraṇa</span>nti maggasati paṭisaraṇaṃ. Javanamano hi maggasatiṃ paṭisarati. <span class="bld">Vimuttī</span>ti phalavimutti. <span class="bld">Paṭisaraṇa</span>nti phalavimuttiyā nibbānaṃ paṭisaraṇaṃ. Tañhi sā paṭisarati. <span class="bld">Nāsakkhi pañhassa pariyantaṃ gahetu</span>nti pañhassa paricchedaṃ pamāṇaṃ gahetuṃ nāsakkhi, appaṭisaraṇaṃ dhammaṃ ‘‘sappaṭisaraṇa’’nti pucchi. Nibbānaṃ nāmetaṃ appaṭisaraṇaṃ, na kiñci paṭisarati. <span class="bld">Nibbānogadha</span>nti nibbānabbhantaraṃ nibbānaṃ anupaviṭṭhaṃ. <span class="bld">Brahmacariya</span>nti maggabrahmacariyaṃ. <span class="bld">Nibbānaparāyaṇa</span>nti nibbānaṃ paraṃ ayanamassa parā gati, na tato paraṃ gacchatīti attho. Nibbānaṃ pariyosānaṃ avasānaṃ assāti <span class="bld">nibbānapariyosānaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mūlajātā patiṭṭhitā</span>ti maggena āgatasaddhā vuccati. <span class="bld">Imamhi ce, bhikkhave, samaye</span>ti kiṃ sandhāyāha? Jhānaanāgāmitaṃ. Tasmiñhi samaye brāhmaṇassa paṭhamamaggena pañca akusalacittāni pahīnāni, paṭhamajjhānena pañca nīvaraṇānīti jhānaanāgāmiṭṭhāne ṭhito. So aparihīnajjhāno kālaṃ katvā tattheva parinibbāyeyya. Sace panassa puttadāraṃ anusāsantassa kammante vicārentassa jhānaṃ nassati, naṭṭhe jhāne gati anibaddhā hoti, anaṭṭhe pana nibaddhāti imaṃ jhānaanāgāmitaṃ sandhāya evamāha.</p>
- <p class="subhead">3. Sāketasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para513"></a><a name="para513_sn5"></a><span class="paranum">513</span>. Tatiye <a name="P3.0247"></a> <span class="bld">añjanavane</span>ti añjanavaṇṇapupphānaṃ rukkhānaṃ ropitavane. <span class="bld">Yaṃ, bhikkhave, saddhindriyaṃ, taṃ saddhābala</span>nti tañhi adhimokkhalakkhaṇe indaṭṭhena saddhindriyaṃ, assaddhiye akampanena <a name="V3.0275"></a> saddhābalaṃ. Itaresaṃ paggahaupaṭṭhānaavikkhepapajānanalakkhaṇesu indaṭṭhena indriyabhāvo, kosajjamuṭṭhasaccavikkhepāvijjāsu akampanena balabhāvo veditabbo. <span class="bld">Evameva kho</span>ti tassā nadiyā ekasotaṃ viya saddhāvīriyasatisamādhipaññāvasena etesaṃ ninnānākaraṇaṃ veditabbaṃ, dve sotāni viya indaṭṭhaakampanaṭṭhehi indriyabalavasena nānākaraṇaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="subhead">4. Pubbakoṭṭhakasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para514"></a><a name="para514_sn5"></a><span class="paranum">514</span>. Catutthe <a name="M3.0279"></a> <span class="bld">amatogadha</span>nti amatabbhantaraṃ. <span class="bld">Amataparāyaṇa</span>nti amatanibbattikaṃ. <span class="bld">Amatapariyosāna</span>nti amataniṭṭhaṃ. <span class="bld">Sādhu sādhū</span>ti therassa byākaraṇaṃ pasaṃsanto sādhukāraṃ deti.</p>
- <p class="subhead">5. Paṭhamapubbārāmasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para515"></a><a name="para515_sn5"></a><span class="paranum">515</span>. Pañcame <span class="bld">tadanvayā</span>ti taṃ anugacchamānā, anuvattamānāti attho. Pubbakoṭṭhakaṃ ādiṃ katvā paṭipāṭiyā chasu suttesu phalindriyāneva kathitāni.</p>
- <p class="subhead">10. Āpaṇasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para520"></a><a name="para520_sn5"></a><span class="paranum">520</span>. Dasame <span class="bld">ime kho te dhammā</span>ti upari saha vipassanāya tayo maggā. <span class="bld">Ye me pubbe sutāva ahesu</span>nti ye dhammā mayā pubbe ‘‘arahattaphalindriyaṃ nāma atthī’’ti kathentānaṃyeva sutā ahesuṃ. <span class="bld">Kāyena ca phusitvā</span>ti nāmakāyena ca phusitvā paṭilabhitvā. <span class="bld">Paññāya ca ativijjha passāmī</span>ti paccavekkhaṇapaññāya ca ativijjhitvā passāmi. <span class="bld">Yā hissa, bhante, saddhā</span>ti ayaṃ katarasaddhā? Catūhi indriyehi sampayuttā <a name="P3.0248"></a> saddhā heṭṭhā kathitāva, ayaṃ pana paccavekkhaṇasaddhā. Sampayuttasaddhā hi missakā, paccavekkhaṇasaddhā lokiyāva. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
- <p class="centered">Jarāvaggo pañcamo.</p>
- <p class="title">6. Sūkarakhatavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Sālasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para521"></a><a name="para521_sn5"></a><span class="paranum">521</span>. Chaṭṭhavaggassa <a name="V3.0276"></a> paṭhame <span class="bld">sūrenā</span>ti sūrabhāvena. <span class="bld">Bodhāyā</span>ti bujjhanatthāya.</p>
- <p class="subhead">2. Mallikasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para522"></a><a name="para522_sn5"></a><span class="paranum">522</span>. Dutiye <a name="M3.0280"></a> <span class="bld">mallesū</span>ti evaṃnāmake janapade. Imasmiṃ sutte cattāri indriyāni missakāni, ariyañāṇaṃ lokuttaraṃ. Tampi pana catukkindriyanissitaṃ katvā missakanti bhājetuṃ vaṭṭati.</p>
- <p class="subhead">3. Sekhasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para523"></a><a name="para523_sn5"></a><span class="paranum">523</span>. Tatiye <span class="bld">na heva kho kāyena phusitvā viharatī</span>ti na nāmakāyena phusitvā paṭilabhitvā viharati, phusituṃ paṭilabhituṃ na sakkoti. <span class="bld">Paññāya ca ativijjha passatī</span>ti paccavekkhaṇapaññāya pana ‘‘upari arahattaphalindriyaṃ nāma atthī’’ti pajānāti. Asekhabhūmiyaṃ <span class="bld">phusitvā viharatī</span>ti paṭilabhitvā viharati. <span class="bld">Paññāyā</span>ti paccavekkhaṇapaññāya ‘‘arahattaphalindriyaṃ nāma atthī’’ti pajānāti. <span class="bld">Na kuhiñci kismiñcī</span>ti dvepi aññamaññavevacanāneva, kismiñci bhave na uppajjissantīti attho. Imasmiṃ sutte pañcindriyāni lokuttarāni, cha lokikāni vaṭṭanissitāneva kathitāni.</p>
- <p class="subhead">4-5. Padasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para524-525"></a><a name="para524-525_sn5"></a><span class="paranum">524-525</span>. Catutthe <span class="bld">yāni kānici padāni bodhāya saṃvattantī</span>ti yāni kānici dhammapadāni, ye keci dhammakoṭṭhāsā, bujjhanatthāya saṃvattanti. Pañcamaṃ uttānameva.</p>
- <p class="subhead">6-7. Patiṭṭhitasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para526-527"></a><a name="para526-527_sn5"></a><span class="paranum">526-527</span>. Chaṭṭhe <a name="V3.0277"></a><a name="P3.0249"></a> <span class="bld">cittaṃ rakkhati āsavesu ca sāsavesu ca dhammesū</span>ti tebhūmakadhamme ārabbha āsavuppattiṃ vārento āsavesu ca sāsavesu ca dhammesu cittaṃ rakkhati nāma. Sattamaṃ uttānameva.</p>
- <p class="subhead">8. Sūkarakhatasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para528"></a><a name="para528_sn5"></a><span class="paranum">528</span>. Aṭṭhame <span class="bld">sūkarakhatāya</span>nti sūkarakhataleṇe. Kassapabuddhakāle kira taṃ leṇaṃ ekasmiṃ buddhantare pathaviyā vaḍḍhamānāya antobhūmigataṃ jātaṃ. Athekadivasaṃ eko sūkaro tassa chadanapariyantasamīpe paṃsuṃ khaṇi. Deve vuṭṭhe paṃsu dhotā, chadanapariyanto pākaṭo <a name="M3.0281"></a> ahosi. Eko vanacarako disvā ‘‘pubbe sīlavantehi paribhuttaṭṭhānena bhavitabbaṃ, paṭijaggissāmi na’’nti samantato paṃsuṃ apanetvā leṇaṃ sodhetvā kuṭiparikkhepaṃ katvā dvāravātapānaṃ yojetvā supariniṭṭhitasudhākammacittakammaṃ rajatapaṭṭasadisāya vālikāya santharitaṃ pariveṇaṃ katvā mañcapīṭhaṃ paññāpetvā bhagavato vasanatthāya adāsi, leṇaṃ gambhīraṃ ahosi otaritvā āruhitabbaṃ. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Paramanipaccakāra</span>nti bhāvanapuṃsakaṃ, paramanipaccakārī hutvā pavattamāno pavattatīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Anuttaraṃ yogakkhema</span>nti arahattaṃ. <span class="bld">Sappatisso</span>ti sajeṭṭhako. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
- <p class="centered">Sūkarakhatavaggo chaṭṭho.</p>
- <p class="title">7. Bodhipakkhiyavaggo</p>
- <p class="bodytext"><a name="para531-650"></a><a name="para531-650_sn5"></a><span class="paranum">531-650</span>. Sattamavagge satta phalāni pubbabhāgāni, tesaṃ heṭṭhā dve phalāni ādiṃ katvā missakāni. Sesamettha ito parañca sabbaṃ uttānamevāti.</p>
- <p class="centered">Indriyasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <a name="sn5_5"></a>
- <p class="chapter">5. Sammappadhānasaṃyuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para651-704"></a><a name="para651-704_sn5"></a><span class="paranum">651-704</span>. Sammappadhānasaṃyutte <a name="V3.0278"></a><a name="P3.0250"></a> sakalepi pubbabhāgavipassanāva kathitāti.</p>
- <p class="centered">Sammappadhānasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <a name="sn5_6"></a>
- <p class="chapter">6. Balasaṃyuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para705-812"></a><a name="para705-812_sn5"></a><span class="paranum">705-812</span>. Balasaṃyutte <a name="V3.0279"></a> balāni missakāneva kathitāni. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
- <p class="centered">Balasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <a name="sn5_7"></a>
- <p class="chapter">7. Iddhipādasaṃyuttaṃ</p>
- <p class="title">1. Cāpālavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Apārasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para813"></a><a name="para813_sn5"></a><span class="paranum">813</span>. Iddhipādasaṃyuttassa <a name="V3.0280"></a><a name="M3.0282"></a> paṭhame chandaṃ nissāya pavatto samādhi <span class="bld">chandasamādhi</span>. Padhānabhūtā saṅkhārā <span class="bld">padhānasaṅkhārā. Samannāgata</span>nti tehi dhammehi upetaṃ. Iddhiyā pādaṃ, iddhibhūtaṃ vā pādanti <span class="bld">iddhipādaṃ</span>. Sesesupi eseva nayo. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana iddhipādavibhaṅge (vibha. 431 ādayo) āgatova. Visuddhimagge (visuddhi. 2.3.69 ādayo) panassa attho dīpito. Tathā maggabojjhaṅgasatipaṭṭhānasaṃyuttesu ceva idha ca ekaparicchedova.</p>
- <p class="subhead">5. Iddhipadesasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para817"></a><a name="para817_sn5"></a><span class="paranum">817</span>. Pañcame <a name="P3.0251"></a> <span class="bld">iddhipadesa</span>nti tayo ca magge tīṇi ca phalāni.</p>
- <p class="subhead">6. Samattasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para818"></a><a name="para818_sn5"></a><span class="paranum">818</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">samattaṃ iddhi</span>nti arahattaphalameva. Ādito paṭṭhāya pana navasupi suttesu vivaṭṭapādakā eva iddhipādā kathitā.</p>
- <p class="subhead">10. Cetiyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para822"></a><a name="para822_sn5"></a><span class="paranum">822</span>. Dasame <span class="bld">nisīdana</span>nti cammakhaṇḍaṃ adhippetaṃ. <span class="bld">Udenaṃ cetiya</span>nti udenayakkhassa cetiyaṭṭhāne <a name="V3.0281"></a> katavihāro vuccati. <span class="bld">Gotamakā</span>dīsupi eseva nayo. <span class="bld">Bhāvitā</span>ti vaḍḍhitā. <span class="bld">Bahulīkatā</span>ti punappunaṃ katā. <span class="bld">Yānīkatā</span>ti yuttayānaṃ viya katā. <span class="bld">Vatthukatā</span>ti patiṭṭhānaṭṭhena vatthu viya katā. <span class="bld">Anuṭṭhitā</span>ti adhiṭṭhitā. <span class="bld">Paricitā</span>ti samantato citā suvaḍḍhitā. <span class="bld">Susamāraddhā</span>ti suṭṭhu samāraddhā.</p>
- <p class="bodytext">Iti aniyamena kathetvā puna niyametvā dassento <span class="bld">tathāgatassa kho</span>tiādimāha. Ettha ca <span class="bld">kappa</span>nti āyukappaṃ, tasmiṃ tasmiṃ kāle yaṃ manussānaṃ <a name="M3.0283"></a> āyuppamāṇaṃ, taṃ paripuṇṇaṃ karonto tiṭṭheyya. <span class="bld">Kappāvasesaṃ vā</span>ti ‘‘appaṃ vā bhiyyo’’ti vuttavassasatato atirekaṃ vā. Mahāsīvatthero panāha ‘‘buddhānaṃ aṭṭhāne gajjitaṃ nāma natthi. Yatheva hi veḷuvagāmake uppannaṃ māraṇantikavedanaṃ dasa māse vikkhambhesi, evaṃ punappunaṃ taṃ samāpattiṃ samāpajjitvā dasa dasa māsepi vikkhambhento imaṃ bhaddakappameva tiṭṭheyyā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Kasmā pana na ṭhitoti? Upādiṇṇakasarīraṃ nāma khaṇḍiccādīhi abhibhuyyati, buddhā nāma khaṇḍiccādibhāvaṃ apatvāva pañcame āyukoṭṭhāse bahujanassa piyamanāpakāleyeva parinibbāyanti. Buddhānubuddhesu ca mahāsāvakesu parinibbutesu ekakena khāṇukena viya ṭhātabbaṃ hoti, daharasāmaṇeraparivāritena <a name="P3.0252"></a> vā, tato – ‘‘aho buddhānaṃ parisā’’ti hīḷetabbataṃ āpajjeyya, tasmā na ṭhitoti. Evaṃ vuttepi so pana na ruccati, ‘‘āyukappo’’ti idameva aṭṭhakathāyaṃ niyamitaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathā taṃ mārena pariyuṭṭhitacitto</span>ti ettha <span class="bld">ta</span>nti nipātamattaṃ. Yathā mārena pariyuṭṭhitacitto ajjhotthaṭacitto aññopi koci puthujjano paṭivijjhituṃ na sakkuṇeyya, evameva nāsakkhi paṭivijjhitunti attho. Māro hi yassa sabbena sabbaṃ dvādasa vipallāsā appahīnā, tassa cittaṃ pariyuṭṭhāti. Therassa ca cattāro vipallāsā appahīnā, tenassa māro cittaṃ pariyuṭṭhāsi. So pana cittapariyuṭṭhānaṃ karonto kiṃ karotīti? Bheravaṃ rūpārammaṇaṃ vā dasseti, saddārammaṇaṃ vā sāveti, tato sattā taṃ disvā vā sutvā vā satiṃ vissajjetvā vivaṭamukhā honti, tesaṃ mukhena hatthaṃ pavesetvā hadayaṃ maddati, te visaññī hutvā tiṭṭhanti. Therassa panesa mukhe hatthaṃ pavesetuṃ kiṃ sakkhissati? Bheravārammaṇaṃ pana dasseti, taṃ disvā thero nimittobhāsaṃ na paṭivijjhi. Jānantoyeva bhagavā kimatthaṃ yāvatatiyakaṃ āmantesīti. Parato <a name="V3.0282"></a> ‘‘tiṭṭhatu, bhante, bhagavā’’ti yācite ‘‘tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ, tuyhevetaṃ aparaddha’’nti dosāropanena sokatanukaraṇatthaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Māro pāpimā</span>ti ettha satte anatthe niyojento māretīti māro. <span class="bld">Pāpimā</span>ti tasseva vevacanaṃ. So hi pāpadhammasamannāgatattā ‘‘pāpimā’’ti <a name="M3.0284"></a> vuccati. Kaṇho, antako, namuci, pamattabandhūtipi tasseva nāmāni. <span class="bld">Bhāsitā kho panesā</span>ti ayañhi bhagavato sambodhipattiyā aṭṭhame sattāhe bodhimaṇḍaṃyeva āgantvā – ‘‘bhagavā yadatthaṃ tumhehi pāramiyo pūritā, so vo attho anuppatto, paṭividdhaṃ sabbaññutaññāṇaṃ, kiṃ vo lokavicaraṇenā’’ti vatvā yathā ajja, evameva – ‘‘parinibbātu dāni, bhante, bhagavā, parinibbātu, sugato,’’ti yāci. Bhagavā cassa ‘‘na tāvāha’’ntiādīni vatvā paṭikkhipi. Taṃ sandhāya ‘‘bhāsitā kho panesā, bhante,’’tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">viyattā</span>ti maggavasena byattā. Tatheva <span class="bld">vinītā</span>. Tathā <span class="bld">visāradā. Bahussutā</span>ti tepiṭakavasena bahu sutametesanti <a name="P3.0253"></a> bahussutā. Tadeva dhammaṃ dhārentīti <span class="bld">dhammadharā</span>. Atha vā pariyattibahussutā ceva paṭivedhabahussutā ca, pariyattipaṭivedhadhammānaṃyeva dhāraṇato dhammadharāti evamettha attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Dhammānudhammappaṭipannā</span>ti ariyadhammassa anudhammabhūtaṃ vipassanādhammaṃ paṭipannā. <span class="bld">Sāmīcippaṭipannā</span>ti anucchavikapaṭipadaṃ paṭipannā. <span class="bld">Anudhammacārino</span>ti anudhammacaraṇasīlā. <span class="bld">Sakaṃ ācariyaka</span>nti attano ācariyavādaṃ. <span class="bld">Ācikkhissantī</span>tiādīni sabbāni aññamaññasseva vevacanāni. <span class="bld">Sahadhammenā</span>ti sahetukena sakāraṇena vacanena. <span class="bld">Sappāṭihāriya</span>nti yāva niyyānikaṃ katvā dhammaṃ desessanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Brahmacariya</span>nti sikkhattayasaṅgahitaṃ sakalaṃ sāsanabrahmacariyaṃ. <span class="bld">Iddha</span>nti samiddhaṃ jhānassādavasena. <span class="bld">Phīta</span>nti vuḍḍhipattaṃ sabbapāliphullaṃ viya abhiññāsampattivasena. <span class="bld">Vitthārika</span>nti vitthataṃ tasmiṃ tasmiṃ disābhāge patiṭṭhitavasena. <span class="bld">Bāhujañña</span>nti bahūhi ñātaṃ paṭividdhaṃ mahājanābhisamayavasena. <span class="bld">Puthubhūta</span>nti sabbākārena puthulabhāvapattaṃ. Kathaṃ? <span class="bld">Yāva devamanussehi suppakāsitaṃ,</span> yattakā viññujātikā devā ceva manussā ca atthi, sabbehi suṭṭhu pakāsitanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Appossukko</span>ti <a name="V3.0283"></a> nirālayo. Tvañhi pāpima aṭṭhamasattāhato paṭṭhāya ‘‘parinibbātu dāni, bhante, bhagavā, parinibbātu sugato’’ti viravanto āhiṇḍittha, ajja dāni paṭṭhāya vigatussāho hohi, mā mayhaṃ parinibbānatthaṃ vāyāmaṃ karohīti vadati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sato</span> <a name="M3.0285"></a> <span class="bld">sampajāno āyusaṅkhāraṃ ossajī</span>ti satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā ñāṇena paricchinditvā āyusaṅkhāraṃ vissaji pajahi. Tattha na bhagavā hatthena leḍḍuṃ viya āyusaṅkhāraṃ ossaji, temāsamattameva pana phalasamāpattiṃ samāpajjitvā tato paraṃ na samāpajjissāmīti cittaṃ uppādesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ossajī’’ti. Ussajītipi pāṭho. <span class="bld">Mahābhūmicālo</span>ti mahanto pathavikampo. Tadā kira dasasahassilokadhātu akampittha. <span class="bld">Bhiṃsanako</span>ti bhayajanako<a name="P3.0254"></a>. <span class="bld">Devadundubhiyo ca phaliṃsū</span>ti devabheriyo phaliṃsu, devo sukkhagajjitaṃ gajji, akālavijjulatā nicchariṃsu, khaṇikavassaṃ vassīti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Udānaṃ udānesī</span>ti kasmā udānesi? Koci nāma vadeyya ‘‘bhagavā pacchato pacchato anubandhitvā – ‘parinibbāyatha, bhante, parinibbāyatha, bhante’ti upadduto bhayena āyusaṅkhāraṃ vissajjesī’’ti. Tassokāso mā hotūti. Bhītassa hi udānaṃ nāma natthīti pītivegavissaṭṭhaṃ udānesi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha sabbesaṃ soṇasiṅgālādīnampi paccakkhabhāvato tulitaṃ paricchinnanti <span class="bld">tulaṃ</span>. Kiṃ taṃ? Kāmāvacarakammaṃ. Na tulaṃ, na vā tulaṃ sadisamassa aññaṃ lokiyakammaṃ atthīti <span class="bld">atulaṃ</span>. Kiṃ taṃ? Mahaggatakammaṃ. Atha vā kāmāvacaraṃ rūpāvacarañca tulaṃ, arūpāvacaraṃ atulaṃ. Appavipākaṃ tulaṃ, bahuvipākaṃ atulaṃ. <span class="bld">Sambhava</span>nti sambhavahetubhūtaṃ, piṇḍakārakaṃ rāsikārakanti attho. <span class="bld">Bhavasaṅkhāra</span>nti punabbhavassa saṅkhāraṃ. <span class="bld">Avassajī</span>ti vissajjesi. <span class="bld">Munī</span>ti buddhamuni. <span class="bld">Ajjhattarato</span>ti niyakajjhattarato. <span class="bld">Samāhito</span>ti upacārappanāsamādhivasena samāhito. <span class="bld">Abhindi kavacamivā</span>ti kavacaṃ viya abhindi. <span class="bld">Attasambhava</span>nti attani jātakilesaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – savipākaṭṭhena sambhavaṃ bhavābhisaṅkhaṇaṭṭhena bhavasaṅkhāranti ca laddhanāmaṃ tulātulasaṅkhātaṃ lokiyakammañca ossaji, saṅgāmasīse mahāyodho kavacaṃ viya attasambhavaṃ kilesañca ajjhattarato samāhito hutvā abhindīti.</p>
- <p class="bodytext">Atha <a name="V3.0284"></a> vā <span class="bld">tula</span>nti tulento tīrento. <span class="bld">Atulañca sambhava</span>nti nibbānañceva bhavañca. <span class="bld">Bhavasaṅkhāra</span>nti bhavagāmikammaṃ. <span class="bld">Avassaji munī</span>ti ‘‘pañcakkhandhā aniccā, pañcannaṃ <a name="M3.0286"></a> khandhānaṃ nirodho nibbānaṃ nicca’’ntiādinā nayena tulayanto buddhamuni bhave ādīnavaṃ nibbāne cānisaṃsaṃ disvā taṃ khandhānaṃ mūlabhūtaṃ bhavasaṅkhāraṃ ‘‘kammakkhayāya saṃvattatī’’ti evaṃ vuttena <a name="P3.0255"></a> kammakkhayakarena ariyamaggena avassaji. Kathaṃ? Ajjhattarato samāhito abhindi kavacamivattasambhavaṃ. So hi vipassanāvasena ajjhattarato, samathavasena samāhitoti evaṃ pubbabhāgato paṭṭhāya samathavipassanābalena kavacamiva attabhāvaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ, attani sambhavattā attasambhavanti laddhanāmaṃ sabbaṃ kilesajātaṃ abhindi. Kilesābhāvena ca kammaṃ appaṭisandhikattā avassaṭṭhaṃ nāma hotīti evaṃ kilesappahānena kammaṃ jahi. Pahīnakilesassa bhayaṃ nāma natthi. Tasmā abhītova āyusaṅkhāraṃ ossaji. Abhītabhāvañāpanatthañca udānaṃ udānesīti veditabbo.</p>
- <p class="centered">Cāpālavaggo paṭhamo.</p>
- <p class="title">2. Pāsādakampanavaggo</p>
- <p class="subhead">1-2. Pubbasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para823-824"></a><a name="para823-824_sn5"></a><span class="paranum">823-824</span>. Dutiyavaggassa paṭhame <span class="bld">na ca atilīno</span>tiādīni parato āvi bhavissanti. Imasmiṃ sutte chaabhiññāpādakā iddhipādā kathitā, tathā dutiye ca.</p>
- <p class="subhead">3. Chandasamādhisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para825"></a><a name="para825_sn5"></a><span class="paranum">825</span>. Tatiye <span class="bld">chanda</span>nti kattukamyatāchandaṃ. <span class="bld">Nissāyā</span>ti nissayaṃ katvā, adhipatiṃ katvāti attho. <span class="bld">Padhānasaṅkhārā</span>ti padhānabhūtā saṅkhārā, catukiccasādhakasammappadhānavīriyassetaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Iti ayañca chando</span>tiādīsu chando chandasamādhinā ceva padhānasaṅkhārehi ca, chandasamādhi chandena ceva padhānasaṅkhārehi ca, padhānasaṅkhārāpi chandena ceva chandasamādhinā ca samannāgatā<a name="V3.0285"></a>. Tasmā sabbe te dhamme ekato katvā <span class="bld">ayaṃ vuccati, bhikkhave, chandasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgato iddhipādo</span>ti vuttaṃ. Iddhipādavibhaṅge (vibha. 437) pana ‘‘yo tathābhūtassa vedanākkhandho tiādinā nayena <a name="M3.0287"></a> imehi dhammehi samannāgatā sesaarūpino dhammā iddhipādāti vuttā.</p>
- <p class="bodytext">Apica imepi tayo dhammā iddhīpi honti iddhipādāpi. Kathaṃ? Chandañhi bhāvayato chando iddhi nāma hoti, samādhippadhānasaṅkhārā chandiddhipādo nāma. Samādhiṃ bhāventassa samādhi iddhi nāma hoti, chandappadhānasaṅkhārā <a name="P3.0256"></a> samādhiddhiyā pādo nāma. Padhānasaṅkhāre bhāventassa padhānasaṅkhārā iddhi nāma hoti, chandasamādhi padhānasaṅkhāriddhiyā pādo nāma, sampayuttadhammesu hi ekasmiṃ ijjhamāne sesāpi ijjhantiyeva.</p>
- <p class="bodytext">Apica tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ pubbabhāgavasenāpi etesaṃ iddhipādatā veditabbā. Paṭhamajjhānañhi iddhi nāma, paṭhamajjhānassa pubbabhāgaparikammasampayuttā chandādayo iddhipādo nāma. Etenupāyena yāva nevasaññānāsaññāyatanā, iddhividhaṃ ādiṃ katvā yāva dibbacakkhuabhiññā, sotāpattimaggaṃ ādiṃ katvā yāva arahattamaggā nayo netabbo. Sesiddhipādesupi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext">Keci pana ‘‘anibbatto chando iddhipādo’’ti vadanti. Idha tesaṃ vādamaddanatthāya abhidhamme <span class="bld">uttaracūḷavāro</span> nāma āgato –</p>
- <p class="indent">‘‘Cattāro iddhipādā – chandiddhipādo, vīriyiddhipādo, cittiddhipādo, vīmaṃsiddhipādo. Tattha katamo chandiddhipādo? Idha, bhikkhu, yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhāpaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ, yo tasmiṃ samaye chando chandikatā kattukamyatā kusalo dhammacchando, ayaṃ vuccati chandiddhipādo. Avasesā dhammā chandiddhipādasampayuttā’’ti (vibha. 457-458).</p>
- <p class="unindented">Ime <a name="V3.0286"></a> pana lokuttaravaseneva āgatā.</p>
- <p class="bodytext">Tattha raṭṭhapālatthero chandaṃ dhuraṃ katvā lokuttaradhammaṃ nibbattesi. Soṇatthero vīriyaṃ dhuraṃ katvā; sambhutatthero cittaṃ dhuraṃ katvā, āyasmā mogharājā vīmaṃsaṃ dhuraṃ katvāti. Tattha yathā catūsu amaccaputtesu <a name="M3.0288"></a> ṭhānantaraṃ patthetvā rājānaṃ upanissāya viharantesu eko upaṭṭhāne chandajāto rañño ajjhāsayañca ruciñca ñatvā divā ca ratto ca upaṭṭhahanto rājānaṃ ārādhetvā ṭhānantaraṃ pāpuṇi. Evaṃ chandadhurena lokuttaradhammanibbattako veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">Eko pana – ‘‘divase divase upaṭṭhātuṃ na sakkomi, uppanne kicce parakkamena ārādhessāmī’’ti kupite paccante raññā <a name="P3.0257"></a> pahito parakkamena sattumaddanaṃ katvā pāpuṇi. Yathā so, evaṃ vīriyadhurena lokuttaradhammanibbattako veditabbo. Eko ‘‘divase divase upaṭṭhānampi urena sattisarasampaṭicchanampi bhāroyeva, mantabalena ārādhessāmī’’ti khattavijjāya kataparicayattā mantasaṃvidhānena rājānaṃ ārādhetvā pāpuṇi. Yathā so, evaṃ cittadhurena lokuttaradhammanibbattako veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">Aparo – ‘‘kiṃ imehi upaṭṭhānādīhi, rājāno nāma jātisampannassa ṭhānantaraṃ denti, tādisassa dento mayhaṃ dassatī’’ti jātisampattimeva nissāya ṭhānantaraṃ pāpuṇi. Yathā so, evaṃ suparisuddhaṃ vīmaṃsaṃ nissāya vīmaṃsadhurena lokuttaradhammanibbattako veditabboti. Imasmiṃ sutte vivaṭṭapādakaiddhi kathitā.</p>
- <p class="subhead">4. Moggallānasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para826"></a><a name="para826_sn5"></a><span class="paranum">826</span>. Catutthe <span class="bld">uddhatā</span>ti uddhaccapakatikā vipphandamānacittā. Uddhaccena hi ekārammaṇe cittaṃ vipphandati dhajayaṭṭhiyaṃ vātena pahatadhajo viya. <span class="bld">Unnaḷā</span>ti uggatanaḷā, uṭṭhitatucchamānāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Capalā</span>ti pattacīvaramaṇḍanādicāpallena yuttā. <span class="bld">Mukharā</span>ti mukhakharā, kharavacanāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Vikiṇṇavācā</span>ti asaṃyatavacanā divasampi niratthakavacanappalāpino. <span class="bld">Muṭṭhassatī</span>ti naṭṭhassatino. <span class="bld">Asampajānā</span>ti paññārahitā. <span class="bld">Asamāhitā</span>ti upacārappanāsamādhivirahitā. <span class="bld">Bhantacittā</span>ti ubbhantacittā samādhivirahena laddhokāsena uddhaccena<a name="V3.0287"></a>. <span class="bld">Pākatindriyā</span>ti asaṃvutindriyā. <span class="bld">Iddhābhisaṅkhāra</span>nti āpokasiṇaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya pāsādapatiṭṭhitaṃ pathavibhāgaṃ ‘‘udaka’’nti adhiṭṭhāya, udakapiṭṭhe ṭhitapāsādaṃ vehāsaṃ abbhuggantvā aṅguṭṭhakena pahari. <span class="bld">Gambhīranemo</span>ti <a name="P3.0258"></a> gambhīraāvāṭo, gambhīrabhūmibhāgaṃ anupaviṭṭhoti attho<a name="M3.0289"></a>. <span class="bld">Sunikhāto</span>ti suṭṭhu nikhāto, koṭṭetvā suṭṭhu ṭhapito. Idha abhiññāpādakiddhi kathitā.</p>
- <p class="subhead">5. Uṇṇābhabrāhmaṇasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para827"></a><a name="para827_sn5"></a><span class="paranum">827</span>. Pañcame <span class="bld">chandappahānattha</span>nti taṇhāchandassa pahānatthaṃ. Idhāpi vivaṭṭapādakiddhi kathitā.</p>
- <p class="subhead">9. Iddhādidesanāsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para831"></a><a name="para831_sn5"></a><span class="paranum">831</span>. Navame <span class="bld">yo so bhikkhave maggo</span>ti abhiññāpādakaṃ catutthajjhānaṃ adhippetaṃ.</p>
- <p class="subhead">10. Vibhaṅgasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para832"></a><a name="para832_sn5"></a><span class="paranum">832</span>. Dasame <span class="bld">kosajjasahagato</span>ti idha bhikkhu chandaṃ uppādetvā kammaṭṭhānaṃ manasikaronto nisīdati. Athassa citte līnākāro okkamati, so ‘‘līnākāro me okkanto’’ti ñatvā apāyabhayena cittaṃ tajjetvā puna chandaṃ uppādetvā kammaṭṭhānaṃ manasi karoti. Athassa puna līnākāro okkamati. So puna apāyabhayena cittaṃ tajjetvā chandaṃ uppādetvā kammaṭṭhānaṃ manasi karotīti evamassa kosajjena vokiṇṇattā chando kosajjasahagato nāma hoti. <span class="bld">Kosajjasampayutto</span>ti tasseva vevacanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uddhaccasahagato</span>ti idha bhikkhu chandaṃ uppādetvā kammaṭṭhānaṃ manasikaronto nisīdati. Athassa cittaṃ uddhacce patati. So buddhadhammasaṅghaguṇe āvajjetvā cittaṃ hāsetvā tosetvā kammaniyaṃ katvā puna chandaṃ uppādetvā kammaṭṭhānaṃ manasi karoti. Athassa puna cittaṃ uddhacce patati. So puna buddhadhammasaṅghaguṇe āvajjetvā cittaṃ hāsetvā tosetvā kammaniyaṃ katvā chandaṃ <a name="V3.0288"></a> uppādetvā kammaṭṭhānaṃ manasi karotīti evamassa uddhaccena vokiṇṇattā chando uddhaccasahagato nāma hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Thinamiddhasahagato</span>ti idha bhikkhu chandaṃ uppādetvā kammaṭṭhānaṃ manasikaronto nisīdati. Athassa thinamiddhaṃ uppajjati. So ‘‘uppannaṃ me thinamiddha’’nti ñatvā udakena mukhaṃ puñchitvā, kaṇṇe ākaḍḍhitvā paguṇaṃ <a name="P3.0259"></a> dhammaṃ sajjhāyitvā divā gahitaṃ vā ālokasaññaṃ manasikaritvā thinamiddhaṃ vinodetvā <a name="M3.0290"></a> puna chandaṃ uppādetvā kammaṭṭhānaṃ manasi karoti. Athassa puna thinamiddhaṃ uppajjati. So vuttanayeneva puna thinamiddhaṃ vinodetvā chandaṃ uppādetvā kammaṭṭhānaṃ manasi karotīti evamassa thinamiddhena vokiṇṇattā chando thinamiddhasahagato nāma hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anuvikkhitto</span>ti idha bhikkhu chandaṃ uppādetvā kammaṭṭhānaṃ manasikaronto nisīdati. Athassa kāmaguṇārammaṇe cittaṃ vikkhipati. So ‘‘bahiddhā vikkhittaṃ me citta’’nti ñatvā anamatagga (saṃ. ni. 2.124-125) devadūta- (ma. ni. 3.261) celopama (saṃ. ni. 5.1104) anāgatabhayasuttādīni (a. ni. 5.77) āvajjento suttadaṇḍena cittaṃ tajjetvā kammaniyaṃ katvā puna chandaṃ uppādetvā kammaṭṭhānaṃ manasi karoti. Athassa puna cittaṃ vikkhipati. So puna suttadaṇḍena cittaṃ kammaniyaṃ katvā chandaṃ uppādetvā kammaṭṭhānaṃ manasi karotīti evamassa kāmavitakkavokiṇṇattā chando bahiddhā pañca kāmaguṇe ārabbha anuvikkhitto anuvisaṭo hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathā pure tathā pacchā</span>ti kammaṭṭhānavasenapi desanāvasenapi purimapacchimatā veditabbā. Kathaṃ? Kammaṭṭhāne tāva kammaṭṭhānassa abhiniveso pure nāma, arahattaṃ pacchā nāma. Tattha yo bhikkhu mūlakammaṭṭhāne abhinivisitvā atilīnādīsu catūsu ṭhānesu cittassa okkamanaṃ paṭisedhetvā, duṭṭhagoṇe yojetvā sārento viya caturassaghaṭikaṃ otārento viya catunnaṃ ṭhānānaṃ ekaṭṭhānepi asajjanto saṅkhāre sammasitvā arahattaṃ pāpuṇāti. Ayampi yathā pure tathā pacchā viharati nāma. Ayaṃ kammaṭṭhānavasena purimapacchimatā. Desanāvasena pana kesā pure nāma, matthaluṅgaṃ pacchā nāma. Tattha yo bhikkhu kesesu abhinivisitvā vaṇṇasaṇṭhānādivasena kesādayo pariggaṇhanto catūsu ṭhānesu asajjanto yāva matthaluṅgā bhāvanaṃ pāpeti, ayampi yathā <a name="V3.0289"></a> pure tathā <a name="P3.0260"></a> pacchā viharati nāma. Evaṃ desanāvasena purimapacchimatā veditabbā. <span class="bld">Yathā pacchā tathā pure</span>ti idaṃ purimasseva vevacanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathā adho tathā uddha</span>nti idaṃ sarīravasena veditabbaṃ. Tenevāha ‘‘uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā’’ti. Tattha yo bhikkhu pādatalato paṭṭhāya yāva kesamatthakā dvattiṃsākāravasena vā pādaṅguliaggapabbaṭṭhito yāva sīsakaṭāhaṃ, sīsakaṭāhato yāva pādaṅgulīnaṃ aggapabbaṭṭhīni<a name="M3.0291"></a>, tāva aṭṭhivasena vā bhāvanaṃ pāpeti catūsu ṭhānesu ekaṭṭhānepi asajjanto. Ayaṃ yathā uddhaṃ tathā adho, yathā adho tathā uddhaṃ viharati nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yehi ākārehī</span>ti yehi koṭṭhāsehi. <span class="bld">Yehi liṅgehī</span>ti yehi saṇṭhānehi. <span class="bld">Yehi nimittehī</span>ti yehi upaṭṭhānehi. <span class="bld">Ālokasaññā suggahitā hotī</span>ti yo bhikkhu aṅgaṇe nisīditvā ālokasaññaṃ manasi karoti, kālena nimīleti, kālena ummīleti. Athassa yadā nimīlentassāpi ummīletvā olokentassa viya ekasadisameva upaṭṭhāti, tadā ālokasaññā jātā nāma hoti. ‘‘Divāsaññā’’tipi tasseva nāmaṃ. Sā ca pana rattiṃ uppajjamānā suggahitā nāma hoti. <span class="bld">Svādhiṭṭhitā</span>tipi tasseva vevacanaṃ. Suṭṭhu adhiṭṭhitā suṭṭhu ṭhapitā svādhiṭṭhitā nāma vuccati. Sā atthato suggahitāyeva. Yo vā ālokena thinamiddhaṃ vinodetvā chandaṃ uppādetvā kammaṭṭhānaṃ manasi karoti, tassa divāpi ālokasaññā suggahitā svādhiṭṭhitā nāma. Ratti vā hotu divā vā yena ālokena thinamiddhaṃ vinodetvā kammaṭṭhānaṃ manasi karoti, tasmiṃ thinamiddhavinodane āloke uppannā saññā suggahitāyeva nāma. Vīriyādīsupi eseva nayo. Imasmiṃ sutte channaṃ abhiññānaṃ pādakiddhi kathitā.</p>
- <p class="centered">Pāsādakampanavaggo dutiyo.</p>
- <p class="title">3. Ayoguḷavaggo</p>
- <p class="subhead">2. Ayoguḷasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para834"></a><a name="para834_sn5"></a><span class="paranum">834</span>. Tatiyavaggassa <a name="V3.0290"></a> dutiye <span class="bld">iminā cātumahābhūtikenā</span>ti iminā catumahābhūtamayena evaṃ bhārikena garukena samānenāpi. <span class="bld">Omātī</span>ti pahoti sakkoti, idaṃ tepiṭake buddhavacane asambhinnapadaṃ. <span class="bld">Kāyampi</span> <a name="P3.0261"></a> <span class="bld">citte samodahatī</span>ti kāyaṃ gahetvā citte āropeti, cittasannissitaṃ karoti, cittagatiyā peseti. Cittaṃ nāma mahaggatacittaṃ, cittagatigamanaṃ lahukaṃ hoti. <span class="bld">Cittampi kāye samodahatī</span>ti cittaṃ gahetvā <a name="M3.0292"></a> kāye āropeti, kāyasannissitaṃ karoti, kāyagatiyā peseti, kāyo nāma karajakāyo, kāyagatigamanaṃ dandhaṃ hoti. <span class="bld">Sukhasaññañca lahusaññañcā</span>ti abhiññācittasahajātasaññā. Sā hi santasukhasamannāgatattā sukhasaññā nāma hoti, kilesadandhāyitattassa ca abhāvā lahusaññā nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ayoguḷo divasaṃ santatto lahutaro ceva hotī</span>ti so hi dvīhi tīhi janehi ukkhipitvā kammāruddhane pakkhittopi divasaṃ paccamāno vivarānupaviṭṭhena tejena ceva vāyena ca vāyosahagato ca usmāsahagato ca tejosahagato ca hutvā evaṃ lahuko hoti, yathā naṃ kammāro mahāsaṇḍāsena gahetvā ekato parivatteti ukkhipati bahi nīharati. Evaṃ pana mudu ca hoti kammaniyo ca. Yathā naṃ so khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ vicchindati, kūṭena hananto dīghacaturassādibhedaṃ karoti. Imasmiṃ sutte vikubbaniddhi kathitā.</p>
- <p class="subhead">3-10. Bhikkhusuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para835-842"></a><a name="para835-842_sn5"></a><span class="paranum">835-842</span>. Tatiye vivaṭṭapādakiddhi kathitā, tathā catutthe. Apica dve phalāni ādiṃ katvā heṭṭhā missakiddhipādā kathitā, sattasu phalesu pubbabhāgā. Sattamādīni cattāri heṭṭhā kathitanayāneva.</p>
- <p class="subhead">11-12. Moggallānasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para843-844"></a><a name="para843-844_sn5"></a><span class="paranum">843-844</span>. Ekādasamadvādasamesu <a name="V3.0291"></a> cha abhiññā kathitā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
- <p class="centered">Iddhipādasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <a name="sn5_8"></a>
- <p class="chapter">8. Anuruddhasaṃyuttaṃ</p>
- <p class="title">1. Rahogatavaggo</p>
- <p class="subhead">1-2. Paṭhamarahogatasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para899-900"></a><a name="para899-900_sn5"></a><span class="paranum">899-900</span>. Anuruddhasaṃyuttassa <a name="V3.0292"></a><a name="P3.0262"></a><a name="M3.0293"></a> paṭhame <span class="bld">āraddhā</span>ti paripuṇṇā. Saṅkhepato panettha chattiṃsāya ṭhānesu arahattaṃ pāpetvā vipassanā kathitā, dutiye dvādasasu ṭhānesu arahattaṃ pāpetvā vipassanā kathitā.</p>
- <p class="subhead">3. Sutanusuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para901"></a><a name="para901_sn5"></a><span class="paranum">901</span>. Tatiye <span class="bld">mahābhiññata</span>nti chaabhiññābhāvaṃ. <span class="bld">Hīnaṃ dhamma</span>ntiādīsu imāya pāḷiyā attho veditabbo –</p>
- <p class="indent">‘‘Katame dhammā hīnā? Dvādasa akusalacittuppādā, ime dhammā hīnā. Katame dhammā majjhimā? Tīsu bhūmīsu kusalaṃ, tīsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ sabbañca rūpaṃ, ime dhammā majjhimā. Katame dhammā paṇītā? Cattāro maggā apariyāpannā, cattāri ca sāmaññaphalāni nibbānañca, ime dhammā paṇītā’’ti (dha. sa. 1423-1425).</p>
- <p class="subhead">4-7. Paṭhamakaṇḍakīsuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para902-905"></a><a name="para902-905_sn5"></a><span class="paranum">902-905</span>. Catutthe <span class="bld">kaṇḍakīvane</span>ti mahākaramandavane. Chaṭṭhe <span class="bld">sahassaṃ loka</span>nti iminā therassa <a name="V3.0293"></a> satata vihāro dassito. Thero hi pātova mukhaṃ dhovitvā atītānāgate kappasahassaṃ anussarati. Paccuppanne pana dasacakkavāḷasahassaṃ ekāvajjanassa āpāthamāgacchati. Sattamaṃ uttānameva.</p>
- <p class="subhead">8. Salaḷāgārasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para906"></a><a name="para906_sn5"></a><span class="paranum">906</span>. Aṭṭhame <a name="P3.0263"></a> <span class="bld">salaḷāgāre</span>ti salaḷarukkhamayāya paṇṇasālāya, salaḷarukkhassa vā dvāre ṭhitattā evaṃnāmake agāre. Imasmiṃ sutte vipassanāya saddhiṃ vipassakapuggalo kathito.</p>
- <p class="subhead">9. Ambapālivanasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para907"></a><a name="para907_sn5"></a><span class="paranum">907</span>. Navame <a name="M3.0294"></a> <span class="bld">āsabhiṃ vāca</span>nti attano arahattabhāvadīpakaṃ uttamavācaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
- <p class="centered">Rahogatavaggo paṭhamo.</p>
- <p class="title">2. Dutiyavaggavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para909-922"></a><a name="para909-922_sn5"></a><span class="paranum">909-922</span>. Dutiyavagge <span class="bld">ṭhānañca ṭhānato</span>tiādīhi thero dasabalañāṇaṃ paṭijānāti. Kimpanetaṃ sāvakānaṃ hotīti? Ekadesena hoti, sabbaññubuddhānaṃ panetaṃ nippadesaṃ sabbākāraparipūranti.</p>
- <p class="centered">Anuruddhasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <a name="sn5_9"></a>
- <p class="chapter">9. Jhānasaṃyuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para923"></a><a name="para923_sn5"></a><span class="paranum">923</span>. Jhānasaṃyuttaṃ <a name="V3.0294"></a> uttānatthameva.</p>
- <p class="centered">Jhānasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <a name="sn5_10"></a>
- <p class="chapter">10. Ānāpānasaṃyuttaṃ</p>
- <p class="title">1. Ekadhammavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Ekadhammasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para977"></a><a name="para977_sn5"></a><span class="paranum">977</span>. Ānāpānasaṃyuttassa <a name="V3.0295"></a><a name="M3.0295"></a> paṭhame <span class="bld">ekadhammo</span>ti eko dhammo. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ sabbākārena visuddhimagge (visuddhi. 1.215) ānāpānassatikammaṭṭhānaniddese vuttameva.</p>
- <p class="subhead">6. Ariṭṭhasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para982"></a><a name="para982_sn5"></a><span class="paranum">982</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">bhāvetha no</span>ti bhāvetha nu. <span class="bld">Kāmacchando</span>ti pañcakāmaguṇikarāgo. <span class="bld">Ajjhattaṃ bahiddhā ca dhammesū</span>ti ajjhattikabāhiresu dvādasasu āyatanadhammesu<a name="P3.0264"></a>. <span class="bld">Paṭighasaññā suppaṭivinītā</span>ti paṭighasampayuttasaññā suṭṭhu paṭivinītā, samucchinnāti attho. Iminā attano anāgāmimaggaṃ katheti. Idāni arahattamaggassa vipassanaṃ dassento <span class="bld">so satova assasissāmī</span>tiādimāha.</p>
- <p class="subhead">7. Mahākappinasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para983"></a><a name="para983_sn5"></a><span class="paranum">983</span>. Sattame <span class="bld">iñjitattaṃ vā phanditattaṃ vā</span>ti ubhayenapi calanameva kathitaṃ.</p>
- <p class="subhead">8. Padīpopamasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para984"></a><a name="para984_sn5"></a><span class="paranum">984</span>. Aṭṭhame <a name="V3.0296"></a> <span class="bld">neva kāyopi kilamati na cakkhūnī</span>ti aññesu hi kammaṭṭhānesu kammaṃ karontassa kāyopi kilamati, cakkhūnipi vihaññanti. Dhātukammaṭṭhānasmiñhi kammaṃ karontassa kāyo kilamati, yante pakkhipitvā pīḷanākārappatto viya hoti. Kasiṇakammaṭṭhāne kammaṃ karontassa cakkhūni phandanti kilamanti, nikkhamitvā patanākārappattāni viya honti. Imasmiṃ pana kammaṭṭhāne kammaṃ karontassa neva kāyo kilamati, na akkhīni vihaññanti. Tasmā evamāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbaso</span> <a name="M3.0296"></a> <span class="bld">rūpasaññāna</span>ntiādi kasmā vuttaṃ, kiṃ ānāpāne kasiṇugghāṭanaṃ labbhatīti? Tipiṭakacūḷābhayatthero panāha – ‘‘yasmā ānāpānanimittaṃ tārakarūpamuttāvalikādisadisaṃ hutvā paññāyati, tasmā tattha kasiṇugghāṭanaṃ labbhatī’’ti. Tipiṭakacūḷanāgatthero ‘‘na labbhatevā’’ti āha. Alabbhante ayaṃ ariyiddhiādiko pabhedo kasmā gahitoti? Ānisaṃsadassanatthaṃ. Ariyaṃ vā hi iddhiṃ cattāri vā rūpāvacarajjhānāni catasso vā arūpasamāpattiyo nirodhasamāpattiṃ vā patthayamānena bhikkhunā ayaṃ ānāpānassatisamādhi sādhukaṃ manasikātabbo. Yathā hi nagare laddhe yaṃ catūsu disāsu uṭṭhānakabhaṇḍaṃ, taṃ catūhi dvārehi nagarameva pavisatīti, janapado laddho ca hoti. Nagarasseva heso ānisaṃso. Evaṃ ānāpānassatisamādhibhāvanāya ānisaṃso esa ariyiddhiādiko pabhedo, sabbākārena <a name="P3.0265"></a> bhāvite ānāpānassatisamādhismiṃ sabbametaṃ yogino nipphajjatīti ānisaṃsadassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Sukhañce</span>ti ettha soti kasmā na vuttaṃ? Yasmā bhikkhūti imasmiṃ vāre nāgataṃ.</p>
- <p class="subhead">9. Vesālīsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para985"></a><a name="para985_sn5"></a><span class="paranum">985</span>. Navame <span class="bld">vesāliya</span>nti evaṃnāmake itthiliṅgavasena pavattavohāre nagare. Tañhi nagaraṃ tikkhattuṃ pākāraparikkhepavaḍḍhanena visālībhūtattā vesālīti vuccati. Idampi ca nagaraṃ sabbaññutaṃ patteyeva sammāsambuddhe sabbākāravepullataṃ pattanti veditabbaṃ. Evaṃ gocaragāmaṃ dassetvā nivāsaṭṭhānamāha <span class="bld">mahāvane kūṭāgārasālāya</span>nti. Tattha mahāvanaṃ nāma sayaṃjātaṃ aropimaṃ saparicchedaṃ mahantaṃ vanaṃ. Kapilavatthusāmantā pana mahāvanaṃ himavantena saha ekābaddhaṃ aparicchedaṃ <a name="V3.0297"></a> hutvā mahāsamuddaṃ āhacca ṭhitaṃ. Idaṃ tādisaṃ na hoti, saparicchedaṃ mahantaṃ vananti <span class="bld">mahāvanaṃ</span>. Kūṭāgārasālā pana mahāvanaṃ nissāya kate ārāme kūṭāgāraṃ antokatvā haṃsavaṭṭakacchannena katā sabbākārasampannā buddhassa bhagavato gandhakuṭīti veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anekapariyāyena asubhakathaṃ kathetī</span>ti anekehi kāraṇehi asubhākārasandassanappavattaṃ kāyavicchandanīyakathaṃ katheti. Seyyathidaṃ – atthi <a name="M3.0297"></a> imasmiṃ kāye kesā lomā nakhā dantā…pe… muttanti. Kiṃ vuttaṃ hoti? Bhikkhave, imasmiṃ byāmamatte kaḷevare sabbākārenapi vicinanto na koci kiñci muttaṃ vā maṇiṃ vā veḷuriyaṃ vā agaruṃ vā candanaṃ vā kuṅkumaṃ vā kappuraṃ vā vāsacuṇṇādiṃ vā aṇumattampi sucibhāvaṃ passati, atha kho paramaduggandhaṃ jegucchaassirikadassanaṃ kesalomādinānappakāraṃ asucimeva passati, tasmā na ettha chando vā rāgo vā karaṇīyo. Yepi uttamaṅge sirasi jātā kesā nāma, tepi asubhā ceva asucino <a name="P3.0266"></a> ca paṭikūlā ca. So ca nesaṃ asubhāsucipaṭikūlabhāvo vaṇṇatopi saṇṭhānatopi gandhatopi āsayatopi okāsatopīti pañcahākārehi veditabbo. Evaṃ lomādīnampīti ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge (visuddhi. 1.307) vuttanayeneva veditabbo. Iti bhagavā ekamekasmiṃ koṭṭhāse pañcapañcappabhedena anekapariyāyena asubhakathaṃ katheti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asubhāya vaṇṇaṃ bhāsatī</span>ti uddhumātakādivasena asubhamātikaṃ nikkhipitvā padabhājanīyena taṃ vibhajanto vaṇṇento asubhāya vaṇṇaṃ bhāsati. <span class="bld">Asubhabhāvanāya vaṇṇaṃ bhāsatī</span>ti yā ayaṃ kesādīsu vā uddhumātakādīsu vā ajjhattabahiddhāvatthūsu asubhākāraṃ gahetvā pavattassa cittassa bhāvanā vaḍḍhanā phātikammaṃ, tassā asubhabhāvanāya ānisaṃsaṃ dassento vaṇṇaṃ bhāsati, guṇaṃ parikitteti. Seyyathidaṃ – ‘‘asubhabhāvanābhiyutto, bhikkhave, bhikkhu kesādīsu vā vatthūsu uddhumātakādīsu vā pañcaṅgavippahīnaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ tividhakalyāṇaṃ dasalakkhaṇasampannaṃ paṭhamajjhānaṃ paṭilabhati. So taṃ paṭhamajjhānasaṅkhātaṃ cittamañjūsaṃ nissāya vipassanaṃ vaḍḍhetvā uttamatthaṃ arahattaṃ pāpuṇātī’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Icchāmahaṃ, bhikkhave, aḍḍhamāsaṃ paṭisallīyitu</span>nti ahaṃ, bhikkhave, ekaṃ aḍḍhamāsaṃ paṭisallīyituṃ nilīyituṃ ekakova hutvā viharituṃ icchāmīti attho. <span class="bld">Nāmhi kenaci upasaṅkamitabbo <a name="V3.0298"></a> aññatra ekena piṇḍapātanīhārakenā</span>ti yo attanā payuttavācaṃ akatvā mamatthāya saddhesu kulesu paṭiyattapiṇḍapātaṃ nīharitvā mayhaṃ upanāmeti, taṃ piṇḍapātanīhārakaṃ ekaṃ bhikkhuṃ ṭhapetvā nāmhi aññena kenaci bhikkhunā vā gahaṭṭhena vā upasaṅkamitabboti.</p>
- <p class="bodytext">Kasmā <a name="M3.0298"></a> pana evamāhāti? Atīte kira pañcasatā migaluddakā mahatīhi daṇḍavāgurādīhi araññaṃ parikkhipitvā haṭṭhatuṭṭhā ekatoyeva yāvajīvaṃ migapakkhighātakammena <a name="P3.0267"></a> jīvikaṃ kappetvā niraye uppannā. Te tattha paccitvā pubbe katena kenacideva kusalakammena manussesu uppannā kalyāṇūpanissayavasena sabbepi bhagavato santike pabbajjañca upasampadañca labhiṃsu. Tesaṃ tato mūlākusalakammato avipakkavipākā aparāparacetanā tasmiṃ aḍḍhamāsabbhantare attūpakkamena ca parūpakkamena ca jīvitūpacchedāya okāsamakāsi. Taṃ bhagavā addasa. Kammavipāko ca nāma na sakkā kenaci paṭibāhituṃ. Tesu ca bhikkhūsu puthujjanāpi atthi, sotāpannasakadāgāmianāgāmikhīṇāsavāpi. Tattha khīṇāsavā appaṭisandhikā, itare ariyasāvakā niyatagatikā sugatiparāyaṇā, puthujjanānaṃ gati aniyatā.</p>
- <p class="bodytext">Atha bhagavā cintesi – ‘‘ime attabhāve chandarāgena maraṇabhayabhītā na sakkhissanti gatiṃ visodhetuṃ, handa nesaṃ chandarāgappahānāya asubhakathaṃ kathemi. Taṃ sutvā attabhāve vigatacchandarāgatāya gativisodhanaṃ katvā sagge paṭisandhiṃ gaṇhissanti, evaṃ tesaṃ mama santike pabbajjā sātthikā bhavissatī’’ti. Tato tesaṃ anuggahāya asubhakathaṃ kathesi kammaṭṭhānasīsena, no maraṇavaṇṇasaṃvaṇṇanādhippāyena. Kathetvā ca panassa etadahosi – ‘‘sace imaṃ aḍḍhamāsaṃ maṃ bhikkhū passissanti, ‘ajja eko bhikkhu mato, ajja dve…pe… ajja dasā’ti āgantvā ārocessanti, ayañca kammavipāko na sakkā mayā vā aññena vā paṭibāhituṃ, svāhaṃ taṃ sutvāpi kiṃ karissāmi, kiṃ me anatthakena anayabyasanena sutena, handāhaṃ bhikkhūnaṃ adassanaṃ upagacchāmī’’ti. Tasmā evamāha – ‘‘icchāmahaṃ, bhikkhave, aḍḍhamāsaṃ paṭisallīyituṃ, nāmhi kenaci upasaṅkamitabbo aññatra ekena piṇḍapātanīhārakenā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Apare panāhu – ‘‘parūpavādavivajjanatthaṃ evaṃ vatvā paṭisallīno’’ti. Pare kira bhagavantaṃ <a name="V3.0299"></a> upavadissanti – ‘‘ayaṃ ‘sabbaññū ahaṃ saddhammavaracakkavattī’ti <a name="P3.0268"></a> paṭijānamāno attanopi sāvake aññamaññaṃ ghātente nivāretuṃ na sakkoti, kiṃ aññaṃ sakkhissatī’’ti? Tatra paṇḍitā vakkhanti – ‘‘bhagavā paṭisallānamanuyutto na imaṃ pavattiṃ jānāti, kocissa ārocayitāpi natthi<a name="M3.0299"></a>, sace jāneyya addhā nivāreyyā’’ti. Idaṃ pana icchāmattaṃ, paṭhamamevettha kāraṇaṃ. <span class="bld">Nāssudhā</span>ti ettha assudhāti padapūraṇamatte avadhāraṇatthe vā nipāto, neva koci bhagavantaṃ upasaṅkamīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Anekehi vaṇṇasaṇṭhānādīhi kāraṇehi vokāro assāti <span class="bld">anekākāravokāro</span>. Anekākāravokiṇṇo anekākārena sammissoti vuttaṃ hoti. Ko so? Asubhabhāvanānuyogo, taṃ anekākāravokāraṃ. <span class="bld">Asubhabhāvanānuyogamanuyuttā viharantī</span>ti yuttappayuttā viharanti. <span class="bld">Aṭṭīyamānā</span>ti tena kāyena aṭṭā dukkhitā honti. <span class="bld">Harāyamānā</span>ti lajjamānā. <span class="bld">Jigucchamānā</span>ti jigucchaṃ uppādayamānā. <span class="bld">Satthahārakaṃ pariyesantī</span>ti jīvitaharaṇakasatthaṃ pariyesanti. Na kevalañca te satthaṃ pariyesitvā attanā vā attānaṃ jīvitā voropenti, migalaṇḍikampi pana samaṇakuttakaṃ upasaṅkamitvā, ‘‘sādhu no, āvuso, jīvitā voropehī’’ti vadanti. Ettha ca ariyā neva pāṇātipātaṃ kariṃsu, na samādapesuṃ, na samanuññā ahesuṃ. Puthujjanā pana sabbamakaṃsu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭisallānā vuṭṭhito</span>ti tesaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ jīvitakkhayappattabhāvaṃ ñatvā tato ekībhāvato vuṭṭhito jānantopi ajānanto viya kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi. <span class="bld">Kiṃ nu kho, ānanda, tanubhūto viya bhikkhusaṅgho</span>ti ito, ānanda, pubbe bahū bhikkhū ekato upaṭṭhānaṃ āgacchanti, uddesaṃ paripucchaṃ gaṇhanti, sajjhāyanti, ekapajjoto viya ārāmo dissati. Idāni pana aḍḍhamāsamattassa accayena tanubhūto viya tanuko mando appako viraḷo viya jāto bhikkhusaṅgho. Kiṃ nu kho kāraṇaṃ? Kiṃ disāsu pakkantā bhikkhūti?</p>
- <p class="bodytext">Athāyasmā ānando kammavipākena tesaṃ jīvitakkhayappattiṃ asallakkhento asubhakammaṭṭhānānuyogapaccayā <a name="P3.0269"></a> pana sallakkhento <span class="bld">tathā hi pana, bhante bhagavā</span>tiādiṃ vatvā bhikkhūnaṃ arahattappattiyā aññaṃ kammaṭṭhānaṃ yācanto, <span class="bld">sādhu, bhante, bhagavā</span>tiādimāha. Tassattho <a name="V3.0300"></a> – sādhu, bhante, bhagavā aññaṃ kāraṇaṃ ācikkhatu, yena bhikkhusaṅgho arahatte patiṭṭhaheyya<a name="M3.0300"></a>. Mahāsamuddaṃ orohaṇatitthāni viya aññānipi dasānussati, dasakasiṇa, catudhātuvavatthāna, brahmavihāra, ānāpānassatipabhedāni bahūni nibbānorohaṇakammaṭṭhānāni santi, tesu bhagavā bhikkhū samassāsetvā aññataraṃ kammaṭṭhānaṃ ācikkhatūti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Atha bhagavā tathā kātukāmo theraṃ uyyojento <span class="bld">tenahānandā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">vesāliṃ upanissāyā</span>ti vesāliyaṃ upanissāya samantā gāvutepi aḍḍhayojanepi yāvatikā viharanti, te sabbe sannipātehīti attho. <span class="bld">Sabbe upaṭṭhānasālāyaṃ sannipātetvā</span>ti attanā gantuṃ yuttaṭṭhānaṃ sayaṃ gantvā aññattha daharabhikkhū pahiṇitvā muhutteneva anavasese bhikkhū upaṭṭhānasālāyaṃ samūhaṃ katvā. <span class="bld">Yassadāni, bhante, bhagavā kālaṃ maññatī</span>ti ettha ayamadhippāyo – bhagavā bhikkhusaṅgho sannipatito, esa kālo bhikkhūnaṃ dhammakathaṃ kātuṃ, anusāsaniṃ dātuṃ, idāni yassa tumhe kālaṃ jānātha, taṃ kātabbanti.</p>
- <p class="bodytext">Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi, <span class="bld">ayampi kho, bhikkhave</span>ti. Āmantetvā ca pana bhikkhūnaṃ arahattappattiyā pubbe ācikkhitaasubhakammaṭṭhānato aññaṃ pariyāyaṃ ācikkhanto <span class="bld">ānāpānassatisamādhī</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">ānāpānassatisamādhī</span>ti ānāpānapariggāhikāya satiyā saddhiṃ sampayutto samādhi, ānāpānassatiyaṃ vā samādhi, ānāpānassatisamādhi. <span class="bld">Bhāvito</span>ti uppādito vaḍḍhito vā. <span class="bld">Bahulīkato</span>ti punappunaṃ kato. <span class="bld">Santo ceva paṇīto cā</span>ti santo ceva paṇīto ceva. Ubhayattha evasaddena niyamo veditabbo. Kiṃ vuttaṃ hoti? Ayañhi yathā asubhakammaṭṭhānaṃ kevalaṃ paṭivedhavasena santañca paṇītañca, oḷārikārammaṇattā pana paṭikūlārammaṇattā ca ārammaṇavasena neva santaṃ na paṇītaṃ, na evaṃ kenaci pariyāyena <a name="P3.0270"></a> asanto vā appaṇīto vā, apica kho ārammaṇasantatāyapi santo vūpasanto nibbuto, paṭivedhasaṅkhātāya aṅgasantatāyapi, ārammaṇapaṇītatāya paṇīto atittikaro, aṅgapaṇītatāyapīti. Tena vuttaṃ ‘‘santo ceva paṇīto cā’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asecanako</span> <a name="M3.0301"></a> <span class="bld">ca sukho ca vihāro</span>ti ettha pana nāssa secananti asecanako, anāsittako abbokiṇṇo pāṭiyekko āveṇiko, natthi ettha parikammena vā upacārena vā santatā, ādisamannāhārato pabhuti attano sabhāveneva santo ca paṇīto cāti attho. Keci <a name="V3.0301"></a> ‘‘asecanako’’ti anāsittako ojavanto, sabhāveneva madhuro’’ti vadanti. Evamayaṃ asecanako ca appitappitakkhaṇe kāyikacetasikasukhappaṭilābhāya saṃvattanato sukho ca vihāroti veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uppannuppanne</span>ti avikkhambhite. <span class="bld">Pāpake</span>ti lāmake. <span class="bld">Akusale dhamme</span>ti akosallasambhūte dhamme. <span class="bld">Ṭhānaso antaradhāpetī</span>ti khaṇeneva antaradhāpeti vikkhambheti. <span class="bld">Vūpasametī</span>ti suṭṭhu upasameti, nibbedhabhāgiyattā anupubbena ariyamaggavuddhippatto samucchindati, paṭippassambhetīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Gimhānaṃ pacchime māse</span>ti āsāḷhamāse. <span class="bld">Ūhataṃ rajojalla</span>nti aṭṭha māse vātātapasukkhāya gomahiṃsādipādappahārasambhinnāya pathaviyā uddhaṃ hataṃ ūhataṃ ākāse samuṭṭhitaṃ rajañca reṇuñca. <span class="bld">Mahā akālamegho</span>ti sabbaṃ nabhaṃ ajjhottharitvā uṭṭhito āsāḷhajuṇhapakkhe sakalaṃ aḍḍhamāsaṃ vassanakamegho. So hi asampatte vassakāle uppannattā akālameghoti idha adhippeto. <span class="bld">Ṭhānaso antarādhāpeti vūpasametī</span>ti khaṇeneva adassanaṃ neti pathaviyaṃ sannisīdāpeti. <span class="bld">Evameva kho</span>ti opammanidassanametaṃ. Tato paraṃ vuttanayameva.</p>
- <p class="subhead">10. Kimilasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para986"></a><a name="para986_sn5"></a><span class="paranum">986</span>. Dasame <span class="bld">kimilāya</span>nti evaṃnāmake nagare. <span class="bld">Etadavocā</span>ti thero kira cintesi – ‘‘ayaṃ desanā na yathānusandhikā katā, yathānusandhiṃ gamessāmī’’ti desanānusandhiṃ ghaṭento etaṃ avoca. <span class="bld">Kāyaññatara</span>nti pathavīādīsu kāyesu aññataraṃ vadāmi <a name="P3.0271"></a> vāyokāyaṃ vadāmīti attho. Atha vā cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāroti pañcavīsati rūpakoṭṭhāsā rūpakāyo nāma, tesu ānāpānaṃ phoṭṭhabbāyatane <a name="M3.0302"></a> saṅgahitattā kāyaññataraṃ hoti, tasmāpi evamāha. <span class="bld">Tasmātihā</span>ti yasmā catūsu kāyesu aññataraṃ vāyokāyaṃ, pañcavīsati koṭṭhāse vā rūpakāye aññataraṃ ānāpānaṃ anupassati, tasmā kāye kāyānupassīti attho. Evaṃ sabbattha attho veditabbo. <span class="bld">Vedanāññatara</span>nti tīsu vedanāsu aññataraṃ, sukhavedanaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sādhukaṃ manasikāra</span>nti pītipaṭisaṃveditādivasena uppannaṃ sundaraṃ manasikāraṃ. Kiṃ pana manasikāro sukhā vedanā hotīti? Na hoti, desanāsīsaṃ panetaṃ. Yatheva hi ‘‘aniccasaññābhāvanānuyogamanuyuttā’’ti (ma. ni. 3.147) ettha saññānāmena paññā vuttā, evamidhāpi <a name="V3.0302"></a> manasikāranāmena jhānavedanā vuttāti veditabbā. Etasmiñhi catukke paṭhamapade pītisīsena vedanā vuttā, dutiyapade sukhanti sarūpeneva vuttā. Cittasaṅkhārapadadvaye ‘‘saññā ca vedanā ca cetasikā ete dhammā cittappaṭibaddhā cittasaṅkhārā’’ti (paṭi. ma. 1.174) vacanato ‘‘vitakkavicāre ṭhapetvā sabbepi cittasampayuttakā dhammā cittasaṅkhāre saṅgahitā’’ti vacanato cittasaṅkhāranāmena vedanā vuttā. Taṃ sabbaṃ manasikāranāmena saṅgahetvā idha ‘‘sādhukaṃ manasikāra’’nti āha.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ santepi yasmā esā vedanā ārammaṇaṃ na hoti, tasmā vedanānupassanā na yujjatīti. No na yujjati, mahāsatipaṭṭhānādīsupi hi taṃ taṃ sukhādīnaṃ vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā vedanā vedayati, taṃ pana vedanāpavattiṃ upādāya ‘‘ahaṃ vedayāmī’’ti vohāramattaṃ hoti, taṃ sandhāya ‘‘sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’’tiādi vuttaṃ. Apica ‘‘pītippaṭisaṃvedī’’tiādīnaṃ atthavaṇṇanāyametassa parihāro vuttoyeva. Vuttañhetaṃ visuddhimagge –</p>
- <p class="indent">‘‘Dvīhākārehi pīti paṭisaṃviditā hoti – ārammaṇato ca asammohato ca. Kathaṃ ārammaṇato pīti paṭisaṃviditā hoti? Sappītike dve jhāne samāpajjati, tassa samāpattikkhaṇe jhānapaṭilābhena ārammaṇato pīti paṭisaṃviditā hoti ārammaṇassa <a name="P3.0272"></a> paṭisaṃviditattā. Kathaṃ asammohato pīti paṭisaṃviditā hoti? Sappītike dve jhāne samāpajjitvā vuṭṭhāya jhānasampayuttapītiṃ khayato vayato sammasati, tassa vipassanākkhaṇe lakkhaṇappaṭivedhena asammohato <a name="M3.0303"></a> pīti paṭisaṃviditā hoti. Vuttañhetaṃ paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 1.172) ‘‘‘dīghaṃ assāsavasena cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānato sati upaṭṭhitā hoti, tāya satiyā tena ñāṇena sā pīti paṭisaṃviditā hotī’ti. Eteneva nayena avasesapadānipi atthato veditabbānī’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Iti yatheva jhānapaṭilābhena ārammaṇato pītisukhacittasaṅkhārā paṭisaṃviditā honti, evaṃ imināpi jhānasampayuttena vedanāsaṅkhātamanasikārapaṭilābhena ārammaṇato vedanā paṭisaṃviditā <a name="V3.0303"></a> hoti. Tasmā suvuttametaṃ ‘‘vedanāsu vedanānupassī bhikkhu tasmiṃ samaye viharatī’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nāhaṃ, ānanda, muṭṭhassatissa asampajānassā</span>ti ettha ayamadhippāyo – yasmā ‘‘cittapaṭisaṃvedī assāsissāmī’’tiādinā nayena pavatto bhikkhu kiñcāpi assāsapassāsanimittamārammaṇaṃ karoti, tassa pana cittassa ārammaṇe satiñca sampajaññañca upaṭṭhāpetvā pavattanato citte cittānupassīyeva nāmesa hoti. Na hi muṭṭhassatissa asampajānassa ānāpānassatisamādhibhāvanā atthi, tasmā ārammaṇato cittapaṭisaṃviditavasena ‘‘citte cittānupassī bhikkhu tasmiṃ samaye viharatī’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">So yaṃ taṃ hoti abhijjhādomanassānaṃ pahānaṃ, taṃ paññāya disvā sādhukaṃ ajjhupekkhitā hotī</span>ti ettha abhijjhā kāmacchandanīvaraṇameva, domanassavasena byāpādanīvaraṇaṃ dassitaṃ. Idañhi catukkaṃ vipassanāvaseneva vuttaṃ, dhammānupassanā ca nīvaraṇapabbādivasena pañcavidhā hoti, tassā nīvaraṇapabbaṃ ādi, tassāpi idaṃ nīvaraṇadvayaṃ ādi. Iti dhammānupassanāya ādiṃ dassetuṃ <span class="bld">abhijjhādomanassāna</span>nti āha. <span class="bld">Pahāna</span>nti aniccānupassanāya niccasaññaṃ pajahatīti evaṃ pahānakarañāṇaṃ adhippetaṃ. <span class="bld">Taṃ paññāya disvā</span>ti taṃ aniccavirāganirodhapaṭinissaggañāṇasaṅkhātaṃ pahānañāṇaṃ aparāya vipassanāpaññāya, tampi aparāyāti evaṃ vipassanāparamparaṃ dasseti<a name="M3.0304"></a>. <span class="bld">Ajjhupekkhitā hotī</span>ti yañcassa pathapaṭipannaṃ <a name="P3.0273"></a> ajjhupekkhati, yañca ekato upaṭṭhānaṃ ajjhupekkhatīti dvidhā ajjhupekkhati nāma. Tattha sahajātānampiajjhupekkhanā hoti ārammaṇassāpi ajjhupekkhanā. Idha ārammaṇa ajjhupekkhanā adhippetā. <span class="bld">Tasmātihānandā</span>ti yasmā ‘‘aniccānupassī assāsissāmī’’tiādinā nayena pavatto na kevalaṃ nīvaraṇādidhamme, abhijjhādomanassasīsena pana vuttānaṃ dhammānaṃ pahānakarañāṇampi paññāya disvā ajjhupekkhitā hoti, tasmā dhammesu dhammānupassī bhikkhu tasmiṃ samaye viharatīti veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evameva kho</span>ti ettha catumahāpatho viya cha āyatanāni daṭṭhabbāni. Tasmiṃ paṃsupuñjo viya chasu āyatanesu kilesā. Catūhi disāhi āgacchantā sakaṭarathā viya catūsu ārammaṇesu <a name="V3.0304"></a> pavattā cattāro satipaṭṭhānā. Ekena sakaṭena vā rathena vā paṃsupuñjassa upahananaṃ viya kāyānupassanādīhi pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ upaghāto veditabboti.</p>
- <p class="centered">Ekadhammavaggo paṭhamo.</p>
- <p class="title">2. Dutiyavaggo</p>
- <p class="subhead">1-2. Icchānaṅgalasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para987-988"></a><a name="para987-988_sn5"></a><span class="paranum">987-988</span>. Dutiyavaggassa paṭhame <span class="bld">evaṃ byākareyyāthā</span>ti kasmā attano vihārasamāpattiṃ ācikkhati? Upārambhamocanatthaṃ. Sace hi te ‘‘na jānāmā’’ti vadeyyuṃ, atha nesaṃ titthiyā ‘‘tumhe ‘asukasamāpattiyā nāma no satthā temāsaṃ vihāsī’tipi na jānātha, atha kasmā naṃ upaṭṭhahantā viharathā’’ti upārambhaṃ āropeyyuṃ, tato mocanatthaṃ evamāha.</p>
- <p class="bodytext">Atha kasmā yathā aññattha ‘‘satova assasati, dīghaṃ vā assasanto’’ti (dī. ni. 2.374; ma. ni. 1.107; saṃ. ni. 5.977) eva-vākāro vutto. Evaṃ idha na vuttoti? Ekantasantattā. Aññesañhi <a name="M3.0305"></a> assāso vā pākaṭo hoti passāso vā, bhagavato ubhayampetaṃ pākaṭameva niccaṃ upaṭṭhitassatitāyāti ekantasantattā na vutto. Atha ‘‘sikkhāmī’’ti avatvā kasmā ‘‘assasāmī’’ti ettakameva vuttanti? Sikkhitabbābhāvā. Satta hi sekhā sikkhitabbabhāvā <a name="P3.0274"></a> sekhā nāma, khīṇāsavā sikkhitabbābhāvā asekhā nāma, tathāgatā asikkhitabbā asekkhā nāma natthi tesaṃ sikkhitabbakiccanti sikkhitabbābhāvā na vuttaṃ. Dutiyaṃ uttānameva.</p>
- <p class="subhead">3-10. Paṭhamaānandasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para989-996"></a><a name="para989-996_sn5"></a><span class="paranum">989-996</span>. Tatiye <span class="bld">pavicinatī</span>ti aniccādivasena pavicinati. Itaraṃ padadvayaṃ etasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Nirāmisā</span>ti nikkilesā kāyikacetasikadarathapaṭipassaddhiyā kāyopi cittampi <a name="V3.0305"></a> passambhati. <span class="bld">Samādhiyatī</span>ti sammā ṭhapiyati, appanācittaṃ viya hoti. <span class="bld">Ajjhupekkhitā hotī</span>ti sahajātaajjhupekkhanāya ajjhupekkhitā hoti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ cuddasavidhena kāyapariggāhakassa bhikkhuno tasmiṃ kāye sati satisambojjhaṅgo, tāya satiyā sampayuttañāṇaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo, taṃsampayuttameva kāyikacetasikavīriyaṃ vīriyasambojjhaṅgo, pītipassaddhicittekaggatā pītipassaddhisamādhisambojjhaṅgā, imesaṃ channaṃ bojjhaṅgānaṃ anosakkanaanativattanasaṅkhāto majjhattākāro upekkhāsambojjhaṅgo. Yatheva hi samappavattesu assesu sārathino ‘‘ayaṃ olīyatī’’ti tudanaṃ vā, ‘‘ayaṃ atidhāvatī’’ti ākaḍḍhanaṃ vā natthi, kevalaṃ evaṃ passamānassa ṭhitākārova hoti, evameva imesaṃ channaṃ bojjhaṅgānaṃ anosakkanaanativattanasaṅkhāto majjhattākāro upekkhāsambojjhaṅgo nāma hoti. Ettāvatā kiṃ kathitaṃ? Ekacittakkhaṇikā nānāsarasalakkhaṇā vipassanābojjhaṅgā nāma kathitā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vivekanissita</span>ntiādīni vuttatthāneva. Ettha pana soḷasakkhattukā ānāpānassati missakā kathitā, ānāpānamūlakā satipaṭṭhānā pubbabhāgā<a name="M3.0306"></a>, tesaṃ mūlabhūtā ānāpānassati <a name="P3.0275"></a> pubbabhāgā. Bojjhaṅgamūlakā satipaṭṭhānā pubbabhāgā, tepi bojjhaṅgā pubbabhāgāva. Vijjāvimuttipūrakā pana bojjhaṅgā nibbattitalokuttarā, vijjāvimuttiyo ariyaphalasampayuttā. Vijjā vā catutthamaggasampayuttā, vimutti phalasampayuttāti. Catutthapañcamachaṭṭhānipi imināva samānaparicchedāni. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
- <p class="centered">Ānāpānasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <a name="sn5_11"></a>
- <p class="chapter">11. Sotāpattisaṃyuttaṃ</p>
- <p class="title">1. Veḷudvāravaggo</p>
- <p class="subhead">1. Cakkavattirājasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para997"></a><a name="para997_sn5"></a><span class="paranum">997</span>. Sotāpattisaṃyuttassa <a name="V3.0306"></a><a name="M3.0307"></a><a name="P3.0276"></a> paṭhame <span class="bld">kiñcāpī</span>ti anuggahagarahaṇesu nipāto. Catunnañhi mahādīpānaṃ issariyādhipaccaṃ rajjaṃ anuggaṇhanto catunnañca apāyānaṃ appahīnabhāvaṃ garahanto satthā ‘‘kiñcāpi, bhikkhave, rājā cakkavattī’’tiādimāha. Tattha <span class="bld">catunnaṃ dīpāna</span>nti dvisahassadīpaparivārānaṃ catunnaṃ mahādīpānaṃ. <span class="bld">Issariyādhipacca</span>nti issarabhāvo issariyaṃ, adhipatibhāvo ādhipaccaṃ, issariyaṃ ādhipaccaṃ etasmiṃ rajje, na chedanabhedananti issariyādhipaccaṃ. <span class="bld">Kāretvā</span>ti evarūpaṃ rajjaṃ pavattāpetvā. <span class="bld">Kiñcāpi, bhikkhave, ariyasāvako</span>ti ettha anuggahapasaṃsāsu nipāto. Piṇḍiyālopena hi yāpanaṃ anuggahanto catunnañca apāyānaṃ pahīnabhāvaṃ pasaṃsanto satthā ‘‘kiñcāpi, bhikkhave, ariyasāvako’’tiādimāha. Tattha <span class="bld">nantakānī</span>ti anantakāni. Terasahatthopi hi vatthasāṭako dasacchedanato paṭṭhāya nantakanteva saṅkhaṃ gacchati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aveccappasādenā</span>ti acalappasādena. So panāyaṃ pasādo kiṃ eko, anekoti? Ekova, so maggena āgatappasādo. Yesu pana vatthūsu apubbaṃ acarimaṃ ruhati, tesaṃ vasena ‘‘buddhe aveccappasādenā’’tiādinā nayena tidhā vutto. Yasmā ca eko, tasmāva ninnānākaraṇo hoti. Ariyasāvakassa hi buddheyeva pasādo ca pemañca gāravañca mahantaṃ, na dhamme vā saṅghe vā, dhammeyeva vā mahantaṃ<a name="P3.0277"></a>, na buddhe vā saṅghe vā, saṅgheyeva vā mahantaṃ, na buddhe vā dhamme vāti etaṃ natthi. <span class="bld">Itipi so bhagavā</span>tiādīni visuddhimagge vitthāritāneva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ariyakantehī</span>ti <a name="V3.0307"></a> ariyānaṃ kantehi piyehi manāpehi. Pañca hi sīlāni bhavantaragatāpi ariyā na kopenti, evaṃ tesaṃ piyāni. Tāni sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Akhaṇḍehī</span>tiādi sadisavasena vuttaṃ. Mukhavaṭṭiyañhi chinnekadesā pāti khaṇḍāti vuccati, majjhe bhinnā chiddāti, ekasmiṃ padese visabhāgavaṇṇā gāvī sabalāti, nānābinducittā kammāsāti, evameva paṭipāṭiyā <a name="M3.0308"></a> ādimhi vā ante vā bhinnaṃ sīlaṃ khaṇḍaṃ nāma, majjhe bhinnaṃ chiddaṃ, yattha katthaci dvinnaṃ vā tiṇṇaṃ vā paṭipāṭiyā bhinnattā sabalaṃ, ekantaraṃ bhinnaṃ kammāsaṃ. Tesaṃ dosānaṃ abhāvena akhaṇḍāditā veditabbā. <span class="bld">Bhujissehī</span>ti bhujissabhāvakarehi. <span class="bld">Viññuppasatthehī</span>ti buddhādīhi viññūhi pasaṃsitehi. <span class="bld">Aparāmaṭṭhehī</span>ti ‘‘idaṃ nāma tayā kataṃ, idaṃ vītikkanta’’nti evaṃ parāmasituṃ asakkuṇeyyehi. <span class="bld">Samādhisaṃvattanikehī</span>ti appanāsamādhiṃ upacārasamādhiṃ vā saṃvattetuṃ samatthehi.</p>
- <p class="subhead">2. Brahmacariyogadhasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para998"></a><a name="para998_sn5"></a><span class="paranum">998</span>. Dutiye <span class="bld">yesaṃ saddhā</span>ti padena buddhe pasādo gahito. <span class="bld">Sīla</span>nti padena ariyakantāni sīlāni gahitāni. <span class="bld">Pasādo</span>ti padena saṅghe pasādo gahito. <span class="bld">Dhammadassana</span>nti padena dhamme pasādo gahitoti evaṃ cattāri sotāpattiyaṅgāni vuttāni. <span class="bld">Kālena paccentī</span>ti kālena pāpuṇanti. <span class="bld">Brahmacariyogadhaṃ sukha</span>nti brahmacariyaṃ ogāhitvā ṭhitaṃ uparimaggattayasampayuttaṃ sukhaṃ. Yo panesa gāthāya āgato pasādo, so katarapasādo hotīti. Tipiṭakacūḷābhayatthero tāva ‘‘maggapasādo’’ti āha, tipiṭakacūḷanāgatthero ‘‘āgatamaggassa paccavekkhaṇappasādo’’ti. Ubhopi therā paṇḍitā bahussutā, ubhinnaṃ subhāsitaṃ. Missakappasādo esoti.</p>
- <p class="subhead">3. Dīghāvuupāsakasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para999"></a><a name="para999_sn5"></a><span class="paranum">999</span>. Tatiye <a name="P3.0278"></a> <span class="bld">tasmā</span>ti yasmā catūsu sotāpattiyaṅgesu sandissasi, tasmā. <span class="bld">Vijjābhāgiye</span>ti vijjākoṭṭhāsike. <span class="bld">Sabbasaṅkhāresū</span>ti sabbesu tebhūmakasaṅkhāresu. Evamassa upari tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanā kathitā. <span class="bld">Vighāta</span>nti dukkhaṃ.</p>
- <p class="subhead">4-5. Paṭhamasāriputtasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1000-1001"></a><a name="para1000-1001_sn5"></a><span class="paranum">1000-1001</span>. Catuttha <a name="V3.0308"></a> uttānameva. Pañcame <span class="bld">sotāpattiyaṅga</span>nti sotāpattiyā pubbabhāgapaṭilābhaṅgaṃ. Buddhe aveccappasādādayo pana paṭiladdhaguṇā <a name="M3.0309"></a> sotāpannassa aṅgā nāma, tepi pana sotāpattiyaṅganti āgatā. Tatrāyaṃ dvinnampi vacanattho – sappurise sevanto bhajanto payirupāsanto dhammaṃ suṇanto yoniso manasikaronto dhammānudhammaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ paṭipajjanto sotāpattiṃ paṭilabhatīti sappurisasaṃsevādayo sotāpattiatthāya aṅganti sotāpattiyaṅgaṃ nāma, itare paṭhamamaggasaṅkhātāya sotāpattiyā aṅgantipi sotāpattiyaṅgaṃ, paṭividdhasotāpattimaggassa sotāpattimaggo aṅgantipi sotāpattiyaṅgaṃ.</p>
- <p class="subhead">6. Thapatisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1002"></a><a name="para1002_sn5"></a><span class="paranum">1002</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">sādhuke paṭivasantī</span>ti sādhukanāmake attano bhogagāmake vasanti. Tesu isidatto sakadāgāmī, purāṇo sotāpanno sadārasantuṭṭho. <span class="bld">Magge purisaṃ ṭhapesu</span>nti tesaṃ kira gāmadvārena bhagavato gamanamaggo. Tasmā ‘‘bhagavā kāle vā akāle vā amhākaṃ suttānaṃ vā pamattānaṃ vā gaccheyya, atha passituṃ na labheyyāmā’’ti maggamajjhe purisaṃ ṭhapesuṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anubandhiṃsū</span>ti na dūratova piṭṭhito piṭṭhito anubandhiṃsu, bhagavā pana sakaṭamaggassa majjhe jaṅghamaggena agamāsi, itare ubhosu passesu anugacchantā agamaṃsu. <span class="bld">Maggā okkammā</span>ti buddhānañhi kenaci saddhiṃ gacchantānaṃyeva paṭisanthāraṃ kātuṃ vaṭṭati kenaci saddhiṃ ṭhitakānaṃ<a name="P3.0279"></a>, kenaci saddhiṃ divasabhāgaṃ nisinnānaṃ. Tasmā bhagavā cintesi – ‘‘imehi me saddhiṃ gacchantassa paṭisanthāraṃ kātuṃ ayuttaṃ, ṭhitakenapi kātuṃ na yuttaṃ, ime hi mayhaṃ sāsane sāmino āgataphalā. Imehi saddhiṃ nisīditvāva divasabhāgaṃ paṭisanthāraṃ karissāmī’’ti maggā okkamma yena aññataraṃ rukkhamūlaṃ tenupasaṅkami.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paññatte āsane nisīdī</span>ti te kira chattupāhanaṃ kattaradaṇḍaṃ pādabbhañjanatelādīni ceva aṭṭhavidhañca pānakaṃ sarabhapādapallaṅkañca gāhāpetvā agamaṃsu, ābhataṃ pallaṅkampi paññāpetvā adaṃsu<a name="V3.0309"></a>, satthā tasmiṃ nisīdi. <span class="bld">Ekamantaṃ nisīdiṃsū</span>ti sesāni chattupāhanādīni bhikkhusaṅghassa dethāti vatvā sayampi bhagavantaṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sāvatthiyā</span> <a name="M3.0310"></a> <span class="bld">kosalesu cārikaṃ pakkamissatī</span>tiādi sabbaṃ majjhimapadesavasenava vuttaṃ. Kasmā? Niyatattā. Bhagavato hi cārikācaraṇampi aruṇuṭṭhāpanampi niyataṃ, majjhimapadeseyeva cārikaṃ carati, majjhimadese aruṇaṃ uṭṭhapetīti niyatattā majjhimadesavasena vuttaṃ. <span class="bld">Āsanne no bhagavā bhavissatī</span>ti ettha na kevalaṃ āsannattāyeva tesaṃ somanassaṃ hoti, atha kho ‘‘idāni dānaṃ dātuṃ gandhamālādīhi pūjaṃ kātuṃ dhammaṃ sotuṃ pañhaṃ pucchituṃ labhissāmā’’ti tesaṃ somanassaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmātiha thapatayo sambādho gharāvāso</span>ti thapatayo yasmā tumhākaṃ mayi dūrībhūte anappakaṃ domanassaṃ, āsanne anappakaṃ somanassaṃ hoti, tasmāpi veditabbametaṃ ‘‘sambādho gharāvāso’’ti. Gharāvāsassa hi dosena tumhākaṃ evaṃ hoti. Sace pana gharāvāsaṃ pahāya pabbajitā, atha evaṃ vo mayā saddhiṃyeva gacchantānañca āgacchantānañca taṃ na bhaveyyāti imamatthaṃ dīpento evamāha. Tattha sakiñcanasapalibodhaṭṭhena sambādhatā veditabbā. Mahāvāse vasantassapi hi sakiñcanasapalibodhaṭṭhena gharāvāso sambādhova. <span class="bld">Rajāpatho</span>ti rāgadosamoharajānaṃ āpatho, āgamanaṭṭhānanti attho. <span class="bld">Abbhokāso</span> <a name="P3.0280"></a> <span class="bld">pabbajjā</span>ti pabbajjā pana akiñcanaapalibodhaṭṭhena abbhokāso. Caturatanikepi hi gabbhe dvinnaṃ bhikkhūnaṃ pallaṅkena pallaṅkaṃ ghaṭetvā nisinnānampi akiñcanaapalibodhaṭṭhena pabbajjā abbhokāso nāma hoti. <span class="bld">Alañca pana vo thapatayo appamādāyā</span>ti evaṃ sambādhe gharāvāse vasantānaṃ tumhākaṃ appamādameva kātuṃ yuttanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekaṃ purato ekaṃ pacchato nisīdāpemā</span>ti te kira dvepi janā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitesu dvīsu nāgesu tā itthiyo evaṃ nisīdāpetvā rañño nāgaṃ majjhe katvā ubhosu passesu gacchanti, tasmā evamāhaṃsu. <span class="bld">Nāgopi rakkhitabbo</span>ti yathā kiñci visevitaṃ na karoti, evaṃ rakkhitabbo hoti. <span class="bld">Tāpi bhaginiyo</span>ti yathā pamādaṃ nāpajjanti, evaṃ rakkhitabbā honti. <span class="bld">Attāpī</span>ti sitahasitakathitavipekkhitādīni akarontehi <a name="M3.0311"></a> attāpi rakkhitabbo hoti. (Tehi tathā karontehi na attāpi rakkhitabbo hoti). Tathā karonto hi ‘‘sāmidubbho eso’’ti niggahetabbo hoti. <span class="bld">Tasmātiha thapatayo</span>ti yasmā tumhe rājā niccaṃ rājabhaṇḍaṃ paṭicchāpeti, tasmāpi <a name="V3.0310"></a> sambādho gharāvāso rajāpatho. Yasmā pana paṃsukūlikabhikkhuṃ evaṃ paṭicchāpento natthi, tasmā abbhokāso pabbajjā. Evaṃ sabbatthāpi alañca pana vo thapatayo appamādāya appamādameva karothāti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Muttacāgo</span>ti vissaṭṭhacāgo. <span class="bld">Payatapāṇī</span>ti āgatāgatānaṃ dānatthāya dhotahattho. <span class="bld">Vossaggarato</span>ti vossaggasaṅkhāte cāge rato. <span class="bld">Yācayogo</span>ti yācitabbakayutto. <span class="bld">Dānasaṃvibhāgarato</span>ti dānena ceva appamattakampi kiñci laddhā tatopi saṃvibhāge rato. <span class="bld">Appaṭivibhatta</span>nti ‘‘idaṃ amhākaṃ bhavissati, idaṃ bhikkhūna’’nti evaṃ akatavibhāgaṃ, sabbaṃ dātabbameva hutvā ṭhitanti attho.</p>
- <p class="subhead">7. Veḷudvāreyyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1003"></a><a name="para1003_sn5"></a><span class="paranum">1003</span>. Sattame <span class="bld">veḷudvāra</span>nti gāmadvāre paveṇiāgatassa veḷugacchassa atthitāya evaṃladdhanāmo gāmo. <span class="bld">Attupanāyika</span>nti <a name="P3.0281"></a> attani upanetabbaṃ. <span class="bld">Samphabhāsenā</span>ti amantabhāsena. <span class="bld">Samphappalāpabhāsenā</span>ti samphappalāpasambhāsena niratthakena aññāṇavacanenāti attho.</p>
- <p class="subhead">8-9. Paṭhamagiñjakāvasathasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1004-5"></a><a name="para1004-5_sn5"></a><span class="paranum">1004-5</span>. Aṭṭhame <span class="bld">ñātike</span>ti ekaṃ taḷākaṃ nissāya dvinnaṃ cūḷapitimahāpitiputtānaṃ dve gāmā, tesu ekasmiṃ gāmake. <span class="bld">Giñjakāvasathe</span>ti iṭṭhakāmaye āvasathe. <span class="bld">Orambhāgiyāna</span>nti heṭṭhābhāgiyānaṃ, kāmabhaveyeva paṭisandhiggāhāpakānanti attho. Oranti laddhanāmehi vā tīhi maggehi pahātabbānītipi orambhāgiyāni. Tattha kāmacchando byāpādoti imāni dve samāpattiyā vā avikkhambhitāni maggena vā asamucchinnāni nibbattivasena uddhaṃ bhāgaṃ rūpabhavaṃ arūpabhavaṃ vā gantuṃ na denti. Sakkāyadiṭṭhiādīni <a name="M3.0312"></a> tīṇi tattha nibbattampi ānetvā puna idheva nibbattāpentīti sabbānipi orambhāgiyāneva. <span class="bld">Anāvattidhammo</span>ti paṭisandhivasena anāgamanasabhāvo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rāgadosamohānaṃ</span> <a name="V3.0311"></a> <span class="bld">tanuttā</span>ti ettha kadāci uppattiyā ca pariyuṭṭhānamandatāya cāti dvedhāpi tanubhāvo veditabbo. Sakadāgāmissa hi puthujjanānaṃ viya abhiṇhaṃ rāgādayo na uppajjanti, kadāci karahaci uppajjanti. Uppajjamānā ca na puthujjanānaṃ viya bahalabahalā uppajjanti, makkhipattaṃ viya tanukā uppajjanti. Dīghabhāṇakatipiṭakamahāsīvatthero panāha – ‘‘yasmā sakadāgāmissa puttadhītaro honti, orodhā ca honti, tasmā bahalā kilesā. Idaṃ pana bhavatanukavasena kathita’’nti. Taṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sotāpannassa satta bhave ṭhapetvā aṭṭhame bhave bhavatanukaṃ natthi, sakadāgāmissa dve bhave ṭhapetvā pañcasu bhavesu bhavatanukaṃ natthi, anāgāmissa rūpārūpabhavaṃ ṭhapetvā kāmabhave bhavatanukaṃ natthi, khīṇāsavassa kismiñci bhave bhavatanukaṃ natthī’’ti vuttattā paṭikkhittaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Imaṃ</span> <a name="P3.0282"></a> <span class="bld">loka</span>nti imaṃ kāmāvacaralokaṃ sandhāya vuttaṃ. Ayañhettha adhippāyo – sace hi manussesu sakadāgāmiphalaṃ patto devesu nibbattitvā arahattaṃ sacchikaroti, iccetaṃ kusalaṃ. Asakkonto pana avassaṃ manussalokaṃ āgantvā sacchikaroti. Devesu sakadāgāmiphalaṃ pattopi sace manussesu nibbattitvā arahattaṃ sacchikaroti, iccetaṃ kusalaṃ. Asakkonto pana avassaṃ devalokaṃ gantvā sacchikarotīti.</p>
- <p class="bodytext">Vinipatanaṃ vinipāto, nāssa vinipāto dhammoti <span class="bld">avinipātadhammo,</span> catūsu apāyesu avinipātanasabhāvoti attho. <span class="bld">Niyato</span>ti dhammaniyāmena niyato. <span class="bld">Sambodhiparāyaṇo</span>ti uparimaggattayasaṅkhātā sambodhi paraṃ ayanaṃ assa gati paṭisaraṇaṃ avassaṃ pattabbāti sambodhiparāyaṇo. <span class="bld">Vihesāvesā</span>ti tesaṃ tesaṃ ñāṇagatiṃ ñāṇūpapattiṃ ñāṇābhisamparāyaṃ olokentassa kāyakilamathova esa, ānanda, tathāgatassāti dīpeti. Cittavihesā pana buddhānaṃ natthi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammādāsa</span>nti <a name="M3.0313"></a> dhammamayaṃ ādāsaṃ. <span class="bld">Yenā</span>ti yena dhammādāsena samannāgato. <span class="bld">Khīṇāpāyaduggativinipāto</span>ti idaṃ nirayādīnaṃyeva vevacanavaseneva vuttaṃ. Nirayādayo hi vaḍḍhisaṅkhātato ayato apetattā <span class="bld">apāyo,</span> dukkhassa gati paṭisaraṇanti. <span class="bld">Duggati,</span> dukkaṭakārino ettha vivasā nipatantīti <span class="bld">vinipāto</span>. Navamaṃ uttānameva.</p>
- <p class="subhead">10. Tatiyagiñjakāvasathasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1006"></a><a name="para1006_sn5"></a><span class="paranum">1006</span>. Dasame <a name="V3.0312"></a> <span class="bld">paropaññāsā</span>ti atirekapaññāsa. <span class="bld">Sādhikanavutī</span>ti atirekanavuti. <span class="bld">Chātirekānī</span>ti chahi adhikāni. So kira gāmo kiñcāpi nātimahā ahosi, ariyasāvakā panettha bahū. Tattha tattha ahivātarogena ekappahāreneva catuvīsati pāṇasatasahassāni kālamakaṃsu, tesu ariyasāvakā ettakā nāma ahesuṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
- <p class="centered">Veḷudvāravaggo paṭhamo.</p>
- <p class="title">2. Rājakārāmavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Sahassabhikkhunisaṅghasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1007"></a><a name="para1007_sn5"></a><span class="paranum">1007</span>. Dutiyassa <a name="P3.0283"></a> paṭhame <span class="bld">rājakārāme</span>ti raññā kāritattā evaṃ laddhanāme ārāme, taṃ raññā pasenadikosalena kataṃ. Paṭhamabodhiyaṃ kira lābhaggayasaggapattaṃ satthāraṃ disvā titthiyā cintayiṃsu – ‘‘samaṇo gotamo lābhaggayasaggapatto, na kho panesa aññaṃ kiñci sīlaṃ vā samādhiṃ vā nissāya evaṃ lābhaggayasaggapatto. Bhūmisīsaṃ pana tena gahitaṃ, sace mayampi jetavanasamīpe ārāmaṃ kārāpetuṃ sakkuṇeyyāma, lābhaggayasaggapattā bhaveyyāmā’’ti. Te attano attano upaṭṭhāke samādapetvā satasahassamatte kahāpaṇe labhitvā te ādāya rañño santikaṃ agamaṃsu. Rājā ‘‘kiṃ eta’’nti? Pucchi. Mayaṃ jetavanasamīpe titthiyārāmaṃ karoma, sace samaṇo gotamo vā samaṇassa gotamassa sāvakā vā āgantvā vāressanti, vāretuṃ mā adatthāti lañjaṃ adaṃsu. Rājā lañjaṃ gahetvā ‘‘gacchatha kārethā’’ti āha.</p>
- <p class="bodytext">Te <a name="M3.0314"></a> gantvā, attano upaṭṭhākehi dabbasambhāre āharāpetvā, thambhussāpanādīni karontā, uccāsaddā mahāsaddā ekakolāhalaṃ akaṃsu. Satthā gandhakuṭito nikkhamma pamukhe ṭhatvā ‘‘ke pana te, ānanda, uccāsaddā mahāsaddā kevaṭṭā maññe macchavilope’’ti?, Pucchi. Titthiyā, bhante<a name="V3.0313"></a>, jetavanasamīpe titthiyārāmaṃ karontīti. Ānanda, ime sāsanena paṭiviruddhā bhikkhusaṅghassa aphāsuvihāraṃ karissanti, rañño ārocetvā vārāpehīti.</p>
- <p class="bodytext">Thero bhikkhusaṅghena saddhiṃ gantvā rājadvāre aṭṭhāsi. Rañño ‘‘therā, deva, āgatā’’ti nivedayiṃsu. Rājā lañjassa gahitattā na nikkhami. Therā gantvā satthu ārocayiṃsu. Satthā sāriputtamoggallāne pesesi. Rājā tesampi dassanaṃ na adāsi. Te āgantvā satthu ārocayiṃsu ‘‘na, bhante, rājā nikkhanto’’ti. Satthā taṅkhaṇaṃyeva byākāsi – ‘‘attano rajje ṭhatvā kālaṃ kātuṃ na labhissatī’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Dutiyadivase ca sāmaṃyeva bhikkhusaṅghaparivāro gantvā <a name="P3.0284"></a> rājadvāre aṭṭhāsi. Rājā ‘‘satthā āgato’’ti sutvā nikkhamitvā, nivesanaṃ pavesetvā, sārapallaṅke nisīdāpetvā, yāgukhajjakaṃ adāsi. Satthā paribhuttayāgukhādanīyo ‘‘yāva bhattaṃ niṭṭhāti, tāva satthu santike nisīdissāmī’’ti āgantvā nisinnaṃ rājānaṃ ‘‘tayā, mahārāja, idaṃ nāma kata’’nti avatvā, ‘‘kāraṇeneva naṃ saññāpessāmī’’ti idaṃ atītakāraṇaṃ āhari – mahārāja, pabbajite nāma aññamaññaṃ yujjhāpetuṃ na vaṭṭati. Atītepi isayo aññamaññaṃ yujjhāpetvā saha raṭṭhena rājā samuddaṃ paviṭṭhoti. Kadā bhagavāti?</p>
- <p class="bodytext">Atīte, mahārāja, bharuraṭṭhe bharurājā nāma rajjaṃ kāreti. Pañcasatā pañcasatā dve isigaṇā pabbatapādato loṇambilasevanatthāya bharunagaraṃ gantvā nagarassa avidūre dve rukkhā atthi, paṭhamaṃ āgato isigaṇo ekassa rukkhassa mūle nisīdi, pacchāgatopi ekassāti. Te yathābhirantaṃ viharitvā pabbatapādaṃ eva agamaṃsu. Te puna āgacchantāpi attano rukkhamūleyeva nisīdanti. Addhāne gacchante eko rukkho sukkhi, tasmiṃ sukkhe āgatā tāpasā ‘‘ayaṃ rukkho mahā, amhākampi tesampi <a name="M3.0315"></a> pahossatī’’ti itaresaṃ rukkhamūlassa ekapadese nisīdiṃsu. Te pacchā āgacchantā rukkhamūlaṃ apavisitvā bahi ṭhitāva ‘‘kasmā tumhe ettha nisīdathā’’ti āhaṃsu. Ācariyā amhākaṃ rukkho sukkho, ayaṃ rukkho mahā, tumhepi pavisatha, tumhākampi amhākampi pahossatīti. Te ‘‘na mayaṃ pavisāma, nikkhamatha tumhe’’ti kathaṃ vaḍḍhetvā ‘‘na tumhe attanova manena nikkhamissathā’’ti hatthādīsu gahetvā nikkaḍḍhiṃsu. Te ‘‘hotu sikkhāpessāma ne’’ti iddhiyā sovaṇṇamayāni dve cakkāni rajatamayañca <a name="V3.0314"></a> akkhaṃ māpetvā pavaṭṭentā rājadvāraṃ agamiṃsu. Rañño ‘‘evarūpaṃ, deva, tāpasā paṇṇākāraṃ gahetvā ṭhitā’’ti nivedayiṃsu. Rājā tuṭṭho ‘‘pakkosathā’’ti te pakkosāpetvā ‘‘mahākammaṃ tumhehi kataṃ, atthi vo kiñci mayā kattabba’’nti āha. Āma, mahārāja, amhākaṃ nisinnaṭṭhānaṃ ekarukkhamūlaṃ atthi, taṃ aññehi isīhi gahitaṃ, taṃ no dāpehīti. Rājā <a name="P3.0285"></a> purise pesetvā tāpase nikkaḍḍhāpesi.</p>
- <p class="bodytext">Te bahi ṭhitā ‘‘kiṃ nu kho datvā labhiṃsū’’ti olokayamānā ‘‘idaṃ nāmā’’ti disvā ‘‘mayampi lañjaṃ datvā puna gaṇhissāmā’’ti iddhiyā sovaṇṇamayaṃ rathapañjaraṃ māpetvā ādāya agamaṃsu. Rājā disvā tuṭṭho – ‘‘kiṃ, bhante, kātabba’’nti?, Āha. Mahārāja amhākaṃ rukkhamūle añño isigaṇo nisinno, taṃ no rukkhamūlaṃ dāpehīti. Rājā purise pesetvā te nikkaḍḍhāpesi. Tāpasā aññamaññaṃ kalahaṃ katvā, ‘‘ananucchavikaṃ amhehi kata’’nti vippaṭisārino hutvā pabbatapādameva agamaṃsu. Tato devatā ‘‘ayaṃ rājā dvinnaṃ isigaṇānaṃ hatthato lañjaṃ gahetvā aññamaññaṃ kalahaṃ kārāpesī’’ti kujjhitvā mahāsamuddaṃ ubbaṭṭetvā tassa rañño vijitaṃ yojanasahassamattaṭṭhānaṃ samuddameva akaṃsūti.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Isīnamantaraṃ katvā, bharurājāti me sutaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ucchinno saha raṭṭhehi, sa rājā vibhavaṅgato’’ti. (jā. 1.2.125) –</p>
- <p class="unindented">Evaṃ bhagavatā imasmiṃ atīte dassite yasmā buddhānaṃ nāma kathā okappaniyā hoti, ‘‘tasmā rājā attano kiriyaṃ sallakkhetvā anupadhāretvā <a name="M3.0316"></a> mayā akattabbaṃ kammaṃ kata’’nti ‘‘gacchatha, bhaṇe, titthiye nikkaḍḍhathā’’ti nikkaḍḍhāpetvā cintesi – ‘‘mayā kārito vihāro nāma natthi, tasmiṃyeva ṭhāne vihāraṃ kāressāmī’’ti tesaṃ dabbasambhārepi adatvā vihāraṃ kāresi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.</p>
- <p class="subhead">2-3. Brāhmaṇasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1008-9"></a><a name="para1008-9_sn5"></a><span class="paranum">1008-9</span>. Dutiye <span class="bld">udayagāmini</span>nti attano samaye vaḍḍhigāminiṃ. <span class="bld">Maraṇaṃ āgameyyāsī</span>ti maraṇaṃ iccheyyāsi, pattheyyāsi vā. Tatiyaṃ uttānameva.</p>
- <p class="subhead">4. Duggatibhayasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1010"></a><a name="para1010_sn5"></a><span class="paranum">1010</span>. Catutthe <a name="V3.0315"></a> <span class="bld">sabbaduggatibhayaṃ samatikkanto</span>ti manussadobhaggaṃ paṭikkhittaṃ.</p>
- <p class="subhead">5. Duggativinipātabhayasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1011"></a><a name="para1011_sn5"></a><span class="paranum">1011</span>. Pañcame <a name="P3.0286"></a> <span class="bld">sabbaduggativinipātabhayaṃ samatikkanto</span>ti manussadobhaggena saddhiṃ cattāro apāyā paṭikkhittā.</p>
- <p class="subhead">6. Paṭhamamittāmaccasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1012"></a><a name="para1012_sn5"></a><span class="paranum">1012</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">mittā</span>ti aññamaññassa gehe āmisaparibhogavasena vohāramittā. <span class="bld">Amaccā</span>ti āmantanapaṭimantanairiyāpathādīsu ekato pavattakiccā. <span class="bld">Ñātī</span>ti sassusasurapakkhikā. <span class="bld">Sālohitā</span>ti samānalohitā bhātibhaginimātulādayo.</p>
- <p class="subhead">7. Dutiyamittāmaccasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1013"></a><a name="para1013_sn5"></a><span class="paranum">1013</span>. Sattame <span class="bld">aññathattaṃ</span> nāma pasādaññathattaṃ bhāvaññathattaṃ gatiaññathattaṃ lakkhaṇaññathattaṃ vipariṇāmaññathattanti anekavidhaṃ. Tattha mahābhūtesu bhāvaññathattaṃ adhippetaṃ. Suvaṇṇādibhāvena hi ghanasaṇṭhitāya pathavidhātuyā vilīyitvā udakabhāvaṃ āpajjamānāya purimabhāvo vigacchati, bhāvaññathattaṃ paññāyati. Lakkhaṇaṃ pana na vigacchati, kakkhaḷalakkhaṇāva hoti. Ucchurasādibhāvena ca yūsākārasaṇṭhitāya āpodhātuyā <a name="M3.0317"></a> sussitvā ghanapathavibhāvaṃ āpajjamānāya purimabhāvo vigacchati, bhāvaññathattaṃ paññāyati. Lakkhaṇaṃ pana na vigacchati, ābandhanalakkhaṇāva hoti. <span class="bld">Tatridaṃ aññathatta</span>nti ettha pana gatiaññathattaṃ adhippetaṃ, tañhi ariyasāvakassa natthi. Pasādaññathattampi natthiyeva, idha pana pasādaphalaṃ pakāsetuṃ gatiaññathattameva dassitaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
- <p class="centered">Rājakārāmavaggo dutiyo.</p>
- <p class="title">3. Saraṇānivaggo</p>
- <p class="subhead">1-2. Paṭhamamahānāmasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1017-18"></a><a name="para1017-18_sn5"></a><span class="paranum">1017-18</span>. Tatiyassa <a name="V3.0316"></a><a name="P3.0287"></a> paṭhame <span class="bld">iddha</span>nti telamadhuphāṇitādīhi samiddhaṃ. <span class="bld">Phīta</span>nti hatthūpagasīsūpagagīvūpagādialaṅkāravasena supupphitaṃ. <span class="bld">Ākiṇṇamanussa</span>nti nirantaramanussaṃ. <span class="bld">Sambādhabyūha</span>nti byūhā vuccanti avinibbiddharacchāyo, yā paviṭṭhamaggeneva niggacchanti, tā sambādhā byūhā bahukā etthāti <span class="bld">sambādhabyūhaṃ</span>. Imināpi nagarassa ghanavāsameva dīpeti. <span class="bld">Bhantenā</span>ti ito cito ca paribbhamantena uddhatacārinā. Dutiyaṃ uttānameva.</p>
- <p class="subhead">3. Godhasakkasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1019"></a><a name="para1019_sn5"></a><span class="paranum">1019</span>. Tatiye <span class="bld">bhagavāva etaṃ jāneyya etehi dhammehi samannāgataṃ vā asamannāgataṃ vā</span>ti idaṃ so sakko tīhi dhammehi samannāgatassa puggalassa sotāpannabhāvaṃ, catūhi vā dhammehi samannāgatassa sotāpannabhāvaṃ bhagavāva jānātīti adhippāyena āha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kocideva dhammasamuppādo uppajjeyyā</span>ti kiñcideva kāraṇaṃ uppajjeyya. <span class="bld">Ekato assa bhagavā, ekato bhikkhusaṅgho</span>ti yasmiṃ kāraṇe uppanne bhagavā bhikkhusaṅghena nānāladdhiko hutvā ekaṃ vādaṃ vadanto ekato assa, bhikkhusaṅghopi ekaṃ vadanto ekatoti <a name="M3.0318"></a> attho. <span class="bld">Tenevāha</span>nti yaṃ vādaṃ tumhe vadetha, tamevāhaṃ gaṇheyyanti. Nanu ca ariyasāvakassa ratanattaye pasādanānattaṃ natthi, atha kasmā esa evamāhāti? Bhagavato sabbaññutāya. Evañhissa hoti ‘‘bhikkhusaṅgho attano asabbaññutāya ajānitvāpi katheyya, satthu pana aññāṇaṃ nāma natthī’’ti. Tasmā evamāha. <span class="bld">Aññatra kalyāṇā aññatra kusalā</span>ti kalyāṇameva kusalameva vadāmi, na kalyāṇakusalavimuttanti. Apicassa anavajjanadoso esoti.</p>
- <p class="subhead">4. Paṭhamasaraṇānisakkasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1020"></a><a name="para1020_sn5"></a><span class="paranum">1020</span>. Catutthe <a name="V3.0317"></a><a name="P3.0288"></a> <span class="bld">idha mahānāma ekacco puggalo</span>ti idaṃ na kevalaṃ saraṇāni eva apāyato mutto, imepi puggalā muttāti dassetuṃ āraddhaṃ. <span class="bld">Mattaso nijjhānaṃ khamantī</span>ti pamāṇena ca olokanaṃ khamanti. Iminā dhammānusārimaggaṭṭhapuggalaṃ dasseti. <span class="bld">Agantā niraya</span>nti maggaṭṭhapuggalo hi apāyato parimuttoti vā parimuccissatīti vā vattuṃ na vaṭṭati, parimuccatīti pana vattuṃ vaṭṭati. Yasmā ca parimuccati, tasmā gantā nāma na hotīti, ‘‘agantā’’ti vutto, na gacchatīti attho. <span class="bld">Saddhāmattaṃ pemamatta</span>nti iminā saddhānusārimaggaṭṭhapuggalaṃ dasseti. <span class="bld">Mahāsālā</span>ti samīpe ṭhiteva cattāro mahāsārarukkhe dassento āha. <span class="bld">Maraṇakāle sikkhaṃ samādiyī</span>ti maraṇasamaye tīsu sikkhāsu paripūrakārī ahosīti dasseti.</p>
- <p class="subhead">5. Dutiyasaraṇānisakkasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1021"></a><a name="para1021_sn5"></a><span class="paranum">1021</span>. Pañcame <span class="bld">dukkhetta</span>nti visamakhettaṃ. <span class="bld">Dubbhūma</span>nti ūsarabhūmiṃ loṇūpahataṃ. <span class="bld">Khaṇḍānī</span>ti paribhinnāni. <span class="bld">Pūtīnī</span>ti udakena temetvā pūtibhāvaṃ āpannāni. <span class="bld">Vātātapahatānī</span>ti vātātapena hatattā nirojabhāvaṃ gatāni. <span class="bld">Asārādānī</span>ti anādinnasārāni agahitasārāni. <span class="bld">Asukhasayitānī</span>ti na koṭṭhādīsu pakkhipitvā suṭṭhu ṭhapitāni. <span class="bld">Sukhasayitānī</span>ti ṭhapitaṭṭhānato cattāro māse acalitāni.</p>
- <p class="subhead">6. Paṭhamaanāthapiṇḍikasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1022"></a><a name="para1022_sn5"></a><span class="paranum">1022</span>. Chaṭṭhe <a name="M3.0319"></a> <span class="bld">ṭhānaso vedanā paṭippassambheyyā</span>ti khaṇena vedanā paṭippassambheyya. <span class="bld">Micchāñāṇenā</span>ti <a name="P3.0289"></a> micchāpaccavekkhaṇena <span class="bld">micchāvimuttiyā</span>ti aniyyānikavimuttiyā. <span class="bld">Tasmā saddhañca sīlañcā</span>ti gāthā vuttatthā eva. <span class="bld">Yatra hi nāmā</span>ti yo nāma.</p>
- <p class="subhead">7. Dutiyaanāthapiṇḍikasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1023"></a><a name="para1023_sn5"></a><span class="paranum">1023</span>. Sattame <a name="V3.0318"></a> <span class="bld">samparāyikaṃ maraṇabhaya</span>nti samparāyahetukaṃ maraṇabhayaṃ <span class="bld">gihisāmīcikānī</span>ti gihīnaṃ anucchavikāni. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
- <p class="centered">Saraṇānivaggo tatiyo.</p>
- <p class="title">4. Puññābhisandavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Paṭhamapuññābhisandasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1027"></a><a name="para1027_sn5"></a><span class="paranum">1027</span>. Catutthassa paṭhame <span class="bld">puññābhisandā kusalābhisandā</span>ti puññanadiyo kusalanadiyo. <span class="bld">Sukhassāhārā</span>ti sukhassa paccayā.</p>
- <p class="subhead">4. Paṭhamadevapadasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1030"></a><a name="para1030_sn5"></a><span class="paranum">1030</span>. Catutthe <span class="bld">devapadānī</span>ti devānaṃ ñāṇena, devassa vā ñāṇena akkantapadāni. <span class="bld">Visuddhiyā</span>ti visujjhanatthāya. <span class="bld">Pariyodapanāyā</span>ti puriyodapanatthāya jotanatthāya. Imasmiṃ sutte cattāropi phalaṭṭhapuggalā visuddhaṭṭhena devā nāma jātā.</p>
- <p class="subhead">8. Vassasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1034"></a><a name="para1034_sn5"></a><span class="paranum">1034</span>. Aṭṭhame <span class="bld">pāraṃgantvā</span>ti pāraṃ vuccati nibbānaṃ, taṃ patvāti attho. <span class="bld">Āsavānaṃ khayāya saṃvattantī</span>ti na paṭhamaṃ nibbānaṃ gantvā pacchā saṃvattanti, gacchamānā eva saṃvattanti. Desanā pana evaṃ katā.</p>
- <p class="subhead">10. Nandiyasakkasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1036"></a><a name="para1036_sn5"></a><span class="paranum">1036</span>. Dasame <a name="M3.0320"></a> <span class="bld">divā pavivekāya rattiṃ paṭisallānāyā</span>ti divā pavivekatthāya rattiṃ paṭisallānatthāya<a name="V3.0319"></a>. <span class="bld">Dhammā na pātubhavantī</span>ti samathavipassanā dhammā na uppajjanti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
- <p class="centered">Puññābhisandavaggo catuttho.</p>
- <p class="title">5. Sagāthakapuññābhisandavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Paṭhamaabhiasandasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1037"></a><a name="para1037_sn5"></a><span class="paranum">1037</span>. Pañcamassa <a name="P3.0290"></a> paṭhame <span class="bld">asaṅkhyeyyo</span>ti āḷhakagaṇanāya asaṅkhyeyyo, yojanavasena panassa saṅkhyā atthi. <span class="bld">Bahubherava</span>nti saviññāṇakaaviññāṇakānaṃ bheravārammaṇānaṃ vasena bahubheravaṃ. <span class="bld">Puthū</span>ti bahu. <span class="bld">Savantī</span>ti sandamānā. <span class="bld">Upayantī</span>ti upagacchanti.</p>
- <p class="subhead">2. Dutiyaabhisandasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1038"></a><a name="para1038_sn5"></a><span class="paranum">1038</span>. Dutiye <span class="bld">yatthimā mahānadiyo saṃsandanti samentī</span>ti yasmiṃ saṃbhajje etā mahānadiyo ekībhavanti, nirantarā bhavantīti attho.</p>
- <p class="subhead">3. Tatiyaabhisandasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1039"></a><a name="para1039_sn5"></a><span class="paranum">1039</span>. Tatiye <span class="bld">puññakāmo</span>ti puññatthiko. <span class="bld">Kusale patiṭṭhito</span>ti maggakusale patiṭṭhito. <span class="bld">Bhāveti maggaṃ amatassa pattiyā</span>ti nibbānassa pāpuṇanatthaṃ arahattamaggaṃ bhāveti. <span class="bld">Dhammasārādhigamo</span>ti dhammasāro vuccati ariyaphalaṃ dhammasāro, adhigamo assāti dhammasārādhigamo, adhigataphaloti attho. <span class="bld">Khaye ratoti</span> kilesakkhaye rato.</p>
- <p class="subhead">4. Paṭhamamahaddhanasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1040"></a><a name="para1040_sn5"></a><span class="paranum">1040</span>. Catutthe <a name="V3.0320"></a><a name="M3.0321"></a> <span class="bld">aḍḍho mahaddhano</span>ti sattavidhena ariyadhanena aḍḍho ceva mahaddhano ca. Teneva bhogena <span class="bld">mahābhogo</span>. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
- <p class="centered">Sagāthakapuññābhisandavaggo pañcamo.</p>
- <p class="title">6. Sappaññavaggo</p>
- <p class="subhead">2. Vassaṃvuttasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1048"></a><a name="para1048_sn5"></a><span class="paranum">1048</span>. Chaṭṭhassa dutiye ayamadhippāyo – sotāpanno bhikkhu ettakena vosānaṃ anāpajjitvā tāneva indriyabalabojjhaṅgāni samodhānetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā sakadāgāmimaggaṃ pāpuṇissati, sakadāgāmī anāgāmimaggaṃ, anāgāmī arahattamagganti imamatthaṃ sandhāya bhagavatā imasmiṃ sutte sāsane tanti paveṇī kathitāti.</p>
- <p class="subhead">3. Dhammadinnasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1049"></a><a name="para1049_sn5"></a><span class="paranum">1049</span>. Tatiye <a name="P3.0291"></a> <span class="bld">dhammadinno</span>ti sattasu janesu eko. Buddhakālasmiñhi dhammadinno upāsako, visākho upāsako, uggo gahapati, citto gahapati, hatthako āḷavako, cūḷaanāthapiṇḍiko, mahāanāthapiṇḍikoti ime satta janā pañcasataupāsakaparivārā ahesuṃ. Etesu esa aññataro.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gambhīrā</span>ti dhammagambhīrā sallasuttādayo. <span class="bld">Gambhīratthā</span>ti atthagambhīrā cetanāsuttantādayo. <span class="bld">Lokuttarā</span>ti lokuttaratthadīpakā asaṅkhatasaṃyuttādayo. <span class="bld">Suññatappaṭisaṃyuttā</span>ti sattasuññatādīpakā khajjanikasuttantādayo. <span class="bld">Upasampajja viharissāmā</span>ti paṭilabhitvā viharissāma. <span class="bld">Evañhi vo, dhammadinna, sikkhitabba</span>nti evaṃ tumhehi candopamapaṭipadaṃ rathavinītapaṭipadaṃ moneyyapaṭipadaṃ mahāariyavaṃsapaṭipadaṃ <a name="V3.0321"></a> pūrentehi sikkhitabbaṃ. Iti satthā imesaṃ upāsakānaṃ asayhabhāraṃ āropesi. Kasmā<a name="M3.0322"></a>? Ete kira na attano bhūmiyaṃ ṭhatvā ovādaṃ yāciṃsu, avisesena pana sabbabhāraṃ ukkhipituṃ samatthā viya ‘‘ovadatu no, bhante, bhagavā’’ti yāciṃsu. Tena tesaṃ satthā asayhabhāraṃ āropento evamāha. <span class="bld">Na kho neta</span>nti na kho etaṃ. Nakāro panettha byañjanasandhimattamevāti veditabbo. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā idāni attano bhūmiyaṃ ṭhatvā ovādaṃ yācatha, tasmā.</p>
- <p class="subhead">4. Gilānasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1050"></a><a name="para1050_sn5"></a><span class="paranum">1050</span>. Catutthe <span class="bld">na kho paneta</span>nti na kho amhehi etaṃ. <span class="bld">Sappañño upāsako</span>ti sotāpanno adhippeto. <span class="bld">Assāsanīyehi dhammehī</span>ti assāsakarehi dhammehi. <span class="bld">Assāsatāyasmā</span>ti assāsatu āyasmā. <span class="bld">Māriso</span>ti maraṇapaṭibaddho. <span class="bld">Maraṇadhammo</span>ti maraṇasabhāvo. <span class="bld">Adhimocehī</span>ti ṭhapehi. <span class="bld">Adhimocita</span>nti ṭhapitaṃ. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="P3.0292"></a> <span class="bld">vimuttacittassā</span>ti evaṃ arahattaphalavimuttiyā vimuttacittassa. <span class="bld">Yadidaṃ vimuttiyā vimutta</span>nti yaṃ idaṃ vimuttiṃ ārabbha vimuttiyā nānākaraṇaṃ vattabbaṃ siyā, na taṃ vadāmi. Bhikkhusaṅghassa hi cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇavattesu ceva asītikkhandhakavattesu cāti āgamanīyaguṇesu pamāṇaṃ nāma natthi, paṭividdhe pana magge vā phale vā upāsakānañca bhikkhūnañca nānākaraṇaṃ natthi.</p>
- <p class="subhead">9. Paññāpaṭilābhasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1055"></a><a name="para1055_sn5"></a><span class="paranum">1055</span>. Navame <span class="bld">paññāpaṭilābhāya saṃvattantī</span>ti ettha satta sekkhā paññaṃ paṭilabhanti nāma, khīṇāsavo paṭiladdhapañño nāmāti veditabbo. Parato <span class="bld">paññābuddhiyā</span>tiādīsupi eseva nayo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
- <p class="centered">Sappaññavaggo chaṭṭho.</p>
- <p class="title">7. Mahāpaññavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Mahāpaññāsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1058"></a><a name="para1058_sn5"></a><span class="paranum">1058</span>. Sattame <a name="V3.0322"></a><a name="M3.0323"></a> <span class="bld">mahāpaññatāya saṃvattantī</span>tiādīsu ‘‘mahante atthe pariggaṇhātīti mahāpaññā’’tiādinā paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 2.4) vuttanayeneva sabbattha sabbapadesu attho veditabbo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
- <p class="centered">Sotāpattisaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <a name="sn5_12"></a>
- <p class="chapter">12. Saccasaṃyuttaṃ</p>
- <p class="title">1. Samādhivaggo</p>
- <p class="subhead">1. Samādhisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1071"></a><a name="para1071_sn5"></a><span class="paranum">1071</span>. Saccasaṃyuttassa <a name="V3.0323"></a><a name="P3.0293"></a><a name="M3.0324"></a> paṭhame <span class="bld">samādhiṃ, bhikkhave</span>ti te kira bhikkhū cittekaggatāya parihāyanti, atha nesaṃ satthā – ‘‘evamete cittekaggataṃ labhitvā, kammaṭṭhānaṃ vaḍḍhetvā, visesaṃ pāpuṇissantī’’ti imaṃ desanaṃ ārabhi. <span class="bld">Tasmātiha, bhikkhave, ‘‘idaṃ dukkha’’nti yogo karaṇīyo</span>ti ettha yathābhūtādivasena kāraṇacchedo veditabbo. Idañhi vuttaṃ hoti – bhikkhave, yasmā samāhito bhikkhu cattāri saccāni yathābhūtaṃ pajānāti, tasmā tumhehi ca samāhitehi catunnaṃ saccānaṃ yathābhūtaṃ pajānanatthāya ‘‘idaṃ dukkha’’nti yogo karaṇīyo. Tathā yasmā cattāri saccāni tathāgatasseva pātubhāvā pākaṭāni honti, yasmā ca tathāgatena suvibhattāni, yasmā ca tesu aparimāṇā vaṇṇā aparimāṇāni padabyañjanāni, yasmā ca tesaṃ appaṭividdhattā vaṭṭaṃ vaḍḍhati, tesaṃ paṭividdhakālato paṭṭhāya na vaḍḍhati, tasmā ‘‘evaṃ no vaṭṭaṃ na vaḍḍhissatī’’ti tumhehi ‘‘idaṃ dukkha’’nti yogo karaṇīyo.</p>
- <p class="subhead">2. Paṭisallānasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1072"></a><a name="para1072_sn5"></a><span class="paranum">1072</span>. Dutiyaṃ kāyavivekavikalānaṃ kāyavivekapaṭilābhatthāya vuttaṃ.</p>
- <p class="subhead">3. Paṭhamakulaputtasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1073-75"></a><a name="para1073-75_sn5"></a><span class="paranum">1073-75</span>. Tatiye <span class="bld">abhisamayāyā</span>ti abhisamayatthāya. <span class="bld">Samaṇabrāhmaṇā</span>ti cettha sāsanāvacarā <a name="V3.0324"></a> adhippetā. Tathā catutthapañcamesu, tena tena abhilāpena bujjhanakānaṃ pana ajjhāsayenetāni vuttāni.</p>
- <p class="subhead">6. Dutiyasamaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1076"></a><a name="para1076_sn5"></a><span class="paranum">1076</span>. Chaṭṭhe <a name="M3.0325"></a> <span class="bld">abhisambuddhaṃ pakāsesu</span>nti abhisambuddho ahanti evaṃ attānaṃ abhisambuddhaṃ pakāsayiṃsu. Imasmiñhi sutte sabbaññubuddhā ca samaṇagahaṇena gahitā.</p>
- <p class="subhead">10. Tiracchānakathāsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1080"></a><a name="para1080_sn5"></a><span class="paranum">1080</span>. Dasame <a name="P3.0294"></a> <span class="bld">anekavihita</span>nti anekavidhaṃ. <span class="bld">Tiracchānakatha</span>nti aniyyānikattā saggamokkhamaggānaṃ tiracchānabhūtaṃ kathaṃ. <span class="bld">Rājakatha</span>ntiādīsu rājānaṃ ārabbha ‘‘mahāsammato mandhātā dhammāsoko evaṃ mahānubhāvo’’tiādinā nayena pavattakathā <span class="bld">rājakathā</span>. Esa nayo <span class="bld">corakathā</span>dīsu. Tesu ‘‘asuko rājā abhirūpo dassanīyo’’tiādinā nayena gehasitakathāva tiracchānakathā hoti. ‘‘Sopi nāma evaṃ mahānubhāvo khayaṃ gato’’ti evaṃ pavattā pana kammaṭṭhānabhāve tiṭṭhati. Coresupi ‘‘mūladevo evaṃ mahānubhāvo meghamālo evaṃ mahānubhāvo’’ti tesaṃ kammaṃ paṭicca ‘‘aho sūrā’’ti gehasitakathāva tiracchānakathā. Yuddhepi bhāratayuddhādīsu ‘‘asukena asuko evaṃ mārito evaṃ viddho’’ti kāmassādavaseneva kathā tiracchānakathā, ‘‘tepi nāma khayaṃ gatā’’ti evaṃ pavattā pana sabbattha kammaṭṭhānameva hoti. Apica annādīsu ‘‘evaṃ vaṇṇavantaṃ gandhavantaṃ rasavantaṃ phassasampannaṃ khādimha bhuñjimha pivimha paribhuñjimhā’’ti kāmassādavasena kathetuṃ na vaṭṭati. Sātthakaṃ pana katvā ‘‘pubbe evaṃ vaṇṇādisampannaṃ annaṃ pānaṃ vatthaṃ sayanaṃ mālaṃ gandhaṃ vilepanaṃ sīlavantānaṃ adamha, cetiye pūjaṃ akarimhā’’ti kathetuṃ vaṭṭati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ñātikathā</span>dīsupi ‘‘amhākaṃ ñātakā sūrā samatthā’’ti vā, ‘‘pubbe mayaṃ evaṃ vicitrehi yānehi vicarimhā’’ti vā assādavasena vattuṃ na vaṭṭati. Sātthakaṃ pana katvā ‘‘tepi no ñātakā khayaṃ gatā’’ti vā, ‘‘pubbe mayaṃ evarūpā upāhanā saṅghassa adamhā’’ti vā kathetabbā. <span class="bld">Gāmakathā</span>dīsupi suniviṭṭhadunniviṭṭhasubhikkhadubbhikkhādivasena vā ‘‘asukagāmavāsino <a name="V3.0325"></a> sūrā samatthā’’ti vā evaṃ assādavasena vattuṃ na vaṭṭati, sātthakaṃ pana katvā ‘‘saddhā pasannā’’ti vā, ‘‘khayaṃ gatā’’ti vā vattuṃ vaṭṭati. <span class="bld">Nigamanagarajanapadakathāsu</span>pi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Itthikathā</span>pi <a name="M3.0326"></a><a name="P3.0295"></a> vaṇṇasaṇṭhānādīni paṭicca assādavasena vattuṃ na vaṭṭati, ‘‘saddhā pasannā khayaṃ gatā’’ti evameva vaṭṭati. <span class="bld">Sūrakathā</span>pi ‘‘nandimitto nāma yodho sūro ahosī’’ti assādavasena vattuṃ na vaṭṭati, ‘‘saddho pasanno ahosi, khayaṃ gato’’ti evameva vaṭṭati. Surākathātipi pāṭho. Sāpi cesā surākathā ‘‘evarūpā nāma surā pītā ratijananī hotī’’ti assādavaseneva na vaṭṭati, ādīnavavasena pana ‘‘ummattakasaṃvattanikā’’tiādinā nayena vaṭṭati. <span class="bld">Visikhākathā</span>pi ‘‘asukavisikhā suniviṭṭhā dunniviṭṭhā’’ti vā, ‘‘asukavisikhāya vāsino sūrā samatthā’’ti vā assādavaseneva vattuṃ na vaṭṭati, ‘‘saddhā pasannā khayaṃ gatā’’ti eccevaṃ vaṭṭati. <span class="bld">Kumbhaṭṭhānakathā</span>ti udakatitthakathā vuccati, kumbhadāsikathā vā. Sāpi ‘‘pāsādikā naccituṃ gāyituṃ chekā’’ti assādavasena na vaṭṭati, ‘‘saddhā pasannā’’tiādinā nayeneva vaṭṭati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pubbapetakathā</span>ti atītañātikathā. Tattha vattamānañātikathāsadisova vinicchayo. <span class="bld">Nānattakathā</span>ti purimapacchimakathāhi vimuttā avasesā nānāsabhāvā niratthakakathā. <span class="bld">Lokakkhāyikā</span>ti ‘‘ayaṃ loko kena nimmito, asukena nāma nimmito, kāko seto aṭṭhīnaṃ setattā, balākā rattā lohitassa rattattā’’ti evamādikā lokāyatavitaṇḍasallāpakathā. <span class="bld">Samuddakkhāyikā</span> nāma ‘‘kasmā samuddo sāgaro, sāgaradevena khanitattā sāgaro, khato meti hatthamuddāya niveditattā samuddo’’ti evamādikā niratthakasamuddakkhāyikakathā. Iti bhavo iti abhavoti yaṃ vā taṃ vā niratthakakāraṇaṃ vatvā pavattitakathā <span class="bld">itibhavābhavakathā</span>. Ettha ca bhavoti sassataṃ, abhavoti ucchedaṃ. Bhavoti vuddhi, abhavoti <a name="P3.0296"></a> hāni. Bhavoti kāmasukhaṃ, abhavoti attakilamatho. Iti imāya chabbidhāya itibhavābhavakathāya saddhiṃ bāttiṃsa tiracchānakathā nāma honti. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
- <p class="centered">Paṭhamo vaggo.</p>
- <p class="title">2. Dhammacakkappavattanavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Dhammacakkappavattanasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1081"></a><a name="para1081_sn5"></a><span class="paranum">1081</span>. Dutiyassa <a name="V3.0326"></a><a name="M3.0327"></a> paṭhame <span class="bld">bārāṇasiya</span>nti evaṃnāmake nagare. <span class="bld">Isipatane migadāye</span>ti isīnaṃ patanuppatanavasena evaṃladdhanāme migānaṃ abhayadānavasena dinnattā migadāyasaṅkhāte ārāme. Ettha hi uppannuppannā sabbaññuisayo patanti, dhammacakkappavattanatthaṃ nisīdantīti attho. Nandamūlakapabbhārato sattāhaccayena nirodhasamāpattito vuṭṭhitā anotattadahe katamukhadhovanādikiccā ākāsena āgantvā paccekabuddhaisayopettha otaraṇavasena patanti, uposathatthañca anuposathatthañca sannipatanti, gandhamādanaṃ paṭigacchantāpi tatova uppatantīti iminā isīnaṃ patanuppatanavasena taṃ ‘‘isipatana’’nti vuccati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āmantesī</span>ti dīpaṅkarapādamūle katābhinīhārato paṭṭhāya pāramiyo pūrento anupubbena pacchimabhave katābhinikkhamano anupubbena bodhimaṇḍaṃ patvā tattha aparājitapallaṅke nisinno mārabalaṃ bhinditvā paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussaritvā majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhetvā pacchimayāmāvasāne dasasahassilokadhātuṃ unnādento sabbaññutaṃ patvā satta sattāhāni bodhimaṇḍe vītināmetvā mahābrahmunā āyācitadhammadesano buddhacakkhunā lokaṃ voloketvā lokānuggahena bārāṇasiṃ gantvā pañcavaggiye saññāpetvā dhammacakkaṃ pavattetukāmo āmantesi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dveme, bhikkhave, antā</span>ti dve ime, bhikkhave, koṭṭhāsā. Imassa pana padassa saha samudāhārena samudāhāranigghoso heṭṭhā avīciṃ upari bhavaggaṃ patvā dasasahassilokadhātuṃ pattharitvā <a name="P3.0297"></a> aṭṭhāsi. Tasmiṃyeva samaye aṭṭhārasakoṭisaṅkhā brahmāno samāgacchiṃsu, pacchimadisāya sūriyo atthameti, pācīnadisāya āsāḷhanakkhattena yutto puṇṇacando uggacchati. Tasmiṃ samaye bhagavā imaṃ dhammacakkappavattanasuttaṃ ārabhanto ‘‘dveme, bhikkhave, antā’’tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="M3.0328"></a> <span class="bld">pabbajitenā</span>ti gihisaṃyojanaṃ chinditvā pabbajjupagatena. <span class="bld">Na sevitabbā</span>ti na vaḷañjetabbā<a name="V3.0327"></a>. <span class="bld">Yo cāyaṃ kāmesu kāmasukhallikānuyogo</span>ti yo ca ayaṃ vatthukāmesu kilesakāmasukhassa anuyogo. <span class="bld">Hīno</span>ti lāmako. <span class="bld">Gammo</span>ti gāmavāsīnaṃ santako. <span class="bld">Pothujjaniko</span>ti andhabālajanena āciṇṇo. <span class="bld">Anariyo</span>ti na ariyo na visuddho na uttamo na vā ariyānaṃ santako. <span class="bld">Anatthasaṃhito</span>ti na atthasaṃhito, hitasukhāvahakāraṇaṃ anissitoti attho. <span class="bld">Attakilamathānuyogo</span>ti attano kilamathassa anuyogo, attano dukkhakaraṇanti attho. <span class="bld">Dukkho</span>ti kaṇṭakāpassayaseyyādīhi attamāraṇehi dukkhāvaho.</p>
- <p class="bodytext">Paññācakkhuṃ karotīti <span class="bld">cakkhukaraṇī</span>. Dutiyapadaṃ tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Upasamāyā</span>ti kilesūpasamatthāya. <span class="bld">Abhiññāyā</span>ti catunnaṃ saccānaṃ abhijānanatthāya. <span class="bld">Sambodhāyā</span>ti tesaṃyeva sambujjhanatthāya. <span class="bld">Nibbānāyā</span>ti nibbānasacchikiriyāya. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ heṭṭhā tattha tattha vuttameva. Saccakathāpi sabbākāreneva visuddhimagge (visuddhi. 2.529) vitthāritā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tiparivaṭṭa</span>nti saccañāṇakiccañāṇakatañāṇasaṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ parivaṭṭānaṃ vasena tiparivaṭṭaṃ. Ettha hi ‘‘idaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ, idaṃ dukkhasamudaya’’nti evaṃ catūsu saccesu yathābhūtaṃ ñāṇaṃ <span class="bld">saccañāṇaṃ</span> nāma. Tesuyeva ‘‘pariññeyyaṃ pahātabba’’nti evaṃ kattabbakiccajānanañāṇaṃ <span class="bld">kiccañāṇaṃ</span> nāma. ‘‘Pariññātaṃ pahīna’’nti evaṃ tassa tassa kiccassa katabhāvajānanañāṇaṃ <span class="bld">katañāṇaṃ</span> nāma. <span class="bld">Dvādasākāra</span>nti tesaṃyeva ekekasmiṃ sacce tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ ākārānaṃ vasena dvādasākāraṃ. <span class="bld">Ñāṇadassana</span>nti etesaṃ tiparivaṭṭānaṃ dvādasannaṃ ākārānaṃ vasena uppannañāṇasaṅkhātaṃ dassanaṃ. <span class="bld">Dhammacakkhu</span>nti aññattha <a name="P3.0298"></a> tayo maggā tīṇi ca phalāni dhammacakkhu nāma honti, idha paṭhamamaggova.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammacakke</span>ti paṭivedhañāṇe ceva desanāñāṇe ca. Bodhipallaṅke nisinnassa hi catūsu saccesu uppannaṃ dvādasākāraṃ paṭivedhañāṇampi, isipatane nisinnassa dvādasākārāya saccadesanāya pavattitaṃ desanāñāṇampi dhammacakkaṃ nāma. Ubhayampi hetaṃ dasabalassa ure pavattañāṇameva. Imāya <a name="M3.0329"></a> desanāya pakāsentena bhagavatā dhammacakkaṃ pavattitaṃ nāma. Taṃ panetaṃ dhammacakkaṃ yāva aññāsikoṇḍaññatthero aṭṭhārasahi brahmakoṭīhi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāti<a name="V3.0328"></a>, tāva naṃ bhagavā pavatteti nāma, patiṭṭhite ca pavattitaṃ nāma. Taṃ sandhāya <span class="bld">pavattite ca pana bhagavatā dhammacakke bhummā devā saddamanussāvesu</span>ntiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">bhummā</span>ti bhūmaṭṭhakadevatā. <span class="bld">Saddamanussāvesu</span>nti ekappahāreneva sādhukāraṃ datvā – ‘‘etaṃ bhagavatā’’tiādīni vadantā anusāvayiṃsu. <span class="bld">Obhāso</span>ti sabbaññutaññāṇobhāso. So hi tadā devānaṃ devānubhāvaṃ atikkamitvā virocittha. <span class="bld">Aññāsi vata, bho, koṇḍañño</span>ti imassapi udānassa udāhāranigghoso dasasahassilokadhātuṃ pharitvā aṭṭhāsi.</p>
- <p class="subhead">9. Saṅkāsanasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1089"></a><a name="para1089_sn5"></a><span class="paranum">1089</span>. Navame <span class="bld">aparimāṇā vaṇṇā</span>ti appamāṇāni akkharāni. <span class="bld">Byañjanā</span>ti tesaṃyeva vevacanaṃ, vaṇṇānaṃ vā ekadesā yadidaṃ byañjanā nāma. <span class="bld">Saṅkāsanā</span>ti vibhattiyo. Ekamekasmiñhi sacce sabbākārena vitthāriyamāne vaṇṇādīnaṃ anto nāma natthi. Tasmā evamāha.</p>
- <p class="subhead">10. Tathasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1090"></a><a name="para1090_sn5"></a><span class="paranum">1090</span>. Dasame sabhāvāvijahanaṭṭhena <span class="bld">tathaṃ</span>. Dukkhañhi dukkhameva vuttaṃ. Sabhāvassa amoghatāya <span class="bld">avitathaṃ</span>. Na hi dukkhaṃ adukkhaṃ nāma hoti. Aññabhāvānupagamena <span class="bld">anaññathaṃ</span>. Na hi dukkhaṃ samudayādibhāvaṃ upagacchati. <span class="bld">Samudayādīsu</span>pi eseva nayoti.</p>
- <p class="centered">Dhammacakkappavattanavaggo dutiyo.</p>
- <p class="title">3. Koṭigāmavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Koṭigāmasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1091"></a><a name="para1091_sn5"></a><span class="paranum">1091</span>. Tatiyassa <a name="V3.0329"></a><a name="P3.0299"></a> paṭhame <span class="bld">ananubodhā</span>ti ananubujjhanena. <span class="bld">Appaṭivedhā</span>ti appaṭivijjhanena.</p>
- <p class="subhead">2. Dutiyakoṭigāmasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1092"></a><a name="para1092_sn5"></a><span class="paranum">1092</span>. Dutiye <a name="M3.0330"></a> <span class="bld">cetovimutti paññāvimuttī</span>ti phalasamāpattiphalapaññānaṃ nāmaṃ.</p>
- <p class="subhead">7. Tathasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1097"></a><a name="para1097_sn5"></a><span class="paranum">1097</span>. Sattame <span class="bld">tasmā ariyasaccānī</span>ti yasmā tathāni avitathāni anaññathāni, tasmā ariyānaṃ saccānīti vuccanti. Na hi vitathāni ariyā ariyasaccato paṭivijjhanti.</p>
- <p class="subhead">8. Lokasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1098"></a><a name="para1098_sn5"></a><span class="paranum">1098</span>. Aṭṭhame <span class="bld">tathāgato ariyo, tasmā ‘‘ariyasaccānī’’</span>ti yasmā ariyena tathāgatena paṭividdhattā desitattā ca tāni ariyasantakāni honti, tasmā ariyassa saccattā ariyasaccānīti attho.</p>
- <p class="subhead">10. Gavampatisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1100"></a><a name="para1100_sn5"></a><span class="paranum">1100</span>. Dasame <span class="bld">sahañcanike</span>ti sahañcaniyanagare. <span class="bld">Yo, bhikkhave, dukkhaṃ passati, dukkhasamudayampi <a name="V3.0330"></a> so passatī</span>tiādi ekapaṭivedhavasena vuttaṃ, imasmiñhi sutte ekapaṭivedhova kathito.</p>
- <p class="centered">Koṭigāmavaggo tatiyo.</p>
- <p class="title">4. Sīsapāvanavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Sīsapāvanasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1101"></a><a name="para1101_sn5"></a><span class="paranum">1101</span>. Catutthassa paṭhame <span class="bld">yadidaṃ uparī</span>ti yāni imāni upari. <span class="bld">Sīsapāvane</span>ti sīsapārukkhe.</p>
- <p class="subhead">2. Khadirapattasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1102"></a><a name="para1102_sn5"></a><span class="paranum">1102</span>. Dutiye <a name="P3.0300"></a> <span class="bld">anabhisameccā</span>ti ñāṇena anabhisamāgantvā, appaṭivijjhitvāti attho.</p>
- <p class="subhead">3. Daṇḍasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1103"></a><a name="para1103_sn5"></a><span class="paranum">1103</span>. Tatiye <a name="M3.0331"></a> <span class="bld">asmā lokā paraṃ loka</span>nti imamhā manussalokā paraṃ nirayampi, tiracchānayonimpi, pettivisayampi, manussalokampi, devalokampi, gacchanti, punappunaṃ vaṭṭasmiṃyeva nibbattantīti attho.</p>
- <p class="subhead">5. Sattisatasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1105"></a><a name="para1105_sn5"></a><span class="paranum">1105</span>. Pañcame <span class="bld">evañcetaṃ, bhikkhave, assā</span>ti, bhikkhave, evaṃ ce etaṃ bhaveyya, nirantaraṃ <a name="V3.0331"></a> sattisatehi haññamānassa dukkhadomanassehi sahevesa saccābhisamayo bhaveyya ceti attho.</p>
- <p class="subhead">9. Indakhīlasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1109"></a><a name="para1109_sn5"></a><span class="paranum">1109</span>. Navame <span class="bld">mukhaṃ olokentī</span>ti ajjhāsayaṃ olokenti. Ajjhāsayo idha mukhanti adhippeto.</p>
- <p class="subhead">10. Vādatthikasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1110"></a><a name="para1110_sn5"></a><span class="paranum">1110</span>. Dasame <span class="bld">silāyūpo</span>ti silāthambho. <span class="bld">Soḷasakukkuko</span>ti soḷasahattho. Soḷasakukkūtipi pāṭho. <span class="bld">Heṭṭhā nemaṅgamā</span>ti heṭṭhā āvāṭaṃ paviṭṭhā. <span class="bld">Aṭṭha kukku uparinemassā</span>ti aṭṭha hatthā āvāṭassa upari uggantvā ṭhitā bhaveyyuṃ. <span class="bld">Bhusā</span>ti balavatī. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
- <p class="centered">Sīsapāvanavaggo catuttho.</p>
- <p class="title">5. Papātavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Lokacintāsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1111"></a><a name="para1111_sn5"></a><span class="paranum">1111</span>. Pañcamassa paṭhame <span class="bld">sumāgadhāya pokkharaṇiyā</span>ti evaṃnāmikāya pokkharaṇiyā. <span class="bld">Lokacintaṃ cintento</span>ti, ‘‘kena nu kho candimasūriyā katā, kena mahāpathavī, kena mahāsamuddo, kena sattā uppāditā, kena pabbatā, kena ambatālanāḷikerādayo’’ti evarūpaṃ lokacintaṃ cintento nisīdi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Viceto</span>ti <a name="V3.0332"></a><a name="P3.0301"></a><a name="M3.0332"></a> vigatacitto vikkhittacitto vā. <span class="bld">Bhūtaṃyeva addasā</span>ti te kira asurā sambarimāyaṃ samparivattetvā yathā ne so puriso hatthiassādīsu āruhante ukkhipitvā, bhisamuḷālacchiddehi pavisante passati, evaṃ adhiṭṭhahiṃsu. Taṃ sandhāya satthā ‘‘bhūtaṃyeva addasā’’ti āha. <span class="bld">Devānaṃyeva mohayamānā</span>ti devānaṃ cittaṃ mohayantā. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā lokacintaṃ cintento ummattakopi hoti, tasmā.</p>
- <p class="subhead">2-3. Papātasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1112-13"></a><a name="para1112-13_sn5"></a><span class="paranum">1112-13</span>. Dutiye <span class="bld">paṭibhānakūṭo</span>ti eko mahanto pabbatasadiso mariyādapāsāṇo. Tatiye <span class="bld">aniṭṭharūpa</span>nti aniṭṭhasabhāvaṃ.</p>
- <p class="subhead">4. Kūṭāgārasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1114"></a><a name="para1114_sn5"></a><span class="paranum">1114</span>. Catutthe <span class="bld">heṭṭhimaṃ gharaṃ akaritvā</span>ti thambhabhittipādussāpanādinā gharassa heṭṭhimabhāgaṃ akatvā.</p>
- <p class="subhead">5. Vālasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1115"></a><a name="para1115_sn5"></a><span class="paranum">1115</span>. Pañcame <span class="bld">santhāgāre</span>ti sippuggaṇhanasālāyaṃ. <span class="bld">Upāsanaṃ karonte</span>ti kaṇḍakhipanasippaṃ karonte. <span class="bld">Asanaṃ atipātente</span>ti kaṇḍaṃ atikkamente. <span class="bld">Poṅkhānupoṅkha</span>nti ekaṃ kaṇḍaṃ khipitvā yathā assa sarassa poṅkhaṃ vijjhati, aparaṃ anupoṅkhaṃ nāma dutiyassa poṅkhaṃ, puna aparaṃ tassa poṅkhanti evaṃ atipātente addasa. <span class="bld">Yatra hi nāmā</span>ti ye nāma. <span class="bld">Durabhisambhavatara</span>nti dukkarataraṃ. <span class="bld">Sattadhā bhinnassa vālassa koṭiyā koṭiṃ paṭivijjheyyā</span>ti ekaṃ vālaṃ sattadhā bhinditvā, tassa ekaṃ bhedaṃ gahetvā, vātiṅgaṇamajjhe bandhitvā, aparaṃ bhedaṃ kaṇḍassa aggakoṭiyaṃ bandhitvā, <a name="P3.0302"></a> usabhamatte ṭhito kaṇḍabaddhāya koṭiyā taṃ vātiṅgaṇabaddhakoṭiṃ paṭivijjheyyāti attho. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā evaṃ duppaṭivijjhāni cattāri saccāni, tasmā.</p>
- <p class="subhead">7. Paṭhamachiggaḷayugasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1117"></a><a name="para1117_sn5"></a><span class="paranum">1117</span>. Sattame <a name="V3.0333"></a><a name="M3.0333"></a> <span class="bld">aññamaññakhādikā</span>ti aññamaññaṃ khādanaṃ. <span class="bld">Dubbalakhādikā</span>ti balavantehi macchādīhi dubbalānaṃ macchādīnaṃ khādanaṃ.</p>
- <p class="subhead">8. Dutiyachiggaḷayugasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1118"></a><a name="para1118_sn5"></a><span class="paranum">1118</span>. Aṭṭhame <span class="bld">mahāpathavī</span>ti cakkavāḷagabbhantarā mahāpathavī. <span class="bld">Adhiccamidaṃ, bhante</span>ti idaṃ adhiccuppattikaṃ sace taṃ yugaṃ na pūti bhaveyya, samudde udakaṃ na susseyya, so ca kacchapo na mareyya, api nāma yadicchāvasena siyāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ adhiccamidaṃ, bhikkhave</span>ti ettha mahāsīvatthero cattāri yugāni dasseti – puratthimacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ ṭhitena purisena pakkhittayugassa hi chiggaḷena tassa andhakacchapassa gīvāya pavesanaṃ viya manussapaṭilābho adhiccapaṭilābhī. Dakkhiṇacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ ṭhitena pakkhittassa pana paribbhamantassa purimayugaṃ patvā chiggaḷena chiggaḷupari āruḷhassa chiggaḷena gīvappavesanaṃ viya tathāgatuppādo adhiccatarasambhavo. Pacchimacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ ṭhitena pakkhittassa pana paribbhamantassa purimayugadvayaṃ patvā chiggaḷena chiggaḷupari āruḷhassa chiggaḷena gīvappavesanaṃ viya tathāgatappaveditassa dhammavinayassa dīpanaṃ adhiccatarasambhavaṃ. Uttaracakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ ṭhitena pakkhittassa pana paribbhamantassa purimayugattayaṃ patvā chiggaḷena chiggaḷupari āruḷhassa chiggaḷena gīvappavesanaṃ viya catusaccapaṭivedho ativiya adhiccatarasambhavo veditabbo. Navamādīni abhisamayasaṃyutte vuttanayānevāti.</p>
- <p class="centered">Papātavaggo pañcamo.</p>
- <p class="title">6. Abhisamayavaggavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1121"></a><a name="para1121_sn5"></a><span class="paranum">1121</span>. Abhisamayavaggo <a name="V3.0334"></a><a name="P3.0303"></a> nidānavagge abhisamayasaṃyutte vitthāritova.</p>
- <p class="title">7. Paṭhamaāmakadhaññapeyyālavaggo</p>
- <p class="subhead">3. Paññāsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1133"></a><a name="para1133_sn5"></a><span class="paranum">1133</span>. Āmakadhaññapeyyāle <a name="M3.0334"></a> <span class="bld">ariyena paññācakkhunā</span>ti vipassanaṃ ādiṃ katvā lokiyalokuttarena ñāṇacakkhunā.</p>
- <p class="subhead">4. Surāmerayasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1134"></a><a name="para1134_sn5"></a><span class="paranum">1134</span>. <span class="bld">Surāmerayamajjappamādaṭṭhānā paṭiviratā</span>ti ettha <span class="bld">surā</span> nāma piṭṭhasurā, odanasurā, pūvasurā, kiṇṇapakkhittā, sambhārasaṃyuttāti pañcavidhā. <span class="bld">Merayaṃ</span> nāma pupphāsavo, phalāsavoti, evaṃ vutto yo koci āsavo. <span class="bld">Majja</span>nti tadeva ubhayaṃ, yaṃ vā panaññampi surāsavavinimuttaṃ madanīyaṃ. Yāya cetanāya taṃ pivanti, sā pamādassa kāraṇattā <span class="bld">pamādaṭṭhānaṃ</span> nāma, tato paṭiviratāti attho.</p>
- <p class="subhead">6-7. Matteyyasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1136-37"></a><a name="para1136-37_sn5"></a><span class="paranum">1136-37</span>. <span class="bld">Matteyyā</span>ti mātuhitā, mātari sammāpaṭipannāti attho. <span class="bld">Petteyyā</span>dīsu pituhitā petteyyā.</p>
- <p class="subhead">8-9. Sāmaññasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1138-39"></a><a name="para1138-39_sn5"></a><span class="paranum">1138-39</span>. Samaṇānaṃ <a name="V3.0335"></a> hitā <span class="bld">sāmaññā</span>. Brāhmaṇānaṃ hitā <span class="bld">brahmaññā</span>. Tesu tesu sammā paṭipannānaṃyevetaṃ adhivacanaṃ.</p>
- <p class="subhead">10. Pacāyikasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1140"></a><a name="para1140_sn5"></a><span class="paranum">1140</span>. <span class="bld">Kule jeṭṭhāpacāyino</span>ti kule jeṭṭhānaṃ apacāyino, nīcavuttinoti attho.</p>
- <p class="title">8. Dutiyaāmakadhaññapeyyālavaggo</p>
- <p class="subhead">8. Bījagāmasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1148"></a><a name="para1148_sn5"></a><span class="paranum">1148</span>. <span class="bld">Bījagāmabhūtagāmasamārambhā</span>ti <a name="M3.0335"></a> mūlabījaṃ, khandhabījaṃ, phaḷubījaṃ, aggabījaṃ, bījabījanti pañcavidhassa bījagāmassa ceva yassa kassaci nīlatiṇarukkhādikassa bhūtagāmassa ca samārambhā, chedanapacanādibhāvena vikopanā paṭiviratāti attho.</p>
- <p class="subhead">9. Vikālabhojanasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1149"></a><a name="para1149_sn5"></a><span class="paranum">1149</span>. <span class="bld">Vikālabhojanā</span>ti kālātikkantabhojanā, majjhanhikātikkamato paṭṭhāya yāvakālikaparibhogāti attho.</p>
- <p class="subhead">10. Gandhavilepanasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1150"></a><a name="para1150_sn5"></a><span class="paranum">1150</span>. Mālādīsu <span class="bld">mālā</span>ti yaṃ kiñci pupphaṃ. <span class="bld">Gandha</span>nti yaṃ kiñci <a name="P3.0304"></a> gandhajātaṃ. <span class="bld">Vilepana</span>nti chavirāgakaraṇaṃ. Tattha piḷandhantā dhārenti nāma, ūnaṭṭhānaṃ pūrentā maṇḍenti nāma, gandhavasena <a name="V3.0336"></a> chavirāgavasena ca sādiyantā vibhūsenti nāma. <span class="bld">Ṭhānaṃ</span> vuccati kāraṇaṃ. Tasmā yāya dussīlyacetanāya tāni mālādhāraṇādīni mahājano karoti, tato paṭiviratāti attho.</p>
- <p class="title">9. Tatiyaāmakadhaññapeyyālavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Naccagītasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1151"></a><a name="para1151_sn5"></a><span class="paranum">1151</span>. Sāsanassa ananulomattā visūkaṃ paṭāṇībhūtaṃ dassananti <span class="bld">visūkadassanaṃ</span>. Attanā naccananaccāpanādivasena naccā ca gītā ca vāditā ca antamaso mayūranaccādivasenāpi pavattānaṃ naccādīnaṃ visūkabhūtā dassanā cāti <span class="bld">naccagītavāditavisūkadassanā</span>. Naccādīni hi attanā payojetuṃ vā parehi payojāpetuṃ vā payuttāni passituṃ vā neva bhikkhūnaṃ, na bhikkhunīnaṃ vaṭṭanti.</p>
- <p class="subhead">2. Uccāsayanasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1152"></a><a name="para1152_sn5"></a><span class="paranum">1152</span>. <span class="bld">Uccāsayanaṃ</span> <a name="M3.0336"></a> vuccati pamāṇātikkantaṃ. <span class="bld">Mahāsayanaṃ</span> akappiyattharaṇaṃ, tato paṭiviratāti attho.</p>
- <p class="subhead">3. Jātarūpasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1153"></a><a name="para1153_sn5"></a><span class="paranum">1153</span>. <span class="bld">Jātarūpa</span>nti suvaṇṇaṃ. <span class="bld">Rajata</span>nti kahāpaṇo – lohamāsako, jatumāsako, dārumāsakoti ye vohāraṃ gacchanti, tassa ubhayassāpi paṭiggahaṇā paṭiviratā. Neva naṃ uggaṇhanti na uggaṇhāpenti, na upanikkhittaṃ sādiyantīti attho.</p>
- <p class="subhead">4. Āmakadhaññasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1154"></a><a name="para1154_sn5"></a><span class="paranum">1154</span>. Āmakadhaññapaṭiggahaṇāti <a name="V3.0337"></a> sāli-vīhi-yava-godhuma-kaṅgu-varaka-kudrūsakasaṅkhātassa sattavidhassāpi āmakadhaññassa paṭiggahaṇā. Na kevalañca etesaṃ paṭiggahaṇameva, āmasanampi bhikkhūnaṃ na vaṭṭatiyeva.</p>
- <p class="subhead">5. Āmakamaṃsasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1155"></a><a name="para1155_sn5"></a><span class="paranum">1155</span>. <span class="bld">Āmakamaṃsapaṭiggahaṇā</span>ti ettha aññatra uddissa anuññātā āmakamaṃsamacchānaṃ paṭiggahaṇameva bhikkhūnaṃ na vaṭṭati, no āmasanaṃ.</p>
- <p class="subhead">6. Kumārikasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1156"></a><a name="para1156_sn5"></a><span class="paranum">1156</span>. <span class="bld">Itthikumārikapaṭiggahaṇā</span>ti ettha <span class="bld">itthī</span>ti purisantaragatā, itarā <span class="bld">kumārikā</span> nāma. Tāsaṃ paṭiggahaṇampi āmasanampi akappiyameva.</p>
- <p class="subhead">7. Dāsidāsasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1157"></a><a name="para1157_sn5"></a><span class="paranum">1157</span>. <span class="bld">Dāsidāsapaṭiggahaṇā</span>ti ettha dāsidāsavaseneva tesaṃ paṭiggahaṇaṃ na vaṭṭati, ‘‘kappiyakārakaṃ dammi, ārāmikaṃ dammī’’ti evaṃ vutte pana vaṭṭati.</p>
- <p class="title">10. Catutthaāmakadhaññapeyyālavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Khettavatthusuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1161"></a><a name="para1161_sn5"></a><span class="paranum">1161</span>. <span class="bld">Ajeḷakā</span>dīsu <a name="M3.0337"></a><a name="P3.0305"></a> <span class="bld">khettavatthu</span>pariyosānesu kappiyākappiyanayo vinayavasena upaparikkhitabbo<a name="V3.0338"></a>. Tattha khettaṃ nāma yasmiṃ pubbaṇṇaṃ ruhati. Vatthu nāma yasmiṃ aparaṇṇaṃ ruhati. Yattha vā ubhayaṃ ruhati, taṃ khettaṃ. Tadatthāya akatabhūmibhāgo vatthu. Khettavatthusīsena cettha vāpitaḷākādīnipi saṅgahitāneva.</p>
- <p class="subhead">2-3. Kayavikkayasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1162-63"></a><a name="para1162-63_sn5"></a><span class="paranum">1162-63</span>. <span class="bld">Kayavikkayā</span>ti kayā ca vikkayā ca. <span class="bld">Dūteyyaṃ</span> vuccati dūtakammaṃ, gihīnaṃ paṇṇaṃ vā sāsanaṃ vā gahetvā tattha tattha gamanaṃ. <span class="bld">Pahiṇagamanaṃ</span> vuccati gharā gharaṃ pesitassa khuddakagamanaṃ. <span class="bld">Anuyogo</span> nāma tadubhayakaraṇaṃ. Tasmā dūteyyapahiṇagamanānuyogāti evamettha attho veditabbo.</p>
- <p class="subhead">4. Tulākūṭasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1164"></a><a name="para1164_sn5"></a><span class="paranum">1164</span>. Tulākūṭādīsu <span class="bld">kūṭa</span>nti vañcanaṃ. Tattha <span class="bld">tulākūṭaṃ</span> tāva rūpakūṭaṃ, aṅgakūṭaṃ, gahaṇakūṭaṃ, paṭicchannakūṭanti catubbidhaṃ hoti. Tattha <span class="bld">rūpakūṭaṃ</span> nāma dve tulā samarūpā katvā gaṇhanto mahatiyā gaṇhāti, dadanto khuddikāya deti. <span class="bld">Aṅgakūṭaṃ</span> nāma gaṇhanto pacchābhāge hatthena tulaṃ akkamati, dadanto pubbabhāge. <span class="bld">Gahaṇakūṭaṃ</span> nāma gaṇhanto mūle rajjuṃ gaṇhāti, dadanto agge. <span class="bld">Paṭicchannakūṭaṃ</span> nāma tulaṃ susiraṃ katvā anto ayacuṇṇaṃ pakkhipitvā gaṇhanto taṃ pacchābhāge karoti, dadanto aggabhāge.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kaṃso</span> vuccati suvaṇṇapāti, tāya vañcanaṃ <span class="bld">kaṃsakūṭaṃ</span>. Kathaṃ? Ekaṃ suvaṇṇapātiṃ katvā aññā dve tisso lohapātiyo suvaṇṇavaṇṇā karonti. Tato janapadaṃ gantvā, kiñcideva aḍḍhakulaṃ pavisitvā, ‘‘suvaṇṇabhājanāni kiṇathā’’ti vatvā, agghe pucchite samagghataraṃ dātukāmā honti, tato tehi ‘‘kathaṃ imesaṃ suvaṇṇabhāvo jānitabbo’’ti <a name="M3.0338"></a> vutte ‘‘vīmaṃsitvā gaṇhathā’’ti suvaṇṇapātiṃ pāsāṇe ghaṃsitvā sabbapātiyo datvā gacchanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mānakūṭaṃ</span> hadayabheda-sikhābheda-rajjubhedavasena tividhaṃ hoti. Tattha <span class="bld">hadayabhedo</span> sappitelādiminanakāle labbhati<a name="P3.0306"></a>. Tāni hi gaṇhanto heṭṭhāchiddena mānena ‘‘saṇikaṃ āsiñcā’’ti vatvā antobhājane <a name="V3.0339"></a> bahuṃ paggharāpetvā gaṇhāti, dadanto chiddaṃ pidhāya sīghaṃ pūretvā deti. <span class="bld">Sikhābhedo</span> tilataṇḍulādiminanakāle labbhati. Tāni hi gaṇhanto saṇikaṃ sikhaṃ ussāpetvā gaṇhāti, dadanto vegena sikhaṃ bhindanto deti. <span class="bld">Rajjubhedo</span> khettavatthuminanakāle labbhati. Lañjaṃ alabhantā hi khettaṃ amahantaṃ mahantaṃ katvā minanti.</p>
- <p class="subhead">5. Ukkoṭanasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1165"></a><a name="para1165_sn5"></a><span class="paranum">1165</span>. <span class="bld">Ukkoṭanā</span>dīsu <span class="bld">ukkoṭana</span>nti sāmike assāmike kātuṃ lañjaggahaṇaṃ. <span class="bld">Vañcana</span>nti tehi tehi upāyehi paresaṃ vañcanaṃ. Tatridamekaṃvatthu – eko kira luddako migañca migapotakañca gahetvā āgacchati. Tameko dhutto ‘‘kiṃ, bho, migo agghati, kiṃ migapotako’’ti?, Āha. ‘‘Migo dve kahāpaṇe, migapotako eka’’nti ca vutte kahāpaṇaṃ datvā, migapotakaṃ gahetvā thokaṃ gantvā nivatto ‘‘na me, bho, migapotakena attho, migaṃ me dehī’’ti āha. Tena hi dve kahāpaṇe dehīti. Nanu, bho, mayā paṭhamaṃ eko kahāpaṇo dinnoti. Āma dinnoti. Imampi migapotakaṃ gaṇha, evaṃ so ca kahāpaṇo, ayañca kahāpaṇagghanako migapotakoti dve kahāpaṇā bhavissantīti. So ‘‘kāraṇaṃ vadatī’’ti sallakkhetvā migapotakaṃ gahetvā migaṃ adāsīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nikatī</span>ti yogavasena vā māyāvasena vā apāmaṅgaṃ pāmaṅganti amaṇiṃ maṇinti, asuvaṇṇaṃ suvaṇṇanti katvā patirūpakena vañcanaṃ. <span class="bld">Sāciyogo</span>ti kuṭilayogo. Etesaṃyeva ukkoṭanādīnametaṃ nāmaṃ. Tasmā ukkoṭanasāciyogā vañcanasāciyogā nikatisāciyogāti evamettha attho daṭṭhabbo. Keci aññaṃ dassetvā aññassa parivattanaṃ sāciyogoti vadanti. Taṃ pana vañcaneneva saṅgahitaṃ.</p>
- <p class="subhead">6-11. Chedanasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1166-71"></a><a name="para1166-71_sn5"></a><span class="paranum">1166-71</span>. <span class="bld">Chedanā</span>dīsu <a name="M3.0339"></a> <span class="bld">chedana</span>nti hatthacchedanādi. <span class="bld">Vadho</span>ti maraṇaṃ. <span class="bld">Bandho</span>ti rajjubandhanādīhi bandhanaṃ. <span class="bld">Viparāmoso</span>ti himaviparāmoso, gumbaviparāmosoti duvidho. Yaṃ himapātasamaye himena paṭicchannā hutvā maggapaṭipannaṃ janaṃ musanti, ayaṃ himaviparāmoso. Yaṃ gumbādipaṭicchannā musanti, ayaṃ gumbaviparāmoso.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ālopo</span> <a name="V3.0340"></a><a name="P3.0307"></a> vuccati gāmanigamādīnaṃ vilopakaraṇaṃ. <span class="bld">Sahasākāro</span>ti sāhasakiriyā, gehaṃ pavisitvā, manussānaṃ ure satthaṃ ṭhapetvā, icchitabhaṇḍaggahaṇaṃ. Evametasmā chedanavadhabandhanaviparāmosaālopasahasākārā paṭiviratā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
- <p class="centered">Āmakadhaññapeyyālavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Iti sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya</p>
- <p class="centered">Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Nigamanakathā</p>
- <p class="bodytext">Ettāvatā <a name="M3.0340"></a> hi –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Bahukārassa <a name="P3.0308"></a> yatīnaṃ vipassanācāranipuṇabuddhīnaṃ,</p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Saṃyuttavaranikāyassa</span> atthasaṃvaṇṇanaṃ kātuṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Saddhammassa ciraṭṭhitimāsisamānena yā mayā;</p>
- <p class="gathalast">Nipuṇā aṭṭhakathā āraddhā <span class="bld">sāratthapakāsinī</span> nāma.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sā hi mahāaṭṭhakathāya sāramādāya niṭṭhitā esā;</p>
- <p class="gathalast">Aṭṭhasattatimattāya pāḷiyā bhāṇavārehi.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ekūnasaṭṭhimatto visuddhimaggopi bhāṇavārehi;</p>
- <p class="gathalast">Atthappakāsanatthāya āgamānaṃ kato yasmā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tasmā tena sahāyaṃ aṭṭhakathā bhāṇavāragaṇanāya;</p>
- <p class="gathalast">Thokena aparipūraṃ sattatiṃsasataṃ hoti.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sattatiṃsādhikasata-parimāṇaṃ bhāṇavārato evaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Samayaṃ pakāsayantiṃ mahāvihārādhivāsīnaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Mūlaṭṭhakathāya <a name="V3.0341"></a> sāramādāya mayā imaṃ karontena;</p>
- <p class="gathalast">Yaṃ puññamupacitaṃ tena hotu sabbo sukhī loko.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Etissā karaṇatthaṃ therena <span class="bld">bhadantajotipālena</span>;</p>
- <p class="gathalast">Sucisīlena subhāsitassa pakāsayantañāṇena.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sāsanavibhūtikāmena yācamānena maṃ subhaguṇena;</p>
- <p class="gathalast">Yaṃ samadhigataṃ puññaṃ tenāpi jano sukhī bhavatū’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Paramavisuddhasaddhābuddhivīriyappaṭimaṇḍitena sīlācārajjavamaddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamayasamayantaragahanajjhogāhaṇasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattippabhede sāṭṭhakathe satthusāsane appaṭihatañāṇappabhāvena mahāveyyākaraṇena karaṇasampattijanitasukhaviniggatamadhurodāravacanalāvaṇṇayuttena yuttamuttavādinā vādīvarena mahākavinā pabhinnapaṭisambhidāparivāre chaḷabhiññādippabhedaguṇappaṭimaṇḍite uttarimanussadhamme <a name="M3.0341"></a> suppatiṭṭhitabuddhīnaṃ theravaṃsappadīpānaṃ therānaṃ mahāvihāravāsīnaṃ <a name="P3.0309"></a> vaṃsālaṅkārabhūtena vipulavisuddhabuddhinā <span class="bld">buddhaghoso</span>ti garūhi gahitanāmadheyyena therena katā ayaṃ <span class="bld">sāratthappakāsinī</span> nāma saṃyuttanikāyaṭṭhakathā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tāva tiṭṭhatu lokasmiṃ, lokanittharaṇesinaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Dassentī kulaputtānaṃ, nayaṃ sīlavisuddhiyā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yāva buddhoti nāmampi, suddhacittassa tādino;</p>
- <p class="gathalast">Lokamhi lokajeṭṭhassa, pavattati mahesino’’ti.</p>
- <p class="centered">Sāratthappakāsinī nāma</p>
- <p class="centered">Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathā sabbākārena niṭṭhitā.</p>
- </body>
|