s0519t.tik.htm 401 KB

123456789101112131415161718192021222324252627282930313233343536373839404142434445464748495051525354555657585960616263646566676869707172737475767778798081828384858687888990919293949596979899100101102103104105106107108109110111112113114115116117118119120121122123124125126127128129130131132133134135136137138139140141142143144145146147148149150151152153154155156157158159160161162163164165166167168169170171172173174175176177178179180181182183184185186187188189190191192193194195196197198199200201202203204205206207208209210211212213214215216217218219220221222223224225226227228229230231232233234235236237238239240241242243244245246247248249250251252253254255256257258259260261262263264265266267268269270271272273274275276277278279280281282283284285286287288289290291292293294295296297298299300301302303304305306307308309310311312313314315316317318319320321322323324325326327328329330331332333334335336337338339340341342343344345346347348349350351352353354355356357358359360361362363364365366367368369370371372373374375376377378379380381382383384385386387388389390391392393394395396397398399400401402403404405406407408409410411412413414415416417418419420421422423424425426427428429430431432433434435436437438439440441442443444445446447448449450451452453454455456457458459460461462463464465466467468469470471472473474475476477478479480481482483484485486487488489490491492493494495496497498499500501502503504505506507508509510511512513514515516517518519520521522523524525526527528529530531532533534535536537538539540541542543544545546547548549550551552553554555556557558559560561562563564565566567568569570571572573574575576577578579580581582583584585586587588589590591592593594595596597598599600601602603604605606607608609610611612613614615616617618619620621622623624625626627628629630631632633634635636637638639640641642643644645646647648649650651652653654655656657658659660661662663664665666667668669670671672673674675676677678679680681682683684685686687688689690691692693694695696697698699700701702703704705706707708709710711712713714715716717718719720721722723724725726727728729730731732733734735736737738739740741742743744745746747748749750751752753754755756757758759760761762763764765766
  1. <body>
  2. <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  3. <p class="nikaya">Khuddakanikāye</p>
  4. <p class="book">Nettippakaraṇa-ṭīkā</p>
  5. <p class="subsubhead">Ganthārambhakathāvaṇṇanā</p>
  6. <p class="bodytext">Saṃvaṇṇanārambhe <a name="V0.0001"></a><a name="M0.0001"></a> (dī. ni. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā; ma. ni. ṭī. 1.1 ganthārambhakathāvaṇṇanā; saṃ. ni. ṭī. 1.1.1 ganthārambhakathāvaṇṇanā) ratanattayavandanā saṃvaṇṇetabbassa dhammassa pabhavanissayavisuddhipaṭivedanatthaṃ, taṃ pana dhammasaṃvaṇṇanāsu viññūnaṃ bahumānuppādanatthaṃ, taṃ sammadeva tesaṃ uggahaṇadhāraṇādikkamaladdhabbāya sammāpaṭipattiyā sabbahitasukhanipphādanatthaṃ. Atha vā maṅgalabhāvato, sabbakiriyāsu pubbakiccabhāvato, paṇḍitehi sammācaritabhāvato, āyatiṃ paresaṃ diṭṭhānugatiāpajjanato ca saṃvaṇṇanāyaṃ ratanattayapaṇāmakiriyā. Atha vā ratanattayapaṇāmakaraṇaṃ pūjanīyapūjāpuññavisesanibbattanatthaṃ, taṃ attano yathāladdhasampattinimittassa kammassa balānuppadānatthaṃ, antarā ca tassa asaṅkocanatthaṃ, tadubhayaṃ anantarāyena aṭṭhakathāya parisamāpanatthaṃ. Idameva ca payojanaṃ ācariyena idhādhippetaṃ. Tathā <a name="V0.0002"></a> hi vakkhati ‘‘vandanājanitaṃ…pe… tassa tejasā’’ti. Vatthuttayapūjā hi niratisayapuññakkhettasambuddhiyā aparimeyyappabhāvo puññātisayoti bahuvidhantarāyepi lokasannivāse antarāyanibandhanasakalasaṃkilesaviddhaṃsanāya pahoti, bhayādiupaddavañca nivāreti. Yathāha –</p>
  7. <p class="gatha1">‘‘Pūjārahe pūjayato, buddhe yadi va sāvake’’ti. (dha. pa. 195; apa. thera 1.10.1) ca,</p>
  8. <p class="bodytext">Tathā <a name="M0.0002"></a> –</p>
  9. <p class="indent">‘‘Ye, bhikkhave, buddhe pasannā, agge te pasannā, agge kho pana pasannānaṃ aggo vipāko hotī’’ti (a. ni. 4.34; itivu. 90) ca,</p>
  10. <p class="bodytext">Tathā –</p>
  11. <p class="gatha1">‘‘‘Buddho’ti kittayantassa, kāye bhavati yā pīti;</p>
  12. <p class="gatha1">Varameva hi sā pīti, kasiṇenapi jambudīpassa;</p>
  13. <p class="gathalast">‘‘‘Dhammo’ti…pe… ‘saṅgho’ti…pe… dīpassā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.6; itivu. aṭṭha 90; dī. ni. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā; ma. ni. ṭī. 1.1; a. ni. ṭī. 2.4.34) ca,</p>
  14. <p class="bodytext">Tathā –</p>
  15. <p class="indent">‘‘Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosa…pe… na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hotī’’ti (a. ni. 6.10; 11.11) ca,</p>
  16. <p class="bodytext">Tathā –</p>
  17. <p class="gatha1">‘‘Araññe <a name="V0.0003"></a> rukkhamūle vā…pe…;</p>
  18. <p class="gathalast">Bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā, lomahaṃso na hessatī’’ti. (saṃ. ni. 1.249) ca;</p>
  19. <p class="bodytext">Tattha yassa ratanattayassa vandanaṃ kattukāmo, tassa guṇātisayayogasandassanatthaṃ <span class="bld">‘‘mahākāruṇika’’</span>ntiādinā gāthāttayamāha. Guṇātisayayogena hi vandanārahabhāvo, vandanārahe ca katā vandanā yathādhippetappayojanaṃ sādhetīti. Tattha yassā saṃvaṇṇanaṃ kattukāmo, sā netti visesato yathānulomasāsanasannissayā, tassa ca vicittākārappavattivibhāvinī. Tathā hi suttantadesanā na vinayadesanā viya karuṇāppadhānā, nāpi abhidhammadesanā viya paññāppadhānā, atha kho karuṇāpaññāppadhānāti tadubhayappadhānadesanāvisesavibhāvanaṃ tāva sammāsambuddhassa thomanaṃ kātuṃ tammūlakattā sesaratanānaṃ <span class="bld">‘‘mahākāruṇikaṃ nātha’’</span>ntiādi vuttaṃ.</p>
  20. <p class="bodytext">Tattha kiratīti (dī. ni. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā; ma. ni. ṭī. 1.1; saṃ. ni. ṭī. 1.1.1; a. ni. ṭī. 1.1.1) <span class="bld">karuṇā,</span> paradukkhaṃ vikkhipati apanetīti attho. Atha vā kiṇātīti <span class="bld">karuṇā,</span> paradukkhe sati kāruṇikaṃ hiṃsati vibādhatīti attho<a name="M0.0003"></a>. Kampanaṃ karotīti vā <span class="bld">karuṇā,</span> paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakhedaṃ karotīti attho. Kamiti vā sukhaṃ, taṃ rundhatīti <span class="bld">karuṇā</span>. Esā hi paradukkhāpanayanakāmatālakkhaṇā, attasukhanirapekkhatāya kāruṇikānaṃ sukhaṃ rundhati vibandhatīti attho. Kiriyati dukkhitesu pasāriyatīti vā <span class="bld">karuṇā,</span> karuṇāya niyuttoti <span class="bld">kāruṇiko</span> yathā ‘‘dovāriko’’ti (a. ni. 7.67). Yathā hi dvāraṭṭhānato aññattha vattamānopi dvārapaṭibaddhajīviko puriso dvārānativattavuttitāya dvāre niyuttoti ‘‘dovāriko’’ti vuccati, evaṃ bhagavā mettādivasena karuṇāvihārato aññattha vattamānopi karuṇānativattavuttitāya karuṇāya niyuttoti ‘‘kāruṇiko’’ti vuccati. Mahābhinīhārato paṭṭhāya hi yāva mahāparinibbānā lokahitatthameva lokanāthā tiṭṭhantīti. Mahanto kāruṇikoti <span class="bld">mahākāruṇiko</span>. Satipi bhagavato tadaññaguṇānampi vasena mahantabhāve kāruṇikasaddasannidhānena vuttattā karuṇāvasenevettha mahantabhāvo veditabbo yathā ‘‘mahāveyyākaraṇo’’ti. Evañca katvā ‘‘mahākāruṇiko’’ti iminā padena puggalādhiṭṭhānena satthu mahākaruṇā vuttā hoti.</p>
  21. <p class="bodytext">Aparo nayo – atthasādhanato karuṇaṃ karuṇāyanaṃ karuṇāsampavattanaṃ arahatīti <span class="bld">kāruṇiko</span><a name="V0.0004"></a>. Bhagavato hi sabbaññutāya anavasesato sattānaṃ hitaṃ, hitupāyañca jānato, tattha ca akilāsuno hitesitā satthikā, na tathā aññesanti. Atha vā karuṇā karuṇāyanaṃ sīlaṃ pakati sabhāvo etassāti <span class="bld">kāruṇiko</span>. Bhagavā hi pathavīphassādayo viya kakkhaḷaphusanādisabhāvā karuṇāsabhāvo sabhāvabhūtakaruṇoti attho. Sesaṃ purimasadisameva. Atha vā mahāvisayatāya, mahānubhāvatāya, mahapphalatāya ca mahatī karuṇāti <span class="bld">mahākaruṇā</span>. Bhagavato hi karuṇā niravasesesu sattesu pavattati, pavattamānā ca anaññasādhāraṇā pavattati, diṭṭhadhammikādibhedañca mahantameva sattānaṃ hitasukhaṃ ekantato nipphādeti, mahākaruṇāya niyuttoti <span class="bld">mahākāruṇiko,</span> taṃ mahākāruṇikaṃ. Sesaṃ sabbaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Sumāgadhādipadānaṃ viya cettha saddasiddhi veditabbā.</p>
  22. <p class="bodytext">Nāthatīti <a name="M0.0004"></a> <span class="bld">nātho,</span> veneyyānaṃ hitasukhaṃ āsīsati patthetīti attho, mettāyanavasena cettha hitasukhāsīsanaṃ veditabbaṃ, na karuṇāyanavasena paṭhamapadena vuttattā. Atha vā nāthati veneyyagataṃ kilesabyasanaṃ upatāpetīti <span class="bld">nātho,</span> nāthatīti vā <span class="bld">nātho,</span> yācatīti attho. Bhagavā hi ‘‘sādhu, bhikkhave, bhikkhu kālena kālaṃ attasampattiṃ paccavekkhitā’’tiādinā (a. ni. 8.7, 8) sattānaṃ taṃ taṃ hitappaṭipattiṃ yācitvāpi mahākaruṇāya samussāhito te tattha niyojeti. Paramena vā cittissariyena samannāgato, sabbasatte vā sīlādiguṇehi īsati abhibhavatīti paramissaro bhagavā <span class="bld">‘‘nātho’’</span>ti vuccati, taṃ nāthaṃ.</p>
  23. <p class="bodytext">Ñātabbanti <span class="bld">ñeyyaṃ,</span> atītādibhedabhinnaṃ sabbaṃ saṅkhataṃ, asaṅkhatañca. Saṅgaraṇaṭṭhena <span class="bld">sāgaro,</span> patitapatitānaṃ attano puthulagambhīrabhāvehi saṃsīdanaṃ nimmujjanaṃ karotīti attho. <span class="bld">Saṃ</span>-saddassa cettha ‘‘sābhāvo, sārāgo’’tiādīsu (dha. sa. 389, 391) viya niruttinayena daṭṭhabbo. <span class="bld">Saṅgaraṇaṭṭhenā</span>ti vā saṅgarakaraṇaṭṭhena, ṭhitadhammatāya ‘‘ayaṃ me mariyādā, imaṃ velaṃ nātikkamāmī’’ti lokena saṅgaraṃ saṅketaṃ karonto viya hotīti attho. Saṅgaraṇaṃ vā samantato galanaṃ sandanaṃ udakena karotīti <span class="bld">sāgaro</span>. Kappavuṭṭhānakāle hi mahāsamuddo ito cito ca paggharitvā sakalaṃ lokadhātuṃ ekoghaṃ karotīti. Lokiyā pana vadanti ‘‘sāgarassa rañño puttehi sāgarehi nibbattito khatoti <span class="bld">sāgaro,</span> puratthimo samuddappadeso, taṃsambandhatāya ruḷhivasena sabbopi samuddo tathā voharīyatī’’ti. Sāgarasadisattā <span class="bld">sāgaro,</span> ñeyyameva sāgaroti <span class="bld">ñeyyasāgaro</span>. Sadisatā cettha puthuladuttaragambhīrānādikālikatāhi veditabbā, nihīnaṃ cetamopammaṃ. Tathā hi ñeyyasseva sātisayā puthulatā aparimāṇalokadhātubyāpanato, sabbaññutaññāṇasseva taraṇīyatāya duttaratā, gambhīratā, ādikoṭirahitā ca pavatti, na itarassa <a name="V0.0005"></a> paricchinnadesattā bāhirakavītarāgehipi ittarena khaṇena atikkamitabbattā, parimitagambhīrattā, parimitakālattā ca. Ñeyyasāgarassa pāraṃ pariyantaṃ gatoti <span class="bld">ñeyyasāgarapāragū,</span> taṃ ñeyyasāgarapāraguṃ.</p>
  24. <p class="bodytext">Gamanañcettha <a name="M0.0005"></a> ñāṇagamanameva, na itaraṃ ñeyyaggahaṇato, taṃ pana ñāṇaṃ duvidhaṃ sammasanapaṭivedhabhedato, tathā hetuphalabhedato. Tattha ‘‘kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno’’tiādinā (dī. ni. 2.57; saṃ. ni. 2.4, 10; peṭako. 23) karuṇāyanavaseneva abhinivisitvā anekākāravokāre saṅkhāre sammasantaṃ bhagavato <span class="bld">sammasanañāṇaṃ</span> chattiṃsakoṭisatasahassamukhena ñeyyasāgaraṃ ajjhogāhetvā tassa pāraṃ pariyantaṃ agamāsi, yaṃ ‘‘mahāvajirañāṇa’’nti vuccati. <span class="bld">Paṭivedhañāṇaṃ</span> pana sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānaṃ āsavakkhayañāṇaṃ, āsavakkhayañāṇapadaṭṭhānañca sabbaññutaññāṇaṃ, yaṃ ‘‘mahābodhī’’ti vuccati. Pāragamanañca tassa kiccasiddhiyā, samatthatāya ca veditabbaṃ. Tathā yathāvuttaṃ sammasanañāṇaṃ <span class="bld">hetu,</span> itaraṃ <span class="bld">phalaṃ</span>. Saha sammasanañāṇena vā āsavakkhayañāṇaṃ <span class="bld">hetu,</span> sabbaññutaññāṇaṃ <span class="bld">phalaṃ</span> tadānisaṃsabhāvatoti veditabbaṃ.</p>
  25. <p class="bodytext"><span class="bld">Vande</span>ti namāmi, abhitthavāmi vā. Saṇhaṭṭhena <span class="bld">nipuṇā,</span> anupacitañāṇasambhārānaṃ agādhaṭṭhena <span class="bld">gambhīrā,</span> ekattādibhedato nandiyāvaṭṭādivibhāgato ca <span class="bld">vicitrā</span> visiṭṭhā nānāvidhā nayā etissāti <span class="bld">nipuṇagambhīravicitranayā,</span> nipuṇagambhīravicitranayā desanā assāti <span class="bld">nipuṇagambhīravicitranayadesano,</span> taṃ nipuṇa…pe… desanaṃ. Nayatīti vā <span class="bld">nayo,</span> pāḷigati, sā ca vuttanayena atthato <span class="bld">nipuṇā,</span> atthato byañjanato ca <span class="bld">gambhīrā,</span> saṅkhepavitthārānulomādippavattiyā nānāvidhatāya <span class="bld">vicitrā</span>. Tathā hi paññattianupaññattiādivasena, saṃkilesabhāgiyādilokiyāditadubhayavomissatādivasena, kusalādikhandhādisaṅgahādisamayavimuttādiṭhapanādikusalamūlāditikapaṭṭhānādivasena ca anekavidhā pāḷigatīti.</p>
  26. <p class="bodytext">Tattha (dī. ni. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā) dvīhākārehi bhagavato thomanā veditabbā attahitasampattito, parahitappaṭipattito ca. Tesu attahitasampatti anāvaraṇañāṇādhigamato, savāsanānaṃ sabbesaṃ kilesānaṃ accantappahānato ca veditabbā, parahitappaṭipatti lābhasakkārādinirapekkhacittassa sabbadukkhaniyyānikadhammadesanato, paṭiviruddhesupi niccaṃ hitajjhāsayañāṇaparipākakālāgamanato ca veditabbā. Sā panettha payogato, āsayato ca duvidhā, parahitappaṭipatti, yathāvuttabhedā duvidhā ca attahitasampatti pakāsitā <a name="V0.0006"></a> hoti. Kathaṃ? ‘‘Mahākāruṇika’’nti iminā āsayato<a name="M0.0006"></a>, ‘‘nipuṇa…pe… desana’’nti iminā payogato, ‘‘nātha’’nti iminā pana ubhayathāpi bhagavato parahitappaṭipatti pakāsitā karuṇākiccadīpanato, ‘‘ñeyyasāgarapāragu’’nti iminā sātisayaṃ attahitasampatti paramukkaṃsagatañāṇakiccadīpanato.</p>
  27. <p class="bodytext">Atha vā tīhākārehi bhagavato thomanā veditabbā hetuto, phalato, upakārato ca. Tattha <span class="bld">hetu</span> mahākaruṇā, sā pana paṭhamapadena sarūpeneva dassitā. <span class="bld">Phalaṃ</span> catubbidhaṃ ñāṇasampadā pahānasampadā ānubhāvasampadā rūpakāyasampadā cāti. Tāsu padhānabhūtā <span class="bld">ñāṇapahāna</span>sampadā ‘‘ñeyyasāgarapāragu’’nti iminā padena pakāsitā. Padhāne hi dassite avinābhāvato itarampi dvayaṃ dassitameva hoti. Na hi buddhānaṃ ānubhāvarūpakāyasampattīhi vinā kadācipi dhammakāyasirī vattatīti. <span class="bld">Upakāro anantaraṃ</span> abāhiraṃ katvā tividhayānamukhena vimuttidhammadesanā, sā ‘‘nāthaṃ, nipuṇa…pe… desana’’nti padadvayena pakāsitāti veditabbaṃ.</p>
  28. <p class="bodytext">Tattha (dī. ni. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā) ‘‘mahākāruṇika’’nti etena sammāsambodhiyā mūlaṃ dasseti. Mahākaruṇāsañcoditamānaso hi bhagavā saṃsārapaṅkato sattānaṃ samuddharaṇatthaṃ katābhinīhāro anupubbena pāramiyo pūretvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ adhigatoti karuṇā sammāsambodhiyā mūlaṃ. ‘‘Ñeyyasāgarapāragu’’nti etena pubbabhāgappaṭipattiyā saddhiṃ sammāsambodhiṃ dasseti. Anāvaraṇañāṇapadaṭṭhānañhi maggañāṇaṃ, maggañāṇapadaṭṭhānañca anāvaraṇañāṇaṃ ‘‘sammāsambodhī’’ti vuccati. Vuttappabhedaṃ pana sammasanañāṇaṃ saha paññāpāramiyā tassā pubbabhāgapaṭipadā. Tassā hi ānubhāvena līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhallikattakilamathānuyogasassatucchedādiantadvayavirahitā ukkaṃsapāramippattā majjhimā paṭipadā bhāvanāpāripūriṃ gatā. ‘‘Nātha’’nti iminā sammāsambodhiyā phalaṃ dasseti lokattayanāyakabhāvadīpanato. Tathā hi sabbānatthaparihārapubbaṅgamāya niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā, sadevamanussāya pajāya accantupakāritāya aparimitanirupamabhāvaguṇavisesasamaṅgitāya ca sabbasattuttamo bhagavā aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ anuttaragāravaṭṭhānabhūtatāya ca ‘‘nātho’’ti vuccatīti. ‘‘Nipuṇa…pe… desana’’nti iminā sammāsambodhiyā payojanaṃ <a name="M0.0007"></a> dasseti. Saṃsāramahoghato sattasantāraṇatthañhi bhagavatā sammāsambodhi abhipatthitā, tañca sattasantāraṇaṃ yathāvuttadesanāsampattiyā samijjhati tadavinābhāvato. Iminā bhagavato sātisayā parahitappaṭipatti dassitā, itarehi attahitasampattīti tadubhayena attahitāya paṭipannādīsu catūsu puggalesu bhagavato catutthapuggalabhāvaṃ <a name="V0.0007"></a> dīpeti, tena ca anuttaradakkhiṇeyyabhāvaṃ, uttamavandanīyabhāvaṃ, attano ca vandanakiriyāya khettaṅgatabhāvaṃ dīpeti.</p>
  29. <p class="bodytext">Ettha ca yathā ‘‘mahākāruṇika’’nti iminā padena bhagavato mahākaruṇā dassitā, evaṃ ‘‘ñeyyasāgarapāragu’’nti etena mahāpaññā dassitā. Tesu <span class="bld">karuṇā</span>ggahaṇena lokiyesu mahaggatabhāvappattāsādhāraṇaguṇadīpanato bhagavato sabbalokiyaguṇasampatti dassitā hoti, <span class="bld">paññā</span>ggahaṇena sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānamaggañāṇadīpanato sabbalokuttaraguṇasampatti. Tadubhayaggahaṇasiddho <span class="bld">eva</span> cattho nāthasaddena pakāsīyati. Karuṇāvacanena upagamanaṃ nirupakkilesaṃ dasseti, paññāvacanena apagamanaṃ. Tathā karuṇāggahaṇena lokasamaññānurūpaṃ bhagavato pavattiṃ dasseti lokavohāravisayattā karuṇāya, paññāggahaṇena samaññāya anatidhāvanaṃ. Sabhāvānavabodhena hi dhammānaṃ samaññaṃ atidhāvitvā sattādisammasanaṃ hotīti. Tathā karuṇāggahaṇena mahākaruṇāsamāpattivihāraṃ dasseti, paññāggahaṇena tīsu kālesu appaṭihatañāṇaṃ, catusaccañāṇaṃ, catupaṭisambhidāñāṇaṃ, catuvesārajjañāṇaṃ. Karuṇāggahaṇena mahākaruṇāsamāpattiñāṇassa gahitattā sesāsādhāraṇañāṇāni, cha abhiññā, aṭṭhasu parisāsu (ma. ni. 1.151, 178) akampanañāṇāni, dasa balāni, cuddasa buddhañāṇāni, soḷasa ñāṇacariyā, aṭṭhārasa buddhadhammā (mahāni. 69, 156; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. ma. 3.5; dī. ni. aṭṭha. 3.305; vibha. mūlaṭī. suttantabhājanīyavaṇṇanā; dī. ni. ṭī. 3.141), catucattālīsa ñāṇavatthūni sattasattati ñāṇavatthūnīti (saṃ. ni. 2.34) evamādīnaṃ anekesaṃ paññāppabhedānaṃ vasena ñāṇacāraṃ dasseti.</p>
  30. <p class="bodytext">Tathā karuṇāggahaṇena caraṇasampatti, paññāggahaṇena vijjāsampatti. Karuṇāggahaṇena sattādhipatitā, paññāggahaṇena dhammādhipatitā. Karuṇāggahaṇena <a name="M0.0008"></a> lokanāthabhāvo, paññāggahaṇena attanāthabhāvo. Tathā karuṇāggahaṇena pubbakāribhāvo, paññāggahaṇena kataññutā. Karuṇāggahaṇena aparantapatā, paññāggahaṇena anattantapatā. Karuṇāggahaṇena vā buddhakaradhammasiddhi, paññāggahaṇena buddhabhāvasiddhi. Tathā karuṇāggahaṇena paresaṃ tāraṇaṃ, paññāggahaṇena sayaṃ tāraṇaṃ. Tathā karuṇāggahaṇena sabbasattesu anuggahacittatā, paññāggahaṇena sabbadhammesu virattacittatā dassitā hoti. Sabbesañca buddhaguṇānaṃ karuṇā ādi taṃnidānabhāvato, paññā pariyosānaṃ tato uttari karaṇīyābhāvato, iti ādipariyosānadassanena sabbe buddhaguṇā dassitā honti. Tathā karuṇāvacanena sīlakkhandhapubbaṅgamo samādhikkhandho dassito hoti. Karuṇānidānañhi sīlaṃ tato pāṇātipātādiviratippavattito, sā <a name="V0.0008"></a> ca jhānattayasampayoginīti. Paññāvacanena paññākkhandho. Sīlañca sabbabuddhaguṇānaṃ ādi, samādhi majjhe, paññā pariyosānanti evampi ādimajjhapariyosānakalyāṇā sabbe buddhaguṇā dassitā honti nayato dassitattā. Eso eva hi niravasesato buddhaguṇānaṃ dassanupāyo, yadidaṃ nayaggāhaṇaṃ, aññathā ko nāma samattho bhagavato guṇe anupadaṃ niravasesato dassetuṃ. Tenevāha –</p>
  31. <p class="gatha1">‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ, kappampi ce aññamabhāsamāno;</p>
  32. <p class="gathalast">Khīyetha kappo ciradīghamantare, vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.304; 3.141; ma. ni. aṭṭha. 3.425; udā. aṭṭha. 53; apa. aṭṭha. 2.7.20; bu. vaṃ. aṭṭha. 4.4; cariyā. aṭṭha. nidānakathā, pakiṇṇakakathā; dī. ni. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā; ma. ni. ṭī. 1.1; saṃ. ni. ṭī. 1.1.1; a. ni. ṭī. 1.1.1; vajira. ṭī. ganthārambhakathā; sārattha. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā);</p>
  33. <p class="bodytext">Teneva ca āyasmatā sāriputtattherenāpi buddhaguṇaparicchedanaṃ pati anuyuttena ‘‘no hetaṃ, bhante’’ti (dī. ni. 2.145) paṭikkhipitvā ‘‘apica me, bhante, dhammanvayo vidito’’ti (dī. ni. 2.146) vuttaṃ.</p>
  34. <p class="bodytext">Evaṃ saṅkhepena sakalasabbaññuguṇehi bhagavantaṃ abhitthavitvā idāni saddhammaṃ thometuṃ <span class="bld">‘‘vijjācaraṇasampannā’’</span>tiādimāha. Tattha vijjācaraṇasampannā hutvāti vacanaseso. Vindiyaṃ dhammānaṃ salakkhaṇaṃ, sāmaññalakkhaṇañca <a name="M0.0009"></a> vindatīti <span class="bld">vijjā,</span> lobhakkhandhādīni vā vijjhanaṭṭhena <span class="bld">vijjā,</span> catunnaṃ vā ariyasaccānaṃ viditakaraṇaṭṭhena <span class="bld">vijjā</span>ti evaṃ tāvettha vacanatthato vijjā veditabbā. Pabhedato pana tissopi vijjā <span class="bld">vijjā bhayabheravasutte</span> āgataniyāmeneva, aṭṭhapi vijjā <span class="bld">vijjā ambaṭṭhasuttādīsu</span> (dī. ni. 1.278 ādayo) āgataniyāmeneva. Caranti tehīti <span class="bld">caraṇāni,</span> sīlasaṃvarādayo pañcadasa dhammā, iti imāhi vijjāhi, imehi ca caraṇehi sampannā sampannāgatāti <span class="bld">vijjācaraṇasampannā</span>.</p>
  35. <p class="bodytext"><span class="bld">Yenā</span>ti yena dhammena karaṇabhūtena, hetubhūtena ca. Tattha maggadhammassa karaṇattho veditabbo niyyānakiriyāsādhakatamabhāvato, nibbānadhammassa hetuattho ārammaṇapaccayabhāvato. Paccayattho hi <a name="V0.0009"></a> ayaṃ hetvattho. Pariyattidhammassapi hetuattho yujjateva paramparāya hetubhāvato. Phaladhamme pana ubhayampi sambhavati. Kathaṃ? ‘‘Tāya saddhāya avūpasantāyā’’ti vacanato maggena samucchinnānaṃ kilesānaṃ paṭippassaddhippahānakiccatāya phalassa niyyānānuguṇatā, niyyānapariyosānatā cāti iminā pariyāyena siyā karaṇattho niyyānakiriyāya. Sakadāgāmimaggavipassanādīnaṃ pana upanissayapaccayabhāvato siyā hetuattho. Evañca katvā <span class="bld">aggappasādasuttā</span>dīsu (itivu. 90) aggādibhāvena aggahitāpi phalapariyattidhammā <span class="bld">chattamāṇavakavimānā</span>dīsu (vi. va. 886 ādayo) saraṇīyabhāvena gahitāti tesaṃ magganibbānānaṃ viya mahāaṭṭhakathāyaṃ saraṇabhāvo uddhaṭo. Visesato cettha maggapariyāpannā eva vijjācaraṇadhammā veditabbā. Te hi nippariyāyena niyyānakiriyāya sādhakatamabhūtā, na itare. Itaresaṃ pana niyyānatthatāya niyyānatā. Yadi evaṃ kasmā ‘‘vijjācaraṇasampannā hutvā’’ti vuttaṃ, niyyānasamakālameva hi yathāvuttavijjācaraṇasampattisamadhigamoti? Nāyaṃ virodho samānakālatāya eva adhippetattā yathā ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’nti (ma. ni. 1.204, 400; 3.421, 425, 426; saṃ. ni. 2.43-45; 4.60; kathā. 465, 467). <span class="bld">Sampannā</span>ti vā padassa vattamānakālatthatā veditabbā ‘‘uppannā dhammā’’ti (dha. sa. tikamātikā 17) ettha uppannasaddassa viya. Evañca katvā vacanasesamantareneva padayojanā siddhā hoti. ‘‘Yenā’’ti <a name="M0.0010"></a> ca padaṃ ubhayattha sambandhitabbaṃ ‘‘yena dhammena vijjācaraṇasampannā, yena dhammena niyyantī’’ti.</p>
  36. <p class="bodytext"><span class="bld">Lokato</span>ti khandhādilokato, vaṭṭatoti attho. Nti taṃ magganibbānaphalapariyattibhedaṃ dhammaṃ. <span class="bld">Uttama</span>nti seṭṭhaṃ. Tathā hesa attanā uttaritarassa abhāvena ‘‘anuttaro’’ti vuccati. Tattha maggassa niyyānahetuādiatthena, nibbānassa nissaraṇavivekādiatthena, phalassa ariyasantabhāvādiatthena ca seṭṭhatā veditabbā. Svāyamattho ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo tesaṃ aggamakkhāyatī’’ti (itivu. 90; a. ni. 4.34) ādisuttapadānusārena vibhāvetabbo.</p>
  37. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhamma</span>nti yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne apāyato, saṃsārato ca apatamāne katvā dhāretīti <span class="bld">dhammo</span>. Sammā, sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā <span class="bld">sammāsambuddho,</span> sabbaññutāanāvaraṇañāṇo samantacakkhu bhagavā, tena yathā sammāsambodhisamadhigameneva sabbe buddhaguṇā sampāpuṇīyanti, evaṃ sammadeva āsevanāya bhāvanāya bahulīkiriyāya sammāpaṭipattiyā sammadeva paccavekkhaṇāya sakkaccaṃ dhammadesanāya veneyyasantānesu patiṭṭhāpanena –</p>
  38. <p class="indent">‘‘Ariyaṃ<a name="V0.0010"></a>, vo bhikkhave, sammāsamādhiṃ desessāmi (ma. ni. 3.136; peṭako. 24). Maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho (dha. pa. 273; netti. 170; peṭako. 30). Yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ aggamakkhāyati (itivu. 90; a. ni. 4.34). Ekāyano ayaṃ, bhikkhave, maggo sattānaṃ visuddhiyā (dī. ni. 2.373; ma. ni. 1.106; saṃ. ni. 5.367, 384). Dhammaṃ, vo bhikkhave, desessāmi ādikalyāṇa’’nti (ma. ni. 3.420; netti. 5) –</p>
  39. <p class="unindented">Ādivacanehi, abhitthavanena ca pūjito mānito apacitoti <span class="bld">sammāsambuddhapūjito,</span> taṃ sammāsambuddhapūjitaṃ dhammaṃ vandeti sambandho.</p>
  40. <p class="bodytext">Ayaṃ panettha saṅkhepattho – yassa dhammassa adhigamane vijjāsampannā ceva honti caraṇasampannā ca, sabbavaṭṭadukkhato ca niyyanti, tameva ariyānaṃ sakalaguṇasamaṅgibhāvanimittaṃ, anavasesadukkhanissaraṇahetubhūtañca uttamaṃ <a name="M0.0011"></a> pavaraṃ saddhiṃ pariyattidhammena navavidhaṃ lokuttaradhammaṃ bhagavatāpi sammāpaṭipattiādividhinā pūjitaṃ namāmi, abhitthavāmi vāti.</p>
  41. <p class="bodytext">Ettha ca ‘‘yena lokato niyyanti, vijjācaraṇasampannā ca hontī’’ti padadvayena yathākkamaṃ dhammassa bhāvetabbabhāvo, sacchikātabbabhāvo ca vutto. Tesu paṭhamena vijjāsampattiyā dhammaṃ thometi, dutiyena vimuttisampattiyā. Tathā paṭhamena jhānasampadāya, dutiyena vimokkhasampadāya. Paṭhamena vā samādhisampadāya, dutiyena samāpattisampadāya. Paṭhamena vā khayañāṇabhāvena, dutiyena anuppādañāṇabhāvena. Atha vā purimena vijjūpamatāya, dutiyena vajirūpamatāya. Purimena vā virāgasampattiyā, dutiyena nirodhasampattiyā. Tathā paṭhamena niyyānabhāvena, dutiyena nissaraṇabhāvena. Paṭhamena vā hetubhāvena, dutiyena asaṅkhatabhāvena. Paṭhamena vā dassanabhāvena, dutiyena vivekabhāvena. Paṭhamena vā adhipatibhāvena, dutiyena amatabhāvena dhammaṃ thometi. Atha vā paṭhamena niyyānikabhāvadassanato svākkhātatāya dhammaṃ thometi, dutiyena sacchikātabbabhāvato sandiṭṭhikatāya. Tathā purimena akālikatāya, pacchimena ehipassikatāya. Purimena vā opaneyyikatāya, pacchimena paccattaṃ veditabbatāya dhammaṃ thometi.</p>
  42. <p class="bodytext">‘‘Uttama’’nti ca etena aññassa visiṭṭhassa abhāvadīpanena paripuṇṇatāya dhammaṃ thometi<a name="V0.0011"></a>, ‘‘sammāsambuddhapūjita’’nti etena parisuddhatāya. Sabbadosāpagamena hissa pūjanīyatā. Parisuddhatāya cassa pahānasampadā, paripuṇṇatāya pabhavasampadā. Pahānasampattiyā ca bhāvanāpāripūrī anavasesadosasamugghāṭanato, pabhavasampattiyā sacchikiriyanibbatti tatuttari karaṇīyābhāvato. Anaññasādhāraṇatāya hi uttamoti. Tathā bhāvetabbabhāvenassa saha pubbabhāgasīlādīhi sekkhā sīlasamādhipaññākkhandhā, sacchikātabbabhāvena saha asaṅkhatāya dhātuyā asekkhā sīlasamādhipaññākkhandhā dassitā hontīti.</p>
  43. <p class="bodytext">Evaṃ saṅkhepena sabbasaddhammaguṇehi saddhammaṃ thometvā idāni ariyasaṅghaṃ thometuṃ <span class="bld">‘‘sīlādiguṇasampanno’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">sīlādiguṇasampanno</span>ti sīlasamādhipaññāvimuttiyādiguṇehi sampanno samannāgato, sampannasīlādiguṇo vā. Ariyānañhi taṃtaṃmaggavajjhakilesappahānena hatapaṭipakkhā suvisuddhā sīlādayo ‘‘sampannā’’ti vattabbataṃ arahanti<a name="M0.0012"></a>, na puthūjjanānaṃ, yato ‘‘suppaṭipanno’’tiādinā (ma. ni. 1.74; a. ni. 6.10; udā. 18) ariyasaṅgho thomīyati. Atha vā <span class="bld">sīlādiguṇasampanno</span>ti paripuṇṇasīlādiguṇo. Ariyapuggalānañhi ariyasaccappaṭivedhena saheva yathārahaṃ sekkhāsekkhā sīlādidhammakkhandhā pāripūriṃ gacchantīti. <span class="bld">Ṭhito maggaphalesū</span>ti maggesu, phalesu ca ṭhito, maggaṭṭho, phalaṭṭho cāti attho. <span class="bld">Yo</span>ti aniyamato ariyasaṅghaṃ niddisati, tassa <span class="bld">‘‘ta’’</span>nti iminā niyamaṃ veditabbaṃ.</p>
  44. <p class="bodytext">Nanu ca ariyasaṅghe na sabbe ariyapuggalā maggaṭṭhā, nāpi sabbe phalaṭṭhāti? Saccametaṃ, avayavadhammena pana samudāyaṃ niddisanto evamāha yathā ‘‘samaṃ cuṇṇa’’nti. Yathā hi yogacuṇṇassa avayavesu labbhamāno samabhāvo samudāye apadisīyati ‘‘samaṃ cuṇṇa’’nti, evaṃ ariyasaṅghassa avayavabhūtesu ariyapuggalesu labbhamāno maggaṭṭhaphalaṭṭhabhāvo samudāyabhūte ariyasaṅghe ṭhito ‘‘maggaphalesū’’ti apadiṭṭhoti veditabbaṃ.</p>
  45. <p class="bodytext">Ārakattā kilesehi, anaye na iriyanato, aye ca iriyanato, sadevakena ca lokena ‘‘saraṇa’’nti araṇīyato <span class="bld">ariyo,</span> diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatattā <span class="bld">saṅgho,</span> ariyo ca so saṅgho cāti <span class="bld">ariyasaṅgho,</span> taṃ ariyasaṅghaṃ. Pujjabhavaphalanibbattanato attano santānaṃ punātīti vā <span class="bld">puññaṃ,</span> khittaṃ vuttaṃ bījaṃ viruhanaṭṭhānatāya tāyati rakkhatīti <span class="bld">khettaṃ</span> kedārādi, khettaṃ viyāti <span class="bld">khettaṃ,</span> sattānaṃ puññassa mahapphalabhāvakaraṇena viruhanaṭṭhānatāya khettanti <span class="bld">puññakkhettaṃ</span>. Anuttaraṃ vandeti sambandho.</p>
  46. <p class="bodytext">Ettha <a name="V0.0012"></a> ca ‘‘sīlādiguṇasampanno’’ti etena ariyasaṅghassa bhagavato anujātaputtataṃ dasseti, tenassa pabhavasampadā dīpitā hoti. ‘‘Ṭhito maggaphalesū’’ti etena pahānasampadaṃ, ñāṇasampadañca dasseti kilesānaṃ samucchedappaṭippassaddhippahānadīpanato, maggaphalañāṇādhigamadīpanato ca. ‘‘Ariyasaṅgha’’nti etena pabhavasampadaṃ sabbasaṅghānaṃ aggabhāvadīpanato, sadevakena ca lokena araṇīyabhāvadīpanato. ‘‘Puññakkhettaṃ anuttara’’nti etena lokassa bahūpakārataṃ dasseti aggadakkhiṇeyyabhāvadīpanato.</p>
  47. <p class="bodytext">Tathā <a name="M0.0013"></a> ‘‘sīlādiguṇasampanno’’ti idaṃ ariyasaṅghassa sammāujuñāyasāmīcippaṭipannabhāvadīpanaṃ. ‘‘Ṭhito maggaphalesū’’ti idaṃ satipi santānavibhāgena anekabhāve catupurisayugaaṭṭhapurisapuggalabhāvadīpanaṃ. ‘‘Ariyasaṅgha’’nti idaṃ āhuneyyādibhāvadīpanaṃ. ‘‘Puññakkhettaṃ anuttara’’nti idaṃ lokassa hitasukhāya paṭipannatādīpanaṃ. Tathā ‘‘ṭhito maggaphalesū’’ti idaṃ ariyasaṅghassa lokuttarasaraṇagamanasabbhāvadīpanaṃ, tenassa bhagavato orasaputtabhāvo dassito hoti. ‘‘Sīlādiguṇasampanno’’ti iminā panassa vihatavidhastakilesā anavasesā sekkhāsekkhā sīlādidhammakkhandhā dassitā. ‘‘Ariyasaṅghaṃ puññakkhettaṃ anuttara’’nti iminā tesaṃ tesaññeva yathāvuttaguṇavisesānaṃ suparisuddhataṃ dīpeti. Tenassa mahānubhāvataṃ, anuttaradakkhiṇeyyabhāvaṃ, vandanārahabhāvaṃ, attano ca vandanākiriyāya khettaṅgatabhāvaṃ dīpeti. Saraṇagamanañca sāvakānaṃ sabbaguṇānaṃ ādi, sapubbabhāgappaṭipadā sekkhā sīlakkhandhādayo majjhe, asekkhā sīlakkhandhādayo pariyosānanti ādimajjhapariyosānakalyāṇā sabbe ariyasaṅghaguṇā imāya gāthāya pakāsitāti veditabbaṃ.</p>
  48. <p class="bodytext">Evaṃ gāthāttayena saṅkhepato sakalaguṇasaṃkittanamukhena ratanattayassa paṇāmaṃ katvā idāni taṃ nipaccakāraṃ yathādhippete payojane pariṇāmento <span class="bld">‘‘vandanājanita’’</span>nti gāthamāha. Tattha <span class="bld">vandanājanita</span>nti vandanākārena nibbattitaṃ, ratanattayaguṇābhitthavanavasena, nipaccakāravasena vā uppāditanti attho. <span class="bld">Itī</span>ti evaṃ ‘‘mahākāruṇika’’ntiādippakārena. Ratijananaṭṭhena <span class="bld">ratanaṃ,</span> buddhadhammasaṅghā, cittīkatādibhāvo vā ratanaṭṭho. Vuttañhetaṃ –</p>
  49. <p class="gatha1">‘‘Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ;</p>
  50. <p class="gathalast">Anomasattaparibhogaṃ, ratanaṃ tena vuccatī’’ti. (khu. pā. aṭṭha. 6.3; dī. ni. aṭṭha. 2.33; saṃ. ni. 5.223; su. ni. aṭṭha. 1.226; mahāni. aṭṭha. 50; dī. ni. ṭī. 1.ganthārambhakathā; ma. ni. ṭī. 1.4; saṃ. ni. ṭī. 1.1.4; a. ni. ṭī. 1.1.4; sārattha. ṭī. 1.ganthārambhakathāvaṇṇanā);</p>
  51. <p class="bodytext">Cittīkatabhāvādayo <a name="V0.0013"></a> ca anaññasādhāraṇā buddhādīsu eva labbhanti, ratanānaṃ tayaṃ <span class="bld">ratanattayaṃ,</span> tasmiṃ ratanattaye. <span class="bld">Hatantarāyo</span>ti vidhastaupaddavo hutvāti sambandho, etena attano pasādasampattiyā, ratanattayassa ca khettabhāvasampattiyā tassa puññassa atthasaṃvaṇṇanāya upaghātakaupaddavānaṃ <a name="M0.0014"></a> vihanane samatthataṃ dasseti. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti sabbasmiṃ anto ceva bahi ca, ajjhattikabāhiravatthūsūti attho. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti vā sabbasmiṃ kāle, saṃvaṇṇanāya ādimajjhapariyosānakālesūti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Hutvā</span>ti pubbakālakiriyā, tassa ‘‘karissāmatthavaṇṇana’’nti etena sambandho. <span class="bld">Tassā</span>ti yaṃ ratanattaye vandanājanitaṃ puññaṃ, tassa. <span class="bld">Tejasā</span>ti ānubhāvena balena.</p>
  52. <p class="bodytext">Evaṃ ratanattayavandanāya payojanaṃ dassetvā idāni nettippakaraṇassa gambhīratthattā atthasaṃvaṇṇanāya dukkarabhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘ṭhiti’’</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">ṭhiti</span>nti ṭhānaṃ anantaradhānaṃ avicchedappavattiṃ. <span class="bld">Ākaṅkhamānenā</span>ti icchamānena patthayantena, ‘‘ahovatāyaṃ saddhammanetti ciraṃ tiṭṭheyyā’’ti evaṃ patthayantenāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Cira</span>nti dīghakālaṃ, pañcavassasahassaparimāṇaṃ kālanti attho. <span class="bld">Saddhammanettiyā</span>ti saddhammasaṅkhātāya nettiyā. Saddhammo hi veneyyasantānesu ariyaguṇānaṃ nayanato <span class="bld">netti,</span> saddhammassa vā netti <span class="bld">saddhammanetti,</span> tassā saddhammanettiyā, svāyamattho <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> vicārito eva. <span class="bld">Therenā</span>ti thiraguṇayuttena. <span class="bld">Abhiyācito</span>ti ādaragāravena yācito. Abhimukhaṃ vā yācito, anuttaraṃ katvā yācitoti attho. Uddissa vā yācito, garutaraṃ katvā yācitoti attho, ‘‘karotu āyasmā nettippakaraṇassa kañci atthasaṃvaṇṇana’’nti evaṃ nettiyā atthasaṃvaṇṇanaṃ pati ajjhesitoti vuttaṃ hoti. Ettha ca saddhammassa ciraṃ ṭhitikāmena ajjhāsayasampannena sāsane thiraguṇayuttena sabrahmacārinā ādaragāravena, abhimukhaṃ vā yācitena me na sakkā tassa abhiyācanaṃ paṭikkhipitunti dasseti <span class="bld">‘‘ṭhitiṃ ākaṅkhamānenā’’</span>ti gāthāya.</p>
  53. <p class="bodytext"><span class="bld">Padumuttaranāthassā</span>ti padumuttarassa sammāsambuddhassa. <span class="bld">Passatā</span>ti pubbenivāsacakkhunā, samantacakkhunā eva vā hatthatale ṭhapitaāmalakaṃ viya abhinīhāraṃ passantena. <span class="bld">Tādinā</span>ti tādibhāvayuttena<a name="V0.0014"></a>, sabbattha vā nibbikārena, ‘‘amhākaṃ bhagavatā’’ti vacanaseso. <span class="bld">Yassā</span>ti āyasmato mahākaccānattherassa. <span class="bld">Ṭhapito</span>ti –</p>
  54. <p class="indent">‘‘Etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ vibhajantānaṃ yadidaṃ mahākaccāno’’ti (a. ni. 1.188, 197) –</p>
  55. <p class="unindented">Evaṃ <a name="M0.0015"></a> ṭhapito. Sīlādiguṇavisesehi mahantā sāvakāti <span class="bld">mahāsāvakā</span> (theragā. aṭṭha. 2.1288; a. ni. ṭī. 2.3.59), mahākassapādayo, tesu ayamāyasmā aññataroti, mahāsāvako ca so guṇavisesayogato uttamo cāti <span class="bld">mahāsāvakuttamo</span>.</p>
  56. <p class="bodytext">Jhānādīsu sātisayānaṃ āvajjanādivasībhāvānaṃ, ariyiddhivasena paramassa ca cetovasībhāvassa adhigatattā <span class="bld">vasippatto</span>. Atthādīsu savisesabhedagatapaṭisambhidāñāṇattā <span class="bld">pabhinnapaṭisambhido</span>. ‘‘Paṇḍito, bhikkhave, mahākaccāno, mahāpañño, bhikkhave, mahākaccāno’’tiādinā (ma. ni. 1.205) anekesu ṭhānesu bhagavatā pasaṃsitattā <span class="bld">sambuddhena pasaṃsito</span>. Tena vuttaṃ ‘‘satthu ceva saṃvaṇṇito saṃbhāvito, viññūnañca sabrahmacārina’’nti.</p>
  57. <p class="bodytext"><span class="bld">Anumoditā</span>ti ‘‘sādhu sādhu, kaccāna, sādhu kho, tvaṃ kaccāna, imaṃ dhammasaṃvaṇṇanaṃ abhāsī’’ti evaṃ anumoditā. Ekasmiṃ kira samaye ayaṃ mahāthero jambuvanasaṇḍe viharanto attano santikāvacarānaṃ bhikkhūnaṃ imaṃ hāranayapaṭimaṇḍitaṃ pakaraṇaṃ abhāsi. Bhāsitvā ca bhagavato santikaṃ upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisinno yathābhāsitaṃ imaṃ pakaraṇaṃ bhagavato nivedesi. Taṃ sutvā bhagavā ‘‘sādhu sādhū’’tiādinā anumoditvā ‘‘tasmātiha, tvaṃ kaccāna, imaṃ dhammasaṃvaṇṇanaṃ dhammanettitveva dhārehī’’ti nāmaggahaṇaṃ akāsīti vadanti. Desanāhārādinandiyāvaṭṭanayādihāranayānusāreneva sabbadhammasaṃvaṇṇanānaṃ gatiyoti āha <span class="bld">‘‘sāsanassa sadāyattā, navaṅgassatthavaṇṇanā’’</span>ti.</p>
  58. <p class="bodytext"><span class="bld">Gambhīrañāṇehī</span>hi gambhīrehi ñāṇehi, na saddhāmattakena, gambhīrañāṇehi vā mahāpaññehi ariyehi. Pakaraṇassa gambhīratthataṃ, attano ca ñāṇassa nātivisayataṃ viditvā saṃvaṇṇanārambhe saṃsīdantampi maṃ sāsanaguṇādiupanissayasampadā ussāhesīti imamatthaṃ dasseti <span class="bld">‘‘kiñcāpī’’</span>tiādinā.</p>
  59. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Pañcapi</span> <a name="V0.0015"></a> <span class="bld">nikāye ogāhetvā’’</span>ti iminā nettiyā pañcapi mahānikāye anupavisitvā avaṭṭhānaṃ, tesaṃ saṃvaṇṇanābhāvañca dīpeti. Tattha <a name="M0.0016"></a> ‘‘katamo assādo ca ādīnavo cā’’tiādipeṭakopadesapāḷiṃ (peṭako. 23) ānetvā idha desanāhārādīnaṃ padatthavinicchayo peṭakena saṃsandanaṃ nāma. <span class="bld">‘‘yathābala’’</span>nti iminā sabbathā sabbabhāgenāpi nettiyā saṃvaṇṇanā mayā na sukarā kātuṃ, attano pana ñāṇabalānurūpaṃ karissāmīti niratimānataṃ dīpeti.</p>
  60. <p class="bodytext"><span class="bld">Suvisuddha</span>nti suṭṭhu visuddhaṃ, nikāyantaraladdhidosehi antarantarā anuppavesitehi asammissanti adhippāyo. <span class="bld">Asaṃkiṇṇa</span>nti sanikāyepi padatthantaraparikappanādinā asaṃkiṇṇaṃ tādisasaṅkararahitaṃ anākulaṃ suparicchinnaṃ. Vividhehi ākārehi nicchinotīti <span class="bld">vinicchayo</span>. Atthānaṃ vinicchayo <span class="bld">atthavinicchayo</span>. Gaṇṭhiṭṭhānabhūtesu atthesu khilamaddanākārena pavattā vimaticchedakathā, nipuṇo sukhumo saṇho atthavinicchayo etassāti <span class="bld">nipuṇatthavinicchayo</span>. Atha vā atthe vinicchinotīti <span class="bld">atthavinicchayo,</span> yathāvuttaatthavisayañāṇaṃ, nipuṇo cheko atthavinicchayo etassāti <span class="bld">nipuṇatthavinicchayo,</span> taṃ nipuṇatthavinicchayaṃ. <span class="bld">Samaya</span>nti siddhantaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – mahāvihāravāsīnaṃ siddhanto vuttanayena suparisuddho, anākulo, saṇhasukhumavinicchayo ca, siddhantaṃ taṃ avilomento anukūlato tattha siddhaṃyeva dhammanettiṃ pakāsayanto nettippakaraṇassa atthasaṃvaṇṇanaṃ karissāmīti.</p>
  61. <p class="bodytext"><span class="bld">Pamādalekha</span>nti aparabhāge potthakāruḷhakāle pamajjitvā likhanavasena pavattappamādapāṭhaṃ. <span class="bld">Vajjetvā</span>ti apanetvā. <span class="bld">Pāḷiṃ sammā niyojaya</span>nti taṃ taṃ nettipāḷiṃ tattha tattha udāharaṇabhāvena ānītasutte sammadeva niyojento, atthasaṃvaṇṇanāya vā taṃ taṃ udāharaṇasuttasaṅkhātaṃ pāḷiṃ tasmiṃ tasmiṃ lakkhaṇabhūte nettiganthe sammadeva niyojento. <span class="bld">Upadesa</span>nti nettiupanisaṃ nettihadayaṃ. Yvāyaṃ sapaṭṭhānavibhāgassa tettiṃsavidhassa nettipadatthassa saha nimittavibhāgena asaṅkarato vavatthito visayo, taṃ. <span class="bld">Vibhāvento</span> pakāsento. Tassā nettiyā karissāmi atthavaṇṇananti sambandho.</p>
  62. <p class="bodytext">Ettha ca ‘‘abhiyācito’’ti iminā atthasaṃvaṇṇanāya nimittaṃ dasseti, ‘‘ṭhitiṃ ākaṅkhamānena ciraṃ saddhammanettiyā’’ti iminā payojanaṃ, ‘‘karissāmatthavaṇṇana’’nti <a name="M0.0017"></a> iminā piṇḍatthaṃ. Saṃvaṇṇiyamānā hi pakaraṇatthā saṃvaṇṇanāya piṇḍattho. ‘‘Tamupanissāyā’’tiādinā karaṇappakāraṃ.</p>
  63. <p class="bodytext">Idāni <a name="V0.0016"></a> saṃvaṇṇanāya savane niyojento <span class="bld">‘‘iti attha’’</span>nti osānagāthamāha. Tattha <span class="bld">‘‘sakkacca’’</span>nti padaṃ ubhayattha yojetabbaṃ ‘‘sakkaccaṃ vibhajantassa, sakkaccaṃ nisāmayathā’’ti.</p>
  64. <p class="centered">Ganthārambhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  65. <p class="subsubhead">Nidānakathāvaṇṇanā</p>
  66. <p class="bodytext">Vacanatthajānanena viditappakaraṇatthasāmaññatthassa pakaraṇakathā vuccamānā sobheyyāti nettipadatthaparijānanameva ādimhi yuttarūpanti tadatthaṃ pucchati <span class="bld">‘‘tattha kenaṭṭhena nettī’’</span>ti. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti ‘‘tassā nettiyā karissāmatthavaṇṇana’’nti yadidaṃ vuttaṃ, tasmiṃ; yassā karissāmatthavaṇṇananti paṭiññātaṃ, sā netti kenaṭṭhena nettīti attho. <span class="bld">Tatthā</span>ti vā ‘‘nettippakaraṇassā’’ti etasmiṃ vacane yā netti vuttā, sā kenaṭṭhena nettīti attho. <span class="bld">‘‘Nayanaṭṭhenā’’</span>ti idaṃ kattukaraṇādhikaraṇasādhanānaṃ sādhāraṇavacananti <span class="bld">‘‘ariyadhammaṃ nayatī’’</span>ti kattusādhanavasena tāva nettisaddassa atthaṃ vatvā idāni karaṇādhikaraṇasādhanavasena vattuṃ <span class="bld">‘‘nayanti tāyā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  67. <p class="bodytext"><span class="bld">Tathā hi vutta</span>nti nettiupadesādhīnattā eva suttāvabodhassa vuttaṃ. <span class="bld">Peṭake</span> ‘‘tasmā nibbāyitukāmena sutamayena atthā pariyesitabbā, tattha pariyesanāya ayaṃ anupubbī bhavati soḷasa hārā pañca nayā aṭṭhārasa mūlapadānī’’tiādi (peṭako. 3). Hāranayavicāraṇā vinimutto atthasaṃvaṇṇanāviseso natthīti āha <span class="bld">‘‘suttassa atthasaṃvaṇṇanā nettiupadesāyattā’’</span>ti. Svāyamattho parato pakiṇṇakakathāyaṃ āvi bhavissati. Evaṃ mahāvisayā cāyaṃ netti kuto pabhavāti āha <span class="bld">‘‘suttappabhavā’’</span>ti, etena nettiyā pamāṇabhūtataṃ dasseti. Idañca suttassa nettisannissayatāparidīpanaparaṃ, na therappabhavatāpaṭikkhepaparaṃ. Thero hi pañca mahānikāye ogāhetvā taṃsannissayeneva <a name="M0.0018"></a> tesaṃ saṃvaṇṇanābhūtaṃ imaṃ pakaraṇaṃ abhāsi, tasmā ayameva saṃvaṇṇanādhammo, yadidaṃ saṃvaṇṇetabbadhammasannissayatā.</p>
  68. <p class="bodytext"><span class="bld">Pakaraṇaparicchedato</span>ti pakaraṇassa vibhāgato. Hāravicārādayo hi tayo nettippakaraṇassa vibhāgā, pakaraṇabhūtaparicchedato vā. Tīṇi hi etāni pakaraṇāni tayo adhikārā, yadidaṃ hāravicārādayo. <span class="bld">Pāḷivavatthānato</span>ti pāṭhasannivesato.</p>
  69. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Sabbo</span> <a name="V0.0017"></a> <span class="bld">hi pakaraṇattho’’</span>tiādinā saṅgahavārassa anvatthasaññataṃ dasseti. <span class="bld">‘‘Nanu cettha paṭṭhānaṃ asaṅgahita’’</span>nti codako byabhicāramāha. Itaro yadipi sarūpato asaṅgahitaṃ, atthato pana saṅgahitanti dassento <span class="bld">‘‘nayidameva’’</span>tiādinā pariharati. Puna <span class="bld">‘‘tathā hī’’</span>tiādinā tamevatthaṃ pāḷiyā pākaṭataraṃ karoti. <span class="bld">Atthanayā</span> nandiyāvaṭṭādayo. <span class="bld">Saṅkhārattikā</span> puññābhisaṅkhārādayo, kāyasaṅkhārādayo ca. Tesu atthanayānaṃ aññamaññasaṅgaho parato āvi bhavissati. Itare pana kāmāvacarā, rūpāvacarā ca kusalā cetanā <span class="bld">puññābhisaṅkhāro,</span> akusalā cetanā <span class="bld">apuññābhisaṅkhāro,</span> arūpāvacarā kusalā cetanā <span class="bld">āneñjābhisaṅkhāro</span>. Puññābhisaṅkhāro ca apuññābhisaṅkhāro ca kāyadvārappavatto <span class="bld">kāyasaṅkhāro,</span> so eva vacīdvārappavatto <span class="bld">vacīsaṅkhāro,</span> manodvārappavatto pana tividhopi <span class="bld">cittasaṅkhāro</span>. Iti jātivasena purimattike vuttā eva dhammā dvāravasena dutiyattike vuttā, te eva ca purimattiketi aññamaññasaṅgaho veditabbo.</p>
  70. <p class="bodytext"><span class="bld">Yatthā</span>ti yasmiṃ vāre. <span class="bld">Peṭake</span>ti peṭakopadese. <span class="bld">Sampatamānā</span>ti saṃvaṇṇanāvasena sannipatantā. <span class="bld">‘‘Byañjanavidhiputhuttā’’</span>ti idaṃ ekasmiṃ sutte anekesaṃ hārānaṃ sannipatanassa kāraṇavacanaṃ. Tathā hi ‘‘anekasāmatthiyanicitā saddā’’ti akkharacintakā vadanti.</p>
  71. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Na sarūpato’’</span>ti iminā saṅgahavāre viya uddesaniddesavāresupi paṭṭhānassa atthato uddhaṭataṃ dasseti. Mūlapadaggahaṇeneva gahitattā uddesavāre tāva evaṃ hotu, niddesavāre pana kathanti? Tatthāpi nayaggahaṇeneva mūlapadānipi gahitānīti veditabbaṃ. Na hi mūlapadehi vinā kāci nayayojanā sambhavati. Apare pana ‘‘hāranayā viya paṭṭhānaṃ na <a name="M0.0019"></a> suttassa saṃvaṇṇanāviseso, atha kho tasmiṃ tasmiṃ sutte saṃkilesabhāgiyatādilabbhamānavisesamattanti na tassa pakaraṇassa padatthasaṅgaho. Evañca katvā tettiṃsāya nettipadatthesu paṭṭhānaṃ asaṅgahitaṃ, uddesaniddesavāresu ca anuddhaṭamevā’’ti vadanti.</p>
  72. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Pāḷito eva viññāyatī’’</span>ti vuttamatthaṃ samatthento <span class="bld">‘‘tathā hi…pe… ābhata’’</span>nti āha, tena therena bhāsitabhāvo viya bhagavatā anumoditabhāvopi pāḷianugato evāti dasseti. Sāvakabhāsitattā nidānaṃ na vuttanti na sakkā vattunti codento <span class="bld">‘‘sāvaka…pe… bhāsita’’</span>nti āha. <span class="bld">Nayidaṃ ekantika</span>nti ca sāvakabhāsitabuddhabhāsitabhāvo nidānāvacanassa, nidānavacanassa ca akāraṇaṃ ubhayatthāpi ubhayassa dassanato. Tasmā nidānāvacanena nettiyā asāvakabhāsitatā na sijjhatīti dasseti. Tenāha <span class="bld">‘‘na ca tāvatā tāni appamāṇaṃ, evamidhāpi daṭṭhabba’’nti. </span></p>
  73. <p class="bodytext">Yeneva <a name="V0.0018"></a> kāraṇena nidānāvacanassa pamāṇabhāvasādhanatā, teneva kāraṇena imassa pakaraṇassa pamāṇabhāvasiddhīti dasseti <span class="bld">‘‘nidānañca nāmā’’</span>tiādinā. Idāni ‘‘atha vā’’tiādinā nettiyā nidānāvacanena abyabhicārahetumāha. Ayañhettha payogo na nettiyā nidānaṃ vattabbaṃ pāḷiyā atthasaṃvaṇṇanābhāvato. Yā hi pāḷiyā atthasaṃvaṇṇanā na tassā nidānavacanaṃ diṭṭhaṃ yathā paṭisambhidāmaggassa, niddesādīnañcāti.</p>
  74. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Ayaṃ vibhāgo’’</span>tiādinā ekavidhato paṭṭhāya yāva caturāsītisahassappabhedā, tāva yathādassitassa pakaraṇavibhāgassa puna <span class="bld">‘‘ādinā nayena pakaraṇavibhāgo veditabbo’’</span>ti idaṃ nigamanaṃ. Tattha <span class="bld">ādinā nayenā</span>ti <span class="bld">ādi</span>saddena abhiññeyyadhammaniddesato paññattipaññapetabbadhammavibhajanato tiyaddhapariyāpannadhammavicārato caturoghanittharaṇatthato pañcābhinandanādippahānato chataṇhākāyupasamanato saṅgahavārādisattavārasaṅgahato aṭṭhamicchattasamugghātadīpanatoti evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.</p>
  75. <p class="chapter">1. Saṅgahavāravaṇṇanā</p>
  76. <p class="bodytext"><span class="bld">Ya</span>nti aniyamattho sabbanāmasaddo kammasādhanavasena vutto. Atthāvabodhanattho saddappayogo atthaparādhīno kevalo atthapadatthako<a name="M0.0020"></a>, so padatthavipariyesakārinā iti-saddena parabhūtena saddapadatthako jāyatīti āha <span class="bld">‘‘yanti aniyamato upayoganiddeso’’</span>ti. <span class="bld">Lokoti kattuniddeso</span>tiādīsupi eseva nayo.</p>
  77. <p class="bodytext">Evaṃ <span class="bld">‘‘ya’’</span>ntiādīnaṃ gāthāpadānaṃ kammakattukiriyākattuvisesanādidassanavasena atthaṃ vatvā idāni avayavajotanavasena padatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘lokiyanti etthā’’</span>tiādimāha. Lokasaddo idha sāmatthiyato sattalokavacano daṭṭhabbo. Tenāha <span class="bld">‘‘pūjanakiriyāyogyabhūtatāvasenā’’</span>ti. Sāsanantaradhānato paraṃ pūjanā aññabuddhuppādena veditabbā, yathetarahi vipassīādisammāsambuddhānaṃ. <span class="bld">‘‘Dīpaṅkaro’’</span>tiādinā yadipi <span class="bld">buddhavaṃsadesanāyaṃ</span> (bu. vaṃ. 2.75) bhagavatāva vuttaṃ, sumedhapaṇḍitattabhāvena pana pavattiṃ sandhāya vuttanti āha <span class="bld">‘‘yathāha bhagavā sumedhabhūto’’</span>ti.</p>
  78. <p class="bodytext"><span class="bld">Pariññākkamenā</span>ti ñātapariññādipaṭipāṭiyā. <span class="bld">Lakkhaṇāvabodhappaṭipattiyā</span>ti vipassanāya. Tena <a name="V0.0019"></a> vuttaṃ <span class="bld">‘‘suññatamukhādīhī’’</span>ti. <span class="bld">Tathā ca vutta</span>nti viññūhi vedanīyatāya eva sāsanavarassa vuttaṃ bhagavatā –</p>
  79. <p class="indent">‘‘Etu viññū puriso asaṭho amāyāvī ujujātiko, ahamanusāsāmi, ahaṃ dhammaṃ desemi, yathānusiṭṭhaṃ tathā paṭipajjamāno na cirasseva sāmaññeva ussati, sāmaṃ dakkhitī’’tiādi (ma. ni. 2.281).</p>
  80. <p class="bodytext">Yaṃ-saddo sāsanavisayo, lokapālasaddo satthuvisayopi lokaṃ pati guṇībhūtoti <span class="bld">‘‘tassā’’</span>ti paṭiniddesassa kathaṃ satthuvisayatāti codanaṃ manasikatvā āha <span class="bld">‘‘salokapāloti cetthā’’</span>tiādi, guṇībhūtopi lokapālasaddo padhānabhūto viya paṭiniddesaṃ arahati. Añño hi saddakkamo, añño atthakkamoti.</p>
  81. <p class="bodytext">Dhammagāravena bhagavā dhammaṃ pūjento veneyyabandhave acintetvā samāpattisamāpajjanadhammapaccavekkhaṇāhi sattasattāhaṃ vītināmesīti āha <span class="bld">‘‘bhagavato…pe… dīpetabbā’’</span>ti. Tattha <span class="bld">ādi</span>saddena sāvakehi dhammassavanassa, tesaṃ paccuggamanādīnañca saṅgaho veditabbo.</p>
  82. <p class="bodytext"><span class="bld">Iccassā</span>ti <a name="M0.0021"></a> iti assa, evaṃ bhagavato aviparītaanantarāyikaniyyānikadhammadesanāya sabbaññutānāvaraṇabhāvadīpanenāti attho. <span class="bld">Tenā</span>ti catuvesārajjayogena. Tadavinābhāvinā <span class="bld">dasabala…pe… pakāsitā hoti. Āveṇikabuddhadhammādī</span>ti ettha <span class="bld">ādi</span>saddena tīsu kālesu appaṭihatañāṇāni, catusaccañāṇāni, catupaṭisambhidāñāṇāni, pañcagatiparicchedakañāṇāni, cha abhiññāñāṇāni, satta ariyadhanāni, satta bojjhaṅgā, aṭṭha vijjā, aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇāni, aṭṭha vimokkhā, nava samādhicariyā, nava anupubbavihārā, dasa nāthakaraṇā dhammā, dasa ariyavāsā, dvādasa dhammacakkākārā, terasa dhutadhammā, cuddasa buddhañāṇāni, pannarasa caraṇadhammā, soḷasa ñāṇacariyā, soḷasa ānāpānassatī, ekūnavīsati paccavekkhaṇañāṇāni, catuvīsati paccayavibhāvanañāṇāni, catucattārīsa ñāṇavatthūni, sattasattati ñāṇavatthūni, catuvīsatikoṭisatasahassasamāpattisañcārimahāvajirañāṇaṃ, anantanayasamantapaṭṭhānapavicayadesanākārappavattañāṇāni cāti evamādīnaṃ bhagavato guṇavisesānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.</p>
  83. <p class="bodytext">Aparo <a name="V0.0020"></a> nayo – guṇavisiṭṭhataṃ dīpeti, sā ca guṇavisiṭṭhatā mahākaruṇāmahāpaññāhi veditabbā tāhi satthusampattisiddhito. Tattha <span class="bld">mahākaruṇāya</span> pavattibhedo ‘‘bahukehi ākārehi passantānaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ sattesu mahākaruṇā okkamatī’’tiādinā <span class="bld">paṭisambhidāmagge</span> (paṭi. ma. 1.117) vuttanayena veditabbo. <span class="bld">Mahāpaññāya</span> pana pavattibhedo vutto eva. Tattha karuṇāya bhagavato caraṇasampatti, paññāya vijjāsampatti. Karuṇāya sattādhipatitā, paññāya dhammādhipatitā. Karuṇāya lokanāthatā, paññāya attanāthatā. Karuṇāya pubbakāritā, paññāya kataññutā. Karuṇāya aparantapatā, paññāya anattantapatā. Karuṇāya buddhakaradhammasiddhi, paññāya buddhabhāvasiddhi. Karuṇāya paresaṃ tāraṇaṃ, paññāya sayaṃ tāraṇaṃ. Karuṇāya sabbasattesu anuggahacittatā, paññāya sabbadhammesu virattacittatā pakāsitā hotīti anavasesato parahitapaṭipattiyā, attahitasampattiyā ca pāripūrī veditabbā. <span class="bld">Tīsupi avatthāsū</span>ti hetuphalasattūpakārāvatthāsu.</p>
  84. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhisamayo</span> <a name="M0.0022"></a> paṭivedhasāsanassa, manasikaraṇaṃ paṭipattisāsanassa, savanādīhi paricayakaraṇaṃ pariyattisāsanassāti tiṇṇampi vasena yojetabbo. Tenāha <span class="bld">‘‘yathāraha’’</span>nti. <span class="bld">‘‘Sakkaccaṃ dhammadesanenā’’</span>ti iminā idha ‘‘sāsana’’nti vuttassa tividhassāpi saddhammassa avisesena desanāpūjaṃ vatvā thomanāpūjanassa vasena taṃ vibhajitvā dassento <span class="bld">‘‘ariyaṃ, vo bhikkhave’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">‘‘thomanenā’’</span>ti padenāpi ‘‘sakkacca’’nti padaṃ yojetabbaṃ. Pūjanādvayassāpi vā vasena idhāpi padayojanā veditabbā. <span class="bld">Ariyabhāvādayo</span>ti ariyaseṭṭhaaggabhāvādayo. <span class="bld">Niyyānādayo</span>ti niyyānahetudassanādayo. <span class="bld">Svākkhātatādayo</span>ti svākkhātasandiṭṭhikatādayo.</p>
  85. <p class="bodytext">Idāni ariyasaṅghaguṇānampi imāya gāthāya pakāsitabhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yasmā panā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Bālyādisamatikkamanato</span>ti bālaabyattabhāvādisamatikkamanato.</p>
  86. <p class="bodytext"><span class="bld">Ñāṇaviseso</span> sutacintābhāvanāmayañāṇāni. Sotabbamanasikātabbapaṭivijjhitabbāvatthā <span class="bld">avatthābhedo. Ubhaya</span>nti byañjanapadaṃ, atthapadañca. <span class="bld">Ubhayathā</span>ti karaṇakammasādhanavasena paccekaṃ yojetabbaṃ. <span class="bld">Paṭipajjitabbattā</span>ti ñātabbattā.</p>
  87. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Ayañca gāthā’’</span>tiādi kesañci vādo. Tathā hi apare ‘‘therenevāyaṃ gāthā bhāsitā’’ti vadanti. Attūpanāyikāpi hi kadāci dhammadesanā hoti eva yathā ‘‘dasabalasamannāgato<a name="V0.0021"></a>, bhikkhave, tathāgato catuvesārajjavisārado’’tiādi (saṃ. ni. 2.21-22). Evañca katvā ‘‘katame soḷasa hārā’’tiādivacanaṃ samatthitaṃ hoti.</p>
  88. <p class="bodytext"><span class="bld">Yathāvuttaatthamukhenevā</span>ti mūlapadasaṅkhātaatthuddhāreneva. <span class="bld">Parato āgamissatī</span>ti niddesavārassa pariyosāne āgamissati ‘‘tīṇi ca nayā anūnā’’tiādinā (netti. 4 dvādasapada).</p>
  89. <p class="bodytext"><span class="bld">Vuccatī</span>ti kattari kammaniddesoti āha <span class="bld">‘‘vadatī’’</span>ti. Atha vā <span class="bld">vuccatī</span>ti kammakattuniddesoyaṃ. Ayañhettha attho – hārā, nayā cāti ubhayaṃ pariggahitaṃ saṃvaṇṇakena sabbathā gahitañce, vuccati suttaṃ, sayameva suttaṃ saṃvaṇṇetīti<a name="M0.0023"></a>, etena hāranayesu vasībhāvena suttasaṃvaṇṇanāya sukarataṃ dasseti.</p>
  90. <p class="bodytext"><span class="bld">Pakārantarenā</span>ti pubbe ‘‘sāsana’’nti vuttamatthaṃ ‘‘desanā, desita’’nti tato aññena pakārena. <span class="bld">Niyametvā</span>ti tassa ekantato viññeyyataṃ avadhāretvā. <span class="bld">Viññeyyatā</span> visiṭṭhesu desanādesitesu viññeyyapade labbhamānā vijānanakiriyā.</p>
  91. <p class="bodytext">Desanādesitāni ca yāvadeva vijānanatthānīti vijānanaṃ padhānanti tameva niddhārento <span class="bld">‘‘tatrāti tasmiṃ vijānane’’</span>ti āha.</p>
  92. <p class="bodytext"><span class="bld">Etthāhā</span>ti navaṅgasāsananavavidhasuttantāti etasmiṃ atthavacane āha codako. Tassāyaṃ adhippāyo – navahi aṅgehi vavatthitehi aññamaññasaṅkararahitehi bhavitabbaṃ, tathā ca sati asuttasabhāvāneva geyyaṅgādīnīti navavidhasuttantavacanaṃ virujjheyya. Atha suttasabhāvāni geyyaṅgādīni, evaṃ sati ‘‘sutta’’nti visuṃ suttaṅgaṃ na siyā, evaṃ sante aṭṭhaṅgasāsanaṃ āpajjatīti. Tenāha <span class="bld">‘‘kathaṃ panā’’</span>tiādi. Geyyaṅgādīsu katipayānampi suttabhāve yathāvuttadosānativatti, pageva sabbesanti dasseti <span class="bld">‘‘yañcā’’</span>tiādinā. <span class="bld">Saṅgahesū</span>ti aṭṭhakathāsu. Porāṇaṭṭhakathānañhi saṅkhepabhūtā idāni aṭṭhakathā ‘‘saṅgahā’’ti vuttā. Suttaṃ nāma sagāthakaṃ vā siyā, niggāthakaṃ vāti aṅgadvayeneva tadubhayaṅgaṃ katanti visuṃ suttaṅgassa asambhavo tadubhayavinimuttassa suttassa abhāvato. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘suttaṅgameva na siyā’’</span>ti. <span class="bld">Athāpi</span> kathañci. <span class="bld">Siyā</span>ti vakkhamānaṃ sāmaññavidhiṃ sandhāyāha. Evampi ayaṃ dosoti dassento <span class="bld">‘‘maṅgalasuttādīna’’</span>ntiādimāha.</p>
  93. <p class="bodytext"><span class="bld">Tabbhāvanimitta</span>nti <a name="V0.0022"></a> geyyaṅgabhāvanimittaṃ. Veyyākaraṇassa tabbhāvanimittanti sambandho. Codako ‘‘gāthāvirahe’’ti vacanaṃ aggaṇhanto ‘‘pucchāvissajjanaṃ byākaraṇa’’nti vacanamattameva gahetvā <span class="bld">‘‘evaṃ sante’’</span>tiādinā codeti. Itaro pana okāsavidhito anokāso vidhi balavāti ñāyaṃ gāthāvirahitaṃyeva veyyākaraṇanti, idhādhippetanti ca dassento <span class="bld">‘‘nāpajjatī’’</span>tiādinā pariharati. <span class="bld">Tathā hī</span>ti teneva kāraṇena, satipi saññantaranimittayoge anokāsasaññānaṃ balavabhāvenevāti attho.</p>
  94. <p class="centered">Saṅgahavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  95. <p class="chapter">2. Uddesavāravaṇṇanā</p>
  96. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. <span class="bld">Vibhāgenā</span>ti <a name="M0.0024"></a> sarūpavibhāgena. Adiṭṭhaṃ jotīyati etāyāti <span class="bld">adiṭṭhajotanā</span>. Diṭṭhaṃ saṃsandīyati etāyāti <span class="bld">diṭṭhasaṃsandanā,</span> saṃsandanaṃ cettha sākacchāvasena vinicchayakaraṇaṃ. Vimati chijjati etāyāti <span class="bld">vimaticchedanā</span>. Anumatiyā pucchā <span class="bld">anumatipucchā</span>. ‘‘Taṃ kiṃ maññathā’’ti hi kā tumhākaṃ anumatīti anumati pucchitā. <span class="bld">Kathetukamyatā</span>ti kathetukamyatāya.</p>
  97. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Harīyanti etehī’’</span>tiādinā karaṇādhikaraṇakattubhāvakammasādhanānaṃ vasena <span class="bld">hāra</span>-saddassa atthaṃ vatvā sadisakappanāvasena dassetuṃ <span class="bld">‘‘hārā viyā’’</span>tiādi vuttaṃ. Puna ganthakaraṇādiatthena ganthādisaddānaṃ viya hārakaraṇādiatthena hārasaddasiddhiṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘hārayantī’’</span>tiādimāha. <span class="bld">‘‘Haraṇato, ramaṇato cā’’</span>ti iminā manoharā manoramā cete saṃvaṇṇanāvisesāti dasseti.</p>
  98. <p class="bodytext"><span class="bld">Upapattisādhanayuttī</span>ti lakkhaṇahetu. <span class="bld">Vuttanayenā</span>ti ‘‘nanu ca aññepi hārā yuttisahitā evā’’tiādinā desanāhāre vuttanayānusārena.</p>
  99. <p class="bodytext"><span class="bld">Catunnaṃ byūho etthā</span>ti bhinnādhikaraṇānampi padānaṃ aññapadatthasamāso labbhati ‘‘urasilomo’’tiādīnaṃ (dī. ni. ṭī. 3.54, 303) viyāti vuttaṃ.</p>
  100. <p class="bodytext"><span class="bld">Sesa</span>nti ‘‘vivacanameva vevacana’’nti evamādi.</p>
  101. <p class="bodytext"><span class="bld">Anuppavesīyantī</span>ti <a name="V0.0023"></a> avagāhīyanti. <span class="bld">Samādhīyantī</span>ti pariharīyanti. <span class="bld">Vinā vikappenā</span>ti jāti sāmaññaṃ, bhedo sāmaññaṃ, sambandho sāmaññantiādinā padatthantarabhāvavikappanamantarena.</p>
  102. <p class="bodytext"><span class="bld">Padaṭṭhānādimukhenā</span>ti padaṭṭhānavevacanabhāvanāpahānamukhena. <span class="bld">Kecī</span>ti padaṭṭhānaparikkhāraāvaṭṭaparivattanapaññattiotaraṇe sandhāya vadati.</p>
  103. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. <span class="bld">Sambandho</span>ti hetuphalabhāvayogo. Tathābhūtānañhi dhammānaṃ ekasantānasiddhatā ekattanayo. <span class="bld">Vibhāgo</span> satipi nesaṃ hetuphalabhāve vibhattasabhāvatā. Añño eva hi hetu, aññaṃ phalanti. <span class="bld">Byāpāraviraho</span> nirīhatā. Na hi hetuphalānaṃ evaṃ hoti ‘‘ahaṃ imaṃ nibbattemi, imināhaṃ nibbatto’’ti. <span class="bld">Anurūpaphalatā</span> paccayuppannānaṃ paccayānukūlatā. Samūhādiṃ <a name="M0.0025"></a> upādāya lokasaṅketasiddhā vohāramattatā <span class="bld">sammutisabhāvo</span>. Pathavīphassādīnaṃ kakkhaḷaphusanādilakkhaṇaṃ <span class="bld">paramatthasabhāvo</span>. Ayañhettha saṅkhepo – yasmiṃ bhinne, itarāpohe vā cittena katena tathā buddhi, idaṃ <span class="bld">sammutisaccaṃ</span> yathā ghaṭe, sasambhārajale ca, tabbipariyāyena <span class="bld">paramatthasacca</span>nti. <span class="bld">Paramatthasaccappaṭivedhāyā</span>ti nibbānādhigamāya.</p>
  104. <p class="bodytext"><span class="bld">Anto</span>ti abbhantaro. <span class="bld">Padhānāvayavenā</span>ti mūlabhāvena. ‘‘Nandī dukkhassa mūla’’ntiādīsu (ma. ni. 1.13) taṇhā ‘‘nandī’’ti vuttā. ‘‘Saṅgāme ca nandiṃ caratī’’tiādīsu pamodoti āha <span class="bld">‘‘taṇhāya, pamodassa vā’’</span>ti.</p>
  105. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. <span class="bld">Jātibhedato</span>ti kusalā, akusalāti imasmā visesā. <span class="bld">Yujjantī</span>ti ettha hetuattho antonīto veditabboti āha <span class="bld">‘‘yojīyantī’’</span>ti. Kehi yojīyanti? Saṃvaṇṇanakehīti adhippāyo. <span class="bld">Yujjantī</span>ti vā yuttā honti, tehi samānayogakkhamā taggahaṇeneva gahitā hontīti attho tadekaṭṭhabhāvato. Imasmiṃ atthe <span class="bld">‘‘navahi padehī’’</span>ti sahayoge karaṇavacanaṃ, purimasmiṃ karaṇe. <span class="bld">‘‘Ete kho’’</span>ti ca pāṭho. Tattha <span class="bld">kho</span>-saddassa padapūraṇatā, avadhāraṇatthatā vā veditabbā. <span class="bld">Ete evā</span>ti ete taṇhādayo eva, na ito aññeti attho. <span class="bld">Aṭṭhāraseva</span> na tato uddhaṃ, adho vāti. Purimasmiṃ pakkhe mūlapadantarābhāvo, dutiyasmiṃ tesaṃ anūnādhikatā dīpitā hoti.</p>
  106. <p class="centered">Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  107. <p class="chapter">3. Niddesavāravaṇṇanā</p>
  108. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Niddesavāre <a name="V0.0024"></a> <span class="bld">sāmaññato</span>ti sādhāraṇato. <span class="bld">Visesenā</span>ti asādhāraṇato. <span class="bld">Padattho</span>ti saddattho. <span class="bld">Lakkhaṇa</span>nti sabhāvo. <span class="bld">Kamo</span>ti anupubbī. <span class="bld">Ettāvatā</span>ti ettakappamāṇabhāvo. <span class="bld">Hetvādī</span>ti hetuphalabhūmiupanisāsabhāgavisabhāgalakkhaṇanayā. Visesato pana lakkhaṇanti sambandho.</p>
  109. <p class="subhead">Hārasaṅkhepavaṇṇanā</p>
  110. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. <span class="bld">Yaṃ, bhikkhave</span>ti ettha <span class="bld">ya</span>nti paccattavacanaṃ, tañca sukhaṃ, somanassanti dvayena samānādhikaraṇanti katvā <span class="bld">‘‘assādīyatīti assādo, sukhaṃ, somanassañcā’’</span>ti <a name="M0.0026"></a> vuttaṃ. Sukhādivedanā viya manāpiyarūpādipi avītarāgassa assādetabbanti āha <span class="bld">‘‘evaṃ iṭṭhārammaṇampī’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Assādeti etāyāti vā assādo, taṇhā’’</span>ti etena <span class="bld">‘‘ya’’</span>nti hetuatthe nipātoti dasseti. Tatrāyamattho – yena hetunā pañcupādānakkhandhe paṭicca assādanīyabhāvena uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ taṇhāsaṅkhāto assādo assādanakiriyāya kāraṇanti. Iti katvā ayamattho diṭṭhābhinandanādibhāvato vipallāsesupi sambhavatīti āha <span class="bld">‘‘evaṃ vipallāsāpī’’</span>ti. <span class="bld">Aniṭṭhampī</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddena iṭṭhampīti yojetabbaṃ, anavasesā sāsavā dhammā idha ārammaṇaggahaṇena gahitāti āha <span class="bld">‘‘sabbesaṃ tebhūmakasaṅkhārāna’’</span>nti.</p>
  111. <p class="bodytext"><span class="bld">Dukkhādukkhamasukhavedanāna</span>nti ettha dukkhasabhāvā eva adukkhamasukhā vedanā gahitā aniṭṭhārammaṇassa adhippetattā, na sukhasabhāvā. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘yāyaṃ, bhante, adukkhamasukhā vedanā, santasmiṃ esā paṇīte sukhe vuttā bhagavatā’’ti (ma. ni. 2.88; saṃ. ni. 4.267). <span class="bld">‘‘Sukhapariyāyasabbhāvato’’</span>ti iminā iṭṭhatāmattatopi lesena sattānaṃ ārammaṇassa assādanīyatā sambhavatīti dasseti.</p>
  112. <p class="bodytext">Ādīnavo dosanissandanatāya doso, svāyaṃ pīḷanavuttiyā veditabboti āha <span class="bld">‘‘ādīnavo dukkhā vedanā, tissopi vā dukkhatā’’</span>ti. Evaṃ dosatthataṃ ādīnavassa dassetvā idāni kapaṇatthataṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘atha vā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Yato</span>ti yasmā dosakapaṇasabhāvattāti vuttaṃ hoti.</p>
  113. <p class="bodytext"><span class="bld">Nissaratī</span>ti <a name="V0.0025"></a> vivitti, sabbasaṅkhāravivekoti attho. <span class="bld">Sāmaññaniddesenā</span>ti nissaraṇasaddavacanīyatāsāmaññena. <span class="bld">Purimāna</span>nti assādādīnavatānaṃ. <span class="bld">Upāyo cā</span>tiādīsu <span class="bld">ca</span>-saddo padapūraṇamattanti katvā āha <span class="bld">‘‘pacchimānañcā’’</span>ti, phalādīnanti attho. <span class="bld">Tadantogadhabhedāna</span>nti ariyamaggapariyāpannavisesānaṃ.</p>
  114. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāmabhavādīna</span>nti <span class="bld">ādi</span>-saddena na rūpārūpabhavā eva gahitā, atha kho te ca saññībhavādayo ca ekavokārabhavādayo ca gahitā. Tenāha <span class="bld">‘‘tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ bhavāna’’</span>nti.</p>
  115. <p class="bodytext">Yāvadeva <a name="M0.0027"></a> anupādāparinibbānatthā bhagavato desanāti āha <span class="bld">‘‘nanu ca…pe… nipphādīyatī’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Vuttamevā’’</span>ti iminā punaruttidosaṃ codeti. Itaro <span class="bld">‘‘saccameta’’</span>nti anujānitvā <span class="bld">‘‘tañca kho’’</span>tiādinā pariharati. <span class="bld">‘‘Paramparāyā’’</span>ti etena ajjhattaṃ yonisomanasikāro viya na paratoghoso āsannakāraṇaṃ dhammādhigamassa dhammassa paccattaṃ vedanīyattāti dasseti. Tathā hi ‘‘akkhātāro tathāgatā, paṭipannā pamokkhanti, jhāyino mārabandhanā’’ti (dha. pa. 276) vuttaṃ. <span class="bld">Tadadhigamakāraṇaṃ</span> ariyamaggādhigamakāraṇaṃ siyā. Kiṃ pana tanti āha <span class="bld">‘‘sampattibhavahetū’’</span>ti, tena carimattabhāvahetubhūtaṃ puññasampattiṃ vadati.</p>
  116. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Attānudiṭṭhiṃ ūhacca, evaṃ maccutaro siyā’’</span>ti idaṃ ariyamaggassa pubbabhāgapaṭipadāya phalabhāvasādhanaṃ. Yena hi vidhinā attānudiṭṭhisamugghāto, maccutaraṇañca siyā, so ‘‘eva’’nti iminā pakāsitoti. Attānudiṭṭhisamugghātamaccutaraṇānaṃ phalabhāve vattabbameva natthi.</p>
  117. <p class="bodytext">‘‘Dhammo have’’ti pana gāthāyaṃ lokiyassa puññaphalassa vuttattā āha <span class="bld">‘‘idaṃ phala’’</span>nti. Yaṃ nibbattetabbaṃ, taṃ <span class="bld">phalaṃ</span>. Yaṃ nibbattakaṃ, so <span class="bld">upāyo</span>. Ayamettha vinicchayo. Tenāha <span class="bld">‘‘etena nayenā’’</span>tiādi. <span class="bld">Upadhisampattī</span>ti attabhāvasobhā.</p>
  118. <p class="bodytext"><span class="bld">Visuddhī</span>ti ñāṇadassanavisuddhi adhippetāti āha – <span class="bld">‘‘etthāpi…pe… viññātu’’</span>nti. <span class="bld">‘‘Yasmā panā’’</span>tiādināpi tamevatthaṃ vacanantare pākaṭataraṃ karoti.</p>
  119. <p class="bodytext"><span class="bld">Sarūpato āgatāni</span> ‘‘yato kho, bhikkhave, bhikkhu pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānātī’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.26-28). <span class="bld">Ekadesena</span> <a name="V0.0026"></a> <span class="bld">āgatāni</span> ‘‘saṃyojaniyesu, bhikkhave, dhammesu assādānupassino viharato (saṃ. ni. 2.53), bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo (ma. ni. 1.117), saṅkhārānametaṃ nissaraṇaṃ, yadidaṃ nibbāna’’ntiādīsu (paṭi. ma. 1.24; 3.41). <span class="bld">Na sarūpena āgatāni</span> yathā sāmaññaphalasuttādīsu. <span class="bld">Atthavasenā</span>ti assādetabbādiatthavasena. <span class="bld">Na papañcito</span>ti na vitthārito.</p>
  120. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. <span class="bld">Eseva</span> <a name="M0.0028"></a> <span class="bld">nayo</span>ti atidesena viciyamānavacanaseso atidiṭṭho. Bhāvatthe tohi āha <span class="bld">‘‘vissajjitanti vissajjanā’’</span>ti. <span class="bld">Sutte āgataṃ</span> na atthasaṃvaṇṇanāvasena aṭṭhakathāyaṃ āgatanti adhippāyo. <span class="bld">Pucchānurūpatā idha pubbāpara</span>nti catubyūhapubbāparato imaṃ visesetvā dasseti. <span class="bld">Pucchānusandhī</span>ti pucchāya vissajjanena anusandhānaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana heṭṭhimadesanāya pucchānimittapavattauparidesanāya sambandho ‘‘pucchānusandhī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Pubbāpekkha</span>nti pucchitavissajjitapadāpekkhaṃ. <span class="bld">‘‘Suttassā’’</span>ti vā iminā pucchāvissajjanāanugītiyo ṭhapetvā seso vicayahārapadattho saṅgahitoti padassāpi saṅgaho veditabbo. Imasmiṃ pakkhe gāthāyaṃ <span class="bld">ca</span>-saddo padapūraṇamatte daṭṭhabbo.</p>
  121. <p class="bodytext">‘‘Cakkhu anicca’’nti puṭṭhe ‘‘āma, cakkhu aniccamevā’’ti ekantato vissajjanaṃ <span class="bld">ekaṃsabyākaraṇaṃ</span>. ‘‘Aññindriyaṃ bhāvetabbaṃ, sacchikātabbañcā’’ti puṭṭhe ‘‘maggapariyāpannaṃ bhāvetabbaṃ, phalapariyāpannaṃ sacchikātabba’’nti vibhajitvā vissajjanaṃ <span class="bld">vibhajjabyākaraṇaṃ</span>. ‘‘Aññindriyaṃ kusala’’nti puṭṭhe ‘‘kiṃ anavajjaṭṭho kusalaṭṭho, udāhu sukhavipākaṭṭho’’ti paṭipucchitvā vissajjanaṃ <span class="bld">paṭipucchābyākaraṇaṃ</span>. ‘‘Sassato attā, asassato vā’’ti vutte ‘‘abyākatameta’’ntiādinā avissajjanaṃ <span class="bld">ṭhapanaṃ</span>. ‘‘Kiṃ panete kusalāti vā dhammāti vā ekatthā, udāhu nānatthā’’ti idaṃ pucchanaṃ <span class="bld">sāvasesaṃ</span>. Vissajjanassa pana sāvasesatā veneyyajjhāsayavasena desanāyaṃ veditabbā. Appāṭihīrakaṃ <span class="bld">sauttaraṃ</span>. Sappāṭihīrakaṃ <span class="bld">niruttaraṃ</span>. Sesaṃ vicayahāraniddese suviññeyyameva.</p>
  122. <p class="bodytext">Ettha ca assādo assādahetu yāva āṇattihetūti evaṃ hetūnampi assādādayo veditabbā. Tattha saṅkhepato sukhasukhapaccayalakkhaṇo <span class="bld">assādo,</span> so visesato saggasampattiyā dīpetabbo. Sā hi tassa ukkaṃso, sesā panettha bhavasampatti tadanvāyikā veditabbā. Tassa hetu dānamayaṃ, sīlamayañca puññakiriyavatthu. Dukkhadukkhapaccayalakkhaṇo <span class="bld">ādīnavo</span>. Vipariṇāmasaṅkhāradukkhatānaṃ tadavarodhato vaṭṭadukkhassāpi ettha saṅgaho. Visesato pana kāmānaṃ okāroti <a name="V0.0027"></a> daṭṭhabbo, svāyaṃ saṃkilesavatthunā, ittarapaccupaṭṭhānatādīhi ca vibhāvetabbo, tassa hetu dasa akusalakammapathā. Nekkhammaṃ <span class="bld">nissaraṇaṃ,</span> tassa hetu yathārahaṃ tadanucchavikā pubbabhāgappaṭipadā. <span class="bld">Phalaṃ</span> desanāphalameva, tassa <a name="M0.0029"></a> hetu desanā. <span class="bld">Upāyo</span> yathāvuttaupāyova, tassa hetu cattāri cakkāni. <span class="bld">Āṇatti</span> upadeso, tassa rāgaggiādīhi lokassa ādittatā, satthu mahākaruṇāyogo ca hetu.</p>
  123. <p class="bodytext">Tathā catūsu ariyasaccesu samudayena <span class="bld">assādo,</span> dukkhena <span class="bld">ādīnavo,</span> magganirodhehi <span class="bld">nissaraṇaṃ,</span> maggo vā <span class="bld">upāyo,</span> tadupadeso <span class="bld">āṇatti,</span> anupādisesā nibbānadhātu <span class="bld">phalaṃ</span>. Iti anupubbakathāya saddhiṃ buddhānaṃ sāmukkaṃsikāya dhammadesanāya niddhāraṇabhāvena vicayo veditabbo. Padassa padatthasambandho <span class="bld">hetu</span>. So hi tassa pavattinimittaṃ, pañhassa ñātukāmatā, kathekukāmatā ca. Adiṭṭhajotanādīnañhi catunnaṃ ñātukāmatā, itarassa itarā. Vissajjanassa pañho <span class="bld">hetu</span>. Evaṃ sesānampi yathārahaṃ vattabbaṃ.</p>
  124. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. <span class="bld">Byañjanatthānaṃ yuttāyuttaparikkhā</span>ti <span class="bld">byañjana</span>ggahaṇena padaṃ gahitaṃ, <span class="bld">attha</span>ggahaṇena pañhādīhi saddhiṃ assādādayo gahitā. Vicayahārapadatthā eva hi yuttāyuttādivisesasahitā yuttihārādīnaṃ padatthā. Tathā hi padaṭṭhānapadaṭṭhānikabhāvavisiṭṭhā teyeva padaṭṭhānahārassa padatthā. Lakkhaṇalakkhitabbatāvisiṭṭhā, niddhāritā ca lakkhaṇahārassa, nibbacanādivibhāvanāvisiṭṭhā catubyūhahārassa, sabhāgadhammavasena, visabhāgadhammavasena ca āvaṭṭanavisiṭṭhā āvaṭṭahārassa, bhūmivibhāgādivisiṭṭhā vibhattihārassa, paṭipakkhato parivattanavisiṭṭhā parivattanahārassa, pariyāyavevacanavisiṭṭhā vevacanahārassa, pabhavādipaññāpanavisiṭṭhā paññattihārassa, khandhādimukhehi otaraṇavisiṭṭhā otaraṇahārassa, padapadatthapañhārambhasodhanavisiṭṭhā sodhanahārassa, sāmaññavisesaniddhāraṇavisiṭṭhā adhiṭṭhānahārassa, paccayadhammehi parikkharaṇavisiṭṭhā parikkhārahārassa, pahātabbabhāvetabbatāniddhāraṇavisiṭṭhā samāropanahārassa padatthā. <span class="bld">‘‘Byañjanassa sabhāvaniruttitā, atthassa suttādīhi avilomanaṃ yuttabhāvo’’</span>ti iminā asabhāvaniruttitā, suttādīhi vilomanañca ayuttabhāvoti dīpeti, tena yuttāyuttīnaṃ hetuṃ dasseti.</p>
  125. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. <span class="bld">Yonisomanasikārādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>saddena saddhammassavanasappurisūpanissayādisādhāraṇaṃ, asādhāraṇañca deyyapaṭiggāhakādiṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Sambhavato</span>ti yathārahaṃ tassa dhammassa anurūpaṃ. <span class="bld">Yāva sabbadhammā</span>ti <a name="M0.0030"></a> ettha <span class="bld">sabbaṃ</span> nāma padesasabbaṃ, na sabbasabbanti. Ayañhi <span class="bld">sabba</span>saddo yathā paṭhamavikappe sutte āgatadhammavasena padesavisayo, evaṃ dutiyavikappe padaṭṭhānapadaṭṭhānikaniddhāraṇena <a name="V0.0028"></a> taṃtaṃpakaraṇaparicchinnadhammaggahaṇato padesavisayo eva, na anavasesadhammavisayoti. Suttāgatadhammānaṃ yāni padaṭṭhānāni, tesañca yānīti evaṃ kāraṇaparamparāniddhāraṇalakkhaṇo padaṭṭhānahāro, parikkhārahāro pana suttāgatadhammānaṃ taṃtaṃpaccayuppannānaṃ paṭihetupaccayatāvisesavibhāvanalakkhaṇoti satipi kāraṇavicāraṇabhāve ayaṃ padaṭṭhānahāraparikkhārahārānaṃ viseso.</p>
  126. <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Yathā ‘‘samānādhikaraṇasamānapade’’tiādīsu ekasaddassa attho <span class="bld">samāna</span>saddo, evaṃ ekarasaṭṭhena bhāvanā ‘‘ekuppādā’’tiādīsu (kathā. 473) viya <span class="bld">ekalakkhaṇā</span>ti ettha <span class="bld">eka</span>saddo samānatthoti āha <span class="bld">‘‘samānalakkhaṇā’’</span>ti. <span class="bld">Saṃvaṇṇanāvasenā</span>ti ettha kammatthe <span class="bld">ana</span>-saddo, saṃvaṇṇetabbatāvasenāti attho. <span class="bld">Lakkhaṇā</span>ti upalakkhaṇā. ‘‘Nānattakāyanānattasaññino (dī. ni. 3.341, 357, 359; a. ni. 9.24), nānattasaññānaṃ amanasikārā’’tiādīsu <span class="bld">sahacāritā</span> daṭṭhabbā. Saññāsahagatā hi dhammā tattha saññāggahaṇena gahitā. ‘‘Dadaṃ mittāni ganthatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 189) <span class="bld">samānakiccatā</span>. Piyavacanatthacariyā samānattatāpi hi tattha mittaganthanakiccena samānakiccā gayhanti saṅgahavatthubhāvato. ‘‘Phassapaccayā vedanā’’tiādīsu (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1, 39; mahāva. 1; vibha. 225; udā. 1; netti. 24) <span class="bld">samānahetutā</span>. Yathā hi phasso vedanāya, evaṃ saññādīnampi sahajātādinā paccayo hoti evāti tepi samānahetutāya vuttā eva honti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajā cetanā’’ti (dha. sa. 5), ‘‘phuṭṭho sañjānāti, phuṭṭho cetetī’’tiādi (saṃ. ni. 4.93). Evaṃ ‘‘taṇhāpaccayā upādāna’’nti (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1, 39; mahāva. 1; vibha. 225; udā. 1; netti. 24) evamādipi udāharitabbaṃ. ‘‘Avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādīsu (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1, 39; mahāva. 1; vibha. 225; udā. 1; netti. 24) <span class="bld">samānaphalatā</span> daṭṭhabbā. Yathā hi saṅkhārā avijjāya phalaṃ, evaṃ taṇhupādādīnampīti tepi tattha gahitāva honti. Tenāha ‘‘purimakammabhavasmiṃ moho avijjā āyūhanā saṅkhārā nikanti taṇhā upagamanaṃ upādāna’’nti. ‘‘Rūpaṃ assādeti abhinandati<a name="M0.0031"></a>, taṃ ārabbha rāgo uppajjatī’’ti (paṭṭhā. 1.1.424) vutte taṃsampayuttā vedanādayo vuttā eva honti samānārammaṇabhāvato. Na hi tehi vinā tassa uppatti atthi. <span class="bld">Evamādīhī</span>ti ettha <span class="bld">ādi</span>saddena atthappakaraṇaliṅgasaddantarasannidhānasāmatthiyādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. Atthādivasenapi hi sutte avuttānampi <a name="V0.0029"></a> vuttānaṃ viya niddhāraṇaṃ sambhavatīti. <span class="bld">Vuttappakārenā</span>ti ‘‘vadhakaṭṭhena ekalakkhaṇānī’’tiādinā pāḷiyaṃ, ‘‘sahacāritā’’tiādinā aṭṭhakathāyañca vuttena pakārena.</p>
  127. <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. ‘‘Phusanaṭṭhena phasso’’tiādinā niddhāretvā vacanaṃ <span class="bld">nibbacanaṃ,</span> taṃ pana padasseva, na vākyassāti āha <span class="bld">‘‘padanibbacana’’</span>nti. Adhippāyanidānānipettha byañjanamukheneva niddhāretabbāni. Nibbacanapubbāparasandhīsu vattabbameva natthīti āha <span class="bld">‘‘visesato byañjanadvāreneva atthapariyesanā’’</span>ti. <span class="bld">Pavattinimittaṃ</span> ajjhāsayādi.</p>
  128. <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. <span class="bld">‘‘Padaṭṭhāne’’</span>ti idaṃ sutte āgatadhammānaṃ kāraṇabhūtepi dhamme niddhāretvā sabhāgato, visabhāgato ca āvaṭṭanaṃ kātabbanti dassanatthaṃ vuttaṃ, na tantivasena. Tasmā padaṭṭhānaniddhāraṇāya vināpi āvaṭṭanaṃ yuttamevāti siddhaṃ hoti. Padassa vā saddapavattiṭṭhānaṃ <span class="bld">padaṭṭhānaṃ</span> padattho. Etasmiṃ pakkhe ‘‘ārambhatha nikkamathāti (saṃ. ni. 1.185; netti. 29; peṭako. 38; mi. pa. 5.1.4) vīriyassa padaṭṭhāna’’nti (netti. 29) ettha yvāyamārambhadhātuādiko attho vutto, taṃ vīriyasaddassa pavattiṭṭhānaṃ vīriyasaddābhidheyyo atthoti evamattho veditabbo. Sesesupi eseva nayo. <span class="bld">Sesakaṃ</span> nāmagahitato itaraṃ, taṃ pana tassa paṭipakkhabhūtaṃ vā siyā, aññaṃ vāti āha <span class="bld">‘‘visabhāgatāya aggahaṇena vā’’</span>ti. <span class="bld">Saṃvaṇṇanāya yojento</span>ti yathāvuttavisabhāgadhammaniddhāraṇabhūtena atthakathanena pāḷiyaṃ yojento. Tenāha <span class="bld">‘‘desana’’</span>nti. <span class="bld">‘‘Paṭipakkhe’’</span>ti idaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ sabhāgadhammavasenapi āvaṭṭanassa icchitattā.</p>
  129. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. <span class="bld">Nāmavasenā</span>ti sādhāraṇanāmavasena. Pāḷiyaṃ pana ‘‘micchattaniyatānaṃ sattānaṃ, aniyatānañca sattānaṃ dassanapahātabbā kilesā sādhāraṇā’’tiāgatattā (netti. 34) <span class="bld">‘‘dassanapahātabbādināmavasenā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Vatthuvasenā</span>ti <a name="M0.0032"></a> sattasantānavasena. So hi dhammānaṃ pavattiṭṭhānatāya idha ‘‘vatthū’’ti adhippeto. Tenāha – ‘‘puthujjanassa, sotāpannassa ca kāmarāgabyāpādā sādhāraṇā’’tiādi (netti. 34). <span class="bld">Vuttavipariyāyenā</span>ti nāmato, vatthuto ca āveṇikatāya. Taṃtaṃmaggaphalaṭṭhānañhi taṃtaṃmaggaphalaṭṭhatā, bhabbānaṃ bhabbatā, abhabbānaṃ abhabbatā asādhāraṇā.</p>
  130. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. <span class="bld">‘‘Bhāvite’’</span>ti idaṃ bhāvanākiriyāya upalakkhaṇaṃ, na ettha kālavacanicchāti āha <span class="bld">‘‘bhāvetabbeti attho’’</span>ti. Bhāvanā cettha āsevanāti, kusalasaddopi anavajjaṭṭhoti veditabbo<a name="V0.0030"></a>. <span class="bld">Paṭipakkhato</span>ti vipakkhato. Visadisūdāharaṇena byatirekato yathādhippetadhammappatiṭṭhānā hesā.</p>
  131. <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. <span class="bld">Padatthassā</span>ti padābhidheyyassa atthassa, sabhāvadhammassa vā.</p>
  132. <p class="hangnum"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>.</p>
  133. <p class="bodytext"> <span class="bld">Nikkhepo</span> desanā. <span class="bld">Pabhavo</span> samudayo.</p>
  134. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. <span class="bld">‘‘Avuttānampi saṅgaho’’</span>ti iminā avuttasamuccayattho <span class="bld">ca</span>-saddoti dasseti.</p>
  135. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. <span class="bld">‘‘Gāthāruḷhe’’</span>ti iminā pāḷiāgatova pañho veditabbo, na itaroti dasseti. Tenāha <span class="bld">‘‘buddhādīhi byākate’’</span>ti. <span class="bld">Tassa atthassā</span>ti āraddhassa atthassa, tena ārambhasodhanassa visayamāha. Ettha ca atthadvāreneva padapucchāsodhanampi karīyatīti puna <span class="bld">‘‘tassa atthassā’’</span>ti vuttaṃ. Atha vā <span class="bld">vissajjitamhī</span>ti vissajjane. Vissajjanasodhanena hi pañhāsodhanaṃ. <span class="bld">Pañhe</span>ti pucchāyaṃ. <span class="bld">Gāthāya</span>nti upalakkhaṇaṃ, tena gāthāyaṃ, suttageyyādīsu cāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Yamārabbhā</span>ti yaṃ sīlādimārabbha gāthādīsu desitaṃ, tasmiṃ ārambheti attho. <span class="bld">Pucchitā</span>ti pucchākārinī, ‘‘kā ettha padasuddhi, kā pañhāsuddhi, kā ārambhasuddhī’’ti evaṃ pucchākārinī pucchaṃ katvā pavattitā suddhāsuddhaparikkhāti yojanā.</p>
  136. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. <span class="bld">Na vikappayitabbā</span>ti yathā loke ‘‘jāti sāmaññaṃ, bhedo sāmaññaṃ, sambandho sāmañña’’ntiādinā sāmaññaṃ jātiādiṃ, tabbidhurañca visesaṃ <a name="M0.0033"></a> vikappenti parikappenti, evaṃ na vikappayitabbāti attho. Yadā yo kālaviseso ‘‘sve’’ti laddhavohāro, tadā so taṃdivasātikkame ‘‘ajjā’’ti, puna taṃdivasātikkame ‘‘hiyyo’’ti voharīyatīti anavaṭṭhitasabhāvā ete kālavisesā. Disāyapi ‘‘ekaṃ avadhiṃ apekkhitvā puratthimā disā, tato aññaṃ apekkhitvā pacchimā nāma hotī’’tiādinā anavaṭṭhitasabhāvatā veditabbā. <span class="bld">Jātiādiapekkhāyā</span>ti jātiādidukkhavisesāpekkhāya. <span class="bld">Saccāpekkhāyā</span>ti saccasāmaññāpekkhāya. ‘‘Taṇhā’’ti vuccamānaṃ kāmataṇhādiapekkhāya sāmaññampi samānaṃ saccāpekkhāya viseso hotīti evamādiṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘esa nayo samudayādīsupī’’</span>ti.</p>
  137. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. <span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ buddhavacane. Tenāha <span class="bld">‘‘sikkhattayasaṅkhātassā’’</span>tiādi. Yathārutaṃ yathākathitaṃ saddato adhigataṃ niddhāritaṃ, na atthappakaraṇaliṅgasaddantarasannidhānādippamāṇantarādhigataṃ<a name="V0.0031"></a>. <span class="bld">‘‘Atthato dassitā’’</span>ti idaṃ yasmiṃ sutte bhāvanāva kathitā, na pahānaṃ, taṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
  138. <p class="subhead">Nayasaṅkhepavaṇṇanā</p>
  139. <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. <span class="bld">Taṇhāvijjāhi</span> karaṇabhūtāhi. Saṃkileso pakkho etassāti <span class="bld">saṃkilesapakkho,</span> saṃkilesapakkhiko suttattho, tassa nayanalakkhaṇoti yojanā. Vodānapakkhassa suttatthassāti sambandho. Vuṭṭhānagāminiyā, balavavipassanāya ca dukkhādīsu pariññeyyatādīni maggānuguṇo gahaṇākāro <span class="bld">anugāhaṇanayo</span>. Yadi evaṃ kathaṃ nayoti āha <span class="bld">‘‘tassa panā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">‘‘nayavohāro’’</span>ti iminā nayādhiṭṭhānaṃ nayoti vuttanti dasseti.</p>
  140. <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. <span class="bld">Bādhakādibhāvato</span>ti bādhakapabhavasantiniyyānabhāvato. <span class="bld">Aññathābhāvābhāvenā</span>ti abādhakaappabhavaasanti aniyyānabhāvābhāvena. <span class="bld">Saccasabhāvattā</span>ti amusāsabhāvattā. <span class="bld">Avisaṃvādanato</span>ti ariyasabhāvādibhāvassa na visaṃvādanato ekantikattāti attho.</p>
  141. <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. <span class="bld">Saṃkiliṭṭhadhammā</span>ti saṃkilesasamannāgatā dhammā <span class="bld">saddhammanayakovidā</span>ti saccapaṭiccasamuppādādidhammanayakusalā, ekattādinayakusalā vā.</p>
  142. <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. <span class="bld">Atthavissajjanesū</span>ti <a name="M0.0034"></a> ‘‘ime dhammā kusalā’’tiādinā (dha. sa. 1) sutte katapañhavissajjanesu ceva aṭṭhakathāya kataatthasaṃvaṇṇanāsu ca. <span class="bld">‘‘Vodāniyā’’</span>ti iminā anavajjadhammā idha kusalāti adhippetā, na sukhavipākāti dasseti. Tassa tassa atthanayassa yojanatthaṃ manasā volokayateti yojanā.</p>
  143. <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. Yadi karaṇabhūtaṃ, kathaṃ tassa atthantarābhāvoti āha <span class="bld">‘‘yena hī’’</span>tiādi. Disābhūtadhammānaṃ volokayanasamānayanabhāvato vohārabhūto, kammabhūto ca nayo, na nandiyāvaṭṭādayo viya atthabhūtoti <span class="bld">‘‘vohāranayo, kammanayo’’</span>ti ca vuccati.</p>
  144. <p class="subhead">Dvādasapadavaṇṇanā</p>
  145. <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. <span class="bld">Apariyosite pade</span>ti uccāraṇavelāyaṃ pade asamatte, vippakateti attho. Pariyosite hi ‘‘pada’’ntve samaññā siyā, na ‘‘akkhara’’nti adhippāyo. Padassa vevacanatāya <a name="V0.0032"></a> atthavasena pariyāyaṃ kharantaṃ sañcarantaṃ viya hoti, na evaṃ vaṇṇo avevacanattāti āha <span class="bld">pariyāyavasena akkharaṇato’’</span>ti. <span class="bld">Na hi vaṇṇassa pariyāyo vijjatī’’</span>ti idaṃ akārādivaṇṇavisesaṃ sandhāya vadati, na vaṇṇasāmaññaṃ. Tassa hi vaṇṇo akkharanti pariyāyo vutto evāti.</p>
  146. <p class="bodytext">Akkharasaddassa atthaṃ vatvā tappasaṅgena vaṇṇasaddassapi vattuṃ <span class="bld">‘‘kenaṭṭhena vaṇṇo’’</span>tiādimāha. Tattha nanu padena, vākyena vā attho saṃvaṇṇīyati, na akkharenāti codanaṃ manasi katvā āha <span class="bld">‘‘vaṇṇo eva hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Padādibhāvenā</span>ti padavākyabhāvena. <span class="bld">Yathāsambandha</span>nti yathāsaṅketaṃ. <span class="bld">Ayaṃ</span>-saddo imassatthassa vācako, ayaṃ attho imassa saddassa vacanīyoti yathāgahitasaṅketānurūpaṃ saddatthānaṃ vācakavacanīyabhāvo. Atha vā yvāyaṃ saddatthānaṃ aññamaññaṃ avinābhāvo, so <span class="bld">sambandho</span>. Tadanurūpaṃ ekakkharaṃ nāmapadaṃ ‘‘mā evaṃ maññasī’’tiādīsu <span class="bld">mā</span>-kārādi. <span class="bld">Kecī</span>ti abhayagirivāsino. Te hi abhidhammadesanaṃ ‘‘manasādesanā’’ti vadanti, yato rāhulācariyo ‘‘visuddhakaruṇānaṃ manasādesanā vācāya akkharaṇato akkharasaññitā’’ti āha.</p>
  147. <p class="bodytext"><span class="bld">Satvappadhāna</span>nti <a name="M0.0035"></a> drabyappadhānaṃ. Nāmapade hi drabyamāvibhūtarūpaṃ, kiriyā anāvibhūtarūpā yathā ‘‘phasso’’ti (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1, 39; mahāva. 1; vibha. 225; udā. 1; netti. 24). Ākhyātapade pana kiriyā āvibhūtarūpā, drabyamanāvibhūtarūpaṃ yathā ‘‘phusatī’’ti. Tena nesaṃ satvakiriyāppadhānatā vuttā. <span class="bld">Kiriyāvisesaggahaṇanimitta</span>nti kiriyāvisesāvabodhahetu kiriyāvisesadīpanato, yathā ‘‘cirappavāsi’’nti (dha. pa. 219) ettha <span class="bld">pa</span>-saddo vasanakiriyāya viyogavisiṭṭhataṃ dīpeti. ‘‘Evaṃ manasi karotha, mā evaṃ manasākatthā’’tiādīsu kiriyāvisesassa jotako <span class="bld">evaṃ</span>-saddo. ‘‘Evaṃsīlā (dī. ni. 3.142) evaṃdhammā’’tiādīsu (dī. ni. 2.13; ma. ni. 3. 198; saṃ. ni. 5.378) satvavisesassa. Evaṃ sesanipātapadānampīti adhippāyo. Tenāha <span class="bld">‘‘kiriyāya…pe… nipātapada’’</span>nti.</p>
  148. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅkhepato vuttaṃ,</span> kiṃ pana tanti āha <span class="bld">‘‘padābhihita’’</span>nti. Atha vā <span class="bld">saṅkhepato vuttaṃ,</span> yo akkharehi saṅkāsitoti vuccati. <span class="bld">Padābhihitaṃ</span> padehi kathitaṃ, yo padehi pakāsitoti vuccati. Tadubhayaṃ, yadi padasamudāyo vākyaṃ, tassa ko paricchedo. Yāvatā adhippetatthapariyosānaṃ, tāvatā ekavākyantipi vadanti, bahūpettha pakāre vaṇṇenti. Kiṃ tehi, sākhyātaṃ <a name="V0.0033"></a> sābyayaṃ sakārakaṃ savisesanaṃ ‘‘vākya’’nti daṭṭhabbaṃ. Nanu ca padenapi attho byañjīyatīti codanaṃ manasi katvā āha <span class="bld">‘‘padamattasavanepi hī’’</span>tiādi. Ākāresu vākyavibhāgesu abhihitaṃ kathitaṃ nibbacanaṃ <span class="bld">ākārābhihitaṃ nibbacanaṃ. ‘‘Abhihita</span>nti ca pāḷiāgata’’nti vadanti.</p>
  149. <p class="bodytext">‘‘Nibbānaṃ maggati, nibbānatthikehi vā maggīyati, kilese vā mārento gacchatīti <span class="bld">maggo’’</span>tiādinā (dha. sa. aṭṭha. 16) nibbacanānaṃ vitthāro. Taṃniddesakathanattā niddesoti imamatthamāha <span class="bld">‘‘nibbacanavitthāro niravasesadesanattā niddeso’’</span>ti. <span class="bld">Padehī</span>ti vākyāvayavabhūtehi, vākyato vibhajjamānehi vā ākhyātādipadehi. Tenāha <span class="bld">‘‘vākyassa vibhāgo’’</span>ti, tathā cāha <span class="bld">‘‘apariyosite’’</span>tiādi. Apare pana ‘‘pakatipaccayalopādesādivasena akkharavibhāgo <span class="bld">ākāro,</span> niruttinayena padavibhāgo <span class="bld">nibbacanaṃ,</span> vākyavibhāgo <span class="bld">niddeso. Vaṇṇapadavākyāni</span> hi avibhattāni, vibhattāni ca cha <span class="bld">byañjanapadānī’’</span>ti vadanti. <span class="bld">Chaṭṭhaṃ vacana</span>nti chaṭṭhaṃ padaṃ. <span class="bld">Kātabba</span>nti ‘‘akkharaṃ <a name="M0.0036"></a> padaṃ byañjanaṃ ākāro tatheva nirutti niddeso chaṭṭhavacana’’nti gāthāyaṃ evaṃ kattabbaṃ, saṃvaṇṇanāvasena vā ākārapadaṃ catutthaṃ kātabbanti attho. Sabbo saddavohāro vibhattehi, avibhattehi ca akkharapadavākyeheva, tadaññappakāro natthīti āha <span class="bld">‘‘yānimānī’’</span>tiādi.</p>
  150. <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. <span class="bld">Kāsanā</span>saddo kammatthoti dassetuṃ <span class="bld">‘‘kāsīyatī’’</span>tiādi vuttaṃ. Padehi tāva atthassa saṅkāsanā, pakāsanā ca hotu, padāvadhikāpi saṃvaṇṇanā icchitāti akkharehi pana kathanti āha <span class="bld">‘‘akkharehi suyyamānehī’’</span>tiādi. <span class="bld">Padatthasampaṭipattī</span>ti padābhidheyyaatthāvabodho. <span class="bld">‘‘Akkharehi saṅkāsetī’’</span>tiādinā akkharakaraṇaṃ saṅkāsanabhūtaṃ ugghaṭanakiriyaṃ vadantena yathāvutto attho sādhitoti dassetuṃ <span class="bld">‘‘tathā hī’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  151. <p class="bodytext"><span class="bld">Vibhajanuttānīkammapaññattī</span>ti ekattaniddeso samāhāroti ayaṃ dvandasamāso. <span class="bld">Ubhayenā</span>ti ‘‘vivaraṇā, vibhajanā’’ti iminā dvayena. <span class="bld">Etehī</span>ti ettha <span class="bld">eva</span>-kāro luttaniddiṭṭhoti āha <span class="bld">‘‘etehi evā’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Saṅkāsanā…pe… abhāvato’’</span>ti iminā yathādhippetaanūnāvadhāraṇaphalaṃ dasseti. <span class="bld">Ugghaṭanādī</span>ti ādisaddena vipañcananayāni saṅgaṇhāti.</p>
  152. <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. <span class="bld">Sammā</span> <a name="V0.0034"></a> <span class="bld">yutto</span>ti sammā aviparītaṃ, anavasesato ca yutto sahito. Tathā hi vuttaṃ <span class="bld">‘‘anūnā’’</span>ti. Sabbo hi pāḷiattho atthapadaatthanayehi anavasesato saṅgahito. Tenāha <span class="bld">‘‘sabbassa hī’’</span>tiādi.</p>
  153. <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. Kasmā panettha mūlapadapadaṭṭhānāni asaṅgahitānīti? Padatthantarābhāvato. Mūlapadāni hi nayānaṃ samuṭṭhānamattattā padaṭṭhānānīti dassitoyaṃ nayo. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘ito vinimutto koci nettipadattho natthī’’</span>ti.</p>
  154. <p class="bodytext"><span class="bld">Nettiyā</span> kāraṇabhūtāya. <span class="bld">Hārā saṃvaṇṇetabbā</span>ti suttassa atthasaṃvaṇṇanāvasena hārā vitthāretabbā. <span class="bld">Svāya</span>nti so ayaṃ saṃvaṇṇanākkamo. Yena anukkamena nettiyaṃ desitā, teneva sutte atthasaṃvaṇṇanāvasena yojetabbāti. <span class="bld">Evaṃ siddhe</span>ti desanākkameneva siddhe. <span class="bld">Ayaṃ ārambho</span>ti ‘‘soḷasa hārā paṭhama’’nti evaṃ pavatto ārambho. <span class="bld">Imamattha</span>nti imaṃ vuccamānaniyamasaṅkhātaṃ atthaṃ.</p>
  155. <p class="bodytext">Yadi <a name="M0.0037"></a> desitakkameneva hāranayā sutte yojetabbā siyuṃ, kiṃ so kamo kāraṇanirapekkho, udāhu kāraṇasāpekkhoti? Kiñcettha – yadi tāva kāraṇanirapekkho hāranayānaṃ anukkamo, aneke atthā vuccamānā avassaṃ ekena kamena vuccantīti. Evaṃ sante yena kenaci kamena sutte yojetabbā siyuṃ, tathā sati niyamo niratthako siyā. Atha kāraṇasāpekkho, kiṃ taṃ kāraṇanti? Itaro kāraṇagavesanaṃ akatvā attho evettha gavesitabboti adhippāyena <span class="bld">‘‘nāyamanuyogo na katthaci anukkame nivisatī’’</span>ti vatvā ‘‘na pana mayaṃ devānaṃpiyassa manorathavighātāya cetemā’’ti kamakāraṇaṃ vicārento <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādinā desanāhārassa tāva ādito desanāya kāraṇaṃ patiṭṭhapeti. Tattha <span class="bld">dhammadesanāya nissayo</span> assādādīnavanissaraṇāni, sarīraṃ āṇatti. <span class="bld">Pakatiyā</span> sabhāvena. Niddhāraṇena vināpi <span class="bld">patiṭṭhābhāvato</span> nissayabhāvato.</p>
  156. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Tathā hi vakkhatī’’</span>tiādinā yathāvuttaṃ atthaṃ pākaṭataraṃ karoti. Esa nayo itaresupi.</p>
  157. <p class="bodytext"><span class="bld">Vicayānantara</span>nti <a name="V0.0035"></a> vicayahārānantaraṃ. Sesesupi eseva nayo. <span class="bld">Tathā hī</span>ti lakkhaṇahāravibhaṅge yuttāyuttānaṃ kāraṇaparamparāya pariggahitasabhāvānaṃ avuttānampi ekalakkhaṇatāya gahaṇaṃ vuttaṃ.</p>
  158. <p class="bodytext"><span class="bld">Atthato niddhāritāna</span>nti atthuddhārapubbāparānusandhiādiatthato suttantarato uddhaṭānaṃ saṃvaṇṇiyamānasutte ānītānaṃ pāḷidhammānaṃ. Saddato, pamāṇantarato ca laddhānaṃ idha vicāretabbattā āha <span class="bld">‘‘niravasesato’’</span>ti. <span class="bld">Atthassā</span>ti abhidheyyatthassa. <span class="bld">Dhammassā</span>ti sabhāvadhammassa. <span class="bld">Tattha tattha taṃ abhiniropetī</span>ti tasmiṃ tasmiṃ atthe, dhamme ca taṃ nāmaṃ abhiniropeti, ‘‘ayamevaṃnāmo’’ti voharati. ‘‘Atthassa, dhammassā’’ti padadvayena sāmaññato attho, dhammo ca anavasesetvā gahitoti āha <span class="bld">‘‘anavasesapariyādāna’’</span>nti, yato vuttaṃ ‘‘tattha tatthā’’ti. <span class="bld">Tathā</span>ti yathā anavasesatthāvabodhadīpakaṃ anavasesapariyādānaṃ kataṃ catubyūhapāḷiyaṃ, evaṃ <span class="bld">punappunaṃ gabbhamupetī</span>ti ettha asaddavatī atthā pavattivasena labbhamānā sammāpaṭipatti uddhaṭāti upasaṃhārattho tathā-saddo.</p>
  159. <p class="bodytext"><span class="bld">Tenevā</span>ti <a name="M0.0038"></a> suttantarasaṃsandanassa sabhāgavisabhāgadhammantarāvaṭṭanūpāyabhāvato eva. <span class="bld">Yato</span>ti sabhāgavisabhāgadhammāvaṭṭanassa sādhāraṇādidhammavibhajanūpāyattā. <span class="bld">Paṭivibhattasabhāve</span>ti paṭibhāgabhāvena vibhattasabhāve.</p>
  160. <p class="bodytext"><span class="bld">Te dhammā</span>ti paṭipakkhato parivattitadhammā. Na pariyāyavibhāvanā paññattivibhāgapariggāhikāti āha <span class="bld">‘‘pariyā…pe… subodhanañcā’’</span>ti.</p>
  161. <p class="bodytext"><span class="bld">Pucchāvisodhanaṃ</span> vissajjanaṃ. <span class="bld">Ārambhavisodhanaṃ</span> desanāya atthakathanaṃ. Tadubhayavicāro dhātādīsu asammuyhantasseva sambhavatīti āha <span class="bld">‘‘dhātāyatanā…pe… sampādetu’’</span>nti. <span class="bld">Suddho ārambho</span>tiādipāḷinidassanenapi ayamevattho udāhaṭoti veditabbaṃ.</p>
  162. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Kāraṇākāro’’</span>ti padaṭṭhānaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Pabhedato desanākāro</span>ti vevacanaṃ. <span class="bld">Niddhāretvā vuccamānānī</span>ti uddharitvā samāropiyamānānīti adhippāyo. <span class="bld">Suttassa atthaṃ tathattāvabodhāyā</span>ti suttassa padatthāvagamamukhena catusaccābhisamayāya.</p>
  163. <p class="bodytext">Veneyyattayayutto <a name="V0.0036"></a> atthanayattayūpadeso <span class="bld">‘‘veneyyattayappayojito’’</span>ti vutto. Veneyyattayañhi paccayasamavāye tadupadesaphalaṃ adhigacchantaṃ atthaṃ payojeti nāmāti. <span class="bld">Tadanukkamenevā</span>ti tesaṃ ugghaṭitaññuādīnaṃ desanānukkameneva. <span class="bld">Te</span>ti tayo atthanayā. <span class="bld">Tesa</span>nti ugghaṭitaññuādīnaṃ. Yathā uddesādīnaṃ saṅkhepamajjhimavitthāravuttiyā tiṇṇaṃ puggalānaṃ upakāratā, evaṃ tesaṃ atthanayānaṃ. <span class="bld">Tassā</span>ti atthanayatthassa. <span class="bld">Tatthā</span>ti tassaṃ tassaṃ bhūmiyaṃ.</p>
  164. <p class="bodytext"><span class="bld">Samuṭṭhānaṃ</span> nidānaṃ. <span class="bld">Anekadhā</span> saddanayato, niruttinayato cāti anekappakāraṃ. <span class="bld">Padattho</span> saddattho. <span class="bld">Vidhi anuvādo</span>ti idamettha vidhivacanaṃ, ayamanuvādoti ayaṃ vibhāgo veditabbo. <span class="bld">Samādhātabbo</span>ti pariharitabbo. <span class="bld">Anusandhīyā anurūpaṃ nigametabba</span>nti yāya anusandhiyā sutte upari desanā pavattā, tadanurūpaṃ saṃvaṇṇanā nigametabbā. <span class="bld">Payojana</span>nti phalaṃ. <span class="bld">Piṇḍattho</span>ti saṅkhepattho. <span class="bld">Anusandhī</span>ti pucchānusandhiādianusandhi. <span class="bld">Upogghāṭo</span>ti nidassanaṃ. <span class="bld">Cālanā</span>ti codanā. <span class="bld">Paccupaṭṭhānaṃ</span> parihāro.</p>
  165. <p class="bodytext">Pakatiādipadāvayavaṃ <a name="M0.0039"></a> bhinditvā kathanaṃ <span class="bld">bhedakathā</span> yathā ‘‘dibbantīti devā’’ti (ma. ni. aṭṭha. 1.153). Padassa atthakathanaṃ <span class="bld">tatvakathā</span> yathā ‘‘buddhoti yo so bhagavā sayambhū anācariyako’’ti (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 97; paṭi. ma. 1.161). <span class="bld">Pariyāyavacanaṃ</span> vevacanaggahaṇaṃ yathā ‘‘paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 16). Vicayayutticatubyūhaparivattanahārekadesasaṅgahitā, vevacanahārasaṅgahitā cāti āha <span class="bld">‘‘te idha katipayahārasaṅgahitā’’</span>ti.</p>
  166. <p class="bodytext">Attano phalaṃ dhāretīti <span class="bld">dhammo</span>ti hetuno dhammabhāvo veditabbo. Ñāpakahetūpi ñāṇakaraṇaṭṭhena kārake pakkhipitvā āha <span class="bld">‘‘kārako sampāpakoti duvidho’’</span>ti. Puna cakkhubījādinibbattakameva kāraṇaṃ katvā dassento <span class="bld">‘‘puna…pe… tividho’’</span>tiādimāha. ‘‘Tayo kusalahetū’’tiādinā (dha. sa. 1059-1060) āgatā alobhādayo, lobhādayo ca <span class="bld">hetuhetu</span> nāma. ‘‘Cattāro kho, bhikkhave, mahābhūtā hetu, cattāro mahābhūtā paccayo rūpakkhandhassa paññāpanāyā’’tiādinā (ma. ni. 3.86) āgato <span class="bld">paccayahetu</span> nāma. Kusalākusalaṃ kammaṃ attano vipākaṃ pati <span class="bld">uttamahetu</span> nāma. Cakkhādibījādi cakkhuviññāṇaaṅkurādīnaṃ <span class="bld">asādhāraṇahetu</span> nāma. Kusalākusalānaṃ satipi paccayadhammabhāve iṭṭhāniṭṭhaphalavisesahetubhāvadassanatthaṃ visuṃ gahaṇaṃ, saddamaggānaṃ pana ñāpakasampāpakahetubhāvadassanatthanti daṭṭhabbaṃ. Aṅkurādikassa asādhāraṇahetu bījādisamānajātiyahetutāya <span class="bld">sabhāgahetu</span><a name="V0.0037"></a>. Sādhāraṇahetu bhusasalilādiasamānajātiyatāya <span class="bld">asabhāgahetu</span>. Indriyabaddhasantāniko <span class="bld">ajjhattikahetu,</span> itaro <span class="bld">bāhirahetu</span>. Keci pana ‘‘sasantāniko ajjhattikahetu, itaro bāhirahetū’’ti vadanti. <span class="bld">Pariggāhako</span> upatthambhako. <span class="bld">Paramparahetu</span> upanissayapaccayo.</p>
  167. <p class="bodytext">Nibbānassa anibbattaniyepi samudayappahānasamudayanirodhānaṃ adhigamādhigantabbabhāvato nibbānaṃ pati maggassa hetubhāvo viya maggaṃ pati nibbānassa phalabhāvo upacārasiddhoti āha <span class="bld">‘‘phalapariyāyo labbhatī’’</span>ti.</p>
  168. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭipajjamānabhūmi</span> maggadhammā. <span class="bld">Paṭipannabhūmi</span> phaladhammā.</p>
  169. <p class="bodytext"><span class="bld">Kiccato</span>ti <a name="M0.0040"></a> sarasato. <span class="bld">Lakkhaṇato</span>ti upalakkhaṇato. <span class="bld">Sāmaññato</span>ti samānabhāvato. Tena samānahetutā, samānaphalatā, samānārammaṇatā ca gahitā hotīti. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā <span class="bld">lakkhaṇahāraniddesavaṇṇanāyaṃ</span> vuttameva.</p>
  170. <p class="bodytext">Apicettha sampayogavippayogavirodhapakaraṇaliṅgasaddantarasannidhānasāmatthiyādīnampi vasena nayavibhāgo veditabbo. Tattha <span class="bld">sampayogato</span> tāvanayavibhāgo – ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ lahuparivattaṃ, yathayidaṃ citta’’nti (a. ni. 1.48) cittassa lahuparivattitā gahitā, taṃsampayogato cetasikānampi gahitāva hoti aññattha nesaṃ cittena sampayogadīpanato. Atha vā ‘‘saññino’’ti. Saññāsahitatāvacanena hi nesaṃ vedanācetanādivantatāpi sampayogato dīpitā hoti.</p>
  171. <p class="bodytext"><span class="bld">Vippayogato</span> – ‘‘ahetukā’’ti. Hetusampayuttā hi dhammā ‘‘sahetukā’’ti vuttāti tabbidhurā dhammā vippayogato ‘‘ahetukā’’ti vuttāti viññāyati. Atha vā ‘‘asaññino’’ti. Saññāvippayuttā hi dhammapavatti idhādhippetā, na saññāya abhāvamattanti viññāyati.</p>
  172. <p class="bodytext"><span class="bld">Virodhato</span> – ‘‘aṭṭhamako (yama. 3.indriyayamakapāḷi.439), saddhānusārī’’ti (pu. pa. mātikā 7.36) ca vutte taṃ santatiyaṃ saṃyojanattayappahānaṃ viññāyati, tathā ‘‘sati vā upādisese anāgāmitā’’ti (dī. ni. 2.404; ma. ni. 1.137) vutte pañcorambhāgiyasaṃyojanappahānaṃ<a name="V0.0038"></a>, ‘‘diṭṭheva dhamme aññā’’ti (dī. ni. 2.404; ma. ni. 1.137) vutte anavasesasaṃyojanappahānaṃ viññāyati.</p>
  173. <p class="bodytext"><span class="bld">Pakaraṇato</span> – ‘‘abyākatā dhammā’’ti (dha. sa. mātikā). Adhikārato hi kusalākusalabhāvena na kathitāti ñāyati. ‘‘Upadhī hi narassa socanā’’ti (saṃ. ni. 1.12, 144) ca. Bāhirā hi dhammā idha ‘‘upadhī’’ti adhippetāti viññāyati.</p>
  174. <p class="bodytext"><span class="bld">Liṅgato</span> – ‘‘sītenapi ruppati, uṇhenapi ruppatī’’tiādi (saṃ. ni. 3.79). Sītādiggahaṇena hi liṅgena bhūtupādāyappakārasseva dhammassa rūpabhāvo, na itarassa.</p>
  175. <p class="bodytext"><span class="bld">Saddantarasannidhānato</span> – ‘‘kāyapassaddhi, kāyāyatana’’nti. ‘‘Yā vedanākkhandhassā’’tiādivacanato hi purimo kāyasaddo samūhavācī, itaro āyatanasaddasannidhānato pasādavācī.</p>
  176. <p class="bodytext"><span class="bld">Sāmatthiyato</span> <a name="M0.0041"></a> – ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, ādittaṃ (saṃ. ni. 4.28; mahāva. 54), sabbe tasanti daṇḍassā’’ti (dha. pa. 129) ca, tathā ‘‘sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā…pe… pharitvā viharatī’’tiādi (dī. ni. 1.556; 3.308; ma. ni. 1.77, 232, 459, 509; 2.309; 3.230; vibha. 642). Ettha hi satipi sabbasaddassa anavasesasattavācakatte ādittatā sāpekkhasseva atthassa vācakattā padesavācī sabbasaddo, lokasaddopi sattavācī. Sattārammaṇā hi appamaññāti. Tathā ‘‘mātaraṃ pitaraṃ hantvā’’ti (dha. pa. 294-295) sabbena sabbaṃ hi sapaṭikkhepato, mātupitughātakammassa ca mahāsāvajjatāpavedanato, idha ca tadanuññāya katāya mātupituṭṭhāniyā tādisā keci pāpadhammā veneyyavasena gahitā viññāyati. Ke pana teti? Taṇhāmānā. Taṇhā hi jananī sattānaṃ. ‘‘Taṇhā janeti purisa’’nti (saṃ. ni. 1.55-57) hi vuttaṃ. Pituṭṭhāniyo māno taṃ nissāya attasampaggaṇhato ‘‘ahaṃ asukassa ruñño, rājamahāmattassa vā putto’’ti yathā. <span class="bld">Sāmatthiyādīna</span>nti <span class="bld">ādi</span>saddena desapakatiādayo saṅgayhanti.</p>
  177. <p class="bodytext"><span class="bld">Labbhamānapadatthaniddhāraṇamukhenā</span>ti tasmiṃ tasmiṃ sutte labbhamānaassādādihārapadatthaniddhāraṇadvārena. <span class="bld">Yathālakkhaṇa</span>nti yaṃ yaṃ lakkhaṇaṃ, lakkhaṇānurūpaṃ vā <span class="bld">yathālakkhaṇaṃ</span>. Hetuphalādīni upadhāretvā yojetabbāni tesaṃ vasenāti adhippāyo. Idāni hetuphalādayo ye yasmiṃ <a name="V0.0039"></a> hāre savisesaṃ icchitabbā, te dassetuṃ <span class="bld">‘‘visesato panā’’</span>tiādimāha. Taṃ suviññeyyameva.</p>
  178. <p class="centered">Niddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  179. <p class="chapter">4. Paṭiniddesavāravaṇṇanā</p>
  180. <p class="subhead">1. Desanāhāravibhaṅgavaṇṇanā</p>
  181. <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. <span class="bld">Anvatthasaññata</span>nti atthānugatasaññabhāvaṃ, ‘‘desanāhāro’’ti ayaṃ saññā anvatthā atthānugatāti attho.</p>
  182. <p class="bodytext"><span class="bld">Avuttamevā</span>ti <a name="M0.0042"></a> pubbe asaṃvaṇṇitapadameva. <span class="bld">‘‘Dhammaṃ vo’’</span>tiādi (ma. ni. 3.420) vacanassa sambandhaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘kattha panā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tepiṭakassa hi buddhavacanassa saṃvaṇṇanālakkhaṇaṃ nettippakaraṇaṃ, tañca pariyattidhammasaṅgāhake suttapade saṃvaṇṇetabbabhāvena gahite gahitameva hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘desanāhārena…pe… dassetī’’</span>ti.</p>
  183. <p class="bodytext">Yesaṃ assādādīnaṃ vibhajanalakkhaṇo desanāhāro, te gāthāya, idhāpi ca āgate ‘‘assādaṃ ādīnava’’ntiādinā udāharaṇavasena vibhajituṃ <span class="bld">‘‘tattha katamo assādo’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tassaṃ ‘‘assādādīnavatā’’ti gāthāyaṃ vutto katamo assādo. Atha vā ‘‘assādaṃ ādīnava’’ntiādinā yo idha assādādīnaṃ uddeso, tattha katamo assādoti ceti attho. Esa nayo sesesupi. Kammakaraṇatthabhinnassa visayavisayitālakkhaṇassa assādadvayassa nidassanatthaṃ gāthādvayudāharaṇaṃ, tathā kāmavipariṇāmalakkhaṇassa, vaṭṭadukkhalakkhaṇassa cāti duvidhassāpi ādīnavassa nidassanatthaṃ ‘‘ariyamaggo nibbāna’’nti duvidhassāpi nissaraṇassa nidassananidassanatthañca dve dve gāthā udāhaṭā.</p>
  184. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammo have rakkhati dhammacāri</span>nti (jā. 1.10.102-103; netti. 5, 26, 31; peṭako. 22) ettha <a name="V0.0040"></a> dhammacārino maggaphalanibbānehi sātisayārakkhā sambhavati, sampattibhavassāpi vipariṇāmasaṅkhāradukkhatāhi duggatibhāvo icchitovāti adhippāyenāha <span class="bld">‘‘nissaraṇaṃ anāmasitvā’’</span>ti. Tathā hi vakkhati ‘‘nibbānaṃ vā upanidhāya sabbā upapattiyo duggatī’’ti.</p>
  185. <p class="bodytext"><span class="bld">Avekkhassū</span>ti vidhānaṃ. Tassā pana avekkhāya pavattiākāro, visayo, kattā ca ‘‘suññato, lokaṃ, mogharājā’’ti padattayena vuttāti āha – <span class="bld">‘‘suññato…pe… āṇattī’’</span>ti. Tattha saṅkhārānaṃ suññatā anattasabhāvatāya, attasuññatāya ca siyā. Yato te na vasavattino, attasāravirahitā ca, yato te anattā, rittā, tucchā ca attanā, tadubhayaṃ dasseti <span class="bld">‘‘avasavattitā’’</span>tiādinā. <span class="bld">Evaṃ maccutaro siyā</span>ti evaṃ paṭipattiyā maccutaro bhaveyyāti attho. Parikappetvā vidhiyamānassa maccutaraṇassa pubbabhāgapaṭipadā desanāya paccakkhato sijjhamānaṃ sātisayaṃ phalanti āha <span class="bld">‘‘tassa yaṃ…pe… phala’’</span>nti.</p>
  186. <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. <span class="bld">Udāharaṇavasenā</span>ti <a name="M0.0043"></a> nidassanavasena. Tattha <span class="bld">‘‘puggalavibhāgenā’’</span>ti iminā ugghaṭitaññuādipuggalapayojito assādādīsu bhagavato desanāvisesoti dasseti.</p>
  187. <p class="bodytext"><span class="bld">Ghaṭitamatta</span>nti sotadvārānusārena manodvārikaviññāṇasantānena ālambitamattaṃ. <span class="bld">Sassatādiākārassā</span>ti sassatucchedākārassa. Idañhi dvayaṃ dhammadesanāya cāletabbaṃ, na anulomikakhanti, yathābhūtañāṇaṃ vā. Etasmiñhi catukke āsayasāmaññatā. Vuttañhetaṃ –</p>
  188. <p class="gatha1">‘‘Sassatucchedadiṭṭhī ca, khanti cevānulomikā;</p>
  189. <p class="gathalast">Yathābhūtañca yaṃ ñāṇaṃ, etaṃ āsayasaññita’’nti. (visuddhi. mahāṭī. 1.136; dī. ni. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā; sārattha. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā, verañjakaṇḍavaṇṇanā; vi. vi. ṭī. 1.verañjakaṇḍavaṇṇanā);</p>
  190. <p class="bodytext"><span class="bld">Calanāyā</span>ti vikkhambhanāya. <span class="bld">Parānuvattiyā</span>ti samucchedanāya. Ugghaṭite jānātīti <span class="bld">ugghaṭitaññū</span>ti mūlavibhujādipakkhepena saddasiddhi veditabbā. <span class="bld">Vipañcita</span>nti ‘‘visamaṃ candimasūriyā parivattantī’’tiādīsu (a. ni. 4.70) viya bhāvanapuṃsakaniddesoti āha <a name="V0.0041"></a> <span class="bld">‘‘mandaṃ saṇika’’</span>nti. Nissaraṇaādīnavanissaraṇaassādādīnavanissaraṇānaṃ vibhāvanā veneyyattayavinayanasamatthā.</p>
  191. <p class="bodytext"><span class="bld">Cattāro</span>ti assādo ca ādīnavo ca assādo ādīnavo ca assādo nissaraṇañcāti ete cattāro. Yadi nissaraṇavibhāvanā veneyyavinayanasamatthā, kasmā pañcamo na gahitoti āha <span class="bld">‘‘ādīnavāvacanato’’</span>ti. Yadi hi ugghaṭitaññuṃ sandhāya ayaṃ nayo vuccati, nissaraṇamattena siddhaṃ siyā. Atha vipañcitaññuṃ, neyyaṃ vā, ādīnavo ca nissaraṇañca assādo ca ādīnavo nissaraṇañca vattabbo siyā? Tathā appavattattā na gahito. Tenāha ‘‘ādīnavāvacanato’’tiādi. <span class="bld">Desana</span>nti sāmaññato gahitaṃ ‘‘suttekadesaṃ gāthaṃ vā’’ti viseseti. Padaparamaaggahaṇañcettha saupāyassa nissaraṇassa anāmaṭṭhattā.</p>
  192. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Kalyāṇa’’</span>nti iminā iṭṭhavipāko, <span class="bld">‘‘pāpaka’’</span>nti aniṭṭhavipāko adhippetoti āha <span class="bld">‘‘ayaṃ assādo, ayaṃ ādīnavo’’</span>ti. Lābhādīnaṃ puññaphalattā tadanurodhaṃ vā sandhāya <span class="bld">‘‘ayaṃ assādo’’</span>ti vuttaṃ. Tabbipariyāyena alābhādīnaṃ <span class="bld">ādīnava</span>tā veditabbā.</p>
  193. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāmā</span>ti <a name="M0.0044"></a> kilesakāmasahitā vatthukāmā. <span class="bld">Virūparūpenā</span>ti appatirūpākārena. <span class="bld">Mathentī</span>ti maddanti. <span class="bld">Pabbajitomhī</span>ti pabbajjaṃ upagato amhi. <span class="bld">Apaṇṇaka</span>nti avirajjhanakaṃ. <span class="bld">Sāmañña</span>nti samaṇabhāvo. Samitapāpabhāvoyeva <span class="bld">seyyo</span> sundarataro.</p>
  194. <p class="bodytext">Tattha ‘‘kāmā hi citrā madhurā manoramā’’ti ayaṃ assādo, ‘‘virūparūpena mathenti citta’’nti ayaṃ ādīnavo, ‘‘apaṇṇakaṃ sāmañña’’nti idaṃ nissaraṇanti āha <span class="bld">‘‘ayaṃ…pe… nissaraṇañcā’’</span>ti.</p>
  195. <p class="bodytext">Phalādīnaṃ ekakavasena ca tikavasena ca pāḷiyaṃ udāhaṭattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘dukavasenapī’’</span>ti.</p>
  196. <p class="bodytext">Sukhā paṭipadā, dukkhā paṭipadāti yā dve paṭipadā, tāsu ekekā dandhakhippābhiññatāya dve dve hontīti āha <span class="bld">‘‘paṭipadābhiññākato vibhāgo paṭipadākato hotī’’</span>ti. Katapubbakiccassa pathavīkasiṇādīsu sabbapaṭhamaṃ ‘‘pathavī’’tiādinā pavattamanasikāro <span class="bld">paṭhamasamannāhāro. Upacāra</span>nti upacārajjhānaṃ. Paṭipajjitabbatāya jhānampi <span class="bld">‘‘paṭipadā’’</span>ti <a name="V0.0042"></a> vuccati. Tadaññā heṭṭhimapaññato adhikā paññāti katvā <span class="bld">‘‘abhiññā’’</span>ti vuccati.</p>
  197. <p class="bodytext"><span class="bld">Kilese</span>ti nīvaraṇappakāre, taṃsahagatakilese ca. <span class="bld">Aṅgapātubhāva</span>nti vitakkādijhānaṅgapaṭilābhaṃ.</p>
  198. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhinivisanto</span>ti paṭṭhapento. <span class="bld">Rūpārūpaṃ pariggaṇhanto</span>ti rūpārūpadhamme lakkhaṇādīhi paricchinditvā gaṇhanto. Pariggahitarūpārūpassa maggapātubhāvadandhatā ca nāmarūpavavatthānādīnaṃ kicchasiddhiyā siyāti na rūpārūpapariggahakicchatāya eva dukkhāpaṭipadatā vattabbāti ce? Na, nāmarūpavavatthāpanādīnaṃ paccanīkakilesamandatāya sukhasiddhiyampi tathāsiddhavipassanāsahagatānaṃ indriyānaṃ mandatāya maggapātubhāvato. <span class="bld">Rūpārūpaṃ pariggahetvā</span>ti akicchenapi pariggahetvā, kicchena pariggahite vattabbameva natthi. Evaṃ sesesupi. <span class="bld">Nāmarūpaṃ vavatthāpento</span>ti ‘‘nāmarūpamattametaṃ, na añño koci sattādiko’’ti vavatthāpanaṃ karonto. Kataro panettha vāro yuttarūpoti? Yo koci sakiṃ, dvikkhattuṃ, anekasatakkhattunti evamādīsu hi vikkhambhanavāresu sakiṃ, dvikkhattuñca vikkhambhanavāro sukhā paṭipadā eva, na tato uddhaṃ sukhā paṭipadā hoti, tasmā tikkhattuṃ vikkhambhanavārato <a name="M0.0045"></a> paṭṭhāya dukkhā paṭipadā veditabbā. Apica kalāpasammasanāvasāne udayabbayānupassanāya uppannassa vipassanupakkilesassa tikkhattuṃ vikkhambhanena kicchatāvāro dukkhā paṭipadā veditabbā. Ettha dandhattā paṭipadāya etassa akicchattepi purimānaṃ kicchatte dukkhāpaṭipadatā vuttanayāva. Yassa pana sabbattha akicchatā, tassa paramukkaṃsagatā sukhā paṭipadā veditabbā.</p>
  199. <p class="bodytext">Yathā nāmarūpapariggahakicchatāya maggapātubhāvadandhatāya dukkhā paṭipadā dandhābhiññā vuttā, tathā tabbipariyāyena catutthī, tadubhayavomissatāvasena dutiyā, tatiyā ca ñātabbāti dassento āha <span class="bld">‘‘iminā…pe… veditabbā’’</span>ti. Vaṭṭadukkhato niyyānassa adhippetattā <span class="bld">‘‘vipassanāpakkhikā evā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  200. <p class="bodytext"><span class="bld">Hetupāyaphalehī</span>ti ettha taṇhācaritatā, mandapaññatā ca paṭhamāya paṭipadāya <span class="bld">hetu,</span> taṇhācaritatā, udatthapaññatā ca dutiyāya, diṭṭhicaritatā, mandapaññatā ca tatiyāya, diṭṭhicaritatā, udatthapaññatā ca catutthiyā. <span class="bld">Upāyo</span> pana yathākkamaṃ satisamādhivīriyapaññindriyāni<a name="V0.0043"></a>, satipaṭṭhānajhānasammappadhānasaccāni ca upanissayabhūtāni. <span class="bld">Phalaṃ</span> vaṭṭadukkhato niyyānaṃ.</p>
  201. <p class="bodytext"><span class="bld">Samādhimukhenā</span>ti samādhimukhena bhāvanānuyogena. Tenevāha <span class="bld">‘‘samathapubbaṅgamāya vipassanāyā’’</span>ti. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ nettippakaraṇe. Vakkhati ‘‘rāgavirāgā cetovimutti sekkhaphala’’nti, ‘‘rāgavirāgā cetovimuttikāmadhātusamatikkama’’nti ca. <span class="bld">So</span>ti anāgāmī.</p>
  202. <p class="bodytext"><span class="bld">Tenā</span>ti paṭipakkhena. <span class="bld">Tato</span>ti paṭipakkhato. Samānādhikaraṇavasena ca cetovimuttisaddānaṃ samāsaṃ katvā bhinnādhikaraṇavasena vattuṃ <span class="bld">‘‘atha vā’’</span>tiādi vuttaṃ. Puna <span class="bld">‘‘cetaso vā’’</span>tiādinā aññapadatthavasena cetovimuttipadānaṃ samāsaṃ dasseti. Viññāṇapariyāyena ceto-saddena vuttayojanā na sambhavatīti āha <span class="bld">‘‘yathāsambhava’’</span>nti.</p>
  203. <p class="bodytext"><span class="bld">Hā</span>-saddo gatiattho, gati cettha ñāṇagati adhippetāti āha <span class="bld">‘‘hātabbāti gametabbā’’</span>ti. <span class="bld">Netabbā</span>ti ñāpetabbā.</p>
  204. <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. <span class="bld">Ta</span>nti <a name="M0.0046"></a> puggalavibhāgaṃ. <span class="bld">Ñāṇavibhāgenā</span>ti sutamayādiñāṇappabhedena. <span class="bld">Nibbattana</span>nti uppādanaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ ugghaṭitaññutātiādipuggalavibhāgabhūte desanābhājane. <span class="bld">Desanāya</span>nti sutte. <span class="bld">Taṃ dassetu</span>nti taṃ puggalavibhāgaṃ dassetuṃ. ‘‘Svāyaṃ hāro kathaṃ sambhavatī’’ti keci paṭhanti.</p>
  205. <p class="bodytext"><span class="bld">Sā</span>ti vuttappakāradhammatthānaṃ vīmaṃsanapaññā. <span class="bld">Adhikārato</span>ti ‘‘satthā vā dhammaṃ desayatī’’tiādiadhikārato. <span class="bld">Sāmatthiyato</span> ugghaṭitaññuādiveneyyavinayanasamatthabhāvato. <span class="bld">Pariyattidhammassa upadhāraṇa</span>nti etthāpi ‘‘adhikārato sāmatthiyato vā’’ti ānetvā yojetabbaṃ.</p>
  206. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Vīmaṃsādipariyāyavatī</span> paṭhamavikappavasena, <span class="bld">vīmaṃsādivibhāgavatī</span> dutiyavikappavasena, cintāya hetubhūtāya nibbattā <span class="bld">cintāmayī’’</span>ti evamādivuttanayānusārena sakkā yojetunti āha <span class="bld">‘‘sesaṃ vuttanayamevā’’</span>ti.</p>
  207. <p class="bodytext"><span class="bld">Sutacintāmayañāṇesū</span>ti sutamayañāṇe ca cintāmayañāṇe ca sutacintāmayañāṇesu ca sutacintāmayañāṇesūti ekadesasarūpekaseso veditabbo. Cintāmayañāṇeyeva hi patiṭṭhitā mahābodhisattā <a name="V0.0044"></a> carimabhave vipassanaṃ ārabhanti, itare sutacintāmayañāṇesūti. <span class="bld">Tehī</span>ti tathā paṭhantehi. <span class="bld">Vuttanayenā</span>ti ‘‘upādārūpaṃ pariggaṇhāti, arūpaṃ pariggaṇhātī’’tiādinā <span class="bld">paṭipadākathāyaṃ</span> (netti. aṭṭha. 5) vuttanayena.</p>
  208. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Parato ghoso paccayabhūto etissāti adhippāyo. <span class="bld">‘‘Paccattasamuṭṭhitena ca yonisomanasikārenā’’</span>ti idaṃ āvuttinayena dutiyaṃ āvaṭṭatīti veditabbaṃ. Tena sāvakānaṃ bhāvanāmayañāṇuppatti saṅgahitā hoti. Sāvakānameva vā ñāṇuppatti idhādhippetā ugghaṭitaññuādivibhāgakathanato. Etasmiṃ pakkhe pubbe vuttaekasesanayopi paṭikkhitto daṭṭhabbo. <span class="bld">‘‘Āsayapayogapabodhassa nipphāditattā’’</span>ti etena pacchimacakkadvayapariyāpannāni pubbahetusaṅgahāni sutacintāmayañāṇāni sandhāya <span class="bld">‘‘imā dve paññā atthī’’</span>ti vuttanti dasseti. Atthibhāvo cetāsaṃ paṭipakkhena anupaddutatā veditabbā. <span class="bld">Aparikkhatattā</span> anabhisaṅkhatattā. <span class="bld">Sutamayañāṇassāpi</span> purimasiddhassa.</p>
  209. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. <span class="bld">Desanāpaṭipadāñāṇavibhāgehī</span>ti <a name="M0.0047"></a> nissaraṇadesanādidesanāvibhāgehi, dukkhāpaṭipadādipaṭipadāvibhāgehi, sutamayañāṇādiñāṇavibhāgehi.</p>
  210. <p class="bodytext"><span class="bld">Avasiṭṭhapārisajjenā</span>ti khattiyagahapatiparisapariyāpannena. <span class="bld">Aṭṭhanna</span>nti khattiyaparisā brāhmaṇagahapatisamaṇacātumahārājikatāvatiṃsamārabrahmaparisāti imāsaṃ aṭṭhannaṃ.</p>
  211. <p class="bodytext"><span class="bld">Samatthetī</span>ti samatthaṃ sambandhatthaṃ karoti.</p>
  212. <p class="bodytext">Tameva dvādasapadabhāvaṃ dīpetvāti sambandho. <span class="bld">Tadatthassā</span>ti chachakkapariyāyatthassa (ma. ni. 3.420 ādayo). Sabbapariyattidhammasaṅgāhakattā chachakkapariyāyassa, tadatthassa ca dhammacakkappavattena suttena (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 13; paṭi. ma. 2.30) saṅgahitattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘sabbassāpi…pe… vibhāvento’’</span>ti. Visayibhāvena byañjanapadānaṃ, visayabhāvena atthapadānaṃ sambandhaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘tesaṃ…pe… sambandhabhāva’’</span>nti.</p>
  213. <p class="bodytext"><span class="bld">Padāvayavo</span> akkharāni. <span class="bld">Padattho</span>ti padatthāvayavo. <span class="bld">Padatthaggahaṇassā</span>ti padatthāvabodhassa. <span class="bld">Visesādhānaṃ</span> visesuppatti. <span class="bld">Vākyabhede</span>ti vākyavisese. <span class="bld">Cittaparitosanaṃ</span> cittārādhanaṃ. <span class="bld">Buddhinisānaṃ</span> paññāya tejanaṃ tikkhabhāvakaraṇaṃ. <span class="bld">Nānāvākyavisayatāpi siddhā hoti</span> padādīhipi saṅkāsanassa siddhattā<a name="V0.0045"></a>. Ekavākyavisayatāya hi atthapadānaṃ saṅkāsanādayo yathākkamaṃ akkharādivisayā evāti niyamo siyā. <span class="bld">Etenā</span>ti atthapadānaṃ nānāvākyavisayatthena.</p>
  214. <p class="bodytext"><span class="bld">Ugghaṭanādiatthānī</span>ti ugghaṭanavipañcananayanappayojanāni.</p>
  215. <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Upatiṭṭhati etthāti <span class="bld">upaṭṭhita</span>nti upaṭṭhitasaddassa adhikaraṇatthataṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘upatiṭṭhanaṭṭhāna’’</span>nti vuttaṃ yathā ‘‘padakkanta’’nti. Tenāha <span class="bld">‘‘idaṃ nesa’’</span>ntiādi. <span class="bld">Paṭipattidesanāgamanehī</span>ti paṭipattigamanadesanāgamanehi. ‘‘Kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno jāyati ca…pe… jarāmaraṇassā’’tiādinā jarāmaraṇato paṭṭhāya paṭiccasamuppādamukhena vipassanaṃ abhinivisitvā mahāgahanaṃ chindituṃ nisānasilāyaṃ pharasuṃ nisento viya kilesagahanaṃ chindituṃ lokanātho ñāṇapharasuṃ tejento buddhabhāvāya hetusampattiyā paripākagatattā sabbaññutaññāṇādhigamāya vipassanāgabbhaṃ <a name="M0.0048"></a> gaṇhāpento antarantarā nānāsamāpattiyo samāpajjitvā anupadadhammavipassanāvasena anekākāravokārasaṅkhāre sammasanto chattiṃsakoṭisatasahassamukhena yaṃ ñāṇaṃ pavattesi, taṃ <span class="bld">‘‘mahāvajirañāṇa’’</span>nti vadanti. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘catuvīsatikoṭisatasahassasamāpattisañcārimahāvajirañāṇa’’nti (dī. ni. aṭṭha. 3.141) āgataṃ, taṃ devasikaṃ vaḷañjanakasamāpattīnaṃ purecarānucarañāṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Yaṃ pana vakkhati ‘‘ñāṇavajiramohajālapadālana’’nti, taṃ saha vipassanāya maggañāṇaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">Etaṃ brahmacariya</span>nti sāsanabrahmacariyaṃ adhippetanti taṃ dassento <span class="bld">‘‘brahmuno’’</span>tiādimāha.</p>
  216. <p class="bodytext"><span class="bld">Desanāyā</span>ti karaṇatthe idaṃ karaṇavacanaṃ. <span class="bld">Niyutto</span>ti ettha hetuattho antonītoti dassento <span class="bld">‘‘niddhāretvā yojito’’</span>ti āha.</p>
  217. <p class="centered">Desanāhāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  218. <p class="subhead">2. Vicayahāravibhaṅgavaṇṇanā</p>
  219. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Jātiliṅgakālasādhanavibhattisaṅkhyāvisesādito saddato padavicayo kātabbo. Tattha kariyamāno ca yathāsabhāvaniruttiyā eva kato sukato hotīti dassento <span class="bld">‘‘idaṃ nāmapadaṃ</span> <a name="V0.0046"></a> <span class="bld">…pe… ayaṃ saddato padavicayo’’</span>ti vatvā <span class="bld">‘‘so panāya’’</span>ntiādimāha. <span class="bld">Vattabbaatthasaṃvaṇṇanā</span>ti taṃtaṃpadavacanīyassa atthassa bhedaṃ vatvā pariyāyehi vivaritvā kathanaṃ.</p>
  220. <p class="bodytext"><span class="bld">Viciyamānassa suttapadassā</span>ti pucchāvasena pavattasuttapadassa. ‘‘Suttantarapadānipi pucchāvaseneva pavattānī’’ti vadanti ‘‘na sabbampi suttapada’’nti. Ekasseva padassa sambhavantānaṃ anekesaṃ atthānaṃ uddhāro <span class="bld">atthuddhāro</span>. Ekasseva pana atthassa sambhavantānaṃ anekesaṃ padānaṃ uddhāro <span class="bld">paduddhāro</span>. Sabbe hi saṃvaṇṇiyamāne sutte labbhamāne sabbe padatthe. <span class="bld">Nava suttante</span>ti suttageyyādivasena navappakāre suttasmiṃ ānetvā vicinatīti <a name="M0.0049"></a> yojanā. Atha vā <span class="bld">‘‘sabbe nava suttante’’</span>ti iminā pavicayalakkhaṇena hārena suttageyyādīni sabbānipi navappakārāni suttāni vicinatīti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘suttageyyādike’’</span>tiādi.</p>
  221. <p class="bodytext">‘‘Kosalānaṃ purā rammā’’tiādikā (su. ni. 982) chapaññāsa gāthā <span class="bld">vatthugāthā</span>. ‘‘Pārāyanamanugāyissa’’nti (su. ni. 1137 ādayo) pana ādikā ekūnavīsati gāthā <span class="bld">anugītigāthā. Idaṃ nāmaṃ kata</span>nti idaṃ ‘‘pārāyana’’nti nāmaṃ kataṃ. Tenāha ‘‘pāraṃ gamanīyā ime dhammā, tasmā imassa dhammapariyāyassa ‘pārāyanantveva adhivacana’’’nti (su. ni. pārāyanatthutigāthā; cūḷani. pārāyanatthutigāthā 149 ādayo). <span class="bld">Buddhiyaṃ viparivattamāna</span>nti imassa vicayahāravibhaṅgassa desanākāle āyasmā mahākaccāno attano buddhiyaṃ vattamānaṃ katvā evamāhāti yojanā.</p>
  222. <p class="bodytext">Ekaṃsabyākaraṇassa ayanti <span class="bld">ekaṃsabyākaraṇīyā,</span> ekaṃsena vā byākātabbattā <span class="bld">ekaṃsabyākaraṇīyā,</span> ekaṃsabyākaraṇayoggāti attho. Sesapadadvayepi eseva nayo. <span class="bld">Ṭhapanīyā</span>ti ṭhapetabbattā abyākaraṇīyāti attho. Samayantaraparicayena nivāraṇadhammaṃ pati saṃsayapakkhando pucchatīti adhippāyenāha <span class="bld">‘‘vimaticchedana’’</span>nti. Pakatiyā pana nivāraṇadhammaṃ ajānanto ñātukāmatāya pucchatīti adiṭṭhajotanāya pucchāpi siyā. Tathā hi vakkhati ‘‘lokassa nivāraṇādīni ajānantenā’’ti.</p>
  223. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekavatthupariggahā</span>ti ekassa abhidheyyatthassa gahaṇato.</p>
  224. <p class="bodytext">Vimuttiparipācakaindriyāni vivaṭṭapakkhe ṭhitassa saddhādayo dhammā, kiṃ panettha ariyānampi indriyalokena saṅgaho hotīti āha <span class="bld">‘‘pariyāpannadhammavasenā’’</span>tiādi.</p>
  225. <p class="bodytext">Kāḷapakkhacātuddasīghanavanasaṇḍameghapaṭalacchādanaaḍḍharattīnaṃ <a name="V0.0047"></a> vasena <span class="bld">caturaṅgasamannāgatena. Vivicchā</span>ti vicikicchāya. Tenāha <span class="bld">‘‘vicikicchāhetū’’</span>ti. <span class="bld">Dukkhamassa mahabbhaya</span>nti ettha vuttaṃ ‘‘assā’’ti padaṃ ‘‘jappābhilepanaṃ assa brūmī’’ti ānetvā sambandhitabbanti dassento <span class="bld">‘‘jappā taṇhā assa lokassā’’</span>ti āha. <span class="bld">‘‘Sabbasattāna’’</span>ntiādinā, <span class="bld">‘‘sabbasovā’’</span>tiādinā ca anvayato, byatirekato ca sātisayaṃ avijjāya nīvaraṇabhāvaṃ <a name="M0.0050"></a> dasseti. ‘‘Dūre santo pakāsanti (dha. pa. 304; netti. 11), ratto atthaṃ na jānātī’’ti (netti. 11, 27) gāthādvayenāpi anugītivicayaṃ dassetīti yojetabbaṃ.</p>
  226. <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpāvacarā</span>ti rūpāvacarasattā. Vipariṇāmadukkhatāya muccanassa kāraṇavacananti sambandho. <span class="bld">Yato</span> vaṭṭadukkhato muccanaṃ. <span class="bld">Taṃ</span> vaṭṭadukkhaṃ <span class="bld">anavasesapariyādānavasena</span> saṅkhāradukkhatāgahaṇena.</p>
  227. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekādhāra</span>nti ekavatthu adhiṭṭhānaṃ. Nivāraṇaṃ vikkhambhanaṃ pidhānaṃ samucchedoti atthadvayassa pucchitattā <span class="bld">‘‘anekādhāraṃ dassetu’’</span>nti vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘nivāraṇasaṅkhātaṃ saṃvaraṃ…pe… pidhiyyanti pacchijjantī’’</span>ti (su. ni. aṭṭha. 2.1041; cūḷani. aṭṭha. 3). Tassattho ‘‘nivāraṇasaṅkhātaṃ vikkhambhanaṃ, saṃvaraṃ, pidhānañca kathehī’’ti.</p>
  228. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Vodāna’’</span>nti iminā sotānaṃ vikkhambhanavisuddhi, <span class="bld">‘‘vuṭṭhāna’’</span>nti iminā samucchedavisuddhi adhippetāti āha <span class="bld">‘‘pucchāya duvidhatthavisayataṃ vivarituṃ ‘eva’ntiādi vutta’’</span>nti. Tathā cāha <span class="bld">‘‘vodāyati…pe… ariyamaggo’’</span>ti.</p>
  229. <p class="bodytext">Diṭṭhimānāvijjāsotāpi taṇhāsotānugāti āha <span class="bld">‘‘yebhuyyena anurodhavasenā’’</span>ti. <span class="bld">Upacāravasenā</span>ti nissitupacāravasena. <span class="bld">Sabbasmā</span>ti cakkhuto yāva manatoti sabbasmā dvārato. <span class="bld">Sabbappakārenā</span>tti taṇhāyanamicchābhinivesanaunnamanādippakārena.</p>
  230. <p class="bodytext"><span class="bld">Tameva sati</span>nti yāyaṃ sati pubbabhāge sotānaṃ vikkhambhanavasena vuttā, tameva satiṃ. Maggakkhaṇe sotānaṃ saṃvaraṃ pidhānaṃ brūmi. Yasmā pana pidhāyikāpi sati maggakkhaṇe paññānugā, paññākiccamevettha adhikaṃ, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘paññāyete pidhīyare’’</span>ti.</p>
  231. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃvarapidhānāna</span>nti ettha saṃvarasaddena nivāraṇaṃ vuttaṃ.</p>
  232. <p class="bodytext">Yasmiṃ <a name="V0.0048"></a> yasmiṃ ariyamagge anadhigate yaṃ yaṃ abhisaṅkhāraviññāṇaṃ uppajjanārahaṃ, tasmiṃ tasmiṃ adhigate taṃ taṃ viññāṇaṃ anuppādanirodhena nirujjhati saddhiṃ attanā sampayuttanāmarūpenāti āha <span class="bld">‘‘tassa tassa viññāṇassa nirodhena sahevā’’</span>ti. Anuppādanirodho hi ettha ‘‘nirodho’’ti adhippeto anupādisesanibbānassa adhippetattāti. Anusandhīyati etenāti <span class="bld">anusandhi,</span> idha pucchiyamāno attho.</p>
  233. <p class="bodytext"><span class="bld">Saha</span> <a name="M0.0051"></a> <span class="bld">visayena dassetu</span>nti ettha saccāni eva visayo. Pahātabbasabhāvaṃ samudayasaccaṃ, tassa visayo dukkhasaccaṃ. ‘‘Saṃyojaniyesu, bhikkhave, dhammesu assādānupassino viharato taṇhā pavaḍḍhatī’’ti (saṃ. ni. 2.53, 57) hi vuttaṃ. Pahāyakasabhāvaṃ maggasaccaṃ, tassa visayo nirodhasaccanti āha <span class="bld">‘‘saha visayena…pe… saccesū’’</span>ti. Kāmañcettha ‘‘samudayo dvīsu bhūmīsu pahīyatī’’ti āraddhaṃ, ‘‘dassanena tīṇi saṃyojanāni pahīyanti, bhāvanāya satta saṃyojanāni pahīyantī’’ti pana vibhāgavacanameva vattanti āha <span class="bld">‘‘pahāyakavibhāgamukhena pahātabbavibhāgaṃ dassetu’’</span>nti.</p>
  234. <p class="bodytext">Niravasesakāmarāgabyāpādā tatiyamaggena pahīyanti, itare catutthamaggenāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘itarehi pana niravasesa’’</span>nti. <span class="bld">Tatthā</span>ti kammavipākavaṭṭappabhedena tedhātuke bhavattaye. <span class="bld">Saṃyojanavasenā</span>ti sabbadā yojanavasena bandhanavasena.</p>
  235. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Aggaphalañāṇatāya ekampi samānaṃ tannimittassa khayānuppādārammaṇassa paccavekkhaṇañāṇassa vasena phalavohārena dve nāmāni labhati.</p>
  236. <p class="bodytext">Somanassanāmalābho iminā ārammaṇasaṅketenāti tadatthaṃ vivaranto <span class="bld">‘‘khaye…pe… samaññāyā’’</span>ti āha.</p>
  237. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. <span class="bld">Taggahaṇenevā</span>ti phassapañcamakapañcarūpindriyaggahaṇeneva. <span class="bld">Sahacaraṇādinā</span>ti sahajātādianantarādipaccayabhāvena ceva nissayārammaṇādinā ca. <span class="bld">‘‘Sampayutta’’</span>nti iminā sahitatā avisiṭṭhatā idhādhippetāti āha <span class="bld">‘‘avibhāgena gahaṇīyabhāvaṃ sandhāyā’’</span>ti.</p>
  238. <p class="bodytext">Kathaṃ samādhindriyaṃ uppādetīti āha <span class="bld">‘‘satiggahaṇena cettha pariyuṭṭhānappahānaṃ idhādhippeta’’</span>nti. Na hi samādhinā pariyuṭṭhānappahānaṃ sambhavati.</p>
  239. <p class="bodytext">Padahati <a name="V0.0049"></a> etenāti <span class="bld">padhānaṃ,</span> vīriyaṃ. <span class="bld">Te</span>ti vīriyasaṅkhārā. <span class="bld">Ekarasenā</span>ti yathā indriyāni ekarasāni honti, evaṃ ekarasabhāvena saraṇato pavattanato. Tathā pavattiyā eva suṭṭhu vata vīriyaṃ vāhesīti yoginā saṅkappetabbato tadupagavīriyavāhanaṭṭhena <span class="bld">‘‘sampahaṃsanā’’</span>ti vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘evaṃ me…pe… hetubhāvato’’</span>ti.</p>
  240. <p class="bodytext"><span class="bld">Iddhi</span>saddassa <a name="M0.0052"></a> paṭhamo kattuattho, dutiyo karaṇattho vutto, <span class="bld">pāda</span>saddassa eko karaṇattho eva. Pajjitabbā ca iddhī vuttā, na ca ijjhanti. Pajjitabbā ca iddhī pajjanakaraṇena pādena samānādhikaraṇā na hontīti <span class="bld">‘‘paṭhamena atthena iddhi eva pādo’’</span>ti kathaṃ sakkā vattuṃ, tathā iddhikiriyākaraṇena sādhetabbā buddhisaṅkhātā iddhi pajjanakiriyākaraṇena pajjitabbāti dvinnaṃ karaṇānaṃ na samānādhikaraṇatā sambhavatīti <span class="bld">‘‘dutiyena atthena iddhiyā pādo’’</span>ti kathaṃ sakkā vattunti ce? Sakkā, pādassa ijjhamānakoṭṭhāsa ijjhanakaraṇūpāyabhāvato. Atha vā ‘‘paṭhamena atthena iddhiyā pādo, dutiyena atthena iddhi eva pādo iddhipādo’’ti evaṃ yojanato. Kathaṃ? Anantarattho paccāsattiñāyena idha paṭhamoti adhippeto, tato purimo dutiyoti.</p>
  241. <p class="bodytext">‘‘Chandaṃ ce bhikkhu adhipatiṃ karitvā labhati samādhi’’ntiādi (vibha. 432) vacanato <span class="bld">chandasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāvetī</span>ti etthāpi chandādhipati samādhi <span class="bld">chandasamādhī</span>ti adhipatisaddalopaṃ katvā samāso vuttoti viññāyati. Adhipatisaddatthadassanavaseneva pana ‘‘chandahetuko, chandādhiko vā samādhī’’ti <span class="bld">sammohavinodaniyaṃ</span> (vibha. aṭṭha. 431) vuttaṃ, tasmā idhāpi chandādhipati samādhi <span class="bld">chandasamādhī</span>ti veditabbo. Taṃ pana chandaṃ vuttanayena saddhāsīsena dassento <span class="bld">‘‘saddhādhipateyyā cittekaggatā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Idaṃ padhāna’’</span>nti vā vīriyaṃ vuttaṃ. Vīriyasaddāpekkhāsahitaṃ ekavacanena vatvā catubbidhassapi vīriyassa adhippetattā nibbattetabbadhammavibhāgena ca <span class="bld">‘‘ime saṅkhārā’’</span>ti vuttaṃ. Tena padhānabhūtā saṅkhārāti evaṃ samāso veditabbo. Saṅkhatasaṅkhārādinivattanatthañcettha padhānaggahaṇaṃ. Atha vā taṃ taṃ visesaṃ saṅkharotīti <span class="bld">saṅkhāro,</span> sabbampi vīriyaṃ. Tattha catukiccasādhakato aññassa nivattanatthaṃ padhānaggahaṇanti padhānabhūtā seṭṭhabhūtāti attho.</p>
  242. <p class="bodytext">Vīriyiddhipādaniddese <span class="bld">‘‘vīriyasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgata’’</span>nti (vibha. 435) dvikkhattuṃ vīriyaṃ āgataṃ. Tattha purimaṃ samādhivisesanaṃ ‘‘vīriyādhipati samādhi <span class="bld">vīriyasamādhī’’</span>ti, dutiyaṃ samannāgamaṅgadassanatthaṃ. Dve eva hi sabbattha samannāgamaṅgāni samādhi, padhānasaṅkhāro ca. Chandādayo <a name="V0.0050"></a> samādhivisesanāni. Padhānasaṅkhāro pana padhānavacaneneva visesito, na chandādīhīti na idha vīriyādhipatitā padhānasaṅkhārassa vuttā hoti. Vīriyañca samādhiṃ visesetvā ṭhitameva samannāgamaṅgavasena <a name="M0.0053"></a> padhānasaṅkhāravacanena vuttanti nāpi dvīhi vīriyehi samannāgamo vutto hoti. Yasmā pana chandādīhi visiṭṭho samādhi tathā visiṭṭheneva tena sampayutto padhānasaṅkhāro, sesadhammā ca, tasmā samādhivisesanānaṃ vasena <span class="bld">‘‘cattāro iddhipādā’’</span>ti vuttā. Visesanabhāvo ca chandādīnaṃ taṃtaṃapassayanavasena hotīti <span class="bld">chandasamādhi…pe… iddhipāda</span>nti ettha nissayatthepi pādasaddena upāyatthena chandādīnaṃ iddhipādatā vuttā hoti. Tathā hi abhidhamme <span class="bld">uttaracūḷabhājanīye</span> ‘‘cattāro iddhipādā chandiddhipādo’’tiādinā (vibha. 457) chandādīnameva iddhipādatā vuttā. <span class="bld">Pañhāpucchake</span> ca ‘‘cattāro iddhipādā – idha bhikkhu chandasamādhī’’ti (vibha. 462) ārabhitvāpi puna chandādīnaṃyeva kusalādibhāvo vibhatto. Upāyiddhipādadassanatthameva hi nissayiddhipādadassanaṃ kataṃ. Aññathā catubbidhatāva na hotīti. Ayamettha pāḷivasena atthavinicchayo veditabbo.</p>
  243. <p class="bodytext">Tadaṅgasamucchedanissaraṇavivekanissitattaṃ vatvā paṭippassaddhivivekanissitassa avacanaṃ ‘‘chandasamādhi…pe… iddhipādaṃ bhāvetī’’ti (vibha. 432) bhāvetabbānaṃ iddhipādānaṃ vuttattā. Bhāvitiddhipādassa hi sacchikātabbā phalapariyāpannā iddhipādāti.</p>
  244. <p class="bodytext">Vossaggasaddo pariccāgattho, pakkhandanattho cāti vossaggassa duvidhatā vuttā. <span class="bld">Yathāvuttena pakārenā</span>ti tadaṅgasamucchedappakārena, tanninnabhāvārammaṇappakārena ca. <span class="bld">Pariṇamantaṃ</span> vipassanakkhaṇe.</p>
  245. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. <span class="bld">Pubbabhāgapaññāyā</span>ti ekāvajjananānāvajjanavīthīsu pavattaupacārapaññāya. <span class="bld">Adhigamapaññāyā</span>ti appanāpaññāya. Puna <span class="bld">pubbabhāgapaññāyā</span>ti nānāvajjanupacārapaññāya, paṭisandhipaññāya vā. <span class="bld">Upacārapaññāyā</span>ti ekāvajjane, sabbattha vā pavattaupacārapaññāya.</p>
  246. <p class="bodytext"><span class="bld">Pucchāvissajjanavicayopī</span>ti yathāvuttāya pucchāya vissajjanavicayopi. <span class="bld">Vuttanayānusārenā</span>ti adiṭṭhajotanā, vimaticchedanā cāti heṭṭhā vuttanayānugamanena.</p>
  247. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. <span class="bld">Sekhe</span> <a name="M0.0054"></a> <span class="bld">asekhe</span>ti sekkhe ariyapuggale, asekkhe ariyapuggale. <span class="bld">Vipassanāpubbaṅgamappahāne</span>ti vipassanaṃ purecārikaṃ katvā pavattakilesappahāne, pahānābhisamayeti attho.</p>
  248. <p class="bodytext">‘‘Yaṃ <a name="V0.0051"></a> aniccaṃ dukkhaṃ anattā’’ti pāḷiṃ dassetvā puna ‘‘yaṃ anicce dukkhe anattanī’’ti vacanaṃ evampettha paṭhantīti dassetuṃ.</p>
  249. <p class="bodytext"><span class="bld">Sesasaṃkilesavodānadhammā</span>ti gedhato avasiṭṭhasaṃkilesadhammā ca sabbavodānadhammā ca. <span class="bld">Abhāvenā</span>ti abhāvanena abhāvakaraṇena.</p>
  250. <p class="bodytext"><span class="bld">Payogaparakkama</span>nti bhusaṃ yogo <span class="bld">payogo,</span> payogova parakkamo <span class="bld">payogaparakkamo,</span> cittaṃ. <span class="bld">Ukkhipatī</span>ti kosajjapakkhe patituṃ adento kusalapakkhe uddhaṃ khipento viya pavattati. <span class="bld">Padhānavīriya</span>nti akusalānaṃ anuppādanaṭṭhena uttamavīriyaṃ. <span class="bld">Yojetabbānī</span>ti ‘‘āsevamāno vāyamatī’’tiādinā yojetabbāni. <span class="bld">Anuppannāti avattabbataṃ āpannāna</span>nti bhūmiladdhārammaṇādhiggahitāvikkhambhitāsamugghāṭituppannānaṃ.</p>
  251. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. ‘‘Aṭṭhamakassa indriyānī’’ti vuttattā <span class="bld">‘‘paṭhamamagge saddhādayo’’</span>tiādi vuttaṃ. Indriyaggahaṇañca pāḷiyaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
  252. <p class="bodytext">Asubhānupassanā kāyānupassanāsatipaṭṭhānanti āha <span class="bld">‘‘satipaṭṭhānabhāvanāya suniggahito kāmavitakko’’</span>ti. Samādhi uppajjamāno kāmavitakkampi niggahetvā eva uppajjatīti dassento <span class="bld">‘‘anavajjasukhapadaṭṭhānenā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">‘‘Kusalesu dhammesu āraddhavīriyo’’</span>tiādinā dhammacchandato uppajjamāno vīriyacchando khantiṃ paribrūhetīti dasseti. Anavajjadhammānaṃ upakārakadhammāsevanaṃ viya anupakārakadhammaparivajjanampi paññānisevaneneva hotīti āha <span class="bld">‘‘samādhiādīna’’</span>ntiādi.</p>
  253. <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. Sabbadhammādhiṭṭhānaṃ desanaṃ puggalādhiṭṭhānena vibhajituṃ <span class="bld">‘‘loko nāmā’’</span>tiādi vuttanti dassento <span class="bld">‘‘sabbadhammānanti…pe… dassetu’’</span>nti āha. Mahaggatadhammesu ṭhānaṃ taṃsampādanāva. Tathā sesesu. <span class="bld">Vaḍḍhiyamānesū</span>ti yathā vimuttiṃ paripācayanti, evaṃ brūhiyamānesu.</p>
  254. <p class="bodytext"><span class="bld">Dassanapariññā</span>ti rūpārūpadhammānaṃ salakkhaṇato, paccayato ca parijānanā. Tenāha <span class="bld">‘‘ñātapariññā’’</span>ti. Paṭipakkhavidhamanena saddhiṃ lakkhaṇattayavibhāvanā idha ‘‘bhāvanāpariññā’’ti adhippetāti āha <span class="bld">‘‘bhāvanā…pe… pariññā cā’’</span>ti<a name="M0.0055"></a>. Dassanatthā pariññā <span class="bld">dassanapariññā,</span> bhāvanatthā pariññā <span class="bld">bhāvanāpariññā</span>ti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo.</p>
  255. <p class="bodytext"><span class="bld">Kakkhaḷaphusanādī</span>ti <a name="V0.0052"></a> kakkhaḷādiphusanādi. <span class="bld">Abhijānitvā</span>ti abhiññāya paññāya jānitvā, ṭhitassa abhijānanahetu vāti attho. <span class="bld">Attho</span>ti phalaṃ. <span class="bld">Nayo</span>ti vuttanayo.</p>
  256. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Yaṃ asaṅkhata’’</span>ntipi paṭhanti. <span class="bld">Catunayakovido</span>ti ekattanānattādinayacatukke nipuṇo. <span class="bld">Desanāyuttikusalo</span>ti dhammānaṃ desanāvidhimhi kusalo.</p>
  257. <p class="bodytext"><span class="bld">Sadisī kātabbā</span> saṃsandanavasenāti adhippāyo. <span class="bld">Ānetabbā</span> ‘‘ayaṃ desanā imāya desanāya evaṃ saṃsandatī’’ti. <span class="bld">Atthato apeta</span>nti ayuttatthaṃ. <span class="bld">Asambandhattha</span>nti aññamaññaṃ asambandhapadatthaṃ. Nanu paṭṭhānavicāro nayavicāro viya hārehi asammisso vicāraṇantaroti codanaṃ manasi katvā āha <span class="bld">‘‘yasmā panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Idha nikkhitto</span>ti idha suttavicaye suttatthavicārabhāvato nikkhitto, etena vā paṭṭhānassa hārantogadhabhāvadassaneneva mūlapadānaṃ viya paṭṭhānassa padatthantarābhāvo dassitoti veditabbaṃ.</p>
  258. <p class="bodytext"><span class="bld">Imassa suttassā</span>ti saṃvaṇṇiyamānasuttaṃ sandhāyāha. <span class="bld">Kasmiṃ vā pade</span>ti saṃvaṇṇiyamānaṃ gāthaṃ sandhāyāha. <span class="bld">Tabbicayenā</span>ti pucchādivicayena, assādādivicayena ca.</p>
  259. <p class="centered">Vicayahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  260. <p class="subhead">3. Yuttihāravibhaṅgavaṇṇanā</p>
  261. <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. Evametassa suttassa attho na gahetabbo, evaṃ pana gahetabboti aggahetabbagahetabbānaṃ atthānaṃ vijahanaggahaṇatthāya yuttāyuttivicāraṇāyaṃ vajjetabbesu tāva paṭhamaṃ paṭipattīti dassento āha <span class="bld">‘‘atathākārena gayhamānā suttatthā visayo’’</span>ti yathā ‘‘vāmaṃ muñca, dakkhiṇaṃ gaṇhā’’ti (dha. sa. aṭṭha. 498; visuddhi. mahāṭī. 1.14; saṃ. ni. ṭī. 1.1.213). Vajjetabbabhāvato hi suttapadehi suttatthe <a name="M0.0056"></a> vivecite gahetabbabhāvo ca avasiṭṭho hoti. Tathā hi vakkhati ‘‘mettāvihārassa sato byāpādo cittaṃ pariyādāya ṭhassatī’ti na yujjati desanā, ‘byāpādo pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatī’ti yujjati desanā’’ti (netti. 21).</p>
  262. <p class="bodytext">Yuttiniddhāraṇena <a name="V0.0053"></a> ayathāsabhāvato vivecitvā yathāsabhāvato dhammassa gahaṇakāraṇāni kathento ‘‘mahantā apadisitabbā etesanti <span class="bld">mahāpadesā’’</span>ti imamatthamāha <span class="bld">‘‘buddhādayo’’</span>tiādinā. <span class="bld">Patiṭṭhānānī</span>ti patiṭṭhānasādhanāni. <span class="bld">Sesesū</span>ti saṅghāpadesādīsu. Paṭhamattho eva hi idha pāḷi āgato, vinicchayane kāraṇaṃ mahāpadesoti adhippāyo. <span class="bld">Suttotaraṇādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>saddena suttānotaraṇādipi saṅgayhati. Suttotaraṇavinayasandassanāni hi kenaci yathābhatassa ganthassa ‘‘dhammo’’ti vinicchayane kāraṇaṃ. Suttānotaraṇavinayāsandassanāni ‘‘adhammo’’ti. <span class="bld">Yadi eva</span>nti yadi yathābhatassa ganthassa suttavinayehi saṃsandanaṃ ‘‘dhammo’’ti, asaṃsandanaṃ ‘‘adhammo’’ti vinicchayakāraṇaṃ, evaṃ santeti attho. Sampadīyati ñāpīyati dhammo etehīti <span class="bld">sampadāyā,</span> akkhātāro.</p>
  263. <p class="bodytext">Vinīyanti rāgādayo etenāti <span class="bld">vinayo,</span> kāraṇaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘rāgādivūpasamanimitta’’</span>nti. Kiṃ pana taṃ? Sādhiṭṭhānasamathavipassanādidhammā. Ye parato ‘‘tecattālīsaṃ bodhaṅgamā dhammā’’ti (netti. 24) vakkhati.</p>
  264. <p class="bodytext">Vinayamahāpadesā kappiyānulomato anulomakappiyaṃ nāma, taṃsadisatāya suttantamahāpadesāpi <span class="bld">anulomakappiya</span>nti aṭṭhakathāvohāro. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘yaṃ anulomakappiyanti vuccatī’’</span>ti.</p>
  265. <p class="bodytext">Yadipi tattha tattha pavattā bhagavato pakiṇṇakadesanā <span class="bld">aṭṭhakathā,</span> sā pana dhammasaṅgāhakehi tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ saṅgāyitvā tassa atthasaṃvaṇṇanānurūpena vācanāmaggaṃ āropitattā <span class="bld">ācariyavādo</span> nāma. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘ācariyavādo nāma aṭṭhakathā’’</span>ti. Tissopi saṅgītiyo āruḷho eva hi buddhavacanassa atthasaṃvaṇṇanābhūto kathāmaggo pacchā tambapaṇṇiyehi mahātherehi sīhaḷabhāsāya ṭhapito. <span class="bld">Attanomati</span> theravādo. <span class="bld">Samentameva gahetabba</span>nti yathā pāḷiyā saṃsandati<a name="M0.0057"></a>, evaṃ mahāpadesato atthā uddharitabbāti dasseti. Pamādapāṭhavasena ācariyavādassa kadāci pāḷiyā asaṃsandanāpi siyā, so na gahetabboti dassento āha – <span class="bld">‘‘suttena samento eva gahetabbo’’</span>ti.</p>
  266. <p class="bodytext"><span class="bld">Catūhi mahāpadesehi yujjatī</span>ti catūhi mahāpadesehi na virujjhati. Idāni taṃ avirujjhanākāraṃ dassento <span class="bld">‘‘yena yenā’’</span>tiādi vuttaṃ. Suttotaraṇādi eva hettha kāraṇaṃ. Tassa ca anekākāratāya <span class="bld">‘‘pakārenā’’</span>ti vutto. Saṃvaṇṇiyamāne sutte saṃvaṇṇanāvasena gahetabbanti <a name="V0.0054"></a> sambandho. <span class="bld">Ābhatenā</span>ti ānītena. <span class="bld">Suttato</span>ti suttantarato. Ayañhettha attho – kenaci pasaṅgena suttantarato uddharitvā ānītena suttapadena suttotaraṇādinā, kāraṇappakārena ca catumahāpadesāvirodhena saṃvaṇṇiyamāne sutte saṃvaṇṇanāvasena atthajātaṃ gahetabbanti. Tenāha <span class="bld">‘‘tena…pe… kātabbā’’</span>ti. Tattha <span class="bld">yuttihārayojanā kātabbā</span>ti yuttiniddhāraṇavasena ayaṃ yuttihāro yojetabbo. Atha vā <span class="bld">yuttihārayojanā kātabbā</span>ti iminā hārena vakkhamānanayena yuttigavesanaṃ katvā tāya yuttiyā sabbahārayojanā kātabbāti attho. Lakkhaṇañhetaṃ yuttigavesanāya, yadidaṃ yuttihāro. Tenāha ‘‘sabbesaṃ hārānaṃ, yā bhūmī, yo ca gocaro tesaṃ. ‘‘Yuttāyuttaparikkhā’’ti (netti. 4), ‘‘imāya yuttiyā aññamaññehi kāraṇehi gavesitabba’’nti (netti. 20) ca.</p>
  267. <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. Yadi vā sabbāni padāni ekaṃ atthaṃ abhivadantīti yojanā.</p>
  268. <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. <span class="bld">Jarāyaṃ ṭhitassa aññathatta</span>nti ṭhitassa yaṃ aññathattaṃ aññathābhāvo, ayaṃ jarā nāma. <span class="bld">Khaṇikamaraṇaṃ</span> khaṇikanirodho. <span class="bld">Samucchedamaraṇaṃ</span> khīṇāsavānaṃ khandhaparinibbānaṃ.</p>
  269. <p class="bodytext"><span class="bld">Kevalassā</span>ti jarāya amissassa. <span class="bld">Aññāva jarā, aññaṃ maraṇa</span>nti ‘‘paṭiññātassa kevalassa maraṇassa diṭṭhattā’’ti hetu. <span class="bld">Yathā taṃ devāna</span>nti sadisūdāharaṇaṃ, visadisūdāharaṇaṃ pana iddhipādādayo, anvayabyatirekā gahetvā yojetabbā.</p>
  270. <p class="bodytext"><span class="bld">Tehī</span>ti <a name="M0.0058"></a> jarāmaraṇehi.</p>
  271. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Jīraṇabhijjanasabhāvā’’</span>ti iminā lesena taṇhājarāmaraṇānaṃ anaññattaṃ yojeti. Yadipi ‘‘aññā taṇhā, aññā jarā, aññaṃ maraṇa’’nti siddhovāyamattho, yaṃ sandhāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘na ida’’</span>ntiādi, tathāpi sakkuṇeyyaparihārāyaṃ codanāti ajjhāruḷhaṃ tattha dosaṃ dassetuṃ ‘‘yadi ca yathā jarāmaraṇa’’nti pāḷipavattāni dassento <span class="bld">‘‘yadi…pe… dassetī’’</span>ti āha. <span class="bld">Bhāvo</span>ti adhippāyo. <span class="bld">Etesa</span>nti taṇhājarāmaraṇānaṃ.</p>
  272. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Imāya yuttiyā aññamaññehi kāraṇehi gavesitabba’’</span>nti ca keci paṭhanti, byañjanatopi gavesitabbaṃ, aññattha atthato aññatthampīti adhippāyo. Tameva byañjanato aññatthaṃ dassetuṃ pāḷiyaṃ <span class="bld">‘‘salloti vā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Imesa</span>nti salladhūpāyanānaṃ. <span class="bld">Icchāvipariyāye</span>ti <a name="V0.0055"></a> icchitālābhe, appaccayasamavāye vā. <span class="bld">Idampi samatthanaṃ hoti</span> yathādhippetassa aññatthassa byatirekadassanabhāvato. <span class="bld">Jarāmaraṇavipariyāye</span>ti jarāmaraṇe asati. Na hi yathādhippetajarāmaraṇābhāve taṇhā na hotīti.</p>
  273. <p class="bodytext"><span class="bld">Dvidhā vuttā</span>ti dvippakārena vuttā, dvikkhattuṃ vā vuttā. <span class="bld">Yaṃ idaṃ…pe… ārammaṇakaraṇavasena vā abhilapana</span>nti evaṃ kiriyāparāmasanaṃ yojetabbanti veditabbaṃ. <span class="bld">Viseso</span>ti ayaṃ etāsaṃ icchātaṇhānaṃ pakatisaṅkhāto viseso. <span class="bld">‘‘Dvīhi nāmehī’’</span>tipi pāḷi. <span class="bld">Yadipi eva</span>nti kāmaṃ visayavisesesu evaṃ yathāvuttaavatthāvisesena icchātaṇhānaṃ atthi kāci bhedamattāti attho. Sabhāvato pana bhedo natthīti dassento <span class="bld">‘‘tathāpī’’</span>ti āha.</p>
  274. <p class="bodytext"><span class="bld">Icchantī</span>ti kāmenti. <span class="bld">Taṇhāyanā</span> pātukāmatā. <span class="bld">Santāpanaṭṭhenā</span>ti paridahanabhāvena. <span class="bld">Ākaḍḍhanaṭṭhenā</span>ti avaharaṇaṭṭhena. <span class="bld">Saritānī</span>ti rāgavasena allāni. Taṃsampayuttapītivasena siniddhāni <span class="bld">sinehitāni. Visattikā</span>ti vitthatā rūpādīsu tebhūmakadhammesu byāpanavasena. <span class="bld">Visaṭā</span>ti purimavevacanameva ta-kārassa ṭa-kāraṃ katvā vuttaṃ. <span class="bld">Visālā</span>ti vipulā. <span class="bld">Visakkatī</span>ti parisakkati sahati. Ratto hi rāgavatthunā pādena tāḷiyamānopi sahati. ‘‘Osakkanaṃ, vipphandanaṃ vā visakkana’’nti vadanti. Aniccādikaṃ niccādito <a name="M0.0059"></a> gaṇhantī <span class="bld">visaṃvādikā</span> hoti. <span class="bld">Visaṃharatī</span>ti tathā tathā kāmesu ānisaṃsaṃ dassentī vividhehi ākārehi nekkhammābhimukhappavattito cittaṃ saṃharati saṃkhipati. <span class="bld">Visaṃ</span> vā dukkhaṃ, taṃ harati, vahatīti attho. Dukkhanibbattakassa kammassa hetubhāvato <span class="bld">visamūlā,</span> visaṃ vā dukkhādibhedā vedanā mūlaṃ etāyāti <span class="bld">visamūlā,</span> dukkhasamudayattā visaṃ phalaṃ etissāti <span class="bld">visaphalā</span>. Rūpādidukkhasseva paribhogo etāya, na amatassāti <span class="bld">visaparibhogā</span>. Sabbattha niruttivasena padasiddhi veditabbā. Yo panettha padhāno attho, taṃ dassetuṃ puna <span class="bld">‘‘visatā vā panā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  275. <p class="bodytext"><span class="bld">Sinehanaṃ</span> pemakaraṇaṃ. <span class="bld">Bandhanaṭṭhenā</span>ti saṃyojanaṭṭhena. <span class="bld">Āsīsanaṭṭhenā</span>ti icchanaṭṭhena. <span class="bld">Abhinandanaṭṭhenā</span>ti assādanaṭṭhena, sampaṭicchanaṭṭhena vā.</p>
  276. <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. <span class="bld">Anabhiratī</span>ti ukkaṇṭhā. <span class="bld">Ñāṇanibbidā</span>ti nibbidānupassanā. Yathā ca dukkhū…pe… cāresu yutti vuttāti yojanā.</p>
  277. <p class="bodytext">Sukhāpaṭipadādandhābhiññā <a name="V0.0056"></a> sukhāpaṭipadākhippābhiññā <span class="bld">sukhāpaṭipadādayo</span>. Yo dukkhāya paṭipadāya visesaṃ adhigantuṃ bhabbo, tassa sukhāpaṭipadāyogyassa viya kariyamānā dhammadesanā visesāvahā na hoti, tasmā sā na yuttāti imamatthaṃ dasseti <span class="bld">‘‘rāgacarito’’</span>tiādinā. Rāgacaritassa tathā tathā kāmānaṃ ādīnavaṃ, okāraṃ, saṃkilesaṃ, nekkhamme ānisaṃsañca avibhāvetvā ādito vipassanākathāva kariyamānā na visesāvahā hoti āsayassa asodhitattāti etamatthaṃ dassento pāḷiyaṃ <span class="bld">‘‘vipassanā…pe… desanā’’</span>ti āhāti veditabbaṃ. <span class="bld">Sesapadesupī</span>ti yathā ‘‘rāgacaritassā’’tiādinā rāgacaritakoṭṭhāsavasena pāḷiyaṃ desanāya ayutti vuttā, iminā nayena sesapadesupi dosacaritakoṭṭhāsādīsupi ‘‘dosacaritassa puggalassa asubhaṃ deseyyā’’tiādinā pāḷiyaṃ avuttopi yathāsambhavamattho niddhāretvā vattabbo. Kasmā pana yuttihāre ayuttiniddhāraṇā katāti codanaṃ manasi katvā āha <span class="bld">‘‘ettha cā’’</span>tiādi. <span class="bld">Sesesupi eseva nayo</span>ti sesesupi dosacaritādivasena niddhāritesu ayuttigavesanesu ayameva upāyo. <span class="bld">Anulomappahāna’’</span>ntipi pāḷi, so evattho.</p>
  278. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Yāvatikā</span> <a name="M0.0060"></a> <span class="bld">ñāṇassa bhūmī’’</span>ti etena yuttihārassa mahāvisayataṃ dasseti. Kasmā panāyaṃ mahāvisayoti? Yuttivicārabhāvato, saṃvaṇṇetabbassa ca dhammassa nānānayanipuṇādiguṇavisesayogatoti dassento <span class="bld">‘‘taṃ kissa hetū’’</span>ti āha.</p>
  279. <p class="bodytext"><span class="bld">Aparabhāge</span>ti pacchābhāge. Mettāvihāribhāgassa aparihīnatāvacanato ayogo vutto. Tenāha <span class="bld">‘‘sato’’</span>ti. <span class="bld">Yathāvuttakāraṇato evā</span>ti paṭipakkhattā eva.</p>
  280. <p class="bodytext"><span class="bld">Pahānekaṭṭhabhāvato</span> diṭṭhimaññitassa. Ādīnavadassanena vitakkaṃ jigucchantā dutiyajjhānassa āsannaupacārajjhānadhammāpi vitakkārammaṇā na honti, pageva dutiyajjhānadhammāti adhippāyenāha <span class="bld">‘‘ārammaṇakaraṇattho hettha sahagatasaddo’’</span>ti.</p>
  281. <p class="bodytext">Evaṃ yuttihāralakkhaṇaṃ āgamato yuttāyuttavicāraṃ dassetvā idāni āgamānugatāya yuttiyāpi taṃ dassetuṃ guṇamukhena dosavibhajanaṃ vibhajanto <span class="bld">‘‘apicetthā’’</span>tiādimāha. Taṃ uttānatthameva.</p>
  282. <p class="centered">Yuttihāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  283. <p class="subhead">4. Padaṭṭhānahāravibhaṅgavaṇṇanā</p>
  284. <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. <span class="bld">Tesaṃ</span> <a name="V0.0057"></a> <span class="bld">tesa</span>nti anavasesapariyādānaṃ, tena ye sutte vuttā ca dhammā, ye ca tesaṃ kāraṇabhūtaṃ, tesaṃ sabbesampīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Sabbadhammayāthāvaasampaṭivedho</span>ti imamatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘kattha pana so’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  285. <p class="bodytext"><span class="bld">Piyāyitabbajātiya</span>nti pemanīyasabhāvaṃ. <span class="bld">Micchāpaṭipadā</span>ti pamādāpatti, micchābhiniveso vā. Ekavāraṃ uppannāpi pāṇātipātacetanā verappasavanato dosassa, ekavāraṃ uppannāpi pamādāpatti, micchābhiniveso vā mohassa uppattikāraṇanti pāḷiyaṃ avuttampi nayato niddhāretabbanti dassento <span class="bld">‘‘dosassa…pe… imināva nayena attho veditabbo’’</span>ti āha. Nimittatthaggahaṇalakkhaṇaṃ vaṇṇasaṇṭhānaṃ, anubyañjanatthaggahaṇalakkhaṇaṃ anubyañjananti <span class="bld">‘‘nimittānubyañjanaggahaṇalakkhaṇā’’</span>ti vuttaṃ. Tattha tattha <span class="bld">nimittaṃ</span> itthipurisanimittaṃ. <span class="bld">Anubyañjanaṃ</span> hatthapādahasitakathitādi. Phasso paccayo etissāti <a name="M0.0061"></a> <span class="bld">phassapaccayā,</span> taṃbhāvo <span class="bld">phassapaccayatā</span>. Assādeti etāyāti <span class="bld">assādo,</span> taṇhā.</p>
  286. <p class="bodytext">Vatthūni ñeyyadhammoti āha <span class="bld">‘‘vatthuavippaṭipatti visayasabhāvapaṭivedho’’</span>ti. Idhādhippetaṃ sammāpaṭipattiṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘sīlasamādhisampadāna’’</span>nti vuttaṃ. Ekadesupalakkhaṇavasena, vaṇṇagandharāgisappāyavasena vā pāḷiyaṃ <span class="bld">‘‘vinīlakavipubbakaggahaṇalakkhaṇā asubhasaññā’’</span>ti vatvā <span class="bld">‘‘tassā nibbidāpadaṭṭhāna’’nti vuttaṃ nibbidaṃ dassento ‘‘nibbidā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha paritassanato visesetuṃ <span class="bld">‘‘ñāṇenā’’</span>ti visesitaṃ. <span class="bld">Tathā pavatta</span>nti nibbidanākārena pavattanaṃ.</p>
  287. <p class="bodytext">Yoniso ummujjantiyā videharañño dhītāya <span class="bld">rucāya</span> jātissarañāṇaṃ kammassakataññāṇassa kāraṇaṃ ahosi, na pana asappurisūpanissayato, ayoniso ummujjantassa tasseva rañño senāpatino <span class="bld">alātassa bījakassa</span> dāsassāti imamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘imassa ca…pe… udāharitabbo’’</span>ti āha. <span class="bld">So</span>ti pasādo. <span class="bld">Avatthāviseso</span>ti sampayuttadhammānaṃ anāvilabhāvalakkhito avatthābhedo. <span class="bld">Āyatanagato</span>ti ṭhānagato, ratanattayavisayoti attho. <span class="bld">‘‘Kāyo’’</span>tiādinā avatthāvisesena vinā sabhāvasiddhameva padaṭṭhānaṃ dasseti.</p>
  288. <p class="bodytext">Imasmiṃ ca ṭhāne pāḷiyaṃ pubbe yesaṃ dhammānaṃ padaṭṭhānaṃ niddhāritaṃ, te dhammā yesaṃ dhammānaṃ <a name="V0.0058"></a> padaṭṭhānāni honti, te dassetuṃ <span class="bld">‘‘aparo nayo’’</span>tiādi āraddhanti veditabbaṃ. Assādamanasikāro ayonisomanasikāralakkhaṇo vutto nidassanamattaatthoti veditabbo, yebhuyyena sattānaṃ lobhavasena ayonisomanasikārā saṃvattantītti dassanatthaṃ vā evaṃ vuttaṃ. Upapatti eva <span class="bld">opapaccayaṃ,</span> tassa bhāvo <span class="bld">opapaccayika</span>nti āha <span class="bld">‘‘upapattibhavabhāvenā’’</span>ti. <span class="bld">Vavatthitabhāvo</span>ti vavatthitabhāvo rūpassa dassanādipaṭiniyatārammaṇakiccatā. <span class="bld">Bhavassa aṅgānī</span>ti bhavassa kāraṇāni. Dutiye <span class="bld">aṅgānī</span>ti avayavā, kammavaṭṭampi vā kāraṇaṅgabhāvena yojetabbaṃ.</p>
  289. <p class="bodytext"><span class="bld">Kammaṭṭhānassā</span>ti bhāvanāya brūhanā vaḍḍhanā. <span class="bld">Tesū</span>ti titthaññutādīsu. Kalyāṇamittassa sammadeva payirupāsanāyapīti taṃ nissāya laddhena sabbāya dhammassavanena dhammupasaṃhitaṃ pāmojjaṃ hotīti titthaññutā pītaññutāya padaṭṭhānaṃ. Evaṃ yāya vimuttiyā sati vimuttiñāṇadassanaṃ hotīti <a name="M0.0062"></a> sā tassa padaṭṭhānanti ayamattho pākaṭoti āha <span class="bld">‘‘purimānaṃ…pe… suviññeyyo evā’’</span>ti. <span class="bld">Saha adhiṭṭhānenā</span>ti ñātapariññāya saddhiṃ. Ñātapariññā hi tīraṇapariññāya adhiṭṭhānaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.</p>
  290. <p class="centered">Padaṭṭhānahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  291. <p class="subhead">5. Lakkhaṇahāravibhaṅgavaṇṇanā</p>
  292. <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. <span class="bld">‘‘Lakkhaṇahārassa visayaṃ pucchatī’’</span>ti vuttaṃ, ‘‘ko pana tassa visayo’’ti vutte samānalakkhaṇā avuttadhammā. Kāyānupassanāya samāraddhāya vedanānupassanādayo sukheneva sijjhantīti tabbacanena vedanāgatāsatiādīnaṃ vuttabhāvo dassito <span class="bld">satipaṭṭhānabhāvena ekalakkhaṇattā</span>ti kāyānupassanāsatipaṭṭhānassa saddhānuggahitāni vīriyasatisamādhipaññindriyāni sādhanaṃ, evaṃ itaresampīti katvā vuttaṃ. Ayaṃ attho <span class="bld">aṭṭhakathāya</span>meva (netti. aṭṭha. 51) parato āgamissati. Iminā nayena sesesupi ekalakkhaṇatāniddesesu attho veditabbo. <span class="bld">Parato</span>ti <span class="bld">catubyūhahāravaṇṇanāyaṃ</span> (netti. aṭṭha. 20).</p>
  293. <p class="bodytext"><span class="bld">Asammissato</span>ti vedanādayopi ettha sitā ettha paṭisandhāti kāye vedanādianupassanāpasaṅgepi āpanne tadasammissatoti attho.</p>
  294. <p class="bodytext">Avayavigāhasamaññātidhāvanasārādānābhinivesanisedhanatthaṃ <a name="V0.0059"></a> kāyaṃ aṅgapaccaṅgehi, tāni ca kesādīhi, kesādike ca bhūtupādāyarūpehi vinibbhujituṃ <span class="bld">‘‘tathā na kāye’’</span>tiādimāha. Pāsādādinagarāvayavasamūhe avayavivādinopi avayavigāhaṇaṃ karonti. Nagaraṃ nāma koci attho atthīti pana kesañci samaññātidhāvanaṃ siyāti itthipurisādisamaññātidhāvane nagaranidassanaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Añño koci</span> sattādiko. <span class="bld">Yaṃ passati</span> itthiṃ, purisaṃ vā. Nanu cakkhunā itthipurisadassanaṃ natthīti? Saccaṃ natthi, ‘‘itthiṃ passāmi, purisaṃ passāmī’’ti pana pavattasamaññāvasena ‘‘yaṃ passatī’’ti vuttaṃ. Micchādassanena vā diṭṭhiyā yaṃ passati, na taṃ diṭṭhaṃ rūpāyatanaṃ hoti, rūpāyatanaṃ vā taṃ na hotīti attho. Atha vā taṃ kosādibhūtupādāyasamūhasaṅkhātaṃ <a name="M0.0063"></a> diṭṭhaṃ na hoti, diṭṭhaṃ vā yathāvuttaṃ na hotīti attho. <span class="bld">Yaṃ diṭṭhaṃ taṃ na passatī</span>ti yaṃ rūpāyatanaṃ, kesādibhūtupādāyasamūhasaṅkhātaṃ vā diṭṭhaṃ, taṃ paññācakkhunā bhūtato na passatīti attho.</p>
  295. <p class="bodytext"><span class="bld">Na aññadhammānupassī</span>ti na aññasabhāvānupassī, asubhādito aññākārānupassī na hotīti vuttaṃ hoti.</p>
  296. <p class="bodytext"><span class="bld">Pathavīkāya</span>nti kesādiṃ pathavīdhammasamūhattā ‘‘kāyo’’ti vadati, lakkhaṇapathavimeva vā anekabhedabhinnaṃ sakalasarīragataṃ pubbāpariyabhāvena pavattamānaṃ samūhavasena gahetvā ‘‘kāyo’’ti vadati. Evaṃ aññatthāpi.</p>
  297. <p class="bodytext"><span class="bld">Ākārasamūhasaṅkhātassā</span>ti aniccatādiākārasamudāyapariyāyassa.</p>
  298. <p class="bodytext"><span class="bld">Tīsu bhavesu kilese</span>ti bhavattayavisayakilese. <span class="bld">Sabbatthika</span>nti sabbattha līne, uddhate ca citte icchitabbatthā, sabbe vā līne, uddhate ca bhāvetabbā bojjhaṅgā atthikā etāyāti <span class="bld">sabbatthikā. Anto saṅkoco</span>ti anto olīyanā, kosajjanti attho.</p>
  299. <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. <span class="bld">Gahitesū</span>ti bhāvanāggahaṇena gahitesu, bhāvitesūti attho, vacanena vā gahitesu. Bhāvanāggahaṇadīpanatthattā pana vacanena gahaṇassa bhāvanāggahaṇamettha padhānaṃ. Yassa satipaṭṭhānā bhāvitā, tassa sammappadhānādayo bodhipakkhiyadhammā na bhāvitāti netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti ca samānalakkhaṇatāpadesena imamatthaṃ dassetuṃ pāḷiyaṃ <span class="bld">‘‘catūsu satipaṭṭhānesu bhāviyamānesu cattāro sammappadhānā bhāvanāpāripūriṃ gacchantī’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  300. <p class="bodytext"><span class="bld">Vipallāsā</span> <a name="V0.0060"></a> <span class="bld">pahīyanti</span> ujuvipaccanīkabhāvato. ‘‘Āhārasamudayā kāyassa samudayo, phassasamudayā vedanānaṃ samudayo (saṃ. ni. 5.408), saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti (saṃ. ni. 1.1, 39; ma. ni. 3.126; mahāva. 1; udā. 1; vibha. 225) vacanato kāyādīnaṃ samudayabhūtā kabaḷīkārāhāraphassamanosañcetanāviññāṇāhārākāyādīnaṃ parijānanena pariññātā honti tappaṭipakkhappahānatoti dassento <span class="bld">‘‘cattāro</span> <a name="M0.0064"></a> <span class="bld">āhārā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti ‘‘upādānehi anupādāno bhavatī’’ti evamādīsu.</p>
  301. <p class="bodytext">Tattha yasmā pañca kāmaguṇā savisesā kāye labbhantīti visesena kāyo kāmupādānassa vatthu, sukhavedanassādavasena paralokanirapekkho ‘‘natthi dinna’’ntiādi (dī. ni. 1.171; ma. ni. 1.445; 2.94-95, 225; 3.91, 116; saṃ. ni. 3.210; dha. sa. 1221; vibha. 938) parāmāsaṃ uppādetīti diṭṭhupādānassa vedanā, citte niccaggahaṇavasena sassatassa ‘‘attano sīlādivasena parisuddhaparāmasanaṃ hotī’’ti sīlabbatupādānassa cittaṃ, nāmarūpaparicchedena bhūtaṃ bhūtato apassantassa ‘‘attābhiniveso hotī’’ti attavādupādānassa dhammā vatthu, tasmā <span class="bld">‘‘catūsu satipaṭṭhānesu bhāviyamānesu upādānehi anupādāno bhavatī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  302. <p class="bodytext">Yasmā pana vuttanayeneva kāyo kāmayogassa vatthu, bhavesu sukhaggahaṇavasena bhavassādo hotīti bhavayogassa vedanā, santatighanaggahaṇavasena citte attābhiniveso hotīti diṭṭhiyogassacittaṃ, dhammavinibbhogassa dukkarattā, dhammānaṃ dhammamattatāya ca duppaṭivijjhattā sammoho hotīti avijjāyogassa dhammā, vatthu, tasmā catusatipaṭṭhānabhāvanāya tesu tesaṃ pahānasiddhito yogehi visaṃyuttatā vuttā. Eteneva āsavehi anāsavatā, oghehi nittiṇṇatā ca saṃvaṇṇitā hoti kāmarāgādīnaṃ eva kāmayogakāmāsavakāmoghādibhāvato.</p>
  303. <p class="bodytext">Vuttanayeneva kāyo abhijjhākāyaganthassa vatthu, ‘‘dukkhāya vedanāya paṭighānusayo anusetī’’ti (ma. ni. 1.465) dukkhadukkhavipariṇāmadukkhasaṅkhāradukkhabhūtā vedanā visesena byāpādakāyaganthassa vatthu, citte niccābhinivesavasena sassatassa ‘‘attano sīlena suddhī’’tiādiparāmasanaṃ hotīti sīlabbataparāmāsassa cittaṃ vatthu, sappaccayanāmarūpadassanābhāvato bhavavibhavadiṭṭhisaṅkhāto idaṃsaccābhiniveso hotīti tassa dhammā vatthūti catusatipaṭṭhānāti yojetabbaṃ.</p>
  304. <p class="bodytext">Vuttanayeneva <a name="V0.0061"></a><a name="M0.0065"></a> visesato kāyo rāgasallassa vatthu, vedanā dosasallassa, ‘‘cittaṃ niccaggahaṇavasena attābhinivesaṃ attānaṃ seyyādito dahatī’’ti cittaṃ mānasallassa, vuttanayeneva dhammā mohasallassa vatthūti catusatipaṭṭhānāti yojetabbaṃ.</p>
  305. <p class="bodytext">Yasmā pana kāyānupassanādīhi kāyavedanācittadhammesu pariññātesu rūpavedanāsaññāsaṅkhārakkhandhā pariññātā honti, citte hi pariññāte saññāpi pariññātāva hoti, tasmā <span class="bld">‘‘viññāṇaṭṭhitiyo cassa pariññaṃ gacchantī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  306. <p class="bodytext">Tathā visesato kāye sāpekkhā chandāgatiṃ gacchatīti kāyo chandāgatiyā vatthu, vuttanayeneva vedanā byāpādassa nimittanti sā dosāgatiyā vatthu, santatighanaggahaṇavasena sarāgādicitte sammoho hotīti mohāgatiyā cittaṃ, dhammasabhāvānavabodhena bhayaṃ hotīti bhayāgatiyā dhammā vatthūti catusatipaṭṭhānabhāvanāya agatigamanappahānaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘agatigamanehi ca na agatiṃ gacchatī’’</span>ti.</p>
  307. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Akusalassa somanassassa vasenā’’</span>ti idaṃ ‘‘ayampi attho sambhavatī’’ti katvā vuttaṃ. ‘‘Sukhāya vedanāya rāgānusayo anusetī’’ti (ma. ni. 1.465) pana vacanato sukhavedanāggahaṇena tatthānusayanena samudayasaccaṃ desitanti veditabbaṃ. <span class="bld">Desitaṃ dukkhaṃ ariyasacca</span>nti dukkhadukkhaggahaṇena sātisayaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ pakāsitaṃ hotīti pāḷiyaṃ ‘‘dukkhaṃ ariyasaccaṃ desita’’nti vuttaṃ. Sahacaraṇādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā <span class="bld">niddesavāravaṇṇanāyaṃ</span> (netti. aṭṭha. 5 ādayo) vuttaṃ.</p>
  308. <p class="centered">Lakkhaṇahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  309. <p class="subhead">6. Catubyūhahāravibhaṅgavaṇṇanā</p>
  310. <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. <span class="bld">Hārāna</span>nti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Hāresu imassa catubyūhahārassa visesato suttassa byañjanavicayabhāvatoti yojanā. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘byañjana…pe… dassetī’’</span>ti. <span class="bld">Yāyā</span>ti niruttiyā.</p>
  311. <p class="bodytext"><span class="bld">Yathāraha</span>nti <a name="V0.0062"></a><a name="M0.0066"></a> saṃvaṇṇiyamāne sutte yaṃ yaṃ arahati nibbacanaṃ vattuṃ, taṃtaṃlokasamaññānurodheneva. Pubbabhāgapaṭipadā sampādetvā pacchā saccābhisamayaṃ pāpuṇātīti āha <span class="bld">‘‘sammuti…pe… hotī’’</span>ti, taṃtaṃpaññattiggahaṇamukhena paramatthaggahaṇaṃ hotīti evaṃ vā iminā sambandho.</p>
  312. <p class="bodytext">Yamidaṃ anindriyabaddharūpasantānaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘ubhayamantarenā’’</span>ti idha vuttaṃ. Otaraṇahāre (netti. aṭṭha. 42 ādayo) panassa dvārappavattaphassādidhamme sandhāya vuttabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ubhayamantarenāti phassasamuditesu dhammesū’’ti attho vutto. Aṭṭhakathācariyā panāhu ‘‘antarenāti vacanaṃ pana vikappantaradīpana’’nti. Tasmā ayamettha attho – na imaṃ lokaṃ, na huraṃ lokaṃ, atha kho ubhayamantarenāti. Aparo vikappo – <span class="bld">ubhayamantarenā</span>ti vā vacanaṃ vikappantarābhāvadīpanaṃ. Tassattho – na imaṃ lokaṃ, na huraṃ lokaṃ nissāya jhāyati jhāyī, ubhayamantarena pana aññaṃ ṭhānaṃ atthīti.</p>
  313. <p class="bodytext">Yepi ca ‘‘antarāparinibbāyī, sambhavesī’’ti ca imesaṃ suttapadānaṃ atthaṃ micchā gahetvā atthi eva antarābhavoti vadanti, tepi yasmā avihādīsu tattha tattha āyuvemajjhaṃ anatikkamitvā antarā aggamaggādhigamena anavasesakilesaparinibbānena parinibbāyantīti <span class="bld">antarāparinibbāyī,</span> na antarābhavabhūtoti purimassa suttapadassa attho. Pacchimassa ca ye bhūtā eva, na puna bhavissanti, te hi (kathā. anuṭī. 507) khīṇāsavā, purimapadehi <span class="bld">‘‘bhūtā’’</span>ti vuttā. Tabbiparītatāya sambhavaṃ esantīti <span class="bld">sambhavesino</span>. Appahīnabhavasaṃyojanattā sekkhā, puthujjanā ca. Catūsu vā yonīsu aṇḍajajalābujasattā yāva aṇḍakosaṃ, vatthikosañca na bhindanti, tāva <span class="bld">sambhavesī</span> nāma. Aṇḍakosato, vatthikosato ca bahi nikkhantā <span class="bld">bhūtā</span> nāma. Saṃsedajaopapātikā ca paṭhamacittakkhaṇe <span class="bld">sambhavesī</span> nāma, dutiyacittakkhaṇato paṭṭhāya <span class="bld">bhūtā</span> nāma. Yena vā iriyāpathena jāyanti, yāva tato aññaṃ na pāpuṇanti, tāva <span class="bld">sambhavesī,</span> tato paraṃ <span class="bld">bhūtā</span>ti attho, tasmā natthīti paṭikkhipitabbaṃ. Sati hi ujuke pāḷianugate atthe kiṃ aniddhāritasāmatthiyena antarābhavena attabhāvaparikappitena payojananti.</p>
  314. <p class="bodytext">Yaṃ <a name="M0.0067"></a> pana ye ‘‘santānavasena pavattamānānaṃ dhammānaṃ avicchedena desantaresu pātubhāvo diṭṭho. Yathā taṃ vīhiādiaviññāṇakasantāne, evaṃ saviññāṇakasantānepi avicchedena desantaresu pātubhāvena bhavitabbaṃ. Ayañca nayo sati antarābhave yujjati, nāññathā’’ti yuttiṃ <a name="V0.0063"></a> vadanti. Tehi iddhimato cetovasippattassa cittānugatikaṃ kāyaṃ adhiṭṭhahantassa khaṇena brahmalokato idhūpasaṅkamane, ito vā brahmalokagamane yutti vattabbā. Yadi sabbattheva vicchinnadese dhammānaṃ pavatti na icchitā, yadipi siyā ‘‘iddhivisayo acinteyyo’’ti, taṃ idhāpi samānaṃ ‘‘kammavipāko acinteyyo’’ti vacanato, tasmā taṃ tesaṃ matimattameva. Acinteyyasabhāvā hi sabhāvadhammā, te katthaci paccayavisesena vicchinnadese pātubhavanti, katthaci avicchinnadese ca. Tathā hi mukhaghosādīhi aññasmiṃ dese ādāsapabbatappadesādike paṭibimbapaṭighosādikaṃ paccayuppannaṃ nibbattamānaṃ dissati, tasmā na sabbaṃ sabbattha upanetabbanti ayamettha saṅkhepo. Vitthārato pana paṭibimbassa udāharaṇabhāvasādhanādiko antarābhavavicāro <span class="bld">kathāvatthuppakaraṇassaṭīkāyaṃ</span> (kathā. anuṭī. 507) gahetabbo.</p>
  315. <p class="bodytext">Apare pana <span class="bld">‘‘idhā</span>ti kāmabhavo, <span class="bld">hura</span>nti arūpabhavo, <span class="bld">ubhayamantarenā</span>ti rūpabhavo vutto’’ti vadanti, ‘‘idhāti paccayadhammā, <span class="bld">hura</span>nti paccayuppannadhammā, <span class="bld">ubhayamantarenā</span>ti paṇṇattidhammā vuttā’’ti ca vadanti, taṃ sabbaaṭṭhakathāsu natthi, tasmā vuttanayeneva attho veditabbo. <span class="bld">Avasiṭṭhaṃ rūpa</span>nti āpodhātuākāsadhātūhi saddhiṃ lakkhaṇarūpāni, ojañca sandhāyāha anindriyabaddharūpassa adhippetattā. Tassa khīṇāsavassa taṃ nibbānārammaṇaṃ cittaṃ na jānanti na ñāyanti ‘‘jhāyamānā’’ti vuttattā. Sesaṃ suviññeyyameva.</p>
  316. <p class="centered">Catubyūhahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  317. <p class="subhead">7. Āvaṭṭahāravibhaṅgavaṇṇanā</p>
  318. <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. Akusalānaṃ dhammānaṃ viddhaṃsanasabhāvattā, akusalānaṃ vā pajahane kusalānaṃ sampādane paṭṭhapanasabhāvattā <span class="bld">ārambhadhātu. Tathābhūtā</span>ti sīlādīhi <a name="M0.0068"></a> samaṅgībhūtā. Kāmadhātuādikā tidhātuyova <span class="bld">tedhātu</span>. Tassa abhibhavanato <span class="bld">tedhātuissaro</span> maccurājā. Anādimatisaṃsāre cirakālaṃ laddhapatiṭṭhāpi acirakālaṃ bhāvitehi kusalehi dhammehi samucchindanīyattā abalā kilesāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘abalaṃ dubbala’’</span>nti. Tenāha <span class="bld">‘‘abalā naṃ balīyantī’’</span>ti.</p>
  319. <p class="bodytext"><span class="bld">Idaṃ vacanaṃ</span> ayaṃ gāthāpādo. <span class="bld">Samādhissa padaṭṭhāna</span>nti ettha samādhissa kāraṇaṃ samatānuyoge niyojanatoti <a name="V0.0064"></a> yojetabbaṃ. Esa nayo sesesupi. <span class="bld">Papañcā</span>ti rāgādayova. <span class="bld">Tathā ceva saṃvaṇṇita</span>nti desanāya padaṭṭhānabhāveneva atthasaṃvaṇṇanā katāti attho.</p>
  320. <p class="bodytext">Nti taṃ desanaṃ. <span class="bld">Tassā</span>ti sabhāgādivasena āvaṭṭanassa. Paripakkañāṇānaṃ visesādhigamāya. <span class="bld">Lābhavinicchayapariggahamacchariyānī</span>tiādīsu <span class="bld">lābho</span>ti rūpādiārammaṇappaṭilābho. So pariyesanāya sati hotīti pariyesanāggahaṇena gahito. <span class="bld">Vinicchayo</span>ti ‘‘ettakaṃ me rūpārammaṇatthāya bhavissati, ettakaṃ saddādiārammaṇatthāya, ettakaṃ mayhaṃ, ettakaṃ parassa, ettakaṃ paribhuñjissāmi, ettakaṃ nidahissāmī’’ti evaṃ pavatto vitakko vinicchayo. So lāpitahetukattā pariyesanamūlakatāya pariyesanāggahaṇeneva gahito, tathā pariggahamacchariyāni. Tattha <span class="bld">pariggaho</span> ‘‘mama ida’’nti pariggaṇhanaṃ. <span class="bld">Macchariyaṃ</span> ‘‘mayheva hotū’’ti parehi sādhāraṇabhāvāsahanaṃ. Tenevassa porāṇā evaṃ vacanatthaṃ vadanti ‘‘mayhevidamacchariyaṃ hotu, mā aññesaṃ acchariyaṃ hotūti pavattattā macchariyanti vuccatī’’ti (dī. ni. aṭṭha. 2.103; a. ni. aṭṭha. 3.9.23). Paribhogatthānaṃ pana vinicchayādīnaṃ paribhogantogadhatā veditabbā. <span class="bld">Chandarāgo</span> dubbalarāgo. <span class="bld">Ajjhosānaṃ</span> ‘‘mama ida’’nti taṇhāvasena balavasanniṭṭhānanti āha <span class="bld">‘‘chandarāgaajjhosānā taṇhā evā’’</span>ti. <span class="bld">Ārakkhanimittaṃ</span> dvārapidahanamañjūsāgopanādinā suṭṭhu rakkhaṇanimittaṃ. Pāpāni karonto paribhoganimittaṃ ratto giddho gadhito mucchito hutvā migova paribhuñjananimittaṃ pamādaṃ āpajjatīti evaṃ pariyenārakkhā <span class="bld">paribhoganimittaṃ</span>. Pamādo tividho taṇhāya vasena kathitoti dassento <span class="bld">‘‘tividho taṇhāyāti vutta’’</span>nti āha.</p>
  321. <p class="bodytext"><span class="bld">Avisesena vutta</span>nti ‘‘katamena upādānena saupādānā’’ti vibhāgena pucchitvāpi ‘‘avijjāya ca taṇhāya cā’’ti avinibbhujitvā vuttaṃ. <span class="bld">Taṇhañca avijjañca caturupādānaṃ</span> <a name="M0.0069"></a> <span class="bld">vasenā</span>ti kāmupādānādīnaṃ catunnaṃ upādānānaṃ vasena vibhajitvā khandhānaṃ <span class="bld">dukkhabhāvena</span> dukkhasaccabhāvena saha pariññeyyabhāvaṃ, upādānānaṃ <span class="bld">samudayabhāvena</span> samudayasaccabhāvena saha pahātabbabhāvaṃ dassetīti yojanā.</p>
  322. <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. <span class="bld">‘‘Yo’’</span>tiādinā vutto tividho pamādo pariyesati, ārakkhaṇañca karoti, paribhoganimittañcāti sambandho. Pamādo hi pamajjantassa puggalassa bhogānaṃ pariyesanāya, ārakkhaṇāya ca hetubhūto kattubhāvena upacarito, paribhogassa pana nimittaṃ. ‘‘Tappaṭipakkhenā’’ti padassa atthaṃ vivarati <span class="bld">‘‘appamādānuyogenā’’</span>ti, tena samathabhāvaṃ dasseti<a name="V0.0065"></a>. <span class="bld">Khepanā</span>ti khayapāpanā. <span class="bld">Vodānapakkhavisabhāgadhammavasenā</span>ti vodānapakkho ca so pamādassa visabhāgadhammo cāti <span class="bld">vodāna…pe… dhammo,</span> samatho, tassa vasena.</p>
  323. <p class="bodytext"><span class="bld">Samathe satī</span>ti adhiṭṭhānabhūte jhāne sati, taṃ pādakaṃ katvāti attho. <span class="bld">Yā paññā</span>ti nāmarūpaparicchedādivasena pavattapaññā. Tenāha <span class="bld">‘‘ayaṃ vipassanā’’</span>ti. <span class="bld">Pahīnesū</span>ti pahīyamānesu.</p>
  324. <p class="bodytext"><span class="bld">Vodānapakkha</span>nti ārambhadhātuādivodānapakkhaṃ nikkhipitvā. <span class="bld">Visabhāgadhammavasenā</span>ti pamādavaseneva. <span class="bld">Sabhāgadhammavasenā</span>ti pubbe nikkhittassa ārambhadhātuādivodānadhammassa samathādisabhāgadhammavasena.</p>
  325. <p class="bodytext">Puna apariyodāpaniyaṃ sikhāppattapariyodāpanaṃ idhādhippetanti āha <span class="bld">‘‘taṃ pana arahattena hotī’’</span>ti.</p>
  326. <p class="bodytext"><span class="bld">Mohasamuṭṭhānatā vuttā</span> ‘‘moho eva samuṭṭhāna’’nti katvā. Aññathā pisuṇāvācāya dosasamuṭṭhānatā musāvādassa viya mohasamuṭṭhānabhāvā vattabbā siyā.</p>
  327. <p class="bodytext">Kammapathabhāvaṃ pattānaṃ, appattānañca akusaladhammānaṃ ‘‘sabbapāpa’’nti padena pariggahitattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘kammapathakammavibhāgenā’’</span>ti.</p>
  328. <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. <span class="bld">Sesapadāna</span>nti ‘‘kusalassa upasampadā’’tiādīnaṃ (dī. ni. 2.90; dha. pa. 183; netti. 30, 50, 116, 124; peṭako. 29) gāthāya avasiṭṭhapadānaṃ. <span class="bld">Yathādhigata</span>nti attanā adhigatappakāraṃ, pacchā bhūmidisā.</p>
  329. <p class="bodytext"><span class="bld">Upari</span> <a name="M0.0070"></a> <span class="bld">yāpentī</span>ti manussalokato upariṭṭhimaṃ devalokaṃ gamenti.</p>
  330. <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. <span class="bld">Yathāvuttassa dhammassā</span>ti sīlassa ca maggassa ca. <span class="bld">Taṇhāvijjādīna</span>nti <span class="bld">ādi</span>saddena tadekaṭṭhakilesā gayhanti, tesaṃ padaṭṭhānadhammā ca. <span class="bld">Samathavipassanādīna</span>nti <span class="bld">ādi</span>saddena sāmaññaphalānaṃ saṅgaho. Yadaggena cettha ‘‘nirodho rakkhatī’’ti vutto, tadaggena maggo rakkhaṇakiriyāya <a name="V0.0066"></a> karaṇaṃ vuttaṃ <span class="bld">‘‘yena rakkhatī’’</span>ti. Visabhāgadhammavasena purimāni sabhāgadhammāvaṭṭanavasena pacchimāni saccāni niddhāritānīti yojetabbaṃ.</p>
  331. <p class="centered">Āvaṭṭahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  332. <p class="subhead">8. Vibhattihāravibhaṅgavaṇṇanā</p>
  333. <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. <span class="bld">Dhammesū</span>ti puññādidānādibhedabhinnesu sabhāvadhammesu. <span class="bld">Tattha labbhamāno</span>ti tesu yathāvuttesu dhammesu labbhamāno. <span class="bld">Bhūmivibhāgo</span>ti kāmāvacarādidassanādibhūmippabhedo. <span class="bld">Padaṭṭhānavibhāgo</span>ti te puññādidhammā yesaṃ padaṭṭhānaṃ, tesaṃ vā ye dhammā padaṭṭhānaṃ, tabbibhāgo. <span class="bld">Yesaṃ suttāna</span>nti mūlapadaṭṭhānabhūtānaṃ saṃkilesabhāgiyādīnaṃ catunnaṃ suttānaṃ vasena. Asaṅkaravavatthānena hi etesu suttesu sātisayaṃ dhammā vibhattā nāma honti. Tenāha <span class="bld">‘‘visesato’’</span>ti. Yadi evaṃ kasmā vāsanābhāgiyanibbedhabhāgiyasuttāni evettha gahitānīti? Nayidamevaṃ nikkhamanapariyosānabhāvena itaresampi gahitattā. Yato hi nissaṭā vāsanābhāgiyā dhammā, te saṃkilesabhāgiyā. Yaṃpariyosānā nibbedhabhāgiyā dhammā, te asekkhabhāgiyāti dvayaggahaṇeneva itarampi dvayaṃ gahitameva hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘imesaṃ catunnaṃ suttānaṃ desanāyā’’</span>ti. <span class="bld">Imāni cattāri suttānī</span>ti pāḷiyā, vakkhamānāya desanāya vā itaradvayasaṅgaho daṭṭhabbo, na paṭikkhepo.</p>
  334. <p class="bodytext"><span class="bld">Tenevā</span>ti niyamassa akatattā, tato ca tena tannissitena ca brahmacārī bhavatīti siddhaṃ hoti. <span class="bld">Eva</span>-saddo vā samuccayattho daṭṭhabbo. <span class="bld">Siyā tassa paṭikkhepo</span>ti tassa aṭṭhasamāpattibrahmacariyassa siyā paṭikkhepo. Evaṃ sati sāvasesā desanā siyā.</p>
  335. <p class="bodytext">Tadaṅgādippahānadvayaṃ <a name="M0.0071"></a> padaṭṭhānabhūtaṃ idha gaṇanūpagaṃ na hotīti <span class="bld">‘‘samucchedapaṭippassaddhippahānānaṃ vasenā’’</span>ti vuttaṃ. Tathā hettha keci ‘‘tenevā’’ti paṭhanti. <span class="bld">‘‘Teneva brahmacariyenāti paṭhantī’’</span>ti idaṃ ‘‘saṃvarasīle ṭhito’’ti (netti. 33) ettha vuttaṃ pāḷivikappaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">‘‘Yasmā…pe… vakkhatī’’</span>ti idaṃ pacchimapāṭhasseva yuttatāya kāraṇavacanaṃ.</p>
  336. <p class="bodytext">Kathaṃ <a name="V0.0067"></a> mantāti? Anibbedhasabhāvattā mahaggatapuññānaṃ na nibbedhabhāgiyasuttena saṅgaho, vāsanābhāgiyattā pana vāsanābhāgiyasutteneva saṅgahoti. Tadupasaṅgā hi pacchimo eva pāṭho yuttataro. Itarathā sāvasesā desanā bhaveyya. Tenāha <span class="bld">‘‘na hi…pe… desetī’’</span>ti.</p>
  337. <p class="bodytext">Saṃkilesabhāgiyaasekkhabhāgiyānaṃ parato vakkhamānattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘vakkhamānānaṃ…pe… vasenā’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Sabbato’’</span>ti idaṃ pubbaparāpekkhaṃ. Tassa parāpekkhatāya ‘‘sabbatobhāgena ekādasasu ṭhānesu pakkhipitvā’’ti aṭṭhakathāyaṃ yojitaṃ. Tattha padādike vicayahārapadatthe sandhāya <span class="bld">‘‘ekādasasu ṭhānesū’’</span>ti vuttaṃ. Pubbapekkhatāya pana ‘‘sabbatobhāgena desanāya phalenā’’tiādinā yojetabbaṃ.</p>
  338. <p class="bodytext">Saṃkilesabhāgiyānaṃ taṇhāsaṃkilesādinā desanānayo veditabbo. <span class="bld">Phalaṃ</span> apāyadukkhena manussesu dobhaggiyena. Asekkhabhāgiyānaṃ asekkhehi sīlakkhandhādīhi desanānayo. <span class="bld">Phalaṃ</span> aggaphalena ca anupādisesāya ca nibbānadhātuyā veditabbaṃ. Itaresaṃ pāḷiyaṃ vuttameva. Kāmarāgabyāpādauddhambhāgiyasaṃyojanaggahaṇena saṃkilesabhāgiyānaṃ, virāgaggahaṇena asekkhaggahaṇeneva ca asekkhabhāgiyānaṃ vakkhamānattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘vakkhamānānaṃ…pe… vasenā’’</span>ti. Padapadatthavicārayuttiniddhāraṇamukhena dhammavibhattiādivicāro kātabboti dassetuṃ pāḷiyaṃ <span class="bld">‘‘vicayena…pe… tabbānī’’</span>ti vuttanti aṭṭhakathāyaṃ <span class="bld">‘‘vicayena…pe… dassetī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  339. <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. <span class="bld">Eva</span>nti iti. <span class="bld">Dhamme</span>ti vuttasabhāgadhamme. <span class="bld">Sādhāraṇāsādhāraṇabhāvehī</span>ti sāmaññavisesena visiṭṭhehi. <span class="bld">Dve dhammā sādhāraṇā</span>ti dve ime dhammā yehi sabhāgadhammā sādhāraṇā nāma honti. Katame dve? Nāmaṃ, vatthu ca. Tattha <span class="bld">nāmaṃ</span> nāmapaññatti, taṃmukheneva saddato tadatthāvagamo. Saddena ca sāmaññarūpeneva tathārūpassa atthassa <a name="M0.0072"></a> gahaṇaṃ, na visesarūpena, tasmā saddavacanīyā atthā sādhāraṇarūpanāmāyattagahaṇīyatāya nāmasādhāraṇā vuttā. <span class="bld">Vatthū</span>ti pavattiṭṭhānaṃ. Yattha hi ye dhammā pavattanti, tesaṃ sabbesaṃ te dhammā sādhāraṇāti pavattiṭṭhānasaṅkhātānaṃ vatthūnaṃ sādhāraṇā. Yasmā panidaṃ dvayaṃ tesaṃ dhammānaṃ sādhāraṇabhāve pakatibhūtaṃ sabhāvabhūtaṃ, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘dve dhammāti duve pakatiyo’’</span>ti. <span class="bld">Ekasantatipatitatāyā</span>ti samānasantatipavattiyā. Tenāha <span class="bld">‘‘samānavatthukā’’</span>ti. Dassanapahātabbānañhi yathā micchattaniyatasattā pavattiṭṭhānaṃ, evaṃ aniyatāpīti ubhaye hi te samānavatthukā. Esa nayo itaresupi. Sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsā hi bhinnasabhāvāpete dhammā dassanena pahātabbataṃ <a name="V0.0068"></a> nātivattantīti te nāmasāmaññataṃ pattā, rūparāgādayo ca bhāvanāya pahātabbatanti āha <span class="bld">‘‘pahānekaṭṭhā nāmasādhāraṇā’’</span>ti. Yathā pana ‘‘vatthūnaṃ sādhāraṇā vatthusādhāraṇā’’ti ayamattho labbhati, evaṃ ‘‘vatthunā sādhāraṇā vatthusādhāraṇā’’ti ayampi attho labbhatīti dassento <span class="bld">‘‘sahajekaṭṭhā vatthusādhāraṇā’’</span>ti āha. Te hi aññamaññaṃ phusanādisabhāvato bhinnāpi yasmiṃ pavattanti, tena vatthunā sādhāraṇā nāma honti. Ettha ca labbhamānampi kusalādināmasādhāraṇaṃ anāmasitvā vatthusādhāraṇā tāva yojitāti veditabbā. <span class="bld">Paṭipakkhādīhī</span>ti <span class="bld">ādi</span>saddena samānaphalatāsahabyatādike saṅgaṇhāti. <span class="bld">Sesapadesū</span>ti ‘‘puthujjanassā’’tiādivākyesu. Kathaṃ? Tattha hi puthujjanassa, sotāpannassa ca sambhavato anāgāmino, arahato ca asambhavatotiādinā yojetabbaṃ.</p>
  340. <p class="bodytext"><span class="bld">Kathaṃ te odhiso gahitā</span>ti kenākārena te ‘‘sādhāraṇā’’ti vuttadhammā bhāgaso gahitā. ‘‘Amukassa, amukassa cā’’ti ayañhettha attho. Sāmaññabhūtā dhammā <span class="bld">sādhāraṇā</span> nāma, evaṃ sante kathaṃ tesaṃ micchattaniyatāniyatādivasena vibhāgena pavattiṭṭhānatā vuccati, na vattabbanti adhippāyo. Atha vibhāgena taṃ vattabbaṃ, nanu te sādhāraṇāti na vattabbamevāti? Evaṃ sādhāraṇāti micchattaniyatānaṃ, aniyatānanti imesaṃ ubhayesaṃyeva te dhammā sādhāraṇā. Tenāha – <span class="bld">‘‘na sabbasattānaṃ sādhāraṇatāya sādhāraṇā’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Yasmā’’</span>tiādinā tattha kāraṇamāha, tenetaṃ dasseti ‘‘keci dhammā kesañcideva dhammānaṃ sādhāraṇā <a name="M0.0073"></a> honti, aññesaṃ asādhāraṇā’’ti. Tenāha <span class="bld">‘‘paṭiniyatañhi tesaṃ pavattiṭṭhāna’’</span>nti.</p>
  341. <p class="bodytext"><span class="bld">Itarathā</span>ti aniyatapavattiṭṭhānatāya sabbesaṃ sādhāraṇā, asādhāraṇā vā siyuṃ, tathā sati. <span class="bld">Tathā vohāro</span>ti ‘‘sādhāraṇā, asādhāraṇā’’ti ca ayaṃ vohāro sāmaññā eva na bhaveyya. <span class="bld">Ete eva dhammā</span>ti ‘‘sādhāraṇā’’ti vuttadhammā eva. <span class="bld">Eva</span>nti ‘‘micchattaniyatāna’’ntiādinā vuttappakārena. <span class="bld">Niyatavisayā</span> paricchinnappavattiṭṭhānā. <span class="bld">‘‘Yopī’’</span>tiādi puggalādhiṭṭhānena vuttassevatthassa pākaṭakaraṇaṃ. <span class="bld">‘‘Na hī’’</span>tiādinā anvayato, byatirekato ca tamevatthaṃ vibhāveti. <span class="bld">Sesepī</span>ti ‘‘bhāvanāpahātabbā’’ti evamādimhipi.</p>
  342. <p class="bodytext"><span class="bld">Paccattaniyato</span>ti pāṭipuggaliko. <span class="bld">Itarassā</span>ti apaccattaniyatassa. <span class="bld">Tathā</span>ti asādhāraṇabhāvena. Koci dhammo kañci dhammaṃ upādāya sādhāraṇopi samāno tadaññaṃ upādāya asādhāraṇopi hotīti āha <span class="bld">‘‘sādhāraṇāvidhuratāyā’’</span>ti. Tenāha <span class="bld">‘‘taṃ taṃ upādāyā’’</span>tiādi. Tathā hi ‘‘dhammatā’’ti vuttapaṭhamamaggaṭṭhatā dīpitā, tādisānaṃ eva anekesaṃ ariyānaṃ vasena sādhāraṇāti<a name="V0.0069"></a>. <span class="bld">Paṭhamassā</span>ti aṭṭhamakassa. <span class="bld">Dutiyassā</span>ti sotāpannassa. Puna <span class="bld">aṭṭhamakassā</span>ti ‘‘aṭṭhamakassa, anāgāmissa cā’’ti ettha vuttaaṭṭhamakassa. Tenāha <span class="bld">‘‘anāgāmimaggaṭṭhassā’’</span>ti. Aggaphalaṭṭhato paṭṭhāya paṭilomato gaṇiyamāno paṭhamamaggaṭṭho <span class="bld">aṭṭhamako,</span> maggaṭṭhatāya, pahīyamānakilesatāya ca sabbepi maggaṭṭhā aṭṭhamakā viyāti <span class="bld">aṭṭhamakā,</span> ‘‘ekacittakkhaṇato uddhaṃ na tiṭṭhatīti <span class="bld">aṭṭhamako’’</span>ti apare niruttinayena. ‘‘Sekkhā’’ti nāmaṃ sādhāraṇanti sambandho. <span class="bld">Itaresū</span>ti ‘‘bhabbābhabbā’’ti vuttesu anariyesu. Tenāha pāḷiyaṃ <span class="bld">‘‘hīnukkaṭṭhamajjhimaṃ upādāyā’’</span>ti.</p>
  343. <p class="bodytext"><span class="bld">Niyāmāvakkantiyā</span>ti avakkantaniyāmatāya. <span class="bld">Ñāṇuttharassā</span>ti ñāṇādhikassa. <span class="bld">Tathāvidhapaccayasamāyoge</span>ti ñāṇavisesapaccayasamavāye. Yathā hi ñāṇabalena dandhābhiññatā na hoti, evaṃ paṭipadāpaṭipannopi sukhena visosīyatīti. Sā hi sukhāpaṭipadā khippābhiññā taṃsamaṅgino ñāṇuttarattā vipassanāya padaṭṭhānanti vuttā.</p>
  344. <p class="bodytext">Dhammato <a name="M0.0074"></a> anapetā cintā <span class="bld">dhammacintā,</span> yonisomanasikārena pavattitattā dhammesu cintā, <span class="bld">dhammo</span> vā ñāṇaṃ, tasmā dhammāvahā cintā <span class="bld">dhammacintā,</span> cintāmayañāṇassa hetubhūtā cintāti attho.</p>
  345. <p class="bodytext">Pāḷiyaṃ sutamayapaññāggahaṇena ‘‘ye te dhammā ādikalyāṇā…pe… tathārūpāssa dhammā bahussutā hontī’’tiādi (a. ni. 8.2) suttapadasaṅgaho attho pariggahito, tathā yonisomanasikāraggahaṇena ‘‘so ‘anicca’nti yoniso manasi karotī’’tiādinā vutto upāyamanasikāro pariggahito. Sammādiṭṭhiggahaṇena ‘‘sammādiṭṭhiṃ bhāveti vivekanissita’’ntiādinā vuttā sammādiṭṭhi pariggahitāti dassento āha <span class="bld">‘‘atha kho…pe… dassetu’’</span>nti. <span class="bld">Sesa</span>nti ‘‘dhammasvākkhātatā’’ti evamādi.</p>
  346. <p class="bodytext">Yassa ca pubbe attho na saṃvaṇṇito, tattha kalyāṇamittatāya āyatanagato pasādo, cittavūpasamo ca phalanti dassento <span class="bld">‘‘sappurisa…pe… padaṭṭhāna’’nti āha. Attasammāpaṇihitattā pāpajegucchinibbidādibahulova hotīti dassento āha </span>‘‘attha…pe… padaṭṭhāna’’nti. Dhammo svākkhāto ādito paṭṭhāya yāva pariyosānā sabbasampattipāripūrihetūti dassento <span class="bld">‘‘dhammasvākkhātatā…pe… padaṭṭhāna’’</span>nti āha. Kusalamūlaropanā hi samāpattipariyosānāti<a name="V0.0070"></a>. <span class="bld">Saṅghasuṭṭhutāya</span> saṅghassa suṭṭhubhāvāya saṅghassa sappatissatāya ‘‘suṭṭhu, bhante’’ti vacanasampaṭicchanabhāvāya. Itaraṃ suviññeyyameva.</p>
  347. <p class="centered">Vibhattihāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  348. <p class="subhead">9. Parivattanahāravibhaṅgavaṇṇanā</p>
  349. <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. <span class="bld">Sammādiṭṭhissa…pe… nijjiṇṇā bhavatī</span>ti ettha yathā maggasammādiṭṭhivasenattho vutto, evaṃ kammassakatākammapathasammādiṭṭhīnampi vasena attho labbhateva. Kammapathakathā hesā. <span class="bld">Yathāvuttenākārenā</span>ti ‘‘avimuttāva samānā’’ti, ‘‘avimuttiya’’nti ca vuttappakārena. <span class="bld">Micchābhinivesavasenā</span>ti asammāsambuddhaṃ eva sammāsambuddhoti, aniyyānikaṃ eva niyyānikoti, asantaṃ eva pana santanti, anariyaṃ eva ariyoti viparītābhinivesavasena<a name="M0.0075"></a>. <span class="bld">Micchādhimokkho</span>ti ayāthāvapasādo, ayāthāvasanniṭṭhānaṃ vā. Uppannamoho micchāvimuttiñāṇadassananti sambandho.</p>
  350. <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. Vādānaṃ vā anuvādā <span class="bld">vādānuvādā,</span> tesaṃ vādānaṃ upādāti attho. <span class="bld">Vādānupavattiyo</span>ti vādānaṃ dosānaṃ anupavattiyo.</p>
  351. <p class="bodytext"><span class="bld">Antadvayaparivattana</span>nti kāmasukhaattakilamathānuyogasaṅkhātassa antadvayassa paṭipakkhavasena parivattanaṃ.</p>
  352. <p class="bodytext"><span class="bld">Etesupi vāresū</span>ti ‘‘niyyāniko dhammo tesaṃ adhammo, sukho tesaṃ adhammo’’ti ca imesu vāresu. <span class="bld">Vuttanayenā</span>ti yadi attaparitāpanaṃ attano dukkhāpanaṃ dhammo, dhammassa paṭiviruddho adhammo siyā, dukkhassa ca sukhapaṭiviruddhanti jhānamaggaphalasukhassa, anavajjapaccayaparibhogasukhassa ca tesaṃ adhammabhāvo āpajjatīti evaṃ vattabbā. <span class="bld">‘‘Yaṃ yaṃ vā panātiādinā’’</span>ti idaṃ avasesapāṭhāmasanaṃ. Ettha <span class="bld">yaṃ yaṃ vā pana dhamma</span>nti yaṃ vā taṃ vā dhammaṃ, kusalaṃ vā akusalaṃ vā iṭṭhaṃ vā aniṭṭhaṃ vāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Rocayati vā upagacchati vā</span>ti cittena rocati, diṭṭhiyā upagacchatīti. <span class="bld">Tassa tassa dhammassa yo paṭipakkho</span>ti tassa tassa rucitassa, upagatassa vā dhammassa yo paṭipakkho nāma. <span class="bld">Svassa aniṭṭhato ajjhāpanno bhavatī</span>ti <a name="V0.0071"></a> yo dhammo assa rucitassa, upagatassa vā dhammassa aniṭṭhato paccanīkato abbhupagato hoti, tena paṭipakkhena desanāya parivattanaṃ parivattano hāroti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘paṭipakkhassa lakkhaṇaṃ vibhāvetī’’</span>ti.</p>
  353. <p class="centered">Parivattanahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  354. <p class="subhead">10. Vevacanahāravibhaṅgavaṇṇanā</p>
  355. <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. <span class="bld">Aññamaññehī</span>ti aññehi aññehi. <span class="bld">Āyati</span>nti paccavekkhaṇakāle. <span class="bld">Kathañcīti</span> yena kenaci pakārena, paṭhamaṃ vuttena pariyāyena appaṭivijjhanto aparena pariyāyena paṭivijjheyyāti adhippāyo. Pariyāyavacanaṃ niddisatīti sambandho. Evaṃ sabbattha. <span class="bld">Tasmiṃ khaṇe</span>ti pariyāyavacanassa vuttakkhaṇe. <span class="bld">Vikkhittacittāna</span>nti ārammaṇantarehi vividhakhittacittānaṃ<a name="M0.0076"></a>. <span class="bld">Aññavihitāna</span>nti aññaṃ cintentānaṃ. Kasmā pana aññena pariyāyena tadatthāvabodhanaṃ, nanu tena vutte daḷhīkaraṇaṃ hotīti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘tenevā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">tadaññesa</span>nti tehi vikkhittacittādīhi aññesaṃ, yehi paṭhamaṃ vacanaṃ sammadeva gahitaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti vuttavacaneneva punappunaṃ vacane. Adhigataanvatthatāya punarutti <span class="bld">parivajjanatthaṃ</span> visesanabhāvena <span class="bld">tāhi tāhi saññāhi</span>pi ayampi saddo imassatthassa vācako, ayampi saddo imassatthassa vācakoti paññāpanehi. Desetabbassa tassa tassa atthassa attano citte <span class="bld">upanibandhanaṃ</span> ṭhapanaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti dhammaniruttipaṭisambhidāyaṃ. <span class="bld">Bījāvāpanaṃ</span> hetusampādanaṃ.</p>
  356. <p class="bodytext">Evaṃ bhagavato pariyāyadesanāyaṃ anekāni payojanāni vatvā idāni attano sammāsambuddhatāya evaṃ tathāgatā buddhalīlāya anekehi pariyāyehi dhammaṃ desentīti dassento <span class="bld">‘‘kiṃ bahunā’’</span>tiādimāha.</p>
  357. <p class="bodytext">Pāḷiyaṃ <span class="bld">‘‘pihā nāma yā vattamānassa atthassa patthanā’’</span>ti paccuppannavisayataṃ dassetvā puna anāgatavisayataṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘seyyataraṃ vā’’</span>tiādi vuttanti <span class="bld">‘‘anāgatapaccuppannatthavisayā taṇhā pihā’’</span>ti āha.</p>
  358. <p class="bodytext"><span class="bld">Atthanipphattipaṭipālanā</span>ti <a name="V0.0072"></a> imasmiṃ vā pade pihāya evatthavasena anāgatapaccuppannatthavisayabhāvadīpanato.</p>
  359. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammārammaṇeneva saṅgahitā</span> ‘‘dhammārammaṇa’’ntveva gahaṇaṃ gatā. <span class="bld">Catuvīsati padānī</span>ti ettha gehasitadomanassūpavicārādīnaṃ catunnaṃ chakkānaṃ vasena catuvīsa koṭṭhāsā.</p>
  360. <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. <span class="bld">Sāyeva patthanākārena dhammanandītiādimāhā</span>ti ettha ayamattho – sā eva patthanākārena pavattiyā āsādipariyāyena vuttā taṇhā rūpādidhammesu nandanaṭṭhena <span class="bld">dhammanandī</span>. Tesaṃ eva piyāyanaṭṭhena <span class="bld">dhammapemaṃ</span>. Gilitvā pariniṭṭhapetvā ṭhānato <span class="bld">dhammajjhosāna</span>nti.</p>
  361. <p class="bodytext"><span class="bld">Imināpī</span>ti na kevalaṃ ‘‘paññā pajānanā’’tiādiāveṇikapariyāyeneva vevacanaṃ vattabbaṃ, atha kho iminā ādhipateyyādisādhāraṇapariyāyenapi vevacanaṃ vattabbanti attho. <span class="bld">Imināva nayenā</span>ti etena pariyāyavacanena<a name="M0.0077"></a>. Na hi desanatthasādhanaṃ ‘‘itipi so bhagavā’’tiādipāḷinayadassananti dasseti. <span class="bld">Balanipphattigato</span>tiādīsu dasasu tathāgatabalesu nipphattiṃ pāripūriṃ gato. Sambodhipahānantarāyadesanā visesacodanāsu visāradabhāvasaṅkhātāni cattāri ñāṇāni patto adhigatoti <span class="bld">vesārajjappatto</span>.</p>
  362. <p class="bodytext">Lobhajjhāsayādiajjhāsayaṃ visesena ativattoti <span class="bld">ajjhāsayavītivatto</span>. Atītahetusaṅkhepādisaṅkhepavirahitatāya <span class="bld">asaṅkhepa</span>saṅkhātaṃ nibbānaṃ, akuppadhammatāya guṇehi vā asaṅkhepaṃ asaṅkhyeyyaṃ gato upagatoti <span class="bld">asaṅkhepagato</span>. Sesaṃ suviññeyyameva. <span class="bld">Uddheyya</span>nti uddharitabbaṃ.</p>
  363. <p class="bodytext">Dhammānussatiyaṃ evaṃ attho daṭṭhabboti sambandho. Saṃsāradukkhato pāti, santena sukhena rameti cāti vā <span class="bld">pāraṃ</span>.</p>
  364. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhūtapubbattā</span>ti anuppannapubbattā, tenassa niccataṃva vibhāveti kenaci devatopasaggādinā anupasajjanīyattā anupasaṭṭhattā.</p>
  365. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Duppassa’’</span>ntipi pāḷi, duradhigamanti attho. <span class="bld">Guṇasobhāsurabhibhāvenā</span>ti guṇehi sobhāya, sugandhibhāvena ca.</p>
  366. <p class="bodytext">Yathā <a name="V0.0073"></a> akkhaṇavedhī puggalo sippanipphattiyā rattandhakāratimisāya acirakkhaṇālokena atisukhumampi dūragataṃ lakkhaṃ vijjhati, evaṃ ariyasāvako sīlasampattiyā atisukhumaṃ nibbānaṃ catusaccadhammaṃ ekapaṭivedheneva paṭivijjhatīti āha <span class="bld">‘‘sippañca sīlaṃ akkhaṇavedhitāyā’’</span>ti. <span class="bld">Lokika</span>nti nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ lokuttaradhammaolokanassāpi adhiṭṭhānabhāvato.</p>
  367. <p class="centered">Vevacanahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  368. <p class="subhead">11. Paññattihāravibhaṅgavaṇṇanā</p>
  369. <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. <span class="bld">Bhagavato sābhāvikadhammakathāyā</span>ti attano bhāvo <span class="bld">sabhāvo,</span> sabhāvena nibbattā, tato vā āgatāti <span class="bld">sābhāvikā,</span> sā eva dhammakathāti <span class="bld">sābhāvikadhammakathā,</span> buddhānaṃ sāmukkaṃsikadhammakathāti attho<a name="M0.0078"></a>, tāya karaṇabhūtāya dhammadesanāya anaññattepi kathādesanānaṃ upacārasiddhena bhedenevaṃ vuttaṃ, avayavasamudāyavibhāgena vā. Tenāha <span class="bld">‘‘kā ca pakatikathāya desanā? Cattāri saccānī’’</span>ti. Idañhi atthassa desanāya abhedopacāraṃ katvā vuttaṃ. <span class="bld">Tassā</span> desanāya paññāpanā. <span class="bld">Ayaṃ paññattihāro</span>ti saṅkhepeneva paññattihārassa sarūpamāha. <span class="bld">Sā</span>ti yathāvuttadesanā. <span class="bld">Tathā tathā</span>ti yathā yathā saccāni desetabbāni, tathā tathā. Kathañcetāni desetabbāni? Pariññeyyādippakārena. <span class="bld">Yathādhippeta</span>nti adhippetānurūpaṃ, bodhaneyyabandhavānaṃ bodhanādhippāyānukūlanti attho. <span class="bld">Attha</span>nti desetabbatthaṃ, dukkhādiatthameva vā. <span class="bld">Nikkhipatī</span>ti patiṭṭhāpeti. Yato ‘‘cattāro suttanikkhepā’’tiādi (ma. ni. aṭṭha. 1.mūlapariyāyasuttavaṇṇanā) <span class="bld">aṭṭhakathāsu</span> vuccati.</p>
  370. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthā</span>ti nikkhepadesanāyanti attho. <span class="bld">Maggapakkhiyā</span>ti dukkhasaccato bahikatāti adhippāyo.</p>
  371. <p class="bodytext"><span class="bld">Yasmiṃ ṭhāne</span>ti yasmiṃ bhavādisaṅkhāte ṭhāne. <span class="bld">Yathāvuttā desanā</span>ti caturāhārapaṭibaddharāgādimukhena vaṭṭadīpanī vuttappakārā desanā.</p>
  372. <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. <span class="bld">Teparivaṭṭavasenā</span>ti etthāpi ‘‘saccesū’’ti yojetabbaṃ. Pariññāpaññattīti āhāti <a name="V0.0074"></a> sambandho. <span class="bld">Ajjhattarato, samāhito</span>ti padadvayena samādhānavisiṭṭhaṃ ajjhattaratatābhāvanaṃ dīpeti gocarajjhattatādīpanato. Kevalo hi ajjhattasaddo ajjhattajjhattagocarajjhattesupi vattati. Ajjhattaratatāvisiṭṭhañca samādhānaṃ sātisayaṃ cittaṭṭhitiṃ dīpetīti imamatthaṃ dasseti <span class="bld">‘‘samādhānavisiṭṭhassā’’</span>tiādinā.</p>
  373. <p class="bodytext"><span class="bld">Āsajjanaṭṭhenā</span>ti āsaṅganaṭṭhena. <span class="bld">Tathā dassana</span>nti atathābhūtassāpi bhabbarūpassa viya attano vidaṃsanaṃ. <span class="bld">Alakkhiko</span>ti vilakkhiko.</p>
  374. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāmāna</span>nti kāmāvacaradhammānaṃ. <span class="bld">Rūpāna</span>nti rūpāvacaradhammānaṃ. <span class="bld">Nissaraṇa</span>nti kāmānaṃ rūpāvacaradhammā nissaraṇaṃ, tesaṃ arūpāvacaradhammā nissaraṇaṃ. <span class="bld">Evaṃ taṃsabhāvāna</span>nti sauttarasabhāvānaṃ. <span class="bld">Tathā</span>ti yathā saṅkhatadhammānaṃ nissaraṇabhāvato, kilesasamucchedakassa ariyamaggassa ārammaṇabhāvato ca <a name="M0.0079"></a> attheva asaṅkhatā dhātu, tathā vuccamānenāpi kāraṇena attheva asaṅkhatā dhātūti dasseti. <span class="bld">Katthaci visaye</span>ti asaṅkhatadhātuṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Aviparītattho</span>ti bhūtattho. ‘‘Yato kho bho ayaṃ attā pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti, ettāvatā kho bho ayaṃ attā paramadiṭṭhadhammanibbānappatto hoti (dī. ni. 1.94), sapakaṭṭhanibbānabhāvino’’ti ca evamādīsu upacāravuttisabbhāvato. <span class="bld">Yathā taṃ sīhasaddo</span>ti yathā ‘‘sīho māṇavako’’tiādinā māṇavakādīsu upacāravuttinā vattamāno migarāje bhūtatthavisaye diṭṭho, evaṃ nibbānasaddopi kāmaguṇarūpajjhānasamaṅgitāsu upacāravuttiyā vattamāno katthaci visaye aviparītattho. Yattha ca visaye aviparītattho, sā asaṅkhatā dhātu. Hatthatale saāmalakaṃ viya ñeyyaṃ paccakkhato passantassa ekappamāṇassa satthuvacanamevettha pamāṇanti dassento <span class="bld">‘‘kiṃ vā etāya yutticintāyā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">‘‘Paṭiññātassa atthassa siddhiyā pakāsanāpaññattī’’</span>ti nigamaṃ sandhāyāhāti.</p>
  375. <p class="centered">Paññattihāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  376. <p class="subhead">12. Otaraṇahāravibhaṅgavaṇṇanā</p>
  377. <p class="bodytext"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>. <span class="bld">Indriyehī</span>ti <a name="V0.0075"></a> karaṇe karaṇavacanaṃ ‘‘maggena gacchatī’’tiādīsu viya, ‘‘pharasunā chindatī’’ti evamādīsu viya ca. <span class="bld">Otaraṇā</span>ti anuppavesanā.</p>
  378. <p class="bodytext">Paññākkhandhe saṅgaṇhanavasena sammāsaṅkappo viyāti yojanā. Adhicittaanuyuttānaṃ saddahanussahanupaṭṭhānasamādahanehi saddhādīsu upakarontesu eva paññā dassanakiccaṃ sādhetīti dassento <span class="bld">‘‘saddhā..pe… vuttānī’’</span>ti āha. <span class="bld">No ca bhavaṅgā</span>ti tesaṃ saṅkhārānaṃ pavattikāraṇatābhāvaṃ dasseti.</p>
  379. <p class="bodytext"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>. <span class="bld">Tathā vutto</span>ti ‘‘nissayo’’ti vutto. <span class="bld">Cetanāsīsena taṇhaṃ eva vadati</span> cetanāsahacaraṇato.</p>
  380. <p class="bodytext"><span class="bld">Rattassā</span>ti <a name="M0.0080"></a> maggena asamucchinnarāgassa. Yena puggalo ‘‘ratto’’ti vuccati, tassa rāgassa sambandhinī sukhā vedanā vuttā tattha tassa anusayanato. Tenāha <span class="bld">‘‘sukhāya…pe… vutta’’</span>nti. Esa nayo sesesupi. Tenāha <span class="bld">‘‘tathā’’</span>tiādi.</p>
  381. <p class="bodytext"><span class="bld">Tāni eva indriyānī</span>ti sukhasomanassupekkhindriyāni. ‘‘Saṅkhārapariyāpannānī’’ti vacanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘idha vedanāsīsena cetanā vuttā’’</span>ti. Na hi vedanā saṅkhārakkhandhapariyāpannā hoti. <span class="bld">Taṇhāya, diṭṭhiyā</span>ti ca upayoge karaṇavacananti dassento <span class="bld">‘‘taṇhāyā’’</span>tiādimāha. Idāni upayogavaseneva ‘‘taṇhāyā’’tiādīnaṃ atthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā vā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">sesadhammāna</span>nti taṇhāvajjitaavisiṭṭhadhammānaṃ. <span class="bld">Taṇhāya nissayabhāve</span>ti yadā taṇhā tesaṃ nissayo hoti.</p>
  382. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṇhāya sesadhammānaṃ paccayabhāve</span>ti yadā sesadhammā taṇhāpaccayā honti. <span class="bld">‘‘Karajakāyasannissitā’’</span>ti iminā vedanādikkhandhattayanissitāpi gahitā kāyappassaddhibhāvato. <span class="bld">Kāraṇabhāva</span>nti paramparahetubhāvaṃ. <span class="bld">Taṇhādiṭṭhiupayenā</span>ti diṭṭhiupayena ca diṭṭhisahagatataṇhāupayena ca.</p>
  383. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Āgatīti</span> <a name="V0.0076"></a> <span class="bld">idhāgati, gatīti peccabhavo’’</span>ti padadvayena vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ pāḷiyaṃ <span class="bld">‘‘āgatigatīpi na bhavantī’’</span>ti vuttaṃ. Idha <span class="bld">huranti dvārārammaṇadhammā dassitā</span> āsannadūrabhāvehi dvārārammaṇehi vinivattetvā gahitattā. Idha <span class="bld">dvārappavattadhammā</span> ‘‘ubhayamantarenā’’ti padassa atthabhāvena vuttā. Catubyūhahāre pana anindriyabaddharūpadhammā tathā vuttā. <span class="bld">Kāraṇabhūtena</span> anantarapaccayabhūtena, upanissayapaccayabhūtena ca. Ye dhammā upādāya ‘‘attā’’ti samaññā, <span class="bld">tesaṃ</span> viññāṇādi<span class="bld">dhammānaṃ</span> abhāvena anuppādadhammataṃ āpāditattāti attho. <span class="bld">‘‘Anissitassa calitaṃ natthī’’</span>tiādinā paṭilomato paccayabhāvo dassitoti dassento pāḷiyaṃ <span class="bld">‘‘esevanto dukkhassāti paṭiccasamuppādo’’</span>ti vatvā nanu ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādiko paṭiccasamuppādoti codanaṃ sandhāya yathāvuttassa paṭiccasamuppādabhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘so duvidho’’</span>tiādinā lokiyalokuttaravasena paṭiccasamuppādo vibhatto. <span class="bld">Tadatthatāyā</span>ti vītarāgavimuttiatthatāya. <span class="bld">Tabbhāva</span>nti lokuttarapaṭiccasamuppādabhāvaṃ.</p>
  384. <p class="centered">Otaraṇahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  385. <p class="subhead">13. Sodhanahāravibhaṅgavaṇṇanā</p>
  386. <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. <span class="bld">Sodheti</span> <a name="M0.0081"></a> <span class="bld">nāmā</span>ti pucchitamatthaṃ hatthatale ṭhapitaāmalakaṃ viya paccakkhato dassento niggumbaṃ nijjaṭaṃ katvā vivaranto tabbisayaaññāṇasaṃsayādimalāpanayanena sodheti, evaṃ sodhento ca padassa atthena abhedopacāraṃ katvā ‘‘padaṃ sodheti’’cceva vuccati. Tenāha <span class="bld">‘‘padaṃ sodheti nāmā’’</span>ti. Pucchāya vissajjanamevettha sodhananti āha <span class="bld">‘‘tadatthassa vissajjanato’’</span>ti. Ārabhīyatīti <span class="bld">ārambho,</span> desanāya pakāsiyamāno attho. Tenāha <span class="bld">‘‘na tāva…pe… pabodhitattā’’</span>ti. Idha sodhanaṃ nāma paṭicchannarūpassa atthassa desanānubhāvena vivaṭabhāvakaraṇanti tamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘aññāṇapakkhandāna’’</span>ntiādi vuttaṃ.</p>
  387. <p class="centered">Sodhanahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  388. <p class="subhead">14. Adhiṭṭhānahāravibhaṅgavaṇṇanā</p>
  389. <p class="bodytext"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>. <span class="bld">Dhārayitabbā</span>ti <a name="V0.0077"></a> upadhāretabbā, upalakkhitabbāti attho. <span class="bld">Vuttameva</span> ‘‘sāmaññavisesakappanāya vohārabhāvena anavaṭṭhānato’’tiādinā (netti. aṭṭha. 14).</p>
  390. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ taṃ phala</span>nti nirayādiṃ taṃ taṃ phalaṃ. <span class="bld">Añcitā</span>ti gatā. <span class="bld">Yonī</span>ti ekajāti. Samānavasena missībhavati etāyāti hi <span class="bld">yoni,</span> upapatti. <span class="bld">Peccā</span>ti maritvā. <span class="bld">Ussannatāyā</span>ti vitakkabahulatāya. ‘‘Ussannattā’’tipi vadanti. Sassatādīhi vā ussannattā. Asurajātiyā nibbattāpanako <span class="bld">asurajātinibbattanako</span>.</p>
  391. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅkhā</span>ti paññā. Paññāpadhānā ca bhāvanāti āha <span class="bld">‘‘paṭisaṅkhāya paṭipakkhabhāvanāyā’’</span>ti.</p>
  392. <p class="bodytext"><a name="para47"></a><span class="paranum">47</span>. Patthaṭabhāvena <span class="bld">pathavī</span>. Sabhāvadhāraṇaṭṭhena, nissattanijjīvaṭṭhena ca <span class="bld">dhātu</span>. Āpīyati, appāyatīti vā <span class="bld">āpo</span>. Tejanavasena tikkhatāvasena, dahanavasena vā <span class="bld">tejo</span>. Vāyanavasena vegagamanavasena, samudīraṇavasena <a name="M0.0082"></a> vā <span class="bld">vāyo. Vīsati ākārā</span>ti kesādayo vīsati koṭṭhāsā, pakārā vā. Kakkhaḷalakkhaṇādhikatāya kesādī kakkhaḷalakkhaṇā vuttā.</p>
  393. <p class="bodytext"><span class="bld">Pāṭiyekko pathavīdhātukoṭṭhāso</span>ti pathavīkoṭṭhāsamatto, attasuññadhammamattoti attho. <span class="bld">Santappatī</span>ti ettha sarīrapakatimatikkamitvā uṇhabhāvo santāpo, sarīradahanavasena pavatto mahādāho, ayametesaṃ viseso. <span class="bld">Yena ca jīrīyatī</span>ti ekāhikādijarārogena jarīyatīti ca attho yujjati. ‘‘Satavāraṃ tāpetvā tāpetvā udake pakkhipitvā uddhaṭasappi satadhotasappī’’ti vadanti. Rasarudhiramaṃsamedanhāruaṭṭhiaṭṭhimiñjā <span class="bld">rasādayo</span>. Keci nhāruṃ apanetvā sukkaṃ sattamaṃ dhātuṃ vadanti. <span class="bld">Viveka</span>nti visuṃbhāvaṃ, visadisabhāvanti attho. Vatthusaṅkhāto hi āhāro pariṇāmaṃ gacchanto pāṇabhakkhagahaṇipadaniya muttakarīsabhāvehi viya attanāpi visadisarasasaṅkhātaṃ visuṃbhāvaṃ nibbattento tabbhāvaṃ gacchatīti vuccati, tathā rasādayopi rudhirādikoṭṭhāsaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘rasādibhāvena vivekaṃ gacchatī’’</span>ti.</p>
  394. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabhāvalakkhaṇato</span>ti asucibhāvena lakkhitabbato.</p>
  395. <p class="bodytext"><a name="para48"></a><span class="paranum">48</span>. <span class="bld">Yāthāvasarasalakkhaṇa</span>nti <a name="V0.0078"></a> rasitabboti <span class="bld">raso,</span> paṭivijjhitabbo sabhāvo, attano raso <span class="bld">saraso,</span> yāthāvo saraso, <span class="bld">yāthāvasaraso</span> yāthāvasaraso eva lakkhitabbattā lakkhaṇanti <span class="bld">yāthāvasarasalakkhaṇa</span>ṃ. Atha vā <span class="bld">yāthāvasarasalakkhaṇa</span>nti aviparītaṃ attano pavattisaṅkhātaṃ kiccañceva pīḷanasaṅkhātaṃ lakkhaṇañca. ‘‘Idaṃ kiccaṃ, idaṃ lakkhaṇa’’nti avijjāhetu ñātuṃ na sakkoti, tabbisayañāṇuppattiṃ nivārentī chādetvā pariyonandhitvā tiṭṭhatīti vuttā. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘jānituṃ paṭivijjhituṃ na detī’’</span>ti. Tayidamassā kiccanti <span class="bld">kiccato kathitā. Kathitā</span>ti ca vuttā, yato ca avijjā asampaṭivedharasāti vuccati. Jāyati etthāti <span class="bld">jāti,</span> uppattiṭṭhānaṃ. Yadipi nirodhamagge avijjā ārammaṇaṃ na karoti, te pana jānitukāmassa tappaṭicchādanavasena anirodhamaggesu nirodhamaggaggahaṇassa kāraṇabhāvena pavattamānā tattha uppajjatīti vuccati, tesampi avijjāya uppattiṭṭhānatā hoti, itaresaṃ ārammaṇabhāvena cāti.</p>
  396. <p class="bodytext"><span class="bld">Atthānattha</span>nti <a name="M0.0083"></a> hitāhitaṃ. <span class="bld">Sammohavinodaniyaṃ</span> pana <span class="bld">‘‘atthattha’’</span>nti (vibha. aṭṭha. 226) vuttaṃ, tattha attho eva <span class="bld">atthattho</span>ti atthassa aviparītatādassanatthaṃ dutiyena atthasaddena visesanaṃ. Na hi ñāṇaṃ anatthe ‘‘attho’’ti gaṇhātīti. <span class="bld">Kāraṇākāraṇa</span>nti etthāpi evaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Atthattha</span>nti vā āmeḍitavacanaṃ sabbesaṃ atthānaṃ pākaṭakaraṇabhāvappakāsanatthaṃ, phalaṃ phalanti attho, hitapariyāyepi eseva nayo. Nti atthānatthādikaṃ. <span class="bld">Ākāra</span>nti atthādikāraṇameva.</p>
  397. <p class="bodytext">Paṭividdhassa puna avekkhanā <span class="bld">paccavekkhaṇā</span>. Ducintitacintitādilakkhaṇassa bālassa bhāvo <span class="bld">bālyaṃ. Sampajānātī</span>ti samaṃ pakārehi jānāti. Balavamoho <span class="bld">pamoho</span>. Samantato mohanaṃ <span class="bld">sammoho</span>. Duggatigāmikammassa visesapaccayattā <span class="bld">avindiyaṃ. Vindatī</span>ti labhati. Anavajjadhammānaṃ vijjā viya visesapaccayo na hotīti <span class="bld">vindiyaṃ na vindati. Ayaṃ avijjāya vemattatā</span>ti ayaṃ ‘‘dukkhe aññāṇa’’ntiādinā kiccajātilakkhaṇehi vutto avijjāya aviseso. <span class="bld">Vijjā</span>tiādīnaṃ vuttanayānasārena attho veditabbo.</p>
  398. <p class="bodytext">Pāsāṇasakkharavālikāvirahitā bhūmi saṇhāti <span class="bld">‘‘saṇhaṭṭhenā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  399. <p class="bodytext"><span class="bld">Tattakameva</span> <a name="V0.0079"></a> <span class="bld">kāla</span>nti pañcakappasatāni. Vibhūtaṃ samattikkantaṃ rūpasaññāsaṅkhātaṃ rūpaṃ etāyāti <span class="bld">vibhūtarūpaṃ,</span> samāpattinti padattho. Na hi kāci arūpasamāpatti rūpasaññāsahagatā pavattīti. Nirodhasamāpattiyaṃ vattabbameva natthi, tattha nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā visuṃ gahitattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘sesāruppasamāpattiyo’’</span>ti.</p>
  400. <p class="bodytext">Damathaṃ anupagacchanto duṭṭhasso <span class="bld">khaluṅkasso. Uttaridamathāyā</span>ti ariyamaggadamathāya.</p>
  401. <p class="bodytext"><span class="bld">Itaro</span>ti dukkhāpaṭipado khippābhiñño, sukhāpaṭipado ca khippābhiñño. <span class="bld">Ubhayatobhāgehī</span>ti rūpakāyanāmakāyabhāgehi. <span class="bld">Ubhayato</span>ti vikkhambhanasamucchedavimuttivasena.</p>
  402. <p class="bodytext"><span class="bld">Anekopī</span>ti <a name="M0.0084"></a> sabhāvena anekopi. <span class="bld">Ekasaddābhidheyyatāyā</span>ti sāmaññasaddābhidheyyatāya.</p>
  403. <p class="centered">Adhiṭṭhānahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  404. <p class="subhead">15. Parikkhārahāravibhaṅgavaṇṇanā</p>
  405. <p class="bodytext"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>. <span class="bld">‘‘Hinotī’’</span>ti padassa atthaṃ dassento <span class="bld">‘‘kāraṇabhāvaṃ gacchatī’’</span>ti āha anekatthattā dhātūnaṃ. <span class="bld">Etī</span>ti āgacchati, uppajjatīti attho.</p>
  406. <p class="bodytext"><span class="bld">Avijjāyapi hetubhāve</span>ti ettha avijjā anantarāya avijjāya anantarasamanantarūpanissayanatthivigatāsevanapaccayehi, anantarāya pana sahajātāya sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatahetupaccayehi, asahajātāya upanissayakoṭiyā eva paccayo hotīti veditabbaṃ. Attano phalaṃ karotīti <span class="bld">kāraṇa</span>nti āha <span class="bld">‘‘kāraṇabhāvo ca phalāpekkhāyā’’</span>ti.</p>
  407. <p class="bodytext"><span class="bld">Nibbattiattho phalattho</span> phalasaṅkhāto attho.</p>
  408. <p class="bodytext"><span class="bld">Yo sabhāvo</span>ti puññādiabhisaṅkhārānaṃ yo abhisaṅkharaṇasabhāvo, so hetu. <span class="bld">Sesapadesū</span>ti viññāṇādipadesu. <span class="bld">Yathāvuttappabhedo</span>ti ‘‘asādhāraṇalakkhaṇo hetū’’tiādinā vuttappabhedo. <span class="bld">Yo koci</span> <a name="V0.0080"></a> <span class="bld">paccayo</span>ti janakādibhedaṃ yaṃ kiñci kāraṇaṃ. <span class="bld">Abhisaṅkharaṇato</span>ti paccakkhato, paramparāya ca nibbattanato.</p>
  409. <p class="centered">Parikkhārahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  410. <p class="subhead">16. Samāropanahāravibhaṅgavaṇṇanā</p>
  411. <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. <span class="bld">Suttena gahite</span>ti sutte vutte. Padaṭṭhānaggahaṇaṃ adhiṭṭhānavisayadassanatthaṃ, vevacanaggahaṇaṃ adhivacanavibhāgadassanatthanti yojanā. <span class="bld">Visayādhiṭṭhānabhāvato</span>ti visayasaṅkhātapavattiṭṭhānabhāvato. <span class="bld">Vanīyatī</span>ti bhajīyati. <span class="bld">Vanatī</span>ti bhajati sevati. <span class="bld">Vanute</span>ti yācati, patthetīti attho<a name="M0.0085"></a>. <span class="bld">Pañca kāmaguṇā kāmataṇhāya kāraṇaṃ hoti</span> ārammaṇapaccayatāya. <span class="bld">Nimittaggāho anubyañjanaggāhassa</span> kāraṇaṃ hoti upanissayatāyāti evaṃ sesesupi yathārahaṃ kāraṇatā vattabbā.</p>
  412. <p class="bodytext"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>. <span class="bld">‘‘Kāye kāyānupassī viharāhī’’</span>tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā <span class="bld">lakkhaṇahāravibhaṅgavaṇṇanāyaṃ</span> (netti. aṭṭha. 23) vuttanayeneva veditabbaṃ. Ayaṃ pana viseso – <span class="bld">rūpadhammapariññāyā</span>ti rūpūpikaviññāṇaṭṭhitipariññāya.</p>
  413. <p class="bodytext">‘‘Dukkha’’nti passantī sā vedanānupassanāti yojetabbaṃ. <span class="bld">Vedanāhetupariññāyā</span>ti phassapariññāya. <span class="bld">‘‘Vedanāvasenā’’</span>ti padena attanā uppāditadukkhavasena. <span class="bld">Vedanāpariññāyā</span>ti vedanūpikaviññāṇaṭṭhitipariññāya. <span class="bld">Niccābhinivesapaṭipakkhato</span> aniccānupassanāyāti adhippāyo. <span class="bld">Niccasaññānimittassā</span>ti niccasaññāhetukassa. <span class="bld">Saññāpariññāyā</span>ti saññūpikaviññāṇaṭṭhitipariññāya. Paṭhamamaggavajjhattā agatigamanassa vuttaṃ <span class="bld">‘‘diṭṭhābhinivesassa…pe… agatigamanassa cā’’</span>ti.</p>
  414. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅkhārapariññāyā</span>ti saṅkhārūpikaviññāṇaṭṭhitipariññāya.</p>
  415. <p class="centered">Samāropanahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  416. <p class="centered">Niṭṭhitā ca hāravibhaṅgavaṇṇanā.</p>
  417. <p class="subhead">1. Desanāhārasampātavaṇṇanā</p>
  418. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Eva’’</span>ntiādi <a name="V0.0081"></a> hārasampātadesanāya sambandhadassanaṃ. Tattha purimena upamādvayena suparikammakatamaṇikoṭṭimasadisī, suviracitajambunadābharaṇasadisī ca pāḷi. Tattha katanānāvaṇṇapupphūpahārasadisī, vividharaṃsijālāsamujjalabaddhanānāratanāvalisadisī ca hāravibhaṅgadesanāti dasseti. Pacchimena tassa paṇītamahārahe jaṭāhi saddhiṃ dukkaratarataṃ dīpeti. Yāyaṃ gāthā vuttāti yojanā.</p>
  419. <p class="bodytext"><a name="para52"></a><span class="paranum">52</span>. Yasmāyaṃ hāravibhaṅgavāro nappayojeti yathāvuttena kāraṇena, tasmā sā hāravibhaṅgavārassa ādimhi na paccāmaṭṭhāti adhippāyo<a name="M0.0086"></a>. <span class="bld">Hārasampātavāro pana taṃ payojetī</span>ti yasmā pana hārasampātavāro taṃ gāthaṃ payojeti yathāvutteneva kāraṇena, tasmā <span class="bld">‘‘soḷasa…pe… āhā’’</span>ti āha. <span class="bld">Yojanānayadassana</span>nti yojanāya nayadassanaṃ.</p>
  420. <p class="bodytext"><span class="bld">Tenā</span>ti ‘‘taṃ maccuno pada’’nti vacanena. <span class="bld">Sabbaṃ vipallāsa</span>nti dvādasavidhampi vipallāsaṃ. <span class="bld">Sāmaññassa…pe… voharīyati</span> yattha patiṭṭhitaṃ sāmaññaṃ, so viseso. Atthato pana saññādayo eva rūpādivisayaṃ viparītākārena gaṇhante vipallāsoti dassento <span class="bld">‘‘saññāvipallāso’’</span>tiādimāha.</p>
  421. <p class="bodytext">Indajālādivasena maṇiādiākārena upaṭṭhahante upādānakkhandhapañcake ahaṃmamādikāraṇatāya niruttinayena ‘‘attā’’ti vuccamāno taṃbuddhivohārappavattinimittatāya attabhāvo sukhādīnaṃ vatthutāya <span class="bld">‘‘attabhāvavatthū’’</span>ti pavuccatīti āha <span class="bld">‘‘tehī’’</span>tiādi. <span class="bld">Tesa</span>nti upādānakkhandhānaṃ. <span class="bld">Vipallāsānaṃ pavattiākāro</span> ‘‘asubhe subha’’ntiādi. <span class="bld">Visayo</span> kāyavedanācittadhammā. <span class="bld">Avijjā ca…pe… eva</span> sammohapubbakattā sabbavipallāsānaṃ. <span class="bld">Ca</span>-saddo <span class="bld">subhasukhasaññāna</span>nti etthāpi ānetvā yojetabbo.</p>
  422. <p class="bodytext">Tatthāyaṃ yojanā – ‘‘avijjā ca subhasukhasaññānaṃ paccayo eva, na taṇhā eva, avijjā subhasukhasaññānañca paccayo, na niccaattasaññānaṃ evā’’ti. Evaṃ santepi purimānaṃ dvinnaṃ viparītasaññānaṃ taṇhā, pacchimānaṃ avijjā visesapaccayoti dassento āha <span class="bld">‘‘tathāpī’’</span>tiādi. Avijjāsīsena cettha diṭṭhiyā gahaṇaṃ veditabbaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘diṭṭhinivutaṃ citta’’nti<a name="V0.0082"></a>, ‘‘yo diṭṭhivipallāso’’</span>ti ca ādi, yathā ca avijjāsīsena diṭṭhiyā gahaṇaṃ, evaṃ diṭṭhisīsena avijjāyapi gahaṇaṃ siyāti āha <span class="bld">‘‘diṭṭhisīsena avijjā vuttā’’</span>ti. Taṇhāvijjāsu subhasukhasaññānaṃ yathā taṇhā visesapaccayo, na evaṃ avijjā. Niccaattasaññānaṃ pana yathā avijjā visesapaccayo, na tathā taṇhāti dassento <span class="bld">‘‘moho visesapaccayo’’</span>ti āha.</p>
  423. <p class="bodytext"><span class="bld">Pacchimānaṃ dvinnaṃ…pe… hotī</span>ti atītaṃse taṇhābhinivesassa balavabhāvābhāvato. Teneva hi ‘‘so atītaṃ rūpaṃ attato samanupassati’’cceva <a name="M0.0087"></a> vuttaṃ, na ‘‘abhinandatī’’ti. <span class="bld">Taṇhāvipallāso</span>ti taṇhaṃ upanissāya pavatto vipallāso, na hi taṇhā sayaṃ vipallāso. Tenāha <span class="bld">‘‘taṇhāmūlako vipallāso’’</span>ti. <span class="bld">Diṭṭhābhinandanavasenā</span>ti taṇhupanissayadiṭṭhābhinandanavasena, yato so ‘‘taṇhāvipallāso’’ti vutto. <span class="bld">Etenā</span>ti ‘‘yo taṇhāvipallāso’’tiādipāṭhena. Soḷasa saññīvādā, aṭṭha asaññīvādā, aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā, pañca paramadiṭṭhadhammanibbānavādā ca, yathā attano gatāya, nibbānappattiyā ca parikappavasena subhasukhākāraggāhino, na evaṃ satta ucchedavādāti āha <span class="bld">‘‘yebhuyyenā’’</span>ti. <span class="bld">Paṭipakkhavasenapī</span>ti visuddhivasenapi. Yāva hi upakkilesā, tāva cittaṃ na visujjhateva. Yadā ca te pahīnā, tadā visuddhameva. Tenāha <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādi. ‘‘Arakkhitena cittenā’’ti pāḷiṃ nikkhipitvā vipallāsamukheneva desanāya niddhāriyamānattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘yathānusandhināva gāthaṃ niṭṭhapetu’’</span>nti.</p>
  424. <p class="bodytext"><span class="bld">Mārassā</span>ti kilesamārassa. Tassa hi vase ṭhito sesamārānaṃ hatthagato evāti. Tenāha <span class="bld">‘‘kilesamāraggahaṇenevā’’</span>tiādi.</p>
  425. <p class="bodytext"><span class="bld">Mārabandhana</span>nti sattamārapakkhe mārassa bandhananti <span class="bld">mārabandhanaṃ</span>. So hi kilesabandhanabhūte attano samārakaparise maññati. Tena vuttaṃ ‘‘antali…pe… mokkhasī’’ti (mahāva. 33). Itaramārapakkhe mārova bandhananti <span class="bld">mārabandhanaṃ. Visaṅkhāro</span> nibbānaṃ.</p>
  426. <p class="bodytext">Mohasampayogato cittaṃ ‘‘mūḷha’’nti vuttanti rattaduṭṭhānampi mūḷhatāya sabbhāve ‘‘mūḷha’’nti visuṃ vacanaṃ āveṇikamohavasena vuttanti dassento <span class="bld">‘‘dvinnaṃ momūhacittuppādānaṃ vasenā’’</span>ti āha. <span class="bld">Eva</span>nti evaṃ rāgādiakusalappattiyā kusalabhaṇḍacchedanato arakkhitaṃ cittaṃ hoti, sabbopi micchābhiniveso ettheva saṅgahaṃ samosaraṇaṃ gacchatīti āha <span class="bld">‘‘micchādiṭṭhi</span> <a name="V0.0083"></a> <span class="bld">…pe… veditabba’’</span>nti. <span class="bld">Sabbepī</span>ti ‘‘arakkhitaṃ, micchādiṭṭhihataṃ, thinamiddhābhibhūta’’nti tīhipi padehi vuttadhammā.</p>
  427. <p class="bodytext"><span class="bld">Cakkhunā</span>ti dvārena. <span class="bld">Rūpa</span>nti visabhāgavatthusannissitaṃ rūpāyatanaṃ. <span class="bld">Nimittaggāhī</span>ti ‘‘itthī’’ti vā puriso’’ti vā ‘‘subha’’nti vā ‘‘asubha’’nti vā parikappitanimittaṃ <a name="M0.0088"></a> gaṇhāti, tassa vā gahaṇasīlo. <span class="bld">Anubyañjanaggāhī</span>ti hatthapādahasitakathitādippabhede kilesānaṃ anu anu byañjanato anubyañjanasaññite ākāre gaṇhāti, tesaṃ vā gahaṇasīlo. <span class="bld">Yatvādhikaraṇa</span>nti yaṃ nimittaṃ, nimittānubyañjanaggahaṇanimittanti attho. Evaṃ ‘‘cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharanta’’nti, yo ‘‘nimittaggāhī, anubyañjanaggāhī’’ti ca vutto puggalo, tamenaṃ <span class="bld">cakkhundriyaṃ</span> cakkhudvāraṃ <span class="bld">asaṃvutaṃ</span> satikavāṭena apihitaṃ katvā vattantaṃ, tassa ca rūpassa iṭṭhākāraggahaṇe <span class="bld">abhijjhā,</span> aniṭṭhākāraggahaṇe <span class="bld">domanassaṃ,</span> asamapekkhane <span class="bld">moho</span> micchābhinivese <span class="bld">micchādiṭṭhī</span>ti evaṃ abhijjhābyāpādā, aññe ca lāmakaṭṭhena <span class="bld">pāpakā</span> akosallasambhūtaṭṭhena <span class="bld">akusalā</span> dhammā <span class="bld">anvāssaveyyuṃ</span> anu anu pavatteyyuṃ.</p>
  428. <p class="bodytext"><span class="bld">Tassa saṃvarāya na paṭipajjatī</span>ti tassa cakkhudvārassa saṃvarāya satikavāṭena pidahanatthaṃ na paṭipajjati. Sā pana appaṭipatti cakkhundriyassa anārakkhāsaṃvarassa anuppādoti dassento <span class="bld">‘‘na rakkhati…pe… āpajjatī’’</span>ti āha. Javane uppajjamānopi hi asaṃvaro tena dvārena pavattanato ‘‘cakkhundriyāsaṃvaro’’tveva vuccatīti. Sesadvāresupi vuttanayeneva attho veditabbo. <span class="bld">‘‘Pubbantakappanavasena cā’’</span>tiādinā saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassento ‘‘saṅkhepato ca vitthāro añño’’ti katvā taṃ samuccinanto <span class="bld">‘‘yā ca kho imā’’</span>tiādimāha.</p>
  429. <p class="bodytext"><span class="bld">Yathāvuttā akusalā dhammā</span>ti dvādasa akusalacittuppādadhammā, tesaṃ vatthūni vā. Te hi samudayavajjā pañcupādānakkhandhā. <span class="bld">‘‘Eva’’</span>nti iminā nettipāḷiyaṃ, aṭṭhakathāyañca niddhāritappakārena. <span class="bld">Idhā</span>ti imissaṃ ‘‘arakkhitena cittenā’’ti gāthāyaṃ.</p>
  430. <p class="bodytext">Yadipi desanāhārasampātapāḷiyaṃ <span class="bld">‘‘tasmā rakkhitacittassā’’</span>ti gāthā sarūpato na gahitā, atthato pana <span class="bld">‘‘tesaṃ bhagavā pariññāyā’’</span>tiādinā gahitā evāti tassā gahitabhāvaṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘kathaṃ desetī’’</span>ti pucchitvā <span class="bld">‘‘tasmā rakkhitacittassā’’</span>ti gāthaṃ uddhari.</p>
  431. <p class="bodytext"><span class="bld">Yonisomanasikārena kammaṃ karonto</span>ti ‘‘so ‘idaṃ dukkha’nti yoniso manasi karotī’’tiādinā <a name="V0.0084"></a> nayena vipassanāsaṅkhātena yonisomanasikārena bhāvanākammaṃ karonto, bhāventoti attho<a name="M0.0089"></a>. <span class="bld">Yathābhūtañāṇa</span>nti ñātapariññāya pubbabhāgavipassanāya ‘‘avijjāsamudayā rūpasamudayo, avijjānirodhā rūpanirodho’’tiādinā (paṭi. ma. 1.50) samapaññāsāya ākārehi. Nirayagatiyaṃ dukkhadukkhatā, sugativisese brahmalokekadese saṅkhāradukkhatā, itarattha dve tissopīti dassento āha <span class="bld">‘‘yathāsambhavaṃ tividhadukkhatāyogenā’’</span>ti.</p>
  432. <p class="centered">Desanāhārasampātavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  433. <p class="subhead">2. Vicayahārasampātavaṇṇanā</p>
  434. <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. <span class="bld">Kusaladhammārammaṇā</span>ti kusaladhamme uddissa pavattimattaṃ sandhāya vuttaṃ, na tesaṃ ārammaṇapaccayataṃ idha <span class="bld">‘‘kusalā dhammā’’</span>ti lokuttaradhammānaṃ adhippetattā. Na hi kadāci anupādāniyā dhammā upādānārammaṇā honti. Phaladhamme uddissa pavattāya taṇhāya gahitattā <span class="bld">‘‘kusala…pe… daṭṭhabbo’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Desanāhāre</span>ti desanāhārasampāte. <span class="bld">Kathaṃ pana kusalabhāvo</span>ti ‘‘kusalā’’ti vacanamattaṃ gahetvā codeti, tañca nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ, pahānahetubhāvopissā siyā codakena sampaṭicchitova. <span class="bld">‘‘Mānopi duvidho’’</span>tiādinā mānassa ca tassā taṇhāya ca sevitabbabhāvo akusalānaṃ pahānāya, kusalānaṃ uppattiyā ca paccayabhāvato.</p>
  435. <p class="bodytext">Nekkhammassitaṃ domanassaṃ nāma ‘‘ariyabhūmiṃ pāpuṇituṃ nāsakkhi’’nti anusocato uppannaṃ domanassanti sambandho. <span class="bld">Eva</span>nti iminā pāḷiyaṃ vuttappakārena, pihaṃ upaṭṭhapetvā chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate aniccādivasena vipassanaṃ paṭṭhapetvāti yojanā. Iṭṭhārammaṇañcettha yathāvuttaanusocanadomanassuppattīnaṃ yathābhiniviṭṭhassa ārammaṇassa aniṭṭhatāyāti dassanatthaṃ. ‘‘Kathaṃ nekkhammavasenā’’ti padassa atthaṃ vivarituṃ <span class="bld">‘‘vipassanāvasenā’’</span>tiādi vuttaṃ. Vipassanādivinimuttā vā paṭhamajjhānādivasena vuttā kusalā dhammā idha nekkhammaṃ. Anussatiggahaṇena upacārajjhānameva gahitanti <span class="bld">‘‘paṭhamajjhānādivasenā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Ādi</span>saddena dutiyajjhānato paṭṭhāya yāva aggaphalā uparivisesā saṅgahitā. <span class="bld">Yāya</span> paññāvimuttiyā.</p>
  436. <p class="bodytext"><span class="bld">Upekkhāsatipārisuddhibhāvenā</span>ti <a name="M0.0090"></a> upekkhājanitasatipārisuddhisabbhāvena. <span class="bld">Kammayogga</span>nti vipassanābhāvanādikammassa yoggaṃ anurūpaṃ anucchavikaṃ. <span class="bld">Assaddhiye</span>ti assaddhiyahetu, <span class="bld">‘‘assaddhiyenā’’</span>tipi <a name="V0.0085"></a> paṭhanti, so evattho. <span class="bld">Obhāsagata</span>nti ñāṇobhāsagataṃ. Kāmaṃ pubbepi paññā vuttā, assaddhiyādīhi pana aññesaṃ kilesānaṃ vidhamanampi paññāya eva hoti, sā ca evaṃbhūtāti dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘obhāsagataṃ kilesandhakāre na iñjatī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  437. <p class="bodytext"><span class="bld">Kopo</span> kodho. <span class="bld">Appaccayo</span> domanassaṃ. Iddhividhañāṇādikā cha abhiññā pākaṭā evāti ‘‘dve ca visese’’ti vuttadhamme dassetuṃ <span class="bld">‘‘manomayiddhi, vipassanāñāṇañcā’’</span>ti āha. <span class="bld">Aṅgaṇāni</span> rāgādayo. <span class="bld">Upakkilesā</span> abhijjhāvisamalobhādayo. <span class="bld">Anulomanaṃ</span> tadekaṭṭhatā. <span class="bld">Phandanā</span> dubbalā vikkhepappavatti. Balavatī <span class="bld">anavaṭṭhānaṃ</span>. Sabbo micchābhiniveso ayonisomanasikārena hoti, micchāvitakkena ca. Tattha <span class="bld">ayonisomanasikāro</span> akusalacittuppādo tappariyāpanno micchāvitakko vikkhepasahito evāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘micchābhinivesahetutāya diṭṭhipakkho’’</span>ti vuttañhetaṃ ‘‘vitakkopi diṭṭhiṭṭhānaṃ, ayoniso manasikāropi diṭṭhiṭṭhāna’’nti (paṭi. ma. 1.124).</p>
  438. <p class="bodytext">Atha vā <span class="bld">iñjanā</span>ti phandanā, diṭṭhaparittāso. Yathāha ‘‘tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditamevā’’ti (dī. ni. 1.105 ādayo). <span class="bld">Aṭṭhitī</span>ti anavaṭṭhānaṃ, diṭṭhivitakko. Tena hi puthujjano kāle sassataṃ, kāle ucchedanti taṃ taṃ diṭṭhiggahaṇaṃ pakkhandanto sattato paribbhaṭṭhaandho viya, samudde vissaṭṭhavāhanikā viya, yante yuttagoṇo viya ca tathā tathā paribbhamati. Tenāha ‘‘diṭṭhiyopi diṭṭhiṭṭhānaṃ, vitakkopi diṭṭhiṭṭhāna’’nti (paṭi. ma. 1.124) ca. Etasmiñca pakkhe micchābhinivesatāya, micchābhinivesahetutāya ca tassā dve pakkhāti ekadesasarūpekaseso katoti veditabbaṃ.</p>
  439. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Eva’’</span>ntiādinā ‘‘so uparima’’ntiādipāḷiyaṃ sambandhaṃ dasseti. <span class="bld">Paṭighasaññā</span>ti bhummatthe paccattavacananti dassento <span class="bld">‘‘paṭigha…pe… saññāsū’’</span>ti āha. <span class="bld">Rūpāvacarasaññā</span>ti saññāsīsena rūpāvacarajjhānāni vadati. <span class="bld">Nānattasaññā</span>ti <a name="M0.0091"></a> nānāsabhāvā, nānāsabhāve vā ārammaṇe saññā. Ṭhapetvā paṭighasaññā avasiṭṭhakāmāvacarasaññā hetā. <span class="bld">Tā samatikkamatī</span>ti tā rūpasaññānānattasaññāyo ārammaṇehi saddhiṃ sammadeva atikkamati.</p>
  440. <p class="bodytext">Rūpāvacarajjhānobhāsopi kasiṇārammaṇā. Kasiṇanissando hi āruppajjhānuppatti. <span class="bld">Dassana</span>nti kasiṇarūpānaṃ dassanaṃ. Abhijjhābyāpādappahānena saddhiṃ vīriyārambho upakārako samatho <a name="V0.0086"></a> satipassaddhiyo parikkhāraṅgatā vuttā eva. Satirahitaṃ sammasanaṃ nāma natthīti <span class="bld">‘‘yā upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, ayaṃ vipassanā’’</span>ti vuttaṃ. Tena satisīsena vipassanā gahitāti dasseti. Sammosānaṃ pahānamāhāti sambandho.</p>
  441. <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. Paccuppannasukhaāyatisukhavipākakiriyanirāmisaakāpurisasevitabhāvehi eva sesā pāḷiyaṃ etassa samādhissa santapaṇītatādivisesā vuttā, tepi idha saṅgahitāti tesaṃ padānaṃ atthaṃ dassento <span class="bld">‘‘aṅgasantatāyā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">aṅgasantatāyā</span>ti phalajhānaṅgānaṃ upasantatāya. <span class="bld">Kilesadarathasantatāyā</span>ti kilesadarathapaṭippassaddhiyā. <span class="bld">Paṇīto</span>ti uḷāro. <span class="bld">Ekodibhāvenā</span>ti maggasamādhisaṅkhātena ekodibhāvena. <span class="bld">Ekodibhāva</span>nti samādhānaṃ. Lokiyasamādhissa paccanīkanīvaraṇapaṭhamajjhānanikantiādīni niggahetabbāni, aññe ca kilesā vāretabbā. Imassa pana arahattasamādhissa paṭippassaddhakilesattā na niggahetabbaṃ, vāretabbañca atthīti so maggānantaraṃ samāpattikkhaṇeva appayogeneva adhigatattā, ṭhitattā ca aparihānivasena vā adhigatattā <span class="bld">nasasaṅkhāraniggayhavāritagato</span>.</p>
  442. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Sativepullappatto’’</span>ti etena appavattamānāyapi satiyā satibahulatāya sato eva nāmāti dasseti. <span class="bld">‘‘Yathāparicchinnakālavasenā’’</span>ti etena paricchinnasatiyā satoti dasseti.</p>
  443. <p class="bodytext"><span class="bld">Vakkhamānenā</span>ti ‘‘pītipharaṇā’’tiādinā anantaraṃ vakkhamānena. ‘‘Pītipharaṇatā’’ti pana pāḷi āgatā. Taṃ ‘‘pañcaṅgiko sammāsamādhī’’ti (dī. ni. 3.355) samādhiaṅgabhāvena paññā uddiṭṭhāti katvā vuttaṃ. Tato eva <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ ‘‘pītipharaṇatā’’</span>tiādīnañca atthasaṃvaṇṇanā katā. Tattha ‘‘so imameva kāyaṃ <a name="M0.0092"></a> vivekajena pītisukhena abhisandetī’’tiādinā (dī. ni. 1.226) nayena pītiyā, sukhassa ca pharaṇaṃ veditabbaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.</p>
  444. <p class="bodytext"><span class="bld">Samādhivasena samatho uddhaṭo</span>ti sabhāvavasena samatho uddhaṭo, na upakārakadhammavasenāti adhippāyo.</p>
  445. <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. Rāgapaṭipakkhattā samādhissa <span class="bld">‘‘adhicittasikkhāya sikkhanto’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Vuttanayānusārenā</span>ti ‘‘sukhapaṇidhiādisamugghāṭanena appaṇihito’’tiādinā. Ettha ca saṅkhārānaṃ khaṇabhaṅgurataṃ sammadeva passantassa na rāgo patiṭṭhaṃ labhatīti aniccānupassanā rāgacaritassa sappāyā <a name="V0.0087"></a> vuttā, tathā saṅkhārānaṃ sabhāvadukkhataṃ sammadeva passantassa pakatiyāpi dukkhitesu dukkhuppādanaṃ vaṇe khārodakasekasadisanti na doso patiṭṭhaṃ labhatīti dukkhānupassanā dosacaritassa sappāyā vuttā, tathā saṅkhāresu sammadeva ghanavinibbhoge kate attasuññatāya upaṭṭhahamānāya na moho patiṭṭhaṃ labhatīti anattānupassanā mohacaritassa sappāyā vuttāti veditabbaṃ. Rāgapaṭipakkhattā samādhissa <span class="bld">‘‘adhicittasikkhāya sikkhanto’’</span>ti vuttaṃ. Esa nayo itaresu. Sesamettha suviññeyyaṃ.</p>
  446. <p class="bodytext">Khantibahulo uppannaṃ aratiṃ anabhiratiṃ abhibhuyya viharanto sukhena samādhiṃ adhigacchatīti khantippadhānatāpi samathapakkhabhajanassa kāraṇaṃ vuttā. <span class="bld">Uṭṭhānaṃ sampajjatī</span>ti sampannakāyikavīriyaṃ. Sammākammantavāyāmānaṃ yo kāyikādivikappo vutto pāḷiyaṃ, so nesaṃ kāyikassa payogassa samuṭṭhānavasena veditabbo.</p>
  447. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Khippādhigamo’’</span>ti iminā maggāsevanabhāvaṃ dasseti. <span class="bld">‘‘Vipassanāya vimuttādhigamo’’</span>ti iminā vipassanānubhāvena samucchedavimutti vikkhambhanavimutti viya samathānubhāvenāti dasseti. <span class="bld">Lokiyehī</span>ti nissakkavacanaṃ. <span class="bld">Mahantāna</span>nti uḷārānaṃ, paṇītānanti attho.</p>
  448. <p class="bodytext"><a name="para56"></a><span class="paranum">56</span>. <span class="bld">Ta</span>nti vicayahāraṃ. <span class="bld">Visaṃvādanahetūnaṃ</span> lobhādīnaṃ pāpadhammānaṃ. <span class="bld">Sodhento</span>ti yathā saraṇādivisayā aññāṇādisaṃkilesā na pavattanti, evaṃ sodhento. <span class="bld">Paripūrentā</span>ti yathā sīlaṃ akhaṇḍādibhāvena paripuṇṇaṃ hoti anūnaṃ, evaṃ paripūrentā.</p>
  449. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Tathā</span> <a name="M0.0093"></a> <span class="bld">paṭipajjanto’’</span>ti iminā satthu mahāpatikārabhāvo paripuṇṇo dassitoti paṭhamavāde <span class="bld">‘‘dassanābhūmiñca bhāvanābhūmiñcā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  450. <p class="bodytext"><span class="bld">Yassa atthāyā</span>ti yassa yassa pahānatthāya. <span class="bld">Tathā paṭipannassā</span>ti yathā asubhajjhānādiṃ pādakaṃ katvā anāgāmimaggādiadhigamo hoti, tathā paṭipannassa.</p>
  451. <p class="bodytext"><span class="bld">Vadhita</span>nti ghātitaṃ.</p>
  452. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Manussabhūto’’</span>ti idaṃ pubbāparāpekkhaṃ katvā ‘‘pitā manussabhūto khīṇāsavo’’ti ca tathā <a name="V0.0088"></a> ‘‘mātā manussabhūtā’’ti yojetabbaṃ. Bhedānurūpassa sāvanaṃ <span class="bld">anussāvanaṃ,</span> bhedānurūpena vā vacanena viññāpanaṃ.</p>
  453. <p class="bodytext"><a name="para57"></a><span class="paranum">57</span>. <span class="bld">Manussatta</span>nti manussajātitā. <span class="bld">Liṅgasampattī</span>ti purisabhāvo. <span class="bld">Hetū</span>ti manovacīpaṇidhānasiddhiyā saddhiṃ pubbahetusampadā. <span class="bld">Satthāradassana</span>nti satthu sammukhībhāvo. <span class="bld">Guṇasampattī</span>ti abhiññāsamāpattilābho. <span class="bld">Adhikāro</span>ti attano sarīranirapekkhaṃ satthu upakārakaraṇaṃ. <span class="bld">Chandatā</span>ti buddhabhāvāya daḷhacchandatā anivattidhammatā.</p>
  454. <p class="bodytext"><span class="bld">Na uppajjantīti pana atthī</span>ti ‘‘na me ācariyo atthi, sadiso me na vijjatī’’tiādi (ma. ni. 1.285; 2.341; kathā. 405; mahāva. 11; mi. pa. 4.5.11) imissā lokadhātuyā ṭhatvā vadantena bhagavatā ‘‘kiṃ panāvuso sāriputta, atthetarahi añño samaṇo vā brāhmaṇo vā bhagavato samasamo sambodhiyanti evaṃ puṭṭho ahaṃ, bhante, ‘no’ti vadeyya’’nti (dī. ni. 3.161) vatvā tassa kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso, yaṃ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā’’ti (dī. ni. 3.161; a. ni. 1.277) imaṃ suttaṃ dassentena dhammasenāpatināva buddhakhettabhūtaṃ imaṃ lokadhātuṃ ṭhapetvā aññattha anuppatti vuttā hotīti adhippāyo.</p>
  455. <p class="bodytext"><span class="bld">Khettapariggaho kato nāma hoti</span> ‘‘idaṃ buddhakhettaṃ nāmā’’ti.</p>
  456. <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ ṭhānāṭṭhānabhāvaṃ gatā</span>ti vuttappakārena ṭhānabhūtā, vuttanayena vā aññepi yathārahaṃ ṭhānāṭṭhānabhāvena pavattā. <span class="bld">Sattapaññattiyā upādānabhūtā</span>ti indriyabaddhe khandhe sandhāya vadati.</p>
  457. <p class="bodytext"><a name="para58"></a><span class="paranum">58</span>. <span class="bld">Phalassa</span> <a name="M0.0094"></a> <span class="bld">paccakkhakāritā</span>ti ‘‘imassa kammassa idaṃ phala’’nti taṃtaṃkammaphalāvabodho. <span class="bld">Appadānābhāvo</span>ti paccayasamavāye kammassa ekantato phaluppādanaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘katūpacitāna’’</span>nti.</p>
  458. <p class="bodytext"><a name="para59"></a><span class="paranum">59</span>. <span class="bld">Ajjhositavatthunā</span>ti taṇhābhinivesavasena abhiniviṭṭhavatthunā. <span class="bld">Rūpabhavaarūpabhavādinā</span>ti bhavataṇhā viya sayaṃ dasseti.</p>
  459. <p class="bodytext"><span class="bld">Khandhattayavasenā</span>ti <a name="V0.0089"></a> sīlādikkhandhattayavasena. <span class="bld">Paṭipadāvibhāgenā</span>ti ‘‘sabbatthagāminī’’ti ādipaṭipadāya bhedena.</p>
  460. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthatatthagāminī</span>ti nirayādinibbānanti dvīsu gandhabbaṭṭhānesu tattha tattheva gamanasīlā. <span class="bld">Sabbatthagāminī</span>ti yathāvuttesu sabbaṭṭhānesu ca gamanasīlā.</p>
  461. <p class="bodytext">Sañjīvo kāḷasuttaṃ saṅghāto roruvo mahāroruvo tāpano mahātāpano avīcīti ete <span class="bld">aṭṭha mahānirayā</span>. Ekekassa cattāri cattāri dvārāni, ekekasmiṃ dvāre cattāro cattāro gūthanirayādayoti evaṃ <span class="bld">soḷasa ussadaniraye</span> vaṇṇenti.</p>
  462. <p class="bodytext">Sakkasuyāmādiko <span class="bld">jeṭṭhakadevarājā</span>. Pajāpativaruṇaīsānādayo viya dutiyādiṭṭhānantarakārako <span class="bld">paricārako</span>.</p>
  463. <p class="bodytext"><span class="bld">Kilesakāmapakkhe</span>ti ‘‘saṅkappo kāmo, rāgo kāmo, saṅkapparāgo kāmoti (mahāni. 1) ettha vuttasaṅkappavasena vuttaṃ. Sopi hi vibādhati, upatāpeti cāti kilesattasambhavato kilesakāmo vutto, na kilesavatthubhāvato. <span class="bld">Kāmapaṭisaṃyutto</span>ti kāmarāgasaṅkhātena kāmena sampayutto, kāmapaṭibaddho vā. Aññesu ca kāmapaṭisaṃyuttesu dhammesu vijjamānesu vitakke eva kāmasaddo dhātusaddo niruḷhoti veditabbo vitakkassa kāmasaṅkappavuttiyā sātisayattā. Esa nayo byāpādadhātuādīsu. Parassa, attano ca dukkhāpanaṃ <span class="bld">vihiṃsā</span>. Taṃ tu micchāhi vihiṃsā.</p>
  464. <p class="bodytext">Bījādidhātunānattavasena khandhādinānattaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">Khandho</span>ti dvidhābhūtaggo.</p>
  465. <p class="bodytext"><a name="para60"></a><span class="paranum">60</span>. <span class="bld">Ajjhāsayadhātū</span>ti <a name="M0.0095"></a> ajjhāsayasabhāvo. Yathā gūthādīnaṃ sabhāvo eso yaṃ gūthādīheva saṃsandati, evaṃ puggalānaṃ ajjhāsayassevesa sabhāvo, yaṃ dussīlādayo dussīlādikeheva saṃsandanti.</p>
  466. <p class="bodytext">Saddhāmūlakattā kusalakiriyāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘yaṃ saddhāvasenā’’</span>tiādi. Tathā hi vuttaṃ ‘‘saddhā bīja’’nti (su. ni. 77). Yaṃ lobhavasena, saddhāvasena ca dosavasena, saddhāvasena ca mohavasena<a name="V0.0090"></a>, saddhāvasena cāti yojetabbaṃ. <span class="bld">Vīriyavasenā</span>ti sammappadhānavīriyavasena. <span class="bld">Paññāvasenā</span>ti maggasammādiṭṭhivasena.</p>
  467. <p class="bodytext">Akusalassa kammassa katokāsatāya pāḷiyaṃ vuttattā <span class="bld">‘‘vipākāvaraṇena nivuta’’</span>nti vuttaṃ. Taṃ pana nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ kammāvaraṇādīhipi nivutatāya icchitattā. Tathā hi yathā devadattaṃ kokālikaṃ sunakkhattaṃ licchaviputtanti udāhaṭaṃ, yadipi bhagavā paṭivedhassa aṭṭhānataṃ disvā nibbedhabhāgiyadesanaṃ na deseti, vāsanābhāgiyaṃ pana tathārūpassa deseti evāti dassento <span class="bld">‘‘saccappaṭivedha’’</span>ntiādimāha. <span class="bld">Ajātasattuādīna</span>nti <span class="bld">ādi</span>saddena saccakādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Tassāpi bhagavā anāgate vāsanatthāya dhammaṃ desesi. Satthā hi ‘‘anāgate tambapaṇṇidīpe sāsanaṃ patiṭṭhahissatī’’ti tatthāyaṃ kulaghare nibbatto pabbajitvā <span class="bld">kāḷabuddharakkhitatthero</span> nāma pabhinnapaṭisambhido mahākhīṇāsavo bhavissatīti idaṃ disvā dhammaṃ desesi, so ca tathā ahosīti.</p>
  468. <p class="bodytext"><span class="bld">Asampuṇṇe</span>ti ekantato vipākadānasamatthatāvasena pāripūriṃ anupagate. Diṭṭhupanissayadiṭṭhisahagatassa kammaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘kamme asampuṇṇe’’</span>ti vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘kilesantarāya missakaṃ kammantarāyaṃ dassetvā’’</span>ti.</p>
  469. <p class="bodytext"><a name="para61"></a><span class="paranum">61</span>. Diṭṭhi panettha padhānabhāvena pāḷiyaṃ gahitā sīlabbataparāmāsassa adhippetattā. Tathā hi vuttaṃ <span class="bld">‘‘yathā puṇṇañca govatikaṃ, acelañca kukkuravatika’’</span>nti. Asampuṇṇattā eva hi tassa micchādiṭṭhikammasamādānassa tesaṃ bhagavā ‘‘cattārimāni, puṇṇa, kammānī’’tiādinā (ma. ni. 2.81) dhammaṃ desesi. Tāya ca desanāya te taṃ diṭṭhiṃ paṭinissajjitvā sammatte patiṭṭhahiṃsu.</p>
  470. <p class="bodytext"><a name="para62"></a><span class="paranum">62</span>. Paguṇatāya <a name="M0.0096"></a> vodānaṃ <span class="bld">paguṇavodānaṃ</span>. Tadeva paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhahitvā dutiyajjhānādiadhigamassa paccayattā vuṭṭhānaṃ nāma hotīti āha <span class="bld">‘‘vuṭṭhānaṃ paguṇavodāna’’</span>nti. <span class="bld">Bhavaṅgavuṭṭhānaṃ</span> bhavaṅguppatti. Bhavaṅgacitte hi uppanne taṃsamaṅgisamāpattito vuṭṭhito nāma hoti. Saññāvedayitaapagamo eva <span class="bld">apagamavimokkho</span>.</p>
  471. <p class="bodytext"><span class="bld">Idaṃ vuṭṭhāna</span>nti idaṃ yathāvuttaṃ kosallaṃ vuṭṭhānahetubhāvato vuṭṭhānaṃ. Tathā hi vuttaṃ ‘‘vodānampi tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhāna’’nti (vibha. 828). Imāya pana vuṭṭhānapāḷiyā asaṅgahitattā <a name="V0.0091"></a> ‘‘nirodhasamāpattiyā vuṭṭhānaṃ pāḷimuttakavuṭṭhānaṃ nāmā’’ti <span class="bld">sammohavinodaniyaṃ</span> (vibha. aṭṭha. 828) vuttaṃ. Ye pana ‘‘nirodhato phalasamāpattiyā vuṭṭhāna’’nti pāḷiyaṃ natthīti vadeyyuṃ, te ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassa nevasaññānāsaññāyatanaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.417) imāya pāḷiyā paṭisedhetabbā.</p>
  472. <p class="bodytext"><a name="para63"></a><span class="paranum">63</span>. <span class="bld">Ayaṃ cassa āsayo</span>ti ettha āsayajānanādinā yehi indriyehi yehi paroparehi sattā kalyāṇapāpāsayādikā honti, tesaṃ pajānanaṃ vibhāvetīti veditabbaṃ. Evañca katvā indriyaparopariyattaāsayānusayañāṇānaṃ visuṃ asādhāraṇatā, indriyaparopariyattanānādhimuttikatāñāṇānaṃ visuṃ balatā ca siddhā hoti.</p>
  473. <p class="bodytext"><span class="bld">Thāmagato</span>ti ettha thāmagamanaṃ nāma aññesaṃ asādhāraṇo kāmarāgādīnaṃ eva āveṇiko sabhāvo veditabbo, yato ‘‘thāmagato anusayaṃ pajahatī’’ti (paṭi. ma. 3.21) vuttaṃ.</p>
  474. <p class="bodytext"><span class="bld">Āvajjanamatteneva sarati</span> ākaṅkhāyattavuttikattā. Vuttañhi ‘‘ākaṅkhapaṭibaddhaṃ buddhassa bhagavato ñāṇaṃ, manasikārapaṭibaddhaṃ buddhassa bhagavato ñāṇa’’ntiādi (mahāni. 156; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. ma. 3.5). Sabbaññutaññāṇaṃ viya hi sabbaṃ bhagavato ñāṇaṃ parikammanirapekkhanti.</p>
  475. <p class="bodytext"><a name="para64"></a><span class="paranum">64</span>. <span class="bld">Upakkilesavimuttattā</span>ti ettha cittādi eva upakkilesā, nibbattakassa vā kammassa pāribandhakilesā. Kasiṇakammaparikammajhānanibbattanakasiṇabhāvo cuddasavidhena cittaparidamanaṃ abhiññābhinīhāroti sabbatthāpi <a name="M0.0097"></a> vīriyabalassa bahūpakārattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘vīriyabhāvanābalanibbatta’’</span>nti. <span class="bld">Dibbasadisattā</span>ti dibbe bhavanti <span class="bld">dibbaṃ,</span> yathāvuttaṃ pasādacakkhu, dibbaṃ viyāti <span class="bld">dibbaṃ,</span> aggataṃ abhiññāṇaṃ. <span class="bld">Dibbavihāro</span> cattāri rūpāvacarajjhānāni. Tesaṃ vasena nibbattitvā paṭiladdhabbattā <span class="bld">dibbaṃ,</span> tena dibbahetukattā dibbanti vuttanti dasseti. <span class="bld">Dibbavihārasannissitattā</span>ti rūpāvacaracatutthajjhānena nissayapaccayena nibbattattā, tena dibbanissitaṃ dibbanti dasseti. Divusaddaṃ akkharacintakā kīḷādīsu paṭhantīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘taṃ sabbaṃ saddasatthānusārena veditabba’’</span>nti. Purimā hi tayo atthā kīḷatthassa vasena, itare jutigatiatthavaseneva dassitāti.</p>
  476. <p class="bodytext"><span class="bld">Manussūpacāra</span>nti manussagocaraṃ. <span class="bld">Daṭṭhuṃ na sakkā</span> ittarakhaṇattā khaṇapaccuppannassa. <span class="bld">‘‘Āsannacutikā’’</span>tiādinā <a name="V0.0092"></a> santatipaccuppannavasena ‘‘cavamāne upapajjamāne’’ti vuttanti dasseti. <span class="bld">‘‘Mohanissandayuttattā’’</span>tiādinā sattānaṃ hīnapaṇītattādibhāvassa mohādikammanidānahetukataṃ, nissandaphalatañca dasseti. Dibbacakkhussa pādakaṃ etesanti <span class="bld">dibbacakkhupādakāni</span>. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘dibbacakkhunā saheva ijjhantī’’</span>ti. Tāni hissa paribhaṇḍañāṇāni.</p>
  477. <p class="bodytext">Samādīyantīti <span class="bld">samādānāni,</span> kammāni samādānāni etesanti <span class="bld">kammasamādānā</span>. Samādātabbanānāvidhakammāti attho purime atthe, dutiye pana kammāni samādāpentīti <span class="bld">kammasamādānā,</span> micchādiṭṭhiyā kammasamādānā <span class="bld">micchādiṭṭhikammasamādānā,</span> hetuatthe cetaṃ karaṇavacanaṃ.</p>
  478. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ vāca</span>nti taṃ ariyānaṃ upavadanavācaṃ. <span class="bld">Taṃ citta</span>nti samuṭṭhāpakacittaṃ. <span class="bld">Taṃ diṭṭhi</span>nti yena micchāgāhena ariye anuddhaṃseti, micchābhinivesaṃ. Ayampettha attho – yathā nāma hetusampannassa bhikkhuno visuddhaṃ sīlaṃ, samādhiñca sampādetvā ṭhitassa dandho satuppādo khippābhiññāya diṭṭheva dhamme aññā, sati vā upādisese anāgāmitā. Evamevaṃ yo ariyūpavādī yathāvuttacittadiṭṭhīhi apakkamitvā appatirūpaṃ sabhāvaṃ ‘‘mayā, bhante, tumhākaṃ upari vutta’nti accayadesanāya te na khamāpeti, so kāyassa bhedā niraye evāti. Tesu pasannacittassa khamāpanañhettha tesaṃ vācādīnaṃ pahānaṃ paṭinissaggova. Ito <span class="bld">sāvajjataraṃ nāma aññaṃ natthi</span> sabbānatthavidhānato, sabbahitasukhaparidhaṃsanato ca.</p>
  479. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyassa</span> <a name="M0.0098"></a> <span class="bld">bhedā</span>ti idha <span class="bld">kāya</span>saddo attabhāvapariyāyoti āha <span class="bld">‘‘upādinnakkhandhapariccāgā’’</span>ti. <span class="bld">Tadanantara</span>nti tassa maraṇasaṅkhātassa khandhapariccāgassa anantaraṃ. Abhinibbattakkhandhattho <span class="bld">para</span>saddo, anorimabhūtavatthuvisayo vā siyā, avadhivisesanamattaṃ vā. Tesu purimaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘abhinibbattakkhandhaggahaṇe’’</span>ti, pacchimassa pana vasena <span class="bld">‘‘cutito uddha’’</span>nti.</p>
  480. <p class="bodytext"><span class="bld">Vuttavipariyāyenā</span>ti ‘‘suṭṭhu caritaṃ, sobhanaṃ vā carita’’ntiādinā. <span class="bld">Hanana</span>nti ghātanaṃ.</p>
  481. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāraṇākāraṇa</span>nti ṭhānāṭṭhānaṃ. Cetanācetanāsampayuttadhamme nirayādinibbānagāmipaṭipadābhūte kammanti gahetvā āha <span class="bld">‘‘kammaparicchedamevā’’</span>ti. <span class="bld">Kammavipākantaraṃ</span> kammavipākaviseso kammavipākassa vibhāgo. <span class="bld">Appetuṃ na sakkoti</span> aṭṭhamanavamabalāni viya, taṃsadisaṃ iddhividhañāṇaṃ viya vikubbituṃ, etenassa balasadisatañca nivāreti. Jhānādiñāṇaṃ viya vā appetuṃ<a name="V0.0093"></a>, vikubbituñca. Yadipi hi jhānādipaccavekkhaṇāñāṇaṃ idha chaṭṭhaṃ balanti tassa savitakkasavicāratā vuttā, tathāpi jhānādīhi vinā paccavekkhaṇā natthīti jhānādisahagataṃ ñāṇaṃ tadantogadhaṃ katvā evaṃ vuttaṃ. Atha vā sabbaññutaññāṇaṃ jhānādikiccaṃ viya na sabbaṃ balakiccaṃ kātuṃ sakkotīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘jhānaṃ hutvā appetuṃ, iddhi hutvā vikubbituñca na sakkotī’’</span>ti (vibha. mūlaṭī. 831) vuttaṃ, na pana kassaci balassa jhānaiddhibhāvoti daṭṭhabbaṃ.</p>
  482. <p class="centered">Vicayahārasampātavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  483. <p class="subhead">3. Yuttihārasampātavaṇṇanā</p>
  484. <p class="bodytext"><a name="para65"></a><span class="paranum">65</span>. Paṭipakkhapaṭibāḷhā kusalā dhammā uppajjitumeva na sakkonti, uppannāpi sammadeva attano kiccaṃ kātuṃ asamatthatāya anuppannasadisāti paṭipakkhanivāraṇena kusalānaṃ dhammānaṃ kiccakaraṇabhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘manacchaṭṭhāni…pe… bhavissatī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Viharantassā</span>ti viharaṇahetu. <span class="bld">Viharanto</span>ti etthāpi eseva nayo, tena rakkhitacittatā vuttanayena ekantato sammāsaṅkappagocaratāya ca saṃvattatīti dasseti. <span class="bld">Vuttanayenā</span>ti <a name="M0.0099"></a> micchāsaṅkappānaṃ avasaraṃ adatvā visodhitanekkhammādivitakkatāya. <span class="bld">Aviparītamevā</span>ti kāyādiasubhādito ādānaṃ. <span class="bld">Vinipātabhaya</span>nti duggatibhayaṃ. <span class="bld">Sabbopi cāyamattho</span>ti ‘‘sammāsaṅkappagocaro sammādiṭṭhi bhavissatī’’tiādīsu attho yuttiyā yutto eva anarūpakāraṇabhāvato.</p>
  485. <p class="centered">Yuttihārasampātavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  486. <p class="subhead">4. Padaṭṭhānahārasampātādivaṇṇanā</p>
  487. <p class="bodytext"><a name="para66"></a><span class="paranum">66</span>. Yasmā vā saṃkilesato rakkhitacittassa tīṇi sucaritāni pāripūriṃ gacchanti, tasmā <span class="bld">rakkhitacittassā</span>ti ettha yāyaṃ rakkhitacittatā, sā kāyasucaritādīnaṃ tiṇṇaṃ sucaritānaṃ padaṭṭhānanti evamettha attho veditabbo. <span class="bld">Attādhīna</span>nti attaparādhīnaṃ.</p>
  488. <p class="bodytext"><span class="bld">Tato evā</span>ti kāraṇaggahaṇena phalassa gahitattā eva.</p>
  489. <p class="bodytext"><a name="para68"></a><span class="paranum">68</span>. <span class="bld">Tattha</span> <a name="V0.0094"></a> <span class="bld">itisaddo</span>ti ‘‘paripālīyatī’’ti itisaddo.</p>
  490. <p class="bodytext"><a name="para73-4"></a><span class="paranum">73-4</span>. Pāḷiyaṃ <span class="bld">pañcindriyāni tīhi khandhehi saṅgahitānī</span>ti ettha saddhāvīriyasatindriyehi pātimokkhādi tividhaṃ sīlaṃ gahitaṃ sodhetabbattā. Tesanti tehi sīlakkhandho saṅgahito. Samādhipaññindriyehi samādhipaññākkhandhā gahitāti pākaṭoyamattho, tathā sesampīti āha <span class="bld">‘‘ito paresu…pe… vuttanayamevā’’</span>ti.</p>
  491. <p class="bodytext"><a name="para76"></a><span class="paranum">76</span>. <span class="bld">Hetuhetusamuppannapaccayapaccayuppannasaṅkhātassā</span>ti ettha hetupaccayavibhāgo heṭṭhā vuttoyeva.</p>
  492. <p class="centered">Padaṭṭhānahārasampātādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  493. <p class="subhead">Missakahārasampātavaṇṇanā</p>
  494. <p class="bodytext">Idāni yasmā suttesu hārānaṃ yojanānayadassanattā hārasampātadesanā hāravibhaṅgadesanā viya na hārasarūpamattadassanattā, tasmā <span class="bld">peṭakopadese</span> <a name="M0.0100"></a> āgatanayānusārena aparehi vipariyāyehi hārasampātayojanāvidhiṃ dassento <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādimāha. Tattha vijjāvijjāya kusalākusalacittappavattiyā alobhādosalobhadosāpi paramparabhāvena pavattanti nidānabhāvatoti dassento <span class="bld">‘‘cha dhammā…pe… mūlānī’’</span>ti āha. Yathā ca nidānabhāvena pubbaṅgamatā, evaṃ attano vasevattanenāpi pubbaṅgamatā labbhatevāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘sādhipatikānaṃ adhipati, sabbacittuppādānaṃ indriyānī’’</span>ti. <span class="bld">Alobhassā</span>ti alobhayuttassa cittuppādassa. <span class="bld">Nekkhammacchandenā</span>ti kusalacchandena. Nekkhammasaddo pabbajjādīsu niruḷho. Vuttañhi –</p>
  495. <p class="gatha1">‘‘Pabbajjā paṭhamaṃ jhānaṃ, nibbānañca vipassanā;</p>
  496. <p class="gathalast">Sabbepi kusalā dhammā, ‘nekkhamma’nti pavuccare’’ti. (itivu. aṭṭha. 109; dī. ni. ṭī. 2.359; a. ni. ṭī. 2.2.66) –</p>
  497. <p class="bodytext">Tesu <a name="V0.0095"></a> idha kusalā dhammā adhippetā. Tena vuttaṃ ‘‘kusalacchandenā’’ti. Nekkhammacchandena upanissayabhūtena, na adhipatibhūtena. Idaṃ vuttaṃ hoti – alobhappadhāno ce cittuppādo hoti, nekkhammacchandena upanissayabhūtena mano tassa pubbaṅgamo hoti. Sesapadadvayepi eseva nayo.</p>
  498. <p class="bodytext">Yadaggena tesaṃ dhammānaṃ mano pubbaṅgamaṃ, tadaggena tesaṃ jeṭṭhaṃ, padhānañcāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘manoseṭṭhāti mano tesaṃ dhammāna’’</span>ntiādi. Manomayatā manena katādibhāvo, so ca manassa tesaṃ sahajātādinā paccayabhāvo evāti vuttaṃ<span class="bld"> ‘‘manomayāti…pe… paccayo’’</span>ti. <span class="bld">Te panā</span>ti ettha <span class="bld">pana</span>-saddo visesatthadīpako, tenetaṃ dasseti – yadipi tesaṃ dhammānaṃ chandādayopi paccayā eva, indriyādipaccayena pana savisesaṃ paccayabhūtassa manasseva vaseneva vuttaṃ ‘‘manomayā’’ti. Tattha <span class="bld">chandasamudānītā</span>ti yathāvuttanekkhammādichandena sammā uddhamuddhaṃ nītā, tato samudāgatāti attho. Tato eva nekkhammavitakkādito samuppannattā <span class="bld">anāvilasaṅkappasamuṭṭhānā</span>. Tajjāmanoviññāṇadhātusamphassena sahādhiṭṭhānato <span class="bld">phassasamodhānā</span>. ‘‘Phuṭṭho, bhikkhave, vedeti, phuṭṭho sañjānāti, phuṭṭho cetetī’’ti (saṃ. ni. 4.93) hi vuttaṃ. <span class="bld">Idaṃ manokamma</span>nti kāyaṅgavācaṅgacopanaṃ akatvā saddhāsamannāgatena pasannena manasā pavattaṃ idaṃ kusalaṃ manokammaṃ. Taṃ pana <a name="M0.0101"></a> anabhijjhāsahagataṃ, abyāpādasahagataṃ, sammādiṭṭhisahagatanti tividhaṃ hoti.</p>
  499. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhāsatī</span>ti avisaṃvādanādinā vācaṅgacopanāvasena pavattentiyā vacīviññattiyā sādhetabbaṃ sādhetīti attho, tena kāyadvārato pavattakusalavacīkammampi saṅgahitaṃ hoti. Tathā hi vakkhati ‘‘vacīviññattivipphārato, tathā sādiyanato ca bhāsatī’’ti. Sabbampi vacīkammaṃ saccādivasena catubbidhaṃ. <span class="bld">Karotī</span>ti attano, paresañca hitāhitāni kāraṇākāraṇehi kāyaṅgacopanāvasena pavattentiyā kāyaviññattiyā sādhetabbaṃ sādhetīti attho, tena vacīdvārato pavattakusalakāyakammampi saṅgahitaṃ hoti. Tathā ca vakkhati ‘‘kāyaviññattivipphārato, tathā sādiyanato ca karotī’’ti (netti. aṭṭha. 76 missakahārasampātavaṇṇanā). Kammapathavasena gayhamāne pāṇātipātādivasena taṃ tividhaṃ hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘iti dasakusalakammapathādassitā’’</span>ti. Dasapuññakiriyavatthuvasenāpi gāthāya attho yujjati. Tathā hi vakkhati ‘‘so pasannacitto’’tiādi. Bhāsati vā karoti vā kevalaṃ manasā pavattatīti aniyamattho <span class="bld">vā</span>-saddo. Tathā ceva saṃvaṇṇitaṃ.</p>
  500. <p class="bodytext"><span class="bld">Dasavidhassa kusalakammassā</span>ti dasavidhassa kusalakammapathakammassa, vakkhamānanayena vā dasapuññakiriyavatthusaṅkhātassa <a name="V0.0096"></a> kusalakammassa. Nanu tattha dānādimayaṃ tividhameva puññakiriyavatthu vuttanti? Saccaṃ, taṃ pana itaresaṃ tadantogadhattā.</p>
  501. <p class="bodytext">‘‘Sukhamanvetī’’ti saṅkhepena vuttaṃ sukhānugamaṃ vitthārena dassento <span class="bld">‘‘idhassu puriso’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">evaṃ santa</span>nti evaṃ bhūtaṃ, appahīnānusayo hutvā sukhavedanīyaphassasambhūtanti attho.</p>
  502. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">‘‘yaṃ mano’’</span>tiādinā gāthātthavasena catusaccaṃ niddhāreti. Ādito vavatthāpitesu khandhādīsu khandhamukhena saccānaṃ kathitattā sattānaṃ bhinnarucibhāvato nānānayehi vipassanābhūmikosallatthaṃ, pubbāparasambandhadassanatthañca evaṃ vuttaṃ <span class="bld">‘‘evaṃ…pe… niddhāretabbānī’’</span>ti. Saccamukhena assādādike niddhāretvā desanāhārasampātaṃ yojetuṃ <span class="bld">‘‘tattha samudayenā’’</span>tiādimāha, taṃ vuttanayameva. Yañhettha aññampi atthato na vibhattaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayattā, uttānatthattā cāti veditabbaṃ.</p>
  503. <p class="bodytext"><span class="bld">Mananalakkhaṇe</span>ti <a name="M0.0102"></a> mananalakkhaṇahetu. <span class="bld">‘‘Mananalakkhaṇenā’’</span>ti vā pāṭho. <span class="bld">Īhābhāvato</span> byāpārābhāvato. Yena pasādena samannāgatattā mano ‘‘pasanno’’ti vutto, tassa pasādassa kiccaṃ mane āropetvā āha <span class="bld">‘‘akālusiyato, ārammaṇassa okappanato ca pasannenā’’</span>ti. <span class="bld">Tathā sādiyanato</span>ti vācāya vattabbaṃ avatvāva phassasādiyanato anujānato. Dutiye <span class="bld">tathā sādiyanato</span>ti kāyena kātabbaṃ yathā kataṃ hoti, tathā vācāya saṃvidhānato. <span class="bld">Tathā pasutattā</span>ti yathā sukhamanveti, tathā upacitattā evāti attho. <span class="bld">Tato</span>ti tato kāraṇā, manasā pasannena, bhāsanena, karaṇena ca hetunāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Anaññatthā</span>ti etasmiṃ pana atthe. <span class="bld">Tato</span>ti tato eva. Yo hi pasannamano tena yaṃ bhāsanaṃ, karaṇañca, tato eva naṃ sukhamanvetīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Sātabhāvato</span>ti sātavedanābhāvato. <span class="bld">Iṭṭhabhāvato</span>ti manāpabhāvato. Kammato vipākuppattiphaladānasamatthabhāvena kammassa nibbattattā vipākasseva anibbattattāti āha <span class="bld">‘‘katū…pe… anvetīti vutta’’</span>nti <span class="bld">kāraṇāyatta vuttito</span>ti katabhāvahetukattā kammassāti adhippāyo. <span class="bld">Asaṅkantito</span>ti yasmiṃ santāne kammaṃ nibbattaṃ, tadaññasantānā saṅkamanato.</p>
  504. <p class="bodytext"><span class="bld">Ādhipaccayogato</span>ti sahajātādhipativasena ādhipaccayuttattā. Sahajātadhammānañhi taṃsampayuttassa manassa vasena pubbaṅgamatā idhādhippetā. <span class="bld">Tato evā</span>ti ādhipaccayogato eva. <span class="bld">Manassā</span>ti upayogatthe sāmivacanaṃ. Tesaṃ dhammānanti sambandho. <span class="bld">Kusalabhāvo yujjati</span> pasādassa yonisomanasikārahetukattā<a name="V0.0097"></a>. Nanu vibhajjabyākaraṇesu tesaṃ sāvakānaṃ saddhā uppajjatīti? Nāyaṃ saddhā, tadākārā pana akusalā dhammā tathā vuccantīti veditabbaṃ. Tathā hi vakkhati ‘‘nāyaṃ pasādo’’tiādi (netti. aṭṭha. 76 missakahārasampātavaṇṇanā). <span class="bld">Sukhaṃ anvetīti yujjati</span> kammassa phaladāne samatthabhāvato. Yathā hi kataṃ kammaṃ phaladānasamatthaṃ hoti, tathā kataṃ upacitanti vuccatīti.</p>
  505. <p class="bodytext">Manopavicārā idha nekkhammasitā somanassūpavicārā, upekkhūpavicārā ca veditabbā kusalādhikārattā. Te pana yasmā cittaṃ nissāyeva pavattanti, nānissāya, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘mano manopavicārānaṃ padaṭṭhāna’’</span>nti. <span class="bld">Kusalapakkhassa padaṭṭhāna</span>nti ettha kusalo tāva phasso kusalassa vedanākkhandhassa <a name="M0.0103"></a> saññākkhandhassa saṅkhārakkhandhassa sahajātādinā paccayo hoti. ‘‘Phuṭṭho, bhikkhave, vedeti, phuṭṭho sañjānāti, phuṭṭho cetetī’’ti (saṃ. ni. 4.93) vuttaṃ. Evaṃ vedanādīnampi veditabbaṃ. Saddhādīnampi paccayabhāve vattabbameva natthi. <span class="bld">Sabbassā</span>ti catubhūmakassa. Kāmāvacarā hi kusalā dhammā yathārahaṃ catubhūmakassāpi kusalassa paccayā honti, evaṃ itarabhūmakāpi.</p>
  506. <p class="bodytext">‘‘Pasannena manasā bhāsatī’’ti vuttattā visesato sammāvācāpaccayaṃ bhāsanaṃ idhādhippetanti vuttaṃ <span class="bld">‘‘bhāsatīti sammāvācā’’</span>ti. Tatthāyamadhippāyo ‘‘bhāsatīti yamidaṃ padaṃ, iminā sammāvācā gahitā hotī’’ti. <span class="bld">Karotīti sammākammanto</span>ti etthāpi eseva nayo. Suparisuddhe kāyavacīkamme ṭhitassa ājīvapārisuddhi, na itarassāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘te sammāājīvassa padaṭṭhāna’’</span>nti. Tattha <span class="bld">te</span>ti sammāvācākammantā. Yasmā pana ājīvaṭṭhamake sīle patiṭṭhitassa uppannānuppannānaṃ akusaladhammānaṃ pahānānuppādanāni, anuppannuppannānaṃ kusaladhammānaṃ uppādanapāripūriyā ca sambhavanti, tathā sammāvāyāme ṭhitasseva kāyādīsu subhasaññādividdhaṃsinī sammāsati sambhavati, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘sammāājīvo…pe…padaṭṭhāna’’</span>nti. Jeṭṭhakasīlaṃ pātimokkhasaṃvaro, saddhāsādhano ca soti āha <span class="bld">‘‘taṃ sīlassa padaṭṭhāna’’</span>nti.</p>
  507. <p class="bodytext"><span class="bld">Tesa</span>nti kāyavacīkammānaṃ. <span class="bld">Kammapaccayatāyā</span>ti kusalakammahetukatāya.</p>
  508. <p class="bodytext"><span class="bld">Padattho ca vuttanayenā</span>ti ‘‘mananato ārammaṇavijānanato’’tiādinā.</p>
  509. <p class="bodytext"><span class="bld">Ayaṃ</span> <a name="V0.0098"></a> <span class="bld">āvaṭṭo</span>ti ayaṃ sabhāgavisabhāgadhammāvaṭṭanavasena āvaṭṭo. Ettha hi kusalamūlasammattamaggādiniddhāraṇā sabhāgadhammāvaṭṭanā. Avijjābhavataṇhānaṃ niddhāraṇā visabhāgadhammāvaṭṭanā.</p>
  510. <p class="bodytext">Vibhattihāre padaṭṭhānabhūmivibhāgā vuttanayā, suviññeyyā cāti dhammavibhāgameva dassento <span class="bld">‘‘nayida’’</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">‘‘nayidaṃ yathārutavasena gahetabba’’</span>nti suttassa neyyatthataṃ vatvā <span class="bld">‘‘yohī’’</span>tiādinā taṃ vivarati. ‘‘Dukkhameva anvetī’’ti kasmā vuttaṃ, nanu yattha katthaci hitesitā kusalamevāti? Nayidamīdisaṃ sandhāya vuttaṃ, adhammaṃ pana dhammoti, dhammañca pana <a name="M0.0104"></a> adhammoti dīpanena lokassa sabbānatthabījabhūtesu sakalahitasukhupāyapaṭikkhepakesu titthakaresu asantaguṇasambhāvanavasena pavattamicchādhimokkhaṃ sandhāya vuttaṃ. Yo hi loke appamattakampi puññaṃ kātukāmaṃ pāpikaṃ diṭṭhiṃ nissāya paṭibāhati, sopi gārayho, kimaṅgaṃ pana ariyavinaye sammāpaṭipattiṃ paṭibāhantesūti dukkhaphalāva tattha sambhāvanāpasaṃsā payirupāsanā. Tathā hi vuttaṃ – ‘‘na kho ahaṃ, moghapurisa, arahattassa maccharāyāmi, apica tuyhevetaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ…pe… dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattatī’’ti (dī. ni. 3.7), ‘‘yo nindiyaṃ pasaṃsati (su. ni. 663; saṃ. ni. 1.180, 181; a. ni. 4.3; netti. 92), sabbassāpi anatthassa mūlaṃ bālūpasevanā’’ti ca.</p>
  511. <p class="bodytext"><span class="bld">Idañhi sutta</span>nti ‘‘manopubbaṅgamā…pe…pada’’nti (dha. pa. 1, 2) paṭhamaṃ gāthaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Etassā</span>ti saṃvaṇṇiyamānasuttassa.</p>
  512. <p class="bodytext"><span class="bld">Kiccapaññattī</span>ti adhipatipaccayasaṅkhātassa kiccassa paññāpanaṃ. <span class="bld">Padhānapaññattī</span>ti padhānabhāvassa paññāpanā. <span class="bld">Sahajātapaññattī</span>ti tesaṃ dhammānaṃ manasā sahabhāvapaññāpanā.</p>
  513. <p class="bodytext"><span class="bld">Mahābhūtātī</span>ti <span class="bld">iti</span>saddo ādiattho, tena mahābhūtāvinābhāvī sabbo rūpadhammo saṅgayhati.</p>
  514. <p class="bodytext">‘‘Manopubbaṅgamā’’ti samāsapade ‘‘mano’’ti padaṃ tadavayavamattanti āha <span class="bld">‘‘neva padasuddhī’’</span>ti. Tenevāha <span class="bld">‘‘manopubbaṅgamāti padasuddhī’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Chāyāva anapāyinī’’</span>ti idaṃ sukhānugamassa udāharaṇamattaṃ, na yathādhippetatthaparisamāpanaṃ. <span class="bld">‘‘Sukhamanvetī’’</span>ti pana yathādhippetatthaparisamāpananti vuttaṃ <span class="bld">‘‘padasuddhi ceva ārambhasuddhi cā’’</span>ti.</p>
  515. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekattatā</span>ti <a name="V0.0099"></a> manopubbaṅgamādisāmaññaṃ sandhāya vadati. Evaṃ sesesupi. <span class="bld">Vemattatā</span> ‘‘manopubbaṅgamā’’tiādinā sāmaññato vuttadhamme pasādo dhāraṇāya nivattetvā pasannasaṅkhāte visese avaṭṭhāpanato. Sesesupi eseva nayo. Pasādo sinehasabhāvo, assaddhiyaṃ viya lūkhasabhāvaṃ dosaṃ vinodetīti āha <span class="bld">‘‘byāpādavikkhambhanato’’</span>ti. <span class="bld">Bahiddhā</span>ti saddheyyavatthuṃ sandhāyāha. <span class="bld">Okappanato</span>ti ārammaṇaṃ anupavisitvā anupakkhanditvā saddahanato.</p>
  516. <p class="bodytext"><span class="bld">Deyyadhammādayo</span>ti <a name="M0.0105"></a> ettha <span class="bld">ādi</span>saddena saṃvegahirottappakasiṇamaṇḍalādayo saṅgayhanti. <span class="bld">Iṭṭhārammaṇādayo</span>ti <span class="bld">ādi</span>saddena iṭṭhamajjhattārammaṇā, dvāradhammā, manasikāroti evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Tathā phasso</span>ti yathā vedanādīnaṃ iṭṭhārammaṇādayo paccayo, evaṃ phassopīti paccayatāsāmaññameva upasaṃharati tathā-saddo. <span class="bld">Vedanādīna</span>nti hi vedanādayo tayo khandhā gahitā. <span class="bld">Viññāṇassa vedanādayo</span>ti nāmarūpaṃ sandhāya vadati.</p>
  517. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Sīlamayassa adoso padaṭṭhāna’’</span>nti vuttaṃ khantipadhānattā sīlassa. <span class="bld">Adhiṭṭhātī</span>ti anuyuñjati uppādeti. <span class="bld">So</span>ti evaṃ kusalacittaṃ bhāvento. <span class="bld">‘‘Anuppannāna’’</span>ntiādinā bhāvanāpahānasamāropanāni dassento nibbedhabhāgiyavasena gāthāya atthaṃ vicinitvā samāropeti, evampi sakkā yojetunti vāsanābhāgiyavasena padaṭṭhānaniddese udāharīyati.</p>
  518. <p class="bodytext">Evaṃ ‘‘manopubbaṅgamā dhammā’’ti gāthāya vasena hārasampātayojanāvidhiṃ dassetvā idāni gāthāntarena dassetuṃ <span class="bld">‘‘tathā dadato puñña’’</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">bhāvanāmaya</span>nti paññābhāvanāmayaṃ.</p>
  519. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Alobho kusalamūla’’</span>ntiādi dānādīnaṃ alobhādipadhānattā vuttaṃ, sabbattha ca ‘‘vutta’’nti padaṃ ānetvā yojetabbaṃ. <span class="bld">Tesa</span>nti rāgādīnaṃ. <span class="bld">Nissaraṇa</span>nti ca parinibbānameva sandhāya vadati.</p>
  520. <p class="bodytext">Pariccāgasīlo alobhajjhāsayo kāmesu ādīnavadassāvī sammadeva sīlaṃ paripūretīti āha <span class="bld">‘‘dadato…pe… padaṭṭhāna’’</span>nti. Idha <span class="bld">oḷārikā</span> nāma kilesā vītikkamāvatthānaṃ, tappahānaṃ tadaṅgappahānena veditabbaṃ. <span class="bld">Majjhimāna</span>nti pariyuṭṭhānāvatthānaṃ. <span class="bld">Sukhumāna</span>nti anusayāvatthānaṃ. <span class="bld">Katāvībhūmi</span> nti khīṇāsavabhūmiṃ.</p>
  521. <p class="bodytext"><span class="bld">Dadato</span>ti maggasahagatena alobhena sadevakassa lokassa abhayadānaṃ dadato. <span class="bld">Puñña</span>nti lokuttarakusalaṃ. <a name="V0.0100"></a> <span class="bld">Saṃyamato</span>ti maggapariyāpannehi sammāvācākammantājīvehi diṭṭhekaṭṭhādisaṃkilesato maggasaṃyamena saṃyamantassa. <span class="bld">Vera</span>nti pāṇātipātādipāpaṃ. <span class="bld">Kusalo</span>ti maggasammādiṭṭhiyā kusalo vicakkhaṇo. <span class="bld">Jahāti pāpaka</span>nti tehi tehi maggehi taṃ taṃ pahātabbaṃ pāpadhammaṃ odhiso jahāti samucchindati. Tenāha <span class="bld">‘‘maggo vutto’’</span>ti.</p>
  522. <p class="bodytext">‘‘Dadato’’tiādinā <a name="M0.0106"></a> pubbe avibhāgena kusalamūlāni uddhaṭānīti idāni vibhāgena tāni uddharanto <span class="bld">‘‘lokiyakusalamūla’’</span>ntiādimāha.</p>
  523. <p class="bodytext"><span class="bld">Puthujjanabhūmi sekkhabhūmi dassitā</span> pahānassa vippakatabhāvadīpanato. <span class="bld">Asekkhabhūmi dassitā</span> anupādāparinibbānadīpanato.</p>
  524. <p class="bodytext"><span class="bld">Saggagāminī paṭipadā</span> pubbabhāgappaṭipatti.</p>
  525. <p class="bodytext">Puññe kathite puññaphalampi kathitameva hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘dadato…pe… desanamāhā’’</span>ti. Saccakammaṭṭhānena vinā saṃkilesappahānaṃ natthīti dassento āha <span class="bld">‘‘kusalo…pe… desanamāhā’’</span>ti.</p>
  526. <p class="bodytext"><span class="bld">Vera</span>saddo adinnādānādipāpadhammesupi niruḷhoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘evaṃ sabbānipi sikkhāpadāni vitthāretabbānī’’</span>ti. <span class="bld">Dvepi vimuttiyo</span> sekkhāsekkhavimuttiyo, saupādisesaanupādisesavimuttiyo ca. Tathā hi vakkhati ‘‘nibbutoti dve nibbānadhātuyo’’tiādi (netti. aṭṭha. 76).</p>
  527. <p class="bodytext">Kāraṇūpacārena, kāraṇaggahaṇena vā phalaṃ gahitanti āha <span class="bld">‘‘dve sugatiyo’’</span>tiādi. Vaṭṭavivaṭṭasampattiyo imissā desanāya <span class="bld">phalaṃ,</span> tassa dānaṃ sīlaṃ bhāvanā <span class="bld">upāyo,</span> ‘‘sampattidvayaṃ icchantena dānādīsu appamattena bhavitabba’’nti ayamettha bhagavato <span class="bld">āṇattī</span>ti imamatthaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘phalādīni yathārahaṃ veditabbānī’’</span>ti.</p>
  528. <p class="bodytext"><span class="bld">Vicayo</span>ti vicayahārasampāto, so vuccatīti attho. Esa nayo ito paresupi. <span class="bld">‘‘Tividhampi dānamaya’’</span>ntiādinā padatthavicayaṃ dasseti, tena assādādayo, itare ca vicayahārapadatthā <a name="V0.0101"></a> atthato vicitā eva hontīti. Rūpādiārammaṇassa pariccāgo vuttoti sambandho. <span class="bld">Sabbo</span>ti sakalo anavasesato kiccassa vuttattā.</p>
  529. <p class="bodytext">Dānābhiratassa cāgādhiṭṭhānaṃ pāripūriṃ gacchatīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘dadato…pe… padaṭṭhāna’’</span>nti. Viratisacce, vacīsacce ca tiṭṭhato saccādhiṭṭhānaṃ pāripūriṃ gacchatīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘saṃyama…pe… padaṭṭhāna’’nti.</span> Kosallayogato ca pāpappahānato ca paññāpāripūriṃ gacchatīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘kusalo…pe… padaṭṭhāna’’</span>nti. Anavasesarāgādīsu pahīnesu upasamo upaṭṭhito nāma hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘rāga…pe… padaṭṭhāna’’</span>nti.</p>
  530. <p class="bodytext"><span class="bld">Kusalo</span>ti <a name="M0.0107"></a> puggalādhiṭṭhānena kosallasammādiṭṭhi vuttāti āha <span class="bld">‘‘kusalo…pe… maggaṅgādibhāvena ekalakkhaṇattā’’</span>ti. <span class="bld">Ādi</span>saddena bodhipakkhiyabhāvādiṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Khepetabbabhāvenā</span>ti pahātabbabhāvena.</p>
  531. <p class="bodytext"><span class="bld">Averata</span>nti asapattataṃ. <span class="bld">Kusaladhammehī</span>ti anavajjadhammehi, phalanibbānehīti adhippāyo. Dānassa mahapphalatā, sīlādiguṇehi satthu anuttaradakkhiṇeyyabhāvo, anupādāparinibbānanti imesaṃ paccavekkhaṇā imassa dānassa nidānanti ayamattho pāḷiyaṃ niruḷhova. Nibbacananidānasandhayo suviññeyyāvāti āha <span class="bld">‘‘nibbacananidānasandhayo vattabbā’’</span>ti.</p>
  532. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭipakkhaniddesena samudayo</span>ti desanatthaṃ paṭipakkhaniddesanena niddhārito ayaṃ macchariyādisaṃkilesapakkhiko samudayo. <span class="bld">Alobhena…pe… dānādīhī</span>ti yehi alobhādīhi dānādayo dhammā sambhavanti, tāni dānādiggahaṇeneva gahitānīti kusalamūlāni niddhāreti <span class="bld">‘‘imāni tīṇi kusalānī’’</span>ti. <span class="bld">Tesa</span>nti kusalamūlānaṃ.</p>
  533. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhayahetu deti</span> paṇṇākārādivasena. <span class="bld">Rāgahetu deti</span> sabhāgavatthussa. <span class="bld">Āmisakiñcikkhahetu deti</span> lañjādivasena. <span class="bld">Anukampanto</span> vā karuṇākhette. <span class="bld">Apacayamāno</span> guṇakhette, upakārakhette vā. <span class="bld">Bhayūparato</span>ti bhayena orato. Tena tathārūpena saṃyamena veraṃ na ciyateva. Evaṃ sabbassa akusalassa pāpako vipākoti yojanā.</p>
  534. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Dadato’’</span>tiādinā yathā dānapaṭikkhepena parivattanaṃ dassitaṃ, evaṃ pahānapaṭikkhepenapi parivattanaṃ dassetabbanti vuttaṃ <span class="bld">‘‘akusalo pana na jahātī’’</span>ti.</p>
  535. <p class="bodytext">Kammaphalaṃ <a name="V0.0102"></a> saddahanto dānakiriyāyaṃ padahanto yena vidhinā dānaṃ dātabbaṃ, tattha satiṃ upaṭṭhapento cittaṃ samādahanto sammādiṭṭhiṃ purakkharonto dāne sammāpaṭipanno hotīti āha <span class="bld">‘‘dānaṃ nāma…pe… hotī’’</span>ti.</p>
  536. <p class="bodytext">Bhāvanāpahānasamāropanāni pāḷiyaṃ sarūpato viññāyantīti padaṭṭhānavevacanasamāropanāni dassetuṃ <span class="bld">‘‘taṃ sīlassa padaṭṭhāna’’</span>ntiādi vuttaṃ, taṃ suviññeyyaṃ. Aññañca yadettha atthato na vibhattaṃ, taṃ vuttanayattā, uttānatthattā cāti veditabbaṃ.</p>
  537. <p class="centered">Hārasampātavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  538. <p class="chapter">Nayasamuṭṭhānavāravaṇṇanā</p>
  539. <p class="bodytext"><a name="para79"></a><span class="paranum">79</span>. <span class="bld">‘‘Visayabhedato’’</span>ti <a name="M0.0108"></a> saṅkhepena vuttamatthaṃ vitthārato vivarituṃ <span class="bld">‘‘yathā hī’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">nayato</span>ti nayaggāhato. <span class="bld">Na</span> hi paṭivedhañāṇaṃ viya vipassanāñāṇaṃ paccakkhato pavattatīti. <span class="bld">Anubujjhiyamāno</span>ti abhisamayañāṇassa anurūpaṃ bujjhiyamāno. Yathā ekapaṭivedheneva maggañāṇaṃ pavattati, evaṃ tadanucchavikaṃ vipassanāñāṇena gayhamānoti attho. Evañca katvā nandiyāvaṭṭādīnaṃ tiṇṇaṃ atthanayabhāvo samatthito hotīti. Tathā hi atthavisesasarūpatāya tayo nayā ‘‘suttattho’’ti vuttā, padatthavicārabhāvepi pana hārā ‘‘byañjanavicayo’’ti. Yadi evaṃ kathaṃ tayoti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘paṭivijjhantānaṃ panā’’</span>tiādi. Tattha ekameko saṃkilesavodānānaṃ vibhāgato dvisaṅgahoti yojanā. <span class="bld">Catuchaaṭṭhadiso cā</span>ti na paccekaṃ te nandiyāvaṭṭādayo catuchaaṭṭhadisā, atha kho yathākkamanti. <span class="bld">‘‘Eva’’</span>ntiādi yathāvuttassa atthassa nigamanaṃ.</p>
  540. <p class="bodytext"><span class="bld">Tathā cā</span>ti yathāvuttassa atthassa upacayena samatthanā. <span class="bld">Pubbā koṭi na paññāyatī</span>ti ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ parato paṭṭhānakathāyaṃ āvi bhavissati. ‘‘Andhaṃ tamaṃ tadā hoti, yaṃ lobho sahate nara’’ntiādi (cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 128) vacanato kāmataṇhāpi paṭicchādanasabhāvā, yato kāmacchandaṃ ‘‘nīvaraṇa’’nti vuttaṃ. Avijjāya pana bhavesu ādīnavappaṭicchādanaṃ <a name="V0.0103"></a> sātisayanti. Tathā avijjāpi saṃyojanasabhāvā, yato sā bahiddhā saṃyojanabhāvena vuttā. Evaṃ santepi taṇhāya bandhanaṭṭho sātisayo apekkhitabhāvatoti imamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘tathāpi…pe… vutta’’</span>nti āha.</p>
  541. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Saṃyuttā’’</span>ti padassa sampayuttāti atthoti āha <span class="bld">‘‘missitā’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Avijjābhibhūtā…pe… abhinivisantā’’</span>ti etena avijjāya ayāthāvagahaṇahetutaṃ dasseti, tato so avindiyaṃ vindatīti <span class="bld">avijjā</span>ti vuccati. Kilissanaṃ upatāpananti āha <span class="bld">‘‘kilissanappayogaṃ attaparitāpanapaṭipatti’’</span>nti. <span class="bld">Allīyanaṃ</span> sevanaṃ.</p>
  542. <p class="bodytext"><span class="bld">Dukkhanti</span> <a name="M0.0109"></a> <span class="bld">…pe… jānantī</span>ti attanā anubhūyamānaṃ tathā tathā upaṭṭhitaṃ kāyikacetasikadukkhaṃ, itarampi vā ekadesaṃ jānanti. Taṇhāyapi eseva nayo. Sabhāgavisabhāgapaṭipajjitabbākārato tattha tesaṃ ñāṇaṃ natthevātidassento <span class="bld">‘‘idaṃ dukkha’’</span>ntiādimāha. <span class="bld">Pavattipavattihetumattampī</span>ti ‘‘pavatti pavattihetū’’ti ettakampi. <span class="bld">Kā pana kathā</span>ti pacurajanasādhāraṇe lokiyepi nāma atthe yesaṃ ñāṇassa paṭighāto, paramagambhīre ariyānaṃ eva visayabhūte lokuttare nivattinivattihetusaṅkhāte atthe kā nāma kathā, chinnā kathāti attho. Aṭṭhasamāpattipabhedassa kevalassa samathassa tādise kāle bāhirakānañca ijjhanato <span class="bld">‘‘vipassanādhiṭṭhāna’’</span>nti visesitaṃ. <span class="bld">Vūpasamo</span> samucchedo, paṭippassaddhi ca.</p>
  543. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Saṃsārassa anupacchedanato’’</span>ti idaṃ diṭṭhigatānaṃ diṭṭhigatikamatadassanaṃ. So hi puttamukhadassane asati saṃsāro ucchijjeyyāti bhāyati. Yato vuttaṃ –</p>
  544. <p class="gatha1">‘‘Gaṇḍuppādo kikī ceva, kuntī brāhmaṇadhammiko;</p>
  545. <p class="gathalast">Ete abhayaṃ bhāyanti, sammūḷhā caturo janā’’ti. (su. ni. aṭṭha. 2.293; a. ni. ṭī. 3.5.192);</p>
  546. <p class="bodytext"><span class="bld">Tadabhiññā</span>ti taṃ yathāvuttaantadvayaṃ abhijānanti guṇaṃ āropetvā jānantīti tadabhiññā. Atthabhañjanato, rogagaṇḍasallasadisatāya attabhāvasaṃkilesānañca <span class="bld">rogagaṇḍasallatā</span>.</p>
  547. <p class="bodytext"><span class="bld">Sakkāyadassane</span>ti ettha diṭṭhidassanaṃ, sakkāyova dassanaṃ sakkāyadassananti attho veditabbo. <span class="bld">Tesa</span>nti diṭṭhicaritānaṃ. <span class="bld">Attābhiniveso balavā</span>. Tasmā yathāupaṭṭhitaṃ rūpaṃ ‘‘attā’’icceva <a name="V0.0104"></a> gaṇhantīti adhippāyo. Tathā vedanādiṃ. Taṇhācarito pana yathāupaṭṭhitaṃ rūpaṃ taṇhāvatthuṃ katvā attaniyābhinivesena abhinivisantā tadaññameva attato samanupassanti. Evaṃ vedanādīsu. Tenāha <span class="bld">‘‘taṇhācaritā’’</span>tiādi. <span class="bld">Vijjamāne</span>ti paramatthato upalabbhamāne. <span class="bld">Kāye</span>ti samūhe. Diṭṭhiyā parikappito attādi eva paramatthato nupalabbhati, diṭṭhi pana labbhatevāti āha <span class="bld">‘‘satī vā vijjamānā’’</span>ti.</p>
  548. <p class="bodytext"><span class="bld">Sakkāyadassanamukhenā</span>ti sakkāyadiṭṭhimukhena.</p>
  549. <p class="bodytext"><span class="bld">Ucchedasassata</span>nti <a name="M0.0110"></a> taṃsahacaraṇato ucchedasassatadiṭṭhi vuttā. ‘‘Ucchedasassatavādā’’tipi pāṭho.</p>
  550. <p class="bodytext"><span class="bld">Kasiṇāyatanānī</span>ti kasiṇajjhānāni.</p>
  551. <p class="bodytext"><span class="bld">Tejetvā</span>ti nisānetvā.</p>
  552. <p class="bodytext"><a name="para81"></a><span class="paranum">81</span>. Ettāvatā nandiyāvaṭṭassa bhūmiracanavasena saṃkilesapakkho dassitoti āha <span class="bld">‘‘tattha diṭṭhicaritotiādinā vodānapakkhaṃ dassetī’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Yasmā sallekhe tibbagāravo’’</span>ti iminā tattha tibbagāravattā saṃlekhānusantatavuttinā bhavatīti dasseti. Sesesupi eseva nayo. <span class="bld">Micchādhimokkho</span> saddhāpatirūpako avatthusmiṃ pasādo.</p>
  553. <p class="bodytext">Puggalādhiṭṭhānena dhammameva vibhajatīti āha <span class="bld">‘‘sattāpi…pe… dassetī’’</span>ti.</p>
  554. <p class="bodytext"><span class="bld">Ye hi kecī</span>ti ettha <span class="bld">hi</span>-saddo nipātamattaṃ. <span class="bld">‘‘Imāhi eva catūhi paṭipadāhī’’</span>tipi pāḷi. Dukkhāpaṭipadādivibhāgena maggo eva idha vuttoti āha <span class="bld">‘‘paṭipadā hi maggo’’</span>ti <span class="bld">catuddisāsaṅkhātaṃ magga</span>nti catuddisāsaṅkhātaṃ pavattanupāyaṃ. Dve disā etissāti <span class="bld">dvidisā. Nandiyāvaṭṭassā</span>ti nandiyāvaṭṭanayassa.</p>
  555. <p class="bodytext"><a name="para82"></a><span class="paranum">82</span>. Vivattati vaṭṭaṃ etthāti <span class="bld">vivattaṃ,</span> vivattaṃ eva <span class="bld">vivaṭṭaṃ,</span> asaṅkhatadhātu, nibbuti eva vā. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘nibbāna’’</span>nti.</p>
  556. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Kattha</span> <a name="V0.0105"></a> <span class="bld">daṭṭhabba’’</span>nti vā pāḷi. <span class="bld">Upacaye</span>ti upacayāvatthāyanti attho. <span class="bld">Dasanna</span>nti lobhādikilesavatthūnaṃ. <span class="bld">Vipallāsahetubhāvato</span>ti subhasaññādivipallāsahetukabhāvato. Vipariyesaggāhavasena hi ādīnavesu eva saṃyojaniyesu dhammesu assādānupassitā. Na hi yathābhūtañāṇe sati tathā sambhavo. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘dasannaṃ…pe… bhāvato’’</span>ti. <span class="bld">Dasavidhakāraṇe</span>ti dasavidhe kāraṇe, dasavidhassa vā kāraṇe. <span class="bld">Ayonisomanasikāraparikkhatā dhammā</span> subhārammaṇādayo.</p>
  557. <p class="bodytext"><span class="bld">Tabbisayā kilesā</span>ti āhārapariññāparibandhabhūtā kilesā. <span class="bld">Viññāṇaṭṭhitīsupi</span> eseva nayo. Kāye pavattamāno paṭhamo vipallāso kāyasamudāye, kāyekadese ca kabaḷīkāre āhāre pavatto eva hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘paṭhame āhāre visayabhūte paṭhamo vipallāso</span> <a name="M0.0111"></a> <span class="bld">pavattatī’’</span>ti. Tathā vedanāyaṃ pavattamāno dutiyavipallāso tappaccaye phassāhāre, citte pavattamāno tatiyavipallāso tappaccaye manosañcetanāhāre, dhammesu pavattamāno catutthavipallāso tappaccaye viññāṇāhāre pavatto eva hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘catutthe āhāre catuttho vipallāso’’</span>ti. Tenāha <span class="bld">‘‘sesāhāresupi eseva nayo’’</span>ti. Āhārasīsena vā āhārapaṭibaddho chandarāgo gahito. <span class="bld">Viññāṇaṭṭhitīsu</span>pi eseva nayo. Tenevāha <span class="bld">‘‘āhārasīsena tabbisayā kilesā adhippetā’’</span>ti. <span class="bld">Paṭhame āhāre visayabhūte</span>ti ca paṭhame āhāre chandarāgassa visayabhāvaṃ patte, tabbhāvaṃ anatikkanteti attho. Appahīnacchandarāgassa hi tattha vipallāsā sambhavanti, na itarassa. Tathā dutiyavipallāsādīsu appahīnesu. Itare upādānāni pavattanteva appahīnattāti āha <span class="bld">‘‘sesapadesupi eseva nayo’’</span>ti. Yasmā ca upādānādīsu appahīnesupi yogādayo pavattanteva yathārahaṃ taṃsabhāvattā, tadekaṭṭhasabhāvato ca, tasmā vuttaṃ pāḷiyaṃ <span class="bld">‘‘paṭhame upādāne paṭhamo yogo’’</span>tiādi. Tenāha <span class="bld">‘‘sesapadesupi eseva nayo’’</span>ti.</p>
  558. <p class="bodytext"><a name="para83"></a><span class="paranum">83</span>. <span class="bld">Aparijānantassā</span>ti ñātapariññāya, tīraṇapariññāya, pahānapariññāyāti tīhi pariññāhi paricchinditvā ajānantassa, tesaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ anavabujjhantassāti attho. <span class="bld">Tibbo</span> bahalo <span class="bld">chandarāgo hoti</span> taṇhācaritabhāvatoti adhippāyo. Iti upakkilesassa diṭṭhābhinivesassa hetubhāvatoti imamatthaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘vuttanayenevā’’</span>ti. Subhasukhasaññākāmupādānakāmabhavayogaabhijjhākāyaganthakāmabhavāsava- kāmabhavogharāgasallachandāgatigamanāni taṇhāpakkhikatāya, taṇhāsabhāvatāya ca <span class="bld">taṇhāpadhānāni</span>. Sīlabbatupādānabyāpādakāyaganthadosasalladosāgatigamanāni pana taṇhābhāve bhāvato<a name="V0.0106"></a>, viññāṇaṭṭhitiyo taṇhāvisayato, sabbesaṃ vā taṇhāvisayato taṇhāpadhānatā labbhateva. Pacchimakānaṃ diṭṭhipadhānatā vuttanayānusārena veditabbā.</p>
  559. <p class="bodytext"><a name="para84"></a><span class="paranum">84</span>. <span class="bld">Kabaḷīkāre āhāre</span>ti kabaḷīkārāhāravisaye chandarāge. ‘‘Appahīne’’tiādikaṃ pariyāyakathaṃ muñcitvā nippariyāyameva dassento kabaḷīkārāhārassa <a name="M0.0112"></a> <span class="bld">‘‘asubhasabhāvattā, asubhasamuṭṭhānattā cā’’</span>ti vuttaṃ. Labbhamāne hi ujuke atthe kiṃ pariyāyakathāyāti. Chandarāgo vā tattha atthasiddhoti evampettha attho vutto. Na hi tattha asati chandarāge vipallāso sambhavati. <span class="bld">Dukkhasabhāvattā</span>ti saṅkhāradukkhatāya dukkhasabhāvattā. <span class="bld">Dukkhapaccayattā</span>ti tividhadukkhatālakkhaṇassa dukkhassa kāraṇato. <span class="bld">Viññāṇe niccasaññino</span>. Tathā hi <span class="bld">sāti</span> nāma bhikkhu kevaṭṭaputto ‘‘taṃyeva viññāṇaṃ sandhāvati saṃsaratī’’ti tattha niccābhinivesaṃ saṃvedesi. Yebhuyyena saṅkhāresu attasaññitā diṭṭhigatikānaṃ ‘‘cetanā attā’’tiādidiṭṭhiparidīpanesu veditabbā. <span class="bld">‘‘Bhavavisuddhī’’</span>ti padassa atthavacanaṃ <span class="bld">‘‘nibbutisukha’’</span>nti. <span class="bld">‘‘Sīlabbatehi…pe… sukhanti daḷhaṃ gaṇhātī’’</span>ti iminā sīlabbatupādānaṃ idha bhavupādānanti dasseti. Tathā hi vakkhati ‘‘sīlabbatupādānasaṅkhātena bhavupādānenā’’ti.</p>
  560. <p class="bodytext"><span class="bld">Paccayā honti</span> upanissayapaccayādinā. <span class="bld">Paṭhame yoge ṭhito</span>ti paṭhame yoge patiṭṭhito. Appahīnā hi kilesā kammavaṭṭādīnaṃ kāraṇabhūtā taṃsamaṅgino sattassa patiṭṭhāti vuccanti. Parassa abhijjhāyanaṃ <span class="bld">parābhijjhāyanaṃ</span>. Bhavapatthanāya bhavadiṭṭhibhavarāgavasena piyāyitassa vatthuno vipariṇāmaññathābhāve domanassuppattiṃ sandhāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘bhavarāga…pe… padūsentī’’</span>ti.</p>
  561. <p class="bodytext"><span class="bld">Ganthitvā</span>ti ganthiṃ katvā. Dvidhābhūtaṃ rajjuādike viya ganthikaraṇañhi ganthanaṃ. Cittaṃ pariyādāya tiṭṭhantā āsavānaṃ uppattihetu hontīti sambandho. Pariyuṭṭhānappattā ekacce kilesā visesato āsavuppattihetu hontīti dassanatthaṃ aṭṭhakathāyaṃ uppaṭipāṭivacanaṃ. Tappaṭipakkhe visaye patthetīti yojanā. <span class="bld">Tabbisayabahule bhave patthetī</span>ti yathā mānusakehi kāmehi nibbinnarūpā devūpapatti. <span class="bld">Taṃsabhāvattā</span>ti diṭṭhisabhāvattā. <span class="bld">Aparāpara</span>nti aññamaññaṃ. Ekaccā hi diṭṭhi ekaccassa diṭṭhābhinivesassa kāraṇaṃ hoti, yathā sakkāyadiṭṭhi itarāsaṃ. <span class="bld">Abhinivisantassā</span>ti abhinivesanahetu. <span class="bld">‘‘Ayonisomanasikārato…pe… avijjāsavo uppajjatī’’</span>ti idaṃ saccābhinivesassa phalabhūtaṃ avijjāsavaṃ dasseti ekantavassimeghavuṭṭhānena viya mahoghappavatti. <span class="bld">Avijjāsavo siddho hoti</span> vuṭṭhihetukamahoghasiddhiyā uparimeghavuṭṭhānaṃ viya.</p>
  562. <p class="bodytext">‘‘Nandīrāgasahagatā’’tiādīsu <a name="V0.0107"></a><a name="M0.0113"></a> (mahāva. 14) viya tabbhāvattho sahagatasaddoti āha <span class="bld">‘‘anusaya…pe… bhūtā vā’’</span>ti. <span class="bld">Cittassa abbhantarasaṅkhātaṃ hadaya</span>nti vipākacittappavattiṃ sandhāya vadati. Vipākavaṭṭepi kilesavāsanāhitā atthi kāci visesamattā.</p>
  563. <p class="bodytext"><span class="bld">Lobhasahagatassa</span> viññāṇassa. <span class="bld">Itarassa</span> dosasahagatādikassa. Byañjanena viya bhojanassa ārammaṇassa abhisaṅkharaṇaṃ visesāpādanaṃ <span class="bld">upasecanaṃ,</span> nandī sappītikataṇhā upasecanaṃ etassāti <span class="bld">nandūpasecanaṃ</span> upasecanabhūtāyapi nandiyā rāgasallaupanisato. Upasitte pana vattabbameva natthīti dassetuṃ pāḷiyā ‘‘rāgasallena nandūpasecanena viññāṇenā’’ti vuttanti tamatthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ <span class="bld">‘‘kena pana taṃ nandūpasecana’’</span>nti pucchati.</p>
  564. <p class="bodytext"><span class="bld">Rāgasallenā</span>ti hetumhi karaṇavacananti dassento <span class="bld">‘‘rāgasallena hetubhūtenā’’</span>ti āha. <span class="bld">Upanissayapaccayattho</span> cettha hetvattho. Upagantabbato viññāṇenāti vibhattiṃ pariṇāmetvā yojetabbaṃ. <span class="bld">‘‘Patiṭṭhābhāvato’’</span>ti iminā viññāṇassa nissayādipaccayataṃ vadati. Tenāha <span class="bld">‘‘rūpakkhandhaṃ nissāya tiṭṭhatī’’</span>ti. Evaṃ dutiyādiviññāṇaṭṭhitīsupi nissayādipaccayatā vattabbā patiṭṭhāvacanato.</p>
  565. <p class="bodytext"><a name="para85"></a><span class="paranum">85</span>. Yadipi akusalamūlādike tipukkhalassa, taṇhādike nandiyāvaṭṭassa disābhāvena vakkhati, tathāpi aññamaññānuppavesato ekasmiṃ naye siddhe itarepi siddhā eva hontīti imassa visesassa dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘āhārādayo…pe… vavatthapetu’’</span>nti vuttaṃ. Vakkhamāne vā akusalamūlataṇhādike <span class="bld">ādi</span>saddena saṅgahetvā ‘‘āhārādayo’’ti vadanto <span class="bld">‘‘nayāna’’</span>nti bahuvacanamāha. <span class="bld">Ekassa atthassā</span>ti rāgacaritassa upakkilesatāsaṅkhātassa ekassa payojanassa. <span class="bld">Byañjanatthopi gahito,</span> na byañjanameva gahitanti suttapadāni aññamaññapariyāyavacanāni yathārahaṃ taṇhāvatthūnaṃ tattha kathitattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘savatthukā taṇhā vuttā’’</span>ti. Dosavatthūnaṃ, diṭṭhivatthūnañca tattha kathitattā ‘‘savatthuko doso, savatthukā diṭṭhi ca vuttā’’ti imamatthaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘vuttanayānusārenā’’</span>ti.</p>
  566. <p class="bodytext"><span class="bld">Dukkhākārena</span> <a name="M0.0114"></a> saha dukkhākāraṃ gahetvāti attho. <span class="bld">Evañceta</span>nti yadi taṃtaṃanupassanābahulassa vasena purimāhāradvayādīsu vimokkhamukhavisesaniddhāraṇaṃ kataṃ, etaṃ evameva veditabbaṃ, na aññathā. Tattha kāraṇaṃ vadanto <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādimāha. Tassattho – yathā <a name="V0.0108"></a> ariyamaggānaṃ odhiso kilesappajahanato pahātabbesu dhammesu niyamo atthi, na evaṃ vipassanāya pariññāpahānānaṃ aniccantikattāti.</p>
  567. <p class="bodytext">Apare panāhu – <span class="bld">purime</span> āhāradvaye parikilesabhāvena, dukkhapaccayattā ca dukkhalakkhaṇaṃ supākaṭaṃ. Tattha purime viññāṇaṭṭhitidvayaviññāṇāhāre tatiyaviññāṇaṭṭhitiyaṃ aniccalakkhaṇaṃ, manosañcetanāhāre catutthaviññāṇaṭṭhitiyaṃ anattalakkhaṇaṃ supākaṭanti tissannaṃ anupassanānaṃ pavattimukhatāya tehi appaṇihitādivimokkhamukhehi pariññaṃ gacchantīti. Tathā vipallāsādīsu purimadvayaṃ dukkhānupassanāya ujuvipaccanīkaṃ, itaradvayaṃ aniccānattānupassanānaṃ. Iti pavattimukhatāya ca ujuvipaccanīkatāya ca ime dhammā yathārahaṃ appaṇihitādivimokkhamukhehi pariññeyyā, pahātabbā ca vuttā. Tattha subhasukhasaññākāmupādānasīlabbatupādānakāmayogabhavayogaabhijjhākāya ganthakāmāsavakāmogha bhavogha rāgasallachandaagatigamanāni sukhassādavasena pavattanato dukkhānupassanāya paṭipakkhabhāvato byāpādakāyaganthadosasalladosaagatigamanāni pavattimukhatāya appaṇihitavimokkhamukhena pahātabbāni. Tatiyasaññādayo niccābhinivesatannimittāhi aniccānupassanāya paṭipakkhabhāvato animittavimokkhamukhena pahātabbā. Catutthasaññādayo attābhinivesatannittāhi anattānupassanāya paṭipakkhabhāvato suññatavimokkhamukhena pahātabbā. Tattha mānasallabhayaagatigamanānaṃ niccābhinivesanimittatā veditabbā. Na hi aniccato passato mānajappanaṃ, bhayaṃ vā sambhavati. Avijjāyogādīnaṃ attābhinivesanimittatā pākaṭā evāti.</p>
  568. <p class="bodytext"><a name="para86"></a><span class="paranum">86</span>. Appamaññāvajjā rūpāvacarasamāpattiyo <span class="bld">dibbavihārā</span> ‘‘devūpapattisaṃvattanikakusalasamāpattiyo cā’’ti katvā, satipi tabbhāve parahitapaṭipattito, niddosatāya ca seṭṭhā vihārāti catasso appamaññā <span class="bld">brahmavihārā,</span> catasso phalasamāpattiyo <span class="bld">ariyavihārā</span> ‘‘ārakā kilesehi ariyānaṃ vihārā’’ti. Catasso āruppasamāpattiyo <span class="bld">āneñjavihārā</span><a name="M0.0115"></a>, satipi devūpapattisaṃvattanikakusalasamāpattibhāve āneñjasantatāhi lokiyesu sikhāppattito.</p>
  569. <p class="bodytext"><span class="bld">Adhikaraṇabhedenā</span>ti vatthubhedena.</p>
  570. <p class="bodytext">Yaṃ abhiṇhaṃ na pavattati, taṃ <span class="bld">acchariya</span>nti dassetuṃ <span class="bld">‘‘andhassa…pe… uppajjanaka’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Adhitiṭṭhati</span> sīlādi <span class="bld">etena</span> saccena, <span class="bld">ettha</span> vā sacce nimittabhūte, <span class="bld">adhiṭṭhānamattameva vā</span> taṃ saccanti evaṃ karaṇādhikaraṇabhāvatthā paccayavasena veditabbā samānādhikaraṇasamāsapakkhe. Tathā <a name="V0.0109"></a> aññapadatthasamāsapakkhe. Itarasmiṃ pana samāse karaṇādhikaraṇatthā eva, te ca kho sīlādivasena ca veditabbā. Sukhanti jhānavipassanāmaggaphalanibbānasukhaṃ. Lokiyavipākasukhampi labbhateva. ‘‘Nāññatra bojjhā…pe… pāṇina’’nti (saṃ. ni. 1. 98) hi imāya gāthāya saṅgahitā anattaparihāramukhena sattānaṃ abhayā nibbānasampattisukhāvahā cattāro dhammā idha <span class="bld">‘‘sukhabhāgiyā’’</span>ti vuttāti. <span class="bld">Anavasesapariyādānato</span>ti pharaṇavasena anavasesaggahaṇato.</p>
  571. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭhamassa satipaṭṭhānassa</span> paṭhamapaṭipadāvasena pavattassāti adhippāyo. Evaṃ sesesupi. <span class="bld">‘‘Yathā hī’’</span>tiādinā yathāvuttapaṭipadāsatipaṭṭhānānaṃ nānantariyakataṃ upamāya vibhāveti. Satipi ca sabbāhi paṭipadāhi sabbesaṃ satipaṭṭhānānaṃ niyamābhāve nānantarikabhāvena desanākkamenevettha nesaṃ ayamanukkamo katoti veditabbo. Atha vā kāyavedanāsu subhasukhasaññānaṃ dubbiniveṭhiyatāya asubhadukkhānupassanānaṃ kiccasiddhito purimena paṭipadādvayena purimaṃ satipaṭṭhānadvayaṃ yojitaṃ tadabhāvato. Itarena itaraṃ. Tāni hi purimesu satipaṭṭhānesu katakammassa icchitabbāni. Atha vā yathā taṇhācaritadiṭṭhicaritānaṃ mandatikkhapaññānaṃ vasena catasso paṭipadā yojitā, evaṃ cattāri satipaṭṭhānāni sambhavantīti dassetuṃ paṭipadāsatipaṭṭhānānaṃ ayamanukkamo kato.</p>
  572. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Tathā’’</span>ti iminā yathā samānapaṭipakkhatāya paṭhamassa satipaṭṭhānassa bhāvanā paṭhamassa jhānassa visesāvahā, evaṃ pītisahagatādisamānatāya dutiyasatipaṭṭhānādibhāvanā dutiyajjhānādīnaṃ visesāvahāti imamatthaṃ upasaṃharati. <span class="bld">Pītipaṭisaṃvedanādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>saddena sukhapaṭisaṃvedanaṃ, cittasaṅkhārapaṭisaṃvedanaṃ, passambhanañca saṅgaṇhāti. Cittassa abhippamodanaggahaṇañcettha <a name="M0.0116"></a> nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ paṭisaṃvedanasamādahanavimocanānampi vasena pavattiyā icchitabbattā. <span class="bld">Aniccavirāgādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>saddena nirodhapaṭinissaggā saṅgayhanti.</p>
  573. <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpāvacarasamāpattīna</span>nti ettha paṭiladdhamattaṃ paṭhamajjhānaṃ paṭhamajjhānasamāpattiyā paguṇavasībhāvāpādanassa paccayo hoti, na itarāsaṃ. Itarāsaṃ pana adhiṭṭhānabhāvena paramparāya paccayo hotīti veditabbaṃ. Byāpādavihiṃsāvitakkaaratirāgā <span class="bld">byāpādavitakkādayo. Sukhenā</span>ti akicchena, akasirenāti attho.</p>
  574. <p class="bodytext">Dibbavihārādike cattāro vihāre padaṭṭhānaṃ katvā nānāsantānesu uppannāya vuṭṭhānagāminivipassanāya <a name="V0.0110"></a> yathākkamaṃ anuppannākusalānuppādanādivasena pavattavisayaṃ sandhāya pāḷiyaṃ <span class="bld">‘‘paṭhamo vihāro bhāvito bahulīkato’’</span>tiādi vuttaṃ. Sammappadhānasadisañhettha sammappadhānaṃ vuttaṃ. Ariyavihāre ca heṭṭhime nissāya uparimaggādhigamāya vāyamantassa ayaṃ nayo labbhati. Maggapariyāpannasseva vā sammappadhānassa nānāsantānikassa yathāvuttavipassanāgamanena taṃtaṃkiccādikassa vasenetaṃ vuttaṃ. Sakkā hi vipassanāgamanena saddhindriyāditikkhatāviseso viya vīriyassa kiccavisesavisayo maggo viññātuṃ.</p>
  575. <p class="bodytext">Tathā sikhāppattaupekkhāsatipārisuddhidibbavihāraṃ nissāya uppannaṃ paṭhamaṃ sammappadhānaṃ mānappahānaṃ ukkaṃseti, brahmavihārasannissaye uppannaṃ dutiyaṃ sammappadhānaṃ kāmālayasamugghātaṃ, ariyavihārasannissayena uppannaṃ tatiyaṃ sammappadhānaṃ avijjāpahānaṃ, santavimokkhasannissayena uppannaṃ catutthaṃ sammappadhānaṃ bhavūpasamaṃ ukkaṃsetīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘paṭhamaṃ sammappadhāna’’</span>ntiādi vuttaṃ.</p>
  576. <p class="bodytext">Pahīnamāno na visaṃvādeyyāti <span class="bld">mānappahānaṃ saccādhiṭṭhānaṃ</span> vaḍḍheti visaṃvādananimittasseva abhāvato. Appahīnamāno hi mānanissayena kiñci visaṃvādeyya. Kāmālaye, diṭṭhālaye ca samugghāṭite cāgapaṭipakkhassa avasaro eva natthīti <span class="bld">ālayasamugghāto cāgādhiṭṭhānaṃ</span> vaḍḍheti. Avijjāya samucchinnāya paññābuddhiyā paribandhova natthi, bhavasaṅkhāresu ossaṭṭhesu abhavūpasamassa okāsova natthīti mānappahānādayo saccādhiṭṭhānādike saṃvaḍḍhentīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘mānappahāna’’</span>ntiādi vuttaṃ.</p>
  577. <p class="bodytext">Avisaṃvādanasīlo <a name="M0.0117"></a> dhammacchandabahulo chandādhipateyyaṃ samādhiṃ nibbatteti. Cāgādhimutto nekkhammajjhāsayo akosajjabahulatāya vīriyādhipateyyaṃ, ñāṇuttaro cittaṃ attano vase vattento cittādhipateyyaṃ, vūpasantasabhāvo upasamahetubhūtāya vīmaṃsāya vīmaṃsayato vīmaṃsādhipateyyaṃ samādhiṃ nibbattetīti saccādhiṭṭhānādipārisuddhichandasamādhiādīnaṃ pāripūriyā saṃvattatīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘saccādhiṭṭhānaṃ bhāvita’’</span>ntiādi vuttaṃ.</p>
  578. <p class="bodytext">Dhammacchandabahulo chandasamādhimhi ṭhito iṭṭhāniṭṭhachaḷārammaṇāpāte anavajjasevī hoti. Āraddhavīriyo vīriyasamādhimhi ṭhito saṃkilesapakkhassa santapanavaseneva puññaṃ paripūreti. Cittaṃ attano vase vattento cittasamādhimhi ṭhito paññāya upakārānupakārake dhamme pariggaṇhanto <a name="V0.0111"></a> <span class="bld">buddhiṃ</span> phātiṃ gamissati. Vīmaṃsāsamādhimhi ṭhito dhammavicayabahulo upadhipaṭinissaggāvahameva paṭipattiṃ brūhetīti imamatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘chandasamādhi bhāvito’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  579. <p class="bodytext">Dūrādūrapaccatthikanivāraṇe bahūpakāro <span class="bld">indriyasaṃvaro</span> mettāya visesuppattihetuto <span class="bld">mettaṃ</span> vaḍḍheti. Tapena saṃkilesadhamme vikkhambhento vīriyādhiko paradukkhāpanayanakāmataṃ sāhatthikaṃ karotīti <span class="bld">tapo karuṇaṃ</span> saṃvaḍḍheti. Paññā pariyodāpitā sāvajjānavajjadhamme pariggaṇhantī pahāsanipātato <span class="bld">muditaṃ</span> rakkhantī paribrūheti. Upadhinissaggo pakkhando ninnapoṇapabbhārova sammadeva sattasaṅkhāresu udāsino hotīti so <span class="bld">upekkhā</span>vihāraṃ parivaḍḍhetīti imamatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘indriyasaṃvaro bhāvito’’</span>tiādi vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘yo yassa visesapaccayo, so taṃ paripūretīti vutto’’</span>ti.</p>
  580. <p class="bodytext"><a name="para87"></a><span class="paranum">87</span>. <span class="bld">Disābhāvenā</span>ti nayānaṃ disābhāvenāti yojetabbaṃ. Atthopissa pubbe vuttanayeneva veditabbo. <span class="bld">Yena</span> catukkena <span class="bld">yassa</span> rāgacaritādipuggalassa <span class="bld">vodānaṃ</span> visuddhi. Yathā apariññātā, appahīnā ca paṭhamāhāravipallāsādayo rāgacaritādīnaṃ puggalānaṃ upakkilesā, evaṃ paṭhamapaṭipadādayo bhāvitā bahulīkatā nesaṃ visuddhiyo hontīti vuttanayānusārena sakkā viññātunti āha <span class="bld">‘‘heṭṭhā vuttanayamevā’’</span>ti.</p>
  581. <p class="bodytext">Atha <a name="M0.0118"></a> vā purimāhi dvīhi paṭipadāhi sijjhamānā vipassanā attano kiccavuttisaṅkhātaṃ pavattidukkhampi saṅgaṇhantī dukkhānupassanābāhullavisesato dukkhalakkhaṇaṃ paṭivijjhantī <span class="bld">‘‘appaṇihitaṃ vimokkhamukha’’</span>nti vuttā. Tatiyāya paṭipadāya sijjhamānā sukhappavattikatāya sammadeva santatighanaṃ bhinditvā aniccalakkhaṇaṃ vibhāventī <span class="bld">‘‘animittaṃ vimokkhamukha’’</span>nti vuttā. Catutthāya pana paṭipadāya sijjhamānā sukhappavattikatāya, visadañāṇatāya ca samūhakiccārammaṇaghanaṃ bhinditvā sammadeva anattalakkhaṇaṃ vibhāventī <span class="bld">‘‘suññataṃ vimokkhamukha’’</span>nti vuttā.</p>
  582. <p class="bodytext">Tathā kāyavedanānupassanā visesato dukkhalakkhaṇaṃ vibhāventī, cittānupassanā aniccalakkhaṇaṃ, dhammānupassanā anattalakkhaṇanti tā yathākkamaṃ ‘‘appaṇihitādivimokkhamukha’’nti vuttā.</p>
  583. <p class="bodytext">Sappītikatāya assādāni paṭhamadutiyajjhānāni virajjanavasena visesato dukkhato passantiyā <a name="V0.0112"></a> vipassanāya vasena <span class="bld">‘‘appaṇihitaṃ vimokkhamukha’’</span>nti vuttāni. Tatiyaṃ santasukhatāya bāhirakānaṃ niccābhinivesavatthubhūtaṃ sabhāvato ‘‘anicca’’nti passantiyā vipassanāya vasena <span class="bld">‘‘animittaṃ vimokkhamukha’’</span>nti vuttaṃ. Catutthaṃ upakkilesavigamādīhi parisuddhaṃ susamāhitaṃ yathā paresaṃ, evaṃ attano ca yathābhūtasabhāvāvabodhahetutāya sammadeva ‘‘suñña’’nti passantiyā vipassanāya vasena <span class="bld">‘‘suññataṃ vimokkhamukha’’</span>nti vuttaṃ.</p>
  584. <p class="bodytext">Evaṃ vihārānaṃ vipassanāvaseneva vimokkhamukhatā, tattha ‘‘dibbabrahmavihārānaṃ santasukhatāya assādanīyatā’’tiādinā appaṇihitavimokkhamukhatā yojetabbā. Ariyavihārassa paññādhikattā visesato anattānupassanāsannissayatāya suññatavimokkhatā. Āneñjavihārassa santavimokkhatāya aniccalakkhaṇappaṭivedhassa visesapaccayasabhāvato animittavimokkhamukhatā yojetabbā.</p>
  585. <p class="bodytext">Tathā purimānaṃ dvinnaṃ sammappadhānānaṃ saṃkilesavisayattā kilesadukkhavītikkamassa dukkhānupassanābāhullattā appaṇihitavimokkhamukhatā. Tatiyassa anuppannakusaluppādanena dhammānaṃ udayavayavantatāvibhāvanato aniccalakkhaṇaṃ pākaṭanti animittavimokkhamukhatā. Catutthassa uppannānaṃ ṭhitattaṃ byāpārāpajjanena dhammānaṃ avasavattitādīpanato anattalakkhaṇaṃ supākaṭanti suññatavimokkhamukhatā.</p>
  586. <p class="bodytext">Mānappahānālayasamugghātānaṃ <a name="M0.0119"></a> sahāyataṇhāpahānatāya taṇhāpaṇidhivisodhanato appaṇihitavimokkhamukhatā. Avijjāpahānassa paññākiccādhikatāya suññatavimokkhamukhatā. Bhavūpasamassa saṅkhāranimittapaṭipakkhatāya animittavimokkhamukhatā.</p>
  587. <p class="bodytext">Pakatiyā dukkhasabhāve saṅkhāre ñāṇasaccena avisaṃvādento dukkhato eva passati, cāgādhivimuttatāya taṇhaṃ vidūrīkaronto rāgappaṇidhiṃ visosetīti purimaṃ adhiṭṭhānadvayaṃ <span class="bld">‘‘appaṇihitaṃ vimokkhamukha’’</span>nti vuttaṃ. Itarassa pana adhiṭṭhānadvayassa suññatānimittavimokkhamukhatā vuttanayā eva.</p>
  588. <p class="bodytext">Chandādhipateyyā cittekaggatā visesato dhammacchandavato nekkhammavitakkabahulassa hoti, vīriyādhipateyyā pana kāmavitakkādike vinodentassāti tadubhayaṃ nissāya pavattā vipassanā visesato rāgādippaṇidhīnaṃ visosanato <span class="bld">‘‘appaṇihitaṃ vimokkhamukha’’</span>nti vuttā. Cittādhipateyyaṃ<a name="V0.0113"></a>, vīmaṃsādhipateyyañca nissāya pavattā yathākkamaṃ aniccānattānupassanābāhullato <span class="bld">‘‘animittaṃ vimokkhamukhaṃ, appaṇihitaṃ vimokkhamukha’’</span>nti ca vuttā.</p>
  589. <p class="bodytext">Abhijjhāvinayano indriyasaṃvaro, kāmasaṅkappādivinodano tapo ca vuttanayeneva paṇidhipaṭipakkhato <span class="bld">appaṇihitaṃ vimokkhamukhaṃ,</span> buddhi anattānupassanānimittaṃ, upadhipaṭinissaggo nimittaggāhapaṭipakkhoti tadubhayasannissayā vipassanā yathākkamaṃ <span class="bld">‘‘suññataṃ, animittaṃ vimokkhamukha’’</span>nti vuttā.</p>
  590. <p class="bodytext">Āsannapaccatthikarāgaṃ paṭibāhantī <span class="bld">mettā</span> rāgapaṇidhiyā paṭipakkho, <span class="bld">karuṇā</span> paradukkhāpanayanākāravuttikā dukkhasahagatāya dukkhānupassanāya visesapaccayoti tadubhayasannissayā vipassanā <span class="bld">‘‘appaṇihitaṃ vimokkhamukha’’</span>nti vuttā. <span class="bld">Muditā</span> sattānaṃ modaggahaṇabahulā tadaniccatādassanato aniccānupassanāya visesapaccayoti tannissayā vipassanā <span class="bld">animittaṃ vimokkhamukhaṃ. Upekkhā</span> ñāṇakiccādhikatāya anattānupassanāya visesapaccayoti tannissayā vipassanā <span class="bld">‘‘suññataṃ vimokkhamukha’’</span>nti vuttāti evamettha pavattiākārato vipassato nissayato, kiccato ca bhinditvā vimokkhamukhāni yojitānīti.</p>
  591. <p class="bodytext"><span class="bld">Samatikkamanaṃ</span> <a name="M0.0120"></a> pariññāpahānañca. <span class="bld">Saparasantāne</span>ti attano, paresañca santāne, tena kāyiko, vācasiko ca vihāro ‘‘vikkīḷita’’nti vuttoti dasseti ‘‘vividho hāro’’ti katvā. Tassa pana vibhāvanā idha adhippetā nayassa bhūmibhāvato. <span class="bld">Yena</span> paṭipakkhabhāvena. <span class="bld">Tesaṃ paṭipakkhabhāvo</span>ti tesaṃ āhārādīnaṃ paṭipakkhabhāvo pahātabbabhāvo paṭipadādīnaṃ paṭipakkhabhāvo pahāyakabhāvoti yojetabbaṃ. Tattha paṭipadāggahaṇena vipassanā kathitā. Vipassanā ca cattāro āhāre parijānantī tappaṭibaddhachandarāgaṃ pajahatīti ujukameva tesaṃ paṭipakkhatā, evaṃ jhānādīnampi upādānādipaṭipakkhatā veditabbā tadupadesena vipassanāya kathitattā. Vipallāsasatipaṭṭhānānaṃ paṭipakkhabhāvo pākaṭo eva. Nti sīhavikkīḷitaṃ. Vīsatiyā catukkehi visabhāgato vitthārena vibhattanti tīhi padehi saṅgahetvā kathikattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘saṅkhepena dassento’’</span>ti.</p>
  592. <p class="bodytext"><span class="bld">Indriyāna</span>nti saddhādiindriyānaṃ. Dasannaṃ catukkānaṃ niddhāraṇāti yojanā.</p>
  593. <p class="bodytext"><a name="para88"></a><span class="paranum">88</span>. <span class="bld">Niggacchatī</span>ti <a name="V0.0114"></a> nikkhamati. Tato niddhāretvā vuccamāno hi niggacchanto viya hotīti. <span class="bld">Cattāro puggale</span>ti ‘‘taṇhācarito mando’’tiādinā (netti. 6) vutte cattāro puggale. Puggalādhiṭṭhānena cettha dhammo vuttoti āha <span class="bld">‘‘bhūmiṃ niddisitvā’’</span>ti. <span class="bld">Tato evā</span>ti yathāvuttapuggalacatukkato eva. <span class="bld">Itaratthāpī</span>ti ‘‘sukhāya…pe… puggalā’’ti etthāpi. <span class="bld">Sādhāraṇāyā</span>ti paṭhamacatutthāhipi vimissāya. <span class="bld">Yathāvuttāsū</span>ti dutiyatatiyāsu.</p>
  594. <p class="bodytext"><span class="bld">Heṭṭhā</span>ti desanāhāravibhaṅgavicayahārasampātavaṇṇanāsu.</p>
  595. <p class="bodytext"><span class="bld">Eseva nayo</span>ti kusalamūlādidvādasatikasaṅgaho anavajjapakkho. ‘‘Vodāyati sujjhati etenāti vodāna’’nti (netti. aṭṭha. 11) vaṃ netabbataṃ sandhāyāha.</p>
  596. <p class="bodytext">Yathā hārauddeso kato, evaṃ nayānaṃ akaraṇe kāraṇaṃ, payojanañca vibhāvetukāmo <span class="bld">‘‘kasmā panā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Nayehi</span> nayantarehi. <span class="bld">Sambhavadassanattha</span>nti upapattidassanatthaṃ. Tattha sambhavo anuddesakkamena niddisane karaṇaṃ dassanaṃ payojanaṃ. Yadi hi ime nayā uppattiṭṭhānavasena asaṃkiṇṇā bhaveyyuṃ, hārā viya uddesānukkameneva niddisitabbā <a name="M0.0121"></a> siyuṃ. Tathā hi vuttaṃ hārānaṃ uddesāvasāne ‘‘ete soḷasa hārā pakittitā atthato asaṃkiṇṇā’’ti (netti. 1).</p>
  597. <p class="bodytext">Yasmā panete mūlapadehi mūlapadantaraniddhāraṇena aññamaññaṃ te niggacchanti, tasmā ekasmiṃ niddiṭṭhe itaropi atthato niddiṭṭhoyeva nāma hotīti imassa atthassa dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘uddesānukkamena niddeso na kato’’</span>ti.</p>
  598. <p class="bodytext">Idāni tameva saṅkhepena vuttamatthaṃ vitthārena dassetuṃ <span class="bld">‘‘paṭhamanayato hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha taṇhādiṭṭhicaritavasena dvidhā puggale vibhajitvā tesaṃ vasena nandiyāvaṭṭanayaṃ nīharitvā puna te eva taṇhādiṭṭhicarite catuppaṭipadāvibhāgena vibhajitvā sīhavikkīḷitassa nayassa sambhavo dassito, te eva catuppaṭipadābhedabhinne puggale puna ugghaṭitaññuādivibhāgena tidhā vibhajitvā tipukkhalassa nayassa sambhavo dassito. Taṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘paṭhamanayato…pe… niddiṭṭho’’</span>ti.</p>
  599. <p class="bodytext">Yasmā subhasukhasaññāhi lobho, niccasaññāya doso ‘‘iminā me anattho kato’’ti āghātuppattito<a name="V0.0115"></a>, attasaññāya moho gahito hoti. Tathā asubhasaññādīhi alobhādayo, tasmā dhammādhiṭṭhānavasena tatiyanayato dutiyanayassa sambhavo. Yasmā pana lobhe sati sambhavato lobhaggahaṇeneva doso gayhati. Lobho ca taṇhā, moho avijjā, tappaṭipakkhato alobhādosehi samatho gayhati, amohena vipassanā, tasmā dhammādhiṭṭhānavaseneva dutiyanayato paṭhamanayassa sambhavoti imaṃ visesaṃ dīpetuṃ uddesānukkamena niddeso na katoti dassento <span class="bld">‘‘dhammādhiṭṭhānavasena panā’’</span>tiādimāha.</p>
  600. <p class="bodytext"><span class="bld">Tenevā</span>ti tatiyanayato dutiyanayassa viya dutiyanayato paṭhamanayassapi sambhavato. Evaṃ pāḷiyaṃ puggalādhiṭṭhānavasena āgataṃ nissāya aṭṭhakathāyaṃ dhammādhiṭṭhānavaseneva nayaniggamo niddhāritoti ayameva viseso. <span class="bld">Yadi eva</span>nti pāḷiyaṃ āgatappakārato aññenapi pakārena nayā niddhāretabbā, evaṃ sante yathā puggalādhiṭṭhānavasena paṭhamanayato tatiyanayassa, tatiyanayato dutiyanayassa <a name="M0.0122"></a> sambhavo dassito, evaṃ dhammādhiṭṭhānavaseneva paṭhamanayato tatiyanayadutiyanayānaṃ, dhammādhiṭṭhānavaseneva dutiyanayato tatiyanayassa sambhavo dīpetabboti imamatthamāha <span class="bld">‘‘dve hutvā…pe… siyā’’</span>ti.</p>
  601. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">nayo</span>ti pacchā vuttadutiyanayo. <span class="bld">Atthato</span>ti atthāpattito, atthato labbhamānattā eva sarūpena na kathitoti attho. Idāni taṃ atthāpattiṃ ekantikaṃ katvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘yasmā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Anuppaveso icchito</span> taṃtaṃnayamūlapadānaṃ nayantaramūlapadesu samavarujjhanato. Tathā hi ‘‘yattha sabbo akusalapakkho saṅgahaṃ samosaraṇaṃ gacchati, yattha sabbo kusalapakkho saṅgahaṃ samosaraṇaṃ gacchatī’’ti (netti. 3) ca vuttaṃ. <span class="bld">Ayañca attho</span>ti ‘‘nayānaṃ aññamaññaanuppaveso niggamo’’ti ayaṃ duvidho attho. Piṭakānaṃ atthakathanaṃ <span class="bld">peṭakaṃ,</span> so eva upadesoti <span class="bld">peṭakopadeso,</span> upadesabhūtā pariyattisaṃvaṇṇanāti attho.</p>
  602. <p class="bodytext"><span class="bld">Ādito paṭṭhāyā</span>ti nayānaṃ aññamaññaanuppavesaniggamamattameva avibhāvetvā nayavicārassa paṭhamāvayavato pabhuti <span class="bld">vibhāvanā</span> dīpanā pakāsanā.</p>
  603. <p class="bodytext"><span class="bld">Dosadiṭṭhī</span>ti appassādatādidosagāhikadiṭṭhī, dosadassinoti attho. Te hi asamūhatānusayā, kāmesu ca ādīnavadassino. Idañhi nesaṃ aṅgadvayaṃ attakilamathānuyogassa kāraṇaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Natthi attho</span>ti yo rāgābhibhūtehi andhabālehi parikappito diṭṭhadhammiko kāmehi attho, so madhubindugiddhassa madhulittasatthadhārāvalehanasadiso appassādo bahudukkho bahupāyāso bahuādīnavo <a name="V0.0116"></a> savighāto sapariḷāho samparāyiko tathevāti sabbadāpi viññūjātikassa kāmehi payojanaṃ na vijjati. <span class="bld">Anajjhositā</span>ti anabhibhūtā viharanti. <span class="bld">Tena vuccati sukhā paṭipadāti</span> tena mandakilesabhāvena tesaṃ puggalānaṃ akicchena sijjhamānā vipassanā paṭipadā ‘‘sukhā paṭipadā’’ti vuccati. <span class="bld">Ajjhositā</span>ti abhiniviṭṭhā. <span class="bld">Ime sabbe sattā</span>ti ime taṇhādiṭṭhicaritabhāvena dvidhā vuttā aparimāṇappabhedā sabbepi paṭipajjantā sattā.</p>
  604. <p class="bodytext"><span class="bld">Sukhena</span> <a name="M0.0123"></a> <span class="bld">paṭinissajjantī</span>ti kilese akicchena pajahanti. <span class="bld">‘‘Imā catasso paṭipadā’’</span>tiādi paṭipadānaṃ ettāvatāyaṃ, visayabhāvakiccesu ca byabhicārābhāvadassanaṃ. <span class="bld">Ayaṃ paṭipadā</span>ti nigamanaṃ, ayaṃ paṭipadā yāya vasena sīhavikkīḷitassa nayassa bhūmidassanatthaṃ cattāro puggalā niddhāritāti adhippāyo. <span class="bld">Catukkamaggena kilese niddisatī</span>ti anantaraṃ vakkhamānena āhārādicatukkamaggena dasavatthuke kilesasamūhe niddisati. <span class="bld">Catukkamaggena ariyadhammesu niddisitabbā</span>ti tappaṭipakkhena paṭipadādicatukkamaggena ariyadhammesu bodhipakkhiyesu visayabhūtesu niddhāretvā kathetabbā.</p>
  605. <p class="bodytext"><span class="bld">Idañca pamāṇaṃ cattāro āhārā</span>ti imesaṃ vipallāsānaṃ pavattiyā pamāṇaṃ, yadidaṃ cattāro āhārā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yāvadeva cattāro āhārā pariññaṃ na gacchanti, tāvadeva cattāro vipallāse vibhajanti. Yāvadeva cattāro vipallāsā appahīnā, tāvadeva cattāri upādānāni paribrūhantīti. Evaṃ sabbattha yathārahaṃ vattabbaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘evaṃ imāni sabbāni dasa padānī’’</span>ti. ‘‘Yojetabbānī’’ti ca vacanaseso.</p>
  606. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Abhijjhāya ganthatī’’</span>ti iminā abhijjhāyanameva ganthananti dasseti. Esa nayo sesesupi. <span class="bld">Papañcento</span>ti diṭṭhābhinivesaṃ vitthārento.</p>
  607. <p class="bodytext">Vippaṭisāruppattihetubhāvo kilesānaṃ āsavananti āha <span class="bld">‘‘āsavantī’’</span>ti. <span class="bld">Kiṃ vippaṭisārā</span>ti tena kilesānaṃ vītikkamavatthuṃ vadati. Yasmā appahīnānusayasseva vippaṭisārā, na itarassa, tasmā <span class="bld">‘‘ye vippaṭisārā, te anusayā’’</span>ti vuttaṃ. Padadvayenapi phalūpacārena kāraṇaṃ vuttaṃ.</p>
  608. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭhamena</span> <a name="V0.0117"></a> <span class="bld">padenā</span>ti yathāvuttesu dasasu suttapadesu paṭhamena padena. <span class="bld">Paṭhamāya disāyā</span>ti tadatthasaṅkhātāya sīhavikkīḷitassa saṃkilesapakkhe paṭhamāya disāya.</p>
  609. <p class="bodytext"><span class="bld">Itī</span>ti evaṃ, vuttanayenāti attho. <span class="bld">Kusalākusalāna</span>nti yathāvuttaanavajjasāvajjadhammānaṃ. <span class="bld">Pakkhapaṭipakkhavasenā</span>ti vodānapakkhatappaṭipakkhavasena. <span class="bld">Yojanā</span>ti paṭhamadisādibhāvena yutte katvā manasānupekkhanā. ‘‘Manasā volokayate’’ti (netti. 4) hi vuttaṃ.</p>
  610. <p class="bodytext"><span class="bld">Tassā</span>ti <a name="M0.0124"></a> disālokanassa. Sotāpattiphalādīnaṃ pariyosānatā indriyavasena veditabbā. Yesañhi saddhādīnaṃ indriyānaṃ vasena satipaṭṭhānādīni sijjhanti, tesaṃ vasena sotāpattiphalādīnaṃ pariyosānatā. Tattha sotāpattiphale saddhindriyaṃ pāripūriṃ gacchati. Sotāpanno hi saddhāya paripūrikārī. Sakadāgāmiphale vīriyindriyaṃ pāripūriṃ gacchati. Sakadāgāmī hi āraddhavīriyo uparimaggādhigamāya. Anāgāmiphale samādhindriyaṃ pāripūriṃ gacchati. Anāgāmī samādhismiṃ paripūrikārī. Aggaphale arahatte satindriyañca paññindriyañca pāripūriṃ gacchati. Arahā hi sativepullappatto, paññāvepullappatto cāti.</p>
  611. <p class="bodytext">Apare panāhu – saddhābalena subhasaññāya pahānaṃ. Saddahanto hi paṭikkūlamanasikāre kammaṃ karoti. Vīriyabalena sukhasaññāya pahānaṃ. Vīriyavā hi sukhassādaṃ abhibhavitvā yonisomanasikāramanuyuñjati. Samādhibalena niccasaññāya pahānaṃ. Samāhito hi saṅkhārānaṃ udayabbayaṃ pariggaṇhanto aniccasaññaṃ paṭilabhati. Paññābalena attasaññāya pahānaṃ. Paññavā hi saṅkhārānaṃ avasavattitaṃ sallakkhento attasuññataṃ paṭivijjhati. Sati pana sabbatthāpi icchitabbā. Tenāha ‘‘satiṃ ca khvāhaṃ, bhikkhave, sabbatthikaṃ vadāmī’’ti (saṃ. ni. 5.234; mi. pa. 2.1.13). Evaṃ catuvipallāsappahāyīnaṃ catunnaṃ indriyānaṃ pāripūriṭṭhānaṃ cattāri sāmaññaphalāni catuvipallāsamukhānaṃ catunnaṃ disānaṃ pariyosānāni vuttānīti.</p>
  612. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Lobho akusalamūla’’</span>ntiādi lobhādīnaṃ hetuphalabhāvena sampayuttatāya dassanaṃ.</p>
  613. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">manāpikenā</span>ti yebhuyyavasena vuttaṃ. Amanāpikenāpi hi ārammaṇena vipariyesavasena lobho uppajjati. <span class="bld">Manāpikenā</span>ti vā manāpikākārena. Phassavedanūpavicārarāgavitakkapariḷāhā <a name="V0.0118"></a> sahajātāpi labbhanti, asahajātāpi. <span class="bld">‘‘Uppādo’’</span>ti etena uppajjamānasaṅkhāraggahaṇanti <span class="bld">‘‘uppajjatī’’</span>ti vuttaṃ. Uppādalakkhaṇasseva pana gahaṇe ‘‘uppajjatī’’ti na vattabbaṃ siyā. Na hi uppādo uppajjati, rāgajapariḷāhahetukatā ca tesaṃ rāgassa taṇhāsabhāvattā. Taṇhā hi dukkhassa samudayo, yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ dukkhanti. Tathā ca vuttaṃ ‘‘taṇhāsahajātavedanāya <a name="M0.0125"></a> pana lobho sahajātādipaccayehi ca paccayo’’ti. Evaṃ iṭṭhārammaṇe uppannalobhasahagatasukhavedanāya udayo idha <span class="bld">‘‘uppādo saṅkhatalakkhaṇa’’</span>nti vutto, tassā vipariṇāmo <span class="bld">‘‘vipariṇāmadukkhatā’’</span>ti. Vipariṇāmāvatthā ca udayāvatthaṃ vinā na hotīti sā taṃ nissāya uppajjantī viya vuttā <span class="bld">‘‘uppādaṃ…pe… dukkhatā’’</span>ti.</p>
  614. <p class="bodytext"><span class="bld">Doso akusalamūla</span>ntiādīsupi vuttanayānusārena attho veditabbo. Ayaṃ pana viseso – <span class="bld">ṭhitassa aññathattaṃ</span> nāma jarā, taṃ nissāya domanassassa uppajjanato vuttaṃ <span class="bld">‘‘ṭhitassa…pe… dukkhadukkhatā’’</span>ti. <span class="bld">Dosajapariḷāhahetukatā</span> jarāya dosabahulassa puggalassa nacirena jīraṇato veditabbā.</p>
  615. <p class="bodytext"><span class="bld">Vayo</span>ti saṅkhārānaṃ nirodho. Aniccatāvasena ca saṅkhatadhammānaṃ saṅkhāradukkhatāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘vaya…pe… saṅkhāradukkhatā’’</span>ti. Tenāha bhagavā ‘‘yadaniccaṃ taṃ dukkha’’nti (saṃ. ni. 3.15, 45, 76; paṭi. ma. 2.10). Mohajapariḷāhahetukatā vayalakkhaṇassa yebhuyyena sammohanimittattā, maraṇassa avijjāpaccayattā ca saṃsārappavattiyā veditabbā.</p>
  616. <p class="bodytext">Alobhādīnaṃ paññādipāripūrihetukatā yathārahaṃ upanissayakoṭisahajātakoṭiyā ca paccayabhāvena veditabbā. Sabbe hi kusalā dhammā sabbesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ yathāsambhavaṃ paccayavisesā honti evāti. Abyāpādavitakkasannissayo upavicāro <span class="bld">abyāpādūpavicāro. Avihiṃsūpacāre</span>pi eseva nayo.</p>
  617. <p class="bodytext"><span class="bld">Ayaṃ tipukkhalo nāma dutiyo nayo</span> saddhiṃ disālokananayena niddiṭṭhoti vacanaseso. <span class="bld">‘‘Ime cattāro’’</span>tiādi puggalādhiṭṭhāneneva nandiyāvaṭṭassa nayassa bhūmidassanatthaṃ āraddhaṃ. <span class="bld">Ime</span> yathāvuttapaṭipadācatukkassa vasena catubbidhā. <span class="bld">Visesenā</span>ti diṭṭhitaṇhāsannissayatāvisesena. Diṭṭhicarito hi tikkhapañño, mandapañño ca sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya <a name="V0.0119"></a> ca dandhābhiññāya ca niyyātīti dvidhā vuttoti. Tathā taṇhācarito dukkhāya paṭipadāya khippābhiññāya ca dandhābhiññāya ca niyyātīti dvidhā vuttoti dassito cāyamattho. Tenāha <span class="bld">‘‘dve honti diṭṭhicarito ca taṇhācarito cā’’</span>ti.</p>
  618. <p class="bodytext"><span class="bld">Cattāro</span> <a name="M0.0126"></a> <span class="bld">hutvā</span>ti sīhavikkīḷitassa nayassa bhūmidassane cattāro hutvā ṭhitā, catuppaṭipadāvasena cattāro katvā vuttāti attho. <span class="bld">Tayo hontī</span>ti tipukkhalassa nayassa bhūmidassane ugghaṭitaññuādivasena tayo bhavanti. <span class="bld">Tayo hutvā</span>ti tathā tayo hutvā ṭhitā tayo katvā kathitā. <span class="bld">Dve hontī</span>ti idāni nandiyāvaṭṭassa nayassa bhūmidassane dve bhavanti. <span class="bld">Ajjhosāna</span>nti diṭṭhiajjhosānaṃ. <span class="bld">Abhiniveso</span>ti taṇhābhiniveso. <span class="bld">Ahaṃkāro</span>ti ahaṃmāno ‘‘aha’’nti vā karaṇaṃ <span class="bld">ahaṃkāro</span>. Diṭṭhimānamaññanānaṃ vasena ‘‘ahamasmī’’ti samanupassanā <span class="bld">mamaṃkāro,</span> mamāyanaṃ taṇhāggāho.</p>
  619. <p class="bodytext"><span class="bld">Dasapadāni ‘‘paṭhamā disā’’ti kātabbānī</span>ti nandiyāvaṭṭassa nayassa ‘‘paṭhamā disā’’ti karaṇīyāni, ‘‘paṭhamā disā’’ti vavatthapetabbānīti attho. <span class="bld">Saṃkhittena…pe… pakkhassā</span>ti anekappabhedassapi kaṇhapakkhassa saṃkilesapakkhassa atthaṃ saṃkhittena saṅkhepena paṭipakkhe vattamāne vodānadhamme uddissa ñāpenti pakāsenti, paṭhamā kātabbāti yojanā. <span class="bld">Dasa padāni dutiyakānī</span>ti taṇhādikā dasa koṭṭhāsā ‘‘dutiyā disā’’ti kātabbā. ‘‘Saṃkhittena…pe… kaṇhapakkhassā’’ti ānetvā yojetabbaṃ.</p>
  620. <p class="bodytext"><span class="bld">Yoniso</span>ti upāyaso. <span class="bld">Yoniso manasikāro</span> aniccādivasena paṭhamamanasikāro. <span class="bld">Paññā</span>ti sutacintāmayī paññā, jhānābhiññā ca. <span class="bld">Nibbidā</span>ti nibbedhañāṇaṃ. Somanassadhammūpasañhitaṃ pamodādisahagataṃ cetasikasukhaṃ.</p>
  621. <p class="bodytext"><span class="bld">Kusalapakkhe cā</span>ti <span class="bld">ca</span>-saddo samuccayattho, tena ubhayapakkhato samuccayavasena catasso disā, na paccekanti dasseti.</p>
  622. <p class="bodytext"><span class="bld">Tesa</span>nti taṇhādīnaṃ, taṇhāya, taṇhāpakkhikānañcāti attho. Satipi anavasesato rāge pahīyamāne anavasesato avijjāpi pahīyateva, rāgassa pana cetovimutti ujupaṭipakkhoti dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘rāgavirāgā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Avijjāvirāgā</span>ti etthāpi eseva nayo. Ayañca attho ‘‘āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimutti’’ntiādinā (ma. ni. 1.438) āgatapāḷiyā atthavaṇṇanāvasena vuttā, idha pana ‘‘rāgavirāgā cetovimutti sekkhaphalaṃ, avijjāvirāgā <a name="V0.0120"></a> paññāvimutti asekkhaphala’’ntiādinā (netti. 51) vevacanasamāropane <a name="M0.0127"></a> āgatattā purimā anāgāmiphalaṃ. Tañhi kāmarāgassa ujuvipaccanīkato samādhipāripūriyāva visesato ‘‘rāgavirāgā cetovimuttī’’ti vuccati, pacchimā arahattaphalaṃ taṇhāya, avijjāya ca anavasesappahānato, paññāpāripūriyā ca ‘‘avijjāvirāgā paññāvimuttī’’ti vuccati.</p>
  623. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthā</span>ti nandiyāvaṭṭanaye. <span class="bld">Tesū</span>ti ‘‘cattāri padānī’’ti vuttesu taṇhādīsu catūsu mūlapadesu. Idha samosaraṇanti saṅgaho vutto, so ca sabhāvato, sabhāgato ca hotīti taṇhādīni cattāri dassetvā <span class="bld">‘‘tesu aṭṭhārasa mūlapadāni samosarantī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Samathaṃ bhajanti</span> sabhāvato, sabhāgato cāti adhippāyo. <span class="bld">Vipassanaṃ bhajantī</span>ti etthāpi eseva nayo. Nayādhiṭṭhānānaṃ nayādhiṭṭhāne anuppaveso nayānaṃ nayesu anuppaveso eva nāma hotīti āha <span class="bld">‘‘tipukkhalo…pe… anuppavisantī’’</span>ti.</p>
  624. <p class="bodytext">Alobhāmohapakkhaṃ abhajāpetvā adosapakkhaṃ bhajāpetabbassa nandiyāvaṭṭasīhavikkīḷitamūlapadassa abhāvato adoso ekasuttakoṭiyā ekakova hotīti dassento āha <span class="bld">‘‘adoso adoso evā’’ti. Doso doso evā</span>ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Samosaranti</span> sabhāgato ca sabhāvato ca saṅgahaṃ gacchantīti attho.</p>
  625. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhūmi gocaro</span>ti ca mūlapadāni eva sandhāya vadati. <span class="bld">Ekekaṃ nayaṃ anuppavisati</span> taṃtaṃmūlapadānuppavesato. Kusale vā viññāte akusalo paṭipakkho, akusale vā kusalo paṭipakkho <span class="bld">anvesitabbo</span> saṃvaṇṇiyamānasuttapadānurūpato upaparikkhitabbo. Anvesanā upaparikkhā ‘‘disālokana’’nti vuccati. <span class="bld">So nayo niddisitabbo</span>ti tathā anvesitvā tehi dhammehi disā vavatthapetvā so so nayo niddhāretvā yojetabbo. Yathā mūlapadesu mūlapadānaṃ anuppaveso saṃvaṇṇito, imināva nayena mūlapadato mūlapadānaṃ niddhāraṇāti veditabbāti dassento <span class="bld">‘‘yathā ekamhi…pe… niddisitabbānī’’</span>ti āha. <span class="bld">‘‘Ekekasmiñhī’’</span>tiādi kāraṇavacanaṃ.</p>
  626. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti ekekasmiṃ naye. <span class="bld">Ekasmiṃ dhamme viññāte</span>ti taṇhādike ekasmiṃ mūlapadadhamme sarūpato, niddhāraṇavasena vā viññāte. <span class="bld">Sabbe</span> <a name="M0.0128"></a> <span class="bld">dhammā viññātā hontī</span>ti tadaññamūlapadabhūtā sabbe lobhādayo viññātā nayassa bhūmicaraṇāyogyatāya pakāsā pākaṭā honti<a name="V0.0121"></a>. <span class="bld">‘‘Imesa’’</span>ntiādi nayattayadisābhūtadhammānaṃ matthakapāpanena tiṇṇaṃ nayānaṃ kūṭaggahaṇaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayameva.</p>
  627. <p class="bodytext">Puna <span class="bld">‘‘imesū’’</span>tiādi kammanayadvayassa vibhāgavibhāvanaṃ, taṃ viññeyyameva.</p>
  628. <p class="centered">Nayasamuṭṭhānavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  629. <p class="chapter">Sāsanapaṭṭhānavāravaṇṇanā</p>
  630. <p class="bodytext"><a name="para89"></a><span class="paranum">89</span>. <span class="bld">Saṅgahavārādīsū</span>ti saṅgahavārauddesaniddesavāresu. <span class="bld">Sarūpato na dassitaṃ,</span> atthato pana dassitamevāti adhippāyo. Tameva hi atthato dassanatthaṃ udāharaṇabhāvena nikkhipati, yathā mūlapadehi paṭṭhānaṃ niddhāretabbanti. <span class="bld">‘‘Aññamaññasaṅgaho’’</span>ti idaṃ mūlapadapaṭṭhānānaṃ aññamaññato niddhāretabbatāya kāraṇavacanaṃ ‘‘sati anuppavese tato viniggāmo siyā’’ti. <span class="bld">Paṭṭhāna</span>nti ettha <span class="bld">pa</span>-iti upasaggapadaṃ, taṃ pana ‘‘vibhattesu dhammesu yaṃ seṭṭhaṃ, tadupāgamu’’ntiādīsu viya pakāratthajotakanti dassento <span class="bld">‘‘pakārehi ṭhāna’’</span>ntiādīsu viya pakāratthajotakanti dassento <span class="bld">‘‘pakārehi ṭhāna’’</span>nti āha. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ nettippakaraṇe. <span class="bld">Tassā</span>ti desanāsaṅkhātassa pariyattisāsanassa. <span class="bld">Tathābhāvadīpana</span>nti veneyyajjhāsayānurūpena pavattitattā saṃkilesabhāgiyatādippakārehi ṭhitabhāvena dīpetabbattā ‘‘dīpissatīti <span class="bld">dīpana’’</span>nti katvā. <span class="bld">Patiṭṭhahanti</span> adhisīlasikkhādayo samudāyarūpena gahitā. <span class="bld">Etehi</span> saṃkilesadhammādīhi, saṃkilesadhammādīnaṃ adhisīlasikkhādīnaṃ pavattanupāyatā anupubbikathāya sāmukkaṃsikāya dhammadesanāya dīpetabbā. <span class="bld">Tesa</span>nti saṃkilesadhammādīnaṃ. Puna <span class="bld">tesa</span>nti suttāni sandhāyāha.</p>
  631. <p class="bodytext"><span class="bld">Goṭṭhā</span>ti vajā. <span class="bld">Paṭṭhitagāvo</span>ti gatagāvo. <span class="bld">Āgataṭṭhānasmi</span>nti sīhanādasuttaṃ (ma. ni. 1.156) vadati. Pavattagamanattā etthāti vacanaseso. Atha vā gacchati etthāti <span class="bld">gamanaṃ,</span> desanāñāṇassa nissaṅgavasena pavattagamanadesabhāvato paṭṭhānaṃ nāmāti attho. <span class="bld">Vomissā</span>ti ‘‘saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañcā’’tiādinā dukatikacatukkabhāvena missitā.</p>
  632. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃkilesabhāve</span> <a name="M0.0129"></a> ñāpetabbe pavattaṃ, taṃ visayaṃ katvā desitanti attho, atthamattavacanañcetaṃ<a name="V0.0122"></a>, saṃkilesabhāge bhavanti saddanayena attho veditabbo. <span class="bld">‘‘Saṃkilesabhāgika’’</span>ntipi pāṭho, tassa saṃkilesabhāgo etassa atthi, saṃkilesabhāge vā niyuttaṃ, saṃkilesabhāgassa vā pabodhanasīlaṃ <span class="bld">saṃkilesabhāgikaṃ,</span> tadeva saṃkilesabhāgiyanti attho veditabbo. <span class="bld">Padālanaṃ</span> samucchindanaṃ, padālanasannissayatā cettha padālanaggahaṇena gahitāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Asekkhe</span>ti asekkhadhamme. <span class="bld">Tesaṃ vomissakanayavasenā</span>ti tesaṃ saṃkilesabhāgiyādīnaṃ catunnaṃ paṭikkhepāpaṭikkhepavomissakanayavasena.</p>
  633. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Tāni pana cha dukā’’</span>tiādinā padānaṃ gahaṇaparicchedato vavatthāpanataṃ vatvā parato ‘‘sādhāraṇāni katānī’’ti padassa atthasaṃvaṇṇanāya sayameva sarūpato dassessati. <span class="bld">‘‘Anuddharaṇe kāraṇaṃ natthī’</span>ti vatvā uddharaṇe pana kāraṇaṃ dassento <span class="bld">‘‘tathā hi vakkhatī’’</span>tiādinā pāḷimāhari. <span class="bld">Vodānaṃ nāma</span> saṃkilesato hoti saṃkiliṭṭhasseva vodānassa icchitattā. Yasmā vodānaṃ tadaṅgādivasena saṃkilesato visujjhanaṃ, tasmā <span class="bld">‘‘taṃ pana atthato vāsanābhāgiyādi eva hotī’’</span>ti vuttaṃ. Tattha tadaṅgavikkhambhanehi vodānaṃ vāsanābhāgiyādivasena hoti, samucchedapaṭippassaddhīhi vodānaṃ nibbedhabhāgiyavasena, asekkhabhāgiyavasena vodānaṃ paṭippassaddhiyā eva veditabbaṃ. Yāyaṃ desanā rāgādibhāginī siyā, sā <span class="bld">saṃkilesabhāgiyā</span>. Yāyaṃ desanā cāgādibhāginī siyā, sā <span class="bld">vāsanābhāgiyā</span>. Yā pana āpattivicchedanī sāvasesaṃ, anavasesañca, sā <span class="bld">nibbedhabhāgiyā, asekkhabhāgiyā ca</span>.</p>
  634. <p class="bodytext">‘‘Taṇhāsaṃkilesabhāgiyaṃ sutta’’ntiādinā paṭhamameva saṃkilesabhāgassa dassitattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘saṃkileso tividho…pe… visayadassanatthaṃ āraddha’’</span>nti. Bhavarāgo <span class="bld">bhavapatthanā. Uppajjatī</span>ti na vigacchati. <span class="bld">Tatra tatra bhave</span>ti yadi vā kāmabhave, yadi vā rūpabhave, yadi vā arūpabhave. <span class="bld">Padantarasaṃyojanavasenā</span>ti dukanayeneva padantarena yojanavasena. <span class="bld">Missitāni katānī</span>ti saṃsaṭṭhāni katāni.</p>
  635. <p class="bodytext">Ekakacatukkavasena dassitabbāni padāni eva gahetvā āvuttinayadassanavasena missetvā avasiṭṭhadukavasena, tikacatukkavasena ca itare aṭṭha paṭṭhānabhāgā dassitāti āha <span class="bld">‘‘tāniyeva yathāvuttāni aṭṭha suttānī’’</span>tiādi<a name="M0.0130"></a>. <span class="bld">Cattāro ekakā</span>yeva pāḷiyaṃ ādito dassitā. <span class="bld">Chadukā</span> pāḷiyaṃ āgatā cattāro, aṭṭhakathāyaṃ dveti. <span class="bld">Cattāro tikā</span> pāḷiyaṃ āgatā dve, aṭṭhakathāyaṃ dveti. Dve catukkā pana aṭṭhakathāyameva āgatā. <span class="bld">‘‘Pāḷiyaṃ anāgatā’’</span>ti idaṃ sarūpato <a name="V0.0123"></a> anāgamanaṃ sandhāya vuttaṃ, nayato pana āgatabhāvo dassito eva. Ye panettha pāḷiyaṃ anāgatā, tesaṃ udāharaṇāni parato dassayissāma.</p>
  636. <p class="bodytext"><span class="bld">Soḷasahī</span>ti soḷasavidhehi. Na hi tāni suttāni soḷaseva, atha kho soḷasappakārānīti mūlagaṇanaṃ ṭhapetvā kāraṇasuttaladdhena saṅkhāragabbhena tadanurūpo yo gaṇanavitthāro, tassa pattharaṇavidhi paṭṭhānanayo. <span class="bld">Iminā…pe… natthī</span>ti yathāvuttapaṭṭhānavinimutto pariyattisāsanappadeso na vijjati yathārahaṃ taṃtaṃpaṭṭhānabhāvena pavattattāti dasseti. Yadi suttageyyādi navavidhaṃ pariyattisāsanaṃ yathāvuttapaṭṭhānavaseneva pavattaṃ, tattha kathamidha anidassitānaṃ gāthādīnaṃ saṃkilesabhāgiyādibhāvo gahetabboti pañhaṃ sandhāya ‘‘gāthāya gāthā anuminitabbā’’tiādipāḷi pavattāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘kathaṃ panā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  637. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ayaṃ gāthā viyā</span>ti ‘‘kāmandhā jālasañchannā, manopubbaṅgamā dhammā, uddhaṃ adho sabbadhi vippamutto, yassa selūpamaṃ citta’’ntiādinā idha udāhaṭagāthā viya. <span class="bld">Gāthā</span>ti aññāpi tepiṭake buddhavacane āgatā idha anudāhaṭā. Saṃvaṇṇanākāle sammukhībhāvena ‘‘ayaṃ gāthā viyā’’ti vuttā yā kāci gāthā ‘‘saṃkilesabhāgiyā’’ti vā ‘‘saṃkilesavāsanānibbedhaasekkhabhāgiyā’’ti vā <span class="bld">anuminitabbā</span> nayaggāhena ñāpetabbāti dassetuṃ vuttaṃ <span class="bld">‘‘saṃkilesa…pe… jānitabbāti attho’’</span>ti. <span class="bld">Vā</span>-saddo hi idha avuttavikappanattho. <span class="bld">Sesapadesū</span>ti veyyākaraṇasuttapadesu.</p>
  638. <p class="bodytext"><a name="para90"></a><span class="paranum">90</span>. <span class="bld">Ariyānaṃ dhamma</span>nti cārittavārittabhedaṃ sīlācāraṃ. Ekantakaraṇīyassa akaraṇampi <span class="bld">vītikkamo</span> eva.</p>
  639. <p class="bodytext">Avijjādike saṃkilesadhamme tadaṅgādivasena dhunātīti <span class="bld">dhonā</span> vuccati paññā. <span class="bld">Paccavekkhitvā paribhuñjanapaññā</span>ti pana pakaraṇena avacchinnattā vuttaṃ. <span class="bld">Taṃ atikkamitvā caranto</span>ti paccayānaṃ apaccavekkhitvā paccayaparibhoge ādīnavaṃ apassanto iṇaparibhogavasena paribhuñjanto na parimuccati nirayādidukkhato, vaṭṭadukkhato ca.</p>
  640. <p class="bodytext"><span class="bld">Kukkujanakaṃ</span> <a name="M0.0131"></a> nāma kadaliyā pupphanāḷi. <span class="bld">Parābhavāyā</span>ti vināsāya. <span class="bld">Tathā</span>ti yathā phalapākantā kadalī, evaṃ veḷunaḷāpi osadhijātikattāti upasaṃhārattho tathā-saddo. Tenāha <span class="bld">‘‘phalaṃ veḷuṃ phalaṃ naḷa’’</span>nti.</p>
  641. <p class="bodytext"><span class="bld">Sukhettepī</span>ti <a name="V0.0124"></a> <span class="bld">pi</span>-saddena ko pana vādo ūsarādidosaduṭṭhesu khettesūti dasseti. <span class="bld">‘‘Chakaṇa…pe… attho’’</span>ti etena yathāvuttaabhisaṅkharaṇābhāvena bījadosaduṭṭhanti dasseti.</p>
  642. <p class="bodytext"><a name="para91"></a><span class="paranum">91</span>. <span class="bld">Sajjita</span>nti sañjitaṃ. <span class="bld">Aparikkhate</span>ti paṭipakkhehi dhammehi avikkhambhite aroge.</p>
  643. <p class="bodytext">Yāya samannāgato puggalo ‘‘kiṃ sutaṃ mayā, kiṃ vā suṇāmī’’ti kusalaṃ gavesī carati, sā dhammojapaññā <span class="bld">kissavā</span> nāma. <span class="bld">Dubbhāsitā</span>ti duṭṭhu bhāsitā, issāmacchariyadosādīhi duṭṭhā vā bhāsitā.</p>
  644. <p class="bodytext"><a name="para92"></a><span class="paranum">92</span>. <span class="bld">Vicinātī</span>ti visesato cināti pasavati.</p>
  645. <p class="bodytext"><span class="bld">Vigatabhūtā</span>ti vigatasacca. Tenāha <span class="bld">‘‘alīkavādī’’</span>ti.</p>
  646. <p class="bodytext"><span class="bld">Avajātaputtā</span>ti lāmakaputta. Bhagavato sāsane pabbajitvā nihīnavuttitaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Nerayiko</span>ti niraye nibbattanako. Pāpakammino papatanti etthāti <span class="bld">papataṃ,</span> narakaṃ.</p>
  647. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṇhādīnaṃ sabhāvabhedato</span>ti taṇhādiṭṭhiduccaritānaṃ taṇhāyanaviparītadassanaduṭṭhacaritatāsaṅkhātasabhāvavibhāgato. <span class="bld">Avatthābhedato</span>ti taṇhāya chandapemalobharāganandīpipāsāmucchādayo, diṭṭhiyā gāhaparāmāsamicchābhinivesavisukavipphanditaviparītadassanādayo, duccaritassa tiracchānapettivisayaasurayonigāmitādayo avatthāvisesā. <span class="bld">Ca</span>-saddena tesaṃ kāmataṇhādirūpataṇhādiattānudiṭṭhādisassatagāhādikāyaduccaritādi- pāṇātipātādippakārabhedo saṅgayhati.</p>
  648. <p class="bodytext"><a name="para93"></a><span class="paranum">93</span>. <span class="bld">Vipula</span>nti uḷāraṃ, telādīhi ceva dhanadhaññādīhi ca pahūtasannicayanti attho. <span class="bld">Sambādhā</span>ti janasaṃmaddasaṅghaṭā.</p>
  649. <p class="bodytext"><span class="bld">Daṇḍena na hiṃsatī</span>ti ettha vuttaṃ yaṃ daṇḍanidhānaṃ, taṃ vaṭṭavivaṭṭanissitaṃ. Tadubhayassāpi phalaṃ dassento <span class="bld">‘‘so puggalo’’</span>tiādimāha.</p>
  650. <p class="bodytext"><a name="para94"></a><span class="paranum">94</span>. Kiñcati <a name="M0.0132"></a> taṃsamaṅginaṃ vimaddatīti <span class="bld">kiñcanaṃ,</span> rāgādi, palibundhati kusalappavattiṃ nivāretīti <a name="V0.0125"></a> <span class="bld">palibodho,</span> rāgādiyeva, kiñcanameva palibodho <span class="bld">kiñcanapalibodho</span>. Atha vā kiñcanañca palibodho ca <span class="bld">kiñcanapalibodho,</span> āmisakiñcikkhañca rāgādisaṃkileso cāti attho.</p>
  651. <p class="bodytext"><span class="bld">Visesita</span>nti vilomaṃ, visamaṃ kiriyanti attho. <span class="bld">Rājabhaṇḍa</span>nti orodhe sandhāya vadanti.</p>
  652. <p class="bodytext"><span class="bld">Yācayogo</span>ti yācanayogo, yācakānaṃ manorathaparipūraṇato. Tenāha <span class="bld">‘‘yācitabbayutto’’</span>ti. <span class="bld">Dānayutto</span>ti satataṃ dānakiriyāsamaṅgī. <span class="bld">Dānasaṃvibhāgarato</span>ti ettha <span class="bld">dānaṃ</span> nāma atthikānaṃ yathādhippāyapaṭiyattapariccāgo, <span class="bld">saṃvibhāgo</span> attanā paribhuñjitabbato appamattakatopi saṃvibhajanaṃ. <span class="bld">Imehi kho…pe… hotī</span>ti ettha hotisaddena ‘‘samannāgato’’ti padaṃ sambandhitabbaṃ, na ‘‘sotāpanno’’ti dassetuṃ <span class="bld">‘‘sotāpanno…pe… hotī’’</span>ti vuttaṃ. Tehi dhammehi samannāgamo hi idha vidhīyati, na sotāpannabhāvo, tena sotāpannalakkhaṇamete dhammā, na sotāpannabhāvalakkhaṇanti dasseti. Tathā hi <span class="bld">‘‘sotāpannena…pe… labbhamānataṃ dassetī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  653. <p class="bodytext"><a name="para95"></a><span class="paranum">95</span>. Lapati katheti etenāti <span class="bld">lapanaṃ,</span> oṭṭhaṃ.</p>
  654. <p class="bodytext"><a name="para97"></a><span class="paranum">97</span>. <span class="bld">Mudito</span>ti dibbasampattiyā pamudito.</p>
  655. <p class="bodytext"><a name="para99"></a><span class="paranum">99</span>. Kiñcāpi <span class="bld">udatārī</span>ti taraṇakiriyā atītabhāvena vuttā, taraṇameva pana gahetvā āha <span class="bld">‘‘oghataraṇassa ariyamaggakiccattā’’</span>ti. Evaṃ <span class="bld">vippamutto, vimutto</span>ti ca ettha muccanakiriyāyapi vattabbaṃ.</p>
  656. <p class="bodytext"><a name="para100"></a><span class="paranum">100</span>. <span class="bld">Pātu</span>-saddapubbako <span class="bld">bhavanti</span>-saddo siyā uppādapariyāyo siyā āvibhāvapariyāyoti <span class="bld">‘‘pātubhavantī’’</span>ti padassa ‘‘uppajjanti, pakāsenti cā’’ti attho vutto. <span class="bld">Pātubhūtadhammassā</span>ti uppannabodhipakkhiyadhammassa, vibhūtacatusaccadhammassa vā. <span class="bld">No kallo</span>ti na yutto. <span class="bld">Sahetudhamma</span>nti ettha paccayuppannadhammāva gahitā, na paccayadhammāti? Nayidamevaṃ daṭṭhabbaṃ paccayadhammānampi paccayuppannabhāvānativattanato. Atha vā <span class="bld">sahetudhamma</span>nti paccayuppannadhammo padhānabhāvena vutto, paccayadhammo pana guṇabhāvenāti evamettha ubhayesaṃ vuttabhāvo veditabbo.</p>
  657. <p class="bodytext"><span class="bld">Āraññaka</span>nti <a name="V0.0126"></a><a name="M0.0133"></a> āraññakaṅgasamannāgataṃ. <span class="bld">Aññāto</span>ti paricayavasena na ñāto, asaṃsaṭṭhoti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘niccanavo’’</span>ti.</p>
  658. <p class="bodytext">Byāpādavihiṃsāvitakkavirahe veriparisaṅkāya abhāve akittiparimuttīti evamādīhipi kāraṇehi kodhappahānena <span class="bld">sukhaṃ</span> supati. Kodhapariḷāhābhāvo pana pākaṭataroti āha <span class="bld">‘‘kodha…pe… sayatī’’</span>ti. <span class="bld">Visamūlassā</span>ti ettha visasarikkhatāya <span class="bld">‘‘visa’’</span>nti dukkhaṃ adhippetanti āha <span class="bld">‘‘dukkhavipākassā’’</span>ti. <span class="bld">Sukha</span>nti cetasikasukhaṃ. Akkuṭṭhassa paccakkositvā ca paccakkosanahetu uppajjatīti yojanā.</p>
  659. <p class="bodytext"><a name="para101"></a><span class="paranum">101</span>. <span class="bld">Sallubbāhanaṃ</span> salluddharaṇaṃ.</p>
  660. <p class="bodytext">Visayabhedena, pavattiākārabhedena ca anekabhedattā kāmasaññāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘yāya kāyacī’’</span>ti.</p>
  661. <p class="bodytext"><span class="bld">Dānamukhenā</span>ti dānena mukhabhūtena, dānaṃ pamukhaṃ katvāti attho.</p>
  662. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Ariyamaggasampāpanavasenā’’</span>ti iminā anukampānuddayānaṃ ekantānavajjatameva vibhāveti. ‘‘Anukampā’’ti padassatthavivaraṇaṃ <span class="bld">‘‘karuṇāyanā’’</span>ti, itarassa <span class="bld">‘‘mettāyanā’’</span>ti.</p>
  663. <p class="bodytext"><a name="para102"></a><span class="paranum">102</span>. <span class="bld">Pakatiādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>saddena aṇuissarapajāpatipurisakālādhiṭṭhāyakāriādike saṅgaṇhāti.</p>
  664. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāmesū</span>ti kāmaguṇesu rūpādivisayesu.</p>
  665. <p class="bodytext"><span class="bld">Bahalakilesatāyā</span>ti bahulakilesabhāvena. <span class="bld">Pubbahetumandatāyā</span>ti vivaṭṭūpanissayassa kusalassa akatattā.</p>
  666. <p class="bodytext"><span class="bld">Cittavūpasamabhāvanāyā</span>ti cittavūpasamakarabhāvanāya samathavipassanāya.</p>
  667. <p class="bodytext"><span class="bld">Parissayā</span> <a name="V0.0127"></a> sīlādiparipūraṇassa paribandhabhūtā kilesā eva. Anariyā paññāsīsaṃ ukkhipitvā ṭhātumeva na sakkontīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘ñāṇasirena adhosirā hutvā’’</span>ti.</p>
  668. <p class="bodytext"><a name="para103"></a><span class="paranum">103</span>. Bhagavato, bhikkhusaṅghassa ca vasanayogyabhāvo, tehi nivutthabhāvo ca tassa sātisayo vaṇṇoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘paṭhamagāthāya jetavanassa vaṇṇaṃ kathetvā’’</span>ti. Vuttañhetaṃ –</p>
  669. <p class="gatha1">‘‘Gāme <a name="M0.0134"></a> vā yadi vāraññe, ninne vā yadi vā thale;</p>
  670. <p class="gathalast">Yattha arahanto viharanti, taṃ bhūmirāmaṇeyyaka’’nti. (dha. pa. 98; theragā. 991);</p>
  671. <p class="bodytext">Idha <span class="bld">dhamma</span>saddo samādhipariyāyo ‘‘evaṃdhammā te bhagavanto’’tiādīsu (dī. ni. 2.13; ma. ni. 3.198; saṃ. ni. 5.378) viyāti āha <span class="bld">‘‘dhammoti samādhī’’</span>ti <span class="bld">samādhipakkhikā dhammā</span> sativāyāmā.</p>
  672. <p class="bodytext"><span class="bld">Nānugaccheyyā</span>ti nānutaseyya. Anutasanameva hi taṇhādiṭṭhīhi anugamanaṃ. <span class="bld">Paṭivipasseyyā</span>ti vipassanāsammasanamāha. Yamakato, hi khaṇikato, paṭipāṭito ca sammasanaṃ vipassanāyapi sammasanato paṭivipassanā nāma. Sā hi vipassanāya diṭṭhiugghāṭanamānasamugghāṭananikantipariyādānahetutāya visesato paṭipakkhena asaṃhīraasaṃkuppanahetubhūtā paribrūhanā hoti. <span class="bld">‘‘Punappunaṃ…pe… appento’’</span>ti etena nibbānārammaṇadhammānubrūhanaṃ yathā ‘‘brūhetā suññāgārāna’’nti (ma. ni. 1.64) dasseti.</p>
  673. <p class="bodytext">Yaṃ kiñci apadisitvā paṭiññādānaṃ <span class="bld">saṅgaro</span>. So pana attano kiccavisesaṃ apadisitvā mittasanthavavasena vā kālāgamanaṃ apadisitvā kiñcikkhānuppadānena vā paṭibāhakaraṇaṃ apadisitvā balaggabodhavasena vā siyāti tassa mittakaraṇādipariyāyataṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘saṅgaroti…pe… nāma’’</span>nti. <span class="bld">Evaṃ paṭipannattā</span>ti evaṃ aniccasaññāmukhena tiyaddhakesu saṅkhāresu appamādappaṭipattiyā paṭipannattā.</p>
  674. <p class="bodytext"><span class="bld">Dibbacakkhu suvisuddha</span>nti sāvasesā desanāti āha <span class="bld">‘‘yaṃ sacchikarotī’’</span>ti. Rūpāyatanañhettha adhippetaṃ.</p>
  675. <p class="bodytext"><a name="para104"></a><span class="paranum">104</span>. <span class="bld">Anta</span>nti <a name="V0.0128"></a> saṅkhārānaṃ pārimantabhūtaṃ. <span class="bld">Vedāna</span>nti maggañāṇavedānameva. Arahattādhigamena <span class="bld">antaṃ</span> pariyosānaṃ <span class="bld">gatattā</span>. Kammavipākavaṭṭānaṃ, kilesavaṭṭassāpi ca ussadena upacayena <span class="bld">ussadā,</span> rāgādayo.</p>
  676. <p class="bodytext">Sukkobhāsatāya <span class="bld">sukkā,</span> abhivisiṭṭhaggahā. Sabbāni vā tārakarūpāni <span class="bld">sukkā. Vindatī</span>ti upalabhati, paṭivijjhatīti attho.</p>
  677. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Ajjhattaṃ vipassanābhiniveso hotī’’</span>ti idaṃ ‘‘sakesu dhammesū’’ti pāragubhāvassa visesitattā vuttaṃ, tañca kho abhiniveseneva desitaṃ. ‘‘Sabbaṃ<a name="M0.0135"></a>, bhikkhave, abhiññeyya’’nti (saṃ. ni. 4.46; paṭi. ma. 1.3) vuttaṃ. Pāragutā ca tesaṃ khandhānaṃ pariññābhisamayavasena hoti. Tato ca nesaṃ hetubhūtasamudaye, tadappavattilakkhaṇe nirodhe, nirodhagāminiyā paṭipadāya ca pahānasacchikiriyābhāvanābhisamayapāripūrivasena itarasaccesupi pāragubhāvo vutto eva hoti. Sabbaso hi sakaattabhāvabodhenapi catusaccābhisamayo hotiyeva. Vuttañhetaṃ ‘‘imasmiṃyeva byāmamatte kaḷevare sasaññimhi samanake lokañca paññapemi, lokasamudayañcā’’tiādi (saṃ. ni. 1.107; a. ni. 4.45). Atha vā <span class="bld">sakesu dhammesū</span>ti attano dhammesu. Attadhammā nāma atthakāmassa kulaputtassa sīlādidhammā. Sīlasamādhipaññādayo hi vodānadhammā ekantahitasukhasampādanato purisassa sakadhammā nāma, na anatthāvahā saṃkilesadhammā viya paradhammā. Tesaṃ sīlādīnaṃ pāripūriyā pāraṃ pariyantaṃ gatoti <span class="bld">pāragū. ‘‘Akkula pakkula’’</span>iti evaṃ vihiṃsanakapayogaṃ. <span class="bld">Ajakalāpena</span> (udā. 7) hi tadā bhagavantaṃ bhīsāpetukāmena kataṃ yakkhagajjitaṃ ‘‘akkula pakkula’’ iti iminā ākārena sattānaṃ sotapathaṃ agamāsi, tasmā taṃ <span class="bld">‘‘akkulaṃ pakkulakaraṇa’’</span>nti vuttaṃ.</p>
  678. <p class="bodytext"><span class="bld">Nābhinandatī</span>ti ‘‘ayaṃ maṃ daṭṭhuṃ āgatā’’ti na tussati. Yasmā pana ‘‘bhagavato bhāsitaṃ abhinandī’’tiādīsu (ma. ni. 1.88) viya sampaṭicchanatthopi abhinandasaddo hoti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘cittena na sampaṭicchatī’’</span>ti. <span class="bld">Na socatī</span>ti ‘‘mayā asammoditā gacchatī’’ti na cittasantāpaṃ āpajjati. <span class="bld">‘‘Saṅgā saṅgāmajiṃ mutta’’</span>nti idaṃ abhinandasocanānaṃ abhāvassa kāraṇavacanaṃ.</p>
  679. <p class="bodytext"><span class="bld">Tenā</span>ti udake nhānena. Tenevāha ‘‘na udakena sucī hotī’’ti. Tassattho – udakummujjanādinā neva sattānaṃ suci pāpato suddhi nāma hotīti. Udakummujjanādīni hi idha <a name="V0.0129"></a> uttarapadalopena <span class="bld">‘‘udaka’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Udakenā</span>ti vā ummujjanādikiriyāsādhanabhūtena udakena sattānaṃ suci pāpasuddhi na hotīti. Atha vā sucitena yathāvuttena udakena pāpamalato suddho nāma satto na hotīti. Yadi siyā, sabbesameva macchabandhānaṃ pāpasuddhi siyā. Tenāha <span class="bld">‘‘bahvettha nhāyatī jano’’</span>ti. Mātughātādipāpakammakārīnaṃ, aññesañca gomahiṃsādīnaṃ udakaṃ orohantānaṃ antamaso macchakacchape upādāya sabbesampi pāpasuddhi siyā<a name="M0.0136"></a>, na panevaṃ hoti. Kasmā? Nhānīyapāpahetūnaṃ appaṭipakkhabhāvato. Yañhi yaṃ vināseti, so tassa paṭipakkho. Yathā āloko andhakārassa, vijjā avijjāya, na evaṃ nhānaṃ pāpassa, tasmā niṭṭhamettha gantabbaṃ ‘‘na udakena sucī hotī’’ti. Yena pana suci hoti, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yamhi saccañcā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">sacca</span>nti vacīsaccañca viratisaccañca. Atha vā <span class="bld">sacca</span>nti ñāṇasaccañceva paramatthasaccañca. <span class="bld">Dhammo</span>ti seso ariyadhammo. Saccassa panettha visuṃ gahaṇaṃ tassa bahukāratādassanatthaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.</p>
  680. <p class="bodytext"><span class="bld">Jātibalanisedhaka</span>nti jātimattabrāhmaṇānaṃ bhovādikānaṃ paṭisedhakaṃ. Jātivādassa vā nisedhakaṃ, ‘‘na jaccā brāhmaṇo hotī’’ti (su. ni. 655) hi vuttaṃ. Thero hi tathāvādena te aniggaṇhantopi niggaṇhanto viya hotīti katvā vuttaṃ.</p>
  681. <p class="bodytext"><a name="para105"></a><span class="paranum">105</span>. <span class="bld">Vimuttiya</span>nti anupādisesanibbānadhātuyaṃ.</p>
  682. <p class="bodytext"><span class="bld">Savāsana</span>nti ettha khīṇāsavassāpi akhīṇāsavasadisakāyavacīpayogahetubhūtā santāne kilesabhāvanā <span class="bld">vāsanā</span> nāma āyasmato pilindavacchassa (a. ni. aṭṭha. 1.1.215; dha. pa. aṭṭha. 2.pilindavacchattheravatthu) vasalavohāro viya, saha vāsanāyāti <span class="bld">savāsanaṃ,</span> bhāvanapuṃsakañcetaṃ ‘‘visamaṃ candimasūriyā parivattantī’’tiādīsu (a. ni. 4.70) viya. Yathāvuttavāsanampi asesetvāti attho. Kummaggapariharaṇavasena maggasampaṭipattīti magge kusalo amaggepi kusalo eva hoti. Bhagavā pana sabbaññutāya sabbattheva kusaloti āha <span class="bld">‘‘magge ca amagge ca kovido’’</span>ti.</p>
  683. <p class="bodytext"><a name="para106"></a><span class="paranum">106</span>. <span class="bld">Tamena yutto</span>ti yathāvuttatamo tassa atthīti <span class="bld">tamo,</span> puggalo. Appakāsabhāvena ṭhitā khandhāva tamo. <span class="bld">Ālokabhūto</span>ti jātiguṇāloko, pākaṭaguṇoti attho.</p>
  684. <p class="bodytext">Kilesamayaṃ <a name="V0.0130"></a> bandhanaṃ ‘‘daḷha’’nti vadanti. Yato saccāni paṭivijjhantā buddhāva naṃ chindanti, na aññe.</p>
  685. <p class="bodytext">Ducchedanatthena <a name="M0.0137"></a> satipi daḷhabhāve sithilavuttitaṃ tassa dīpetuṃ <span class="bld">‘‘bandhanabhāvampī’’</span>tiādimāha. Tena ‘‘aho sukhumataraṃ kho, bhikkhave, mārabandhana’’nti vuttaṃ.</p>
  686. <p class="bodytext"><a name="para107"></a><span class="paranum">107</span>. Yadipi cetanā kusalākusalasādhāraṇā, apuññābhisaṅkhāro idhādhippetoti tassa vasena atthaṃ dassento <span class="bld">‘‘akusalacetanāvasena cetetī’’</span>ti āha. <span class="bld">Cetanaṃ</span> abhisandahanaṃ, cittassa byāpārāpattibhāvena pavattīti attho. Yasmā pana cetanā yadā viññattiṃ samuṭṭhāpeti, tadā diguṇussāhādiguṇavāyāmā viya hutvā pākaṭaṃ payogaṃ nipphādeti, tasmā <span class="bld">‘‘pakappetī’’</span>ti vuttā. Pākaṭappayogakappanañhettha pakappanaṃ adhippetaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘tameva pakappetī’’</span>ti. Paccayaṭṭho idha ārammaṇatthoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘pavattiyā paccayo hotī’’</span>ti.</p>
  687. <p class="bodytext"><a name="para108"></a><span class="paranum">108</span>. Yathā jalasamuddassa vīcisamuṭṭhānavasena labbhamāno vego ‘‘vīcimayo’’ti vuccati, evaṃ cakkhusamuddassāpi rūpāvabhāsanavasena labbhamāno vego <span class="bld">‘‘rūpamayo’’</span>ti vutto. Eseva nayo sesesupi. <span class="bld">Āviñchanato</span>ti ākaḍḍhanato, ākaḍḍhanañcettha santānassa tanninnabhāvahetutāya daṭṭhabbaṃ.</p>
  688. <p class="bodytext"><span class="bld">Samudanaṃ</span> kilesatemanaṃ, avassavahetutā, kilesānaṃ ūmiādisadisatā samāvaṭṭanena sattānaṃ anatthāvahatāya veditabbā. Uparūpariveguppattiyā upagatassa uṭṭhātuṃ appadānena, guṇasāravināsanena ca kodhupanāhādīnaṃ ūmiādisadisatā daṭṭhabbā.</p>
  689. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhimukho nandatī</span>ti tadārammaṇaṃ sukhaṃ somanassaṃ sādiyanto sampaṭicchati. <span class="bld">Abhivadatī</span>ti taṇhābhinivesavasena abhinivissa vadati. Tañhissa abhinivesaṃ dīpetuṃ <span class="bld">‘‘aho sukha’’</span>ntiādi vuttaṃ. Ajjhosānaṃ adhimuccanabhūtāya taṇhāya taṇhāvatthukassa anupavisitvā āveṇikatākaraṇanti āha <span class="bld">‘‘ajjhosāya tiṭṭhatīti gilitvā pariniṭṭhapetvā’’</span>ti.</p>
  690. <p class="bodytext"><a name="para109"></a><span class="paranum">109</span>. <span class="bld">‘‘Kasmā’’</span>tiādinā santāpadukkhānaṃ asuppatikārataṃ āha <span class="bld">‘‘yena vā pakārenā’’</span>ti. <span class="bld">Yenā</span>ti yena vā kāmajjhosānadiṭṭhijjhosānabhūtena micchābhinivesappakārena. Gahaṭṭhapabbajitā tathārūpaṃ katvā <a name="M0.0138"></a> attano vaḍḍhiñca maññanti. <span class="bld">Avaḍḍhi eva pana hoti</span> tassa pakārassa <a name="V0.0131"></a> vaḍḍhiyaṃ anupāyabhāvato ca upāyabhāvato ca avaḍḍhiyaṃ. <span class="bld">Tathāpī</span>ti tattha tattha icchāvighātaṃ pāpuṇantopi. Yasmā ito bāhirakā sabbena sabbaṃ bhavanissaraṇaṃ appajānanto mandakilesaṃ dīghāyukaṃ sukhabahulaṃ ekaccaṃ bhavaṃ teneva mandakilesādibhāvena ‘‘nibbāna’’nti samanupassanti, tasmā bhavena bhavavippamokkhaṃ vadantīti.</p>
  691. <p class="bodytext">Bhavadiṭṭhisahagatā taṇhā purimapade uttarapadalopena <span class="bld">bhavataṇhā</span>ti vuttāti āha <span class="bld">‘‘bhavataṇhātiādīsu viyā’’</span>ti.</p>
  692. <p class="bodytext"><span class="bld">Yatthā</span>ti yasmiṃ bhave.</p>
  693. <p class="bodytext"><span class="bld">Tato evā</span>ti bhūtaratiyā eva. <span class="bld">Aññamaññañhi sattānaṃ chandarāgo balavā hoti. Anavasesato</span>ti anavasesena, na kiñci sesetvā.</p>
  694. <p class="bodytext">Saṃsārasotassa anukūlabhāvena gacchatīti <span class="bld">anusotagāmī</span>. Tasseva paṭikkūlavasena nibbidānupassanādīhi pavattatīti <span class="bld">paṭisotagāmī,</span> acalappasādādisamannāgamena ṭhitasabhāvoti attho.</p>
  695. <p class="bodytext"><a name="para110"></a><span class="paranum">110</span>. ‘‘Palabbhati, nikhajjatī’’tiādīsu viya upasaggo padavaḍḍhanamattanti āha <span class="bld">‘‘abhijātikoti jātiyo’’</span>ti. Kaṇhadhammasamannāgatattā vā <span class="bld">kaṇho</span>. Paṭhamavayepi majjhimavayepi pāpasamaṅgī hutvā ṭhito kaṇhadhamme <span class="bld">abhijāyati,</span> pacchāpi pāpaṃ pasavatīti attho. <span class="bld">Sukko</span>ti vā ettha vuttavipariyāyeneva attho veditabbo.</p>
  696. <p class="bodytext"><a name="para111"></a><span class="paranum">111</span>. <span class="bld">Purimasmi</span>nti purimasmiṃ pade. <span class="bld">Visaye bhummaṃ</span> tattha deyyadhammassa patiṭṭhāpanato. <span class="bld">Dutiye adhikaraṇe,</span> tadadhikaraṇañhi nibbānanti. Gahaṭṭhapabbajitakiccesu vā visiṭṭhadhammadassanatthaṃ paccayadānārahattānaṃ samadhuratāniddeso. Atha vā <span class="bld">yena yena pana vatthunā</span>ti rūpārūpanirodhādinā taṇhāvatthunā. <span class="bld">Amarāvikkhepavatthuādinā</span>ti ettha <span class="bld">ādi</span>-saddena subhasukhādimicchābhinivesavatthuṃ saṅgaṇhāti. Yathā vā taṇhādiṭṭhiduccaritānaṃ vasena saṃkilesabhāgiyassa suttassa vibhāgo, evaṃ samathavipassanāsucaritavasena taṇhāvodānabhāgiyādisuttavibhāgoti dassetuṃ pāḷiyaṃ <span class="bld">‘‘taṇhā…pe… niddisitabba’’</span>nti vuttaṃ.</p>
  697. <p class="bodytext"><span class="bld">Idaṃ</span> <a name="V0.0132"></a><a name="M0.0139"></a> <span class="bld">evaṃ pavatta</span>nti yathā ducintitādivasena bālo hoti puggalo, evaṃ tassa ducintitacintitādibhāvanāvasena pavattaṃ idaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ nāma suttanti pubbe saṃkilesadhammavibhāgena vuttaṃ idāni sāmaññato saṅgahetvā vadati. <span class="bld">Idaṃ vāsanābhāgiyaṃ sutta</span>nti etthāpi iminā nayena attho veditabbo.</p>
  698. <p class="bodytext"><span class="bld">Kilesaṭṭhānehī</span>ti kilesānaṃ pavattiṭṭhānehi. <span class="bld">Kilesāvatthāhī</span>ti kilesānaṃ pavattiākāravisesehi. <span class="bld">Kāmarāgādīhi saṃyujjati</span> kāmarāgādihetu kammavipākādinā. Satipi tesaṃ kālantaravuttiyaṃ saṃyutto nāma hoti, yato kāmarāgādayo ‘‘saṃyojana’’nti vuccanti. <span class="bld">Upādiyatī</span>ti daḷhaṃ gaṇhāti pavatteti. Sesaṃ vuttanayattā, uttānattā ca saṃvaṇṇitaṃ.</p>
  699. <p class="bodytext"><a name="para112"></a><span class="paranum">112</span>. <span class="bld">Udāharaṇavasenā</span>ti nidassanavasena, ekadesadassanavasenāti attho. Sakalassa hi pariyattisāsanassa soḷasahi paṭṭhānabhāgehi gahitattā. Yathā tadekadesānaṃ soḷasannampi paṭṭhānabhāgānaṃ gahaṇaṃ udāharaṇamattaṃ, tesaṃ pana soḷasannaṃ ekadesaggahaṇaṃ udāharaṇanti kimettha vattabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘ekadesadassanavasenāti attho’’ti. Kasmā panettha pāḷiyaṃ paṭṭhānassa ekadesova udāhaṭo, na avasesoti? Nayanidassanatthaṃ. Iminā nayena avasesopi paṭṭhānabhāvo veditabboti.</p>
  700. <p class="bodytext">Tattha ‘‘appampi ce saṃhita bhāsamāno…pe… sa bhāgavā sāmaññassa hotī’’ti (dha. pa. 20) idaṃ vāsanābhāgiyañca asekkhabhāgiyañca. Ettha hi ‘‘appampi ce saṃhita bhāsamāno’’ti idaṃ vāsanābhāgiyaṃ, ‘‘sa bhāgavā sāmaññassa hotī’’ti idaṃ asekkhabhāgiyaṃ.</p>
  701. <p class="bodytext">Tathā <span class="bld">maghadevasuttaṃ</span>. Tattha hi ‘‘bhūtapubbaṃ, ānanda, imissāyeva mithilāyaṃ maghadevo nāma rājā ahosi dhammiko dhammarājā dhamme ṭhito mahādhammarājā, dhammaṃ carati brāhmaṇagahapatikesu negamesu ceva janapadesu ca, uposathañca upavasati cātuddasiṃ, pañcadasiṃ, aṭṭhamiñca pakkhassā’’tiādi (ma. ni. 2.308), idaṃ vāsanābhāgiyaṃ. ‘‘Idaṃ kho panānanda, etarahi mayā kalyāṇaṃ vattaṃ nīharitaṃ ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya <a name="M0.0140"></a> abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattatī’’ti (ma. ni. 3.189) idaṃ asekkhabhāgiyaṃ. ‘‘Pamādaṃ appamādena, yadā nudati paṇḍito’’ti (dha. pa. 28) idaṃ nibbedhabhāgiyaṃ. ‘‘Paññāpāsāda…pe… avekkhatī’’ti (dha. pa. 28) idaṃ asekkhabhāgiyanti idaṃ nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca.</p>
  702. <p class="bodytext">Tathā <a name="V0.0133"></a> ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, indriyānī’’ti (saṃ. ni. 5.493) suttaṃ. Tattha ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, indriyāni. Katamāni tīṇīti? Anaññātaññassāmītindriyaṃ <span class="bld">aññindriya’’</span>nti idaṃ nibbedhabhāgiyaṃ, ‘‘aññātāvindriya’’nti (saṃ. ni. 5.493) idaṃ asekkhabhāgiyaṃ.</p>
  703. <p class="bodytext"><span class="bld">Raṭṭhapālasuttaṃ</span> (ma. ni. 2.293 ādayo) saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca asekkhabhāgiyañca. Tattha hi ‘‘ūno loko atitto taṇhādāso’’tiādinā (ma. ni. 2.306) saṃkileso vibhatto, ‘‘eko vūpakaṭṭho’’tiādinā (ma. ni. 2.299) asekkhadhammā, itarena vāsanādhammāti.</p>
  704. <p class="gatha1">‘‘Dhamme ca ye ariyapavedite ratā, anuttaro te vacasā manasā kammunā ca;</p>
  705. <p class="gathalast">Te santisoraccasamādhisaṇṭhitā, sutassa paññāya ca sāramajjhagū’’ti. (su. ni. 332);</p>
  706. <p class="bodytext">Idaṃ vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca. Ettha hi ‘‘dhamme ca ye ariyapavedite ratā’’ti ayaṃ vāsanā, ‘‘anuttarā…pe… saṇṭhitā’’ti ayaṃ nibbedho, ‘‘sutassa paññāya ca sāramajjhagū’’ti asekkhadhammā.</p>
  707. <p class="bodytext">Tathā ‘‘saddho sutavā niyāmadassī’’ti gāthā (su. ni. 373). Tattha hi ‘‘saddho sutavā’’ti vāsanā, ‘‘niyāmadassī vaggagatesu na vaggasāri dhīro, lobhaṃ dosaṃ vineyya paṭigha’’nti nibbedho, ‘‘sammā so loke paribbajeyyā’’ti asekkhadhammā.</p>
  708. <p class="bodytext">Sabbāsavasaṃvaro parissayādīnaṃ vasena sabbabhāgiyaṃ veditabbaṃ. Tattha hi saṃkilesadhammā, lokiyasucaritadhammā, sekkhadhammā, asekkhadhammā ca vibhattā. Asabbabhāgiyaṃ pana ‘‘passaṃ passatī’’tiādikaṃ (ma. ni. 1.203) udakādianuvādanavacanaṃ <a name="M0.0141"></a> veditabbaṃ. Evametasmiṃ soḷasavidhe sāsanapaṭṭhāne ete taṇhādivasena tayo <a name="V0.0134"></a> saṃkilesabhāgā, vodānādivasena tayo vāsanābhāgā, sekkhānaṃ sīlakkhandhādīnaṃ vasena tayo nibbedhabhāgā, asekkhānaṃ sīlakkhandhādīnaṃ eva vasena tayo asekkhabhāgā, tesaṃ vasena mūlapaṭṭhānāni eva dvādasa honti. Tāni pana vitthāranayena vibhajiyamānāni channavutādhikāni cattāri sahassāni honti. Yathādassanaṃ panetāni uddharitabbāni. Tāni pana yasmā saṅgahato kāmataṇhādivasena tayo taṇhāsaṃkilesabhāgā, sassatucchedavasena dve diṭṭhisaṃkilesabhāgā, kāyaduccaritādivasena tayo duccaritasaṃkilesabhāgāti aṭṭha saṃkilesabhāgā. Dhammāmisābhayadānavasena tividhaṃ dānamayaṃ puññakiriyavatthu, kāyasucaritādivasena tividhaṃ sīlamayaṃ puññakiriyavatthu, samathavipassanāvasena duvidhaṃ bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthūti aṭṭheva vāsanābhāgā.</p>
  709. <p class="bodytext">Saddhānusārī saddhāvimutto dhammānusārī diṭṭhippatto kāyasakkhīti (pu. pa. mātikā 7.32-36; pu. pa. 26-30) pañcannaṃ sekkhānaṃ paccekaṃ tayo sīlādikkhandhāti pannarasa nibbedhabhāgā, suññatānimittāpaṇihitabhedā paññāvimuttānaṃ tayo aggaphaladhammā, tesu paccekaṃ tayo tayo sīlādikkhandhā, tathā ubhatobhāgavimuttānanti aṭṭhārasa, sikkhitabbābhāvasāmaññena asaṅkhatadhātuṃ pakkhipitvā ekūnavīsati asekkhabhāgā, iti purimāni ekatiṃsa, imāni ekūnavīsatīti samapaññāsa saṃkilesabhāgiyādidhammā honti. Tasmā imesaṃ samapaññāsāya saṃkilesabhāgiyādidhammānaṃ vasena samapaññāsa suttāni honti.</p>
  710. <p class="bodytext">Yasmā ca te paññāvimuttā ubhatobhāgavimuttavibhāgaṃ akatvā asaṅkhatāya dhātuyā aggahaṇena nippariyāyena asekkhabhāgābhāvato naveva asekkhabhāgāti samacattālīsa honti, tasmā <span class="bld">peṭake</span> ‘‘cattārīsāya ākārehi pariyesitabbaṃ, paññāsāya ākārehi sāsanapaṭṭhānaṃ niddiṭṭha’’nti (peṭako. 21) ca vuttaṃ. Saṅgahato eva pana pubbe vuttavitthāranayena soḷasa honti, puna tividhasaṃkilesabhāgiyādivasena dvādasa honti, puna taṇhādiṭṭhiduccaritasaṃkilesataṇhādiṭṭhiduccaritavodānabhāvena cha honti, puna saṃkilesabhāgiyaṃ vāsanābhāgiyaṃ dassanabhāgiyaṃ <a name="M0.0142"></a> vāsanābhāgiyaṃ asekkhabhāgiyanti pañca honti, puna mūlapaṭṭhānavasena cattāri honti, puthujjanabhāgiyasekkhabhāgiyaasekkhabhāgiyabhāvena tīṇi honti, puna saṃkilesabhāgiyavodānabhāgiyabhāvena dve eva honti. Paṭṭhānabhāvena pana ekavidhameva, iti paṭṭhānabhāvena ekavidhampi saṃkilesavodānabhāgiyabhāvena duvidhanti vibhāgato yāva channavutādhikaṃ catusahassappabhedaṃ hoti, tāva netabbaṃ. Evametaṃ paṭṭhānaṃ saṅgahato, vibhāgato ca veditabbaṃ.</p>
  711. <p class="bodytext"><span class="bld">Imassāpi</span> paṭṭhānavibhāgassa, na purimassevāti adhippāyo. Lokikaṃ assatthīti, lokikasahacaraṇato vā <span class="bld">lokiyaṃ,</span> suttaṃ <span class="bld">padesenā</span>ti ekadesena. <span class="bld">Sabbapadesū</span>ti taṃtaṃtikānaṃ tatiyapadesu. <span class="bld">Buddhādīna</span>nti buddhapaccekabuddhabuddhasāvakānaṃ. Dhammo panettha buddhādiggahaṇena veditabbo, <span class="bld">ādi</span>saddena vā.</p>
  712. <p class="bodytext"><span class="bld">Pariṇamatī</span>ti <a name="V0.0135"></a> paripaccati. <span class="bld">Dharantī</span>ti pabandhavasena pavattanti. Nti pāpakammaṃ. <span class="bld">Te</span>ti kusalābhinibbattakkhandhā. <span class="bld">Rakkhanti</span> vipākadānato vipaccituṃ okāsaṃ na dentīti attho. Ayañca attho upapajjavedanīyesu yujjati, itarasmimpi yathārahaṃ labbhateva. Tenāha <span class="bld">‘‘dutiye vā tatiye vā attabhāve’’</span>ti.</p>
  713. <p class="bodytext"><a name="para113"></a><span class="paranum">113</span>. Attano anavajjasukhāvahaṃ paṭipattiṃ paṭipajjanto paramatthato attakāmo nāmāti āha <span class="bld">‘‘attano sukhakāmo’’</span>ti. Sukhānubandhañhi sukhaṃ kāmento sukhameva kāmetīti ca <span class="bld">sukhakāmo</span>ti.</p>
  714. <p class="bodytext"><span class="bld">Vitthataṭṭhenā</span>ti suvipphāradiṭṭhīnaṃ pavattanaṭṭhānatāsaṅkhātena vitthāraṭṭhena.</p>
  715. <p class="bodytext"><a name="para114"></a><span class="paranum">114</span>. <span class="bld">Diṭṭhe dukkhādidhamme</span>ti bhāvenabhāvalakkhaṇe bhummaṃ, dukkhādidhamme diṭṭhe ñāteti attho.</p>
  716. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Uddha’’</span>ntiādi kāladesānaṃ anavasesapariyādānanti āha <span class="bld">‘‘uddhanti anāgataṃ, upari cā’’</span>tiādi. <span class="bld">Gamanenā</span>ti cutūpapātagamanena.</p>
  717. <p class="bodytext"><a name="para115"></a><span class="paranum">115</span>. <span class="bld">Nagaradvārathirakaraṇattha</span>nti nagarassa dvārabāhathirakaraṇatthaṃ. <span class="bld">Gambhīranematāyā</span>ti ‘‘nemaṃ’’vuccati nikhātathambhādīnaṃ pathaviṃ anupavisitvā ṭhitappadeso<a name="M0.0143"></a>, gambhīraṃ nemaṃ etassāti <span class="bld">gambhīranemo,</span> tassa bhāvo <span class="bld">gambhīranematā,</span> tāya. <span class="bld">Kampanaṃ</span> yathāṭhitassa ito cito ca sañcopanaṃ, <span class="bld">cālanaṃ</span> ṭhitaṭṭhānato cāvanaṃ. <span class="bld">Ajjhogāhetvā</span>ti aviparītasabhāvābhisamayavasena anupavisitvā, anupaviṭṭho viya hutvāti attho.</p>
  718. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃyojanānaṃ pajahanavasenā</span>ti gāthāya vacanasesaṃ ānetvā dasseti. Atha vā pahātabbassa pahānena vinā na bhāvanāsiddhīti atthasiddhaṃ pahātabbapahānaṃ ajjhattaṃ, bahiddhāti padadvayena yojetvā dassetuṃ ajjhattaṃ bahiddhāti orambhāgiyauddhambhāgiyasaṃyojanānaṃ visaṃyogagahitoti imamatthaṃ pāḷiyā samatthetuṃ <span class="bld">‘‘tenāha sabbaloke’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  719. <p class="bodytext"><span class="bld">Alobhasīsenā</span>ti alobhena pubbaṅgamena, yato yogāvacaro ‘‘nekkhammacchando’’ti vuccati. Asubhasaññā rāgappaṭipakkhatāya ‘‘visesato alobhappadhānā’’ti vuttā, dasāsubhavasena <a name="V0.0136"></a> vā. <span class="bld">Adhigatajjhānādīnī</span>ti <span class="bld">ādi</span>saddena vipassanādīni saṅgaṇhāti. Vihiṃsāratirāgānaṃ byāpādahetukato cattāropi brahmavihārā abyāpādapadhānāti āha <span class="bld">‘‘catu…pe… abyāpādo dhammapada’’</span>nti. Adhigatāni jhānādīnīti yojanā. <span class="bld">Dasānussati…pe… adhigatāni sammāsati dhammapadaṃ</span> satisīsena tesaṃ adhigantabbattāti adhippāyo. Ānāpānabhāvanāyaṃ samādhipi padhāno, na sati evāti dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘dasakasiṇa…pe… sammāsamādhi dhammapada’’</span>nti vuttaṃ. Catudhātuvavatthānavasena adhigatānampi ettheva saṅgaho daṭṭhabbo.</p>
  720. <p class="bodytext"><a name="para116"></a><span class="paranum">116</span>. <span class="bld">Upalakkhaṇakāraṇānī</span>ti sañjānananimittāni.</p>
  721. <p class="bodytext">Pāpameva <span class="bld">pāpiyo</span>ti āha <span class="bld">‘‘pāpaṃ hotī’’</span>ti, ‘‘pāpiyo’’ti ca liṅgavipallāsavasena vuttaṃ. <span class="bld">Ekavacane bahuvacana</span>nti ekavacane vattabbe bahuvacanaṃ vuttaṃ.</p>
  722. <p class="bodytext"><a name="para117"></a><span class="paranum">117</span>. <span class="bld">Olīyanataṇhābhinivesavasenā</span>ti bhavataṇhābhavadiṭṭhivasena. Tā hi bhavesu satte allīyāpenti. <span class="bld">Atidhāvanābhinivesavasenā</span>ti ucchedadiṭṭhivasena. Sā hi avaṭṭupacchedameva vaṭṭupacchedaṃ katvā abhinivisanato atidhāvanābhiniveso nāma. <span class="bld">Olīyantī</span>ti sammāpaṭipattito saṅkocaṃ āpajjanti. <span class="bld">Abhidhāvantī</span>ti sammāpaṭipattiṃ atikkamanti.</p>
  723. <p class="bodytext"><span class="bld">Tesañcā</span>ti <a name="M0.0144"></a> tesaṃ ubhinnaṃ abhinivesānaṃ, tadaññesañca sabbamaññitānaṃ.</p>
  724. <p class="bodytext"><a name="para118"></a><span class="paranum">118</span>. <span class="bld">Idaṃ iṭṭhavipākaṃ aniṭṭhavipāka</span>nti idaṃ iṭṭhavipākasaṅkhātaṃ aniṭṭhavipākasaṅkhātaṃ phalaṃ.</p>
  725. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Akaṅkhato na jāneyyu’’</span>nti etena ‘‘ākaṅkhato’’ti iminā padena saddhiṃ sambandhadassanamukhena ‘‘na jaññā’’ti padassa atthaṃ dasseti.</p>
  726. <p class="bodytext"><span class="bld">Na upalabbhatī</span>ti natthīti attho.</p>
  727. <p class="bodytext"><a name="para120"></a><span class="paranum">120</span>. <span class="bld">Tānī</span>ti kammakammanimittagatinimittāni. Pattharaṇākāroyeva hesa, yadidaṃ chāyānaṃ <a name="V0.0137"></a> volambanaṃ. <span class="bld">Evaṃ hotī</span>ti ‘‘akataṃ vata me kalyāṇa’’ntiādippakārena vippaṭisāro hoti.</p>
  728. <p class="bodytext"><a name="para122"></a><span class="paranum">122</span>. <span class="bld">Esakehī</span>ti gavesakehi saparasantāne sampādakehi. <span class="bld">Dukkhudraya</span>nti dukkhaphalaṃ. <span class="bld">Tīhi kāraṇehī</span>ti kāyavācācittehi. Tāni hi taṃtaṃsaṃvarānaṃ dvārabhāvena kāraṇānīti vuttāni. <span class="bld">Tīhi ṭhānehī</span>ti vā tīhi uppattiṭṭhānehi. <span class="bld">Pihita</span>nti pidhāyakaṃ.</p>
  729. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Uṭṭhānaṭṭhānasaṅkhāta’’</span>nti idaṃ pāsāṇabhāvasāmaññaṃ gahetvā vuttaṃ.</p>
  730. <p class="bodytext"><a name="para123"></a><span class="paranum">123</span>. <span class="bld">Rajamissaka</span>nti puppharajamissakaṃ. <span class="bld">Tassā</span>ti tassa sekkhāsekkhamunino. Mahicchādīnaṃ viya gāme caraṇappaccayā gāmavāsīnaṃ saddhāhāni vā bhogahāni vā na hoti, atha kho uparūpari vuddhiyeva hotīti dassento <span class="bld">‘‘pākatikameva hotī’’</span>ti āha. <span class="bld">Ajjhattikakammaṭṭhāna</span>nti catusaccakammaṭṭhānaṃ.</p>
  731. <p class="bodytext"><span class="bld">Tenā</span>ti kusalena kāyavacīkammena. Thirabhāvo thāmaṃ nāmāti tassa atthaṃ dassento <span class="bld">‘‘thāmavāti ṭhitimā’’</span>ti āha.</p>
  732. <p class="bodytext">Attasaṃnissayaṃ pemaṃ attāti gahetvā ‘‘attasama’’nti vuttanti āha <span class="bld">‘‘attapemena samaṃ pemaṃ natthī’’</span>ti. Bhagavato vipassanāñāṇobhāsappavattiṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘paññā pana…pe… sakkotī’’</span>ti. Sabbaññutaññāṇaṃ, pana abhiññāñāṇāni ca anantāparimāṇaṃ lokadhātuṃ obhāsenti.</p>
  733. <p class="bodytext"><a name="para124"></a><span class="paranum">124</span>. <span class="bld">Kissa bhītā</span>ti kena kāraṇena bhītā.</p>
  734. <p class="bodytext"><span class="bld">Ṭhapetvā</span>ti <a name="M0.0145"></a> pavattetvā. Vacanīyo yācakānanti yojanā, yācitabbayuttoti attho. <span class="bld">Yaññaupakkharo</span>ti yaññopakaraṇaṃ. <span class="bld">‘‘Etesu dhammesu ṭhito catūsū’’</span>ti vuttaṃ catukkaṃ vavatthapetuṃ <span class="bld">‘‘saddhoti ekaṃ aṅga’’</span>ntiādi vuttaṃ.</p>
  735. <p class="bodytext">Gāthāyaṃ vuttadhamme dve dve ekaṃ katvā aṅgakaraṇaṃ <span class="bld">dukanayo</span>.</p>
  736. <p class="bodytext"><span class="bld">Jātidhamma</span>nti <a name="V0.0138"></a> pavattidhammaṃ sandhāya vadati.</p>
  737. <p class="bodytext"><a name="para125"></a><span class="paranum">125</span>. Saccekadesato saccasamudāyo anavasesapariyādānato visiṭṭhoti dassento <span class="bld">‘‘paramatthasaccaṃ vā hotū’’</span>ti āha. <span class="bld">Caturo padā</span>ti cattāri padāni, liṅgavipallāsena vuttaṃ, cattāro dhammakoṭṭhāsāti attho. Kevalaṃ sattavibhāgadassanatthameva catupadaggahaṇaṃ, na adhigatadhammānurūpatāya.</p>
  738. <p class="bodytext"><span class="bld">Nimmadā</span>ti na madā.</p>
  739. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Saccavādī jino romo’’</span>tipi pāṭho. Tattha <span class="bld">romo</span>ti diṭṭhirāgarattānaṃ titthiyānaṃ, titthakarānañca adhammavādīnaṃ rāgaviparītadhammadesanato bhayajanako, adhammavādīnaṃ vā tattha ādīnavadassanena bhāyitabbo, appahīnāsaṃvarānaṃ vā durupasaṅkamanato durāsadoti attho.</p>
  740. <p class="bodytext">Sacco ca so dhammo cāti <span class="bld">saccadhammo</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘ekantanissaraṇabhāvenā’’</span>tiādi.</p>
  741. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekāyanabhāva</span>nti ekamaggabhāvaṃ, aññamaggabhāvanti attho.</p>
  742. <p class="bodytext">Dassanabhāgiyaṃ bhāvanābhāgiyanti nibbedhabhāgiyameva dvidhā vibhajitvā vuttanti āha <span class="bld">‘‘saṃkilesabhāgiyādīhi catūhi padehī’’</span>ti. <span class="bld">Sesattikāna</span>nti sattādhiṭṭhānattikādīnaṃ aṭṭhannaṃ tikānaṃ. <span class="bld">Sesapadānañcā</span>ti saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañcātiādimissakapadānañca. <span class="bld">Ca</span>-saddena saṃkilesabhāgiyādipadāni ca saṅgaṇhāti. Lokiyattikasseva hi ‘‘sesapadānī’’ti vuttehi missakapadehi evaṃ saṃsandane nayadassanaṃ, itaresaṃ pana tikānaṃ saṃkilesabhāgiyādipadehi ceva sesapadehi ca saṃsandane idaṃ nayadassananti <span class="bld">‘‘vuttanayānusārena suviññeyya’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Samatikkamana</span>nti pahānaṃ. Satipi vāsanābhāgiyasaṃkilesabhāgiyadhammānaṃ lokiyabhāve <a name="M0.0146"></a> purimehi pana pacchimā pahātabbā tadaṅgavasena, vikkhambhanavasena ca. Evaṃ pajahanasamatthatāya pahānanti vuttaṃ <span class="bld">‘‘vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ saṃkilesabhāgiyassa samatikkamāya hotī’’</span>ti. Saṃkilesadhammānaṃ samatikkamena adhigantabbā vodānadhammā viyāti yojanā. <span class="bld">Bhāvanā</span> nāma tividhā jhānabhāvanā, vipassanābhāvanā, maggabhāvanāti. Tāsu maggabhāvanāya gahitāya vipassanābhāvanā gahitā eva hotīti taṃ anāmasitvā itarā dve eva gahitā. Tathāpi ‘‘bhāvanābhāgiyassa suttassa paṭinissaggāyā’’ti vutte kiṃ sabbena sabbaṃ asekkhassa jhānabhāvanāpi <a name="V0.0139"></a> paṭinissaṭṭhāti codanaṃ manasi katvā pāḷiyaṃ <span class="bld">‘‘asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ diṭṭhadhammasukhavihārattha’’</span>nti vuttanti dassento <span class="bld">‘‘asekkhadhammesu uppannesu maggabhāvanākiccaṃ nāma natthī’’</span>ti vatvā <span class="bld">‘‘jhānabhāvanāpi diṭṭhadhammasukhavihāratthā evā’’</span>ti āha.</p>
  743. <p class="bodytext">Ekaṃ eva bhavabījaṃ paṭisandhiviññāṇaṃ <span class="bld">ekabījaṃ,</span> taṃ assa atthīti <span class="bld">ekabījī. Sandhāvitvā</span> samāgantvā, nibbattanavasena upagantvāti attho. <span class="bld">Saṃsaritvā</span>ti tasseva vevacanaṃ. Kulaṃ kulaṃ gacchatīti <span class="bld">kolaṃkolo</span>. Purimapade anunāsikalopaṃ akatvā niddeso.</p>
  744. <p class="bodytext"><span class="bld">Tesaṃ</span> sotāpannānaṃ. <span class="bld">Etaṃ pabheda</span>nti ekabījiādivibhāgaṃ. Purimabhavasiddhaṃ vivaṭṭūpanissayapuññakammaṃ idha <span class="bld">pubbahetu</span> nāma. Yo ‘‘katapuññatā’’ti vuccati, so paṭhamamagge sādhite caritatthatāya vipakkavipākaṃ viya kammaṃ uparimamaggānaṃ upanissayo na siyāti adhippāyenāha <span class="bld">‘‘upari…pe… āpajjatī’’</span>ti. <span class="bld">Tiṇṇaṃ maggānaṃ niratthakatā āpajjati</span> paṭhamamaggeneva tehi kātabbakiccassa sādhitattā. <span class="bld">Paṭhamamagge…pe… āpajjatī</span>ti anuppannassa atthakiriyāsambhavato. Evaṃ tiṇṇaṃ vādānaṃ yuttiabhāvaṃ dassetvā catutthavādo evettha yuttoti dassento āha <span class="bld">‘‘vipassanā…pe… yujjatī’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Sace hī’’</span>tiādinā taṃ yuttiṃ vibhāveti. Vimuttiparipācanīyānaṃ dhammānaṃ paripakkatāya indriyānaṃ tikkhatāya ñāṇassa visadatāya vipassanāya balavabhāvo veditabbo. So hi vomissakanayena saṃsaraṇako idhādhippeto ‘‘deve ceva mānuse ca sandhāvitvā’’ti vuttattā. Idha kāmabhave ṭhito <span class="bld">idhaṭṭhako</span>. Manussadevalokūpapajjanato okārena <span class="bld">vokiṇṇo</span>. Ariyasāvakassa taṃtaṃsattanikāyupapatti tassa tassa sodhanasadisaṃ kilesamalādianatthāpanayanatoti <a name="M0.0147"></a> āha <span class="bld">‘‘cha devaloke sodhetvā’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Akaniṭṭhe ṭhatvā’’</span>ti etena heṭṭhābrahmalokasodhanaṃ vuttamevāti veditabbaṃ.</p>
  745. <p class="bodytext"><span class="bld">Saddhaṃ dhuraṃ katvā</span>ti saddhaṃ dhuraṃ jeṭṭhakaṃ pubbaṅgamaṃ katvā. Saddhāya anussati paṭipatti, saddhaṃ vā pubbabhāgiyaṃ anussati, saddhāya vā anusaraṇasīloti <span class="bld">saddhānusārī. Dhammānusārī</span>ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Dhammo</span>ti panettha paññā veditabbā. Saddahanto vimuttoti <span class="bld">saddhāvimutto</span>. Yadipi sabbathā avimutto, saddhāmattena pana vimuttoti attho. Saddhāya vā adhimuttoti <span class="bld">saddhāvimutto. Vuttanayenā</span>ti uparimaggavipassanāya balavamandamandatarabhāvena. Diṭṭhiyā pattoti <span class="bld">diṭṭhippatto,</span> catusaccadassanasaṅkhātāya diṭṭhiyā nirodhappattoti attho. Diṭṭhantaṃ vā pattoti <span class="bld">diṭṭhippatto,</span> dassanasaṅkhātassa sotāpattimaggañāṇassa anantarappavattoti vuttaṃ hoti. Paṭhamaphalato paṭṭhāya hi yāva aggamaggā diṭṭhippattāti. <span class="bld">Ida</span>nti yathāvuttasotāpannānaṃ saddhāvimuttadiṭṭhippattatāvacanaṃ<a name="V0.0140"></a>. <span class="bld">Aṭṭhannaṃ vimokkhāna</span>nti catasso rūpāvacarasamāpattiyo, catasso arūpāvacarasamāpattiyoti <span class="bld">aṭṭha vimokkhā,</span> tesaṃ.</p>
  746. <p class="bodytext">Phuṭṭhantaṃ sacchikarotīti <span class="bld">kāyasakkhī,</span> phuṭṭhānaṃ anto <span class="bld">phuṭṭhanto,</span> phuṭṭhānaṃ arūpajjhānānaṃ anantaro kāloti adhippāyo. Accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ, phuṭṭhānantarakālameva sacchikātabbaṃ sacchikarotīti vuttaṃ hoti, ‘‘visamaṃ candimasūriyā parivattantī’’tiādīsu (a. ni. 4.70) viya vā bhāvanapuṃsakanti etaṃ daṭṭhabbaṃ. Yo hi arūpajjhānena rūpakāyato, nāmakāyekadesato ca vikkhambhanavimokkhena vimutto, tena nirodhasaṅkhāto vimokkho ālocito pakāsito viya hoti, na kāyena sacchikato, nirodhaṃ pana ārammaṇaṃ katvā ekaccesu āsavesu khepitesu tena so sacchikato hoti. Tasmā so sacchikātabbaṃ nirodhaṃ yathāālocitaṃ nāmakāyena sacchikarotīti <span class="bld">‘‘kāyasakkhī’’</span>ti vuccati, na tu vimutto ekaccānaṃ eva āsavānaṃ aparikkhīṇattā.</p>
  747. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhedenā</span>ti antarāparinibbāyiādibhedena vinā. ‘‘Abhedenā’’ti ca idaṃ ‘‘saddhāvimuttadiṭṭhippattakāyasakkhino’’ti idhāpi ānetvā yojetabbaṃ. Yatheva hi antarāparinibbāyiādibhedānāmasaneneva eko anāgāmī <a name="M0.0148"></a> hoti, evaṃ yathāvuttabhedaāmasaneneva saddhāvimutto, diṭṭhippatto, kāyasakkhīti tayo anāgāmino honti. Ayañca anāgāmino tādisamavatthābhedaṃ gahetvā gaṇanā katāti veditabbaṃ. <span class="bld">‘‘Avihādīsū’’</span>tiādi suviññeyyameva.</p>
  748. <p class="bodytext">Paññāya eva vimutto, na cetovimuttibhūtena sātisayena samādhināpīti <span class="bld">paññāvimutto. Ubhatobhāgavimutto</span>ti ubhohi bhāgehi ubhatobhāgato vimutto. Kilesānaṃ vikkhambhanasamucchinnehi rūpakāyanāmakāyato vimuttoti imamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘vikkhambhana…pe… vimutto nāmā’’</span>ti āha. Arūpasamāpattiyā rūpakāyato, aggamaggena arūpakāyato vimuttaṃ. Yathāha –</p>
  749. <p class="indent">‘‘Idha, bhikkhave, ekacco puggalo ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā, te kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti, ayaṃ vuccati, bhikkhave, puggalo ubhatobhāgavimutto’’ti (ma. ni. 2.182).</p>
  750. <p class="bodytext">Yaṃ <a name="V0.0141"></a> pana <span class="bld">mahānidānasutte</span> ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādike (dī. ni. 2.129) nirodhasamāpattiante aṭṭha vimokkhe vatvā –</p>
  751. <p class="indent">‘‘Yato kho, ānanda, bhikkhu ime aṭṭha vimokkhe anulomampi samāpajjati…pe… ayaṃ vuccatānanda, bhikkhu ubhatobhāgavimutto, imāya ca, ānanda, ubhatobhāgavimuttiyā aññā ubhatobhāgavimutti uttaritarā vā paṇītatarā vā natthī’’ti (dī. ni. 2.130) –</p>
  752. <p class="unindented">Vuttaṃ, taṃ ubhatobhāgavimuttaseṭṭhavasena vuttaṃ. Tattha yasmā āruppasamāpattīsu ekāyapi rūpakāyo vikkhambhito eva nāma hoti, tasmā catunnaṃ āruppasamāpattīnaṃ, nirodhasamāpattiyā ca lābhīnaṃ vasena pañca ubhatobhāgavimuttā veditabbā. Esa nayo <span class="bld">kāyasakkhimhi</span>pi. Aṭṭhavimokkhekadesepi hi aṭṭhavimokkhasamaññā yathā ‘‘loke sattā’’ti.</p>
  753. <p class="bodytext"><span class="bld">Terasasu sīsesu</span> palibodhasīsādīni, pavattasīsañca pariyādiyitabbāni, adhimokkhasīsādīni pariyādakāni, <span class="bld">gocarasīsaṃ</span> pariyādakaphalaṃ. Tañhi <a name="M0.0149"></a> visayajjhattaṃ phalaṃ, <span class="bld">vimokkho</span> pariyādakassa maggassa, phalassa ca ārammaṇaṃ. <span class="bld">Saṅkhārasīsaṃ</span> saṅkhāravivekabhūto nirodhoti pariyādiyitabbānaṃ, pariyādakaphalānañca saha visayasaṃsiddhidassanena samasīsibhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">paṭisambhidāyaṃ</span> (paṭi. ma. 1.87) terasa sīsāni vuttāni. Idha pana ‘‘yassa puggalassa apubbaṃ acarimaṃ āsavapariyādānañca hoti jīvitapariyādānañcā’’ti (pu. pa. 16) <span class="bld">puggalapaññattiyaṃ</span> āgatattā tesu kilesapavattasīsānaṃ eva vasena yojanaṃ karonto <span class="bld">‘‘kilesasīsa’’</span>ntiādimāha. Tattha pavattasīsampi maggo pavattito vuṭṭhahanto cutito uddhaṃ appavattikaraṇena yadipi pariyādiyati, yāva pana cuti, tāva pavattisambhavato <span class="bld">‘‘pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ cuticittaṃ pariyādiyatī’’</span>ti āha.</p>
  754. <p class="bodytext">Kilesapariyādānena attano anantaraṃ viya nipphādetabbā, paccavekkhaṇavārā ca kilesapariyādānasseva vārāti vattabbataṃ arahanti. ‘‘Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hotī’’ti (ma. ni. 1.78; saṃ. ni. 3.12, 14) hi vacanato paccavekkhaṇaparisamāpanena kilesapariyādānaṃ samāpitaṃ nāma hoti. Taṃ pana parisamāpanaṃ yadi cuticittena hoti, teneva jīvitaparisamāpanañca hotīti imāya vāracutisamatāya kilesapariyādānajīvitapariyādānānaṃ apubbācarimatā <a name="V0.0142"></a> hotīti āha <span class="bld">‘‘vārasamatāyā’’</span>ti. <span class="bld">Bhavaṅgaṃ otaritvā parinibbāyato</span>ti ettha parinibbānacittameva bhaṅgottaraṇabhāvena vuttanti daṭṭhabbaṃ.</p>
  755. <p class="bodytext"><span class="bld">Carita</span>nti caritā kāyavacīmanappavatti. Ettha ca yena rāgādhikabhāvena puggalo ‘‘rāgacarito’’ti lakkhīyati, tayidaṃ lakkhaṇaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘rāgajjhāsayo rāgādhikoti attho’’</span>ti, tena appahīnabhāvena santāne thāmagatassa rāgassa balabhāvo lakkhīyatīti daṭṭhabbaṃ. Eseva nayo sesesupi.</p>
  756. <p class="bodytext"><span class="bld">Sīlavantehī</span>ti ādisaddassa lopaṃ katvā niddeso katoti dassento āha <span class="bld">‘‘sīlavantādīhī’’</span>ti. <span class="bld">Ādi</span>saddena dāyakādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.</p>
  757. <p class="bodytext"><span class="bld">Ārammaṇabhūtā</span> <a name="M0.0150"></a> <span class="bld">ñeyya</span>nti ārammaṇabhūtāva ñeyyaṃ.</p>
  758. <p class="bodytext"><span class="bld">Puthujjanabhūmiādīsū</span>ti puthujjanasekkhāsekkhabhūmīsu. Tattha puthujjanabhūmivasena saṃvaro, sekkhabhūmivasena pahānabhāvanā, asekkhabhūmivasena sacchikiriyā, puthujjanabhūmisekkhabhūmivasena vā yathārahaṃ saṃvarapahānabhāvanā. Pubbabhāgiyā hi saṃvarapahānabhāvanā puthujjanassa sambhavanti, itarā sekkhassa, asekkhabhūmivasena sacchikiriyā. <span class="bld">Nayato dassita</span>nti ‘‘yaṃ, bhikkhave, mayā ‘idaṃ na kappatī’ti appaṭikkhittaṃ, taṃ ce kappiyaṃ anulometi, akappiyaṃ paṭibāhati, taṃ vo kappatī’’tiādinā (mahāva. 305) nayadassanavasena pakāsitaṃ. <span class="bld">Sarāgādisaṃvattana</span>nti sarāgādibhāvāya saṃvattanaṃ.</p>
  759. <p class="bodytext"><span class="bld">Aññamaññaṃ saṃsaggato</span>ti ‘‘saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañcā’’tiādinā saṃkilesabhāgiyādīnaṃ padānaṃ aññamaññasaṃsaggato. <span class="bld">Anekavidho</span>ti dvādasavidho yāva dvānavutādhikacatusahassavidhopi anekappakāro. <span class="bld">Lokiyasattādhiṭṭhānādisaṃsaggato</span>ti <span class="bld">ādi</span>saddena lokiyaṃ ñāṇaṃ, lokuttaraṃ ñāṇaṃ, lokiyañca lokuttarañca ñāṇaṃ, lokiyaṃ ñeyyaṃ, lokuttaraṃ ñeyyaṃ, lokiyañca lokuttarañca ñeyyaṃ, lokiyaṃ ñāṇañca ñeyyañca, lokuttaraṃ ñāṇañca ñeyyañca, lokiyañca lokuttarañca ñāṇañca ñeyyañcātiādiko sambhavanto paṭṭhānabhedo saṅgahito. <span class="bld">Ubhayatthā</span>ti saṃkilesabhāgiyādike, lokiyādike ca. <span class="bld">Yathāraha</span>nti yo yo saṃsaggavasena yojanaṃ arahati, so so dhammo. Sambhavāvirodheneva hi yojanā. Na hi ‘‘lokiyaṃ nibbedhabhāgiya’’ntiādinā yojanā sambhavati.</p>
  760. <p class="bodytext"><span class="bld">Tīsu</span> <a name="V0.0143"></a> <span class="bld">piṭakesu labbhamānassā</span>ti tisso saṅgītiyo āruḷhe tepiṭake buddhavacane upalabbhamānassa vijjamānassa, etena na kevalaṃ saṅgaho eva yathāvuttabhedānaṃ paṭṭhānabhāgānaṃ niddhāraṇāya kāraṇaṃ, atha kho pāḷiyaṃ dassanañcāti vibhāveti. Tenāha <span class="bld">‘‘yaṃ dissati tāsu tāsu bhūmīsū’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Teneva hī’’</span>tiādinā yathāvuttassa atthassa pāṭhānugamaṃ dasseti.</p>
  761. <p class="centered">Sāsanapaṭṭhānavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  762. <p class="subhead">Nigamanakathāvaṇṇanā</p>
  763. <p class="bodytext"><span class="bld">Saddhammāvataraṭṭhāne</span>ti <a name="M0.0151"></a> desantarato āgantvā saddhammassa avataraṇokāsabhūte saddhammassavanadhāraṇaparicayaparipucchāmanasikārabahulānaṃ nivāsaṭṭhānataṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ, attano vā santāne pariyattisaddhammassa anuppavesanaṭṭhānatāya evaṃ vuttaṃ. Sesaṃ suviññeyyamevāti.</p>
  764. <p class="centered">Nettiaṭṭhakathāya līnatthavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  765. <p class="centered">Nettippakaraṇa-ṭīkā niṭṭhitā.</p>
  766. </body>