s0303a.att.htm 236 KB

123456789101112131415161718192021222324252627282930313233343536373839404142434445464748495051525354555657585960616263646566676869707172737475767778798081828384858687888990919293949596979899100101102103104105106107108109110111112113114115116117118119120121122123124125126127128129130131132133134135136137138139140141142143144145146147148149150151152153154155156157158159160161162163164165166167168169170171172173174175176177178179180181182183184185186187188189190191192193194195196197198199200201202203204205206207208209210211212213214215216217218219220221222223224225226227228229230231232233234235236237238239240241242243244245246247248249250251252253254255256257258259260261262263264265266267268269270271272273274275276277278279280281282283284285286287288289290291292293294295296297298299300301302303304305306307308309310311312313314315316317318319320321322323324325326327328329330331332333334335336337338339340341342343344345346347348349350351352353354355356357358359360361362363364365366367368369370371372373374375376377378379380381382383384385386387388389390391392393394395396397398399400401402403404405406407408409410411412413414415416417418419420421422423424425426427428429430431432433434435436437438439440441442443444445446447448449450451452453454455456457458459460461462463464465466467468469470471472473474475476477478479480481482483484485486487488489490491492493494495496497498499500501502503504505506507
  1. <body>
  2. <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  3. <p class="nikaya">Saṃyuttanikāye</p>
  4. <a name="sn3"></a>
  5. <p class="book">Khandhavagga-aṭṭhakathā</p>
  6. <a name="sn3_1"></a>
  7. <p class="chapter">1. Khandhasaṃyuttaṃ</p>
  8. <p class="title">1. Nakulapituvaggo</p>
  9. <p class="subhead">1. Nakulapitusuttavaṇṇanā</p>
  10. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><a name="para1_sn3"></a><span class="paranum">1</span>. <span class="bld">Khandhiyavaggassa</span> <a name="V2.0219"></a><a name="P2.0249"></a><a name="M2.0229"></a> paṭhame <span class="bld">bhaggesū</span>ti evaṃnāmake janapade. <span class="bld">Susumāragire</span>ti susumāragiranagare. Tasmiṃ kira māpiyamāne susumāro saddamakāsi, tenassa ‘‘susumāragira’’ntveva nāmaṃ akaṃsu. <span class="bld">Bhesakaḷāvane</span>ti bhesakaḷāya nāma yakkhiniyā adhivutthattā evaṃladdhanāme vane. Tadeva migagaṇassa <a name="V2.0220"></a> abhayatthāya dinnattā <span class="bld">migadāyo</span>ti vuccati. Bhagavā tasmiṃ janapade taṃ nagaraṃ nissāya tasmiṃ vanasaṇḍe viharati. <span class="bld">Nakulapitā</span>ti nakulassa nāma dārakassa pitā.</p>
  11. <p class="bodytext"><span class="bld">Jiṇṇo</span>ti jarājiṇṇo. <span class="bld">Vuḍḍho</span>ti vayovuḍḍho. <span class="bld">Mahallako</span>ti jātimahallako. <span class="bld">Addhagato</span>ti tiyaddhagato. <span class="bld">Vayoanuppatto</span>ti tesu tīsu addhesu pacchimavayaṃ anuppatto. <span class="bld">Āturakāyo</span>ti gilānakāyo. Idañhi sarīraṃ suvaṇṇavaṇṇampi niccapaggharaṇaṭṭhena āturaṃyeva nāma<a name="M2.0230"></a>. Visesena panassa jarāturatā byādhāturatā maraṇāturatāti tisso āturatā honti. Tāsu kiñcāpi eso mahallakattā jarāturova, abhiṇharogatāya panassa byādhāturatā idha adhippetā. <span class="bld">Abhikkhaṇātaṅko</span>ti abhiṇharogo nirantararogo. <span class="bld">Aniccadassāvī</span>ti tāya āturatāya icchiticchitakkhaṇe āgantuṃ asakkonto kadācideva daṭṭhuṃ labhāmi, na sabbakālanti attho. <span class="bld">Manobhāvanīyāna</span>nti manavaḍḍhakānaṃ<a name="P2.0250"></a>. Yesu hi diṭṭhesu kusalavasena cittaṃ vaḍḍhati, te sāriputtamoggallānādayo mahātherā manobhāvanīyā nāma. <span class="bld">Anusāsatū</span>ti punappunaṃ sāsatu. Purimañhi vacanaṃ ovādo nāma, aparāparaṃ anusāsanī nāma. Otiṇṇe vā vatthusmiṃ vacanaṃ ovādo nāma, anotiṇṇe tantivasena vā paveṇivasena vā vuttaṃ anusāsanī nāma. Apica ovādoti vā anusāsanīti vā atthato ekameva, byañjanamattameva nānaṃ.</p>
  12. <p class="bodytext"><span class="bld">Āturo hāya</span>nti āturo hi ayaṃ, suvaṇṇavaṇṇo piyaṅgusāmopi samāno niccapaggharaṇaṭṭhena āturoyeva. <span class="bld">Aṇḍabhūto</span>ti aṇḍaṃ viya bhūto dubbalo. Yathā kukkuṭaṇḍaṃ vā mayūraṇḍaṃ vā geṇḍukaṃ viya gahetvā khipantena vā paharantena vā na sakkā kīḷituṃ, tāvadeva bhijjati, evamayampi kāyo kaṇṭakepi khāṇukepi pakkhalitassa bhijjatīti aṇḍaṃ viya bhūtoti aṇḍabhūto. <span class="bld">Pariyonaddho</span>ti sukhumena chavimattena pariyonaddho. Aṇḍañhi sāratacena pariyonaddhaṃ, tena ḍaṃsamakasādayo nilīyitvāpi chaviṃ chinditvā yūsaṃ paggharāpetuṃ na sakkonti. Imasmiṃ pana chaviṃ chinditvā yaṃ icchanti, taṃ karonti. Evaṃ sukhumāya chaviyā pariyonaddho. <span class="bld">Kimaññatra bālyā</span>ti bālabhāvato aññaṃ kimatthi? Bāloyeva ayanti attho. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā ayaṃ kāyo evarūpo, tasmā.</p>
  13. <p class="bodytext"><span class="bld">Tenupasaṅkamī</span>ti rañño cakkavattissa upaṭṭhānaṃ gantvā anantaraṃ pariṇāyakaratanassa upaṭṭhānaṃ gacchanto rājapuriso viya, saddhammacakkavattissa bhagavato upaṭṭhānaṃ gantvā, anantaraṃ dhammasenāpatissa <a name="V2.0221"></a> apacitiṃ kātukāmo yenāyasmā sāriputto, tenupasaṅkami. <span class="bld">Vippasannānī</span>ti suṭṭhu pasannāni. <span class="bld">Indriyānī</span>ti manacchaṭṭhāni indriyāni. <span class="bld">Parisuddho</span>ti niddoso. <span class="bld">Pariyodāto</span>ti <a name="M2.0231"></a> tasseva vevacanaṃ. Nirupakkilesatāyeva hi esa pariyodātoti vutto, na setabhāvena. Etassa ca pariyodātataṃ disvāva <a name="P2.0251"></a> indriyānaṃ vippasannataṃ aññāsi. Nayaggāhapaññā kiresā therassa.</p>
  14. <p class="bodytext"><span class="bld">Kathañhi no siyā</span>ti kena kāraṇena na laddhā bhavissati? Laddhāyevāti attho. Iminā kiṃ dīpeti? Satthuvissāsikabhāvaṃ. Ayaṃ kira satthu diṭṭhakālato paṭṭhāya pitipemaṃ, upāsikā cassa mātipemaṃ paṭilabhati. Ubhopi ‘‘mama putto’’ti satthāraṃ vadanti. Bhavantaragato hi nesaṃ sineho. Sā kira upāsikā pañca jātisatāni tathāgatassa mātāva, so ca, gahapati, pitāva ahosi. Puna pañca jātisatāni upāsikā mahāmātā, upāsako mahāpitā, tathā cūḷāmātā cūḷapitāti. Evaṃ satthā diyaḍḍhaattabhāvasahassaṃ tesaṃyeva hatthe vaḍḍhito. Teneva te yaṃ neva puttassa, na pitu santike kathetuṃ sakkā, taṃ satthu santike nisinnā kathenti. Imināyeva ca kāraṇena bhagavā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ upāsakānaṃ vissāsikānaṃ yadidaṃ nakulapitā gahapati, yadidaṃ nakulamātā gahapatānī’’ti (a. ni. 1.257) te etadagge ṭhapesi. Iti so imaṃ vissāsikabhāvaṃ pakāsento <span class="bld">kathañhi no siyā</span>ti āha. <span class="bld">Amatena abhisitto</span>ti nassidha aññaṃ kiñci jhānaṃ vā vipassanā vā maggo vā phalaṃ vā ‘‘amatābhiseko’’ti daṭṭhabbo, madhuradhammadesanāyeva pana ‘‘amatābhiseko’’ti veditabbo. <span class="bld">Dūratopī</span>ti tiroraṭṭhāpi tirojanapadāpi.</p>
  15. <p class="bodytext"><span class="bld">Assutavā puthujjano</span>ti idaṃ vuttatthameva. <span class="bld">Ariyānaṃ adassāvī</span>tiādīsu <span class="bld">ariyā</span>ti ārakattā kilesehi, anaye na iriyanato, aye iriyanato, sadevakena ca lokena araṇīyato buddhā ca paccekabuddhā ca buddhasāvakā ca vuccanti. Buddhā eva vā idha ariyā. Yathāha – ‘‘sadevake, bhikkhave, loke…pe… tathāgato ariyo’’ti vuccatīti (saṃ. ni. 5.1098). <span class="bld">Sappurisāna</span>nti ettha pana paccekabuddhā tathāgatasāvakā ca sappurisāti veditabbā. Te hi lokuttaraguṇayogena sobhanā purisāti <a name="P2.0252"></a> sappurisā. Sabbeva vā ete dvedhāpi vuttā. Buddhāpi hi ariyā ca sappurisā ca, paccekabuddhā buddhasāvakāpi. Yathāha –</p>
  16. <p class="gatha1">‘‘Yo <a name="V2.0222"></a><a name="M2.0232"></a> ve kataññū katavedi dhīro,</p>
  17. <p class="gatha2">Kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hoti;</p>
  18. <p class="gatha3">Dukhitassa sakkacca karoti kiccaṃ,</p>
  19. <p class="gathalast">Tathāvidhaṃ sappurisaṃ vadantī’’ti. (jā. 2.17.78);</p>
  20. <p class="bodytext">‘‘Kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hotī’’ti ettāvatā hi buddhasāvako vutto, kataññutādīhi paccekabuddhabuddhāti. Idāni yo tesaṃ ariyānaṃ adassanasīlo, na ca dassane sādhukārī, so ‘‘ariyānaṃ adassāvī’’ti veditabbo. So ca cakkhunā adassāvī, ñāṇena adassāvīti duvidho. Tesu ñāṇena adassāvī idha adhippeto. Maṃsacakkhunā hi dibbacakkhunā vā ariyā diṭṭhāpi adiṭṭhāva honti tesaṃ cakkhūnaṃ vaṇṇamattaggahaṇato na ariyabhāvagocarato. Soṇasiṅgālādayopi cakkhunā ariye passanti, na cete ariyānaṃ dassāvino nāma.</p>
  21. <p class="bodytext">Tatridaṃ vatthu – cittalapabbatavāsino kira khīṇāsavattherassa upaṭṭhāko vuḍḍhapabbajito ekadivasaṃ therena saddhiṃ piṇḍāya caritvā, therassa pattacīvaraṃ gahetvā, piṭṭhito āgacchanto theraṃ pucchi – ‘‘ariyā nāma, bhante, kīdisā’’ti? Thero āha – ‘‘idhekacco mahallako ariyānaṃ pattacīvaraṃ gahetvā vattapaṭivattaṃ katvā sahacarantopi neva ariye jānāti, evaṃ dujjānāvuso, ariyā’’ti. Evaṃ vuttepi so neva aññāsi. Tasmā na cakkhunā dassanaṃ dassanaṃ, ñāṇena dassanameva dassanaṃ. Yathāha – ‘‘kiṃ te, vakkali, iminā pūtikāyena diṭṭhena? Yo kho, vakkali, dhammaṃ passati, so maṃ passati. Yo maṃ passati, so dhammaṃ passatī’’ti (saṃ. ni. 3.87). Tasmā cakkhunā passantopi ñāṇena ariyehi diṭṭhaṃ aniccādilakkhaṇaṃ apassanto, ariyādhigatañca dhammaṃ anadhigacchanto ariyakaradhammānaṃ ariyabhāvassa ca adiṭṭhattā ‘‘ariyānaṃ adassāvī’’ti veditabbo.</p>
  22. <p class="bodytext"><span class="bld">Ariyadhammassa akovido</span>ti, satipaṭṭhānādibhede ariyadhamme akusalo. <span class="bld">Ariyadhamme avinīto</span>ti ettha pana –</p>
  23. <p class="gatha1">‘‘Duvidho vinayo nāma, ekamekettha pañcadhā;</p>
  24. <p class="gathalast">Abhāvato tassa ayaṃ, avinītoti vuccati’’.</p>
  25. <p class="bodytext">Ayañhi <a name="V2.0223"></a><a name="P2.0253"></a><a name="M2.0233"></a> saṃvaravinayo pahānavinayoti duvidho vinayo. Ettha ca duvidhepi vinaye ekameko vinayo pañcadhā bhijjati. <span class="bld">Saṃvaravinayo</span>pi hi sīlasaṃvaro satisaṃvaro ñāṇasaṃvaro khantisaṃvaro vīriyasaṃvaroti pañcavidho. <span class="bld">Pahānavinayo</span>pi tadaṅgappahānaṃ, vikkhambhanappahānaṃ samucchedappahānaṃ paṭippassaddhippahānaṃ nissaraṇappahānanti pañcavidho.</p>
  26. <p class="bodytext">Tattha ‘‘iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto’’ti (vibha. 511) ayaṃ <span class="bld">sīlasaṃvaro</span>. ‘‘Rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatī’’ti ayaṃ (dī. ni. 1.213; ma. ni. 1.295; saṃ. ni. 4.239; a. ni. 3.16) <span class="bld">satisaṃvaro</span>.</p>
  27. <p class="gatha1">‘‘Yāni sotāni lokasmiṃ, (ajitāti bhagavā)</p>
  28. <p class="gatha2">Sati tesaṃ nivāraṇaṃ;</p>
  29. <p class="gatha3">Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi,</p>
  30. <p class="gathalast">Paññāyete pidhīyare’’ti. (su. ni. 1041; cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa.4) –</p>
  31. <p class="unindented">Ayaṃ <span class="bld">ñāṇasaṃvaro</span>. ‘‘Khamo hoti sītassa uṇhassā’’ti (ma. ni. 1.24; a. ni. 4.114; 6.58) ayaṃ <span class="bld">khantisaṃvaro</span>. ‘‘Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’ti (ma. ni. 1.26; a. ni. 4.114; 6.58) ayaṃ <span class="bld">vīriyasaṃvaro</span>. Sabbopi cāyaṃ saṃvaro yathāsakaṃ saṃvaritabbānaṃ vinetabbānañca kāyaduccaritādīnaṃ saṃvaraṇato ‘‘saṃvaro’’ vinayanato ‘‘vinayo’’ti vuccati. Evaṃ tāva saṃvaravinayo pañcadhā bhijjatīti veditabbo.</p>
  32. <p class="bodytext">Tathā yaṃ nāmarūpaparicchedādīsu vipassanāñāṇesu paṭipakkhabhāvato dīpālokeneva tamassa, tena tena vipassanāñāṇena tassa tassa anatthassa pahānaṃ. Seyyathidaṃ – nāmarūpavavatthānena sakkāyadiṭṭhiyā, paccayapariggahena ahetuvisamahetudiṭṭhīnaṃ, tasseva aparabhāgena kaṅkhāvitaraṇena kathaṃkathībhāvassa, kalāpasammasanena ‘‘ahaṃ mamā’’ti gāhassa, maggāmaggavavatthānena amagge maggasaññāya, udayadassanena ucchedadiṭṭhiyā, vayadassanena sassatadiṭṭhiyā, bhayadassanena sabhaye abhayasaññāya, ādīnavadassanena assādasaññāya, nibbidānupassanāya abhiratisaññāya<a name="M2.0234"></a>, muccitukamyatāñāṇena amuccitukāmatāya. Upekkhāñāṇena anupekkhāya, anulomena <a name="V2.0224"></a> dhammaṭṭhitiyaṃ nibbāne ca paṭilomabhāvassa, gotrabhunā saṅkhāranimittagāhassa pahānaṃ, etaṃ <span class="bld">tadaṅgappahānaṃ</span> nāma.</p>
  33. <p class="bodytext">Yaṃ <a name="P2.0254"></a> pana upacārappanābhedena samādhinā pavattibhāvanivāraṇato ghaṭappahāreneva udakapiṭṭhe sevālassa, tesaṃ tesaṃ nīvaraṇādidhammānaṃ pahānaṃ, etaṃ <span class="bld">vikkhambhanappahānaṃ</span> nāma. Yaṃ catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā taṃtaṃmaggavato attano santāne ‘‘diṭṭhigatānaṃ pahānāyā’’tiādinā nayena (dha. sa. 277; vibha. 628) vuttassa samudayapakkhikassa kilesagaṇassa accantaṃ appavattibhāvena pahānaṃ, idaṃ <span class="bld">samucchedappahānaṃ</span> nāma. Yaṃ pana phalakkhaṇe paṭippassaddhattaṃ kilesānaṃ, etaṃ <span class="bld">paṭippassaddhippahānaṃ</span> nāma.</p>
  34. <p class="bodytext">Yaṃ sabbasaṅkhatanissaṭattā pahīnasabbasaṅkhataṃ nibbānaṃ, etaṃ <span class="bld">nissaraṇappahānaṃ</span> nāma. Sabbampi cetaṃ pahānaṃ yasmā cāgaṭṭhena pahānaṃ, vinayaṭṭhena vinayo, tasmā ‘‘pahānavinayo’’ti vuccati. Taṃtaṃpahānavato vā tassa tassa vinayassa sambhavatopetaṃ ‘‘pahānavinayo’’ti vuccati. Evaṃ pahānavinayopi pañcadhā bhijjatīti veditabbo.</p>
  35. <p class="bodytext">Evamayaṃ saṅkhepato duvidho, bhedato ca dasavidho vinayo bhinnasaṃvarattā pahātabbassa ca appahīnattā yasmā etassa assutavato puthujjanassa natthi, tasmā abhāvato tassa ayaṃ ‘‘avinīto’’ti vuccatīti. Esa nayo <span class="bld">sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto</span>ti etthāpi. Ninnānākaraṇañhi etaṃ atthato. Yathāha –</p>
  36. <p class="indent">‘‘Yeva te ariyā, teva te sappurisā. Yeva te sappurisā, teva te ariyā. Yo eva so ariyānaṃ dhammo, so eva so sappurisānaṃ dhammo. Yo eva so sappurisānaṃ dhammo, so eva so ariyānaṃ dhammo. Yeva te ariyavinayā, teva te sappurisavinayā. Yeva te sappurisavinayā<a name="M2.0235"></a>, teva te ariyavinayā. Ariyeti vā sappuriseti vā, ariyadhammeti vā sappurisadhammeti vā, ariyavinayeti vā sappurisavinayeti vā esese eke ekaṭṭhe same samabhāge tajjāte taññevā’’ti.</p>
  37. <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpaṃ attato samanupassatī</span>ti idhekacco rūpaṃ attato samanupassati, ‘‘yaṃ rūpaṃ, so ahaṃ<a name="V2.0225"></a>, yo ahaṃ, taṃ rūpa’’nti rūpañca <a name="P2.0255"></a> attañca advayaṃ samanupassati. Seyyathāpi nāma telappadīpassa jhāyato yā acci, so vaṇṇo. Yo vaṇṇo, sā accīti acciñca vaṇṇañca advayaṃ samanupassati, evameva idhekacco rūpaṃ attato samanupassati…pe… advayaṃ samanupassatīti evaṃ rūpaṃ ‘‘attā’’ti diṭṭhipassanāya passati. <span class="bld">Rūpavantaṃ vā attāna</span>nti arūpaṃ ‘‘attā’’ti gahetvā chāyāvantaṃ rukkhaṃ viya taṃ rūpavantaṃ samanupassati. <span class="bld">Attani vā rūpa</span>nti arūpameva ‘‘attā’’ti gahetvā pupphasmiṃ gandhaṃ viya attani rūpaṃ samanupassati. <span class="bld">Rūpasmiṃ vā attāna</span>nti arūpameva ‘‘attā’’ti gahetvā karaṇḍake maṇiṃ viya taṃ attānaṃ rūpasmiṃ samanupassati. <span class="bld">Pariyuṭṭhaṭṭhāyī</span>ti pariyuṭṭhānākārena abhibhavanākārena ṭhito, ‘‘ahaṃ rūpaṃ, mama rūpa’’nti evaṃ taṇhādiṭṭhīhi gilitvā pariniṭṭhapetvā gaṇhanako nāma hotīti attho. <span class="bld">Tassa taṃ rūpa</span>nti tassa taṃ evaṃ gahitaṃ rūpaṃ. Vedanādīsupi eseva nayo.</p>
  38. <p class="bodytext">Tattha ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’ti suddharūpameva attāti kathitaṃ. ‘‘Rūpavantaṃ vā attānaṃ, attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ, vedanaṃ attato…pe… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassatī’’ti imesu sattasu ṭhānesu arūpaṃ attāti kathitaṃ. ‘‘Vedanāvantaṃ vā attānaṃ, attani vā vedanaṃ, vedanāya vā attāna’’nti evaṃ catūsu khandhesu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ vasena dvādasasu ṭhānesu rūpārūpamissako attā kathito. Tattha ‘‘rūpaṃ attato samanupassati, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassatī’’ti imesu pañcasu ṭhānesu ucchedadiṭṭhi kathitā, avasesesu sassatadiṭṭhīti evamettha pannarasa bhavadiṭṭhiyo pañca vibhavadiṭṭhiyo honti, tā sabbāpi maggāvaraṇā, na saggāvaraṇā, paṭhamamaggavajjhāti veditabbā.</p>
  39. <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ</span> <a name="M2.0236"></a> <span class="bld">kho, gahapati, āturakāyo ceva hoti āturacitto cā</span>ti kāyo nāma buddhānampi āturoyeva. Cittaṃ pana rāgadosamohānugataṃ āturaṃ nāma, taṃ idha dassitaṃ. <span class="bld">No ca āturacitto</span>ti idha nikkilesatāya cittassa anāturabhāvo <a name="P2.0256"></a> dassito. Iti imasmiṃ sutte lokiyamahājano āturakāyo ceva āturacitto cāti dassito, khīṇāsavā āturakāyā anāturacittā, satta sekhā neva āturacittā, na anāturacittāti veditabbā. Bhajamānā pana anāturacittataṃyeva bhajantīti. Paṭhamaṃ.</p>
  40. <p class="subhead">2. Devadahasuttavaṇṇanā</p>
  41. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><a name="para2_sn3"></a><span class="paranum">2</span>. Dutiye <a name="V2.0226"></a> <span class="bld">devadaha</span>nti devā vuccanti rājāno, tesaṃ maṅgaladaho, sayaṃjāto vā so dahoti, tasmā ‘‘devadaho’’ti vutto. Tassa avidūre nigamo devadahantveva napuṃsakaliṅgavasena saṅkhaṃ gato. <span class="bld">Pacchābhūmagamikā</span>ti pacchābhūmaṃ aparadisāyaṃ niviṭṭhaṃ janapadaṃ gantukāmā. <span class="bld">Nivāsa</span>nti temāsaṃ vassāvāsaṃ. <span class="bld">Apalokito</span>ti āpucchito. <span class="bld">Apalokethā</span>ti āpucchatha. Kasmā theraṃ āpucchāpeti? Te sabhāre kātukāmatāya. Yo hi ekavihāre vasantopi santikaṃ na gacchati pakkamanto anāpucchā pakkamati, ayaṃ nibbhāro nāma. Yo ekavihāre vasantopi āgantvā passati, pakkamanto āpucchati, ayaṃ sabhāro nāma. Imepi bhikkhū bhagavā ‘‘evamime sīlādīhi vaḍḍhissantī’’ti sabhāre kātukāmo āpucchāpeti.</p>
  42. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṇḍito</span>ti dhātukosallādinā catubbidhena paṇḍiccena samannāgato. <span class="bld">Anuggāhako</span>ti āmisānuggahena ca dhammānuggahena cāti dvīhipi anuggahehi anuggāhako. Thero kira aññe bhikkhū viya pātova piṇḍāya agantvā sabbabhikkhūsu gatesu sakalaṃ saṅghārāmaṃ anuvicaranto asammaṭṭhaṭṭhānaṃ sammajjati, achaḍḍitaṃ kacavaraṃ chaḍḍeti, saṅghārāme dunnikkhittāni mañcapīṭhadārubhaṇḍamattikābhaṇḍāni paṭisāmeti. Kiṃ kāraṇā? ‘‘Mā aññatitthiyā vihāraṃ paviṭṭhā disvā paribhavaṃ akaṃsū’’ti. Tato gilānasālaṃ gantvā gilāne assāsetvā ‘‘kenattho’’ti pucchitvā yena attho hoti, tadatthaṃ <a name="M2.0237"></a> tesaṃ daharasāmaṇere ādāya bhikkhācāravattena vā sabhāgaṭṭhāne vā bhesajjaṃ pariyesitvā tesaṃ datvā, ‘‘gilānupaṭṭhānaṃ nāma buddhapaccekabuddhehi vaṇṇitaṃ, gacchatha sappurisā appamattā hothā’’ti te pesetvā sayaṃ piṇḍāya caritvā upaṭṭhākakule vā bhattakiccaṃ katvā vihāraṃ gacchati. Idaṃ tāvassa nibaddhavāsaṭṭhāne āciṇṇaṃ.</p>
  43. <p class="bodytext">Bhagavati <a name="P2.0257"></a> pana cārikaṃ caramāne ‘‘ahaṃ aggasāvako’’ti upāhanaṃ āruyha chattaṃ gahetvā purato purato na gacchati. Ye pana tattha mahallakā vā ābādhikā vā atidaharā vā, tesaṃ rujjanaṭṭhānāni telena makkhāpetvā pattacīvaraṃ attano daharasāmaṇerehi gāhāpetvā taṃdivasaṃ vā dutiyadivasaṃ vā te gaṇhitvāva gacchati. Ekadivasañhi taññeva āyasmantaṃ ativikāle sampattattā senāsanaṃ alabhitvā, cīvarakuṭiyaṃ nisinnaṃ disvā, satthā punadivase bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā, hatthivānaratittiravatthuṃ kathetvā, ‘‘yathāvuḍḍhaṃ senāsanaṃ dātabba’’nti sikkhāpadaṃ <a name="V2.0227"></a> paññāpesi. Evaṃ tāvesa āmisānuggahena anuggaṇhāti. Ovadanto panesa satavārampi sahassavārampi tāva ovadati, yāva so puggalo sotāpattiphale patiṭṭhāti, atha naṃ vissajjetvā aññaṃ ovadati. Iminā nayena ovadato cassa ovāde ṭhatvā arahattaṃ pattā gaṇanapathaṃ atikkantā. Evaṃ dhammānuggahena anuggaṇhāti.</p>
  44. <p class="bodytext"><span class="bld">Paccassosu</span>nti te bhikkhū ‘‘amhākaṃ neva upajjhāyo, na ācariyo na sandiṭṭhasambhatto. Kiṃ tassa santike karissāmā’’ti? Tuṇhībhāvaṃ anāpajjitvā ‘‘evaṃ, bhante’’ti satthu vacanaṃ sampaṭicchiṃsu. <span class="bld">Eḷagalāgumbe</span>ti gacchamaṇḍapake. So kira eḷagalāgumbo dhuvasalilaṭṭhāne jāto. Athettha catūhi pādehi maṇḍapaṃ katvā tassa upari taṃ gumbaṃ āropesuṃ, so taṃ maṇḍapaṃ chādesi. Athassa heṭṭhā iṭṭhakāhi paricinitvā vālikaṃ okiritvā āsanaṃ paññāpayiṃsu. Sītalaṃ divāṭṭhānaṃ udakavāto vāyati. Thero tasmiṃ nisīdi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘eḷagalāgumbe’’ti.</p>
  45. <p class="bodytext"><span class="bld">Nānāverajjagata</span>nti ekassa rañño rajjato nānāvidhaṃ rajjagataṃ. <span class="bld">Virajja</span>nti aññaṃ rajjaṃ. Yathā hi sadesato añño videso, evaṃ nivuttharajjato aññaṃ <a name="M2.0238"></a> rajjaṃ virajjaṃ nāma, taṃ verajjanti vuttaṃ. <span class="bld">Khattiyapaṇḍitā</span>ti bimbisārakosalarājādayo paṇḍitarājāno. <span class="bld">Brāhmaṇapaṇḍitā</span>ti caṅkītārukkhādayo paṇḍitabrāhmaṇā. <span class="bld">Gahapatipaṇḍitā</span>ti cittasudattādayo paṇḍitagahapatayo. <span class="bld">Samaṇapaṇḍitā</span>ti sabhiyapilotikādayo paṇḍitaparibbājakā<a name="P2.0258"></a>. <span class="bld">Vīmaṃsakā</span>ti atthagavesino. <span class="bld">Kiṃvādī</span>ti kiṃ attano dassanaṃ vadati, kiṃ laddhikoti attho. <span class="bld">Kimakkhāyī</span>ti kiṃ sāvakānaṃ ovādānusāsaniṃ ācikkhati? <span class="bld">Dhammassa cānudhamma</span>nti bhagavatā vuttabyākaraṇassa anubyākaraṇaṃ. <span class="bld">Sahadhammiko</span>ti sakāraṇo. <span class="bld">Vādānuvādo</span>ti bhagavatā vuttavādassa anuvādo. ‘‘Vādānupāto’’tipi pāṭho, satthu vādassa anupāto anupatanaṃ, anugamananti attho. Imināpi vādaṃ anugato vādoyeva dīpito hoti.</p>
  46. <p class="bodytext"><span class="bld">Avigatarāgassā</span>tiādīsu taṇhāvaseneva attho veditabbo. Taṇhā hi rajjanato <span class="bld">rāgo,</span> chandiyanato <span class="bld">chando,</span> piyāyanaṭṭhena <span class="bld">pemaṃ,</span> pivitukāmaṭṭhena <span class="bld">pipāsā,</span> anudahanaṭṭhena <span class="bld">pariḷāho</span>ti vuccati. <span class="bld">Akusale cāvuso, dhamme</span>tiādi kasmā āraddhaṃ? Pañcasu khandhesu avītarāgassa ādīnavaṃ<a name="V2.0228"></a>, vītarāgassa ca ānisaṃsaṃ dassetuṃ. Tatra <span class="bld">avighāto</span>ti niddukkho. <span class="bld">Anupāyāso</span>ti nirupatāpo. <span class="bld">Apariḷāho</span>ti niddāho. Evaṃ sabbattha attho veditabbo. Dutiyaṃ.</p>
  47. <p class="subhead">3. Hāliddikānisuttavaṇṇanā</p>
  48. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><a name="para3_sn3"></a><span class="paranum">3</span>. Tatiye <span class="bld">avantīsū</span>ti avantidakkhiṇāpathasaṅkhāte avantiraṭṭhe. <span class="bld">Kuraraghare</span>ti evaṃnāmake nagare. <span class="bld">Papāte</span>ti ekato papāte. Tassa kira pabbatassa ekaṃ passaṃ chinditvā pātitaṃ viya ahosi. ‘‘Pavatte’’tipi pāṭho, nānātitthiyānaṃ laddhipavattaṭṭhāneti attho. Iti thero tasmiṃ raṭṭhe taṃ nagaraṃ nissāya tasmiṃ pabbate viharati. <span class="bld">Hāliddikānī</span>ti evaṃnāmako. <span class="bld">Aṭṭhakavaggiye māgaṇḍiyapañhe</span>ti aṭṭhakavaggikamhi māgaṇḍiyapañho nāma atthi, tasmiṃ pañhe. <span class="bld">Rūpadhātū</span>ti rūpakkhandho adhippeto. <span class="bld">Rūpadhāturāgavinibaddha</span>nti rūpadhātumhi rāgena vinibaddhaṃ<a name="P2.0259"></a>. <span class="bld">Viññāṇa</span>nti kammaviññāṇaṃ. <span class="bld">Okasārī</span>ti gehasārī ālayasārī.</p>
  49. <p class="bodytext">Kasmā <a name="M2.0239"></a> panettha ‘‘viññāṇadhātu kho, gahapatī’’ti na vuttanti? Sammohavighātatthaṃ. ‘‘Oko’’ti hi atthato paccayo vuccati, purejātañca kammaviññāṇaṃ pacchājātassa kammaviññāṇassapi vipākaviññāṇassapi vipākaviññāṇañca vipākaviññāṇassapi kammaviññāṇassapi paccayo hoti, tasmā ‘‘kataraṃ nu kho idha viññāṇa’’nti? Sammoho bhaveyya, tassa vighātatthaṃ taṃ agahetvā asambhinnāva desanā katā. Apica ārammaṇavasena catasso abhisaṅkhāraviññāṇaṭṭhitiyo vuttāti tā dassetumpi idha viññāṇaṃ na gahitaṃ.</p>
  50. <p class="bodytext"><span class="bld">Upayupādānā</span>ti taṇhūpayadiṭṭhūpayavasena dve upayā, kāmupādānādīni cattāri upādānāni ca. <span class="bld">Cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā</span>ti akusalacittassa adhiṭṭhānabhūtā ceva abhinivesabhūtā ca anusayabhūtā ca. <span class="bld">Tathāgatassā</span>ti sammāsambuddhassa. Sabbesampi hi khīṇāsavānaṃ ete pahīnāva, satthu pana khīṇāsavabhāvo loke atipākaṭoti uparimakoṭiyā evaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Viññāṇadhātuyā</span>ti idha viññāṇaṃ kasmā gahitaṃ? Kilesappahānadassanatthaṃ. Kilesā hi na kevalaṃ catūsuyeva khandhesu pahīnā pahīyanti, pañcasupi pahīyantiyevāti kilesappahānadassanatthaṃ gahitaṃ. <span class="bld">Evaṃ kho, gahapati, anokasārī hotī</span>ti evaṃ kammaviññāṇena okaṃ asarantena anokasārī nāma hoti.</p>
  51. <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpanimittaniketavisāravinibandhā</span>ti <a name="V2.0229"></a> rūpameva kilesānaṃ paccayaṭṭhena nimittaṃ, ārammaṇakiriyasaṅkhātanivāsanaṭṭhānaṭṭhena niketanti rūpanimittaniketaṃ. Visāro ca vinibandho ca visāravinibandhā. Ubhayenapi hi kilesānaṃ patthaṭabhāvo ca vinibandhanabhāvo ca vutto, rūpanimittanikete visāravinibandhāti rūpanimittaniketavisāravinibandhā, tasmā rūpanimittaniketamhi uppannena <a name="P2.0260"></a> kilesavisārena ceva kilesabandhanena cāti attho. <span class="bld">Niketasārīti vuccatī</span>ti ārammaṇakaraṇavasena nivāsanaṭṭhānaṃ sārīti vuccati. <span class="bld">Pahīnā</span>ti te rūpanimittaniketakilesavisāravinibandhā pahīnā.</p>
  52. <p class="bodytext">Kasmā panettha pañcakkhandhā ‘‘okā’’ti vuttā, cha ārammaṇāni ‘‘niketa’’nti? Chandarāgassa balavadubbalatāya. Samānepi hi etesaṃ ālayaṭṭhena visayabhāve <span class="bld">oko</span>ti niccanivāsanaṭṭhānagehameva vuccati, <span class="bld">niketa</span>nti <a name="M2.0240"></a> ‘‘ajja asukaṭṭhāne kīḷissāmā’’ti katasaṅketaṭṭhānaṃ nivāsaṭṭhānaṃ uyyānādi. Tattha yathā puttadāradhanadhaññapuṇṇagehe chandarāgo balavā hoti, evaṃ ajjhattikesu khandhesu. Yathā pana uyyānaṭṭhānādīsu tato dubbalataro hoti, evaṃ bāhiresu chasu ārammaṇesūti chandarāgassa balavadubbalatāya evaṃ desanā katāti veditabbo.</p>
  53. <p class="bodytext"><span class="bld">Sukhitesu sukhito</span>ti upaṭṭhākesu dhanadhaññalābhādivasena sukhitesu ‘‘idānāhaṃ manāpaṃ bhojanaṃ labhissāmī’’ti gehasitasukhena sukhito hoti, tehi pattasampattiṃ anubhavamāno viya carati. <span class="bld">Dukkhitesu dukkhito</span>ti tesaṃ kenacideva kāraṇena dukkhe uppanne sayaṃ dviguṇena dukkhena dukkhito hoti. <span class="bld">Kiccakaraṇīyesū</span>ti kiccasaṅkhātesu karaṇīyesu. <span class="bld">Tesu yogaṃ āpajjatī</span>ti upayogaṃ sayaṃ tesaṃ kiccānaṃ kattabbataṃ āpajjati. <span class="bld">Kāmesū</span>ti vatthukāmesu. <span class="bld">Evaṃ kho, gahapati, kāmehi aritto hotī</span>ti evaṃ kilesakāmehi aritto hoti anto kāmānaṃ bhāvena atuccho. Sukkapakkho tesaṃ abhāvena <span class="bld">ritto</span> tucchoti veditabbo.</p>
  54. <p class="bodytext"><span class="bld">Purakkharāno</span>ti vaṭṭaṃ purato kurumāno. <span class="bld">Evaṃrūpo siya</span>ntiādīsu dīgharassakāḷodātādīsu rūpesu ‘‘evaṃrūpo nāma bhaveyya’’nti pattheti. Sukhādīsu vedanāsu evaṃvedano nāma; nīlasaññādīsu saññāsu evaṃ sañño nāma; puññābhisaṅkhārādīsu saṅkhāresu evaṃsaṅkhāro nāma; cakkhuviññāṇādīsu <a name="P2.0261"></a> viññāṇesu ‘‘evaṃ viññāṇo nāma bhaveyya’’nti pattheti.</p>
  55. <p class="bodytext"><span class="bld">Apurakkharāno</span>ti <a name="V2.0230"></a> vaṭṭaṃ purato akurumāno. <span class="bld">Sahitaṃ me, asahitaṃ te</span>ti tuyhaṃ vacanaṃ asahitaṃ asiliṭṭhaṃ, mayhaṃ sahitaṃ siliṭṭhaṃ madhurapānasadisaṃ. <span class="bld">Adhiciṇṇaṃ te viparāvatta</span>nti yaṃ tuyhaṃ dīghena kālena paricitaṃ suppaguṇaṃ, taṃ mama vādaṃ āgamma sabbaṃ khaṇena viparāvattaṃ nivattaṃ. <span class="bld">Āropito te vādo</span>ti tuyhaṃ doso mayā āropito. <span class="bld">Cara vādappamokkhāyā</span>ti taṃ taṃ ācariyaṃ upasaṅkamitvā uttari pariyesanto imassa vādassa mokkhāya cara āhiṇḍāhi. <span class="bld">Nibbeṭhehi vā sace pahosī</span>ti atha sayameva pahosi, idheva nibbeṭhehīti. Tatiyaṃ.</p>
  56. <p class="subhead">4. Dutiyahāliddikānisuttavaṇṇanā</p>
  57. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><a name="para4_sn3"></a><span class="paranum">4</span>. Catutthe <a name="M2.0241"></a> <span class="bld">sakkapañhe</span>ti cūḷasakkapañhe, mahāsakkapañhepetaṃ vuttameva. <span class="bld">Taṇhāsaṅkhayavimuttā</span>ti taṇhāsaṅkhaye nibbāne tadārammaṇāya phalavimuttiyā vimuttā. <span class="bld">Accantaniṭṭhā</span>ti antaṃ atikkantaniṭṭhā satataniṭṭhā. Sesapadesupi eseva nayo. Catutthaṃ.</p>
  58. <p class="subhead">5. Samādhisuttavaṇṇanā</p>
  59. <p class="bodytext"><a name="para5"></a><a name="para5_sn3"></a><span class="paranum">5</span>. Pañcame <span class="bld">samādhi</span>nti idaṃ bhagavā te bhikkhū cittekaggatāya parihāyante disvā, ‘‘cittekaggataṃ labhantānaṃ imesaṃ kammaṭṭhānaṃ phātiṃ gamissatī’’ti ñatvā āha. <span class="bld">Abhinandatī</span>ti pattheti. <span class="bld">Abhivadatī</span>ti tāya abhinandanāya ‘‘aho piyaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpa’’nti vadati. Vācaṃ abhinandantopi ca taṃ ārammaṇaṃ nissāya evaṃ lobhaṃ uppādento abhivadatiyeva nāma. <span class="bld">Ajjhosāya tiṭṭhatī</span>ti gilitvā pariniṭṭhapetvā gaṇhāti. <span class="bld">Yā</span> <a name="P2.0262"></a> <span class="bld">rūpe nandī</span>ti yā sā rūpe balavapatthanāsaṅkhātā nandī. <span class="bld">Tadupādāna</span>nti taṃ gahaṇaṭṭhena upādānaṃ. <span class="bld">Nābhinandatī</span>ti na pattheti. <span class="bld">Nābhivadatī</span>ti patthanāvasena na ‘‘iṭṭhaṃ kanta’’nti vadati. Vipassanācittena cetasā ‘‘aniccaṃ dukkha’’nti vacībhedaṃ karontopi nābhivadatiyeva. Pañcamaṃ.</p>
  60. <p class="subhead">6. Paṭisallāṇasuttavaṇṇanā</p>
  61. <p class="bodytext"><a name="para6"></a><a name="para6_sn3"></a><span class="paranum">6</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">paṭisallāṇe</span>ti idaṃ bhagavā te bhikkhū kāyavivekena parihāyante disvā ‘‘kāyavivekaṃ labhantānaṃ imesaṃ kammaṭṭhānaṃ phātiṃ gamissatī’’ti ñatvā āha. Chaṭṭhaṃ.</p>
  62. <p class="subhead">7. Upādāparitassanāsuttavaṇṇanā</p>
  63. <p class="bodytext"><a name="para7"></a><a name="para7_sn3"></a><span class="paranum">7</span>. Sattame <a name="V2.0231"></a> <span class="bld">upādāparitassana</span>nti gahaṇena uppannaṃ paritassanaṃ. <span class="bld">Anupādāaparitassana</span>nti aggahaṇena aparitassanaṃ. <span class="bld">Rūpavipariṇāmānuparivattiviññāṇaṃ hotī</span>ti ‘‘mama rūpaṃ vipariṇata’’nti vā ‘‘ahu vata metaṃ, dāni vata me natthī’’ti vā ādinā nayena kammaviññāṇaṃ rūpassa bhedānuparivatti hoti. <span class="bld">Vipariṇāmānuparivattijā</span>ti vipariṇāmassa anuparivattito vipariṇāmārammaṇacittato <a name="M2.0242"></a> jātā. <span class="bld">Paritassanā dhammasamuppādā</span>ti taṇhāparitassanā ca akusaladhammasamuppādā ca. <span class="bld">Citta</span>nti kusalacittaṃ. <span class="bld">Pariyādāya tiṭṭhantī</span>ti pariyādiyitvā tiṭṭhanti. <span class="bld">Uttāsavā</span>ti sauttāso. <span class="bld">Vighātavā</span>ti savighāto sadukkho. <span class="bld">Apekkhavā</span>ti sālayo. <span class="bld">Upādāya ca paritassatī</span>ti gaṇhitvā paritassako nāma hoti. <span class="bld">Na rūpavipariṇāmānuparivattī</span>ti khīṇāsavassa kammaviññāṇameva natthi, tasmā rūpabhedānuparivatti na hotīti vattuṃ vaṭṭati. Sattamaṃ.</p>
  64. <p class="subhead">8. Dutiyaupādāparitassanāsuttavaṇṇanā</p>
  65. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><a name="para8_sn3"></a><span class="paranum">8</span>. Aṭṭhame taṇhāmānadiṭṭhivasena desanā katā. Iti paṭipāṭiyā catūsu suttesu vaṭṭavivaṭṭameva kathitaṃ. Aṭṭhamaṃ.</p>
  66. <p class="subhead">9. Kālattayaaniccasuttavaṇṇanā</p>
  67. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><a name="para9_sn3"></a><span class="paranum">9</span>. Navame <a name="P2.0263"></a> <span class="bld">ko pana vādo paccuppannassā</span>ti paccuppannamhi kathāva kā, aniccameva taṃ. Te kira bhikkhū atītānāgataṃ aniccanti sallakkhetvā paccuppanne kilamiṃsu, atha nesaṃ ito atītānāgatepi ‘‘paccuppannaṃ anicca’’nti vuccamāne bujjhissantīti ajjhāsayaṃ viditvā satthā puggalajjhāsayena imaṃ desanaṃ desesi. Navamaṃ.</p>
  68. <p class="subhead">10-11. Kālattayadukkhasuttādivaṇṇanā</p>
  69. <p class="bodytext"><a name="para10-11"></a><a name="para10-11_sn3"></a><span class="paranum">10-11</span>. Dasamekādasamāni <a name="V2.0232"></a> <span class="bld">dukkhaṃ anattā</span>ti padehi visesetvā tathārūpeneva puggalajjhāsayena kathitānīti. Dasamekādasamāni.</p>
  70. <p class="centered">Nakulapituvaggo paṭhamo.</p>
  71. <p class="title">2. Aniccavaggo</p>
  72. <p class="subhead">1-10. Aniccasuttādivaṇṇanā</p>
  73. <p class="bodytext"><a name="para12-21"></a><a name="para12-21_sn3"></a><span class="paranum">12-21</span>. Aniccavagge pariyosānasuttaṃ pucchāvasikaṃ, sesāni tathā tathā bujjhanakānañca vasena desitānīti. Paṭhamādīni.</p>
  74. <p class="centered">Aniccavaggo dutiyo.</p>
  75. <p class="title">3. Bhāravaggo</p>
  76. <p class="subhead">1. Bhārasuttavaṇṇanā</p>
  77. <p class="bodytext"><a name="para22"></a><a name="para22_sn3"></a><span class="paranum">22</span>. Bhāravaggassa <a name="M2.0243"></a> paṭhame <span class="bld">pañcupādānakkhandhātissa vacanīya</span>nti pañcupādānakkhandhā iti assa vacanīyaṃ, evaṃ vattabbaṃ bhaveyyāti attho. <span class="bld">Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhāro</span>ti ye ime pañcupādānakkhandhā, ayaṃ bhāroti vuccati. Kenaṭṭhenāti? Parihārabhāriyaṭṭhena. Etesañhi ṭhāpanagamananisīdāpananipajjāpananhāpanamaṇḍanakhādāpanabhuñjāpanādiparihāro bhāriyoti parihārabhāriyaṭṭhena bhāroti vuccati. <span class="bld">Evaṃnāmo</span>ti tisso dattotiādināmo. <span class="bld">Evaṃgotto</span>ti kaṇhāyano vacchāyanotiādigotto. Iti vohāramattasiddhaṃ puggalaṃ ‘‘bhārahāro’’ti katvā dasseti. Puggalo <a name="V2.0233"></a> hi paṭisandhikkhaṇeyeva <a name="P2.0264"></a> khandhabhāraṃ ukkhipitvā dasapi vassāni vīsatipi vassasatampīti yāvajīvaṃ imaṃ khandhabhāraṃ nhāpento bhojento mudusamphassamañcapīṭhesu nisīdāpento nipajjāpento pariharitvā cutikkhaṇe chaḍḍetvā puna paṭisandhikkhaṇe aparaṃ khandhabhāraṃ ādiyati, tasmā bhārahāroti jāto.</p>
  78. <p class="bodytext"><span class="bld">Ponobhavikā</span>ti punabbhavanibbattikā. <span class="bld">Nandīrāgasahagatā</span>ti nandirāgena saha ekattameva gatā. Tabbhāvasahagatañhi idha adhippetaṃ. <span class="bld">Tatra tatrābhinandinī</span>ti upapattiṭṭhāne vā rūpādīsu vā ārammaṇesu tattha tattha abhinandanasīlāva. <span class="bld">Kāmataṇhā</span>dīsu pañcakāmaguṇiko rāgo kāmataṇhā nāma, rūpārūpabhavarāgo jhānanikanti sassatadiṭṭhisahagato rāgoti ayaṃ bhavataṇhā nāma, ucchedadiṭṭhisahagato rāgo vibhavataṇhā nāma. <span class="bld">Bhārādāna</span>nti bhāragahaṇaṃ. Taṇhāya hi esa bhāraṃ ādiyati. <span class="bld">Asesavirāganirodho</span>tiādi sabbaṃ nibbānasseva vevacanaṃ. Tañhi āgamma taṇhā asesato virajjati nirujjhati cajiyati paṭinissajjiyati vimuccati, natthi cettha kāmālayo vā diṭṭhālayo vāti nibbānaṃ etāni nāmāni labhati. <span class="bld">Samūlaṃ taṇha</span>nti taṇhāya avijjā mūlaṃ nāma. <span class="bld">Abbuyhā</span>ti arahattamaggena taṃ samūlakaṃ uddharitvā. <span class="bld">Nicchāto parinibbuto</span>ti nittaṇho parinibbuto nāmāti vattuṃ vaṭṭatīti. Paṭhamaṃ.</p>
  79. <p class="subhead">2. Pariññasuttavaṇṇanā</p>
  80. <p class="bodytext"><a name="para23"></a><a name="para23_sn3"></a><span class="paranum">23</span>. Dutiye <a name="M2.0244"></a> <span class="bld">pariññeyye</span>ti parijānitabbe, samatikkamitabbeti attho. <span class="bld">Pariñña</span>nti accantapariññaṃ, samatikkamanti attho. <span class="bld">Rāgakkhayo</span>tiādi nibbānassa nāmaṃ. Tañhi accantapariññā nāma. Dutiyaṃ.</p>
  81. <p class="subhead">3. Abhijānasuttavaṇṇanā</p>
  82. <p class="bodytext"><a name="para24"></a><a name="para24_sn3"></a><span class="paranum">24</span>. Tatiye <span class="bld">abhijāna</span>nti abhijānanto. Iminā ñātapariññā kathitā, dutiyapadena tīraṇapariññā, tatiyacatutthehi pahānapariññāti imasmiṃ sutte tisso pariññā kathitāti. Tatiyaṃ.</p>
  83. <p class="subhead">4-9. Chandarāgasuttādivaṇṇanā</p>
  84. <p class="bodytext"><a name="para25-30"></a><a name="para25-30_sn3"></a><span class="paranum">25-30</span>. Catutthādīni <a name="V2.0234"></a><a name="P2.0265"></a> dhātusaṃyutte vuttanayeneva veditabbāni. Paṭipāṭiyā panettha pañcamachaṭṭhasattamesu cattāri saccāni kathitāni, aṭṭhamanavamesu vaṭṭavivaṭṭaṃ. Catutthādīni.</p>
  85. <p class="subhead">10. Aghamūlasuttavaṇṇanā</p>
  86. <p class="bodytext"><a name="para31"></a><a name="para31_sn3"></a><span class="paranum">31</span>. Dasame <span class="bld">agha</span>nti dukkhaṃ. Evamettha dukkhalakkhaṇameva kathitaṃ. Dasamaṃ.</p>
  87. <p class="subhead">11. Pabhaṅgusuttavaṇṇanā</p>
  88. <p class="bodytext"><a name="para32"></a><a name="para32_sn3"></a><span class="paranum">32</span>. Ekādasame <span class="bld">pabhaṅgu</span>nti pabhijjanasabhāvaṃ. Evamidha aniccalakkhaṇameva kathitanti. Ekādasamaṃ.</p>
  89. <p class="centered">Bhāravaggo tatiyo.</p>
  90. <p class="title">4. Natumhākavaggo</p>
  91. <p class="subhead">1. Natumhākasuttavaṇṇanā</p>
  92. <p class="bodytext"><a name="para33"></a><a name="para33_sn3"></a><span class="paranum">33</span>. Natumhākavaggassa paṭhame <span class="bld">pajahathā</span>ti chandarāgappahānena pajahatha. Tiṇādīsu <span class="bld">tiṇaṃ</span> nāma antopheggu bahisāraṃ tālanāḷikerādi. <span class="bld">Kaṭṭhaṃ</span> <a name="M2.0245"></a> nāma antosāraṃ bahipheggu khadirasālasākapanasādi. <span class="bld">Sākhā</span> nāma rukkhassa bāhā viya nikkhantā. <span class="bld">Palāsaṃ</span> nāma tālanāḷikerapaṇṇādi. Paṭhamaṃ.</p>
  93. <p class="subhead">2. Dutiyanatumhākasuttavaṇṇanā</p>
  94. <p class="bodytext"><a name="para34"></a><a name="para34_sn3"></a><span class="paranum">34</span>. Dutiyaṃ <a name="V2.0235"></a> vinā upamāya bujjhanakānaṃ ajjhāsayena vuttaṃ. Dutiyaṃ.</p>
  95. <p class="subhead">3. Aññatarabhikkhusuttavaṇṇanā</p>
  96. <p class="bodytext"><a name="para35"></a><a name="para35_sn3"></a><span class="paranum">35</span>. Tatiye <span class="bld">rūpañce, bhante, anusetī</span>ti yadi rūpaṃ anuseti. <span class="bld">Tena saṅkhaṃ gacchatī</span>ti kāmarāgādīsu yena anusayena taṃ rūpaṃ anuseti, teneva anusayena ‘‘ratto duṭṭho mūḷho’’ti paṇṇattiṃ gacchati. <span class="bld">Na tena saṅkhaṃ gacchatī</span>ti tena abhūtena anusayena ‘‘ratto duṭṭho mūḷho’’ti saṅkhaṃ na gacchatīti. Tatiyaṃ.</p>
  97. <p class="subhead">4. Dutiyaaññatarabhikkhusuttavaṇṇanā</p>
  98. <p class="bodytext"><a name="para36"></a><a name="para36_sn3"></a><span class="paranum">36</span>. Catutthe <a name="P2.0266"></a> <span class="bld">taṃ anumīyatī</span>ti taṃ anusayitaṃ rūpaṃ marantena anusayena anumarati. Na hi ārammaṇe bhijjamāne tadārammaṇā dhammā tiṭṭhanti. <span class="bld">Yaṃ anumīyatī</span>ti yaṃ rūpaṃ yena anusayena anumarati. <span class="bld">Tena saṅkhaṃ gacchatī</span>ti tena anusayena ‘‘ratto duṭṭho mūḷho’’ti saṅkhaṃ gacchati. Atha vā <span class="bld">ya</span>nti karaṇavacanametaṃ, yena anusayena anumīyati, tena ‘‘ratto duṭṭho mūḷho’’ti saṅkhaṃ gacchatīti attho. Catutthaṃ.</p>
  99. <p class="subhead">5-6. Ānandasuttādivaṇṇanā</p>
  100. <p class="bodytext"><a name="para37-38"></a><a name="para37-38_sn3"></a><span class="paranum">37-38</span>. Pañcame <span class="bld">ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī</span>ti dharamānassa jīvamānassa jarā paññāyati. <span class="bld">Ṭhitī</span>ti hi jīvitindriyasaṅkhātāya anupālanāya nāmaṃ. <span class="bld">Aññathatta</span>nti jarāya. Tenāhu porāṇā –</p>
  101. <p class="gatha1">‘‘Uppādo jāti akkhāto, bhaṅgo vutto vayoti ca;</p>
  102. <p class="gathalast">Aññathattaṃ jarā vuttā, ṭhitī ca anupālanā’’ti.</p>
  103. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="V2.0236"></a> ekekassa khandhassa uppādajarābhaṅgasaṅkhātāni tīṇi lakkhaṇāni honti yāni sandhāya vuttaṃ ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, saṅkhatassa saṅkhatalakkhaṇānī’’ti (a. ni. 3.47).</p>
  104. <p class="bodytext">Tattha <a name="M2.0246"></a> saṅkhataṃ nāma paccayanibbatto yo koci saṅkhāro. Saṅkhāro ca na lakkhaṇaṃ, lakkhaṇaṃ na saṅkhāro, na ca saṅkhārena vinā lakkhaṇaṃ paññāpetuṃ sakkā, nāpi lakkhaṇaṃ vinā saṅkhāro, lakkhaṇena pana saṅkhāro pākaṭo hoti. Yathā hi na ca gāvīyeva lakkhaṇaṃ, lakkhaṇameva na gāvī, nāpi gāviṃ muñcitvā lakkhaṇaṃ paññāpetuṃ sakkā, nāpi lakkhaṇaṃ muñcitvā gāviṃ, lakkhaṇena pana gāvī pākaṭā hoti, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ.</p>
  105. <p class="bodytext">Tattha saṅkhārānaṃ uppādakkhaṇe saṅkhāropi uppādalakkhaṇampi kālasaṅkhāto tassa khaṇopi paññāyati. ‘‘Uppādopī’’ti <a name="P2.0267"></a> vutte saṅkhāropi jarālakkhaṇampi kālasaṅkhāto tassa khaṇopi paññāyati. Bhaṅgakkhaṇe saṅkhāropi taṃlakkhaṇampi kālasaṅkhāto tassa khaṇopi paññāyati. Apare pana vadanti ‘‘arūpadhammānaṃ jarākhaṇo nāma na sakkā paññāpetuṃ, sammāsambuddho ca ‘vedanāya uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitāya aññathattaṃ paññāyatī’ti vadanto arūpadhammānampi tīṇi lakkhaṇāni paññāpeti, tāni atthikkhaṇaṃ upādāya labbhantī’’ti vatvā –</p>
  106. <p class="gatha1">‘‘Atthitā sabbadhammānaṃ, ṭhiti nāma pavuccati;</p>
  107. <p class="gathalast">Tasseva bhedo maraṇaṃ, sabbadā sabbapāṇina’’nti. –</p>
  108. <p class="unindented">Imāya ācariyagāthāya tamatthaṃ sādhenti. Atha vā santativasena ṭhānaṃ ṭhitīti veditabbanti ca vadanti. Yasmā pana sutte ayaṃ viseso natthi, tasmā ācariyamatiyā suttaṃ apaṭibāhetvā suttameva pamāṇaṃ kattabbaṃ. Chaṭṭhaṃ uttānameva. Pañcamachaṭṭhāni.</p>
  109. <p class="subhead">7-10. Anudhammasuttādivaṇṇanā</p>
  110. <p class="bodytext"><a name="para39-42"></a><a name="para39-42_sn3"></a><span class="paranum">39-42</span>. Sattame <span class="bld">dhammānudhammappaṭipannassā</span>ti navannaṃ lokuttaradhammānaṃ anulomadhammaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ paṭipannassa. <span class="bld">Ayamanudhammo</span>ti ayaṃ anulomadhammo hoti. <span class="bld">Nibbidābahulo</span>ti ukkaṇṭhanabahulo <a name="V2.0237"></a> hutvā. <span class="bld">Parijānātī</span>ti tīhi pariññāhi parijānāti. <span class="bld">Parimuccatī</span>ti maggakkhaṇe uppannāya pahānapariññāya parimuccati. Evaṃ imasmiṃ sutte maggova kathito hoti, tathā ito paresu tīsu. Idha pana anupassanā aniyamitā, tesu <a name="M2.0247"></a> niyamitā. Tasmā idhāpi sā tattha niyamitavaseneva niyametabbā. Na hi sakkā tīsu aññataraṃ anupassanaṃ vinā nibbindituṃ parijānituṃ vāti. Sattamādīni.</p>
  111. <p class="centered">Natumhākavaggo catuttho.</p>
  112. <p class="title">5. Attadīpavaggo</p>
  113. <p class="subhead">1. Attadīpasuttavaṇṇanā</p>
  114. <p class="bodytext"><a name="para43"></a><a name="para43_sn3"></a><span class="paranum">43</span>. Attadīpavaggassa <a name="P2.0268"></a> paṭhame <span class="bld">attadīpā</span>ti attānaṃ dīpaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gatiṃ parāyaṇaṃ patiṭṭhaṃ katvā viharathāti attho. <span class="bld">Attasaraṇā</span>ti idaṃ tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Anaññasaraṇā</span>ti idaṃ aññassa saraṇapaṭikkhepavacanaṃ. Na hi añño aññassa saraṇaṃ hoti aññassa vāyāmena aññassa asijjhanato, vuttampi cetaṃ –</p>
  115. <p class="gatha1">‘‘Attā hi attano nātho,</p>
  116. <p class="gathalast">Ko hi nātho paro siyā’’ti. (dha. pa. 160);</p>
  117. <p class="bodytext">Tenāha ‘‘anaññasaraṇā’’ti. Ko panettha attā nāma? Lokiyalokuttaro dhammo. Tenevāha – ‘‘dhammadīpā dhammasaraṇā anaññasaraṇā’’ti. <span class="bld">Yonī</span>ti kāraṇaṃ – ‘‘yoni hesā, bhūmija, phalassa adhigamāyā’’tiādīsu (ma. ni. 3.227) viya. <span class="bld">Kiṃpahotikā</span>ti kiṃpabhutikā, kuto pabhavantīti attho? <span class="bld">Rūpassa tvevā</span>ti idaṃ tesaṃyeva sokādīnaṃ pahānadassanatthaṃ āraddhaṃ. <span class="bld">Na paritassatī</span>ti na gaṇhāti na gahati. <span class="bld">Tadaṅganibbuto</span>ti tena vipassanaṅgena kilesānaṃ nibbutattā tadaṅganibbuto. Imasmiṃ sutte vipassanāva kathitā. Paṭhamaṃ.</p>
  118. <p class="subhead">2. Paṭipadāsuttavaṇṇanā</p>
  119. <p class="bodytext"><a name="para44"></a><a name="para44_sn3"></a><span class="paranum">44</span>. Dutiye <a name="V2.0238"></a> <span class="bld">dukkhasamudayagāminī samanupassanā</span>ti yasmā sakkāyo dukkhaṃ, tassa ca samudayagāminī paṭipadā nāma ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’ti evaṃ <a name="M2.0248"></a> diṭṭhisamanupassanā vuttā, tasmā dukkhasamudayagāminī samanupassanāti ayamettha attho hoti. <span class="bld">Dukkhanirodhagāminī samanupassanā</span>ti ettha saha vipassanāya catumaggañāṇaṃ ‘‘samanupassanā’’ti vuttaṃ. Iti imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ. Dutiyaṃ.</p>
  120. <p class="subhead">3. Aniccasuttavaṇṇanā</p>
  121. <p class="bodytext"><a name="para45"></a><a name="para45_sn3"></a><span class="paranum">45</span>. Tatiye <span class="bld">sammappaññāya daṭṭhabba</span>nti saha vipassanāya maggapaññāya daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Virajjati vimuccatī</span>ti maggakkhaṇe virajjati, phalakkhaṇe vimuccati. <span class="bld">Anupādāya āsavehī</span>ti anuppādanirodhena <a name="P2.0269"></a> niruddhehi āsavehi agahetvā iti vimuccati. <span class="bld">Rūpadhātuyā</span>tiādi paccavekkhaṇadassanatthaṃ vuttaṃ. Saha phalena paccavekkhaṇadassanatthantipi vadantiyeva. <span class="bld">Ṭhita</span>nti upari kattabbakiccābhāvena ṭhitaṃ. <span class="bld">Ṭhitattā santussita</span>nti pattabbaṃ pattabhāvena santuṭṭhaṃ. <span class="bld">Paccattaṃyeva parinibbāyatī</span>ti sayameva parinibbāyati. Tatiyaṃ.</p>
  122. <p class="subhead">4. Dutiyaaniccasuttavaṇṇanā</p>
  123. <p class="bodytext"><a name="para46"></a><a name="para46_sn3"></a><span class="paranum">46</span>. Catutthe <span class="bld">pubbantānudiṭṭhiyo</span>ti pubbantaṃ anugatā aṭṭhārasa diṭṭhiyo na honti. <span class="bld">Aparantānudiṭṭhiyo</span>ti aparantaṃ anugatā catucattālīsa diṭṭhiyo na honti. <span class="bld">Thāmaso parāmāso</span>ti diṭṭhithāmaso ceva diṭṭhiparāmāso ca na hoti. Ettāvatā paṭhamamaggo dassito. Idāni saha vipassanāya tayo magge ca phalāni ca dassetuṃ <span class="bld">rūpasmi</span>ntiādi āraddhaṃ. Atha vā diṭṭhiyo nāma vipassanāya eva pahīnā, idaṃ pana upari saha vipassanāya cattāro magge dassetuṃ āraddhaṃ. Catutthaṃ.</p>
  124. <p class="subhead">5. Samanupassanāsuttavaṇṇanā</p>
  125. <p class="bodytext"><a name="para47"></a><a name="para47_sn3"></a><span class="paranum">47</span>. Pañcame <a name="V2.0239"></a> <span class="bld">pañcupādānakkhandhe samanupassanti etesaṃ vā aññatara</span>nti paripuṇṇagāhavasena pañcakkhandhe samanupassanti, aparipuṇṇagāhavasena etesaṃ aññataraṃ. <span class="bld">Iti ayañceva samanupassanā</span>ti iti ayañca diṭṭhisamanupassanā. <span class="bld">Asmīti cassa avigataṃ hotī</span>ti yassa ayaṃ samanupassanā atthi, tasmiṃ asmīti taṇhāmānadiṭṭhisaṅkhātaṃ papañcattayaṃ avigatameva hoti. <span class="bld">Pañcannaṃ</span> <a name="M2.0249"></a> <span class="bld">indriyānaṃ avakkanti hotī</span>ti tasmiṃ kilesajāte sati kammakilesapaccayānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ nibbatti hoti.</p>
  126. <p class="bodytext"><span class="bld">Atthi, bhikkhave, mano</span>ti idaṃ kammamanaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Dhammā</span>ti ārammaṇaṃ. <span class="bld">Avijjādhātū</span>ti javanakkhaṇe avijjā. <span class="bld">Avijjāsamphassajenā</span>ti avijjāsampayuttaphassato <a name="P2.0270"></a> jātena. Apica <span class="bld">mano</span>ti bhavaṅgakkhaṇe vipākamanodhātu, āvajjanakkhaṇe kiriyamanodhātu. <span class="bld">Dhammā</span>dayo vuttappakārāva. <span class="bld">Asmītipissa hotī</span>ti taṇhāmānadiṭṭhivasena asmīti evampissa hoti. Ito paresu <span class="bld">ayamahamasmī</span>ti rūpādīsu kiñcideva dhammaṃ gahetvā ‘‘ayaṃ ahamasmī’’ti attadiṭṭhivasena vuttaṃ. <span class="bld">Bhavissa</span>nti sassatadiṭṭhivasena. <span class="bld">Na bhavissa</span>nti ucchedadiṭṭhivasena. <span class="bld">Rūpī bhavissa</span>ntiādīni sabbāni sassatameva bhajanti. <span class="bld">Athetthā</span>ti atha tenevākārena ṭhitesu etesu indriyesu. <span class="bld">Avijjā pahīyatī</span>ti catūsu saccesu aññāṇabhūtā avijjā pahīyati. <span class="bld">Vijjā uppajjatī</span>ti arahattamaggavijjā uppajjati. Evamettha asmīti taṇhāmānadiṭṭhiyo. Kammassa pañcannañca indriyānaṃ antare eko sandhi, vipākamanaṃ pañcindriyapakkhikaṃ katvā pañcannañca indriyānaṃ kammassa ca antare eko sandhīti. Iti tayo papañcā atīto addhā, indriyādīni paccuppanno addhā, tattha kammamanaṃ ādiṃ katvā anāgatassa paccayo dassitoti. Pañcamaṃ.</p>
  127. <p class="subhead">6. Khandhasuttavaṇṇanā</p>
  128. <p class="bodytext"><a name="para48"></a><a name="para48_sn3"></a><span class="paranum">48</span>. Chaṭṭhe rūpakkhandho kāmāvacaro, cattāro khandhā catubhūmakā. <span class="bld">Sāsava</span>nti āsavānaṃ ārammaṇabhāvena paccayabhūtaṃ. <span class="bld">Upādāniya</span>nti tatheva ca upādānānaṃ paccayabhūtaṃ. Vacanattho panettha – ārammaṇaṃ katvā pavattehi saha āsavehīti <span class="bld">sāsavaṃ</span>. Upādātabbanti <span class="bld">upādāniyaṃ</span>. Idhāpi <a name="V2.0240"></a> rūpakkhandho kāmāvacaro, avasesā tebhūmakā vipassanācāravasena vuttā. Evamettha rūpaṃ rāsaṭṭhena khandhesu paviṭṭhaṃ, sāsavarāsaṭṭhena upādānakkhandhesu. Vedanādayo sāsavāpi atthi, anāsavāpi atthi. Te rāsaṭṭhena sabbepi khandhesu paviṭṭhā, tebhūmakā panettha sāsavaṭṭhena upādānakkhandhesu paviṭṭhāti. Chaṭṭhaṃ.</p>
  129. <p class="subhead">7-8. Soṇasuttādivaṇṇanā</p>
  130. <p class="bodytext"><a name="para49-50"></a><a name="para49-50_sn3"></a><span class="paranum">49-50</span>. Sattame <a name="M2.0250"></a><a name="P2.0271"></a> <span class="bld">seyyohamasmī</span>ti visiṭṭho uttamo ahamasmi. <span class="bld">Kimaññatra yathābhūtassa adassanā</span>ti yathābhūtassa adassanato aññaṃ kiṃ bhaveyya? Adassanaṃ aññāṇameva bhaveyyāti attho. Idānissa te parivaṭṭaṃ vajirabhedadesanaṃ ārabhanto <span class="bld">taṃ kiṃ maññasi soṇo</span>tiādimāha. Aṭṭhamaṃ uttānameva. Sattamaaṭṭhamāni.</p>
  131. <p class="subhead">9-10. Nandikkhayasuttādivaṇṇanā</p>
  132. <p class="bodytext"><a name="para51-52"></a><a name="para51-52_sn3"></a><span class="paranum">51-52</span>. Navamadasamesu <span class="bld">nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayo</span>ti idaṃ nandīti vā rāgoti vā imesaṃ atthato ninnānākaraṇatāya vuttaṃ. Nibbidānupassanāya vā nibbindanto nandiṃ pajahati, virāgānupassanāya virajjanto rāgaṃ pajahati. Ettāvatā vipassanaṃ niṭṭhapetvā ‘‘rāgakkhayā nandikkhayo’’ti idha maggaṃ dassetvā ‘‘nandirāgakkhayā cittaṃ vimutta’’nti phalaṃ dassitanti. Navamadasamāni.</p>
  133. <p class="centered">Attadīpavaggo pañcamo.</p>
  134. <p class="centered">Mūlapaṇṇāsako samatto.</p>
  135. <p class="title">6. Upayavaggo</p>
  136. <p class="subhead">1. Upayasuttavaṇṇanā</p>
  137. <p class="bodytext"><a name="para53"></a><a name="para53_sn3"></a><span class="paranum">53</span>. Upayavaggassa <a name="V2.0241"></a> paṭhame <span class="bld">upayo</span>ti taṇhāmānadiṭṭhivasena pañcakkhandhe upagato. <span class="bld">Viññāṇa</span>nti kammaviññāṇaṃ. <span class="bld">Āpajjeyyā</span>ti kammaṃ javāpetvā paṭisandhiākaḍḍhanasamatthatāya vuddhiādīni āpajjeyya. <span class="bld">Viññāṇupaya</span>nti padassa aggahaṇe kāraṇaṃ vuttameva. <span class="bld">Vocchijjatārammaṇa</span>nti <a name="P2.0272"></a> paṭisandhiākaḍḍhanasamatthatāya abhāvena ārammaṇaṃ vocchijjati. <span class="bld">Patiṭṭhā viññāṇassā</span>ti kammaviññāṇassa patiṭṭhā na hoti. <span class="bld">Tadappatiṭṭhita</span>nti taṃ appatiṭṭhitaṃ. <span class="bld">Anabhisaṅkhacca vimutta</span>nti paṭisandhiṃ anabhisaṅkharitvā vimuttaṃ. Paṭhamaṃ.</p>
  138. <p class="subhead">2. Bījasuttavaṇṇanā</p>
  139. <p class="bodytext"><a name="para54"></a><a name="para54_sn3"></a><span class="paranum">54</span>. Dutiye <span class="bld">bījajātānī</span>ti bījāni. <span class="bld">Mūlabīja</span>nti vacaṃ vacattaṃ haliddaṃ siṅgiveranti evamādi. <span class="bld">Khandhabīja</span>nti assattho nigrodhoti evamādi. <span class="bld">Phalubīja</span>nti <a name="M2.0251"></a> ucchu veḷu naḷoti evamādi. <span class="bld">Aggabīja</span>nti ajjukaṃ phaṇijjakanti evamādi. <span class="bld">Bījabīja</span>nti sālivīhiādi pubbaṇṇañceva muggamāsādi aparaṇṇañca. <span class="bld">Akhaṇḍānī</span>ti abhinnāni. Bhinnakālato paṭṭhāya bījaṃ bījatthāya na upakappati. <span class="bld">Apūtikānī</span>ti udakatemanena apūtikāni. Pūtibījañhi bījatthāya na upakappati. <span class="bld">Avātātapahatānī</span>ti vātena ca ātapena ca na hatāni, nirojataṃ na pāpitāni. Nirojañhi kasaṭaṃ bījaṃ bījatthāya na upakappati. <span class="bld">Sārādānī</span>ti gahitasārāni patiṭṭhitasārāni. Nissārañhi bījaṃ bījatthāya na upakappati. <span class="bld">Sukhasayitānī</span>ti cattāro māse koṭṭhe pakkhittaniyāmeneva sukhaṃ sayitāni. <span class="bld">Pathavī</span>ti heṭṭhā patiṭṭhānapathavī. <span class="bld">Āpo</span>ti uparisnehanaāpo. <span class="bld">Catasso viññāṇaṭṭhitiyo</span>ti kammaviññāṇassa ārammaṇabhūtā rūpādayo cattāro khandhā. Te hi ārammaṇavasena patiṭṭhābhūtattā pathavīdhātusadisā. <span class="bld">Nandirāgo</span> sinehanaṭṭhena āpodhātusadiso. <span class="bld">Viññāṇaṃ sāhāra</span>nti sappaccayaṃ kammaviññāṇaṃ. Tañhi bījaṃ viya pathaviyaṃ ārammaṇapathaviyaṃ viruhati. Dutiyaṃ.</p>
  140. <p class="subhead">3. Udānasuttavaṇṇanā</p>
  141. <p class="bodytext"><a name="para55"></a><a name="para55_sn3"></a><span class="paranum">55</span>. Tatiye <a name="V2.0242"></a><a name="P2.0273"></a> <span class="bld">udānaṃ udānesī</span>ti balavasomanassasamuṭṭhānaṃ udānaṃ udāhari. Kiṃ nissāya panesa bhagavato uppannoti. Sāsanassa niyyānikabhāvaṃ. Kathaṃ? Evaṃ kirassa ahosi, ‘‘tayome upanissayā – dānūpanissayo sīlūpanissayo bhāvanūpanissayo cā’’ti. Tesu dānasīlūpanissayā dubbalā, bhāvanūpanissayo balavā. Dānasīlūpanissayā hi tayo magge ca phalāni ca pāpenti, bhāvanūpanissayo arahattaṃ pāpeti. Iti dubbalūpanissaye patiṭṭhito bhikkhu ghaṭento vāyamanto pañcorambhāgiyāni bandhanāni chetvā tīṇi maggaphalāni nibbatteti, ‘‘aho sāsanaṃ niyyānika’’nti āvajjentassa ayaṃ udapādi.</p>
  142. <p class="bodytext">Tattha ‘‘dubbalūpanissaye ṭhatvā ghaṭamāno tīṇi maggaphalāni pāpuṇātī’’ti imassatthassāvibhāvanatthaṃ <span class="bld">milakattherassa</span> vatthu veditabbaṃ – so kira gihikāle pāṇātipātakammena jīvikaṃ kappento araññe pāsasatañceva adūhalasatañca yojesi. Athekadivasaṃ aṅgārapakkamaṃsaṃ khāditvā pāsaṭṭhānesu vicaranto pipāsābhibhūto ekassa araññavāsittherassa <a name="M2.0252"></a> vihāraṃ gantvā therassa caṅkamantassa avidūre ṭhitaṃ pānīyaghaṭaṃ vivari, hatthatemanamattampi udakaṃ nāddasa. So kujjhitvā āha – ‘‘bhikkhu, bhikkhu tumhe gahapatikehi dinnaṃ bhuñjitvā bhuñjitvā supatha, pānīyaghaṭe añjalimattampi udakaṃ na ṭhapetha, na yuttameta’’nti. Thero ‘‘mayā pānīyaghaṭo pūretvā ṭhapito, kiṃ nu kho eta’’nti? Gantvā olokento paripuṇṇaghaṭaṃ disvā pānīyasaṅkhaṃ pūretvā adāsi. So dvattisaṅkhapūraṃ pivitvā cintesi – ‘‘evaṃ pūritaghaṭo nāma mama kammaṃ āgamma tattakapālo viya jāto. Kiṃ nu kho anāgate attabhāve bhavissatī’’ti? Saṃviggacitto dhanuṃ chaḍḍetvā, ‘‘pabbājetha maṃ, bhante’’ti āha. Thero tacapañcakakammaṭṭhānaṃ ācikkhitvā taṃ pabbājesi.</p>
  143. <p class="bodytext">Tassa samaṇadhammaṃ karontassa bahūnaṃ migasūkarānaṃ māritaṭṭhānaṃ pāsaadūhalānañca yojitaṭṭhānaṃ upaṭṭhāti. Taṃ anussarato sarīre dāho uppajjati, kūṭagoṇo viya kammaṭṭhānampi vīthiṃ na paṭipajjati. So ‘‘kiṃ karissāmi bhikkhubhāvenā’’ti<a name="P2.0274"></a>? Anabhiratiyā pīḷito therassa santikaṃ gantvā vanditvā āha – ‘‘na sakkomi, bhante, samaṇadhammaṃ kātu’’nti. Atha naṃ thero ‘‘hatthakammaṃ karohī’’ti āha. So ‘‘sādhu, bhante’’ti vatvā udumbarādayo allarukkhe chinditvā <a name="V2.0243"></a> mahantaṃ rāsiṃ katvā, ‘‘idāni kiṃ karomī’’ti pucchi? Jhāpehi nanti. So catūsu disāsu aggiṃ datvā jhāpetuṃ asakkonto, ‘‘bhante, na sakkomī’’ti āha. Thero ‘‘tena hi apehī’’ti pathaviṃ dvidhā katvā avīcito khajjopanakamattaṃ aggiṃ nīharitvā tattha pakkhipi. So tāva mahantaṃ rāsiṃ sukkhapaṇṇaṃ viya khaṇena jhāpesi. Athassa thero avīciṃ dassetvā, ‘‘sace vibbhamissasi, ettha paccissasī’’ti saṃvegaṃ janesi. So avīcidassanato paṭṭhāya pavedhamāno ‘‘niyyānikaṃ, bhante, buddhasāsana’’nti pucchi, āmāvusoti. Bhante, buddhasāsanassa niyyānikatte sati milako attamokkhaṃ karissati, mā cintayitthāti. Tato paṭṭhāya samaṇadhammaṃ karoti ghaṭeti, tassa vattapaṭivattaṃ pūreti, niddāya bādhayamānāya tintaṃ palālaṃ sīse ṭhapetvā pāde soṇḍiyaṃ otāretvā nisīdati. So ekadivasaṃ pānīyaṃ <a name="M2.0253"></a> parissāvetvā ghaṭaṃ ūrumhi ṭhapetvā udakamaṇikānaṃ pacchedaṃ āgamayamāno aṭṭhāsi. Atha kho thero sāmaṇerassa imaṃ uddesaṃ deti –</p>
  144. <p class="gatha1">‘‘Uṭṭhānavato satīmato,</p>
  145. <p class="gatha2">Sucikammassa nisammakārino;</p>
  146. <p class="gatha3">Saññatassa dhammajīvino,</p>
  147. <p class="gathalast">Appamattassa yasobhivaḍḍhatī’’ti. (dha. pa. 24);</p>
  148. <p class="bodytext">So catuppadikampi taṃ gāthaṃ attaniyeva upanesi – ‘‘uṭṭhānavatā nāma mādisena bhavitabbaṃ. Satimatāpi mādiseneva…pe… appamattenapi mādiseneva bhavitabba’’nti. Evaṃ taṃ gāthaṃ attani upanetvā tasmiṃyeva padavāre ṭhito pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni chinditvā anāgāmiphale patiṭṭhāya haṭṭhatuṭṭho –</p>
  149. <p class="gatha1">‘‘Allaṃ palālapuñjāhaṃ, sīsenādāya caṅkamiṃ;</p>
  150. <p class="gathalast">Pattosmi tatiyaṃ ṭhānaṃ, ettha me natthi saṃsayo’’ti. –</p>
  151. <p class="unindented">Imaṃ udānagāthaṃ āha. Evaṃ <a name="P2.0275"></a> dubbalūpanissaye ṭhito ghaṭento vāyamanto pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni chinditvā tīṇi maggaphalāni nibbatteti. Tenāha bhagavā – ‘‘no cassaṃ, no ca <a name="V2.0244"></a> me siyā, nābhavissa, na me bhavissatīti evaṃ adhimuccamāno bhikkhu chindeyya orambhāgiyāni saṃyojanānī’’ti.</p>
  152. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">no cassaṃ, no ca me siyā</span>ti sace ahaṃ na bhaveyyaṃ, mama parikkhāropi na bhaveyya. Sace vā pana me atīte kammābhisaṅkhāro nābhavissa, idaṃ me etarahi khandhapañcakaṃ na bhaveyya. <span class="bld">Nābhavissa, na me bhavissatī</span>ti idāni pana tathā parakkamissāmi, yathā me āyatiṃ khandhābhinibbattako kammasaṅkhāro na bhavissati, tasmiṃ asati āyatiṃ paṭisandhi nāma na me bhavissati. <span class="bld">Evaṃ adhimuccamāno</span>ti evaṃ adhimuccanto bhikkhu dubbalūpanissaye ṭhito pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni chindeyya. <span class="bld">Evaṃ vutte</span>ti evaṃ sāsanassa niyyānikabhāvaṃ āvajjentena bhagavatā <a name="M2.0254"></a> imasmiṃ udāne vutte. <span class="bld">Rūpaṃ vibhavissatī</span>ti rūpaṃ bhijjissati. <span class="bld">Rūpassa vibhavā</span>ti vibhavadassanena sahavipassanena. Sahavipassanakā hi cattāro maggā rūpādīnaṃ vibhavadassanaṃ nāma. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Evaṃ adhimuccamāno, bhante, bhikkhu chindeyyā</span>ti, bhante, evaṃ adhimuccamāno bhikkhu chindeyyeva pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni. Kasmā na chindissatīti?</p>
  153. <p class="bodytext">Idāni upari maggaphalaṃ pucchanto <span class="bld">kathaṃ pana, bhante</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">anantarā</span>ti dve anantarāni āsannānantarañca dūrānantarañca. Vipassanā maggassa āsannānantaraṃ nāma, phalassa dūrānantaraṃ nāma. Taṃ sandhāya ‘‘kathaṃ pana, bhante, jānato kathaṃ passato vipassanānantarā ‘āsavānaṃ <a name="P2.0276"></a> khayo’ti saṅkhaṃ gataṃ arahattaphalaṃ hotī’’ti pucchati. <span class="bld">Atasitāye</span>ti atasitabbe abhāyitabbe ṭhānamhi. <span class="bld">Tāsaṃ āpajjatī</span>ti bhayaṃ āpajjati. <span class="bld">Tāso heso</span>ti yā esā ‘‘no cassaṃ, no ca me siyā’’ti evaṃ pavattā dubbalavipassanā, sā yasmā attasinehaṃ pariyādātuṃ na sakkoti, tasmā assutavato puthujjanassa tāso nāma hoti. So hi ‘‘idānāhaṃ ucchijjissāmi, na dāni kiñci bhavissāmī’’ti attānaṃ papāte patantaṃ viya passati aññataro brāhmaṇo viya. Lohapāsādassa kira heṭṭhā tipiṭakacūḷanāgatthero tilakkhaṇāhataṃ dhammaṃ parivatteti. Atha aññatarassa brāhmaṇassa ekamante ṭhatvā dhammaṃ suṇantassa saṅkhārā suññato upaṭṭhahiṃsu. So papāte patanto viya hutvā vivaṭadvārena tato palāyitvā gehaṃ pavisitvā, puttaṃ ure sayāpetvā, ‘‘tāta, sakyasamayaṃ āvajjento manamhi naṭṭho’’ti āha. <span class="bld">Na heso bhikkhu tāso</span>ti esā evaṃ pavattā balavavipassanā sutavato ariyasāvakassa na tāso <a name="V2.0245"></a> nāma hoti. Na hi tassa evaṃ hoti ‘‘ahaṃ ucchijjissāmī’’ti vā ‘‘vinassissāmī’’ti vāti. Evaṃ pana hoti ‘‘saṅkhārāva uppajjanti, saṅkhārāva nirujjhantī’’ti. Tatiyaṃ.</p>
  154. <p class="subhead">4. Upādānaparipavattasuttavaṇṇanā</p>
  155. <p class="bodytext"><a name="para56"></a><a name="para56_sn3"></a><span class="paranum">56</span>. Catutthe <span class="bld">catuparivaṭṭa</span>nti ekekasmiṃ khandhe catunnaṃ parivaṭṭanavasena. <span class="bld">Rūpaṃ abbhaññāsi</span>nti rūpaṃ dukkhasaccanti abhiññāsiṃ. Evaṃ sabbapadesu catusaccavaseneva <a name="M2.0255"></a> attho veditabbo. <span class="bld">Āhārasamudayā</span>ti ettha sacchandarāgo kabaḷīkārāhāro āhāro nāma. <span class="bld">Paṭipannā</span>ti sīlato paṭṭhāya yāva arahattamaggā paṭipannā honti. <span class="bld">Gādhantī</span>ti patiṭṭhahanti. Ettāvatā sekkhabhūmiṃ kathetvā idāni asekkhabhūmiṃ kathento <span class="bld">ye ca kho keci, bhikkhave</span>tiādimāha. <span class="bld">Suvimuttā</span>ti arahattaphalavimuttiyā suṭṭhu vimuttā. <span class="bld">Kevalino</span>ti sakalino <a name="P2.0277"></a> katasabbakiccā. <span class="bld">Vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāyā</span>ti yena te avasiṭṭhena vaṭṭena paññāpeyyuṃ, taṃ nesaṃ vaṭṭaṃ natthi paññāpanāya. Atha vā vaṭṭanti kāraṇaṃ, paññāpanāya kāraṇaṃ natthīti. Ettāvatā asekkhabhūmivāro kathito. Catutthaṃ.</p>
  156. <p class="subhead">5. Sattaṭṭhānasuttavaṇṇanā</p>
  157. <p class="bodytext"><a name="para57"></a><a name="para57_sn3"></a><span class="paranum">57</span>. Pañcame <span class="bld">sattaṭṭhānakusalo</span>ti sattasu okāsesu cheko. <span class="bld">Vusitavā</span>ti vusitavāso. <span class="bld">Uttamapuriso</span>ti seṭṭhapuriso. Sesamettha vuttanayeneva veditabbaṃ. Idaṃ pana suttaṃ ussadanandiyañceva palobhanīyañcāti veditabbaṃ. Yathā hi rājā vijitasaṅgāmo saṅgāme vijayino yodhe uccaṭṭhāne ṭhapetvā tesaṃ sakkāraṃ karoti. Kiṃ kāraṇā? Etesaṃ sakkāraṃ disvā sesāpi sūrā bhavituṃ maññissantīti, evameva bhagavā appameyyaṃ kālaṃ pāramiyo pūretvā mahābodhimaṇḍe kilesamāravijayaṃ katvā sabbaññutaṃ patto sāvatthiyaṃ jetavanamahāvihāre nisīditvā imaṃ suttaṃ desento khīṇāsave ukkhipitvā thomesi vaṇṇesi. Kiṃ kāraṇā? Evaṃ avasesā sekkhapuggalā arahattaphalaṃ pattabbaṃ maññissantīti. Evametaṃ suttaṃ khīṇāsavānaṃ ukkhipitvā pasaṃsitattā ussadanandiyaṃ, sekkhānaṃ palobhitattā palobhanīyanti veditabbaṃ.</p>
  158. <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V2.0246"></a> <span class="bld">kho, bhikkhave, bhikkhu sattaṭṭhānakusalo hotī</span>ti ettāvatā cettha maggaphalapaccavekkhaṇavasena desanaṃ niṭṭhapetvāpi puna <span class="bld">kathañca, bhikkhave, bhikkhu tividhūpaparikkhī hotī</span>ti idaṃ ‘‘khīṇāsavo yasmiṃ ārammaṇe satatavihārena viharati, taṃ satto vā puggalo vā na hoti, dhātuādimattameva pana hotī’’ti evaṃ khīṇāsavassa satatavihārañca, ‘‘imesu dhammesu kammaṃ katvā ayaṃ āgato’’ti āgamanīyapaṭipadañca dassetuṃ vuttaṃ. Tattha <span class="bld">dhātuso upaparikkhatī</span>ti dhātusabhāvena passati oloketi. Sesapadadvayepi eseva nayo. Pañcamaṃ.</p>
  159. <p class="subhead">6. Sammāsambuddhasuttavaṇṇanā</p>
  160. <p class="bodytext"><a name="para58"></a><a name="para58_sn3"></a><span class="paranum">58</span>. Chaṭṭhe <a name="M2.0256"></a><a name="P2.0278"></a> <span class="bld">ko adhippayāso</span>ti ko adhikapayogo. <span class="bld">Anuppannassā</span>ti imañhi maggaṃ kassapasammāsambuddho uppādesi, antarā añño satthā uppādetuṃ nāsakkhi, iti bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā nāma. Nagaropamasmiñhi avaḷañjanaṭṭhānesu purāṇamaggo jāto, idha avattamānaṭṭhena anuppannamaggo nāma. Asañjātassāti tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Anakkhātassā</span>ti akathitassa. Maggaṃ jānātīti <span class="bld">maggaññū</span>. Maggaṃ viditaṃ pākaṭaṃ akāsīti <span class="bld">maggavidū</span>. Magge ca amagge ca kovidoti <span class="bld">maggakovido</span>. <span class="bld">Maggānugā</span>ti maggaṃ anugacchantā. <span class="bld">Pacchā samannāgatā</span>ti ahaṃ paṭhamaṃ gato, sāvakā pacchā samannāgatā. Chaṭṭhaṃ.</p>
  161. <p class="subhead">7. Anattalakkhaṇasuttavaṇṇanā</p>
  162. <p class="bodytext"><a name="para59"></a><a name="para59_sn3"></a><span class="paranum">59</span>. Sattame <span class="bld">pañcavaggiye</span>ti aññāsi koṇḍaññattherādike pañca jane purāṇupaṭṭhāke. <span class="bld">Āmantesī</span>ti āsāḷhipuṇṇamadivase dhammacakkappavattanato paṭṭhāya anukkamena sotāpattiphale patiṭṭhite ‘‘idāni nesaṃ āsavakkhayāya dhammaṃ desessāmī’’ti pañcamiyaṃ pakkhassa āmantesi. <span class="bld">Etadavocā</span>ti etaṃ ‘‘rūpaṃ, bhikkhave, anattā’’tiādinayappavattaṃ anattalakkhaṇasuttaṃ avoca. Tattha <span class="bld">anattā</span>ti pubbe vuttehi catūhi kāraṇehi anattā. <span class="bld">Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave</span>ti idaṃ kasmā āraddhaṃ? Ettakena ṭhānena anattalakkhaṇameva kathitaṃ, na aniccadukkhalakkhaṇāni, idāni tāni dassetvā samodhānetvā tīṇipi lakkhaṇāni dassetuṃ idamāraddhanti veditabbaṃ. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā ime pañcakkhandhā aniccā dukkhā anattā, tasmā. <span class="bld">Yaṃkiñci rūpa</span>ntiādīsu vitthārakathā <a name="V2.0247"></a> visuddhimagge paññābhāvanādhikāre khandhaniddese vuttāva. Sesaṃ sabbattha vuttānusāreneva veditabbaṃ. Imasmiṃ pana sutte anattalakkhaṇameva kathitanti. Sattamaṃ.</p>
  163. <p class="subhead">8. Mahālisuttavaṇṇanā</p>
  164. <p class="bodytext"><a name="para60"></a><a name="para60_sn3"></a><span class="paranum">60</span>. Aṭṭhame <span class="bld">ekantadukkha</span>ntiādīni <span class="bld">dhātusaṃyutte</span> vuttanayāneva. Aṭṭhamaṃ.</p>
  165. <p class="subhead">9. Ādittasuttavaṇṇanā</p>
  166. <p class="bodytext"><a name="para61"></a><a name="para61_sn3"></a><span class="paranum">61</span>. Navame <a name="M2.0257"></a><a name="P2.0279"></a> <span class="bld">āditta</span>nti ekādasahi aggīhi ādittaṃ pajjalitaṃ. Iti dvīsupi imesu suttesu dukkhalakkhaṇameva kathitaṃ. Navamaṃ.</p>
  167. <p class="subhead">10. Niruttipathasuttavaṇṇanā</p>
  168. <p class="bodytext"><a name="para62"></a><a name="para62_sn3"></a><span class="paranum">62</span>. <span class="bld">Dasame</span> niruttiyova <span class="bld">niruttipathā,</span> atha vā niruttiyo ca tā niruttivasena viññātabbānaṃ atthānaṃ pathattā pathā cāti niruttipathā. Sesapadadvayepi eseva nayo. Tīṇipi cetāni aññamaññavevacanānevāti veditabbāni. <span class="bld">Asaṃkiṇṇā</span>ti avijahitā, ‘‘ko imehi attho’’ti vatvā achaḍḍitā. <span class="bld">Asaṃkiṇṇapubbā</span>ti atītepi na jahitapubbā. <span class="bld">Na saṃkīyantī</span>ti etarahipi ‘‘kimetehī’’ti na chaḍḍīyanti. <span class="bld">Na saṃkīyissantī</span>ti anāgatepi na chaḍḍīyissanti. <span class="bld">Appaṭikuṭṭhā</span>ti appaṭibāhitā. <span class="bld">Atīta</span>nti attano sabhāvaṃ bhaṅgameva vā atikkantaṃ. <span class="bld">Niruddha</span>nti desantaraṃ asaṅkamitvā tattheva niruddhaṃ vūpasantaṃ. <span class="bld">Vipariṇata</span>nti vipariṇāmaṃ gataṃ naṭṭhaṃ. <span class="bld">Ajāta</span>nti anuppannaṃ. <span class="bld">Apātubhūta</span>nti apākaṭībhūtaṃ.</p>
  169. <p class="bodytext"><span class="bld">Ukkalā</span>ti ukkalajanapadavāsino. <span class="bld">Vassabhaññā</span>ti vasso ca bhañño ca. Dvepi hi te mūladiṭṭhigatikā. <span class="bld">Ahetukavādā</span>tiādīsu ‘‘natthi hetu natthi paccayo’’ti gahitattā ahetukavādā. ‘‘Karoto na karīyati pāpa’’nti gahitattā <span class="bld">akiriyavādā</span>. ‘‘Natthi dinna’’ntiādigahaṇato <span class="bld">natthikavādā</span>. Tattha ime dve janā, tisso diṭṭhiyo, kiṃ ekekassa diyaḍḍhā hotīti? Na tathā, yathā pana eko bhikkhu paṭipāṭiyā cattāripi jhānāni nibbatteti<a name="V2.0248"></a>, evamettha ekeko tissopi diṭṭhiyo nibbattesīti veditabbo. ‘‘Natthi hetu natthi paccayo’’ti punappunaṃ āvajjentassa āharantassa abhinandantassa assādentassa maggadassanaṃ viya hoti. So micchattaniyāmaṃ okkamati, so ekantakāḷakoti <a name="P2.0280"></a> vuccati. Yathā pana ahetukadiṭṭhiyaṃ, evaṃ ‘‘karoto na karīyati pāpaṃ, natthi dinna’’nti imesupi ṭhānesu micchattaniyāmaṃ okkamati.</p>
  170. <p class="bodytext"><span class="bld">Na garahitabbaṃ nappaṭikkositabbaṃ amaññiṃsū</span>ti ettha ‘‘yadetaṃ atītaṃ nāma, nayidaṃ atītaṃ, idamassa anāgataṃ vā paccuppannaṃ vā’’ti vadanto garahati nāma. Tattha dosaṃ dassetvā ‘‘kiṃ iminā garahitenā’’ti? Vadanto <a name="M2.0258"></a> paṭikkosati nāma. Ime pana niruttipathe tepi accantakāḷakā diṭṭhigatikā na garahitabbe na paṭikkositabbe maññiṃsu. Atītaṃ pana atītameva, anāgataṃ anāgatameva, paccuppannaṃ paccuppannameva kathayiṃsu. <span class="bld">Nindāghaṭṭanabyārosaupārambhabhayā</span>ti viññūnaṃ santikā nindābhayena ca ghaṭṭanabhayena ca dosāropanabhayena ca upārambhabhayena ca. Iti imasmiṃ sutte catubhūmikakhandhānaṃ paṇṇatti kathitāti. Dasamaṃ.</p>
  171. <p class="centered">Upayavaggo chaṭṭho.</p>
  172. <p class="title">7. Arahantavaggo</p>
  173. <p class="subhead">1. Upādiyamānasuttavaṇṇanā</p>
  174. <p class="bodytext"><a name="para63"></a><a name="para63_sn3"></a><span class="paranum">63</span>. Arahantavaggassa paṭhame <span class="bld">upādiyamāno</span>ti taṇhāmānadiṭṭhivasena gaṇhamāno. <span class="bld">Baddho mārassā</span>ti mārassa pāsena baddho nāma. <span class="bld">Mutto pāpimato</span>ti pāpimato pāsena mutto nāma hoti. Paṭhamaṃ.</p>
  175. <p class="subhead">2. Maññamānasuttavaṇṇanā</p>
  176. <p class="bodytext"><a name="para64"></a><a name="para64_sn3"></a><span class="paranum">64</span>. Dutiye <span class="bld">maññamāno</span>ti taṇhāmānadiṭṭhimaññanāhi maññamāno. Dutiyaṃ.</p>
  177. <p class="subhead">3. Abhinandamānasuttavaṇṇanā</p>
  178. <p class="bodytext"><a name="para65"></a><a name="para65_sn3"></a><span class="paranum">65</span>. Tatiye <a name="V2.0249"></a> <span class="bld">abhinandamāno</span>ti taṇhāmānadiṭṭhiabhinandanāhiyeva abhinandamāno. Tatiyaṃ.</p>
  179. <p class="subhead">4-5. Aniccasuttādivaṇṇanā</p>
  180. <p class="bodytext"><a name="para66-68"></a><a name="para66-68_sn3"></a><span class="paranum">66-68</span>. Catutthe <span class="bld">chando</span>ti taṇhāchando. Pañcamachaṭṭhesupi eseva nayo. Catutthādīni.</p>
  181. <p class="subhead">7. Anattaniyasuttavaṇṇanā</p>
  182. <p class="bodytext"><a name="para69"></a><a name="para69_sn3"></a><span class="paranum">69</span>. Sattame <a name="P2.0281"></a> <span class="bld">anattaniya</span>nti na attano santakaṃ, attano parikkhārabhāvena suññatanti attho. Sattamaṃ.</p>
  183. <p class="subhead">8-10. Rajanīyasaṇṭhitasuttādivaṇṇanā</p>
  184. <p class="bodytext"><a name="para70-72"></a><a name="para70-72_sn3"></a><span class="paranum">70-72</span>. Aṭṭhame <a name="M2.0259"></a> <span class="bld">rajanīyasaṇṭhita</span>nti rajanīyena ākārena saṇṭhitaṃ, rāgassa paccayabhāvena ṭhitanti attho. Navamadasamāni rāhulasaṃyutte vuttanayeneva veditabbānīti. Aṭṭhamādīni.</p>
  185. <p class="centered">Arahantavaggo sattamo.</p>
  186. <p class="title">8. Khajjanīyavaggo</p>
  187. <p class="subhead">1-3. Assādasuttādivaṇṇanā</p>
  188. <p class="bodytext"><a name="para73-75"></a><a name="para73-75_sn3"></a><span class="paranum">73-75</span>. Khajjanīyavaggassa <a name="V2.0250"></a> ādito tīsu suttesu catusaccameva kathitaṃ. Paṭhamādīni.</p>
  189. <p class="subhead">4. Arahantasuttavaṇṇanā</p>
  190. <p class="bodytext"><a name="para76"></a><a name="para76_sn3"></a><span class="paranum">76</span>. Catutthe <span class="bld">yāvatā, bhikkhave, sattāvāsā</span>ti, bhikkhave, yattakā sattāvāsā nāma atthi. <span class="bld">Yāvatā bhavagga</span>nti yattakaṃ bhavaggaṃ nāma atthi. <span class="bld">Ete aggā ete seṭṭhā</span>ti ete aggabhūtā ceva seṭṭhabhūtā ca. <span class="bld">Yadidaṃ arahanto</span>ti ye ime arahanto nāma. Idampi suttaṃ purimanayeneva ussadanandiyañca palobhanīyañcāti veditabbaṃ.</p>
  191. <p class="bodytext"><span class="bld">Athāparaṃ etadavocā</span>ti tadatthaparidīpanāhi ceva visesatthaparidīpanāhi ca gāthāhi etaṃ ‘‘sukhino vata arahanto’’tiādivacanaṃ avoca. Tattha <span class="bld">sukhino</span>ti jhānasukhena maggasukhena phalasukhena ca sukhitā. <span class="bld">Taṇhā tesaṃ na vijjatī</span>ti tesaṃ apāyadukkhajanikā taṇhā na vajjati. Evaṃ te imassapi taṇhāmūlakassa abhāvena sukhitāva. <span class="bld">Asmimāno samucchinno</span>ti navavidho asmimāno <a name="P2.0282"></a> arahattamaggena samucchinno. <span class="bld">Mohajālaṃ padālita</span>nti ñāṇena avijjājālaṃ phālitaṃ.</p>
  192. <p class="bodytext"><span class="bld">Aneja</span>nti ejāsaṅkhātāya taṇhāya pahānabhūtaṃ arahattaṃ. <span class="bld">Anupalittā</span>ti taṇhādiṭṭhilepehi alittā. <span class="bld">Brahmabhūtā</span>ti seṭṭhabhūtā. <span class="bld">Pariññāyā</span>ti tīhi pariññāhi parijānitvā. <span class="bld">Sattasaddhammagocarā</span>ti saddhā hirī <a name="M2.0260"></a> ottappaṃ bāhusaccaṃ āraddhavīriyatā upaṭṭhitassatitā paññāti ime satta saddhammā gocaro etesanti sattasaddhammagocarā.</p>
  193. <p class="bodytext"><span class="bld">Sattaratanasampannā</span>ti sattahi bojjhaṅgaratanehi samannāgatā. <span class="bld">Anuvicarantī</span>ti lokiyamahājanāpi <a name="V2.0251"></a> anuvicarantiyeva. Idha pana khīṇāsavānaṃ nirāsaṅkacāro nāma gahito. Tenevāha <span class="bld">‘‘pahīnabhayabheravā’’</span>ti. Tattha <span class="bld">bhayaṃ</span> bhayameva, <span class="bld">bheravaṃ</span> balavabhayaṃ. <span class="bld">Dasahaṅgehi sampannā</span>ti asekkhehi dasahi aṅgehi samannāgatā. <span class="bld">Mahānāgā</span>ti catūhi kāraṇehi mahānāgā. <span class="bld">Samāhitā</span>ti upacārappanāhi samāhitā. <span class="bld">Taṇhā tesaṃ na vijjatī</span>ti ‘‘ūno loko atitto taṇhādāsoti kho, mahārāja, tena bhagavatā’’ti (ma. ni. 2.305) evaṃ vuttā dāsakārikā taṇhāpi tesaṃ natthi. Iminā khīṇāsavānaṃ bhujissabhāvaṃ dasseti.</p>
  194. <p class="bodytext"><span class="bld">Asekhañāṇa</span>nti arahattaphalañāṇaṃ. <span class="bld">Antimoyaṃ samussayo</span>ti pacchimo ayaṃ attabhāvo. <span class="bld">Yo sāro brahmacariyassā</span>ti sāro nāma phalaṃ. <span class="bld">Tasmiṃ aparapaccayā</span>ti tasmiṃ ariyaphale, na aññaṃ pattiyāyanti, paccakkhatova paṭivijjhitvā ṭhitā. <span class="bld">Vidhāsu na vikampantī</span>ti tīsu mānakoṭṭhāsesu na vikampanti. <span class="bld">Dantabhūmi</span>nti arahattaṃ. <span class="bld">Vijitāvino</span>ti rāgādayo vijetvā ṭhitā.</p>
  195. <p class="bodytext"><span class="bld">Uddha</span>ntiādīsu <span class="bld">uddhaṃ</span> vuccati kesamatthako, <span class="bld">apācīnaṃ</span> pādatalaṃ, <span class="bld">tiriyaṃ</span> vemajjhaṃ. Uddhaṃ vā atītaṃ, apācīnaṃ anāgataṃ, tiriyaṃ paccuppannaṃ. Uddhaṃ vā vuccati devaloko, apācīnaṃ apāyaloko, tiriyaṃ manussaloko. <span class="bld">Nandī tesaṃ na vijjatī</span>ti etesu ṭhānesu saṅkhepato vā atītānāgatapaccuppannesu khandhesu tesaṃ taṇhā natthi. Idha vaṭṭamūlakataṇhāya <a name="P2.0283"></a> abhāvo dassito. <span class="bld">Buddhā</span>ti catunnaṃ saccānaṃ buddhattā buddhā.</p>
  196. <p class="bodytext">Idaṃ panettha sīhanādasamodhānaṃ – ‘‘vimuttisukhenamhā sukhitā, dukkhajanikā no taṇhā pahīnā, pañcakkhandhā pariññātā, dāsakārikataṇhā ceva vaṭṭamūlikataṇhā ca pahīnā, anuttaramhā asadisā, catunnaṃ saccānaṃ buddhattā buddhā’’ti bhavapiṭṭhe ṭhatvā abhītanādasaṅkhātaṃ sīhanādaṃ nadanti khīṇāsavāti. Catutthaṃ.</p>
  197. <p class="subhead">5. Dutiyaarahantasuttavaṇṇanā</p>
  198. <p class="bodytext"><a name="para77"></a><a name="para77_sn3"></a><span class="paranum">77</span>. Pañcamaṃ <a name="M2.0261"></a> vinā gāthāhi suddhikameva katvā kathiyamānaṃ bujjhanakānaṃ ajjhāsayena vuttaṃ. Pañcamaṃ.</p>
  199. <p class="subhead">6. Sīhasuttavaṇṇanā</p>
  200. <p class="bodytext"><a name="para78"></a><a name="para78_sn3"></a><span class="paranum">78</span>. Chaṭṭhe <a name="V2.0252"></a> <span class="bld">sīho</span>ti cattāro sīhā – tiṇasīho, kāḷasīho, paṇḍusīho, kesarasīhoti. Tesu <span class="bld">tiṇasīho</span> kapotavaṇṇagāvisadiso tiṇabhakkho ca hoti. <span class="bld">Kāḷasīho</span> kāḷagāvisadiso tiṇabhakkhoyeva. <span class="bld">Paṇḍusīho </span>paṇḍupalāsavaṇṇagāvisadiso maṃsabhakkho. <span class="bld">Kesarasīho</span> lākhārasaparikammakateneva mukhena agganaṅguṭṭhena catūhi ca pādapariyantehi samannāgato, matthakatopissa paṭṭhāya lākhātūlikāya katvā viya tisso rājiyo piṭṭhimajjhena gantvā antarasatthimhi dakkhiṇāvattā hutvā ṭhitā, khandhe panassa satasahassagghanikakambalaparikkhepo viya kesarabhāro hoti, avasesaṭṭhānaṃ parisuddhaṃ sālipiṭṭhasaṅkhacuṇṇapicuvaṇṇaṃ hoti. Imesu catūsu sīhesu ayaṃ kesarasīho idha adhippeto.</p>
  201. <p class="bodytext"><span class="bld">Migarājā</span>ti migagaṇassa rājā. <span class="bld">Āsayā</span>ti vasanaṭṭhānato suvaṇṇaguhato vā rajatamaṇiphalikamanosilāguhato vā nikkhamatīti vuttaṃ hoti. Nikkhamamāno panesa catūhi kāraṇehi nikkhamati andhakārapīḷito vā ālokatthāya, uccārapassāvapīḷito vā tesaṃ vissajjanatthāya, jighacchāpīḷito vā gocaratthāya, sambhavapīḷito vā assaddhammapaṭisevanatthāya. Idha pana gocaratthāya nikkhantoti adhippeto.</p>
  202. <p class="bodytext"><span class="bld">Vijambhatī</span>ti <a name="P2.0284"></a> suvaṇṇatale vā rajatamaṇiphalikamanosilātalānaṃ vā aññatarasmiṃ dve pacchimapāde samaṃ patiṭṭhāpetvā purimapāde purato pasāretvā sarīrassa pacchābhāgaṃ ākaḍḍhitvā purimabhāgaṃ abhiharitvā piṭṭhiṃ nāmetvā gīvaṃ ukkhipitvā asanisaddaṃ karonto viya nāsapuṭāni pothetvā sarīralaggaṃ rajaṃ vidhunanto vijambhati. Vijambhanabhūmiyañca pana taruṇavacchako viya aparāparaṃ javati. Javato panassa sarīraṃ andhakāre paribbhamantaṃ alātaṃ viya khāyati.</p>
  203. <p class="bodytext"><span class="bld">Anuviloketī</span>ti <a name="M2.0262"></a> kasmā anuviloketi? Parānuddayatāya. Tasmiṃ kira sīhanādaṃ nadante papātāvāṭādīsu visamaṭṭhānesu carantā hatthigokaṇṇamahiṃsādayo pāṇā papātepi āvāṭepi patanti, tesaṃ anuddayāya anuviloketi. Kiṃ panassa luddakammassa paramaṃsakhādino anuddayā nāma atthīti? Āma atthi. Tathā hesa ‘‘kiṃ me bahūhi ghātitehī’’ti? Attano gocaratthāyapi <a name="V2.0253"></a> khuddake pāṇe na gaṇhāti, evaṃ anuddayaṃ karoti. Vuttampicetaṃ – ‘‘māhaṃ kho khuddake pāṇe visamagate saṅghātaṃ āpādesi’’nti (a. ni. 10.21).</p>
  204. <p class="bodytext"><span class="bld">Sīhanādaṃ nadatī</span>ti tikkhattuṃ tāva abhītanādaṃ nadati. Evañca panassa vijambhanabhūmiyaṃ ṭhatvā nadantassa saddo samantā tiyojanapadesaṃ ekaninnādaṃ karoti, tamassa ninnādaṃ sutvā tiyojanabbhantaragatā dvipadacatuppadagaṇā yathāṭhāne ṭhātuṃ na sakkonti. <span class="bld">Gocarāya pakkamatī</span>ti āhāratthāya gacchati. Kathaṃ? So hi vijambhanabhūmiyaṃ ṭhatvā dakkhiṇato vā vāmato vā uppatanto usabhamattaṃ ṭhānaṃ gaṇhāti, uddhaṃ uppatanto cattāripi aṭṭhapi usabhāni uppatati, samaṭṭhāne ujukaṃ pakkhandanto soḷasausabhamattampi vīsatiusabhamattampi ṭhānaṃ pakkhandati, thalā vā pabbatā vā pakkhandanto saṭṭhiusabhamattampi asītiusabhamattampi ṭhānaṃ pakkhandati, antarāmagge rukkhaṃ vā pabbataṃ vā disvā taṃ pariharanto vāmato vā dakkhiṇato vā, usabhamattampi apakkamati. Tatiyaṃ pana sīhanādaṃ naditvā teneva <a name="P2.0285"></a> saddhiṃ tiyojane ṭhāne paññāyati. Tiyojanaṃ gantvā nivattitvā ṭhito attanova nādassa anunādaṃ suṇāti. Evaṃ sīghena javena pakkamatīti.</p>
  205. <p class="bodytext"><span class="bld">Yebhuyyenā</span>ti pāyena. <span class="bld">Bhayaṃ saṃvegaṃ santāsa</span>nti sabbaṃ cittutrāsasseva nāmaṃ. Sīhassa hi saddaṃ sutvā bahū sattā bhāyanti, appakā na bhāyanti. Ke pana teti? Samasīho hatthājānīyo assājānīyo usabhājānīyo purisājānīyo khīṇāsavoti. Kasmā panete na bhāyantīti? Samasīho nāma ‘‘jātigottakulasūrabhāvehi samānosmī’’ti na bhāyati, hatthājānīyādayo attano sakkāyadiṭṭhibalavatāya na bhāyanti, khīṇāsavo sakkāyadiṭṭhipahīnattā na bhāyati.</p>
  206. <p class="bodytext"><span class="bld">Bilāsayā</span>ti <a name="M2.0263"></a> bile sayantā bilavāsino ahinakulagodhādayo. <span class="bld">Dakāsayā</span>ti udakavāsino macchakacchapādayo. <span class="bld">Vanāsayā</span>ti vanavāsino hatthiassagokaṇṇamigādayo. <span class="bld">Pavisantī</span>ti ‘‘idāni āgantvā gaṇhissatī’’ti maggaṃ olokentāva pavisanti. <span class="bld">Daḷhehī</span>ti thirehi. <span class="bld">Varattehī</span>ti cammarajjūhi. <span class="bld">Mahiddhiko</span>tiādīsu vijambhanabhūmiyaṃ ṭhatvā dakkhiṇapassādīhi usabhamattaṃ, ujukaṃ vīsatiusabhamattādilaṅghanavasena mahiddhikatā, sesamigānaṃ adhipatibhāvena mahesakkhatā, samantā tiyojane saddaṃ sutvā palāyantānaṃ vasena mahānubhāvatā veditabbā.</p>
  207. <p class="bodytext"><span class="bld">Evameva</span> <a name="V2.0254"></a> <span class="bld">kho</span>ti bhagavā tesu tesu suttesu tathā tathā attānaṃ kathesi. ‘‘Sīhoti kho, bhikkhave, tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti (a. ni. 5.99; 10.21) imasmiṃ tāva sutte sīhasadisaṃ attānaṃ kathesi. ‘‘Bhisakko sallakattoti kho, sunakkhatta, tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti (ma. ni. 3.65) imasmiṃ vejjasadisaṃ. ‘‘Brāhmaṇoti, bhikkhave, tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti (a. ni. 8.85) imasmiṃ brāhmaṇasadisaṃ. ‘‘Puriso maggakusaloti kho, tissa, tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti (saṃ. ni. 3.84) imasmiṃ maggadesakapurisasadisaṃ. ‘‘Rājāhamasmi selā’’ti (su. ni. 559) imasmiṃ rājasadisaṃ. ‘‘Sīhoti kho tathāgatassetaṃ <a name="P2.0286"></a> adhivacana’’nti (a. ni. 5.99; 10.21) imasmiṃ pana sutte sīhasadisameva katvā attānaṃ kathento evamāha.</p>
  208. <p class="bodytext">Tatrāyaṃ sadisatā – sīhassa kañcanaguhādīsu vasanakālo viya hi tathāgatassa dīpaṅkarapādamūle katābhinīhārassa aparimitakālaṃ pāramiyo pūretvā pacchimabhave paṭisandhiggahaṇena ceva mātukucchito nikkhamanena ca dasasahassilokadhātuṃ kampetvā vuddhimanvāya dibbasampattisadisaṃ sampattiṃ anubhavamānassa tīsu pāsādesu nivāsakālo daṭṭhabbo. Sīhassa kañcanaguhādito nikkhantakālo viya tathāgatassa ekūnatiṃse saṃvacchare vivaṭena dvārena kaṇḍakaṃ āruyha channasahāyassa nikkhamitvā tīṇi rajjāni atikkamitvā anomānadītīre brahmunā dinnāni kāsāyāni <a name="M2.0264"></a> paridahitvā pabbajitassa sattame divase rājagahaṃ gantvā tattha piṇḍāya caritvā paṇḍavagiripabbhāre katabhattakiccassa sammāsambodhiṃ patvā, paṭhamameva magadharaṭṭhaṃ āgamanatthāya yāva rañño paṭiññādānakālo.</p>
  209. <p class="bodytext">Sīhassa vijambhanakālo viya tathāgatassa dinnapaṭiññassa āḷārakālāmaupasaṅkamanaṃ ādiṃ katvā yāva sujātāya dinnapāyāsassa ekūnapaṇṇāsāya piṇḍehi paribhuttakālo veditabbo. Sīhassa kesaravidhunanaṃ viya sāyanhasamaye sottiyena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā dasasahassacakkavāḷadevatāhi thomiyamānassa gandhādīhi pūjiyamānassa tikkhattuṃ bodhiṃ padakkhiṇaṃ katvā bodhimaṇḍaṃ āruyha cuddasahatthubbedhe ṭhāne tiṇasantharaṃ santharitvā caturaṅgavīriyaṃ adhiṭṭhāya nisinnassa taṃkhaṇaṃyeva mārabalaṃ vidhamitvā tīsu yāmesu tisso vijjā visodhetvā anulomapaṭilomaṃ paṭiccasamuppādamahāsamuddaṃ yamakañāṇamanthanena manthentassa sabbaññutaññāṇe paṭividdhe tadanubhāvena dasasahassilokadhātukampanaṃ veditabbaṃ.</p>
  210. <p class="bodytext">Sīhassa <a name="V2.0255"></a> catuddisāvilokanaṃ viya paṭividdhasabbaññutaññāṇassa sattasattāhaṃ bodhimaṇḍe viharitvā paribhuttamadhupiṇḍikāhārassa ajapālanigrodhamūle mahābrahmuno <a name="P2.0287"></a> dhammadesanāyācanaṃ paṭiggahetvā tattha viharantassa ekādasame divase ‘‘sve āsāḷhipuṇṇamā bhavissatī’’ti paccūsasamaye ‘‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyya’’nti? Āḷārudakānaṃ kālaṅkatabhāvaṃ ñatvā dhammadesanatthāya pañcavaggiyānaṃ olokanaṃ daṭṭhabbaṃ. Sīhassa gocaratthāya tiyojanaṃ gamanakālo viya attano pattacīvaramādāya ‘‘pañcavaggiyānaṃ dhammacakkaṃ pavattessāmī’’ti pacchābhatte ajapālanigrodhato vuṭṭhitassa aṭṭhārasayojanamaggaṃ gamanakālo.</p>
  211. <p class="bodytext">Sīhanādakālo viya tathāgatassa aṭṭhārasayojanamaggaṃ gantvā pañcavaggiye saññāpetvā acalapallaṅke nisinnassa dasahi cakkavāḷasahassehi sannipatitena devagaṇena parivutassa ‘‘dveme, bhikkhave, antā pabbajitena na sevitabbā’’tiādinā (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 13) nayena dhammacakkappavattanakālo veditabbo. Imasmiñca pana pade desiyamāne tathāgatasīhassa dhammaghoso heṭṭhā avīciṃ upari bhavaggaṃ gahetvā dasasahassilokadhātuṃ <a name="M2.0265"></a> paṭicchādesi. Sīhassa saddena khuddakapāṇānaṃ santāsaṃ āpajjanakālo viya tathāgatassa tīṇi lakkhaṇāni dīpetvā cattāri saccāni soḷasahākārehi saṭṭhiyā ca nayasahassehi vibhajitvā dhammaṃ kathentassa dīghāyukadevatānaṃ ñāṇasantāsassa uppattikālo veditabbo.</p>
  212. <p class="bodytext"><span class="bld">Yadā</span>ti yasmiṃ kāle. <span class="bld">Tathāgato</span>ti aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato – tathā āgatoti tathāgato, tathā gatoti tathāgato, tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato, tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato, tathadassitāya tathāgato, tathāvāditāya tathāgato, tathākāritāya tathāgato. Abhibhavanaṭṭhena tathāgatoti. Tesaṃ vitthāro brahmajālavaṇṇanāyampi (dī. ni. aṭṭha. 1.7) mūlapariyāyavaṇṇanāyampi (ma. ni. aṭṭha. 1.12) vuttoyeva. <span class="bld">Loke</span>ti sattaloke. <span class="bld">Uppajjatī</span>ti abhinīhārato paṭṭhāya yāva bodhipallaṅkā vā arahattamaggañāṇā vā uppajjati nāma<a name="P2.0288"></a>, arahattaphale pana patte uppanno nāma. <span class="bld">Arahaṃ sammāsambuddho</span>tiādīni visuddhimagge buddhānussatiniddese vitthāritāni.</p>
  213. <p class="bodytext"><span class="bld">Iti rūpa</span>nti idaṃ rūpaṃ ettakaṃ rūpaṃ, na ito bhiyyo rūpaṃ atthīti. Ettāvatā sabhāvato sarasato pariyantato paricchedato paricchindanato yāvatā cattāro ca mahābhūtā catunnañca <a name="V2.0256"></a> mahābhūtānaṃ upādāyarūpaṃ, taṃ sabbaṃ dassitaṃ hoti. <span class="bld">Iti rūpassa samudayo</span>ti ayaṃ rūpassa samudayo nāma. Ettāvatā hi ‘‘āhārasamudayo rūpasamudayo’’tiādi sabbaṃ dassitaṃ hoti. <span class="bld">Iti rūpassa atthaṅgamo</span>ti ayaṃ rūpassa atthaṅgamo. Imināpi ‘‘āhāranirodhā rūpanirodho’’tiādi sabbaṃ dassitaṃ hoti. <span class="bld">Iti vedanā</span>tiādīsupi eseva nayo.</p>
  214. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaṇṇavanto</span>ti sarīravaṇṇena vaṇṇavanto. <span class="bld">Dhammadesanaṃ sutvā</span>ti imaṃ pañcasu khandhesu paṇṇāsalakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā. <span class="bld">Yebhuyyenā</span>ti idha ke ṭhapeti? Ariyasāvake deve. Tesañhi khīṇāsavattā cittutrāsabhayampi na uppajjati, saṃviggassa yoniso padhānena pattabbaṃ <a name="M2.0266"></a> pattatāya ñāṇasaṃvegopi. Itaresaṃ pana devānaṃ ‘‘tāso heso bhikkhū’’ti aniccataṃ manasikarontānaṃ cittutrāsabhayampi, balavavipassanākāle ñāṇabhayampi uppajjati. <span class="bld">Bho</span>ti dhammālapanamattametaṃ. <span class="bld">Sakkāyapariyāpannā</span>ti pañcakkhandhapariyāpannā. Iti tesaṃ sammāsambuddhe vaṭṭadosaṃ dassetvā tilakkhaṇāhataṃ katvā dhammaṃ desente ñāṇabhayaṃ nāma okkamati.</p>
  215. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhiññāyā</span>ti jānitvā. <span class="bld">Dhammacakka</span>nti paṭivedhañāṇampi desanāñāṇampi. <span class="bld">Paṭivedhañāṇaṃ</span> nāma yena ñāṇena bodhipallaṅke nisinno cattāri saccāni soḷasahākārehi saṭṭhiyā ca nayasahassehi paṭivijjhi. <span class="bld">Desanāñāṇaṃ</span> nāma yena ñāṇena tiparivaṭṭaṃ dvādasākāraṃ dhammacakkaṃ pavattesi. Ubhayampi taṃ dasabalassa ure jātañāṇameva. Tesu <a name="P2.0289"></a> idha desanāñāṇaṃ gahetabbaṃ. Taṃ panesa yāva aṭṭhārasahi brahmakoṭīhi saddhiṃ aññāsikoṇḍaññattherassa sotāpattiphalaṃ uppajjati, tāva pavatteti nāma. Tasmiṃ uppanne pavattitaṃ nāma hotīti veditabbaṃ. <span class="bld">Appaṭipuggalo</span>ti sadisapuggalarahito. <span class="bld">Yasassino</span>ti parivārasampannā. <span class="bld">Tādino</span>ti lābhālābhādīhi ekasadisassa. Chaṭṭhaṃ.</p>
  216. <p class="subhead">7. Khajjanīyasuttavaṇṇanā</p>
  217. <p class="bodytext"><a name="para79"></a><a name="para79_sn3"></a><span class="paranum">79</span>. Sattame <span class="bld">pubbenivāsa</span>nti na idaṃ abhiññāvasena anussaraṇaṃ sandhāya vuttaṃ, vipassanāvasena pana pubbenivāsaṃ anussarante samaṇabrāhmaṇe sandhāyetaṃ vuttaṃ. Tenevāha – ‘‘sabbete pañcupādānakkhandhe anussaranti, etesaṃ vā aññatara’’nti. Abhiññāvasena hi samanussarantassa <a name="V2.0257"></a> khandhāpi upādānakkhandhāpi khandhapaṭibaddhāpi paṇṇattipi ārammaṇaṃ hotiyeva. <span class="bld">Rūpaṃyeva anussaratī</span>ti evañhi anussaranto na aññaṃ kiñci sattaṃ vā puggalaṃ vā anussarati, atīte pana niruddhaṃ rūpakkhandhameva anussarati. Vedanādīsupi eseva nayoti. Suññatāpabbaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  218. <p class="bodytext">Idāni suññatāya lakkhaṇaṃ dassetuṃ <span class="bld">kiñca, bhikkhave, rūpaṃ vadethā</span>tiādimāha. Yathā hi naṭṭhaṃ goṇaṃ pariyesamāno puriso gogaṇe caramāne rattaṃ vā kāḷaṃ vā balībaddaṃ disvāpi na ettakeneva ‘‘ayaṃ mayhaṃ goṇo’’ti sanniṭṭhānaṃ <a name="M2.0267"></a> kātuṃ sakkoti. Kasmā? Aññesampi tādisānaṃ atthitāya. Sarīrapadese panassa sattisūlādilakkhaṇaṃ disvā ‘‘ayaṃ mayhaṃ santako’’ti sanniṭṭhānaṃ hoti, evameva suññatāya kathitāyapi yāva suññatālakkhaṇaṃ na kathīyati, tāva sā akathitāva hoti, lakkhaṇe pana kathite kathitā nāma hoti. Goṇo viya hi suññatā, goṇalakkhaṇaṃ viya suññatālakkhaṇaṃ. Yathā goṇalakkhaṇe asallakkhite goṇo na suṭṭhu sallakkhito hoti, tasmiṃ pana sallakkhite so sallakkhito nāma hoti, evameva suññatālakkhaṇe akathite suññatā akathitāva hoti, tasmiṃ pana kathite sā kathitā nāma <a name="P2.0290"></a> hotīti suññatālakkhaṇaṃ dassetuṃ <span class="bld">kiñca, bhikkhave, rūpaṃ vadethā</span>tiādimāha.</p>
  219. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kiñcā</span>ti kāraṇapucchā, kena kāraṇena rūpaṃ vadetha, kena kāraṇenetaṃ rūpaṃ nāmāti attho. <span class="bld">Ruppatīti kho</span>ti ettha <span class="bld">itī</span>ti kāraṇuddeso, yasmā ruppati, tasmā rūpanti vuccatīti attho. <span class="bld">Ruppatī</span>ti kuppati ghaṭṭīyati pīḷīyati, bhijjatīti attho. <span class="bld">Sītenapi ruppatī</span>tiādīsu sītena tāva ruppanaṃ lokantarikaniraye pākaṭaṃ. Tiṇṇaṃ tiṇṇañhi cakkavāḷānaṃ antare ekeko lokantarikanirayo nāma hoti aṭṭhayojanasahassappamāṇo. Yassa neva heṭṭhā pathavī atthi, na upari candimasūriyadīpamaṇiāloko, niccandhakāro. Tattha nibbattasattānaṃ tigāvuto attabhāvo hoti, te vagguliyo viya pabbatapāde dīghaputhulehi nakhehi laggitvā avaṃsirā olambanti. Yadā saṃsappantā aññamaññassa hatthapāsāgatā honti, atha ‘‘bhakkho no laddho’’ti? Maññamānā tattha byāvaṭā viparivattitvā lokasandhārake udake patanti, vāte paharantepi madhukaphalāni viya chijjitvā udake patanti, patitamattāva accantakhāre udake tattatele patitapiṭṭhapiṇḍi viya paṭapaṭāyamānā vilīyanti. Evaṃ sītena ruppanaṃ lokantarikaniraye <a name="V2.0258"></a> pākaṭaṃ. Mahiṃsakaraṭṭhādīsupi himapātasītalesu padesesu etaṃ pākaṭameva. Tattha hi sattā sītena bhinnasarīrā jīvitakkhayampi pāpuṇanti.</p>
  220. <p class="bodytext">Uṇhena ruppanaṃ avīcimahāniraye pākaṭaṃ hoti. Jighacchāya ruppanaṃ pettivisaye ceva dubbhikkhakāle ca pākaṭaṃ. Pipāsāya ruppanaṃ kālakañjikādīsu pākaṭaṃ. Eko kira kālakañjikaasuro pipāsaṃ adhivāsetuṃ asakkonto <a name="M2.0268"></a> yojanagambhīravitthāraṃ mahāgaṅgaṃ otari, tassa gatagataṭṭhāne udakaṃ chijjati, dhūmo uggacchati, tatte piṭṭhipāsāṇe caṅkamanakālo viya hoti. Tassa udakasaddaṃ sutvā ito cito ca vicarantasseva ratti vibhāyi. Atha naṃ pātova bhikkhācāraṃ <a name="P2.0291"></a> gacchantā tiṃsamattā piṇḍacārikabhikkhū disvā ‘‘ko nāma tvaṃ sappurisā’’ti? Pucchiṃsu. ‘‘Petohamasmi, bhante’’ti. ‘‘Kiṃ pariyesasī’’ti? ‘‘Pānīyaṃ, bhante’’ti. ‘‘Ayaṃ gaṅgā paripuṇṇā, kiṃ tvaṃ na passasī’’ti? ‘‘Na upakappati, bhante’’ti. Tena hi gaṅgāpiṭṭhe nipajja, mukhe te pānīyaṃ āsiñcissāmā’’ti. So vālikāpuḷine uttāno nipajji. Bhikkhū tiṃsamatte patte nīharitvā udakaṃ āharitvā tassa mukhe āsiñciṃsu. Tesaṃ tathā karontānaṃyeva velā upakaṭṭhā jātā. Tato ‘‘bhikkhācārakālo amhākaṃ sappurisa, kacci te assādamattā laddhā’’ti āhaṃsu. Peto ‘‘sace me, bhante, tiṃsamattānaṃ ayyānaṃ tiṃsapattehi āsittaudakato aḍḍhapasatamattampi paragalaṃ gataṃ, petattabhāvato mokkho mā hotū’’ti āha. Evaṃ pipāsāya ruppanaṃ pettivisaye pākaṭaṃ.</p>
  221. <p class="bodytext">Ḍaṃsādīhi ruppanaṃ ḍaṃsamakkhikādibahulesu padesesu pākaṭaṃ. Ettha ca <span class="bld">ḍaṃsā</span>ti piṅgalamakkhikā. <span class="bld">Makasā</span>ti makasāva. <span class="bld">Vātā</span>ti kucchivātapiṭṭhivātādivasena veditabbā. Sarīrasmiñhi vātarogo uppajjitvā hatthapādapiṭṭhiādīni bhindati, kāṇaṃ karoti, khujjaṃ karoti, pīṭhasappiṃ karoti. <span class="bld">Ātapo</span>ti sūriyātapo. Tena ruppanaṃ marukantārādīsu pākaṭaṃ. Ekā kira itthī marukantāre rattiṃ satthato ohīnā divā sūriye uggacchante vālikāya tappamānāya pāde ṭhapetuṃ asakkontī sīsato pacchiṃ otāretvā akkami. Kamena pacchiyā uṇhābhitattāya ṭhātuṃ asakkontī tassā upari sāṭakaṃ ṭhapetvā akkami. Tasmimpi santatte attano aṅkena gahitaputtakaṃ adhomukhaṃ nipajjāpetvā kandantaṃyeva akkamitvā saddhiṃ tena tasmiṃyeva ṭhāne uṇhābhitattā kālamakāsi.</p>
  222. <p class="bodytext"><span class="bld">Sarīsapā</span>ti <a name="V2.0259"></a> ye keci dīghajātikā sarantā gacchanti. Tesaṃ samphassena ruppanaṃ āsīvisadaṭṭhakādīnaṃ vasena veditabbaṃ. Iti bhagavatā yāni imāni sāmaññapaccattavasena dhammānaṃ dve lakkhaṇāni, tesu rūpakkhandhassa tāva paccattalakkhaṇaṃ dassitaṃ. Rūpakkhandhasseva hi etaṃ, na vedanādīnaṃ<a name="P2.0292"></a>, tasmā paccattalakkhaṇanti <a name="M2.0269"></a> vuccati. Aniccadukkhānattalakkhaṇaṃ pana vedanādīnampi hoti, tasmā taṃ sāmaññalakkhaṇanti vuccati.</p>
  223. <p class="bodytext"><span class="bld">Kiñca, bhikkhave, vedanaṃ vadethā</span>tiādīsu purimasadisaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Yaṃ pana purimena asadisaṃ, tassāyaṃ vibhāvanā – <span class="bld">sukhampi vedayatī</span>ti sukhaṃ ārammaṇaṃ vedeti anubhavati. Parato padadvayepi eseva nayo. Kathaṃ panetaṃ ārammaṇaṃ sukhaṃ dukkhaṃ adukkhamasukhaṃ nāma jātanti? Sukhādīnaṃ paccayato. Svāyamattho ‘‘yasmā ca kho, mahāli, rūpaṃ sukhaṃ sukhānupatitaṃ sukhāvakkanta’’nti imasmiṃ mahālisutte (saṃ. ni. 3.60) āgatoyeva. <span class="bld">Vedayatī</span>ti ettha ca vedanāva vedayati, na añño satto vā puggalo vā. Vedanā hi vedayitalakkhaṇā, tasmā vatthārammaṇaṃ paṭicca vedanāva vedayatīti. Evamidha bhagavā vedanāyapi paccattalakkhaṇameva bhājetvā dassesi.</p>
  224. <p class="bodytext"><span class="bld">Nīlampi sañjānātī</span>ti nīlapupphe vā vatthe vā parikammaṃ katvā upacāraṃ vā appanaṃ vā pāpento sañjānāti. Ayañhi saññā nāma parikammasaññāpi upacārasaññāpi appanāsaññāpi vaṭṭati, nīlaṃ nīlanti uppajjanasaññāpi vaṭṭatiyeva. <span class="bld">Pītakā</span>dīsupi eseva nayo. Idhāpi bhagavā sañjānanalakkhaṇāya saññāya paccattalakkhaṇameva bhājetvā dassesi.</p>
  225. <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpaṃ rūpattāya saṅkhatamabhisaṅkharontī</span>ti yathā yāgumeva yāguttāya, pūvameva pūvattāya pacati nāma, evaṃ paccayehi samāgantvā katabhāvena saṅkhatanti laddhanāmaṃ rūpameva rūpattāya yathā abhisaṅkhataṃ rūpaṃ nāma hoti, tathattāya rūpabhāvāya abhisaṅkharoti āyūhati sampiṇḍeti, nipphādetīti attho. <span class="bld">Vedanā</span>dīsupi eseva nayo. Ayaṃ panettha saṅkhepo – attanā saha jāyamānaṃ rūpaṃ sampayutte ca vedanādayo dhamme abhisaṅkharoti nibbattetīti. Idhāpi bhagavā cetayitalakkhaṇassa saṅkhārassa paccattalakkhaṇameva bhājetvā dassesi.</p>
  226. <p class="bodytext"><span class="bld">Ambilampi</span> <a name="P2.0293"></a> <span class="bld">vijānātī</span>ti ambaambāṭakamātuluṅgādiambilaṃ ‘‘ambila’’nti vijānāti. Eseva <a name="V2.0260"></a> nayo sabbapadesu. Api cettha <span class="bld">tittaka</span>nti nimbapaṭolādinānappakāraṃ <span class="bld">kaṭuka</span>nti pippalimaricādinānappakāraṃ. <span class="bld">Madhura</span>nti sappiphāṇitādinānappakāraṃ<a name="M2.0270"></a>. <span class="bld">Khārika</span>nti vātiṅgaṇanāḷikera caturassavallivettaṅkurādinānappakāraṃ. <span class="bld">Akhārika</span>nti yaṃ vā taṃ vā phalajātaṃ kārapaṇṇādimissakapaṇṇaṃ. <span class="bld">Loṇika</span>nti loṇayāguloṇamacchaloṇabhattādinānappakāraṃ. <span class="bld">Aloṇika</span>ntialoṇayāgualoṇamacchaaloṇabhattādinānappakāraṃ. <span class="bld">Tasmā viññāṇanti vuccatī</span>ti yasmā imaṃ ambilādibhedaṃ aññamaññavisiṭṭhena ambilādibhāvena jānāti, tasmā viññāṇanti vuccatīti. Evamidhāpi bhagavā vijānanalakkhaṇassa viññāṇassa paccattalakkhaṇameva bhājetvā dassesi.</p>
  227. <p class="bodytext">Yasmā pana ārammaṇassa ākārasaṇṭhānagahaṇavasena saññā pākaṭā hoti, tasmā sā cakkhudvāre vibhattā. Yasmā vināpi ākārasaṇṭhānā ārammaṇassa paccattabhedagahaṇavasena viññāṇaṃ pākaṭaṃ hoti, tasmā taṃ jivhādvāre vibhattaṃ. Imesaṃ pana saññāviññāṇapaññānaṃ asammohato sabhāvasallakkhaṇatthaṃ <span class="bld">sañjānāti, vijānāti, pajānātī</span>ti ettha visesā veditabbā. Tattha upasaggamattameva viseso, jānātīti padaṃ pana aviseso. Tassapi jānanaṭṭhena viseso veditabbo. Saññā hi nīlādivasena ārammaṇasañjānanamattameva, aniccaṃ dukkhamanattāti lakkhaṇapaṭivedhaṃ pāpetuṃ na sakkoti. Viññāṇaṃ nīlādivasena ārammaṇañceva jānāti, aniccādivasena lakkhaṇapaṭivedhañca pāpeti, ussakkitvā pana maggapātubhāvaṃ pāpetuṃ na sakkoti. Paññā nīlādivasena ārammaṇampi jānāti, aniccādivasena lakkhaṇapaṭivedhampi pāpeti, ussakkitvā maggapātubhāvampi pāpeti.</p>
  228. <p class="bodytext">Yathā hi heraññikaphalake kahāpaṇarāsimhi kate ajātabuddhidārako <a name="P2.0294"></a> gāmikapuriso mahāheraññikoti tīsu janesu oloketvā ṭhitesu ajātabuddhidārako kahāpaṇānaṃ cittavicittacaturassamaṇḍalādibhāvameva jānāti, ‘‘idaṃ manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ ratanasammata’’nti na jānāti. Gāmikapuriso cittādibhāvañca jānāti, manussānaṃ upabhogaparibhogaratanasammatabhāvañca, ‘‘ayaṃ kūṭo, ayaṃ cheko, ayaṃ karaṭo, ayaṃ saṇho’’ti na jānāti. Mahāheraññiko cittādibhāvampi ratanasammatabhāvampi kūṭādibhāvampi jānāti. Jānanto ca pana <a name="M2.0271"></a> rūpaṃ disvāpi saddaṃ sutvāpi gandhaṃ ghāyitvāpi rasaṃ sāyitvāpi hatthena garulahubhāvaṃ upadhāretvāpi ‘‘asukagāme kato’’tipi jānāti, ‘‘asukanigame asukanagare asukapabbatacchāyāya <a name="V2.0261"></a> asukanadītīre kato’’tipi, ‘‘asukācariyena kato’’tipi jānāti. Evameva saññā ajātabuddhidārakassa kahāpaṇadassanaṃ viya nīlādivasena ārammaṇamattameva jānāti. Viññāṇaṃ gāmikapurisassa kahāpaṇadassanaṃ viya nīlādivasena ārammaṇampi jānāti, aniccādivasena lakkhaṇapaṭivedhampi pāpeti. Paññā mahāheraññikassa kahāpaṇadassanaṃ viya nīlādivasena ārammaṇampi jānāti, aniccādivasena lakkhaṇapaṭivedhampi pāpeti, ussakkitvā maggapātubhāvampi pāpeti.</p>
  229. <p class="bodytext">So pana nesaṃ viseso duppaṭivijjho. Tenāha āyasmā nāgaseno –</p>
  230. <p class="indent">‘‘Dukkaraṃ, mahārāja, bhagavatā katanti. Kiṃ, bhante nāgasena, bhagavatā dukkaraṃ katanti? Dukkaraṃ, mahārāja, bhagavatā kataṃ, imesaṃ arūpīnaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ ekārammaṇe vattamānānaṃ vavatthānaṃ akkhātaṃ ‘ayaṃ phasso, ayaṃ vedanā, ayaṃ saññā, ayaṃ cetanā, idaṃ citta’’’nti (mi. pa. 2.7.16).</p>
  231. <p class="bodytext">Yathā hi tilatelaṃ sāsapatelaṃ madhukatelaṃ eraṇḍakatelaṃ vasātelanti imāni pañca telāni ekacāṭiyaṃ pakkhipitvā divasaṃ yamakamanthe hi manthetvā tato ‘‘idaṃ tilatelaṃ, idaṃ sāsapatela’’nti ekekassa <a name="P2.0295"></a> pāṭiyekkaṃ uddharaṇaṃ nāma dukkaraṃ, idaṃ tato dukkarataraṃ. Bhagavā pana sabbaññutaññāṇassa suppaṭividdhattā dhammissaro dhammarājā imesaṃ arūpīnaṃ dhammānaṃ ekārammaṇe vattamānānaṃ vavatthānaṃ akāsi. Pañcannaṃ mahānadīnaṃ samuddaṃ paviṭṭhaṭṭhāne ‘‘idaṃ gaṅgāya udakaṃ, idaṃ yamunāyā’’ti evaṃ pāṭiyekkaṃ udakuddharaṇenāpi ayamattho veditabbo.</p>
  232. <p class="bodytext">Iti paṭhamapabbena suññataṃ, dutiyena suññatālakkhaṇanti dvīhi pabbehi anattalakkhaṇaṃ kathetvā idāni dukkhalakkhaṇaṃ dassetuṃ <span class="bld">tatra, bhikkhave</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">khajjāmī</span>ti na rūpaṃ sunakho viya maṃsaṃ luñcitvā luñcitvā khādati, yathā pana kiliṭṭhavatthanivattho tatonidānaṃ pīḷaṃ sandhāya ‘‘khādati maṃ <a name="M2.0272"></a> vattha’’nti bhaṇati, evamidampi pīḷaṃ uppādentaṃ khādati nāmāti veditabbaṃ. <span class="bld">Paṭipanno hotī</span>ti sīlaṃ ādiṃ katvā yāva arahattamaggā paṭipanno hoti. Yo panettha balavañāṇo tikkhabuddhi ñāṇuttaro yogāvacaro padhānabhūmiyaṃ vāyamanto khāṇunā vā kaṇṭakena vā viddho āvudhena vā pahaṭo byagghādīhi vā gahetvā khajjamāno taṃ vedanaṃ abbohārikaṃ <a name="V2.0262"></a> katvā mūlakammaṭṭhānaṃ sammasanto arahattameva gaṇhāti, ayaṃ vedanāya nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno nāma vuccati pītamallatthero viya kuṭumbiyaputtamahātissatthero viya vattaniaṭaviyaṃ tiṃsamattānaṃ bhikkhūnaṃ aññataro byagghamukhe nipannabhikkhu viya kaṇṭakena viddhatthero viya ca.</p>
  233. <p class="bodytext">Dvādasasu kira bhikkhūsu ghaṇṭiṃ paharitvā araññe padhānamanuyuñjantesu eko sūriye atthaṅgatamatteyeva ghaṇṭiṃ paharitvā caṅkamaṃ oruyha caṅkamanto <a name="P2.0296"></a> tiriyaṃ nimmathento tiṇapaṭicchannaṃ kaṇṭakaṃ akkami. Kaṇṭako piṭṭhipādena nikkhanto. Tattaphālena vinividdhakālo viya vedanā vattati. Thero cintesi – ‘‘kiṃ imaṃ kaṇṭakaṃ uddharāmi, udāhu pakatiyā vijjhitvā ṭhitakaṇṭaka’’nti? Tassa evamahosi – ‘‘iminā kaṇṭakena viddhattā nirayādīsu bhayaṃ nāma natthi, pakatiyā vijjhitvā ṭhitakaṇṭakaṃyevā’’ti. So taṃ vedanaṃ abbohārikaṃ katvā sabbarattiṃ caṅkamitvā vibhātāya rattiyā aññassa saññaṃ adāsi. So āgantvā ‘‘kiṃ, bhante’’ti pucchi? ‘‘Kaṇṭakenamhi, āvuso, viddho’’ti. ‘‘Kāya velāya, bhante’’ti? ‘‘Sāyameva, āvuso’’ti. ‘‘Kasmā na amhe pakkosittha, kaṇṭakaṃ uddharitvā tattha telampi siñceyyāmā’’ti? ‘‘Pakatiyā vijjhitvā ṭhitakaṇṭakameva uddharituṃ vāyamimhā, āvuso’’ti. ‘‘Sakkuṇittha, bhante, uddharitu’’nti. ‘‘Ekadesamattena me, āvuso, uddhaṭo’’ti. Sesavatthūni dīghamajjhimaṭṭhakathāsu (dī. ni. aṭṭha. 2.373; ma. ni. aṭṭha. 1.106) satipaṭṭhānasuttaniddese vitthāritāneva.</p>
  234. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave</span>ti kasmā āraddhaṃ? Imasmiṃ pabbe dukkhalakkhaṇameva kathitaṃ, na aniccalakkhaṇaṃ. Taṃ dassetuṃ idamāraddhaṃ. Tīṇi lakkhaṇāni samodhānetvā dassetumpi āraddhameva. <span class="bld">Apacināti no ācinātī</span>ti vaṭṭaṃ vināseti, neva cināti. <span class="bld">Pajahati na upādiyatī</span>ti tadeva vissajjeti, na <a name="M2.0273"></a> gaṇhāti. <span class="bld">Visineti na ussinetī</span>ti vikirati na sampiṇḍeti. <span class="bld">Vidhūpeti na sandhūpetī</span>ti nibbāpeti na jālāpeti.</p>
  235. <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ passaṃ, bhikkhave</span>ti idaṃ kasmā āraddhaṃ? Vaṭṭaṃ vināsetvā ṭhitaṃ mahākhīṇāsavaṃ dassessāmīti āraddhaṃ. Ettakena vā ṭhānena vipassanā kathitā, idāni saha vipassanāya cattāro magge dassetuṃ idaṃ āraddhaṃ. Atha vā ettakena ṭhānena paṭhamamaggo kathito, idāni saha <a name="V2.0263"></a> vipassanāya tayo magge dassetuṃ idamāraddhaṃ. Ettakena vā ṭhānena tīṇi maggāni kathitāni, idāni saha vipassanāya arahattamaggaṃ dassetumpi idaṃ āraddhameva.</p>
  236. <p class="bodytext"><span class="bld">Sapajāpatikā</span>ti <a name="P2.0297"></a> saddhiṃ pajāpatinā devarājena. <span class="bld">Ārakāva namassantī</span>ti dūratova namassanti, dūrepi ṭhitaṃ namassantiyeva āyasmantaṃ nītattheraṃ viya.</p>
  237. <p class="bodytext">Thero kira pupphacchaḍḍakakulato nikkhamma pabbajito, khuraggeyeva arahattaṃ patvā cintesi – ‘‘ahaṃ ajjeva pabbajito ajjeva me pabbajitakiccaṃ matthakaṃ pattaṃ, catupaccayasantosabhāvanārāmamaṇḍitaṃ mahāariyavaṃsapaṭipadaṃ pūressāmī’’ti. So paṃsukūlatthāya sāvatthiṃ pavisitvā coḷakaṃ pariyesanto vicari. Atheko mahābrahmā samāpattito vuṭṭhāya manussapathaṃ olokento theraṃ disvā – ‘‘ajjeva pabbajitvā ajjeva khuragge arahattaṃ patvā mahāariyavaṃsapaṭipadaṃ pūretuṃ coḷakaṃ pariyesatī’’ti añjaliṃ paggayha namassamāno aṭṭhāsi. Tamañño mahābrahmā disvā ‘‘kaṃ namassasī’’ti? Pucchi. Nītattheraṃ namassāmīti. Kiṃ kāraṇāti? Ajjeva pabbajitvā ajjeva khuragge arahattaṃ patvā mahāariyavaṃsapaṭipadaṃ pūretuṃ coḷakaṃ pariyesatīti. Sopi naṃ namassamāno aṭṭhāsi. Athañño, athaññoti sattasatā mahābrahmāno namassamānā aṭṭhaṃsu. Tena vuttaṃ –</p>
  238. <p class="gatha1">‘‘Tā devatā sattasatā uḷārā,</p>
  239. <p class="gatha2">Brahmā vimānā abhinikkhamitvā;</p>
  240. <p class="gatha3">Nītaṃ namassanti pasannacittā,</p>
  241. <p class="gathalast">‘Khīṇāsavo gaṇhati paṃsukūlaṃ’’’.</p>
  242. <p class="gatha1">‘‘Tā <a name="M2.0274"></a> devatā sattasatā uḷārā,</p>
  243. <p class="gatha2">Brahmā vimānā abhinikkhamitvā;</p>
  244. <p class="gatha3">Nītaṃ namassanti pasannacittā,</p>
  245. <p class="gathalast">‘Khīṇāsavo kayirati paṃsukūlaṃ’’’.</p>
  246. <p class="gatha1">‘‘‘Khīṇāsavo <a name="V2.0264"></a> dhovati paṃsukūlaṃ’;</p>
  247. <p class="gatha2">‘Khīṇāsavo rajati paṃsukūlaṃ’;</p>
  248. <p class="gathalast">‘Khīṇāsavo pārupati paṃsakūla’’’nti.</p>
  249. <p class="bodytext">Iti bhagavā imasmiṃ sutte desanaṃ tīhi bhavehi vinivattetvā arahattassa kūṭaṃ gaṇhi. Desanāpariyosāne pañcasatā bhikkhū arahatte patiṭṭhahiṃsu. Sattamaṃ.</p>
  250. <p class="subhead">8. Piṇḍolyasuttavaṇṇanā</p>
  251. <p class="bodytext"><a name="para80"></a><a name="para80_sn3"></a><span class="paranum">80</span>. Aṭṭhame <span class="bld">kismiñcideva pakaraṇe</span>ti kismiñcideva kāraṇe. <span class="bld">Paṇāmetvā</span>ti nīharitvā. Kismiṃ pana kāraṇe ete bhagavatā paṇāmitāti? Ekasmiñhi <a name="P2.0298"></a> antovasse bhagavā sāvatthiyaṃ vasitvā vutthavasso pavāretvā mahābhikkhusaṅghaparivāro sāvatthito nikkhamitvā janapadacārikaṃ caranto kapilavatthuṃ patvā nigrodhārāmaṃ pāvisi. Sakyarājāno ‘‘satthā āgato’’ti sutvā pacchābhatte kappiyāni telamadhuphāṇitādīni ceva pānakāni ca kājasatehi gāhāpetvā vihāraṃ gantvā saṅghassa niyyātetvā satthāraṃ vanditvā paṭisanthāraṃ karontā ekamante nisīdiṃsu. Satthā tesaṃ madhuradhammakathaṃ kathento nisīdi. Tasmiṃ khaṇe ekacce bhikkhū senāsanaṃ paṭijagganti, ekacce mañcapīṭhādīni paññāpenti, sāmaṇerā appaharitaṃ karonti. Bhājanīyaṭṭhāne sampattabhikkhūpi atthi, asampattabhikkhūpi atthi. Sampattā asampattānaṃ lābhaṃ gaṇhantā, ‘‘amhākaṃ detha, amhākaṃ ācariyassa detha upajjhāyassa dethā’’ti kathentā mahāsaddamakaṃsu. Satthā sutvā theraṃ pucchi ‘‘ke pana te, ānanda, uccāsaddā mahāsaddā kevaṭṭā maññe macchavilope’’ti? Thero etamatthaṃ ārocesi. Satthā sutvā ‘‘āmisahetu, ānanda, bhikkhū mahāsaddaṃ karontī’’ti āha. ‘‘Āma, bhante’’ti. ‘‘Ananucchavikaṃ, ānanda, appatirūpaṃ. Na <a name="M2.0275"></a> hi mayā kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni cīvarādihetu pāramiyo pūritā, nāpi ime bhikkhū cīvarādihetu agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā, arahattahetu pabbajitvā anatthaṃ atthasadisaṃ asāraṃ sārasadisaṃ karonti, gacchānanda, te bhikkhū paṇāmehī’’ti.</p>
  252. <p class="bodytext"><span class="bld">Pubbaṇhasamaya</span>nti dutiyadivase pubbaṇhasamayaṃ. <span class="bld">Beluvalaṭṭhikāya mūle</span>ti taruṇabeluvarukkhamūle. <span class="bld">Pabāḷho</span>ti pabāhito. Pavāḷhotipi pāṭho, pavāhitoti attho. Ubhayampi nīhaṭabhāvameva <a name="V2.0265"></a> dīpeti. <span class="bld">Siyā aññathatta</span>nti pasādaññathattaṃ vā bhāvaññathattaṃ vā bhaveyya. Kathaṃ? ‘‘Sammāsambuddhena mayaṃ lahuke kāraṇe paṇāmitā’’ti <a name="P2.0299"></a> pasādaṃ mandaṃ karontānaṃ pasādaññathattaṃ nāma hoti. Saliṅgeneva titthāyatanaṃ pakkamantānaṃ bhāvaññathattaṃ nāma. <span class="bld">Siyā vipariṇāmo</span>ti ettha pana ‘‘mayaṃ satthu ajjhāsayaṃ gaṇhituṃ sakkhissāmāti pabbajitā, naṃ gahetuṃ asakkontānaṃ kiṃ amhākaṃ pabbajjāyā’’ti? Sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattanaṃ vipariṇāmoti veditabbo. <span class="bld">Vacchassā</span>ti khīrūpakavacchassa. <span class="bld">Aññathatta</span>nti milāyanaaññathattaṃ. Khīrūpako hi vaccho mātu adassanena khīraṃ alabhanto milāyati kampati pavedhati. <span class="bld">Vipariṇāmo</span>ti maraṇaṃ. So hi khīraṃ alabhamāno khīrapipāsāya sussanto patitvā marati.</p>
  253. <p class="bodytext"><span class="bld">Bījānaṃ taruṇāna</span>nti udakena anuggahetabbānaṃ virūḷhabījānaṃ. <span class="bld">Aññathatta</span>nti milāyanaññathattameva. Tāni hi udakaṃ alabhantāni milāyanti. <span class="bld">Vipariṇāmo</span>ti vināso. Tāni hi udakaṃ alabhantāni sukkhitvā vinassanti, palālameva honti. <span class="bld">Anuggahito</span>ti āmisānuggahena ceva dhammānuggahena ca anuggahito. <span class="bld">Anuggaṇheyya</span>nti dvīhipi etehi anuggahehi anuggaṇheyyaṃ. Acirapabbajitā hi sāmaṇerā ceva daharabhikkhū ca cīvarādipaccayavekalle vā sati gelaññe vā satthārā vā ācariyupajjhāyehi vā āmisānuggahena ananuggahitā kilamantā na sakkonti sajjhāyaṃ vā manasikāraṃ vā kātuṃ, dhammānuggahena ananuggahitā uddesena ceva ovādānusāsaniyā ca parihāyamānā na sakkonti akusalaṃ parivajjetvā kusalaṃ bhāvetuṃ. Imehi pana dvīhi anuggahehi anuggahitā kāyena akilamantā sajjhāyamanasikāre pavattitvā yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamānā <a name="M2.0276"></a> aparabhāge taṃ anuggahaṃ alabhantāpi teneva purimānuggahena laddhabalā sāsane patiṭṭhahanti, tasmā bhagavato evaṃ parivitakko udapādi.</p>
  254. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhagavato purato pāturahosī</span>ti satthu cittaṃ ñatvā – ‘‘ime bhikkhū bhagavatā paṇāmitā, idāni nesaṃ anuggahaṃ kātukāmo evaṃ cintesi, kāraṇaṃ bhagavā cintesi, ahamettha ussāhaṃ janessāmī’’ti purato pākaṭo ahosi. <span class="bld">Santettha bhikkhū</span>ti idaṃ so mahābrahmā yathā nāma byatto sūdo yadeva <a name="P2.0300"></a> ambilaggādīsu rasajātaṃ rañño ruccati, taṃ abhisaṅkhārena sādutaraṃ katvā punadivase upanāmeti, evameva attano byattatāya bhagavatā āhaṭaupamaṃyeva <span class="bld">evametaṃ bhagavā</span>tiādivacanehi abhisaṅkharitvā bhagavantaṃ yācanto bhikkhusaṅghassa anuggahakaraṇatthaṃ vadati<a name="V2.0266"></a>. Tattha <span class="bld">abhinandatū</span>ti ‘‘mama santikaṃ bhikkhusaṅgho āgacchatū’’ti. Evamassa āgamanaṃ sampiyāyamāno abhinandatu. <span class="bld">Abhivadatū</span>ti āgatassa ca ovādānusāsaniṃ dadanto abhivadatu.</p>
  255. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭisallānā</span>ti ekībhāvā. <span class="bld">Iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsī</span>ti iddhiṃ akāsi. <span class="bld">Ekadvīhikāyā</span>ti ekeko ceva dve dve ca hutvā. <span class="bld">Sārajjamānarūpā</span>ti ottappamānasabhāvā bhāyamānā. Kasmā pana bhagavā tesaṃ tathā upasaṅkamanāya iddhimakāsīti? Hitapatthanāya. Yadi hi te vaggavaggā hutvā āgaccheyyuṃ, ‘‘bhagavā bhikkhusaṅghaṃ paṇāmetvā araññaṃ paviṭṭho ekadivasampi tattha vasituṃ nāsakkhi, vegeneva āgato’’ti keḷimpi kareyyuṃ. Atha nesaṃ neva buddhagāravaṃ paccupaṭṭhaheyya, na dhammadesanaṃ sampaṭicchituṃ samatthā bhaveyyuṃ. Sabhayānaṃ pana sasārajjānaṃ ekadvīhikāya āgacchantānaṃ buddhagāravañceva paccupaṭṭhitaṃ bhavissati, dhammadesanañca sampaṭicchituṃ sakkhissantīti cintetvā tesaṃ hitapatthanāya tathārūpaṃ iddhiṃ akāsi.</p>
  256. <p class="bodytext"><span class="bld">Nisīdiṃsū</span>ti tesu hi sārajjamānarūpesu āgacchantesu eko bhikkhu ‘‘mamaṃyeva satthā oloketi, maṃyeva maññe niggaṇhitukāmo’’ti saṇikaṃ āgantvā vanditvā nisīdi, athañño athaññoti evaṃ pañcabhikkhusatāni nisīdiṃsu. Evaṃ nisinnaṃ pana bhikkhusaṅghaṃ sīdantare sannisinnaṃ mahāsamuddaṃ <a name="P2.0301"></a> viya nivāte padīpaṃ viya ca niccalaṃ disvā satthā cintesi – ‘‘imesaṃ <a name="M2.0277"></a> bhikkhūnaṃ kīdisī dhammadesanā vaṭṭatī’’ti? Athassa etadahosi – ‘‘ime āhārahetu paṇāmitā, piṇḍiyālopadhammadesanāva nesaṃ sappāyā, taṃ dassetvā matthake tiparivaṭṭadesanaṃ desessāmi, desanāpariyosāne sabbe arahattaṃ pāpuṇissantī’’ti. Atha nesaṃ taṃ dhammadesanaṃ desento <span class="bld">antamidaṃ, bhikkhave</span>tiādimāha.</p>
  257. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">anta</span>nti pacchimaṃ lāmakaṃ. <span class="bld">Yadidaṃ piṇḍolya</span>nti yaṃ evaṃ piṇḍapariyesanena jīvikaṃ kappentassa jīvitaṃ. Ayaṃ panettha padattho – piṇḍāya ulatīti piṇḍolo, piṇḍolassa kammaṃ <span class="bld">piṇḍolyaṃ,</span> piṇḍapariyesanena nipphāditajīvitanti attho. <span class="bld">Abhisāpo</span>ti akkoso. Kupitā hi manussā attano paccatthikaṃ ‘‘cīvaraṃ nivāsetvā kapālaṃ gahetvā piṇḍaṃ pariyesamāno carissatī’’ti akkosanti. Atha vā pana ‘‘kiṃ tuyhaṃ akātabbaṃ atthi, yo tvaṃ evaṃ balavā vīriyasampannopi hirottappaṃ pahāya kapaṇo viya piṇḍolo vicarasi pattapāṇī’’ti? Evampi <a name="V2.0267"></a> akkosantiyeva. <span class="bld">Tañca kho eta</span>nti evaṃ taṃ abhisāpaṃ samānampi piṇḍolyaṃ. <span class="bld">Kulaputtā upenti atthavasikā</span>ti mama sāsane jātikulaputtā ca ācārakulaputtā ca atthavasikā kāraṇavasikā hutvā kāraṇavasaṃ paṭicca upenti.</p>
  258. <p class="bodytext"><span class="bld">Rājābhinītā</span>tiādīsu ye rañño santakaṃ khāditvā raññā bandhanāgāre bandhāpitā palāyitvā pabbajanti, te rājābhinītā nāma. Te hi raññā bandhanaṃ abhinītattā <span class="bld">rājābhinītā</span> nāma. Ye pana corehi aṭaviyaṃ gahetvā ekaccesu māriyamānesu ekacce ‘‘mayaṃ sāmi tumhehi vissaṭṭhā gehaṃ anajjhāvasitvā pabbajissāma, tattha yaṃ yaṃ buddhapūjādipuññaṃ karissāma, tato tumhākaṃ pattiṃ dassāmā’’ti tehi vissaṭṭhā pabbajanti, te <span class="bld">corābhinītā</span> nāma. Tepi hi corehi māretabbataṃ abhinītāti corābhinītā nāma. Ye pana iṇaṃ gahetvā paṭidātuṃ asakkontā palāyitvā pabbajanti, te <span class="bld">iṇaṭṭā</span> nāma, iṇapīḷitāti attho<a name="P2.0302"></a>. Iṇaṭṭhātipi pāṭho, iṇe ṭhitāti attho. Ye rājacorachātakarogabhayānaṃ aññatarena abhibhūtā upaddutā pabbajanti, te <span class="bld">bhayaṭṭā</span> nāma, bhayapīḷitāti attho. Bhayaṭṭhātipi pāṭho, bhaye <a name="M2.0278"></a> ṭhitāti attho. <span class="bld">Ājīvikāpakatā</span>ti ājīvikāya upaddutā abhibhūtā, puttadāraṃ posetuṃ asakkontāti attho. <span class="bld">Otiṇṇāmhā</span>ti anto anupaviṭṭhā.</p>
  259. <p class="bodytext"><span class="bld">So ca hoti abhijjhālū</span>ti idaṃ so kulaputto ‘‘dukkhassa antaṃ karissāmī’’tiādivasena cittaṃ uppādetvā pabbajito, aparabhāge, taṃ pabbajjaṃ tathārūpaṃ kātuṃ na sakkoti, taṃ dassetuṃ vuttaṃ. Tattha <span class="bld">abhijjhālū</span>ti parabhaṇḍānaṃ abhijjhāyitā. <span class="bld">Tibbasārāgo</span>ti bahalarāgo. <span class="bld">Byāpannacitto</span>ti pūtibhāvena vipannacitto. <span class="bld">Paduṭṭhamanasaṅkappo</span>ti tikhiṇasiṅgo viya goṇo duṭṭhacitto. <span class="bld">Muṭṭhassatī</span>ti bhattanikkhittakāko viya naṭṭhassati, idha kataṃ ettha nassati. <span class="bld">Asampajāno</span>ti nippañño. Khandhādiparicchedarahito. <span class="bld">Asamāhito</span>ti caṇḍasote baddhanāvā viya upacārappanābhāvena asaṇṭhito. <span class="bld">Vibbhantacitto</span>ti bandhāruḷhamago viya santamano. <span class="bld">Pākatindriyo</span>ti yathā gihī puttadhītaro olokento asaṃvutindriyo hoti, evaṃ asaṃvutindriyo.</p>
  260. <p class="bodytext"><span class="bld">Chavālāta</span>nti chavānaṃ daḍḍhaṭṭhāne alātaṃ. <span class="bld">Ubhatopadittaṃ majjhe gūthagata</span>nti pamāṇena aṭṭhaṅgulamattaṃ dvīsu ṭhānesu ādittaṃ majjhe gūthamakkhitaṃ. <span class="bld">Neva gāme</span>ti <a name="P2.0303"></a> sace hi taṃ yuganaṅgalagopānasipakkhapāsakādīnaṃ <a name="V2.0268"></a> atthāya upanetuṃ sakkā assa, gāme kaṭṭhatthaṃ phareyya. Sace khettakuṭiyaṃ kaṭṭhattharamañcakādīnaṃ atthāya upanetuṃ sakkā, araññe kaṭṭhatthaṃ phareyya. Yasmā pana ubhayathāpi na sakkā, tasmā evaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Gihibhogā ca parihīno</span>ti yo agāre vasantehi gihīhi dāyajje bhājiyamāne bhogo laddhabbo assa, tato ca parihīno. <span class="bld">Sāmaññatthañcā</span>ti ācariyupajjhāyānaṃ ovāde ṭhatvā pariyattipaṭivedhavasena pattabbaṃ sāmaññatthañca. Imañca pana upamaṃ satthā na dussīlassa vasena āhari, parisuddhasīlassa pana alasassa abhijjhādīhi dosehi upahatassa puggalassa imaṃ upamaṃ āhari.</p>
  261. <p class="bodytext"><span class="bld">Tayome, bhikkhave</span>ti kasmā āraddhaṃ? Imassa puggalassa chavālātasadisabhāvo neva mātāpitūhi kato, na ācariyupajjhāyehi, imehi pana pāpavitakkehi katoti dassanatthaṃ āraddhaṃ. <span class="bld">Animittaṃ vā samādhi</span>nti <a name="M2.0279"></a> vipassanāsamādhiṃ. So hi niccanimittādīnaṃ samugghātanena animittoti vuccati. Ettha ca cattāro satipaṭṭhānā missakā, animittasamādhi pubbabhāgo. Animittasamādhi vā missako, satipaṭṭhānā pubbabhāgāti veditabbā.</p>
  262. <p class="bodytext"><span class="bld">Dvemā, bhikkhave, diṭṭhiyo</span>ti idaṃ pana na kevalaṃ animittasamādhibhāvanā imesaṃyeva tiṇṇaṃ mahāvitakkānaṃ pahānāya saṃvattati, sassatucchedadiṭṭhīnampi pana samugghātaṃ karotīti dassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Na vajjavā assa</span>nti niddoso bhaveyyaṃ. Sesamettha uttānameva. Iti bhagavā imasmimpi sutte desanaṃ tīhi bhavehi vinivattetvā arahattena kūṭaṃ gaṇhi. Desanāvasāne pañcasatā bhikkhū saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇiṃsūti. Aṭṭhamaṃ.</p>
  263. <p class="subhead">9. Pālileyyasuttavaṇṇanā</p>
  264. <p class="bodytext"><a name="para81"></a><a name="para81_sn3"></a><span class="paranum">81</span>. Navame <a name="P2.0304"></a> <span class="bld">cārikaṃ pakkāmī</span>ti kosambikānaṃ bhikkhūnaṃ kalahakāle satthā ekadivasaṃ dīghītissa kosalarañño vatthuṃ āharitvā ‘‘na hi verena verāni, sammantīdha kudācana’’ntiādīhi (dha. pa. 5) gāthāhi ovadati. Taṃdivasaṃ tesaṃ kalahaṃ karontānaṃyeva ratti vibhātā. Dutiyadivasepi bhagavā tameva vatthuṃ kathesi. Taṃdivasampi tesaṃ kalahaṃ karontānaṃyeva ratti vibhātā. Tatiyadivasepi bhagavā tameva vatthuṃ kathesi. Atha naṃ aññataro bhikkhu evamāha – ‘‘appossukko, bhante, bhagavā diṭṭhadhammasukhavihāraṃ anuyutto viharatu, mayametena bhaṇḍanena <a name="V2.0269"></a> kalahena viggahena vivādena paññāyissāmā’’ti. Satthā ‘‘pariyādiṇṇarūpacittā kho ime moghapurisā, na ime sakkā saññāpetu’’nti cintetvā – ‘‘kiṃ mayhaṃ imehi, ekacāravāsaṃ vasissāmī’’ti? So pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā kosambiyaṃ piṇḍāya caritvā kañcipi anāmantetvā ekova adutiyo cārikaṃ pakkāmi.</p>
  265. <p class="bodytext"><span class="bld">Yasmiṃ, āvuso, samaye</span>ti idaṃ thero yasmāssa ajja bhagavā ekena bhikkhunā saddhiṃ pakkamissati, ajja dvīhi, ajja satena, ajja sahassena, ajja ekakovāti sabbo bhagavato cāro vidito pākaṭo paccakkho, tasmā āha.</p>
  266. <p class="bodytext"><span class="bld">Anupubbenā</span>ti <a name="M2.0280"></a> gāmanigamapaṭipāṭiyā piṇḍāya caramāno ekacāravāsaṃ tāva vasamānaṃ bhikkhuṃ passitukāmo hutvā bālakaloṇakāragāmaṃ agamāsi. Tattha bhaguttherassa sakalapacchābhattañceva tiyāmarattiñca ekacāravāse ānisaṃsaṃ kathetvā punadivase tena pacchāsamaṇena piṇḍāya caritvā taṃ tattheva nivattetvā ‘‘samaggavāsaṃ vasamāne tayo kulaputte passissāmī’’ti pācīnavaṃsamigadāyaṃ agamāsi. Tesampi sakalapacchābhattañceva tiyāmarattiñca ekacāravāse ānisaṃsaṃ kathetvā te tattheva nivattetvā ekakova pālileyya nagarābhimukho pakkamitvā anupubbena pālileyyanagaraṃ sampatto. Tena vuttaṃ – ‘‘anupubbena cārikaṃ caramāno yena pālileyyakaṃ, tadavasarī’’ti.</p>
  267. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhaddasālamūle</span>ti pālileyyavāsino bhagavato dānaṃ datvā <a name="P2.0305"></a> pālileyyato avidūre rakkhitavanasaṇḍo nāma atthi, tattha bhagavato paṇṇasālaṃ katvā ‘‘ettha vasathā’’ti paṭiññaṃ kāretvā vāsayiṃsu. Bhaddasālo pana tattheko manāpo laddhako sālarukkho. Bhagavā taṃ nagaraṃ upanissāya tasmiṃ vanasaṇḍe paṇṇasālasamīpe tasmiṃ rukkhamūle viharati. Tena vuttaṃ ‘‘bhaddasālamūle’’ti.</p>
  268. <p class="bodytext">Evaṃ viharante panettha tathāgate aññataro hatthināgo hatthinīhi hatthipotakādīhi gocarabhūmititthogāhanādīsu ubbāḷho yūthe ukkaṇṭhito ‘‘kiṃ me imehi hatthīhī’’ti? Yūthaṃ pahāya manussapathaṃ gacchanto pālileyyakavanasaṇḍe bhagavantaṃ disvā ghaṭasahassena nibbāpitasantāpo viya nibbuto hutvā satthu santike aṭṭhāsi. So tato paṭṭhāya satthu vattapaṭivattaṃ karonto mukhadhovanaṃ <a name="V2.0270"></a> deti, nhānodakaṃ āharati, dantakaṭṭhaṃ deti, pariveṇaṃ sammajjati, araññato madhurāni phalāphalāni āharitvā satthuno deti. Satthā paribhogaṃ karoti.</p>
  269. <p class="bodytext">Ekadivasaṃ satthā rattibhāgasamanantare caṅkamitvā pāsāṇaphalake nisīdi. Hatthīpi avidūre ṭhāne aṭṭhāsi. Satthā pacchato oloketvā na kiñci addasa, evaṃ purato ca ubhayapassesu ca. Athassa ‘‘sukhaṃ vatāhaṃ aññatra tehi bhaṇḍanakārakehi vasāmī’’ti cittaṃ uppajji. Hatthinopi ‘‘mayā nāmitasākhaṃ aññe khādantā natthī’’tiādīni cintetvā – ‘‘sukhaṃ vata ekakova <a name="M2.0281"></a> vasāmi, satthu vattaṃ kātuṃ labhāmī’’ti cittaṃ uppajji. Satthā attano cittaṃ oloketvā – ‘‘mama tāva īdisaṃ cittaṃ, kīdisaṃ nu kho hatthissā’’ti tassāpi tādisameva disvā ‘‘sameti no citta’’nti imaṃ udānaṃ udānesi –</p>
  270. <p class="gatha1">‘‘Etaṃ nāgassa nāgena, īsādantassa hatthino;</p>
  271. <p class="gathalast">Sameti cittaṃ cittena, yadeko ramatī vane’’ti. (mahāva. 467);</p>
  272. <p class="bodytext"><span class="bld">Atha kho sambahulā bhikkhū</span>ti atha evaṃ tathāgate tattha viharante pañcasatā disāsu vassaṃvutthā bhikkhū. <span class="bld">Yenāyasmā ānando</span>ti ‘‘satthā kira bhikkhusaṅghaṃ paṇāmetvā araññaṃ paviṭṭho’’ti attano dhammatāya satthu santikaṃ gantuṃ asakkontā yenāyasmā ānando, tenupasaṅkamiṃsu.</p>
  273. <p class="bodytext"><span class="bld">Anantarā</span> <a name="P2.0306"></a> <span class="bld">āsavānaṃ khayo</span>ti maggānantaraṃ arahattaphalaṃ. <span class="bld">Vicayaso</span>ti vicayena, tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ sabhāvavicinanasamatthena ñāṇena paricchinditvāti attho. <span class="bld">Dhammo</span>ti sāsanadhammo. Cattāro satipaṭṭhānātiādi ye ye koṭṭhāse paricchinditvā dhammo desito, tesaṃ pakāsanatthāya vuttaṃ. <span class="bld">Samanupassanā</span>ti diṭṭhisamanupassanā. <span class="bld">Saṅkhāro so</span>ti diṭṭhisaṅkhāro so. <span class="bld">Tatojo so saṅkhāro</span>ti tato taṇhāto so saṅkhāro jāto. Taṇhāsampayuttesu cittesupi catūsu cittesu esa jāyati. <span class="bld">Sāpi taṇhā</span>ti sā diṭṭhisaṅkhārassa paccayabhūtā taṇhā. <span class="bld">Sāpi vedanā</span>ti sā taṇhāya paccayabhūtā vedanā. <span class="bld">Sopi phasso</span>ti so vedanāya paccayo avijjāsamphasso. <span class="bld">Sāpi avijjā</span>ti sā phassasampayuttā avijjā.</p>
  274. <p class="bodytext"><span class="bld">No cassaṃ</span><a name="V2.0271"></a>, <span class="bld">no ca me siyā</span>ti sace ahaṃ na bhaveyyaṃ, mama parikkhāropi na bhaveyya. <span class="bld">Nābhavissaṃ, na me bhavissatī</span>ti sace pana āyatimpi ahaṃ na bhavissāmi, evaṃ mama parikkhāropi na bhavissati. Ettake ṭhāne bhagavā tena bhikkhunā gahitagahitadiṭṭhiṃ vissajjāpento āgato puggalajjhāsayenapi desanāvilāsenapi. <span class="bld">Tatojo so saṅkhāro</span>ti taṇhāsampayuttacitte vicikicchāva natthi, kathaṃ vicikicchāsaṅkhāro taṇhāto jāyatīti? Appahīnattā. Yassa hi taṇhāya appahīnāya so <a name="M2.0282"></a> uppajjati, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Diṭṭhiyāpi eseva nayo labbhatiyeva catūsu hi cittuppādesu sampayuttadiṭṭhi nāma natthi. Yasmā pana taṇhāya appahīnattā sā uppajjati, tasmā taṃ sandhāya tatrāpi ayamattho yujjati. Iti imasmiṃ sutte tevīsatiyā ṭhānesu arahattaṃ pāpetvā vipassanā kathitā. Navamaṃ.</p>
  275. <p class="subhead">10. Puṇṇamasuttavaṇṇanā</p>
  276. <p class="bodytext"><a name="para82"></a><a name="para82_sn3"></a><span class="paranum">82</span>. Dasame <span class="bld">tadahuposathe</span>tiādi pavāraṇasutte vitthāritameva. <span class="bld">Kiñcideva desa</span>nti kiñci kāraṇaṃ. <span class="bld">Sake āsane nisīditvā puccha yadākaṅkhasī</span>ti kasmā evamāha? So kira bhikkhu pañcasatabhikkhuparivāro. Ācariye <a name="P2.0307"></a> pana ṭhitake pucchante sace te bhikkhū nisīdanti, satthari gāravaṃ kataṃ hoti, ācariye agāravaṃ. Sace uṭṭhahanti, ācariye gāravaṃ kataṃ hoti, satthari agāravaṃ. Iti nesaṃ cittaṃ anekaggaṃ bhavissati, desanaṃ sampaṭicchituṃ na sakkhissanti. Tasmiṃ pana nisīditvā pucchante tesaṃ cittaṃ ekaggaṃ bhavissati, desanaṃ sampaṭicchituṃ sakkhissantīti ñatvā bhagavā evamāha. <span class="bld">Ime nu kho, bhante</span>ti ayaṃ thero pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ ācariyo, pañcakkhandhamattampi nappajānātīti na vattabbo. Pañhaṃ pucchantena pana ‘‘ime pañcupādānakkhandhā, na aññe’’ti evaṃ jānantena viya hutvā pucchituṃ na vaṭṭati, tasmā ajānanto viya pucchati. Tepi cassa antevāsikā ‘‘amhākaṃ ācariyo ‘ahaṃ jānāmī’ti na katheti, sabbaññutaññāṇena pana saddhiṃ saṃsanditvāva kathetī’’ti sotabbaṃ saddhātabbaṃ maññissantītipi ajānanto viya pucchati.</p>
  277. <p class="bodytext"><span class="bld">Chandamūlakā</span>ti taṇhāchandamūlakā. <span class="bld">Na kho bhikkhu taññeva upādānaṃ te pañcupādānakkhandhā</span>ti yasmā chandarāgamattaṃ pañcakkhandhā na hoti, tasmā idaṃ vuttaṃ. Yasmā pana sahajātato vā ārammaṇato vā khandhe muñcitvā upādānaṃ natthi, tasmā <span class="bld">nāpi aññatra pañcahi</span> <a name="V2.0272"></a> <span class="bld">upādānakkhandhehi upādāna</span>nti vuttaṃ. Taṇhāsampayuttasmiñhi citte vattamāne taṃcittasamuṭṭhānarūpaṃ rūpakkhandho, ṭhapetvā taṃ taṇhaṃ sesā arūpadhammā cattāro khandhāti sahajātatopi khandhe muñcitvā upādānaṃ natthi. Upādānassa pana rūpādīsu aññataraṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjanato ārammaṇatopi pañcakkhandhe muñcitvā upādānaṃ natthi. <span class="bld">Chandarāgavemattatā</span>ti chandarāganānattaṃ. <span class="bld">Evaṃ kho bhikkhū</span>ti evaṃ rūpārammaṇassa chandarāgassa <a name="M2.0283"></a> vedanādīsu aññataraṃ ārammaṇaṃ akaraṇato siyā chandarāgavemattatā. <span class="bld">Khandhādhivacana</span>nti <a name="P2.0308"></a> khandhāti ayaṃ paññatti. Ayaṃ pana anusandhi na ghaṭiyati, kiñcāpi na ghaṭiyati, sānusandhikāva pucchā, sānusandhikaṃ vissajjanaṃ. Ayañhi thero tesaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ ajjhāsayena pucchati, satthāpi tesaṃ tesaṃ ajjhāsayeneva vissajjeti. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Dasamaṃ.</p>
  278. <p class="bodytext">Imassa ca pana vaggassa ekekasmiṃ sutte pañcasatā pañcasatā bhikkhū arahattaṃ pattāti.</p>
  279. <p class="centered">Khajjanīyavaggo aṭṭhamo.</p>
  280. <p class="title">9. Theravaggo</p>
  281. <p class="subhead">1. Ānandasuttavaṇṇanā</p>
  282. <p class="bodytext"><a name="para83"></a><a name="para83_sn3"></a><span class="paranum">83</span>. Theravaggassa paṭhame <span class="bld">mantāṇiputto</span>ti, mantāṇiyā nāma brāhmaṇiyā putto. <span class="bld">Upādāyā</span>ti āgamma ārabbha sandhāya paṭicca. <span class="bld">Asmīti hotī</span>ti asmīti evaṃ pavattaṃ taṇhāmānadiṭṭhipapañcattayaṃ hoti. <span class="bld">Daharo</span>ti taruṇo. <span class="bld">Yuvā</span>ti yobbanena samannāgato. <span class="bld">Maṇḍanakajātiko</span>ti maṇḍanakasabhāvo maṇḍanakasīlo. <span class="bld">Mukhanimitta</span>nti mukhapaṭibimbaṃ. Tañhi parisuddhaṃ ādāsamaṇḍalaṃ paṭicca paññāyati. Kiṃ pana taṃ olokayato sakamukhaṃ paññāyati, paramukhanti? Yadi sakaṃ bhaveyya, parammukhaṃ hutvā paññāyeyya, atha parassa bhaveyya, vaṇṇādīhi asadisaṃ hutvā paññāyeyya. Tasmā na taṃ attano, na parassa, ādāsaṃ pana nissāya nibhāsarūpaṃ nāma taṃ paññāyatīti vadanti. Atha yaṃ udake paññāyati, taṃ kena kāraṇenāti<a name="V2.0273"></a>? Mahābhūtānaṃ visuddhatāya. <span class="bld">Dhammo me abhisamito</span>ti mayā ñāṇena catusaccadhammo abhisamāgato, sotāpannosmi jātoti kathesi. Paṭhamaṃ.</p>
  283. <p class="subhead">2. Tissasuttavaṇṇanā</p>
  284. <p class="bodytext"><a name="para84"></a><a name="para84_sn3"></a><span class="paranum">84</span>. Dutiye <a name="M2.0284"></a><a name="P2.0309"></a> <span class="bld">madhurakajāto viyā</span>ti sañjātagarubhāvo viya akammañño. <span class="bld">Disāpi me</span>ti ayaṃ puratthimā ayaṃ dakkhiṇāti evaṃ disāpi mayhaṃ na pakkhāyanti, na pākaṭā hontīti vadati. <span class="bld">Dhammāpi maṃ na paṭibhantī</span>ti pariyattidhammāpi mayhaṃ na upaṭṭhahanti, uggahitaṃ sajjhāyitaṃ na dissatīti vadati. <span class="bld">Vicikicchā</span>ti no mahāvicikicchā. Na hi tassa ‘‘sāsanaṃ niyyānikaṃ nu kho, na nu kho’’ti vimati uppajjati. Evaṃ panassa hoti ‘‘sakkhissāmi nu kho samaṇadhammaṃ kātuṃ, udāhu pattacīvaradhāraṇamattameva karissāmī’’ti.</p>
  285. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāmānametaṃ adhivacana</span>nti yathā hi ninnaṃ pallalaṃ olokentassa dassanarāmaṇeyyakamattaṃ atthi, yo panettha otarati, taṃ caṇḍamīnākulatāya ākaḍḍhitvā anayabyasanaṃ pāpeti, evamevaṃ pañcasu kāmaguṇesu cakkhudvārādīnaṃ ārammaṇe rāmaṇeyyakamattaṃ atthi, yo panettha gedhaṃ āpajjati, taṃ ākaḍḍhitvā nirayādīsu eva pakkhipanti. Appassādā hi kāmā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyoti imaṃ atthavasaṃ paṭicca ‘‘kāmānametaṃ adhivacana’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Ahamanuggahenā</span>ti ahaṃ dhammāmisānuggahehi <a name="P2.0310"></a> anuggaṇhāmi. <span class="bld">Abhinandī</span>ti sampaṭicchi. Na kevalañca abhinandi, imaṃ pana satthu santikā assāsaṃ labhitvā ghaṭento vāyamanto katipāhena arahatte patiṭṭhāsi. Dutiyaṃ.</p>
  286. <p class="subhead">3. Yamakasuttavaṇṇanā</p>
  287. <p class="bodytext"><a name="para85"></a><a name="para85_sn3"></a><span class="paranum">85</span>. Tatiye <span class="bld">diṭṭhigata</span>nti sace hissa evaṃ bhaveyya ‘‘saṅkhārā uppajjanti ceva nirujjhanti ca, saṅkhārappavattameva appavattaṃ hotī’’ti, diṭṭhigataṃ nāma na bhaveyya, sāsanāvacarikaṃ ñāṇaṃ bhaveyya. Yasmā panassa ‘‘satto ucchijjati vinassatī’’ti ahosi, tasmā diṭṭhigataṃ nāma jātaṃ. <span class="bld">Thāmasā parāmāsā</span>ti diṭṭhithāmena ceva diṭṭhiparāmāsena ca.</p>
  288. <p class="bodytext"><span class="bld">Yenāyasmā</span> <a name="V2.0274"></a> <span class="bld">sāriputto</span>ti yathā nāma paccante kupite taṃ vūpasametuṃ asakkontā rājapurisā senāpatissa vā rañño vā santikaṃ gacchanti, evaṃ diṭṭhigatavasena tasmiṃ there kupite taṃ vūpasametuṃ asakkontā te bhikkhū yena dhammarājassa dhammasenāpati āyasmā sāriputto<a name="M2.0285"></a>, tenupasaṅkamiṃsu. <span class="bld">Evaṃbyākho</span>ti tesaṃ bhikkhūnaṃ santike viya therassa sammukhā paggayha vattuṃ asakkonto olambantena hadayena ‘‘evaṃbyākho’’ti āha. <span class="bld">Taṃ kiṃ maññasi, āvuso</span>ti? Idaṃ thero tassa vacanaṃ sutvā, ‘‘nāyaṃ attano laddhiyaṃ dosaṃ passati, dhammadesanāya assa taṃ pākaṭaṃ karissāmī’’ti cintetvā tiparivaṭṭaṃ desanaṃ desetuṃ ārabhi.</p>
  289. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ kiṃ maññasi, āvuso yamaka, rūpaṃ tathāgato</span>ti idaṃ kasmā āraddhaṃ? Anuyogavattaṃ dāpanatthaṃ. Tiparivaṭṭadesanāvasānasmiñhi thero sotāpanno jāto. Atha naṃ anuyogavattaṃ dāpetuṃ ‘‘taṃ kiṃ maññasī’’tiādimāha? <span class="bld">Tathāgato</span>ti <a name="P2.0311"></a> satto. Rūpaṃ vedanā saññā saṅkhārā viññāṇanti ime pañcakkhandhe sampiṇḍetvā ‘‘tathāgato’’ti samanupassasīti pucchati. <span class="bld">Ettha ca te, āvuso</span>ti idaṃ therassa anuyoge bhummaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ettha ca te ettake ṭhāne diṭṭheva dhamme saccato thirato satte anupalabbhiyamāneti. <span class="bld">Sace taṃ, āvuso</span>ti idametaṃ aññaṃ byākarāpetukāmo pucchati. <span class="bld">Yaṃ dukkhaṃ taṃ niruddha</span>nti yaṃ dukkhaṃ, tadeva niruddhaṃ, añño satto nirujjhanako nāma natthi, evaṃ byākareyyanti attho.</p>
  290. <p class="bodytext"><span class="bld">Etasseva atthassā</span>ti etassa paṭhamamaggassa. <span class="bld">Bhiyyosomattāya ñāṇāyā</span>ti atirekappamāṇassa ñāṇassa atthāya, sahavipassanakānaṃ upari ca tiṇṇaṃ maggānaṃ āvibhāvatthāyāti attho. <span class="bld">Ārakkhasampanno</span>ti antoārakkhena ceva bahiārakkhena ca samannāgato. <span class="bld">Ayogakkhemakāmo</span>ti catūhi yogehi khemabhāvaṃ anicchanto. <span class="bld">Pasayhā</span>ti pasayhitvā abhibhavitvā. <span class="bld">Anupakhajjā</span>ti anupavisitvā.</p>
  291. <p class="bodytext"><span class="bld">Pubbuṭṭhāyī</span>tiādīsu dūratova āgacchantaṃ disvā āsanato paṭhamataraṃ vuṭṭhātīti <span class="bld">pubbuṭṭhāyī</span>. Tassa āsanaṃ datvā tasmiṃ nisinne pacchā nipatati nisīdatīti, <span class="bld">pacchānipātī</span>. Pātova vuṭṭhāya ‘‘ettakā kasituṃ gacchatha, ettakā vapitu’’nti vā sabbapaṭhamaṃ vuṭṭhātīti <span class="bld">pubbuṭṭhāyī</span>. Sāyaṃ sabbesu attano attano vasanaṭṭhānaṃ gatesu gehassa samantato ārakkhaṃ saṃvidhāya dvārāni thaketvā sabbapacchā nipajjanatopi <span class="bld">pacchānipātī</span>. ‘‘Kiṃ karomi<a name="M2.0286"></a>, ayyaputta<a name="V2.0275"></a>? Kiṃ karomi ayyaputtā’’ti? Mukhaṃ olokento kiṃkāraṃ paṭisāvetīti <span class="bld">kiṃkārapaṭissāvī</span>. Manāpaṃ caratīti <span class="bld">manāpacārī</span>. Piyaṃ vadatīti <span class="bld">piyavādī. Mittatopi naṃ saddaheyyā</span>ti mitto me ayanti saddaheyya. <span class="bld">Vissāsaṃ āpajjeyyā</span>ti ekato pānabhojanādiṃ karonto vissāsiko bhaveyya. <span class="bld">Saṃvissattho</span>ti suṭṭhu vissattho.</p>
  292. <p class="bodytext"><span class="bld">Evameva kho</span>ti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – bālagahapatiputto viya hi vaṭṭasannissitakāle assutavā puthujjano<a name="P2.0312"></a>, vadhakapaccāmitto viya abaladubbalā pañcakkhandhā, vadhakapaccāmittassa ‘‘bālagahapatiputtaṃ upaṭṭhahissāmī’’ti upagatakālo viya paṭisandhikkhaṇe upagatā pañcakkhandhā, tassa hi ‘‘na me ayaṃ sahāyo, vadhakapaccatthiko aya’’nti ajānanakālo viya vaṭṭanissitaputhujjanassa pañcakkhandhe ‘‘na ime mayha’’nti agahetvā ‘‘mama rūpaṃ, mama vedanā, mama saññā, mama saṅkhārā, mama viññāṇa’’nti gahitakālo, vadhakapaccatthikassa ‘‘mitto me aya’’nti gahetvā sakkārakaraṇakālo viya ‘‘mama ime’’ti gahetvā pañcannaṃ khandhānaṃ nhāpanabhojanādīhi sakkārakaraṇakālo, ‘‘ativissattho me aya’’nti ñatvā sakkāraṃ karontasseva asinā sīsacchindanaṃ viya vissatthassa bālaputhujjanassa tikhiṇehi bhijjamānehi khandhehi jīvitapariyādānaṃ veditabbaṃ.</p>
  293. <p class="bodytext"><span class="bld">Upetī</span>ti upagacchati. <span class="bld">Upādiyatī</span>ti gaṇhāti. <span class="bld">Adhiṭṭhātī</span>ti adhitiṭṭhati. <span class="bld">Attā me</span>ti ayaṃ me attāti. <span class="bld">Sutavā ca kho, āvuso, ariyasāvako</span>ti yathā pana paṇḍito gahapatiputto evaṃ upagataṃ paccatthikaṃ ‘‘paccatthiko me aya’’nti ñatvā appamatto tāni tāni kammāni kāretvā anatthaṃ pariharati, atthaṃ pāpuṇāti, evaṃ sutavā ariyasāvakopi ‘‘na rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādinā nayena pañcakkhandhe ahanti vā mamanti vā agahetvā, ‘‘paccatthikā me ete’’ti ñatvā rūpasattakaarūpasattakādivasena vipassanāya yojetvāva tatonidānaṃ dukkhaṃ parivajjetvā aggaphalaṃ arahattaṃ pāpuṇāti. Sesamettha uttānameva. Tatiyaṃ.</p>
  294. <p class="subhead">4. Anurādhasuttavaṇṇanā</p>
  295. <p class="bodytext"><a name="para86"></a><a name="para86_sn3"></a><span class="paranum">86</span>. Catutthe <span class="bld">araññakuṭikāya</span>nti tasseva vihārassa paccante paṇṇasālāyaṃ. <span class="bld">Taṃ tathāgato</span>ti tumhākaṃ satthā tathāgato taṃ sattaṃ <a name="M2.0287"></a> tathāgataṃ. <span class="bld">Aññatra imehī</span>ti tassa kira evaṃ ahosi <a name="V2.0276"></a> ‘‘ime sāsanassa paṭipakkhā paṭivilomā, yathā ime bhaṇanti, na evaṃ satthā paññāpessati, aññathā paññāpessatī’’ti. Tasmā evamāha. <span class="bld">Evaṃ vutte te aññatitthiyā</span>ti evaṃ therena attano ca paresañca samayaṃ ajānitvā vutte ekadesena sāsanasamayaṃ jānantā <a name="P2.0313"></a> therassa vāde dosaṃ dātukāmā te aññatitthiyā paribbājakā āyasmantaṃ anurādhaṃ etadavocuṃ.</p>
  296. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ kiṃ maññasi anurādhā</span>ti satthā tassa kathaṃ sutvā cintesi – ‘‘ayaṃ bhikkhu attano laddhiyaṃ dosaṃ na jānāti, kārako panesa yuttayogo, dhammadesanāya eva naṃ jānāpessāmī’’ti tiparivaṭṭaṃ desanaṃ desetukāmo ‘‘taṃ kiṃ maññasi, anurādhā’’tiādimāha. Athassa tāya desanāya arahattappattassa anuyogavattaṃ āropento <span class="bld">taṃ kiṃ maññasi, anurādha? Rūpaṃ tathāgato</span>tiādimāha. <span class="bld">Dukkhañceva paññapemi, dukkhassa ca nirodha</span>nti vaṭṭadukkhañceva vaṭṭadukkhassa ca nirodhaṃ nibbānaṃ paññapemi. Dukkhanti vā vacanena dukkhasaccaṃ gahitaṃ. Tasmiṃ gahite samudayasaccaṃ gahitameva hoti, tassa mūlattā. Nirodhanti vacanena nirodhasaccaṃ gahitaṃ. Tasmiṃ gahite maggasaccaṃ gahitameva hoti tassa upāyattā. Iti pubbe cāhaṃ, anurādha, etarahi ca catusaccameva paññapemīti dasseti. Evaṃ imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭameva kathitaṃ. Catutthaṃ.</p>
  297. <p class="subhead">5. Vakkalisuttavaṇṇanā</p>
  298. <p class="bodytext"><a name="para87"></a><a name="para87_sn3"></a><span class="paranum">87</span>. Pañcame <span class="bld">kumbhakāranivesane</span>ti kumbhakārasālāyaṃ. Thero kira vutthavasso pavāretvā bhagavantaṃ dassanāya āgacchati. Tassa nagaramajjhe mahāābādho uppajji, pādā na vahanti. Atha naṃ mañcakasivikāya kumbhakārasālaṃ āhariṃsu. Sā ca sālā tesaṃ kammasālā, na nivesanasālā. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘kumbhakāranivesane viharatī’’ti. <span class="bld">Bāḷhagilāno</span>ti adhimattagilāno. <span class="bld">Samadhosī</span>ti samantato adhosi, calanākārena apacitiṃ dassesi. Vattaṃ kiretaṃ bāḷhagilānenapi buḍḍhataraṃ disvā uṭṭhānākārena apaciti dassetabbā. Tena pana ‘‘mā cali mā calī’’ti vattabbo. <span class="bld">Santimāni āsanānī</span>ti buddhakālasmiñhi ekassapi bhikkhuno <a name="M2.0288"></a> vasanaṭṭhāne <a name="P2.0314"></a> ‘‘sace satthā āgacchissati, idha nisīdissatī’’ti āsanaṃ paññattameva hoti antamaso phalakamattampi paṇṇasanthāramattampi. <span class="bld">Khamanīyaṃ yāpanīya</span>nti kacci dukkhaṃ khamituṃ iriyāpathaṃ vā yāpetuṃ sakkāti pucchati. <span class="bld">Paṭikkamantī</span>ti nivattanti. <span class="bld">Abhikkamantī</span>ti adhigacchanti<a name="V2.0277"></a>. <span class="bld">Paṭikkamosāna</span>nti paṭikkamo etāsaṃ. <span class="bld">Sīlato na upavadatī</span>ti sīlaṃ ārabbha sīlabhāvena na upavadati. <span class="bld">Cirapaṭikāha</span>nti cirapaṭiko ahaṃ, cirato paṭṭhāya ahanti attho. <span class="bld">Pūtikāyenā</span>ti attano suvaṇṇavaṇṇampi kāyaṃ bhagavā dhuvapaggharaṇaṭṭhena evamāha. <span class="bld">Yo kho, vakkali, dhamma</span>nti idha bhagavā ‘‘dhammakāyo kho, mahārāja, tathāgato’’ti vuttaṃ dhammakāyataṃ dasseti. Navavidho hi lokuttaradhammo tathāgatassa kāyo nāma.</p>
  299. <p class="bodytext">Idāni therassa tiparivaṭṭadhammadesanaṃ ārabhanto <span class="bld">taṃ kiṃ maññasī</span>tiādimāha. <span class="bld">Kāḷasilā</span>ti kāḷasilāvihāro. <span class="bld">Vimokkhāyā</span>ti maggavimokkhatthāya. <span class="bld">Suvimutto vimuccissatī</span>ti arahattaphalavimuttiyā vimutto hutvā vimuccissati. Tā kira devatā ‘‘yena nīhārena iminā vipassanā āraddhā, anantarāyena arahattaṃ pāpuṇissatī’’ti ñatvā evamāhaṃsu. <span class="bld">Apāpaka</span>nti alāmakaṃ. <span class="bld">Satthaṃ āharesī</span>ti thero kira adhimāniko ahosi. So samādhivipassanāhi vikkhambhitānaṃ kilesānaṃ samudācāraṃ apassanto ‘‘khīṇāsavomhī’’ti saññī hutvā ‘‘kiṃ me iminā dukkhena jīvitena? Satthaṃ āharitvā marissāmī’’ti tikhiṇena satthena kaṇṭhanāḷaṃ chindi. Athassa dukkhā vedanā uppajji. So tasmiṃ khaṇe attano puthujjanabhāvaṃ ñatvā avissaṭṭhakammaṭṭhānattā sīghaṃ mūlakammaṭṭhānaṃ ādāya sammasanto arahattaṃ pāpuṇitvāva kālamakāsi. Paccavekkhaṇā panassa ca kathaṃ ahosīti? Khīṇāsavassa ekūnavīsati <a name="P2.0315"></a> paccavekkhaṇā na sabbāva avassaṃ laddhabbā, tikhiṇenāpi pana asinā sīse chijjante ekaṃ dve ñāṇāni avassaṃ uppajjanti.</p>
  300. <p class="bodytext"><span class="bld">Vivattakkhandha</span>nti parivattakkhandhaṃ. <span class="bld">Semāna</span>nti sayamānaṃ. Thero kira uttānako nipanno satthaṃ āhari. Tassa sarīraṃ yathāṭhitameva ahosi. Sīsaṃ pana dakkhiṇapassena parivattitvā aṭṭhāsi. Ariyasāvakā hi yebhuyyena dakkhiṇapasseneva kālaṃ karonti. Tenassa sarīraṃ yathāṭhitaṃyeva ahosi. Sīsaṃ pana dakkhiṇapassena parivattitvā ṭhitaṃ. Taṃ sandhāya vivattakkhandho nāma jātotipi vadanti. <span class="bld">Dhūmāyitatta</span>nti dhūmāyanabhāvaṃ<a name="M2.0289"></a>. <span class="bld">Timirāyitatta</span>nti timirāyanabhāvaṃ. Dhūmavalāhakaṃ viya timiravalāhakaṃ viya cāti attho. Pañcamaṃ.</p>
  301. <p class="subhead">6. Assajisuttavaṇṇanā</p>
  302. <p class="bodytext"><a name="para88"></a><a name="para88_sn3"></a><span class="paranum">88</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">kassapakārāme</span>ti kassapaseṭṭhinā kārite ārāme. <span class="bld">Kāyasaṅkhāre</span>ti assāsapassāse<a name="V2.0278"></a>. So hi te catutthajjhānena passambhitvā passambhitvā vihāsi. <span class="bld">Evaṃ hotī</span>ti idāni taṃ samādhiṃ appaṭilabhantassa evaṃ hoti. <span class="bld">No cassāhaṃ parihāyāmī</span>ti kacci nu kho ahaṃ sāsanato na parihāyāmi? Tassa kira ābādhadosena appitappitā samāpatti parihāyi, tasmā evaṃ cintesi. <span class="bld">Samādhisārakā samādhisāmaññā</span>ti samādhiṃyeva sārañca sāmaññañca maññanti. Mayhaṃ pana sāsane na etaṃ sāraṃ, vipassanāmaggaphalāni sāraṃ. So tvaṃ samādhito parihāyanto kasmā cintesi ‘‘sāsanato parihāyāmī’’ti. Evaṃ theraṃ assāsetvā idānissa tiparivaṭṭaṃ dhammadesanaṃ ārabhanto <span class="bld">taṃ kiṃ maññasī</span>tiādimāha. Athassa tiparivaṭṭadesanāvasāne arahattaṃ pattassa satatavihāraṃ dassento <span class="bld">so sukhaṃ ce vedanaṃ vedayatī</span>tiādimāha<a name="P2.0316"></a>. Tattha <span class="bld">anabhinanditāti pajānātī</span>ti sukhavedanāya tāva abhinandanā hotu, dukkhavedanāya kathaṃ hotīti? Dukkhaṃ patvā sukhaṃ pattheti, yadaggena sukhaṃ pattheti, tadaggena dukkhaṃ patthetiyeva. Sukhavipariṇāmena hi dukkhaṃ āgatameva hotīti evaṃ dukkhe abhinandanā veditabbā. Sesaṃ pubbe vuttanayamevāti. Chaṭṭhaṃ.</p>
  303. <p class="subhead">7. Khemakasuttavaṇṇanā</p>
  304. <p class="bodytext"><a name="para89"></a><a name="para89_sn3"></a><span class="paranum">89</span>. Sattame <span class="bld">attaniya</span>nti attano parikkhārajātaṃ. <span class="bld">Asmīti adhigata</span>nti asmīti evaṃ pavattā taṇhāmānā adhigatā. <span class="bld">Sandhāvanikāyā</span>ti punappunaṃ gamanāgamanena. <span class="bld">Upasaṅkamī</span>ti badarikārāmato gāvutamattaṃ ghositārāmaṃ agamāsi. Dāsakatthero pana catukkhattuṃ gamanāgamanena taṃdivasaṃ dviyojanaṃ addhānaṃ āhiṇḍi. Kasmā pana taṃ therā pahiṇiṃsu? Vissutassa dhammakathikassa santikā dhammaṃ suṇissāmāti. Sayaṃ kasmā na gatāti? Therassa vasanaṭṭhānaṃ araññaṃ sambādhaṃ, tattha saṭṭhimattānaṃ therānaṃ ṭhātuṃ vā nisīdituṃ vā okāso natthīti na gatā. ‘‘Idhāgantvā amhākaṃ dhammaṃ kathetū’’tipi <a name="M2.0290"></a> kasmā pana na pahiṇiṃsūti? Therassa ābādhikattā. Atha kasmā punappunaṃ pahiṇiṃsūti? Sayameva ñatvā amhākaṃ kathetuṃ āgamissatīti. Theropi tesaṃ ajjhāsayaṃ ñatvāva agamāsīti.</p>
  305. <p class="bodytext"><span class="bld">Na khvāhaṃ, āvuso, rūpa</span>nti yo hi rūpameva asmīti vadati, tena itare cattāro khandhā paccakkhātā honti. Yo aññatra rūpā vadati, tena rūpaṃ paccakkhātaṃ hoti. Vedanādīsupi eseva nayo. Therassa pana samūhato pañcasupi khandhesu asmīti adhigato, tasmā <a name="V2.0279"></a> evamāha. <span class="bld">Hotevā</span>ti hotiyeva. <span class="bld">Anusahagato</span>ti sukhumo. <span class="bld">Ūse</span>ti chārikākhāre. <span class="bld">Khāre</span>ti ūsakhāre. <span class="bld">Sammadditvā</span>ti temetvā khādetvā.</p>
  306. <p class="bodytext"><span class="bld">Evameva</span> <a name="P2.0317"></a> <span class="bld">kho</span>ti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – kiliṭṭhavatthaṃ viya hi puthujjanassa cittācāro, tayo khārā viya tisso anupassanā, tīhi khārehi dhotavatthaṃ viya desanāya madditvā ṭhito anāgāmino cittācāro, anusahagato ūsādigandho viya arahattamaggavajjhā kilesā, gandhakaraṇḍako viya arahattamaggañāṇaṃ gandhakaraṇḍakaṃ āgamma anusahagatānaṃ ūsagandhādīnaṃ samugghāto viya arahattamaggena sabbakilesakkhayo, gandhaparibhāvitavatthaṃ nivāsetvā chaṇadivase antaravīthiyaṃ sugandhagandhino vicaraṇaṃ viya khīṇāsavassa sīlagandhādīhi dasa disā upavāyantassa yathākāmacāro.</p>
  307. <p class="bodytext"><span class="bld">Ācikkhitu</span>nti kathetuṃ. <span class="bld">Desetu</span>nti pakāsetuṃ. <span class="bld">Paññāpetu</span>nti jānāpetuṃ. <span class="bld">Paṭṭhapetu</span>nti patiṭṭhāpetuṃ. <span class="bld">Vivaritu</span>nti vivaṭaṃ kātuṃ. <span class="bld">Vibhajitu</span>nti suvibhattaṃ kātuṃ. <span class="bld">Uttānīkātu</span>nti uttānakaṃ kātuṃ. <span class="bld">Saṭṭhimattānaṃ therāna</span>nti te kira therena kathitakathitaṭṭhāne vipassanaṃ paṭṭhapetvā uparūpari sammasantā desanāpariyosāne arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Theropi aññena nīhārena akathetvā vipassanāsahagatacitteneva kathesi. Tasmā sopi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ – ‘‘saṭṭhimattānaṃ therānaṃ bhikkhūnaṃ anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsu āyasmato khemakassa cā’’ti. Sattamaṃ.</p>
  308. <p class="subhead">8. Channasuttavaṇṇanā</p>
  309. <p class="bodytext"><a name="para90"></a><a name="para90_sn3"></a><span class="paranum">90</span>. Aṭṭhame <a name="M2.0291"></a> <span class="bld">āyasmā channo</span>ti tathāgatena saddhiṃ ekadivase jāto mahābhinikkhamanadivase saddhiṃ nikkhamitvā puna aparabhāge satthu santike pabbajitvā ‘‘amhākaṃ buddho amhākaṃ dhammo’’ti evaṃ makkhī ceva paḷāsī ca hutvā sabrahmacārīnaṃ pharusavācāya saṅghaṭṭanaṃ karonto thero. <span class="bld">Avāpuraṇaṃ ādāyā</span>ti kuñcikaṃ gahetvā. <span class="bld">Vihārena vihāraṃ upasaṅkamitvā</span>ti ekaṃ vihāraṃ pavisitvā tato aññaṃ, tato aññanti evaṃ tena tena vihārena taṃ taṃ vihāraṃ upasaṅkamitvā. <span class="bld">Etadavoca ovadantu ma</span>nti kasmā evaṃ mahantena ussāhena tattha tattha gantvā etaṃ avocāti? Uppannasaṃvegatāya. Tassa hi parinibbute satthari dhammasaṅgāhakattherehi pesito āyasmā <a name="V2.0280"></a> ānando kosambiṃ <a name="P2.0318"></a> gantvā brahmadaṇḍaṃ adāsi. So dinne brahmadaṇḍe sañjātapariḷāho visaññībhūto patitvā puna saññaṃ labhitvā vuṭṭhāya ekassa bhikkhuno santikaṃ gato, so tena saddhiṃ kiñci na kathesi. Aññassa santikaṃ agamāsi, sopi na kathesīti evaṃ sakalavihāraṃ vicaritvā nibbinno pattacīvaraṃ ādāya bārāṇasiṃ gantvā uppannasaṃvego tattha tattha gantvā evaṃ avoca.</p>
  310. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbe saṅkhārā aniccā</span>ti sabbe tebhūmakasaṅkhārā aniccā. <span class="bld">Sabbe dhammā anattā</span>ti sabbe catubhūmakadhammā anattā. Iti sabbepi te bhikkhū theraṃ ovadantā aniccalakkhaṇaṃ anattalakkhaṇanti dveva lakkhaṇāni kathetvā dukkhalakkhaṇaṃ na kathayiṃsu. Kasmā? Evaṃ kira nesaṃ ahosi – ‘‘ayaṃ bhikkhu vādī dukkhalakkhaṇe paññāpiyamāne rūpaṃ dukkhaṃ…pe… viññāṇaṃ dukkhaṃ, maggo dukkho, phalaṃ dukkhanti ‘tumhe dukkhappattā bhikkhū nāmā’ti gahaṇaṃ gaṇheyya, yathā gahaṇaṃ gahetuṃ na sakkoti, evaṃ niddosamevassa katvā kathessāmā’’ti dveva lakkhaṇāni kathayiṃsu.</p>
  311. <p class="bodytext"><span class="bld">Paritassanā upādānaṃ uppajjatī</span>ti paritassanā ca upādānañca uppajjati. <span class="bld">Paccudāvattati mānasaṃ, atha ko carahi me attā</span>ti yadi rūpādīsu ekopi anattā, atha ko nāma me attāti evaṃ paṭinivattati ‘‘mayhaṃ mānasa’’nti. Ayaṃ kira thero paccaye apariggahetvā vipassanaṃ paṭṭhapesi, sāssa dubbalavipassanā attagāhaṃ pariyādātuṃ asakkuṇantī saṅkhāresu suññato <a name="M2.0292"></a> upaṭṭhahantesu ‘‘ucchijjissāmi vinassissāmī’’ti ucchedadiṭṭhiyā ceva paritassanāya ca paccayo ahosi. So ca attānaṃ pāpate papatantaṃ viya disvā, ‘‘paritassanā upādānaṃ uppajjati, paccudāvattati mānasaṃ, atha ko carahi me attā’’ti āha. <span class="bld">Na kho panevaṃ dhammaṃ passato hotī</span>ti catusaccadhammaṃ passantassa evaṃ na hoti. <span class="bld">Tāvatikā vissaṭṭhī</span>ti tattako vissāso. <span class="bld">Sammukhā meta</span>nti thero tassa vacanaṃ sutvā, ‘‘kīdisā nu kho imassa dhammadesanā sappāyā’’ti? Cintento tepiṭakaṃ <a name="P2.0319"></a> buddhavacanaṃ vicinitvā kaccānasuttaṃ (saṃ. ni. 2.15) addasa ‘‘idaṃ āditova diṭṭhiviniveṭhanaṃ katvā majjhe buddhabalaṃ dīpetvā saṇhasukhumapaccayākāraṃ pakāsayamānaṃ gataṃ, idamassa desessāmī’’ti dassento ‘‘sammukhā meta’’ntiādimāha. Aṭṭhamaṃ.</p>
  312. <p class="subhead">9-10. Rāhulasuttādivaṇṇanā</p>
  313. <p class="bodytext"><a name="para91-92"></a><a name="para91-92_sn3"></a><span class="paranum">91-92</span>. Navamadasamāni <a name="V2.0281"></a> rāhulasaṃyutte (saṃ. ni. 2.188) vuttatthāneva. Kevalaṃ hetāni ayaṃ theravaggoti katvā idhāgatānīti. Navamadasamāni.</p>
  314. <p class="centered">Theravaggo navamo.</p>
  315. <p class="title">10. Pupphavaggo</p>
  316. <p class="subhead">1. Nadīsuttavaṇṇanā</p>
  317. <p class="bodytext"><a name="para93"></a><a name="para93_sn3"></a><span class="paranum">93</span>. Pupphavaggassa paṭhame <span class="bld">pabbateyyā</span>ti pabbate pavattā. <span class="bld">Ohārinī</span>ti sote patitapatitāni tiṇapaṇṇakaṭṭhādīni heṭṭhāhārinī. <span class="bld">Dūraṅgamā</span>ti nikkhantaṭṭhānato paṭṭhāya catupañcayojanasatagāminī. <span class="bld">Sīghasotā</span>ti caṇḍasotā. <span class="bld">Kāsā</span>tiādīni sabbāni tiṇajātāni. <span class="bld">Rukkhā</span>ti eraṇḍādayo dubbalarukkhā. <span class="bld">Te naṃ ajjholambeyyu</span>nti te tīre jātāpi onamitvā aggehi udakaṃ phusantehi adhiolambeyyuṃ, upari lambeyyunti attho. <span class="bld">Palujjeyyu</span>nti samūlamattikāya saddhiṃ sīse pateyyuṃ. So tehi ajjhotthaṭo vālukamattikodakehi mukhaṃ pavisantehi mahāvināsaṃ pāpuṇeyya.</p>
  318. <p class="bodytext"><span class="bld">Evameva</span> <a name="M2.0293"></a> <span class="bld">kho</span>ti ettha sote patitapuriso viya vaṭṭasannissito bālaputhujjano daṭṭhabbo, ubhatotīre kāsādayo viya dubbalapañcakkhandhā, ‘‘ime gahitāpi maṃ tāretuṃ na sakkhissantī’’ti tassa purisassa ajānitvā gahaṇaṃ viya ime khandhā ‘‘na mayhaṃ sahāyā’’ti bālaputhujjanassa ajānitvā catūhi gāhehi gahaṇaṃ, gahitagahitānaṃ palujjanattā purisassa byasanappatti viya catūhi gāhehi gahitānaṃ khandhānaṃ vipariṇāme bālaputhujjanassa sokādibyasanappatti veditabbā. Paṭhamaṃ.</p>
  319. <p class="subhead">2. Pupphasuttavaṇṇanā</p>
  320. <p class="bodytext"><a name="para94"></a><a name="para94_sn3"></a><span class="paranum">94</span>. Dutiye <a name="V2.0282"></a><a name="P2.0320"></a> <span class="bld">vivadatī</span>ti ‘‘aniccaṃ dukkhaṃ anattā asubha’’nti yathāsabhāvena vadantena saddhiṃ ‘‘niccaṃ sukhaṃ attā subha’’nti vadanto vivadati. <span class="bld">Lokadhammo</span>ti khandhapañcakaṃ. Tañhi lujjanasabhāvattā lokadhammoti vuccati. <span class="bld">Kinti karomī</span>ti kathaṃ karomi? Mayhañhi paṭipattikathanameva bhāro, paṭipattipūraṇaṃ pana kulaputtānaṃ bhāroti dasseti. Imasmiṃ sutte tayo lokā kathitā. ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, lokenā’’ti ettha hi sattaloko kathito, ‘‘atthi, bhikkhave, loke lokadhammo’’ti ettha saṅkhāraloko, ‘‘tathāgato loke jāto loke saṃvaḍḍho’’ti ettha okāsaloko kathito. Dutiyaṃ.</p>
  321. <p class="subhead">3. Pheṇapiṇḍūpamasuttavaṇṇanā</p>
  322. <p class="bodytext"><a name="para95"></a><a name="para95_sn3"></a><span class="paranum">95</span>. Tatiye <span class="bld">gaṅgāya nadiyā tīre</span>ti ayujjhapuravāsino aparimāṇabhikkhuparivāraṃ cārikaṃ caramānaṃ tathāgataṃ attano nagaraṃ sampattaṃ disvā ekasmiṃ gaṅgāya nivattanaṭṭhāne mahāvanasaṇḍamaṇḍitappadese satthu vihāraṃ katvā adaṃsu. Bhagavā tattha viharati. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘gaṅgāya nadiyā tīre’’ti. <span class="bld">Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesī</span>ti tasmiṃ vihāre vasanto bhagavā sāyanhasamayaṃ gandhakuṭito nikkhamitvā gaṅgātīre paññattavarabuddhāsane nisinno gaṅgāya nadiyā āgacchantaṃ mahantaṃ pheṇapiṇḍaṃ disvā, ‘‘mama sāsane pañcakkhandhanissitaṃ ekaṃ dhammaṃ kathessāmī’’ti cintetvā parivāretvā nisinne bhikkhū āmantesi.</p>
  323. <p class="bodytext"><span class="bld">Mahantaṃ</span> <a name="M2.0294"></a> <span class="bld">pheṇapiṇḍa</span>nti uṭṭhānuṭṭhāne badarapakkappamāṇato paṭṭhāya anusotāgamanena anupubbena pavaḍḍhitvā pabbatakūṭamattaṃ jātaṃ, yattha udakasappādayo anekapāṇayo nivasanti, evarūpaṃ mahantaṃ pheṇapiṇḍaṃ. <span class="bld">Āvaheyyā</span>ti āhareyya. So panāyaṃ pheṇapiṇḍo uṭṭhitaṭṭhānepi bhijjati<a name="P2.0321"></a>, thokaṃ gantvāpi, ekadviyojanādivasena dūraṃ gantvāpi, antarā pana abhijjantopi mahāsamuddaṃ patvā avassameva bhijjati. <span class="bld">Nijjhāyeyyā</span>ti olokeyya. <span class="bld">Yoniso upaparikkheyyā</span>ti kāraṇena upaparikkheyya. <span class="bld">Kiñhi siyā, bhikkhave, pheṇapiṇḍe sāro</span>ti, bhikkhave, pheṇapiṇḍamhi sāro nāma kiṃ bhaveyya? Vilīyitvā viddhaṃseyyeva.</p>
  324. <p class="bodytext"><span class="bld">Evameva</span> <a name="V2.0283"></a> <span class="bld">kho</span>ti yathā pheṇapiṇḍo nissāro, evaṃ rūpampi niccasāradhuvasāraattasāravirahena nissārameva. Yathā ca so ‘‘iminā pattaṃ vā thālakaṃ vā karissāmī’’ti gahetuṃ na sakkā, gahitopi tamatthaṃ na sādheti, bhijjati eva, evaṃ rūpampi niccanti vā dhuvanti vā ahanti vā mamanti vā gahetuṃ na sakkā, gahitampi na tathā tiṭṭhati, aniccaṃ dukkhaṃ anattā asubhaññeva hotīti evaṃ pheṇapiṇḍasadisameva hoti. Yathā vā pana pheṇapiṇḍo chiddāvachiddo anekasandhighaṭito bahūnaṃ udakasappādīnaṃ pāṇānaṃ āvāso, evaṃ rūpampi chiddāvachiddaṃ anekasandhighaṭitaṃ, kulavasenevettha asīti kimikulāni vasanti, tadeva tesaṃ sūtigharampi vaccakuṭipi gilānasālāpi susānampi, na te aññattha gantvā gabbhavuṭṭhānādīni karonti, evampi pheṇapiṇḍasadisaṃ.</p>
  325. <p class="bodytext">Yathā ca pheṇapiṇḍo ādito badarapakkamatto hutvā anupubbena pabbatakūṭamattopi hoti, evaṃ rūpampi ādito kalalamattaṃ hutvā anupubbena byāmamattampi gomahiṃsahatthiādīnaṃ vasena pabbatakūṭādimattaṃ hoti macchakacchapādīnaṃ vasena anekayojanasatapamāṇampi, evampi pheṇapiṇḍasadisaṃ. Yathā ca pheṇapiṇḍo uṭṭhitamattopi bhijjati, thokaṃ gantvāpi, dūraṃ gantvāpi, samuddaṃ patvā pana avassameva bhijjati, evamevaṃ rūpampi kalalabhāvepi bhijjati abbudādibhāvepi, antarā pana abhijjamānampi vassasatāyukānaṃ vassasataṃ patvā avassameva bhijjati, maraṇamukhe cuṇṇavicuṇṇaṃ hoti, evampi pheṇapiṇḍasadisaṃ.</p>
  326. <p class="bodytext"><span class="bld">Kiñhi</span> <a name="M2.0295"></a><a name="P2.0322"></a> <span class="bld">siyā, bhikkhave, vedanāya sāro</span>tiādīsu vedanādīnaṃ pubbuḷādīhi evaṃ sadisatā veditabbā. Yathā hi pubbuḷo asāro evaṃ vedanāpi. Yathā ca so abalo agayhūpago, na sakkā taṃ gahetvā phalakaṃ vā āsanaṃ vā kātuṃ, gahitopi bhijjateva, evaṃ vedanāpi abalā agayhūpagā, na sakkā niccāti vā dhuvāti vā gahetuṃ, gahitāpi na tathā tiṭṭhati, evaṃ agayhūpagatāyapi vedanā pubbuḷasadisā. Yathā pana tasmiṃ tasmiṃ udakabindumhi pubbuḷo uppajjati ceva bhijjati ca, na ciraṭṭhitiko hoti, evaṃ vedanāpi uppajjati ceva bhijjati ca, na ciraṭṭhitikā hoti. Ekaccharakkhaṇe koṭisatasahassasaṅkhā uppajjitvā nirujjhati. Yathā ca pubbuḷo udakatalaṃ, udakabinduṃ, udakajallaṃ, saṅkaḍḍhitvā puṭaṃ katvā gahaṇavātañcāti cattāri kāraṇāni paṭicca uppajjati, evaṃ vedanāpi vatthuṃ ārammaṇaṃ kilesajallaṃ phassasaṅghaṭṭanañcāti cattāri kāraṇāni paṭicca uppajjati. Evampi vedanā pubbuḷasadisā.</p>
  327. <p class="bodytext"><span class="bld">Saññāpi</span> <a name="V2.0284"></a> asārakaṭṭhena marīcisadisā. Tathā agayhūpagaṭṭhena. Na hi sakkā taṃ gahetvā pivituṃ vā nhāyituṃ vā bhājanaṃ vā pūretuṃ. Apica yathā marīci vipphandati, sañjātūmivegā viya khāyati, evaṃ nīlasaññādibhedā saññāpi nīlādianubhavanatthāya phandati vipphandati. Yathā ca marīci mahājanaṃ vippalambheti ‘‘puṇṇavāpi viya puṇṇanadī viya dissatī’’ti vadāpeti, evaṃ saññāpi vippalambheti, ‘‘idaṃ nīlakaṃ subhaṃ sukhaṃ nicca’’nti vadāpeti. Pītakādīsupi eseva nayo. Evaṃ saññā vippalambhanenāpi marīcisadisā.</p>
  328. <p class="bodytext"><span class="bld">Akukkukajāta</span>nti anto asañjātaghanadaṇḍakaṃ. Saṅkhārāpi asārakaṭṭhena kadalikkhandhasadisā, tathā agayhūpagaṭṭhena<a name="P2.0323"></a>. Yatheva hi kadalikkhandhato kiñci gahetvā na sakkā gopānasiādīnaṃ atthāya upanetuṃ, upanītampi na tathā hoti, evaṃ saṅkhārāpi na sakkā niccādivasena gahetuṃ, gahitāpi na tathā honti. Yathā ca kadalikkhandho bahupattavaṭṭisamodhāno hoti, evaṃ saṅkhārakkhandho bahudhammasamodhāno. Yathā ca kadalikkhandho nānālakkhaṇo. Aññoyeva hi bāhirāya pattavaṭṭiyā vaṇṇo, añño tato abbhantaraabbhantarānaṃ, evameva saṅkhārakkhandhepi <a name="M2.0296"></a> aññadeva phassassa lakkhaṇaṃ, aññā cetanādīnaṃ, samodhānetvā pana saṅkhārakkhandhova vuccatīti evampi saṅkhārakkhandho kadalikkhandhasadiso.</p>
  329. <p class="bodytext"><span class="bld">Cakkhumā puriso</span>ti maṃsacakkhunā ceva paññācakkhunā cāti dvīhi cakkhūhi cakkhumā. Maṃsacakkhumpi hissa parisuddhaṃ vaṭṭati apagatapaṭalapiḷakaṃ, paññācakkhumpi asārabhāvadassanasamatthaṃ. Viññāṇampi asārakaṭṭhena māyāsadisaṃ, tathā agayhūpagaṭṭhena. Yathā ca māyā ittarā lahupaccupaṭṭhānā, evaṃ viññāṇaṃ. Tañhi tatopi ittaratarañceva lahupaccupaṭṭhānatarañca. Teneva hi cittena puriso āgato viya gato viya ṭhito viya nisinno viya hoti. Aññadeva ca āgamanakāle cittaṃ, aññaṃ gamanakālādīsu. Evampi viññāṇaṃ māyāsadisaṃ. Māyā ca mahājanaṃ vañceti, yaṃkiñcideva ‘‘idaṃ suvaṇṇaṃ rajataṃ muttā’’ti gāhāpeti, viññāṇampi mahājanaṃ vañceti. Teneva hi cittena āgacchantaṃ viya gacchantaṃ viya ṭhitaṃ viya nisinnaṃ viya katvā gāhāpeti. Aññadeva ca āgamane cittaṃ, aññaṃ gamanādīsu. Evampi viññāṇaṃ māyāsadisaṃ.</p>
  330. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhūripaññenā</span>ti saṇhapaññena ceva vipulavitthatapaññena ca. <span class="bld">Āyū</span>ti jīvitindriyaṃ. <span class="bld">Usmā</span>ti <a name="V2.0285"></a> kammajatejodhātu. <span class="bld">Parabhatta</span>nti nānāvidhānaṃ kimigaṇādīnaṃ bhattaṃ hutvā. <span class="bld">Etādisāyaṃ santāno</span>ti etādisī ayaṃ paveṇī matakassa <a name="P2.0324"></a> yāva susānā ghaṭṭīyatīti. <span class="bld">Māyāyaṃ bālalāpinī</span>ti yvāyaṃ viññāṇakkhandho nāma, ayaṃ bālamahājanalapāpanikamāyā nāma. <span class="bld">Vadhako</span>ti dvīhi kāraṇehi ayaṃ khandhasaṅkhāto vadhako aññamaññaghātanenapi, khandhesu sati vadho paññāyatītipi. Ekā hi pathavīdhātu bhijjamānā sesadhātuyo gahetvāva bhijjati, tathā āpodhātuādayo. Rūpakkhandho ca bhijjamāno arūpakkhandhe gahetvāva bhijjati, tathā arūpakkhandhesu vedanādayo saññādike. Cattāropi cete vatthurūpanti evaṃ aññamaññavadhanenettha vadhakatā veditabbā. Khandhesu pana sati vadhabandhanacchedādīni sambhavanti, evaṃ etesu sati vadhabhāvatopi vadhakatā veditabbā. <span class="bld">Sabbasaṃyoga</span>nti sabbaṃ dasavidhampi saṃyojanaṃ. <span class="bld">Accutaṃ pada</span>nti nibbānaṃ. Tatiyaṃ.</p>
  331. <p class="subhead">4-6. Gomayapiṇḍasuttādivaṇṇanā</p>
  332. <p class="bodytext"><a name="para96-98"></a><a name="para96-98_sn3"></a><span class="paranum">96-98</span>. Catutthe <a name="M2.0297"></a> <span class="bld">sassatisama</span>nti sinerumahāpathavīcandimasūriyādīhi sassatīhi samaṃ. <span class="bld">Parittaṃ gomayapiṇḍa</span>nti appamattakaṃ madhukapupphappamāṇaṃ gomayakhaṇḍaṃ. Kuto panānenetaṃ laddhanti. Paribhaṇḍakaraṇatthāya ābhatato gahitanti eke. Atthassa pana viññāpanatthaṃ iddhiyā abhisaṅkharitvā hatthāruḷhaṃ katanti veditabbanti. <span class="bld">Attabhāvapaṭilābho</span>ti paṭiladdhaattabhāvo. <span class="bld">Na yidaṃ brahmacariyavāso paññāyethā</span>ti ayaṃ maggabrahmacariyavāso nāma na paññāyeyya. Maggo hi tebhūmakasaṅkhāre vivaṭṭento uppajjati. Yadi ca ettako attabhāvo nicco bhaveyya, maggo uppajjitvāpi saṅkhāravaṭṭaṃ vivaṭṭetuṃ na sakkuṇeyyāti brahmacariyavāso na paññāyetha.</p>
  333. <p class="bodytext">Idāni sace koci saṅkhāro nicco bhaveyya, mayā mahāsudassanarājakāle anubhūtā sampatti niccā bhaveyya, sāpi ca aniccāti taṃ dassetuṃ <span class="bld">bhūtapubbāhaṃ bhikkhu rājā ahosi</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">kusāvatīrājadhānippamukhānī</span>ti kusāvatīrājadhānī tesaṃ nagarānaṃ pamukhā, sabbaseṭṭhāti attho. <span class="bld">Sāramayānī</span>ti <a name="P2.0325"></a> rattacandanasāramayāni. Upadhānaṃ pana sabbesaṃ suttamayameva. <span class="bld">Goṇakatthatānī</span>ti caturaṅgulādhikalomena kāḷakojavena atthatāni, yaṃ mahāpiṭṭhiyakojavoti vadanti. <span class="bld">Paṭakatthatānī</span>ti ubhatolomena uṇṇāmayena setakambalena atthatāni. <span class="bld">Paṭalikatthatānī</span>ti ghanapupphena uṇṇāmayaattharaṇena atthatāni. <span class="bld">Kadalimigapavarapaccattharaṇānī</span>ti kadalimigacammamayena <a name="V2.0286"></a> uttamapaccattharaṇena atthatāni. Taṃ kira paccattharaṇaṃ setavatthassa upari kadalimigacammaṃ attharitvā sibbetvā karonti. <span class="bld">Sauttaracchadānī</span>ti saha uttaracchadena, upari baddhena rattavitānena saddhinti attho. <span class="bld">Ubhatolohitakūpadhānī</span>ti sīsūpadhānañca pādūpadhānañcāti pallaṅkānaṃ ubhatolohitakūpadhānāni. <span class="bld">Vejayantarathappamukhānī</span>ti ettha vejayanto nāma tassa rañño ratho, yassa cakkānaṃ indanīlamaṇimayā nābhi, sattaratanamayā arā, pavāḷamayā nemi, rajatamayo akkho, indanīlamaṇimayaṃ upakkharaṃ, rajatamayaṃ kubbaraṃ. So tesaṃ rathānaṃ pamukho aggo. <span class="bld">Dukūlasandānānī</span>ti dukūlasantharāni. <span class="bld">Kaṃsūpadhāraṇānī</span>ti rajatamayadohabhājanāni. <span class="bld">Vatthakoṭisahassānī</span>ti yathārucitaṃ <a name="M2.0298"></a> paribhuñjissatīti nhatvā ṭhitakāle upanītavatthāneva sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Bhattābhihāro</span>ti abhiharitabbabhattaṃ.</p>
  334. <p class="bodytext"><span class="bld">Yamahaṃ tena samayena ajjhāvasāmī</span>ti yattha vasāmi, taṃ ekaññeva nagaraṃ hoti, avasesesu puttadhītādayo ceva dāsamanussā ca vasiṃsu. Pāsādakūṭāgārādīsupi eseva nayo. Pallaṅkādīsu ekaṃyeva sayaṃ paribhuñjati, sesā puttādīnaṃ paribhogā honti. Itthīsu ekāva paccupaṭṭhāti, sesā parivāramattā honti. <span class="bld">Velāmikā</span>ti khattiyassa vā brāhmaṇiyā, brāhmaṇassa vā khattiyāniyā kucchismiṃ jātā. <span class="bld">Paridahāmī</span>ti <a name="P2.0326"></a> ekaṃyeva dussayugaṃ nivāsemi, sesāni parivāretvā vicarantānaṃ asītisahassādhikānaṃ soḷasannaṃ purisasatasahassānaṃ hontīti dasseti. <span class="bld">Bhuñjāmī</span>ti paramappamāṇena nāḷikodanamattaṃ bhuñjāmi, sesaṃ parivāretvā vicarantānaṃ cattālīsasahassādhikānaṃ aṭṭhannaṃ purisasatasahassānaṃ hotīti dasseti. Ekathālipāko hi dasannaṃ janānaṃ pahoti.</p>
  335. <p class="bodytext">Iti imaṃ mahāsudassanakāle sampattiṃ dassetvā idāni tassā aniccataṃ dassento <span class="bld">iti kho bhikkhū</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">vipariṇatā</span>ti pakatijahanena nibbutapadīpo viya apaṇṇattikabhāvaṃ gatā. <span class="bld">Evaṃ aniccā kho bhikkhu saṅkhārā</span>ti evaṃ hutvāabhāvaṭṭhena aniccā. Ettāvatā bhagavā yathā nāma puriso satahatthubbedhe campakarukkhe nisseṇiṃ bandhitvā abhiruhitvā campakapupphaṃ ādāya nisseṇiṃ muñcanto otareyya, evamevaṃ nisseṇiṃ bandhanto viya anekavassakoṭisatasahassubbedhaṃ mahāsudassanasampattiṃ āruyha sampattimatthake ṭhitaṃ aniccalakkhaṇaṃ ādāya nisseṇiṃ muñcanto viya otiṇṇo. <span class="bld">Evaṃ addhuvā</span>ti evaṃ udakapubbuḷādayo viya dhuvabhāvarahitā. <span class="bld">Evaṃ anassāsikā</span>ti evaṃ supinake pītapānīyaṃ viya anulittacandanaṃ viya ca <a name="V2.0287"></a> assāsavirahitā. Iti imasmiṃ sutte aniccalakkhaṇaṃ kathitaṃ. Pañcame sabbaṃ vuttanayameva. Chaṭṭhaṃ tathā bujjhanakassa ajjhāsayena vuttaṃ. Catutthādīni.</p>
  336. <p class="subhead">7. Gaddulabaddhasuttavaṇṇanā</p>
  337. <p class="bodytext"><a name="para99"></a><a name="para99_sn3"></a><span class="paranum">99</span>. Sattame <span class="bld">yaṃ mahāsamuddo</span>ti yasmiṃ samaye pañcame sūriye uṭṭhite mahāsamuddo ussussati. <span class="bld">Dukkhassa antakiriya</span>nti cattāri saccāni appaṭivijjhitvā avijjāya nivutānaṃyeva sataṃ vaṭṭadukkhassa antakiriyaṃ paricchedaṃ <a name="M2.0299"></a> na vadāmi. <span class="bld">Sā gaddulabaddho</span>ti gaddulena baddhasunakho. <span class="bld">Khīle</span>ti <a name="P2.0327"></a> pathaviyaṃ ākoṭite mahākhīle. <span class="bld">Thambhe</span>ti nikhaṇitvā ṭhapite thambhe. <span class="bld">Evameva kho</span>ti ettha sunakho viya vaṭṭanissito bālo, gaddulo viya diṭṭhi, thambho viya sakkāyo, gaddularajjuyā thambhe upanibaddhasunakhassa thambhānuparivattanaṃ viya diṭṭhitaṇhāya sakkāye baddhassa puthujjanassa sakkāyānuparivattanaṃ veditabbaṃ. Sattamaṃ.</p>
  338. <p class="subhead">8. Dutiyagaddulabaddhasuttavaṇṇanā</p>
  339. <p class="bodytext"><a name="para100"></a><a name="para100_sn3"></a><span class="paranum">100</span>. Aṭṭhame <span class="bld">tasmā</span>ti yasmā diṭṭhigaddulanissitāya taṇhārajjuyā sakkāyathambhe upanibaddho vaṭṭanissito bālaputhujjano sabbiriyāpathesu khandhapañcakaṃ nissāyeva pavattati, yasmā vā dīgharattamidaṃ cittaṃ saṃkiliṭṭhaṃ rāgena dosena mohena, tasmā. <span class="bld">Cittasaṃkilesā</span>ti sunhātāpi hi sattā cittasaṃkileseneva saṃkilissanti, malaggahitasarīrāpi cittassa vodānattā visujjhanti. Tenāhu porāṇā –</p>
  340. <p class="gatha1">‘‘Rūpamhi saṃkiliṭṭhamhi, saṃkilissanti māṇavā;</p>
  341. <p class="gathalast">Rūpe suddhe visujjhanti, anakkhātaṃ mahesinā.</p>
  342. <p class="gatha1">‘‘Cittamhi saṃkiliṭṭhamhi, saṃkilissanti māṇavā;</p>
  343. <p class="gathalast">Citte suddhe visujjhanti, iti vuttaṃ mahesinā’’ti.</p>
  344. <p class="bodytext"><span class="bld">Caraṇaṃ nāma citta</span>nti vicaraṇacittaṃ. Saṅkhā nāma brāhmaṇapāsaṇḍikā honti, te paṭakoṭṭhakaṃ <a name="V2.0288"></a> katvā tattha nānappakārā sugatiduggativasena sampattivipattiyo lekhāpetvā, ‘‘imaṃ kammaṃ katvā idaṃ paṭilabhati, idaṃ katvā ida’’nti dassentā taṃ cittaṃ gahetvā vicaranti. <span class="bld">Citteneva cittita</span>nti cittakārena cintetvā katattā cittena cintitaṃ nāma. <span class="bld">Cittaññeva cittatara</span>nti tassa cittassa upāyapariyesanacittaṃ tatopi cittataraṃ. <span class="bld">Tiracchānagatā pāṇā citteneva cittitā</span>ti kammacitteneva cittitā. Taṃ pana kammacittaṃ ime vaṭṭakatittirādayo ‘‘evaṃ cittā bhavissāmā’’ti āyūhantā nāma natthi. Kammaṃ pana yoniṃ upaneti, yonimūlako tesaṃ cittabhāvo. Yoniupagatā <a name="P2.0328"></a> hi sattā taṃtaṃyonikehi sadisacittāva honti. Iti yonisiddho cittabhāvo, kammasiddhā yonīti veditabbā.</p>
  345. <p class="bodytext">Apica <a name="M2.0300"></a> cittaṃ nāmetaṃ sahajātaṃ sahajātadhammacittatāya bhūmicittatāya vatthucittatāya dvāracittatāya ārammaṇacittatāya kammanānattamūlakānaṃ liṅganānattasaññānānattavohāranānattādīnaṃ anekavidhānaṃ cittānaṃ nipphādanatāyapi tiracchānagatacittato cittatarameva veditabbaṃ.</p>
  346. <p class="bodytext"><span class="bld">Rajako</span>ti vatthesu raṅgena rūpasamuṭṭhāpanako. So pana acheko amanāpaṃ rūpaṃ karoti, cheko manāpaṃ dassanīyaṃ, evameva puthujjano akusalacittena vā ñāṇavippayuttakusalena vā cakkhusampadādivirahitaṃ virūpaṃ samuṭṭhāpeti, ñāṇasampayuttakusalena cakkhusampadādisampannaṃ abhirūpaṃ. Aṭṭhamaṃ.</p>
  347. <p class="subhead">9. Vāsijaṭasuttavaṇṇanā</p>
  348. <p class="bodytext"><a name="para101"></a><a name="para101_sn3"></a><span class="paranum">101</span>. Navame <span class="bld">seyyathāpi, bhikkhave, kukkuṭiyā aṇḍānī</span>ti imā kaṇhapakkhasukkapakkhavasena dve upamā vuttā. Tāsu kaṇhapakkhaupamā atthassa asādhikā, itarā sādhikāti. Sukkapakkhaupamāya evaṃ attho veditabbo – <span class="bld">seyyathā</span>ti opammatthe nipāto, <span class="bld">apī</span>ti sambhāvanatthe. Ubhayenāpi seyyathā nāma, bhikkhaveti dasseti. <span class="bld">Kukkuṭiyā aṇḍāni aṭṭha vā dasa vā dasa vā dvādasa vā</span>ti ettha pana kiñcāpi kukkuṭiyā vuttappakārato ūnādhikānipi aṇḍāni honti, vacanasiliṭṭhatāya pana evaṃ vuttaṃ. Evañhi loke siliṭṭhavacanaṃ hoti. <span class="bld">Tānassū</span>ti tāni assu, tāni bhaveyyunti attho. <span class="bld">Kukkuṭiyā sammā adhisayitānī</span>ti tāya ca janettiyā kukkuṭiyā pakkhe pasāretvā tesaṃ upari sayantiyā sammā <a name="V2.0289"></a> adhisayitāni. <span class="bld">Sammā pariseditānī</span>ti kālena kālaṃ utuṃ gaṇhāpentiyā suṭṭhu samantato seditāni usmīkatāni. <span class="bld">Sammā paribhāvitānī</span>ti kālena kālaṃ suṭṭhu samantato bhāvitāni, kukkuṭagandhaṃ gāhāpitānīti attho. <span class="bld">Kiñcāpi tassā kukkuṭiyā</span>ti tassā kukkuṭiyā iminā tividhakiriyākaraṇena appamādaṃ katvā kiñcāpi na evaṃ icchā upajjeyya. <span class="bld">Atha</span> <a name="P2.0329"></a> <span class="bld">kho bhabbāva te</span>ti atha kho te kukkuṭapotakā vuttanayena sotthinā abhinibbhijjituṃ bhabbāva. Te hi yasmā tāya kukkuṭiyā evaṃ tīhākārehi tāni aṇḍāni paripāliyamānāni na pūtīni <a name="M2.0301"></a> honti, yo nesaṃ allasineho, sopi pariyādānaṃ gacchati, kapālaṃ tanukaṃ hoti, pādanakhasikhā ca mukhatuṇḍakañca kharaṃ hoti, sayampi pariṇāmaṃ gacchanti, kapālassa tanuttā bahi āloko anto paññāyati, tasmā ‘‘ciraṃ vata mayaṃ saṅkuṭitahatthapādā sambādhe sayimhā, ayañca bahi āloko dissati, ettha dāni no sukhavihāro bhavissatī’’ti nikkhamitukāmā hutvā kapālaṃ pādena paharanti, gīvaṃ pasārenti, tato taṃ kapālaṃ dvedhā bhijjati. Atha te pakkhe vidhunantā taṃkhaṇānurūpaṃ viravantā nikkhamantiyeva, nikkhamitvā ca gāmakkhettaṃ upasobhayamānā vicaranti.</p>
  349. <p class="bodytext"><span class="bld">Evameva kho</span>ti idaṃ opammasampaṭipādanaṃ. Taṃ evaṃ atthena saṃsanditvā veditabbaṃ – tassā kukkuṭiyā aṇḍesu tividhakiriyākaraṇaṃ viya hi imassa bhikkhuno bhāvānuyogaṃ anuyuttakālo, kukkuṭiyā tividhakiriyāsampādanena aṇḍānaṃ apūtibhāvo viya bhāvanānuyogamanuyuttassa bhikkhuno tividhānupassanāsampādanena vipassanāñāṇassa aparihāni, tassā tividhakiriyākaraṇena allasinehapariyādānaṃ viya tassa bhikkhuno tividhānupassanāsampādanena bhavattayānugatanikantisinehapariyādānaṃ, aṇḍakapālānaṃ tanubhāvo viya tassa bhikkhuno avijjaṇḍakosassa tanubhāvo, kukkuṭapotakānaṃ pādanakhasikhamukhatuṇḍakānaṃ thaddhakharabhāvo viya bhikkhuno vipassanāñāṇassa tikkhakharavippasanna sūrabhāvo, kukkuṭapotakānaṃ pariṇāmakālo viya bhikkhuno vipassanāñāṇassa pariṇāmakālo vaḍḍhitakālo gabbhaggahaṇakālo, kukkuṭapotakānaṃ pādanakhasikhāya vā mukhatuṇḍakena vā aṇḍakosaṃ padāletvā pakkhe papphoṭetvā sotthinā abhinibbhidākālo viya tassa bhikkhuno vipassanāñāṇagabbhaṃ gaṇhāpetvā vicarantassa tajjātikaṃ utusappāyaṃ vā bhojanasappāyaṃ vā puggalasappāyaṃ vā dhammassavanasappāyaṃ vā labhitvā ekāsane nisinnasseva vipassanaṃ <a name="P2.0330"></a> vaḍḍhentassa anupubbādhigatena arahattamaggena avijjaṇḍakosaṃ padāletvā abhiññāpakkhe papphoṭetvā sotthinā arahattapattakālo veditabbo. Yathā pana kukkuṭapotakānaṃ <a name="V2.0290"></a> pariṇatabhāvaṃ ñatvā mātāpi aṇḍakosaṃ bhindati, evaṃ tathārūpassa bhikkhuno ñāṇaparipākaṃ ñatvā satthāpi –</p>
  350. <p class="gatha1">‘‘Ucchinda <a name="M2.0302"></a> sinehamattano, kumudaṃ sāradikaṃva pāṇinā;</p>
  351. <p class="gathalast">Santimaggameva brūhaya, nibbānaṃ sugatena desita’’nti. (dha. pa. 285) –</p>
  352. <p class="unindented">Ādinā nayena obhāsaṃ pharitvā gāthāya avijjaṇḍakosaṃ paharati. So gāthāpariyosāne avijjaṇḍakosaṃ bhinditvā arahattaṃ pāpuṇāti. Tato paṭṭhāya yathā te kukkuṭapotakā gāmakkhettaṃ upasobhayamānā tattha vicaranti, evaṃ ayampi mahākhīṇāsavo nibbānārammaṇaṃ phalasamāpattiṃ appetvā saṅghārāmaṃ upasobhayamāno vicarati.</p>
  353. <p class="bodytext"><span class="bld">Palagaṇḍassā</span>ti vaḍḍhakissa. So hi olambakasaṅkhātaṃ palaṃ dhāretvā dārūnaṃ gaṇḍaṃ haratīti palagaṇḍoti vuccati. <span class="bld">Vāsijaṭe</span>ti vāsidaṇḍakassa gahaṇaṭṭhāne. <span class="bld">Ettakaṃ vata me ajja āsavānaṃ khīṇa</span>nti pabbajitassa hi pabbajjāsaṅkhepena uddesena paripucchāya yoniso manasikārena vattapaṭipattiyā ca niccakālaṃ āsavā khīyanti. Evaṃ khīyamānānaṃ pana tesaṃ ‘‘ettakaṃ ajja khīṇaṃ, ettakaṃ hiyyo’’ti evamassa ñāṇaṃ na hotīti attho. Imāya upamāya vipassanāyānisaṃso dīpito. <span class="bld">Hemantikenā</span>ti hemantasamayena. <span class="bld">Paṭippassambhantī</span>ti thirabhāvena parihāyanti.</p>
  354. <p class="bodytext"><span class="bld">Evameva kho</span>ti ettha mahāsamuddo viya sāsanaṃ daṭṭhabbaṃ, nāvā viya yogāvacaro, nāvāya mahāsamudde pariyādānaṃ viya imassa bhikkhuno ūnapañcavassakāle ācariyupajjhāyānaṃ santike vicaraṇaṃ, nāvāya mahāsamuddodakena khajjamānānaṃ bandhanānaṃ tanubhāvo viya bhikkhuno pabbajjāsaṅkhepena uddesaparipucchādīhi ceva saṃyojanānaṃ tanubhāvo, nāvāya thale ukkhittakālo <a name="P2.0331"></a> viya bhikkhuno nissayamuccakassa kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññe vasanakālo, divā vātātapena saṃsussanaṃ viya vipassanāñāṇena taṇhāsnehasaṃsussanaṃ, rattiṃ himodakena temanaṃ viya kammaṭṭhānaṃ nissāya uppannena pītipāmojjena cittatemanaṃ, rattindivaṃ vātātapena ceva himodakena ca parisukkhaparitintānaṃ bandhanānaṃ dubbalabhāvo viya ekadivasaṃ utusappāyādīni laddhā vipassanāñāṇapītipāmojjehi saṃyojanānaṃ bhiyyosomattāya dubbalabhāvo, pāvussakamegho viya arahattamaggañāṇaṃ<a name="V2.0291"></a>, meghavuṭṭhiudakena nāvāya bandhe pūtibhāvo viya āraddhavipassakassa <a name="M2.0303"></a> rūpasattakādivasena vipassanaṃ vaḍḍhentassa okkhāyamāne pakkhāyamāne kammaṭṭhāne ekadivasaṃ utusappāyādīni laddhā ekapallaṅkena nisinnassa arahattaphalādhigamo, pūtibandhanāvāya kañci kālaṃ ṭhānaṃ viya khīṇasaṃyojanassa arahato mahājanaṃ anuggaṇhantassa yāvatāyukaṃ ṭhānaṃ, pūtibandhanāvāya anupubbena bhijjitvā apaṇṇattikabhāvūpagamo viya khīṇāsavassa upādiṇṇakkhandhabhedena anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbutassa apaṇṇattikabhāvūpagamoti imāya upamāya saṃyojanānaṃ dubbalatā dīpitā. Navamaṃ.</p>
  355. <p class="subhead">10. Aniccasaññāsuttavaṇṇanā</p>
  356. <p class="bodytext"><a name="para102"></a><a name="para102_sn3"></a><span class="paranum">102</span>. Dasame <span class="bld">aniccasaññā</span>ti aniccaṃ aniccanti bhāventassa uppannasaññā. <span class="bld">Pariyādiyatī</span>ti khepayati. <span class="bld">Sabbaṃ asmimāna</span>nti navavidhaṃ asmimānaṃ. <span class="bld">Mūlasantānakānī</span>ti santānetvā ṭhitamūlāni. Mahānaṅgalaṃ viya hi aniccasaññā, khuddānukhuddakāni mūlasantānakāni viya kilesā, yathā kassako kasanto naṅgalena tāni padāleti, evaṃ yogī aniccasaññaṃ bhāvento aniccasaññāñāṇena kilese padāletīti idamettha opammasaṃsandanaṃ.</p>
  357. <p class="bodytext"><span class="bld">Odhunātī</span>ti heṭṭhā dhunāti. <span class="bld">Niddhunātī</span>ti papphoṭeti. <span class="bld">Nicchoṭetī</span>ti <a name="P2.0332"></a> papphoṭetvā chaḍḍeti. Idhāpi pabbajāni viya kilesā, lāyanaṃ nicchoṭanaṃ viya aniccasaññāñāṇanti iminā atthena upamā saṃsandetabbā.</p>
  358. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaṇṭacchinnāyā</span>ti tiṇhena khurappena vaṇṭacchinnāya. <span class="bld">Tadanvayāni bhavantī</span>ti taṃ ambapiṇḍiṃ anugacchanti, tassā patamānāya ambāni bhūmiyaṃ patanti. Idhāpi ambapiṇḍi viya kilesā, tiṇhakhurappo viya aniccasaññā, yathā khurappena chinnāya ambapiṇḍiyā sabbāni ambāni bhūmiyaṃ patanti, evaṃ aniccasaññāñāṇena kilesānaṃ mūlabhūtāya avijjāya chinnāya sabbakilesā samugghātaṃ gacchantīti, idaṃ opammasaṃsandanaṃ.</p>
  359. <p class="bodytext"><span class="bld">Kūṭaṅgamā</span>ti kūṭaṃ gacchanti. <span class="bld">Kūṭaninnā</span>ti kūṭaṃ pavisanabhāvena kūṭe ninnā. <span class="bld">Kūṭasamosaraṇā</span>ti kūṭe samosaritvā ṭhitā. Idhāpi kūṭaṃ viya aniccasaññā, gopānasiyo viya <a name="V2.0292"></a> catubhūmakakusaladhammā, yathā sabbagopānasīnaṃ <a name="M2.0304"></a> kūṭaṃ aggaṃ, evaṃ kusaladhammānaṃ aniccasaññā aggā. Nanu ca aniccasaññā lokiyā, sā lokiyakusalānaṃ tāva aggaṃ hotu, lokuttarānaṃ kathaṃ agganti? Tesampi paṭilābhakaraṇatthena agganti veditabbā. Iminā upāyena sabbāsu upamāsu opammasaṃsandanaṃ veditabbaṃ. Purimāhi panettha tīhi aniccasaññāya kiccaṃ, pacchimāhi balanti. Dasamaṃ.</p>
  360. <p class="centered">Pupphavaggo dasamo.</p>
  361. <p class="centered">Majjhimapaṇṇāsako samatto.</p>
  362. <p class="title">11. Antavaggo</p>
  363. <p class="subhead">1. Antasuttavaṇṇanā</p>
  364. <p class="bodytext"><a name="para103"></a><a name="para103_sn3"></a><span class="paranum">103</span>. Antavaggassa paṭhame <span class="bld">antā</span>ti koṭṭhāsā. Idaṃ suttaṃ catusaccavasena pañcakkhandhe yojetvā <span class="bld">anto</span>ti vacanena bujjhanakānaṃ ajjhāsayavasena vuttaṃ. Paṭhamaṃ.</p>
  365. <p class="subhead">2-3. Dukkhasuttādivaṇṇanā</p>
  366. <p class="bodytext"><a name="para104-105"></a><a name="para104-105_sn3"></a><span class="paranum">104-105</span>. Dutiyampi pañcakkhandhe catusaccavasena yojetvā <span class="bld">dukkha</span>nti bujjhanakānaṃ ajjhāsayena kathitaṃ. Tatiyampi <a name="P2.0333"></a> tatheva <span class="bld">sakkāyo</span>ti bujjhanakānaṃ ajjhāsayena kathitaṃ. Dutiyatatiyāni.</p>
  367. <p class="subhead">4. Pariññeyyasuttavaṇṇanā</p>
  368. <p class="bodytext"><a name="para106"></a><a name="para106_sn3"></a><span class="paranum">106</span>. Catutthe <span class="bld">pariññeyye</span>ti parijānitabbe samatikkamitabbe. <span class="bld">Pariñña</span>nti samatikkamaṃ. <span class="bld">Pariññātāvi</span>nti tāya pariññāya parijānitvā samatikkamitvā ṭhitaṃ. <span class="bld">Rāgakkhayo</span>tiādīhi nibbānaṃ dassitaṃ. Catutthaṃ.</p>
  369. <p class="subhead">5-10. Samaṇasuttādivaṇṇanā</p>
  370. <p class="bodytext"><a name="para107-112"></a><a name="para107-112_sn3"></a><span class="paranum">107-112</span>. Pañcamādīsu <a name="V2.0293"></a> catūsu cattāri saccāni kathitāni. Navamadasamesu kilesappahānanti. Pañcamādīni.</p>
  371. <p class="centered">Antavaggo ekādasamo.</p>
  372. <p class="title">12. Dhammakathikavaggo</p>
  373. <p class="subhead">1-2. Avijjāsuttādivaṇṇanā</p>
  374. <p class="bodytext"><a name="para113-114"></a><a name="para113-114_sn3"></a><span class="paranum">113-114</span>. Dhammakathikavaggassa paṭhame <a name="M2.0305"></a> <span class="bld">ettāvatā ca avijjāgato hotī</span>ti yāvatā imāya catūsu saccesu aññāṇabhūtāya avijjāya samannāgato, ettāvatā avijjāgato hotīti attho. Dutiyepi eseva nayo. Paṭhamadutiyāni.</p>
  375. <p class="subhead">3. Dhammakathikasuttavaṇṇanā</p>
  376. <p class="bodytext"><a name="para115"></a><a name="para115_sn3"></a><span class="paranum">115</span>. Tatiye paṭhamena dhammakathiko, dutiyena sekhabhūmi, tatiyena asekhabhūmīti evaṃ dhammakathikaṃ pucchitena visesetvā dve bhūmiyo kathitā. Tatiyaṃ.</p>
  377. <p class="subhead">4. Dutiyadhammakathikasuttavaṇṇanā</p>
  378. <p class="bodytext"><a name="para116"></a><a name="para116_sn3"></a><span class="paranum">116</span>. Catutthe tissannampi pucchānaṃ tīṇi vissajjanāni kathitāni. Catutthaṃ.</p>
  379. <p class="subhead">5-9. Bandhanasuttādivaṇṇanā</p>
  380. <p class="bodytext"><a name="para117-121"></a><a name="para117-121_sn3"></a><span class="paranum">117-121</span>. Pañcame <span class="bld">atīradassī</span>ti tīraṃ vuccati vaṭṭaṃ, taṃ na passati. <span class="bld">Apāradassī</span>ti pāraṃ vuccati nibbānaṃ, taṃ na passati. <span class="bld">Baddho</span>ti kilesabandhanena baddho hutvā jīyati ca mīyati <a name="V2.0294"></a> ca asmā lokā paraṃ lokaṃ gacchatīti. Imasmiṃ sutte vaṭṭadukkhaṃ kathitanti. Chaṭṭhādīni uttānatthāneva. Pañcamādīni.</p>
  381. <p class="subhead">10. Sīlavantasuttavaṇṇanā</p>
  382. <p class="bodytext"><a name="para122"></a><a name="para122_sn3"></a><span class="paranum">122</span>. Dasame <a name="P2.0334"></a> <span class="bld">aniccato</span>tiādīsu hutvā abhāvākārena <span class="bld">aniccato,</span> paṭipīḷanākārena <span class="bld">dukkhato,</span> ābādhaṭṭhena <span class="bld">rogato,</span> antodosaṭṭhena <span class="bld">gaṇḍato,</span> tesaṃ tesaṃ gaṇḍānaṃ paccayabhāvena vā khaṇanaṭṭhena vā <span class="bld">sallato</span> dukkhaṭṭhena <span class="bld">aghato,</span> visabhāgamahābhūtasamuṭṭhānaābādhapaccayaṭṭhena <span class="bld">ābādhato,</span> asakaṭṭhena <span class="bld">parato,</span> palujjanaṭṭhena <span class="bld">palokato</span><a name="M2.0306"></a>, sattasuññataṭṭhena <span class="bld">suññato,</span> attābhāvena <span class="bld">anattato</span>. Evamettha ‘‘aniccato palokato’’ti dvīhi padehi aniccamanasikāro, ‘‘suññato anattato’’ti dvīhi anattamanasikāro, sesehi dukkhamanasikāro vuttoti veditabbo. Sesamettha uttānameva. Dasamaṃ.</p>
  383. <p class="subhead">11. Sutavantasuttavaṇṇanā</p>
  384. <p class="bodytext"><a name="para123"></a><a name="para123_sn3"></a><span class="paranum">123</span>. Tathā ekādasame. Dasamasmiñhi ‘‘sīlavatā’’ti catupārisuddhisīlaṃ vuttaṃ, idha <span class="bld">sutavatā</span>ti kammaṭṭhānasutaṃ idameva nānākaraṇaṃ. Ekādasamaṃ.</p>
  385. <p class="subhead">12-13. Kappasuttādivaṇṇanā</p>
  386. <p class="bodytext"><a name="para124-125"></a><a name="para124-125_sn3"></a><span class="paranum">124-125</span>. Dvādasamaterasamāni rāhulovādasadisānevāti. Dvādasamaterasamāni.</p>
  387. <p class="centered">Dhammakathikavaggo dvādasamo.</p>
  388. <p class="title">13. Avijjāvaggo</p>
  389. <p class="subhead">1-10. Samudayadhammasuttādivaṇṇanā</p>
  390. <p class="bodytext"><a name="para126-135"></a><a name="para126-135_sn3"></a><span class="paranum">126-135</span>. Avijjāvaggo <a name="V2.0295"></a> uttānatthova. Imasmiñhi vagge sabbasuttesu catusaccameva kathitaṃ.</p>
  391. <p class="centered">Avijjāvaggo terasamo.</p>
  392. <p class="title">14. Kukkuḷavaggo</p>
  393. <p class="subhead">1-13. Kukkuḷasuttādivaṇṇanā</p>
  394. <p class="bodytext"><a name="para136-149"></a><a name="para136-149_sn3"></a><span class="paranum">136-149</span>. Kukkuḷavaggassa paṭhame <span class="bld">kukkuḷa</span>nti santattaṃ ādittaṃ chārikarāsiṃ viya mahāpariḷāhaṃ. Imasmiṃ sutte dukkhalakkhaṇaṃ kathitaṃ, sesesu aniccalakkhaṇādīni. Sabbāni cetāni pāṭiyekkaṃ puggalajjhāsayena kathitānīti.</p>
  395. <p class="centered">Kukkuḷavaggo cuddasamo.</p>
  396. <p class="title">15. Diṭṭhivaggo</p>
  397. <p class="subhead">1-9. Ajjhattasuttādivaṇṇanā</p>
  398. <p class="bodytext"><a name="para150-158"></a><a name="para150-158_sn3"></a><span class="paranum">150-158</span>. Diṭṭhivaggassa <a name="M2.0307"></a><a name="P2.0335"></a> paṭhame <span class="bld">kiṃ upādāyā</span>ti kiṃ paṭicca. Dutiye <span class="bld">kiṃ abhinivissā</span>ti <a name="V2.0296"></a> kiṃ abhinivisitvā, paccayaṃ katvāti attho. Tatiyādīsu <span class="bld">diṭṭhī</span>tiādīni puggalajjhāsayena vuttāni. Paṭhamādīni.</p>
  399. <p class="subhead">10. Ānandasuttavaṇṇanā</p>
  400. <p class="bodytext"><a name="para159"></a><a name="para159_sn3"></a><span class="paranum">159</span>. Dasame <span class="bld">upasaṅkamī</span>ti aññe bhikkhū pañcakkhandhakammaṭṭhānaṃ kathāpetvā yuñjitvā ghaṭetvā arahattaṃ patvā satthu santike aññaṃ byākaronte disvā ‘‘ahampi pañcakkhandhakammaṭṭhānaṃ kathāpetvā yuñjanto ghaṭento, arahattaṃ patvā aññaṃ byākarissāmī’’ti cintetvā upasaṅkami. Satthā pana attano dharamānakāle therassa uparimaggattayavajjhānaṃ kilesānaṃ pahānaṃ apassantopi ‘‘imassa cittaṃ gaṇhissāmī’’ti kathesi. Tassāpi ekaṃ dve vāre manasi katvāva buddhupaṭṭhānavelā jātāti gantabbaṃ hoti. Itissa cittaṃ sampahaṃsamāno vimuttiparipācanīyadhammova so kammaṭṭhānānuyogo jātoti. Dasamaṃ.</p>
  401. <p class="centered">Diṭṭhivaggo pannarasamo.</p>
  402. <p class="centered">Uparipaṇṇāsako samatto.</p>
  403. <p class="centered">Khandhasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  404. <a name="sn3_2"></a>
  405. <p class="chapter">2. Rādhasaṃyuttaṃ</p>
  406. <p class="title">1. Paṭhamavaggo</p>
  407. <p class="subhead">1. Mārasuttavaṇṇanā</p>
  408. <p class="bodytext"><a name="para160"></a><a name="para160_sn3"></a><span class="paranum">160</span>. Rādhasaṃyuttassa <a name="V2.0297"></a><a name="M2.0308"></a> paṭhame <span class="bld">māro vā assā</span>ti maraṇaṃ vā bhaveyya. <span class="bld">Māretā vā</span>ti māretabbo vā. <span class="bld">Yo vā pana mīyatī</span>ti yo vā pana marati. <span class="bld">Nibbidattha</span>nti nibbidāñāṇatthaṃ. <span class="bld">Nibbānatthā</span>ti phalavimutti nāmesā anupādānibbānatthāti attho. <span class="bld">Accayāsī</span>ti <a name="P2.0336"></a> atikkantosi. <span class="bld">Nibbānogadha</span>nti nibbāne patiṭṭhitaṃ. Idaṃ maggabrahmacariyaṃ nāma nibbānabbhantare vussati, na nibbānaṃ atikkamitvāti attho. <span class="bld">Nibbānapariyosāna</span>nti nibbānaṃ assa pariyosānaṃ, nipphatti niṭṭhāti attho. Paṭhamaṃ.</p>
  409. <p class="subhead">2-10. Sattasuttādivaṇṇanā</p>
  410. <p class="bodytext"><a name="para161-169"></a><a name="para161-169_sn3"></a><span class="paranum">161-169</span>. Dutiye <span class="bld">satto satto</span>ti laggapucchā. <span class="bld">Tatra satto tatra visatto</span>ti tatra laggo tatra vilaggo. <span class="bld">Paṃsvāgārakehī</span>ti paṃsugharakehi. <span class="bld">Keḷāyantī</span>ti kīḷanti. <span class="bld">Dhanāyantī</span>ti dhanaṃ viya maññanti. <span class="bld">Mamāyantī</span>ti ‘‘mama idaṃ, mama ida’’nti mamattaṃ karonti, aññassa phusitumpi na denti. <span class="bld">Vikīḷaniyaṃ karontī</span>ti ‘‘niṭṭhitā kīḷā’’ti te bhindamānā kīḷāvigamaṃ karonti. Tatiye <span class="bld">bhavanettī</span>ti bhavarajju. Catutthaṃ uttānameva. Pañcamādīsu catūsu cattāri saccāni kathitāni, dvīsu kilesappahānanti. Dutiyādīni.</p>
  411. <p class="centered">Paṭhamo vaggo.</p>
  412. <p class="title">2. Dutiyavaggo</p>
  413. <p class="subhead">1-12. Mārasuttādivaṇṇanā</p>
  414. <p class="bodytext"><a name="para170-181"></a><a name="para170-181_sn3"></a><span class="paranum">170-181</span>. Dutiyavaggassa <a name="V2.0298"></a> paṭhame <span class="bld">māro, māro</span>ti maraṇaṃ pucchati. Yasmā pana rūpādivinimuttaṃ maraṇaṃ nāma natthi, tenassa bhagavā <span class="bld">rūpaṃ kho, rādha, māro</span>tiādimāha<a name="M2.0309"></a>. Dutiye <span class="bld">māradhammo</span>ti maraṇadhammo. Etenupāyena sabbattha attho veditabboti.</p>
  415. <p class="centered">Dutiyo vaggo.</p>
  416. <p class="title">3-4. Āyācanavaggādi</p>
  417. <p class="subhead">1-11. Mārādisuttaekādasakavaṇṇanā</p>
  418. <p class="bodytext"><a name="para182-205"></a><a name="para182-205_sn3"></a><span class="paranum">182-205</span>. Tato <a name="P2.0337"></a> paraṃ uttānatthameva. Ayañhi rādhatthero paṭibhāniyatthero nāma. Tathāgatassa imaṃ theraṃ disvā sukhumaṃ kāraṇaṃ upaṭṭhāti. Tenassa bhagavā nānānayehi dhammaṃ deseti. Evaṃ imasmiṃ rādhasaṃyutte ādito dve vaggā pucchāvasena desitā, tatiyo āyācanena, catuttho upanisinnakakathāvasena. Sakalampi panetaṃ rādhasaṃyuttaṃ therassa vimuttiparipācanīyadhammavaseneva gahitanti veditabbaṃ.</p>
  419. <p class="centered">Rādhasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  420. <a name="sn3_3"></a>
  421. <p class="chapter">3. Diṭṭhisaṃyuttaṃ</p>
  422. <p class="title">1. Sotāpattivaggo</p>
  423. <p class="subhead">1. Vātasuttavaṇṇanā</p>
  424. <p class="bodytext"><a name="para206"></a><a name="para206_sn3"></a><span class="paranum">206</span>. Diṭṭhisaṃyutte <a name="V2.0299"></a><a name="M2.0310"></a> <span class="bld">na vātā vāyantī</span>tiādīsu evaṃ kira tesaṃ diṭṭhi – ‘‘yepi ete rukkhasākhādīni bhañjantā vātā vāyanti, na ete vātā, vātaleso nāmeso, vāto pana esikatthambho viya pabbatakūṭaṃ viya ca ṭhito. Tathā yāpi etā tiṇakaṭṭhādīni vahantiyo nadiyo sandanti, na ettha udakaṃ sandaki, udakaleso nāmesa, udakaṃ pana esikatthambho viya pabbatakūṭaṃ viya ca ṭhitaṃ. Yāpimā gabbhiniyo vijāyantīti ca vuccanti, kiñcāpi tā milātudarā honti, gabbho pana na nikkhamati, gabbhaleso nāmeso, gabbho pana esikatthambho viya pabbatakūṭaṃ viya ca ṭhito. Yepi ete candimasūriyā udenti vā apenti vā, neva te udenti na apenti, candimasūriyaleso nāmesa, candimasūriyā pana esikatthambho viya pabbatakūṭaṃ viya ca ṭhitā’’ti.</p>
  425. <p class="subhead">2-4. Etaṃmamasuttādivaṇṇanā</p>
  426. <p class="bodytext"><a name="para207-209"></a><a name="para207-209_sn3"></a><span class="paranum">207-209</span>. <span class="bld">Diṭṭha</span>ntiādīsu <span class="bld">diṭṭhaṃ</span> rūpāyatanaṃ. <span class="bld">Sutaṃ</span> saddāyatanaṃ. <span class="bld">Mutaṃ</span> gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ. Tañhi patvā gahetabbato mutanti ca vuttaṃ. Avasesāni sattāyatanāni <span class="bld">viññātaṃ</span> nāma. <span class="bld">Patta</span>nti pariyesitvā vā apariyesitvā vā pattaṃ. <span class="bld">Pariyesita</span>nti pattaṃ vā apattaṃ <a name="P2.0338"></a> vā pariyesitaṃ. <span class="bld">Anuvicaritaṃ manasā</span>ti cittena anusañcaritaṃ. Lokasmiñhi pariyesitvā pattampi atthi, pariyesitvā nopattampi, apariyesitvā pattampi, apariyesitvā nopattampi. Tattha pariyesitvā pattaṃ pattaṃ nāma, pariyesitvā nopattaṃ pariyesitaṃ nāma<a name="V2.0300"></a>. Apariyesitvā pattañca apariyesitvā nopattañca manasānuvicaritaṃ nāma. Atha vā pariyesitvā pattampi apariyesitvā pattampi pattaṭṭhena pattaṃ nāma, pariyesitvā nopattameva pariyesitaṃ nāma, apariyesitvā nopattaṃ manasānuvicaritaṃ nāma. Sabbaṃ vā etaṃ manasā anuvicaritameva.</p>
  427. <p class="subhead">5. Natthidinnasuttavaṇṇanā</p>
  428. <p class="bodytext"><a name="para210"></a><a name="para210_sn3"></a><span class="paranum">210</span>. <span class="bld">Natthi</span> <a name="M2.0311"></a> <span class="bld">dinna</span>ntiādīsu <span class="bld">natthi dinna</span>nti dinnassa phalābhāvaṃ sandhāya vadanti. <span class="bld">Yiṭṭhaṃ</span> vuccati mahāyāgo. <span class="bld">Huta</span>nti paheṇakasakkāro adhippeto. Tampi ubhayaṃ phalābhāvameva sandhāya paṭikkhipanti. <span class="bld">Sukatadukkaṭāna</span>nti sukatadukkatānaṃ, kusalākusalānanti attho. <span class="bld">Phalaṃ vipāko</span>ti yaṃ phalanti vā vipākoti vā vuccati, taṃ natthīti vadanti. <span class="bld">Natthi ayaṃ loko</span>ti paraloke ṭhitassa ayaṃ loko natthi. <span class="bld">Natthi paro loko</span>ti idha loke ṭhitassapi paro loko natthi, sabbe tattha tattheva ucchijjantīti dassenti. <span class="bld">Natthi mātā natthi pitā</span>ti tesu sammāpaṭipattimicchāpaṭipattīnaṃ phalābhāvavasena vadanti. <span class="bld">Natthi sattā opapātikā</span>ti cavitvā uppajjanakasattā nāma natthīti vadanti. <span class="bld">Natthi loke samaṇabrāhmaṇā</span>ti loke sammāpaṭipannā samaṇabrāhmaṇā nāma natthīti vadanti.</p>
  429. <p class="bodytext"><span class="bld">Cātumahābhūtiko</span>ti catumahābhūtamayo. <span class="bld">Pathavī pathavīkāya</span>nti ajjhattikā pathavīdhātu bāhiraṃ pathavīdhātuṃ. <span class="bld">Anupetī</span>ti anuyāti. <span class="bld">Anupagacchatī</span>ti tasseva vevacanaṃ, anugacchatītipi attho. Ubhayenāpi upeti upagacchatīti dassenti. <span class="bld">Āpā</span>dīsupi eseva nayo. <span class="bld">Indriyānī</span>ti manacchaṭṭhāni indriyāni. <span class="bld">Saṅkamantī</span>ti <a name="P2.0339"></a> ākāsaṃ pakkhandanti. <span class="bld">Āsandipañcamā</span>ti nipannamañcena pañcamā, mañco ceva, cattāro mañcapāde gahetvā ṭhitā cattāro purisā cāti attho. <span class="bld">Yāva āḷāhanā</span>ti yāva susānā. <span class="bld">Padānī</span>ti ‘‘ayaṃ evaṃ sīlavā ahosi, evaṃ dussīlo’’tiādinā nayena pavattāni guṇāguṇapadāni. Sarīrameva vā ettha padānīti adhippetaṃ. <span class="bld">Kāpotakānī</span>ti kapotakavaṇṇāni, pārāvatapakkhavaṇṇānīti attho. <span class="bld">Bhassantā</span>ti bhasmantā. Ayameva vā pāḷi. <span class="bld">Āhutiyo</span>ti yaṃ paheṇakasakkārādibhedaṃ dinnadānaṃ, sabbaṃ taṃ chārikāvasānameva hoti, na tato paraṃ phaladāyakaṃ hutvā gacchatīti attho. <span class="bld">Dattupaññatta</span>nti <a name="V2.0301"></a> dattūhi bālamanussehi paññattaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – bālehi abuddhīhi paññattamidaṃ dānaṃ, na paṇḍitehi. Bālā denti, paṇḍitā gaṇhantīti dassenti.</p>
  430. <p class="subhead">6. Karotosuttavaṇṇanā</p>
  431. <p class="bodytext"><a name="para211"></a><a name="para211_sn3"></a><span class="paranum">211</span>. <span class="bld">Karoto</span>ti <a name="M2.0312"></a> sahatthā karontassa. <span class="bld">Kārayato</span>ti āṇattiyā kārentassa. <span class="bld">Chindato</span>ti paresaṃ hatthādīni chindantassa. <span class="bld">Chedāpayato</span>ti parehi chedāpentassa. <span class="bld">Pacato</span>ti daṇḍena pīḷentassa. <span class="bld">Pacāpayato</span>ti parehi daṇḍādinā pīḷāpentassa. <span class="bld">Socato socāpayato</span>ti parassa bhaṇḍaharaṇādīhi sokaṃ sayaṃ karontassāpi parehi kārentassāpi. <span class="bld">Kilamato kilamāpayato</span>ti āhārupacchedabandhanāgārapavesanādīhi sayaṃ kilamentassapi parehi kilamāpentassapi. <span class="bld">Phandato phandāpayato</span>ti paraṃ phandantaṃ phandanakāle sayampi phandato parempi phandāpayato. <span class="bld">Pāṇamatipātayato</span>ti <a name="P2.0340"></a> pāṇaṃ hanantassapi hanāpentassapi. Evaṃ sabbattha karaṇakārāpanavaseneva attho veditabbo.</p>
  432. <p class="bodytext"><span class="bld">Sandhi</span>nti gharasandhiṃ. <span class="bld">Nillopa</span>nti mahāvilopaṃ. <span class="bld">Ekāgārika</span>nti ekameva gharaṃ parivāretvā vilumpanaṃ. <span class="bld">Paripanthe tiṭṭhato</span>ti āgatāgatānaṃ acchindanatthaṃ magge tiṭṭhato. <span class="bld">Karoto na karīyati pāpa</span>nti yaṃkiñci pāpaṃ karomīti saññāya karotopi pāpaṃ na karīyati, natthi pāpaṃ. Sattā pana karomāti evaṃsaññino hontīti dīpenti. <span class="bld">Khurapariyantenā</span>ti khuraneminā, khuradhārasadisapariyantena vā. <span class="bld">Ekamaṃsakhala</span>nti ekamaṃsarāsiṃ. <span class="bld">Puñja</span>nti tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Tatonidāna</span>nti ekamaṃsakhalakaraṇanidānaṃ.</p>
  433. <p class="bodytext"><span class="bld">Dakkhiṇa</span>nti dakkhiṇatīre manussā kakkhaḷā dāruṇā, te sandhāya <span class="bld">hananto</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Uttara</span>nti uttaratīre saddhā honti pasannā buddhamāmakā dhammamāmakā saṅghamāmakā, te sandhāya <span class="bld">dadanto</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">yajanto</span>ti mahāyāgaṃ karonto. <span class="bld">Damenā</span>ti indriyadamena uposathakammena. <span class="bld">Saṃyamenā</span>ti sīlasaṃyamena. <span class="bld">Saccavajjenā</span>ti saccavacanena. <span class="bld">Āgamo</span>ti āgamanaṃ, pavattīti attho. Sabbathāpi pāpapuññānaṃ kiriyameva paṭikkhipanti.</p>
  434. <p class="subhead">7. Hetusuttavaṇṇanā</p>
  435. <p class="bodytext"><a name="para212"></a><a name="para212_sn3"></a><span class="paranum">212</span>. <span class="bld">Natthi</span> <a name="V2.0302"></a><a name="M2.0313"></a> <span class="bld">hetu natthi paccayo</span>ti ettha <span class="bld">paccayo</span>ti hetuvevacanameva. Ubhayenāpi vijjamānameva kāyaduccaritādīnaṃ saṃkilesapaccayaṃ, kāyasucaritādīnañca visuddhipaccayaṃ paṭikkhipanti. <span class="bld">Natthi bala</span>nti yamhi attano bale patiṭṭhitā ime sattā devattampi mārattampi brahmattampi sāvakabodhimpi paccekabodhimpi sabbaññutampi pāpuṇanti, taṃ balaṃ paṭikkhipanti. <span class="bld">Natthi vīriya</span>ntiādīni sabbāni aññamaññavevacanāneva. ‘‘Idaṃ no vīriyena, idaṃ purisathāmena, idaṃ purisaparakkamena <a name="P2.0341"></a> patta’’nti, evaṃ pavattavacanapaṭikkhepakaraṇavasena panetāni visuṃ ādiyanti.</p>
  436. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbe sattā</span>ti oṭṭhagoṇagadrabhādayo anavasese pariggaṇhanti. <span class="bld">Sabbe pāṇā</span>ti ekindriyo pāṇo, dvindriyo pāṇotiādivasena vadanti. <span class="bld">Sabbe bhūtā</span>ti aṇḍakosavatthikosesu bhūte sandhāya vadanti. <span class="bld">Sabbe jīvā</span>ti sāliyavagodhumādayo sandhāya vadanti. Tesu hi te viruhanabhāvena jīvasaññino. <span class="bld">Avasā abalā avīriyā</span>ti tesaṃ attano vaso vā balaṃ vā vīriyaṃ vā natthi. <span class="bld">Niyatisaṅgatibhāvapariṇatā</span>ti ettha <span class="bld">niyatī</span>ti niyatatā. <span class="bld">Saṅgatī</span>ti channaṃ abhijātīnaṃ tattha tattha gamanaṃ. <span class="bld">Bhāvo</span>ti sabhāvoyeva. Evaṃ niyatiyā ca saṅgatiyā ca bhāvena ca pariṇatā nānappakārataṃ pattā. Yena hi yathā bhavitabbaṃ, so tatheva bhavati. Yena na bhavitabbaṃ, so na bhavatīti dassenti. <span class="bld">Chasvevābhijātīsū</span>ti chasu eva abhijātīsu ṭhatvā sukhañca dukkhañca paṭisaṃvedenti, aññā sukhadukkhabhūmi natthīti dassenti.</p>
  437. <p class="subhead">8-10. Mahādiṭṭhisuttādivaṇṇanā</p>
  438. <p class="bodytext"><a name="para213-215"></a><a name="para213-215_sn3"></a><span class="paranum">213-215</span>. <span class="bld">Akaṭā</span>ti akatā. <span class="bld">Akaṭavidhā</span>ti akatavidhānā, ‘‘evaṃ karohī’’ti kenaci kāritāpi na hontīti attho. <span class="bld">Animmitā</span>ti iddhiyāpi na nimmitā. <span class="bld">Animmātā</span>ti animmāpitā. ‘‘Animmitabbā’’tipi pāṭho, na nimmitabbāti attho. <span class="bld">Vañjhā</span>ti vañjhapasuvañjhatālādayo viya aphalā kassaci ajanakā. Pabbatakūṭaṃ viya ṭhitāti <span class="bld">kūṭaṭṭhā</span>. Esikaṭṭhāyino viya hutvā ṭhitāti <span class="bld">esikaṭṭhāyiṭṭhitā,</span> yathā sunikhāto esikatthambho niccalo tiṭṭhati, evaṃ ṭhitāti attho. <span class="bld">Na</span> <a name="P2.0342"></a> <span class="bld">iñjantī</span>ti esikatthambho viya ṭhitattā <a name="M2.0314"></a> na calanti. <span class="bld">Na vipariṇamantī</span>ti <a name="V2.0303"></a> pakatiṃ na vijahanti. <span class="bld">Na aññamaññaṃ byābādhentī</span>ti aññamaññaṃ na upahananti. <span class="bld">Nāla</span>nti na samatthā. <span class="bld">Pathavīkāyo</span>tiādīsu pathavīyeva pathavīkāyo, pathavīsamūho vā. <span class="bld">Sattannaṃtveva kāyāna</span>nti yathā muggarāsiādīsu pahaṭaṃ satthaṃ muggarāsiādīnaṃ antareneva pavisati, evaṃ sattannaṃ kāyānaṃ antarena chiddena vivarena satthaṃ pavisati. Tattha ‘‘ahaṃ imaṃ jīvitā voropemī’’ti kevalaṃ saññāmattameva hotīti dassenti.</p>
  439. <p class="bodytext"><span class="bld">Yonipamukhasatasahassānī</span>ti pamukhayonīnaṃ uttamayonīnaṃ cuddasasatasahassāni aññāni ca saṭṭhisatāni aññāni ca chasatāni <span class="bld">pañca ca kammuno satānī</span>ti pañcakammasatāni cāti kevalaṃ takkamattakena niratthakadiṭṭhiṃ dīpenti. <span class="bld">Pañca ca kammāni tīṇi ca kammānī</span>tiādīsupi eseva nayo. Keci panāhu ‘‘pañca kammānīti pañcindriyavasena gaṇhanti, tīṇīti kāyakammādivasenā’’ti. <span class="bld">Kamme ca aḍḍhakamme cā</span>ti ettha panassa kāyakammavacīkammāni kammanti laddhi, manokammaṃ upaḍḍhakammanti. <span class="bld">Dvaṭṭhipaṭipadā</span>ti dvāsaṭṭhipaṭipadāti vadanti. <span class="bld">Dvaṭṭhantarakappā</span>ti ekasmiṃ kappe catusaṭṭhi antarakappā nāma honti, ayaṃ pana aññe dve ajānanto evamāha.</p>
  440. <p class="bodytext"><span class="bld">Chaḷābhijātiyo</span>ti kaṇhābhijāti nīlābhijāti lohitābhijāti haliddābhijāti sukkābhijāti paramasukkābhijātīti imā cha abhijātiyo vadanti. Tattha orabbhikā sūkarikā sākuṇikā māgavikā luddā macchaghātakā corā coraghātakā bandhanāgārikā, ye vā panaññepi keci kurūrakammantā, ayaṃ kaṇhābhijātīti vadanti. Bhikkhū nīlābhijātīti vadanti. Te kira catūsu paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādanti, ‘‘bhikkhū <a name="P2.0343"></a> ca kaṇṭakavuttikā’’ti (a. ni. 6.57) ayaṃ hissa pāḷi eva. Atha vā kaṇṭakavuttikā eva nāma eke pabbajitāti vadanti. Lohitābhijāti nāma nigaṇṭhā ekasāṭakāti vadanti. Ime kira purimehi dvīhi paṇḍaratarā. Gihī odātavasanā acelakasāvakā haliddābhijātīti vadanti. Evaṃ attano paccayadāyake nigaṇṭhehipi jeṭṭhakatare karonti. Ājīvakā ājīviniyo ayaṃ sukkābhijātīti vadanti. Te kira purimehi catūhi paṇḍaratarā<a name="M2.0315"></a>. Nando vaccho, kiso saṃkicco, makkhali gosālo paramasukkābhijātīti vadanti. Te kira sabbehi paṇḍaratarā.</p>
  441. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭha</span> <a name="V2.0304"></a> <span class="bld">purisabhūmiyo</span>ti mandabhūmi khiḍḍābhūmi vīmaṃsakabhūmi ujugatabhūmi sekhabhūmi samaṇabhūmi jānanabhūmi pannabhūmīti imā aṭṭha purisabhūmiyoti vadanti. Tattha jātadivasato paṭṭhāya satta divase sambādhaṭṭhānato nikkhantattā sattā mandā honti momūhā, ayaṃ mandabhūmīti vadanti. Ye pana duggatito āgatā honti, te abhiṇhaṃ rodanti ceva viravanti ca, sugatito āgatā taṃ anussaritvā anussaritvā hasanti, ayaṃ khiḍḍābhūmi nāma. Mātāpitūnaṃ hatthaṃ vā pādaṃ vā mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā gahetvā bhūmiyaṃ padanikkhipanaṃ vīmaṃsakabhūmi nāma. Padasā gantuṃ samatthakālo ujugatabhūmi nāma. Sippāni sikkhanakālo sekhabhūmi nāma. Gharā nikkhamma pabbajanakālo samaṇabhūmi nāma. Ācariyaṃ sevitvā jānanakālo jānanabhūmi nāma. ‘‘Bhikkhu ca pannako jino na kiñci āhā’’ti evaṃ alābhiṃ samaṇaṃ pannabhūmīti vadanti.</p>
  442. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekūnapaññāsa</span> <a name="P2.0344"></a> <span class="bld">ājīvakasate</span>ti ekūnapaññāsa ājīvavuttisatāni. <span class="bld">Paribbājakasate</span>ti paribbājakapabbajjāsatāni. <span class="bld">Nāgavāsasate</span>ti nāgamaṇḍalasatāni. <span class="bld">Vīse indriyasate</span>ti vīsa indriyasatāni. <span class="bld">Tiṃse nirayasate</span>ti tiṃsa nirayasatāni. <span class="bld">Rajodhātuyo</span>ti rajaokiraṇaṭṭhānāni. Hatthapiṭṭhipādapiṭṭhādīni sandhāya vadati. <span class="bld">Satta saññīgabbhā</span>ti oṭṭhagoṇagadrabhaajapasumigamahiṃse sandhāya vadati. <span class="bld">Satta asaññīgabbhā</span>ti sāliyavagodhumamuggakaṅguvarakakudrūsake sandhāya vadati. <span class="bld">Nigaṇṭhigabbhā</span>ti gaṇṭhimhi jātagabbhā, ucchuveḷunaḷādayo sandhāya vadati. <span class="bld">Satta devā</span>ti bahū devā, so pana sattāti vadati. Manussāpi anantā, so sattāti vadati. <span class="bld">Satta pesācā</span>ti pisācā mahantamahantā, sattāti vadati. <span class="bld">Sarā</span>ti mahāsarā. Kaṇṇamuṇḍa-rathakāra-anotatta-sīhappapāta-chaddanta-mucalinda-kuṇāladahe gahetvā vadati.</p>
  443. <p class="bodytext"><span class="bld">Pavuṭā</span>ti gaṇṭhikā. <span class="bld">Papātā</span>ti mahāpapātā. <span class="bld">Papātasatānī</span>ti khuddakapapātasatāni. <span class="bld">Supinā</span>ti mahāsupinā. <span class="bld">Supinasatānī</span>ti khuddakasupinasatāni. <span class="bld">Mahākappino</span>ti mahākappānaṃ. Ettha ekamhā mahāsarā vassasate <a name="M2.0316"></a> vassasate kusaggena ekaṃ udakabinduṃ nīharitvā sattakkhattuṃ tamhi sare nirudake kate eko mahākappoti vadati. Evarūpānaṃ mahākappānaṃ caturāsītisatasahassāni khepetvā bāle ca paṇḍite ca dukkhassantaṃ karontīti ayamassa laddhi. Paṇḍitopi kira antarāvisujjhituṃ na sakkoti, bālopi tato uddhaṃ na gacchati.</p>
  444. <p class="bodytext"><span class="bld">Sīlena</span> <a name="V2.0305"></a><a name="P2.0345"></a> <span class="bld">vā</span>ti acelakasīlena vā aññena vā yena kenaci. <span class="bld">Vatenā</span>ti tādiseneva vatena. <span class="bld">Tapenā</span>ti tapokammena. <span class="bld">Aparipakkaṃ paripāceti</span> nāma yo ‘‘ahaṃ paṇḍito’’ti antarā visujjhati. <span class="bld">Paripakkaṃ phussa phussa byantīkaroti</span> nāma yo ‘‘ahaṃ bālo’’ti vuttaparimāṇakālaṃ atikkamitvā yāti. <span class="bld">Hevaṃ natthī</span>ti evaṃ natthi. Tañhi ubhayampi na sakkā kātunti dīpeti. <span class="bld">Doṇamite</span>ti doṇena mitaṃ viya. <span class="bld">Sukhadukkhe</span>ti sukhadukkhaṃ. <span class="bld">Pariyantakate</span>ti vuttaparimāṇena kālena katapariyanto. <span class="bld">Natthi hāyanavaḍḍhane</span>ti natthi hāyanavaḍḍhanāni, na saṃsāro paṇḍitassa hāyati, na bālassa vaḍḍhatīti attho. <span class="bld">Ukkaṃsāvakaṃse</span>ti ukkaṃsāvakaṃsā. Hāyanavaḍḍhanānamevetaṃ vevacanaṃ. Idāni tamatthaṃ upamāya sādhento <span class="bld">seyyathāpi nāmā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">suttaguḷe</span>ti veṭhetvā katasuttaguḷe. <span class="bld">Nibbeṭhiyamānameva paletī</span>ti pabbate vā rukkhagge vā ṭhatvā khittaṃ suttappamāṇena nibbeṭhiyamānameva gacchati, sutte khīṇe tattheva tiṭṭhati, na gacchati evameva bālā ca paṇḍitā ca kālavasena nibbeṭhiyamānā sukhadukkhaṃ palenti, yathāvuttena kālena atikkamantīti dasseti.</p>
  445. <p class="subhead">11-18. Antavāsuttādivaṇṇanā</p>
  446. <p class="bodytext"><a name="para216-223"></a><a name="para216-223_sn3"></a><span class="paranum">216-223</span>. <span class="bld">Antavā loko</span>ti ekato vaḍḍhitanimittaṃ lokoti gāhena vā takkena vā uppannadiṭṭhi. <span class="bld">Anantavā</span>ti sabbato vaḍḍhitaṃ appamāṇanimittaṃ lokoti gāhena vā takkena vā uppannadiṭṭhi. <span class="bld">Taṃ jīvaṃ taṃ sarīra</span>nti jīvañca sarīrañca ekamevāti uppannadiṭṭhi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. Imāni tāva sotāpattimaggavasena aṭṭhārasa veyyākaraṇāni ekaṃ gamanaṃ.</p>
  447. <p class="title">2. Dutiyagamanādivaggavaṇṇanā</p>
  448. <p class="bodytext"><a name="para224-301"></a><a name="para224-301_sn3"></a><span class="paranum">224-301</span>. Dutiyaṃ <a name="M2.0317"></a> gamanaṃ dukkhavasena vuttaṃ. Tatrāpi aṭṭhāraseva veyyākaraṇāni, tato parāni ‘‘rūpī attā hotī’’tiādīni aṭṭha veyyākaraṇāni, tehi saddhiṃ taṃ dutiyapeyyāloti vutto.</p>
  449. <p class="bodytext">Tattha <a name="P2.0346"></a> <span class="bld">rūpī</span>ti ārammaṇameva ‘‘attā’’ti gahitadiṭṭhi. <span class="bld">Arūpī</span>ti jhānaṃ ‘‘attā’’ti gahitadiṭṭhi<a name="V2.0306"></a>. <span class="bld">Rūpī ca arūpī cā</span>ti ārammaṇañca jhānañca ‘‘attā’’ti gahitadiṭṭhi. <span class="bld">Neva rūpī nārūpī</span>ti takkamattena gahitadiṭṭhi. <span class="bld">Ekantasukhī</span>ti lābhītakkījātissarānaṃ uppannadiṭṭhi. Jhānalābhinopi hi atīte ekantasukhaṃ attabhāvaṃ manasikaroto evaṃ diṭṭhi uppajjati. Takkinopi ‘‘yathā etarahi ahaṃ ekantasukhī, evaṃ samparāyepi bhavissāmī’’ti uppajjati. Jātissarassapi sattaṭṭhabhave sukhitabhāvaṃ passantassa evaṃ uppajjati, <span class="bld">ekantadukkhī</span>tiādīsupi eseva nayo.</p>
  450. <p class="bodytext">Tatiyapeyyālo aniccadukkhavasena tehiyeva chabbīsatiyā suttehi vutto, catutthapeyyālo tiparivaṭṭavasenāti.</p>
  451. <p class="centered">Diṭṭhisaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  452. <a name="sn3_4"></a>
  453. <p class="chapter">4. Okkantasaṃyuttaṃ</p>
  454. <p class="subhead">1-10. Cakkhusuttādivaṇṇanā</p>
  455. <p class="bodytext"><a name="para302-311"></a><a name="para302-311_sn3"></a><span class="paranum">302-311</span>. Okkantasaṃyutte <a name="V2.0307"></a> <span class="bld">adhimuccatī</span>ti saddhādhimokkhaṃ paṭilabhati. <span class="bld">Okkanto sammattaniyāma</span>nti paviṭṭho ariyamaggaṃ. <span class="bld">Abhabbo ca tāva kālaṃ kātu</span>nti iminā uppanne magge phalassa anantarāyataṃ dīpeti. Uppannasmiñhi magge phalassa antarāyakaraṇaṃ nāma natthi. Tenevāha – ‘‘ayañca puggalo sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno assa, kappassa ca uḍḍayhanavelā assa, neva tāva kappo uḍḍayheyya, yāvāyaṃ puggalo na sotāpattiphalaṃ sacchikaroti, ayaṃ vuccati puggalo ṭhitakappī’’ti (pu. pa. 17). <span class="bld">Mattaso nijjhānaṃ khamantī</span>ti pamāṇato olokanaṃ khamanti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  456. <p class="centered">Okkantasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  457. <a name="sn3_5"></a>
  458. <p class="chapter">5. Uppādasaṃyuttavaṇṇanā</p>
  459. <p class="bodytext"><a name="para312-321"></a><a name="para312-321_sn3"></a><span class="paranum">312-321</span>. Uppādasaṃyutte <a name="V2.0308"></a><a name="P2.0347"></a><a name="M2.0318"></a> sabbaṃ pākaṭameva.</p>
  460. <p class="centered">Uppādasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  461. <a name="sn3_6"></a>
  462. <p class="chapter">6. Kilesasaṃyuttavaṇṇanā</p>
  463. <p class="bodytext"><a name="para322-331"></a><a name="para322-331_sn3"></a><span class="paranum">322-331</span>. Kilesasaṃyutte <a name="V2.0309"></a> <span class="bld">cittasseso upakkileso</span>ti kataracittassa? Catubhūmakacittassa. Tebhūmakacittassa tāva hotu, lokuttarassa kathaṃ upakkileso hotīti? Uppattinivāraṇato. So hi tassa uppajjituṃ appadānena upakkilesoti veditabbo. <span class="bld">Nekkhammaninna</span>nti navalokuttaradhammaninnaṃ. <span class="bld">Citta</span>nti samathavipassanācittaṃ. <span class="bld">Abhiññā sacchikaraṇīyesu dhammesū</span>ti paccavekkhaṇañāṇena abhijānitvā sacchikātabbesu chaḷabhiññādhammesu, ekaṃ dhammaṃ vā gaṇhantena nekkhammanti gahetabbaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  464. <p class="centered">Kilesasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  465. <a name="sn3_7"></a>
  466. <p class="chapter">7. Sāriputtasaṃyuttaṃ</p>
  467. <p class="subhead">1-9. Vivekajasuttādivaṇṇanā</p>
  468. <p class="bodytext"><a name="para332-340"></a><a name="para332-340_sn3"></a><span class="paranum">332-340</span>. Sāriputtasaṃyuttassa <a name="V2.0310"></a> paṭhame <span class="bld">na evaṃ hotī</span>ti ahaṅkāramamaṅkārānaṃ pahīnattā evaṃ na hoti. Dutiyādīsupi eseva nayo. Paṭhamādīni.</p>
  469. <p class="subhead">10. Sucimukhīsuttavaṇṇanā</p>
  470. <p class="bodytext"><a name="para341"></a><a name="para341_sn3"></a><span class="paranum">341</span>. Dasame <span class="bld">sucimukhī</span>ti evaṃnāmikā. <span class="bld">Upasaṅkamī</span>ti theraṃ abhirūpaṃ dassanīyaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ samantapāsādikaṃ disvā ‘‘iminā saddhiṃ parihāsaṃ karissāmī’’ti upasaṅkami. Atha therena tasmiṃ vacane paṭikkhitte ‘‘idānissa <a name="M2.0319"></a> vādaṃ āropessāmī’’ti maññamānā <span class="bld">tena hi, samaṇa, ubbhamukho bhuñjasī</span>ti āha. <span class="bld">Disāmukho</span>ti <a name="P2.0348"></a> catuddisāmukho, catasso disā olokentoti attho. <span class="bld">Vidisāmukho</span>ti catasso vidisā olokento.</p>
  471. <p class="bodytext"><span class="bld">Vatthuvijjātiracchānavijjāyā</span>ti vatthuvijjāsaṅkhātāya tiracchānavijjāya. Vatthuvijjā nāma lābuvatthu-kumbhaṇḍavatthu-mūlakavatthu-ādīnaṃ vatthūnaṃ phalasampattikāraṇakālajānanupāyo. <span class="bld">Micchājīvena jīvikaṃ kappentī</span>ti teneva vatthuvijjātiracchānavijjāsaṅkhātena micchājīvena jīvikaṃ kappenti, tesaṃ vatthūnaṃ sampādanena pasannehi manussehi dinne paccaye paribhuñjantā jīvantīti attho. <span class="bld">Adhomukhā</span>ti vatthuṃ oloketvā bhuñjamānavasena adhomukhā bhuñjanti nāma. Evaṃ sabbattha yojanā kātabbā. Api cettha <span class="bld">nakkhattavijjā</span>ti ‘‘ajja imaṃ nakkhattaṃ iminā nakkhattena gantabbaṃ, iminā idañcidañca kātabba’’nti evaṃ jānanavijjā. <span class="bld">Dūteyya</span>nti dūtakammaṃ, tesaṃ tesaṃ sāsanaṃ gahetvā tattha tattha gamanaṃ. <span class="bld">Pahiṇagamana</span>nti ekagāmasmiṃyeva ekakulassa sāsanena aññakulaṃ <a name="V2.0311"></a> upasaṅkamanaṃ. <span class="bld">Aṅgavijjā</span>ti itthilakkhaṇapurisalakkhaṇavasena aṅgasampattiṃ ñatvā ‘‘tāya aṅgasampattiyā idaṃ nāma labbhatī’’ti evaṃ jānanavijjā. <span class="bld">Vidisāmukhā</span>ti aṅgavijjā hi taṃ taṃ sarīrakoṭṭhāsaṃ ārabbha pavattattā vidisāya pavattā nāma, tasmā tāya vijjāya jīvikaṃ kappetvā bhuñjantā vidisāmukhā bhuñjanti nāma. <span class="bld">Evamārocesī</span>ti ‘‘dhammikaṃ samaṇā’’tiādīni vadamānā sāsanassa niyyānikaṃ guṇaṃ kathesi. Tañca paribbājikāya kathaṃ sutvā pañcamattāni kulasatāni sāsane otariṃsūti.</p>
  472. <p class="centered">Sāriputtasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  473. <a name="sn3_8"></a>
  474. <p class="chapter">8. Nāgasaṃyuttaṃ</p>
  475. <p class="subhead">1. Suddhikasuttavaṇṇanā</p>
  476. <p class="bodytext"><a name="para342"></a><a name="para342_sn3"></a><span class="paranum">342</span>. Nāgasaṃyutte <a name="V2.0312"></a> <span class="bld">aṇḍajā</span>ti aṇḍe jātā. <span class="bld">Jalābujā</span>ti vatthikose jātā. <span class="bld">Saṃsedajā</span>ti saṃsede jātā. <span class="bld">Opapātikā</span>ti upapatitvā <a name="M2.0320"></a> viya jātā. Idañca pana suttaṃ aṭṭhuppattiyā <a name="P2.0349"></a> vuttaṃ. Bhikkhūnañhi ‘‘kati nu kho nāgayoniyo’’ti kathā udapādi. Atha bhagavā puggalānaṃ nāgayonīhi uddharaṇatthaṃ nāgayoniyo āvikaronto imaṃ suttamāha.</p>
  477. <p class="subhead">2-50. Paṇītatarasuttādivaṇṇanā</p>
  478. <p class="bodytext"><a name="para343-391"></a><a name="para343-391_sn3"></a><span class="paranum">343-391</span>. Dutiyādīsu <span class="bld">vossaṭṭhakāyā</span>ti ahituṇḍikaparibuddhaṃ agaṇetvā vissaṭṭhakāyā. <span class="bld">Dvayakārino</span>ti duvidhakārino, kusalākusalakārinoti attho. <span class="bld">Sacajja maya</span>nti sace ajja mayaṃ. <span class="bld">Sahabyataṃ upapajjatī</span>ti sahabhāvaṃ āpajjati. Tatrassa akusalaṃ upapattiyā paccayo hoti, kusalaṃ upapannānaṃ sampattiyā. <span class="bld">Anna</span>nti khādanīyabhojanīyaṃ. <span class="bld">Pāna</span>nti yaṃkiñci pānakaṃ. <span class="bld">Vattha</span>nti nivāsanapārupanaṃ. <span class="bld">Yāna</span>nti chattupāhanaṃ ādiṃ katvā yaṃkiñci gamanapaccayaṃ. <span class="bld">Māla</span>nti yaṃkiñci sumanamālādipupphaṃ. <span class="bld">Gandha</span>nti yaṃkiñci candanādigandhaṃ. <span class="bld">Vilepana</span>nti yaṃkiñci chavirāgakaraṇaṃ. <span class="bld">Seyyāvasathapadīpeyya</span>nti mañcapīṭhādiseyyaṃ ekabhūmikādiāvasathaṃ vaṭṭitelādipadīpūpakaraṇañca detīti attho. Tesañhi dīghāyukatāya ca vaṇṇavantatāya ca sukhabahulatāya ca patthanaṃ katvā imaṃ dasavidhaṃ dānavatthuṃ datvā taṃ sampattiṃ anubhavituṃ tattha nibbattanti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  479. <p class="centered">Nāgasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  480. <a name="sn3_9"></a>
  481. <p class="chapter">9. Supaṇṇasaṃyuttavaṇṇanā</p>
  482. <p class="bodytext"><a name="para392-437"></a><a name="para392-437_sn3"></a><span class="paranum">392-437</span>. Supaṇṇasaṃyutte <a name="V2.0313"></a> pattānaṃ vaṇṇavantatāya garuḷā <span class="bld">supaṇṇā</span>ti vuttā. Idhāpi paṭhamasuttaṃ purimanayeneva aṭṭhuppattiyaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Harantī</span>ti uddharanti. Uddharamānā ca pana te attanā hīne vā same vā uddharituṃ sakkonti, na <a name="P2.0350"></a> attanā paṇītatare. Sattavidhā hi anuddharaṇīyanāgā nāma paṇītatarā kambalassatarā dhataraṭṭhā sattasīdantaravāsino pathaviṭṭhakā pabbataṭṭhakā vimānaṭṭhakāti. Tatra aṇḍajādīnaṃ jalābujādayo paṇītatarā<a name="M2.0321"></a>, te tehi anuddharaṇīyā. Kambalassatarā pana nāgasenāpatino, te yattha katthaci disvā yo koci supaṇṇo uddharituṃ na sakkoti. Dhataraṭṭhā pana nāgarājāno, tepi koci uddharituṃ na sakkoti. Ye pana sattasīdantare mahāsamudde vasanti, te yasmā katthaci vikampanaṃ kātuṃ na sakkā, tasmā koci uddharituṃ na sakkoti. Pathaviṭṭhakādīnaṃ nilīyanokāso atthi, tasmā tepi uddharituṃ na sakkoti. Ye pana mahāsamudde ūmipiṭṭhe vasanti, te yo koci samo vā paṇītataro vā supaṇṇo uddharituṃ sakkoti. Sesaṃ nāgasaṃyutte vuttanayamevāti.</p>
  483. <p class="centered">Supaṇṇasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  484. <a name="sn3_10"></a>
  485. <p class="chapter">10. Gandhabbakāyasaṃyuttavaṇṇanā</p>
  486. <p class="bodytext"><a name="para438-549"></a><a name="para438-549_sn3"></a><span class="paranum">438-549</span>. Gandhabbakāyasaṃyutte <a name="V2.0314"></a> <span class="bld">mūlagandhe adhivatthā</span>ti yassa rukkhassa mūle gandho atthi, taṃ nissāya nibbattā. So hi sakalopi rukkho tesaṃ upakappati. Sesapadesupi eseva nayo. <span class="bld">Gandhagandhe</span>ti mūlādigandhānaṃ gandhe. Yassa hi rukkhassa sabbesampi mūlādīnaṃ gandho atthi, so idha gandho nāma. Tassa gandhassa gandhe, tasmiṃ adhivatthā. Idha mūlādīni sabbāni tesaṃyeva upakappanti. <span class="bld">So dātā hoti mūlagandhāna</span>nti so kāḷānusārikādīnaṃ mūlagandhānaṃ dātā hoti. Evaṃ sabbapadesu attho veditabbo. Evañhi sarikkhadānampi datvā patthanaṃ ṭhapenti, asarikkhadānampi. Taṃ dassetuṃ <span class="bld">so annaṃ detī</span>tiādi dasavidhaṃ dānavatthu vuttaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  487. <p class="centered">Gandhabbakāyasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  488. <a name="sn3_11"></a>
  489. <p class="chapter">11. Valāhakasaṃyuttavaṇṇanā</p>
  490. <p class="bodytext"><a name="para550-606"></a><a name="para550-606_sn3"></a><span class="paranum">550-606</span>. Valāhakasaṃyutte <a name="V2.0315"></a><a name="P2.0351"></a> <span class="bld">valāhakakāyikā</span>ti valāhakanāmake devakāye uppannā ākāsacārikadevā. <span class="bld">Sītavalāhakā</span>ti sītakaraṇavalāhakā. Sesapadesupi eseva nayo. <span class="bld">Cetopaṇidhimanvāyā</span>ti cittaṭṭhapanaṃ āgamma. <span class="bld">Sītaṃ hotī</span>ti yaṃ vassāne vā hemante <a name="M2.0322"></a> vā sītaṃ hoti, taṃ utusamuṭṭhānameva. Yaṃ pana sītepi atisītaṃ, gimhe ca uppannaṃ sītaṃ, taṃ devatānubhāvena nibbattaṃ sītaṃ nāma. <span class="bld">Uṇhaṃ hotī</span>ti yaṃ gimhāne uṇhaṃ, taṃ utusamuṭṭhānikaṃ pākatikameva. Yaṃ pana uṇhepi atiuṇhaṃ, sītakāle ca uppannaṃ uṇhaṃ, taṃ devatānubhāvena nibbattaṃ uṇhaṃ nāma. <span class="bld">Abbhaṃ hotī</span>ti abbhamaṇḍapo hoti. Idhāpi yaṃ vassāne ca sisire ca abbhaṃ uppajjati, taṃ utusamuṭṭhānikaṃ pākatikameva. Yaṃ pana abbheyeva atiabbhaṃ, sattasattāhampi candasūriye chādetvā ekandhakāraṃ karoti, yañca cittavesākhamāsesu abbhaṃ, taṃ devatānubhāvena uppannaṃ abbhaṃ nāma. <span class="bld">Vāto hotī</span>ti yo tasmiṃ tasmiṃ utumhi uttaradakkhiṇādipakativāto hoti, ayaṃ utusamuṭṭhānova. Yopi pana rukkhakkhandhādipadālano ativāto nāma atthi, ayañceva, yo ca aññopi akālavāto, ayaṃ devatānubhāvanibbatto nāma. <span class="bld">Devo vassatī</span>ti yaṃ vassike cattāro māse vassaṃ, taṃ utusamuṭṭhānameva. Yaṃ pana vasseyeva ativassaṃ, yañca cittavesākhamāsesu vassaṃ, taṃ devatānubhāvanibbattaṃ nāma.</p>
  491. <p class="bodytext">Tatridaṃ vatthu – eko kira vassavalāhakadevaputto talakūṭakavāsi khīṇāsavattherassa santikaṃ gantvā vanditvā aṭṭhāsi. Thero ‘‘kosi tva’’nti pucchi. ‘‘Ahaṃ, bhante, vassavalāhakadevaputto’’ti. ‘‘Tumhākaṃ kira cittena devo vassatī’’ti? ‘‘Āma, bhante’’ti. ‘‘Passitukāmā maya’’nti<a name="P2.0352"></a>. ‘‘Temissatha, bhante’’ti. ‘‘Meghasīsaṃ vā gajjitaṃ vā na paññāyati, kathaṃ temissāmā’’ti? ‘‘Bhante, amhākaṃcittena devo vassati, tumhe paṇṇasālaṃ pavisathā’’ti<a name="V2.0316"></a>. ‘‘Sādhu devaputtā’’ti so pāde dhovitvā paṇṇasālaṃ pāvisi. Devaputto tasmiṃ pavisanteyeva ekaṃ gītaṃ gāyitvā hatthaṃ ukkhipi. Samantā tiyojanaṭṭhānaṃ ekameghaṃ ahosi. Thero addhatinto paṇṇasālaṃ paviṭṭhoti. Apica devo nāmesa aṭṭhahi kāraṇehi vassati nāgānubhāvena supaṇṇānubhāvena devatānubhāvena saccakiriyāya utusamuṭṭhānena mārāvaṭṭanena iddhibalena vināsameghenāti.</p>
  492. <p class="centered">Valāhakasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  493. <a name="sn3_12"></a>
  494. <p class="chapter">12. Vacchagottasaṃyuttavaṇṇanā</p>
  495. <p class="bodytext"><a name="para607-661"></a><a name="para607-661_sn3"></a><span class="paranum">607-661</span>. Vacchagottasaṃyutte <a name="M2.0323"></a><a name="V2.0317"></a> <span class="bld">aññāṇā</span>ti aññāṇena. Evaṃ sabbapadesu karaṇavaseneva attho veditabbo. Sabbāni cetāni aññamaññavevacanānevāti. Imasmiñca pana saṃyutte ekādasa suttāni pañcapaññāsa veyyākaraṇānīti veditabbāni.</p>
  496. <p class="bodytext">Vacchagottasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  497. <a name="sn3_13"></a>
  498. <p class="chapter">13. Jhānasaṃyuttaṃ</p>
  499. <p class="subhead">1. Samādhimūlakasamāpattisuttavaṇṇanā</p>
  500. <p class="bodytext"><a name="para662"></a><a name="para662_sn3"></a><span class="paranum">662</span>. Jhānasaṃyuttassa <a name="V2.0318"></a> paṭhame <span class="bld">samādhikusalo</span>ti paṭhamaṃ jhānaṃ pañcaṅgikaṃ dutiyaṃ tivaṅgikanti evaṃ aṅgavavatthānakusalo. <span class="bld">Na samādhismiṃ samāpattikusalo</span>ti cittaṃ hāsetvā kallaṃ katvā jhānaṃ samāpajjituṃ na sakkoti. Iminā nayena sesapadānipi veditabbāni.</p>
  501. <p class="subhead">2-55. Samādhimūlakaṭhitisuttādivaṇṇanā</p>
  502. <p class="bodytext"><a name="para663-716"></a><a name="para663-716_sn3"></a><span class="paranum">663-716</span>. Dutiyādīsu <span class="bld">na samādhismiṃ ṭhitikusalo</span>ti jhānaṃ ṭhapetuṃ akusalo, sattaṭṭhaaccharāmattaṃ jhānaṃ ṭhapetuṃ na sakkoti. <span class="bld">Na samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo</span>ti jhānato vuṭṭhātuṃ <a name="P2.0353"></a> akusalo, yathāparicchedena vuṭṭhātuṃ na sakkoti. <span class="bld">Na samādhismiṃ kallitakusalo</span>ti cittaṃ hāsetvā kallaṃ kātuṃ akusalo. <span class="bld">Na samādhismiṃ ārammaṇakusalo</span>ti kasiṇārammaṇesu akusalo. <span class="bld">Na samādhismiṃ gocarakusalo</span>ti kammaṭṭhānagocare ceva bhikkhācāragocare ca akusalo. <span class="bld">Na samādhismiṃ abhinīhārakusalo</span>ti kammaṭṭhānaṃ abhinīharituṃ akusalo. <span class="bld">Na samādhismiṃ sakkaccakārī</span>ti jhānaṃ appetuṃ sakkaccakārī na hoti. <span class="bld">Na samādhismiṃ sātaccakārī</span>ti jhānappanāya satatakārī na hoti, kadācideva karoti. <span class="bld">Na samādhismiṃ sappāyakārī</span>ti samādhissa sappāye upakārakadhamme pūretuṃ na sakkoti. Tato paraṃ samāpattiādīhi <a name="V2.0319"></a> padehi <a name="M2.0324"></a> yojetvā catukkā vuttā. Tesaṃ attho vuttanayeneva veditabbo. Sakalaṃ panettha jhānasaṃyuttaṃ lokiyajjhānavaseneva kathitanti.</p>
  503. <p class="centered">Jhānasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  504. <p class="centered">Iti sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya</p>
  505. <p class="centered">Khandhavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  506. <p class="centered">Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya dutiyo bhāgo.</p>
  507. </body>