| 1234567891011121314151617181920212223242526272829303132333435363738394041424344454647484950515253545556575859606162636465666768697071727374757677787980818283848586878889909192939495969798991001011021031041051061071081091101111121131141151161171181191201211221231241251261271281291301311321331341351361371381391401411421431441451461471481491501511521531541551561571581591601611621631641651661671681691701711721731741751761771781791801811821831841851861871881891901911921931941951961971981992002012022032042052062072082092102112122132142152162172182192202212222232242252262272282292302312322332342352362372382392402412422432442452462472482492502512522532542552562572582592602612622632642652662672682692702712722732742752762772782792802812822832842852862872882892902912922932942952962972982993003013023033043053063073083093103113123133143153163173183193203213223233243253263273283293303313323333343353363373383393403413423433443453463473483493503513523533543553563573583593603613623633643653663673683693703713723733743753763773783793803813823833843853863873883893903913923933943953963973983994004014024034044054064074084094104114124134144154164174184194204214224234244254264274284294304314324334344354364374384394404414424434444454464474484494504514524534544554564574584594604614624634644654664674684694704714724734744754764774784794804814824834844854864874884894904914924934944954964974984995005015025035045055065075085095105115125135145155165175185195205215225235245255265275285295305315325335345355365375385395405415425435445455465475485495505515525535545555565575585595605615625635645655665675685695705715725735745755765775785795805815825835845855865875885895905915925935945955965975985996006016026036046056066076086096106116126136146156166176186196206216226236246256266276286296306316326336346356366376386396406416426436446456466476486496506516526536546556566576586596606616626636646656666676686696706716726736746756766776786796806816826836846856866876886896906916926936946956966976986997007017027037047057067077087097107117127137147157167177187197207217227237247257267277287297307317327337347357367377387397407417427437447457467477487497507517527537547557567577587597607617627637647657667677687697707717727737747757767777787797807817827837847857867877887897907917927937947957967977987998008018028038048058068078088098108118128138148158168178188198208218228238248258268278288298308318328338348358368378388398408418428438448458468478488498508518528538548558568578588598608618628638648658668678688698708718728738748758768778788798808818828838848858868878888898908918928938948958968978988999009019029039049059069079089099109119129139149159169179189199209219229239249259269279289299309319329339349359369379389399409419429439449459469479489499509519529539549559569579589599609619629639649659669679689699709719729739749759769779789799809819829839849859869879889899909919929939949959969979989991000100110021003100410051006100710081009101010111012101310141015101610171018101910201021102210231024102510261027102810291030103110321033103410351036103710381039104010411042104310441045104610471048104910501051105210531054105510561057105810591060106110621063106410651066106710681069107010711072107310741075107610771078107910801081108210831084108510861087108810891090109110921093109410951096109710981099110011011102110311041105110611071108110911101111111211131114111511161117111811191120112111221123112411251126112711281129113011311132113311341135113611371138113911401141114211431144114511461147114811491150115111521153115411551156115711581159116011611162116311641165116611671168116911701171117211731174117511761177117811791180118111821183118411851186118711881189119011911192119311941195119611971198119912001201120212031204120512061207120812091210121112121213121412151216121712181219122012211222122312241225122612271228122912301231123212331234123512361237123812391240124112421243124412451246124712481249125012511252125312541255125612571258125912601261126212631264126512661267126812691270127112721273127412751276127712781279128012811282128312841285128612871288128912901291129212931294129512961297129812991300130113021303130413051306130713081309131013111312131313141315131613171318131913201321132213231324132513261327132813291330133113321333133413351336133713381339134013411342134313441345134613471348134913501351135213531354135513561357135813591360136113621363136413651366136713681369137013711372137313741375137613771378137913801381138213831384138513861387138813891390139113921393139413951396139713981399140014011402140314041405140614071408140914101411141214131414141514161417141814191420142114221423142414251426142714281429143014311432143314341435143614371438143914401441144214431444144514461447144814491450145114521453145414551456145714581459146014611462146314641465146614671468146914701471147214731474147514761477147814791480148114821483148414851486148714881489149014911492149314941495149614971498149915001501150215031504150515061507150815091510151115121513151415151516151715181519152015211522152315241525152615271528152915301531153215331534153515361537153815391540154115421543154415451546154715481549155015511552155315541555155615571558155915601561156215631564156515661567156815691570157115721573157415751576157715781579158015811582158315841585158615871588158915901591159215931594159515961597159815991600160116021603160416051606160716081609161016111612161316141615161616171618161916201621162216231624162516261627162816291630163116321633163416351636163716381639164016411642164316441645164616471648164916501651165216531654165516561657165816591660166116621663166416651666166716681669167016711672 |
- <body>
- <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
- <p class="nikaya">Khuddakanikāye</p>
- <p class="book">Nettivibhāvinī</p>
- <p class="subsubhead">Ganthārambhakathā</p>
- <p class="gatha1">Yajitabbaṃ <a name="V0.0145"></a><a name="M0.0001"></a> yajitvāna, namitabbaṃ namāmahaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Yajanādyānubhāvena, antarāye jahaṃ sadā.</p>
- <p class="gatha1">Yena yā racitā netti, yena sā anumoditā;</p>
- <p class="gathalast">Yehi saṃvaṇṇanā katā, tesānubhāvanissito.</p>
- <p class="gatha1">Kiñci kiñci saritvāna, līnālīnānusandhyādiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Karissaṃ jinasuttānaṃ, hitaṃ nettivibhāvanaṃ.</p>
- <p class="gatha1">Appameyyaguṇo <a name="V0.0146"></a> <span class="bld">mahādhammarāja</span>vhayo bhave;</p>
- <p class="gathalast">Acchariyo abbhuto yo, bodhisambhārapūraṇo.</p>
- <p class="gatha1">Nānāraṭṭhissarissaro, seṭṭho sāsanapaggaho;</p>
- <p class="gathalast">Pāsaṃsarājapāsaṃso, narācinteyyacintako.</p>
- <p class="gatha1">Cintitakārako rājā, siraṭṭhimālapālako;</p>
- <p class="gathalast">Ajeyyajeyyako mahācetyādikārako sadā.</p>
- <p class="gatha1">Assāmaccena byattena, jinacakkahitatthinā;</p>
- <p class="gathalast"><span class="bld">Anantasuti</span>nāmena, sakkaccaṃ abhiyācito.</p>
- <p class="gatha1">Kāmaṃ saṃvaṇṇanā katā, therāsabhehi gambhīrā;</p>
- <p class="gathalast">Gambhīrattā tu jānituṃ, jinaputtehi dukkarā.</p>
- <p class="gatha1">Tasmā <a name="M0.0002"></a> yācitānurūpena, karissaṃ sādaraṃ suṇa;</p>
- <p class="gathalast">Sissasikkhanayānugaṃ, yottaṃ nettivibhāvananti.</p>
- <p class="chapter">1. Saṅgahavāraatthavibhāvanā</p>
- <p class="bodytext">Tattha yassa sikkhattayasaṅgahassa navaṅgassa satthusāsanavarassa atthasaṃvaṇṇanaṃ yaṃ nettippakaraṇaṃ kātukāmo, tassa nettippakaraṇassa nissayaṃ visayabhūtaṃ saṃvaṇṇetabbasahitaṃ, saṃvaṇṇetabbaṃ eva vā salokapālena tilokena sadā pūjetabbassa ceva namassitabbassa ca naruttamassa satthuno sāsanavaraṃ vidūheva ñātabbaṃ. Etaṃ sāsanavaraṃ tāva dassento taṃjanakena, taṃvijānakavidūhi ca niyametuṃ, ratanattayaguṇaparidīpanañca kātuṃ –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yaṃ loko pūjayate, salokapālo sadā namassati ca;</p>
- <p class="gathalast">Tasseta sāsanavaraṃ, vidūhi ñeyyaṃ naravarassā’’ti. – paṭhamagāthamāha;</p>
- <p class="bodytext">Imāya <a name="V0.0147"></a> hi paṭhamagāthāya <span class="bld">‘‘etaṃ sāsanavaraṃ ñeyya’’</span>nti ettakameva ekantato karaṇavisesabhāvena adhippetaṃ. Eteneva visesakaraṇena ekantādhippetanettivisayasāsanavarassa dassitattā. Ekantādhippetasāsanavarameva nettisaṃvaṇṇanāya saṃvaṇṇetabbattā visayaṃ teneva vakkhati <span class="bld">aṭṭhakathācariyo</span> –</p>
- <p class="indent">‘‘Etaṃ idāni amhehi vibhajitabbahāranayapaṭṭhānavicāraṇavisayabhūtaṃ sāsanaṃ ādikalyāṇatādiguṇasampattiyā varaṃ aggaṃ uttamaṃ nipuṇañāṇagocaratāya paṇḍitavedanīyamevā’’ti (netti. aṭṭha. saṅgahavāravaṇṇanā) ca,</p>
- <p class="indent">‘‘Etaṃ tividhampi ‘sāsanavara’nti padena saṅgaṇhitvā tattha yaṃ paṭhamaṃ, taṃ itaresaṃ adhigamūpāyoti sabbasāsanamūlabhūtaṃ, attano pakaraṇassa ca visayabhūtaṃ pariyattisāsanamevā’’ti (netti. aṭṭha. saṅgahavāravaṇṇanā) ca,</p>
- <p class="indent">‘‘Idāni <a name="M0.0003"></a> yaṃ vuttaṃ ‘sāsanavaraṃ vidūhi ñeyya’nti, tattha nettisaṃvaṇṇanāya visayabhūtaṃ pariyattidhammameva pakārantarena niyametvā dassetu’’nti (netti. aṭṭha. saṅgahavāravaṇṇanā) ca.</p>
- <p class="bodytext">Tattha pariyattisāsanassāpi mūlaṃ hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘sabbasāsanamūlabhūta’’</span>nti. Etena kammasādhanenapi adhippetatthe siddhe nānāvidhasādhakavacanaṃ nānāvādānaṃ anokāsakaraṇatthāya kataṃ. Svākkhātatādidhammaguṇā pana sāsanassa visesadesakanaravarasaddena vā paridīpakatthabhāvena vā dīpitā avinābhāvato. Sāsanavarassa pana janakasambandhipekkhattā<span class="bld"> ‘‘naravarassā’’</span>ti vuttaṃ. Tena ca aggapuggalo sāsanavarajanako vācakatthasambandhibhāvena vutto. Anaññasādhāraṇamahākaruṇāsabbaññutaññāṇādiguṇavisesā pana janakasambandhibhūtassa narassa visesakenavarasaddena vā paridīpakatthabhāvena vā dīpito.</p>
- <p class="bodytext">Kiṃ nu so sāsanavarajanako naravaro paramatthova, udāhu pūjanīyo ceva namassanīyo cāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘yaṃ loko…pe… namassati cā’’</span>ti, tena sāsanavarajanako naravaro paramatthova na hoti, atha kho salokapālena lokena sadā sabbakālesu pūjanīyo ceva namassanīyo cāti visesito thomitoti.</p>
- <p class="bodytext">Ettha <a name="V0.0148"></a> ca pūjananamassanacetanāvācakena vā pūjananamassanasaddena phalūpacārattho puññamahattasaṅkhāto pūjanīyabhāvo ceva āsavakkhayañāṇapadaṭṭhānasabbaññutaññāṇādiguṇasaṅkhāto namassanīyabhāvo ca dīpakatthabhāvena pariggahetvā dīpito. Tenāha <span class="bld">aṭṭhakathācariyo</span> ‘‘bhagavato sadevakassa lokassa pūjanīyavandanīyabhāvo, aggapuggalabhāvo ca vuccamāno guṇavisiṭṭhataṃ dīpetī’’tiādi (netti. aṭṭha. saṅgahavāravaṇṇanā).</p>
- <p class="bodytext">Tādisassa naravarassa tādisaṃ sāsanavaraṃ kiṃ yena kenaci viññeyyanti vuttaṃ <span class="bld">‘‘vidūhī’’</span>ti. Tena tipiṭakadharā ariyabhūtā paṇḍitā vācakatthabhāvena gahitā, suppaṭipannatādisaṅghaguṇā pana vandadhātuvacanena vā dīpakatthabhāvena vā dīpitāti. Evaṃ pariggahetvā dīpite ratanattayaguṇe sandhāya ‘‘evaṃ paṭhamagāthāya sātisayaṃ ratanattayaguṇaparidīpanaṃ katvā’’ti (netti. aṭṭha. saṅgahavāravaṇṇanā) vakkhati, na gāthāya niravasesatthe. Tattha <a name="M0.0004"></a> <span class="bld">eva</span>nti evaṃ sāsanavaradassanabhūtāya paṭhamagāthāyāti atthova daṭṭhabbo. Apare panācariyā ‘‘imāya paṭhamagāthāya ekantato adhippetānādhippetavacanāni ceva vācakatthadīpakatthavisesāni ca suṭṭhu avicāretvā ‘evaṃ paṭhamagāthāya sātisayaṃ ratanattayaguṇaparidīpanaṃ katvā’ti vacanacchāyaṃ nissāya sātisayaṃ ratanattayaguṇaparidīpanaṃ kātuṃ ‘yaṃ lokotyādimāhā’ti ca sātisayaratanattayaguṇe dassento ‘yaṃ lokotyādimāhā’ti’’ ca vadanti. Tesaṃ vādo amhākaṃ nakkhamati. Kāraṇaṃ pana mayā heṭṭhā vuttānusārena ñātabbanti ayaṃ padānukkamānurūpānusandhyattho.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā ekaṃ samayaṃ jambuvanasaṇḍe nisīditvā sissānaṃ hitaṃ cintento, attano abhinīhārasampattiṃ passanto, sammāsambuddhena pasaṃsito, mahākaccāyano satthārā anumoditaṃ sāsanāyattaṃ navaṅgassatthavaṇṇanaṃ soḷasahārādianekatthavidhaṃ nettippakaraṇaṃ ārabhanto, <span class="bld">‘‘yaṃ loko’’</span>tyādimāha. Yadi evaṃ yathāvuttappakāraṃ nettippakaraṇabhūtaṃ soḷasahārātyādikaṃ ārabhitabbaṃ, taṃ anārabhitvā kasmā nettippakaraṇato bahibhūtaṃ ‘‘yaṃ loko’’tyādikaṃ ārabhitabbaṃ, seyyathāpi ambaṃ puṭṭho labujaṃ byākareyya, labujaṃ puṭṭho ambaṃ byākareyya, evameva nettippakaraṇamārabhanto aññaṃ ārabhatīti? Tathāpi yassa yathāvuttassa sāsanavarassa atthasaṃvaṇṇanaṃ yaṃ nettippakaraṇaṃ kātukāmo yassa nettippakaraṇassa visayabhūtaṃ saṃvaṇṇetabbasahitaṃ, saṃvaṇṇetabbaṃ eva vā taṃ sāsanavaraṃ tāva dassento taṃjanakena, taṃvijānakavidūhi ca niyametuṃ, ratanattayaguṇaparidīpanañca kātuṃ <span class="bld">‘‘yaṃ loko’’</span>tyādimāha. Ayaṃ līnantaracodanāsahito anusandhyattho.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yaṃ <a name="V0.0149"></a> loko pūjayate, salokapālo sadā namassati ca;</p>
- <p class="gathalast">Tasseta sāsanavaraṃ, vidūhi ñeyyaṃ naravarassā’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Niggahitalopaṃ katvā racitā gāthā ariyāsāmaññalakkhaṇena sampannā. Kathaṃ? Pubbaḍḍhe tiṃsa mattā, aparaḍḍhe sattavīsa mattā. Sampiṇḍitā sattapaññāsa mattāva bhavanti. Akkharānaṃ pana imissaṃ gāthāyaṃ sattatiṃsa. Tesu garukkharā vīsati, lahukkharā sattarasa bhavanti. ‘‘Tassetaṃ sāsanavara’’nti pana sānunāsikaṃ virujjhati.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0005"></a> niddesattho aṭṭhakathānusārena vijānitabbo. <span class="bld">Salokapālo</span> sabbo sattaloko sakkaccaṃ sabbaññutaññāṇādianekaguṇānussaraṇena vā pūjetabbapūjanena vā paṭipattipūjanena vā <span class="bld">sadā</span> sabbakālesu sakkaccaṃ <span class="bld">yaṃ</span> naravaraṃ <span class="bld">pūjayate</span> ceva <span class="bld">namassati ca, tassa</span> pūjetabbassa ceva namassitabbassa ca satthuno <span class="bld">naravarassa</span> tilokaggassa mayā saṃvaṇṇetabbasahitaṃ, saṃvaṇṇetabbaṃ eva vā <span class="bld">vidūheva ñeyyaṃ</span> ñātabbaṃ. Nipuṇañāṇagocaraṃ <span class="bld">etaṃ</span> mayā buddhiyaṃ ṭhapitaṃ <span class="bld">sāsanavaraṃ</span> mayā ārabhitabbassa nettippakaraṇassa visayanti paṭhamaṃ jānitabbaṃ dassetvā tassa atthasaṃvaṇṇanābhūtaṃ nettippakaraṇaṃ ahaṃ ārabhissāmi, taṃ tumhe sādhavo suṇātha manasi karothāti samudāyayojanā, avayavayojanāpi kātabbā.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ? <span class="bld">‘‘Salokapālo loko’’</span>ti visesanavisesitabbabhāvena yojanā. Lokapālo vajjetvā avaseso loko ca na hoti, atha kho lokapālasahito lokoti viseseti. <span class="bld">‘‘Loko pūjayate ceva namassati cā’’</span>ti kattukārakaākhyātakiriyābhāvena yojanā ‘‘yo karoti, sa kattā’’ti vuttattā. Yo loko kārako, so kattā hotu. Yo loko pūjayate ceva namassati ca, kathaṃ so kattāti? ‘‘Yo karoti, sa kattā’’ti suttassa ‘‘yo karoti kiriyaṃ nipphādeti, so kiriyānipphādako kattā’’ti atthasambhavato sayanabhuñjanādisabbakiriyānipphādako kattāyeva hoti. Ayañca loko pūjananamassanakiriyānipphādakoyevāti. Kathaṃ ayaṃ loko kiriyānipphādakoti? <span class="bld">‘‘Loko’’</span>ti sattapaññattiyā paramatthato avijjamānāyapi paññāpetabbo santāne pavattamāno hadayavatthunissito cittuppādo gahetabbo, so yathārahaṃ hetādhipatisahajātādipaccayena paccayo nipphādako bhave. Evaṃ lokassa kattukārakabhāvo vijānitabboti paccayapaccayuppannabhāvena yojanā. Esa nayo tīsu piṭakesupi evarūpesu ṭhānesu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Yaṃ</span> <a name="V0.0150"></a> <span class="bld">naravaraṃ pūjayate ceva namassati cā’’</span>ti kammakārakaākhyātakiriyābhāvena yojanā ‘‘yaṃ karoti, taṃ kamma’’nti vuttattā. Yaṃ kātabbaṃ, taṃ kammaṃ hotu. Yaṃ pūjayati ceva namassati ca, kathaṃ taṃ kammanti? ‘‘Yaṃ <a name="M0.0006"></a> karoti, taṃ kamma’’nti suttassa ‘‘yaṃ karoti kiriyāya sambajjhati, kiriyāya sambajjhitabbaṃ kamma’’nti atthasambhavato karaṇavācakavacanīyādisabbakiriyāya sambajjhitabbaṃ kammaṃ hotveva. Ayañca naravaro pūjananamassanakiriyāya vācakavacanīyabhāvena sambajjhitabboyevāti. Kathaṃ ayaṃ naravaro vacanīyoti? Pūjananamassanacetanāya ārammaṇakaraṇavasena naravaro vacanīyo, cetanā vācakā, evaṃ vācakavacitabbabhāvo hotveva. <span class="bld">‘‘Yaṃ naravara’’</span>nti paññattiyā paramatthato avijjamānāyapi paññāpetabbo santānavasena pavattamāno lokiyalokuttaraguṇasahito khandhapañcako vutto, so ārammaṇapaccayena paccayo, cetanā paccayuppannāti paccayapaccayuppannabhāvena yojanā. Esa nayo tīsu piṭakesu evarūpesu ṭhānesu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Tassa naravarassā’’</span>ti visesanavisesitabbabhāvena yojanā. Naravaro nāma nimantitabbādiko na hoti, atha kho pūjetabbo namassitabbo evāti viseseti. Tassa pūjetabbassa ceva namassitabbassa ca naravarassa sāsanavaranti jaññajanakabhāvena yojanā. Sāsanavaraṃ nāma paccekabuddhasāvakabuddharājarājādīnaṃ sāsanavaraṃ na hoti, pūjetabbassa ceva namassitabbassa ca naravarassa tilokasseva sāsanavaranti niyameti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Vidūhi ñeyya’’</span>nti kattukārakakitakiriyābhāvena yojanā. Kattubhāvo heṭṭhā vuttova. <span class="bld">‘‘Vidūhī’’</span>ti sattapaññattiyā paramatthato avijjamānāyapi paññāpetabbo santāne pavattamāno sāsanavare sammohadhaṃsakañāṇasahito hadayavatthunissito cittuppādo vutto, so yathārahaṃ hetādhipatisahajātādipaccayena paccayo nipphādako bhave. Ñā-itidhātuyā atthabhūtaṃ ñāṇaṃ paccayuppannaṃ nipphādeyyaṃ bhave, evaṃ paccayapaccayuppannabhāvena yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Ñeyyaṃ sāsanavara’’</span>nti visesanavisesyabhāvena yojanā. Sāsanavaraṃ nāma na yena kenaci ñeyyaṃ, atha kho vidūheva saṇhasukhumañāṇena ñeyyaṃ sāsanavaranti viseseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Etaṃ sāsanavara’’</span>nti visesanavisesyabhāvena yojanā. Sāsanavaraṃ nāma mayā buddhiyaṃ aṭṭhapitaṃ appavattetabbaṃ hoti, mayā idāni nettippakaraṇassa visayabhāvena buddhiyaṃ viparivattamānaṃ ṭhapetabbaṃ pavattetabbaṃ sāsanavaranti <a name="M0.0007"></a> viseseti. Etaṃ sāsanavaraṃ nettippakaraṇassa <a name="V0.0151"></a> visayanti yojanā kātabbā. Tenāha ‘‘etaṃ idāni amhehi vibhajitabbahāranayapaṭṭhānavicāraṇavisayabhūtaṃ sāsana’’nti (netti. aṭṭha. saṅgahavāravaṇṇanā). Iccevaṃ nettiyā paṭhamagāthāya saṅkhepena yojanattho samatto.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ya</span>nti aniyamanaravarassa satthuno vācakaṃ payogavantasabbanāmaṃ. Aniyamo ca pūjananamassanakiriyāya aniyamitattā vutto, na naravarato aññasattassa sambhavatoti. Esa nayo sesāniyatesupi tīsu piṭakesu. Lokiyanti ettha puññāpuññāni, tabbipāko cāti<span class="bld"> loko.</span>Ettha sattanikāye puññāpuññāni lokiyanti pavattanti, tabbipāko ca lokiyati pavattati, iti sattanikāyassa puññāpuññānaṃ, tabbipākassa ca pavattanassa ādhārabhāvato ‘‘etthā’’tipadena niddiṭṭho sattanikāyo<span class="bld"> loko</span>nāma. <span class="bld">Pūjayate</span>ti viggahavirahitaṃ ākhyātapadaṃ, sakkaccaṃ pūjanaṃ karoti.</p>
- <p class="bodytext">Lokaṃ pālentīti <span class="bld">lokapālā,</span> puññāpuññānañceva tabbipākassa ca pavattanādhārattā lokā ca. Ke te? Cattāro mahārājāno, indayamavaruṇakuverā vā, khattiyacatumahārājasakkasuyāmasantusitasunimmitaparanimmitavasavattimahābrahmādayo vā. Pālanañcettha issariyādhipaccena taṃtaṃsattalokassa aññamaññavihesananivāraṇādiāṇāpavattāpanayasaparivāraṭṭhānantarādiniyyādanā, saha lokapālehi yo vattatīti <span class="bld">salokapālo</span>. Atha vā ye hirottappā lokaṃ pālenti, iti pālanato te hirottappā <span class="bld">lokapālā</span>. Tenāha bhagavā ‘‘dveme, bhikkhave, sukkā dhammā lokaṃ pālentī’’ti (a. ni. 2.9; itivu. 42). Lokapālehi hirottappehi samannāgato loko <span class="bld">salokapālo</span> nāma. Hirottappasampanno hi sappuriso loko sakkaccaṃ sadā sabbakālesu pūjayati ceva namassati ca pāpahirijigucchanato, dhammacchandavantatāya ca.</p>
- <p class="bodytext">Aññe pana pūjentā namassantāpi kadāciyeva pūjenti namassanti, na sabbadāti. <span class="bld">Sadā</span>ti pūjananamassanakālavācakaviggahavirahitaṃ vikappanāmaṃ, sabbanāmaṃ vā. <span class="bld">Namassatī</span>ti viggahavirahitaṃ ākhyātapadaṃ, sakkaccaṃ namassanaṃ karoti. <span class="bld">Tassetā</span>ti <a name="M0.0008"></a> ettha <span class="bld">tassā</span>ti niyamavācakaṃ payogavantasabbanāmaṃ viggahavirahitameva. Niyamo ca pūjananamassanakiriyāya visesito. Tasmā tassa pūjananamassanakiriyāya niyamitabbassa pūjetabbassa namassitabbassa naravarassāti attho yuttova. Sesaniyamesu aññesupi eseva nayo. <span class="bld">Eta</span>nti ācariyena vibhajitabbahāranayapaṭṭhānavicāraṇavisayabhūtassa <a name="V0.0152"></a> sāsanavaraparāmasanaṃ payogavantasabbanāmaṃ viggahavirahitaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Sāsati etenāti <span class="bld">sāsanaṃ,</span> etena navavidhasuttantena, navavidhasuttantasahitena vā varena sabbena samatthe veneyye diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi tividhayānamukhena yathārahaṃ satte sāsati anusāsati vineti. Iti sāsanānusāsanakiriyānusārena veneyyasattānaṃ jānanapaṭipajjanādhigamassa kāraṇakaraṇattā ‘‘etenā’’ti padena niddiṭṭhaṃ navavidhasuttantaṃ, navavidhasuttantasahitaṃ vā varaṃ sabbaṃ <span class="bld">sāsanaṃ</span> nāma. Navavidhasuttantadesanāya hi veneyyānaṃ jānanaṃ purimajānanena pacchimajānanaṃ, jānanena paṭipajjanena pacchimapaṭipajjanena adhigamo, purimādhigamena pacchimādhigamo hoti. Tena vuttaṃ ‘‘saddhā sīlaṃ sutaṃ cāgo paññā saddhāya sīlassa sutassa cāgassa paññāyā’’ti (paṭṭhā. 1.1.423) ca ‘‘paṭhamassa jhānassa parikammaṃ paṭhamassa jhānassa’’tyādi (paṭṭhā. 1.1.423) ca. <span class="bld">Sāsa</span>dhātuyā desanāsaddo ca taṃjanako desanāñāṇasampayuttacittuppādo ca mukhyattho, taṃupanissayapaccayā veneyyānaṃ atthajānanapaṭipajjanaadhigamanādi kāraṇūpacārattho, ‘‘etenā’’ti padena vuttāya sāsanabhūtāya nāmapaññattiyā karaṇasattisaṅkhātā upanissayapaccayasatti phalūpacārattho. Iti-saddopi tameva nāmapaññattiyā upanissayapaccayasattiṃ hetubhāvena parāmasati, tassā sattiyā ādhārabhūtā nāmapaññatti yu-paccayattho. Eseva nayo tīsu piṭakesu evarūpesu ṭhānesu.</p>
- <p class="bodytext">Ekantaniyyānaṭṭhena, anaññasādhāraṇaguṇatāya ca uttamaṭṭhena <span class="bld">varaṃ</span> uttamaṃ, pariyattisāsanamhi phalaniyyādanato, magganiyyānahetubhāvato ca niyyānaṭṭhena, sāvakādīhi ajaniyattā asādhāraṇaṭṭhena ca uttamaṭṭhena <span class="bld">varaṃ,</span> varitabbanti vā <span class="bld">varaṃ</span>. Yathāvuttassa sāsanassa paṇḍitehi abhipatthitasamiddhihetutāya varitabbattā patthetabbattā <span class="bld">sāsanavaraṃ</span> nāma, yathāvuttaṭṭhena vā sāsanañca taṃ varañcāti <span class="bld">sāsanavaraṃ</span>. <span class="bld">Ca</span>-saddena sattibhedaṃ, <span class="bld">taṃ</span>-saddena atthābhedaṃ desseti.</p>
- <p class="bodytext">Vidantīti <a name="M0.0009"></a> <span class="bld">vidū</span>. Ye paṇḍitā yathāsabhāvato kammakammaphalāni, kusalādibhede ca dhamme vidanti, iti vidanato te paṇḍitā <span class="bld">vidū</span> nāma, tehi. Ñātabbanti <span class="bld">ñeyyaṃ</span>. Ñā-dhātuyā nippariyāyato ārammaṇikaṃ ñāṇaṃ vuttaṃ, ṭhānūpacārato sāsanavarassa ārammaṇapaccayabhāvo dassito, iti-saddena ārammaṇapaccayabhāvo parāmasito. Tassa iti-saddena parāmasitabbassa ārammaṇapaccayabhāvassa ādhāraṃ sāsanavaraṃ ṇya-paccayatthoti daṭṭhabbaṃ. Ñāṇaṃ arahatīti vā <span class="bld">ñeyyaṃ,</span> vidūnaṃ ñāṇaṃ jānanaṃ ārammaṇabhāvena arahatīti attho. Imasmiṃ naye taddhitapadaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Narati <a name="V0.0153"></a> netīti <span class="bld">naro</span>. Yo puriso attānaṃ itthīnaṃ uccaṭṭhānaṃ narati neti, iti naranato nayanato so puriso <span class="bld">naro</span> nāma. So hi puttabhūtopi mātuyā pituṭṭhāne tiṭṭhati, kaniṭṭhabhātubhūtopi jeṭṭhabhaginīnaṃ pituṭṭhāne tiṭṭhati. Atha vā naritabbo netabboti <span class="bld">naro</span>. So hi jātakālato paṭṭhāya yāva attano sabhāvena attānaṃ dhāretuṃ samattho na hoti, tāva parehi netabbo, na tathā añño tiracchānādikoti. Ettha pana satthuvisayatāya narati veneyyasatteti <span class="bld">naro</span>ti attho adhippeto. Satthā hi satte apāyādito sugatiṃ vā maggaphalanibbānaṃ vā netīti. Sabbaññutaññāṇādianekaguṇasamannāgatattā <span class="bld">varo</span> uttamo, varitabbo patthetabboti vā <span class="bld">varo,</span> tilokaggo. Pakatiyā uccaṭṭhānaṭṭho <span class="bld">naro</span> guṇuttamena samannāgato <span class="bld">varo,</span> naro ca so varo cāti <span class="bld">naravaro</span>. Ca-ta-saddānaṃ atthabhedo vuttova, visesanaparapadasamāsoyaṃ. Yena vuttaṃ ‘‘aggapuggalassāti attho’’ti (netti. aṭṭha. saṅgahavāravaṇṇanā). Aññe pana ‘‘narānaṃ, naresu vā varoti naravaro’’ti vadanti, taṃ vacanaṃ ‘‘aggapuggalassāti attho’’ti (netti. aṭṭha. saṅgahavāravaṇṇanā) aṭṭhakathāvacanena virujjhati maññe. Tassa naravarassāti. Iccevaṃ nettippakaraṇassa ādigāthāya samāsena ca vacanattho samatto.</p>
- <p class="bodytext">Sarūpattho yojanatthavacanatthānusārena vijānitabbo. Tathāpi visuṃ suṭṭhu jānanatthāya puna vattabbo. <span class="bld">‘‘Ya’’</span>nti padassa anaññasādhāraṇasabbaññutaññāṇādianekaguṇasampanno salokapālena lokena pūjetabbo ceva namassitabbo ca sāsanavaradesako tilokaggo sarūpattho. <span class="bld">‘‘Loko’’</span>ti padassa yathāvuttalokapālasahito saddhācāgādisampanno <a name="M0.0010"></a> sabbasattaloko sarūpattho. Lokasaddo ekavacanayuttopi jātisaddattā niravasesato satte saṅgaṇhāti yathā ‘‘mahājano’’ti. Kāmañcettha lokasaddo ‘‘lokavidū’’tyādīsu saṅkhārabhājanesupi pavatto, pūjananamassanakiriyāsādhanattā pana sattalokeva vācakabhāvena pavattoti. Tenāha ‘‘pūjanakiriyāyogyabhūtatāvasenā’’ti (netti. aṭṭha. saṅgahavāravaṇṇanā).</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pūjayate</span>ti ettha pūjanakiriyāya mukhyato pūjanasaṅkhāto pūjentānaṃ cittuppādo sarūpattho, phalūpacārena taṃcittuppādassa ārammaṇapakatūpanissayabhūtā vuttappakārā sabbe buddhaguṇā sarūpatthā. <span class="bld">Te</span>-vibhattipaccayassa pūjanakiriyāsādhako vuttappakāro loko ca sarūpattho, evaṃ sati atthabhedābhāvato dvīsu vācakesu ekova vācako vattabbo, kasmā ekasmiṃ atthe dve vācakā vuttāti? Nāyaṃ doso dvinnaṃ vācakānaṃ sāmaññavisesavācakattā. Lokasaddo hi pūjanakiriyāsādhako, aññakiriyāsādhako ca vadatīti sāmaññavācako ca hoti. Pūjayate-saddo lokapūjanaitthipūjanapurisapūjanatiracchānapūjanādikiriyāsādhakañca vadatīti sāmaññavācako<a name="V0.0154"></a>. Tasmā pūjayate-saddo lokasaddassa sarūpattho, pūjanakiriyāsādhako ca na aññakiriyāsādhakoti niyameti. Lokasaddo ca pūjayatesaddassa sarūpattho pūjanakiriyāsādhako. Loko pana pūjanakiriyāsādhako itthipurisatiracchānādikoti niyameti. Tīsu piṭakesu aññesupi evarūpesu ṭhānesu eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Salokapālo’’</span>ti padassa yathāvuttaseṭṭhalokapālasahagato, pūjananamassanakiriyāsādhako ca sattanikāyo sarūpattho. <span class="bld">‘‘Sadā’’</span>ti padassa rattidivasakālo atītabhagavato dharamānakālo tato parakālo abhinīhārato yāva sāsanantaradhānā kālo tato parakālo sarūpattho. So pana anāgatabuddhuppajjanakālo atītasammāsambuddhe idāni pūjayanti namassanti viya pūjayissati ceva namassissati ca. <span class="bld">Namassatī</span>ti ettha namassanakiriyāya mukhyato namassanasaṅkhāto cittuppādo sarūpattho, phalūpacārena taṃcittuppādassa ārammaṇapakatūpanissayabhūtā vuttappakārā sabbe buddhaguṇā sarūpattho. <span class="bld">Ti</span>-vibhattipaccayassa <a name="M0.0011"></a> namassanakiriyāsādhako yathāvuttasattanikāyo loko ca sarūpattho, atthabhedābhāvepi dvinnaṃ vācakānaṃ pavattabhāvo heṭṭhā vuttova. <span class="bld">‘‘Cā’’</span>ti padassa idhekacco pūjentopi na namassati, namassantopi na pūjeti ca, ayaṃ pana sattanikāyo loko pūjayati ceva namassati cāti samuccayattho sarūpattho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tassā</span>ti ettha taṃ-saddassa sabbaññutaññāṇādianekaguṇasamannāgato pūjetabbo namassitabbo tilokaggo satthā sarūpattho, chaṭṭhīvibhattiyā janakassa naravarassa jaññena sāsanavarena sambandho padhānasarūpattho, jaññasāsanavarassa janakena naravarena sambandho apadhānasarūpattho. Tīsu piṭakesu evarūpesu aññesupi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Eta’’</span>nti padassa ācariyena vibhajitabbahāranayapaṭṭhānavicāraṇavisayabhūtaṃ sāsanaṃ sarūpattho. <span class="bld">‘‘Sāsanavara’’</span>nti padassāpi tameva sarūpattho, etaṃ sāsanavaraṃ pariyattipaṭipattipaṭivedhabhedena tividhampi pariyattisāsanameva sabbasāsanamūlabhūtattā, nettippakaraṇassa visayabhūtattā ca visesato adhippetaṃ tassa mūlabhūtabhāvato vinayasaṃvaṇṇanādīsu bahūpakārena dassitoti amhehi na vattabbo. Vadantopi aññaṃ racitabbaṃ racituṃ asamatthova hutvā vadatīti gahitabbo vadeyya.</p>
- <p class="bodytext">Taṃ pana pariyattisāsanaṃ vimuttirasavasena ekavidhaṃ, dhammavinayavasena duvidhaṃ, vinayapiṭakasuttantapiṭakaabhidhammapiṭakavasena tividhaṃ<a name="V0.0155"></a>, āṇādesanāvohāradesanāparamatthadesanāvasena tividhaṃ, yathāparādhasāsanāyathānulomasāsanāyathādhammasāsanābhedenapi tividhaṃ, saṃvarāsaṃvarakathādiṭṭhiviniveṭhanakathānāmarūpaparicchedakathābhedenapi tividhaṃ. Ettha ca desanā desakādhīnā, sāsanaṃ sāsitabbāyattaṃ, kathā kathetabbatthāpekkhāti viseso. Dīghanikāyo, majjhimanikāyo, saṃyuttanikāyo, aṅguttaranikāyo, khuddakanikāyoti nikāyabhedena pana pañcavidhaṃ; suttageyyaveyyākaraṇagāthāudānaitivuttakajātakaabbhutadhammavedallabhedena pana navavidhaṃ; dhammakkhandhabhedena pana caturāsītidhammakkhandhasahassavidhaṃ; ‘‘saṃkilesabhāgiyavāsanābhāgiyanibbedhabhāgiyaasekkhabhāgiyāti amissāni cattāri; saṃkilesabhāgiyavāsanābhāgiyasaṃkilesabhāgiyanibbedha bhāgiyasaṃkilesabhāgiyaasekkhabhāgiyavāsanābhāgiyanibbedhabhāgiyāti missakadukāni cattāri; saṃkilesabhāgiyavāsanābhāgiyaasekkhabhāgiyasaṃkilesabhāgiyavāsanā bhāgiyanibbedhabhāgiyāti <a name="M0.0012"></a> missakatikāni dve; taṇhāsaṃkilesadiṭṭhisaṃkilesaduccaritasaṃkilesataṇhāvodānabhāgiyadiṭṭhiva- udānabhāgiyaduccaritavodānabhāgiyātichā’’ti (netti. 89) soḷasannaṃ suttānaṃ bhedena soḷasavidhaṃ; ‘‘lokiyalokuttaralokiyalokuttarasattādhiṭṭhānadhammādhiṭṭhānasattadhammādhiṭṭhānañāṇañeyya- ñāṇañeyyadassanabhāvanādassanabhāvanāsakavacanaparavacanasakavacanaparavacana vissajjanīyaavissajjanīyavissajjanīyaavissajjanīyakammavipākakammavipākakusala akusalakusalākusalaanuññātapaṭikkhittaanuññātapaṭikkhittathavassa bhedena aṭṭhavīsatividha’’nti (netti. 112) evamādibahuvidhaṃ pariyattisāsanaṃ nettippakaraṇassa visesato visayaṃ. Tassa visayabhāve sati paṭipattipaṭivedhasaṅkhātaṃ sāsanadvayampi tammūlakattā visayaṃ hoti pariyāyatoti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Vidūhī’’</span>ti padassa yathāvuttasāsanavarassa saparasantānapavattanapavattāpanādivasena vijānanasamattho saṇhasukhumañāṇādiguṇasampanno kalyāṇaputhujjanasotāpannādiko puggalo sarūpattho. <span class="bld">‘‘Ñeyya’’</span>nti padassa tādisehi vidūhi saṇhasukhumañāṇādinā vijānitabbaṃ sāsanavaraṃ sarūpattho. <span class="bld">‘‘Naravarassā’’</span>ti padassa ekavidhādibhedassa sāsanavarassa janako anekaguṇasampanno tilokaggo sarūpattho. Iccevaṃ nettiyā ādigāthāya sarūpattho saṅkhepena vijānitabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ</span> tassā anusandhyādīnaṃ jānitabbabhāve satipi ajānanto viya pucchitvā dosaṃ āropetvā parihāravasenāpi gambhīrādhippāyassa anākulassa visesajānanaṃ bhavissati. Tasmā pucchitvā dosaṃ ropetvā parihāravasena gambhīrādhippāyaṃ sampiṇḍetvā kathayissaṃ. Amhākācariya kimatthaṃ ‘‘yaṃ loko’’tyādimāha? Nettippakaraṇaṃ kātuṃ. Evaṃ sati nettippakaraṇabhūtaṃ ‘‘soḷasahārā netti’’tyādikaṃ eva vattabbaṃ, kasmā taṃ avatvā tato nettippakaraṇato aññaṃ ‘‘yaṃ loko pūjayate’’tyādimāha. Seyyathāpi samuddaṃ gacchanto himavantaṃ gacchati, himavantaṃ gacchanto <a name="V0.0156"></a> samuddaṃ gacchati, evameva nettippakaraṇaṃ karonto <a name="M0.0013"></a> sāsanavaradassanaṃ karotīti? Saccaṃ, tathāpi yassa saṃvaṇṇanaṃ nettippakaraṇaṃ kātukāmo taṃ sāsanavaraṃ paṭhamaṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ loko’’tyādimāha. Evaṃ sati ‘‘etaṃ sāsanavara’’nti ettakameva vattabbaṃ, kasmā ‘‘yaṃ loko’’tyādi vuttanti? Taṃ sāsanavaraṃ janakena naravarena niyametvā thometuṃ vuttaṃ. Tathāpi ‘‘tassa naravarassā’’ti ettakameva vattabbaṃ, kasmā ‘‘yaṃ loko’’tyādi vuttanti? Taṃ janakaṃ naravaraṃ lokapālena lokaseṭṭhena saddhiṃ sabbena lokena pūjanīyanamassanīyabhāvena thometuṃ ‘‘yaṃ loko’’tyādi vuttaṃ. Pūjentāpi vanditvā pūjenti, tasmā ‘‘pūjayate’’ti ettakameva vattabbanti? Tathāpi keci kesañci pūjāsakkārādīni karontāpi tesaṃ apākaṭaguṇatāya namakkāraṃ na karonti. Evaṃ bhagavato yathābhūtaabbhuggatasaddatāya pana bhagavantaṃ pūjetvāpi vandatiyevāti dassetuṃ ‘‘namassati cā’’ti vuttaṃ. Pūjento, namassanto ca na kadāciyeva, atha kho sabbakālanti dassetuṃ ‘‘sadā’’ti vuttaṃ. Tādisassa naravarassa tādisaṃ sāsanavaraṃ saṇhasukhumañāṇasampannehi vidūheva sukhumañāṇeneva ñeyyanti sāsanavaraṃ thometuṃ ‘‘vidūhi ñeyya’’nti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca ‘‘pūjayate, namassatī’’ti etehi pūjananamassanakiriyāya hetubhūtā sabbaññutaññāṇādayo aneke lokiyalokuttaraguṇā pakāsitā honti te guṇe āgamma sabbalokassa pūjananamassanacetanāya pavattanato. Tesu hi kiñci sarūpato, kiñci anumānato sāriputtattherādayo anussaranti, pūjenti, namassanti. Tena vuttaṃ ‘‘anussaretha sambuddha’’nti (saṃ. ni. 1.249). Ekadesaguṇāpi pūjārahā namassanārahā, kasmā sabbepi guṇā pakāsitāti? Sabbaguṇadassanena bodhisambhārasambharaṇamahākaruṇāyogasaṅkhātahetuñāṇapahāna- ānubhāvarūpakāyasampattisaṅkhātaphalahitajjhāsayindriya- pākakālāgamanadesanāñāṇasaṅkhātasattu- pakārasampadāvasena thomanā dassitā. Tena attahitapaṭipatti, parahitapaṭipatti ca nirupakkilesūpagamanāpagamanañca lokasamaññānupapavatti, tadanatidhāvanañca caraṇasampatti, vijjāsampatti ca attādhipatitā, dhammādhipatitā ca lokanāthaattanāthatā ca pubbakārikataññutā ca aparantapatā, anattantapatā ca buddhakaraṇadhammabuddhabhāvasiddhi ca paratāraṇaattatāraṇañca <a name="M0.0014"></a> sattānuggahacittatā, dhammavirattacittatā ca pakāsitā bhavanti. Tena sabbappakārena anuttaradakkhiṇeyyatāuttamapūjanīyanamassanīyabhāvapūjananamassanakiriyāya ca khettaṅgatabhāvaṃ pakāseti. Tena pūjanakanamassanakānaṃ yathicchitabbapayojanasampatti pakāsitāti sabbaguṇā pakāsitāti.</p>
- <p class="bodytext">Ādikalyāṇatādiguṇasampattiyā <a name="V0.0157"></a> <span class="bld">varaṃ</span> aggaṃ uttamaṃ, nipuṇañāṇagocaratāya paṇḍitavedanīyañca, tasmā ‘‘varaṃ ñeyya’’nti vacanehi svākkhātatādayo sabbe dhammaguṇā pakāsitā. Ariyasaccapaṭivedhena samugghātakilesasammohāyeva paramatthato paṇḍitā bālyādisamatikkamanato, tasmā bhāvitalokuttaramaggā, sacchikatasāmaññaphalā ca puggalā visesato ‘‘vidū’’ti vuccanti. Te hi yathāvuttasāsanavaraṃ aviparītato ñātuṃ, netuñca saparasantāne sakkuṇanti. Tasmā ye suppaṭipannatādayo anekehi suttapadehi saṃvaṇṇitā, te ariyasaṅghaguṇāpi niravasesato ‘‘vidūhī’’ti padena pakāsitāti. Evaṃ nettiyā paṭhamagāthāya ‘‘etaṃ sāsanavara’’nti padena sāsanattayaṃ saṅgaṇhitvā tattha itaresaṃ dvinnaṃ adhigamūpāyabhāvato sabbasāsanamūlabhūtassa, attano nettippakaraṇassa ca visayabhūtassa pariyattisāsanavarassa dassanamukhena sabbe ratanattayaguṇāpi thomanāvasena nayatova pakāsitā honti. Nayato hi dassitā sabbe guṇā niravasesā gahitā bhavanti, na sarūpato. Tenāha bhagavantaṃ ṭhapetvā paññavantānaṃ aggabhūto dhammasenāpatisāriputtattheropi buddhaguṇaparicchedanamanuyutto ‘‘apica me dhammanvayo vidito’’ti (dī. ni. 2.146) bhagavatāpi –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Evaṃ acintiyā buddhā, buddhadhammā acintiyā;</p>
- <p class="gathalast">Acintiye pasannānaṃ, vipāko hoti acintiyo’’ti. (apa. thera 1.1.82; netti. 95) –</p>
- <p class="unindented">Gāthā vuttā. Tattha <span class="bld">buddhadhammā</span>ti buddhaguṇā. Amhākaṃ pana yāvajīvaṃ ratanattayaguṇaparidīpane atiussāhantānampi sarūpato nīharitvā dassetuṃ asamatthabhāvo pageva paṇḍitehi veditabboti.</p>
- <p class="bodytext">Iccevaṃ <a name="M0.0015"></a> –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yaṃ loko pūjayate, salokapālo sadā namassati ca;</p>
- <p class="gathalast">Tasseta sāsanavaraṃ, vidūhi ñeyyaṃ naravarassā’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Niggahitalopavasena vuttāya gāthāya saṅkhepena kathito anusandhyādiko samattoti.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yaṃ loko pūjayate, sa lokapālo sadā namassati ca;</p>
- <p class="gathalast">Taṃ tassa sāsanavaraṃ, vidūhi ñeyyaṃ naravarassā’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Gāthaṃ <a name="V0.0158"></a> apare paṭhanti. Tassāpi anusandhyattho vuttanayova. Yojanattho pana viseso. Tattha hi salokapālo loko yassa satthuno naravarassa <span class="bld">yaṃ sāsanavaraṃ</span> saṃvaṇṇetabbasahitaṃ, saṃvaṇṇetabbaṃ eva vā pūjayate ceva namassati ca, <span class="bld">tassa</span> lokapālassa satthuno <span class="bld">taṃ</span> pūjetabbaṃ, namassitabbañca vidūheva viññātabbaṃ, etaṃ sāsanavaraṃ nettippakaraṇassa visayanti gahetabbanti yojanā. Yojanākāropi heṭṭhā vuttanayova.</p>
- <p class="bodytext">Viggahatthopi viseso. Imasmiñhi naye lokaṃ pālentīti <span class="bld">lokapālā,</span> yathāvuttacatumahārājādayo. Tehi lokapālehi sahitaṃ sabbalokaṃ pāleti lokagganāyakattāti <span class="bld">lokapālo</span>ti bhagavāpi lokapālasaddena vutto. So hi <span class="bld">‘‘tassā’’</span>ti ettha <span class="bld">taṃ</span>-saddena parāmasīyati, tasmā tassa lokapālassa satthuno naravarassāti attho gahito. Yadi evaṃ lokapālo guṇībhūto apadhāno padhānabhūtaṃ lokaṃ visesetvā vinivatto, kathaṃ taṃ-saddena parāmasīyatīti? Lokavisesako samānopi sāsanavarāpekkhatāya janakasāmibhāvena sambandhivisesabhūtattā padhānabhūto viya parāmasīyatīti. Bhagavā sāsanavarassa sāmibhāvena gahito. Kathaṃ sāsanavarassa sāmī bhagavā sāsanavaraṃ pūjayatīti? Na cāyaṃ virodho. Buddhā hi bhagavanto dhammagaruno, te sabbakālaṃ dhammamapacayamānāva viharantīti. Buddhānañhi dhammagarudhammāpacayamānabhāvo ‘‘yaṃnūnāhaṃ…pe… tameva dhammaṃ sakkatvā garuṃ katvā mānetvā pūjetvā upanissāya vihareyya’’nti (a. ni. 4.21) vutto, tasmā lokapālo bhagavā sāsanavaraṃ <a name="M0.0016"></a> pūjayatīti daṭṭhabbo. Evaṃ sati lokapālo bhagavā sāsanavaraṃ pūjayatīti attho yutto hotu, kathaṃ lokapālo bhagavā sāsanavaraṃ namassatīti yuttoti? Yuttova ‘‘namassatī’’ti padassa garukaraṇena tanninnapoṇapabbhāroti atthassāpi labbhanato. Bhagavā hi dhammagarutāya sabbakālaṃ dhammaninnapoṇapabbhārabhāvena viharatīti. Vuttañhetaṃ ‘‘yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’tiādi. Sesamettha heṭṭhā vuttanayena vā saṃvaṇṇanāsu vuttanayena vā ñātabbanti amhehi na vitthārīyati.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ paṭhamagāthāya ‘‘sāsanavara’’nti padena tividhampi sāsanaṃ saṅgaṇhitvā tattha pariyattisāsanameva attano nettippakaraṇassa visayaṃ niyametvā dassento <span class="bld">‘‘dvādasa padāni’’</span>tyādimāha. Atha vā paṭhamagāthāya ratanattayathomanena saha nettippakaraṇatāvisayaṃ sāsanavaraṃ ācariyena dassitaṃ, ‘‘tassa sāsanavaraṃ kiṃ sabbaṃyeva nettippakaraṇassa visayaṃ, udāhu pariyattisāsanamevā’’ti pucchitabbattā pariyattisāsanabhūtaṃ suttamevāti dassento <span class="bld">‘‘dvādasa padāni sutta’’</span>ntiādimāha. Tattha ‘‘sāsanavara’’nti sāmaññena vuttampi pariyattisuttameva sāsanavaranti <a name="V0.0159"></a> gahetabbanti attho. ‘‘Taṃ pana katividha’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘dvādasa padānī’’</span>ti vuttaṃ, saṅkhepato pabhedena dvādasavidhanti attho. Pabhedato dvādasavidhampi byañjanapadaatthapadato pana duvidhamevāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘taṃ sabbaṃ byañjanañca attho cā’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Tasmiṃ dvaye ekameva sarūpato nettippakaraṇassa visayanti viññeyyaṃ, udāhu ubhaya’’nti pucchitabbattā ubhayanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘taṃ viññeyyaṃ ubhaya’’</span>nti vuttaṃ. Vacanavacanīyabhāvena sambandhe yasmiṃ byañjane, atthe ca ‘‘sutta’’nti vohāro pavatto, taṃ ubhayaṃ sarūpato nettippakaraṇassa visayanti viññeyyanti attho. ‘‘Kinti viññeyya’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘ko attho, byañjanaṃ katama’’</span>nti vuttaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – chabyañjanapadachaatthapadabhedena dvādasavidhaṃ byañjanapadaatthapadavasena duvidhaṃ sabbapariyattisaṅkhātaṃ suttaṃ mama nettippakaraṇassa visayaṃ sāsanavaranti ñātabbaṃ. Sarūpato pucchitvā atthapadaṃ, byañjanapadañca sarūpato ñātabbanti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ paṭhamagāthāya ‘‘sāsanavara’’nti vuttassa suttassa pariyattibhāvañceva atthapadabyañjanapadabhāvena veditabbattañca dassetvā idāni tassa suttassa pavicayūpāyaṃ <a name="M0.0017"></a> nettippakaraṇaṃ padatthavibhāgena dassetuṃ <span class="bld">‘‘soḷasahārā’’</span>tyādimāha. Atha vā dutiyagāthāya nettippakaraṇassa visayaṃ sāsanavaraṃ niyametvā dassitaṃ, ‘‘netti nāma katamā, katividhā’’ti pucchitabbattā nettināma ettikāti saṅkhepato dassetuṃ <span class="bld">‘‘soḷasahārā’’</span>tyādimāha. Tattha tassa sāsanassa suttassa atthapariyeṭṭhi nettisaṃvaṇṇanā mayā mahākaccāyanena niddiṭṭhā <span class="bld">netti</span> nāma soḷasahārasamudāyā pañcanayasamudāyā aṭṭhārasamūlapadasamudāyāti vijānitabbāti.</p>
- <p class="bodytext">Te hārādayo kenaṭṭhena <span class="bld">netti</span> nāma? Veneyyasatte ariyadhammaṃ netīti nettīti evamādi attho saṃvaṇṇanāsu (netti. aṭṭha. ganthārambhakathā) vuttova. Imāya tatiyagāthāyapi ‘‘mahākaccānena niddiṭṭhā’’ti pāṭho sundaro. ‘‘Mahākaccāyanena niddiṭṭhā’’ti vā pāṭho, na sundaro. Lakkhaṇañhi mayā heṭṭhā vuttanti. ‘‘Soḷasahārādisamudāyā nettī’’ti vuttā, te hārā suttassa byañjanavicayo vā honti, atthavicayo vā, nayā ca byañjanavicayo vā honti, atthavicayo vāti vicāraṇāyaṃ sati ‘‘ime imassa vicayo’’ti niyametvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘hārā byañjanavicayo’’</span>tiādimāha. Tattha hārā suttassa byañjanavicayo honti, na atthavicayo soḷasahārānaṃ mūlapadaniddhāraṇaṃ vajjetvā byañjanamukheneva saṃvaṇṇanābhāvato. Tayo pana nayā suttassa atthavicayo honti, tiṇṇaṃ nayānaṃ mūlapadasaṅkhātaavijjādisabhāvadhammaniddhāraṇamukheneva suttassa atthasaṃvaṇṇanābhāvatoti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Taṃ <a name="V0.0160"></a> ubhayaṃ sutte saṃvaṇṇanābhāvena kenaci katthaciyeva yojetabbaṃ, udāhu sabbathā sabbattha yojita’’nti pucchitabbabhāvato taṃ ubhayaṃ sabbattha suttesu sabbathā yojitanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘ubhayaṃ pariggahīta’’</span>nti vuttaṃ. Hārā ceva nayā ca ubhayaṃ suttassa atthaniddhāraṇavasena parito samantato gahitaṃ sabbathā suttesu yojitanti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Hārādisamudāyabhūtaṃ nettisaṅkhātaṃ suttaṃ kathaṃ saṃvaṇṇetabbaṃ suttaṃ saṃvaṇṇetī’’ti vattabbabhāvato vuttaṃ <span class="bld">‘‘vuccati suttaṃ yathāsutta’’</span>nti. Nettisaṅkhātaṃ saṃvaṇṇanāsuttaṃ saṃvaṇṇetabbasuttānurūpaṃ yathā yena yena desanāhārena vā aññena vā saṃvaṇṇetabbaṃ, tena tena <span class="bld">vuccati</span> saṃvaṇṇetīti <a name="M0.0018"></a> attho. Atha vā ‘‘nettisaṅkhātaṃ suttaṃ kittakaṃ saṃvaṇṇetabbaṃ suttaṃ saṃvaṇṇetī’’ti vattabbabhāvato vuttaṃ <span class="bld">‘‘vuccati suttaṃ yathāsutta’’</span>nti. Tattha <span class="bld">yathāsuttaṃ</span> yaṃ yaṃ suttaṃ bhagavatā vuttaṃ, taṃ taṃ sabbaṃ suttaṃ nettisaṅkhātaṃ suttaṃ <span class="bld">vuccati</span> vadati assādādīnavadassanavasena saṃvaṇṇetīti. Tena vuttaṃ ‘‘nettinayena hi saṃvaṇṇetuṃ asakkuṇeyyaṃ nāma suttaṃ natthī’’ti (netti. aṭṭha. saṅgahavāravaṇṇanā).</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yaṃ yaṃ bhagavatā desitaṃ suttaṃ nettisaṃvaṇṇanāya saṃvaṇṇitaṃ, sā saṃvaṇṇetabbā desanā ca viññeyyā, udāhu desitabbañcā’’ti vattabbabhāvato <span class="bld">‘‘yā ceva desanā’’</span>tyādimāha. Yā ceva desanā pāḷi saṃvaṇṇitā, sā ca, tāya desanāya desitaṃ yaṃ dhammajātaṃ, tañca ubhayaṃ vimuttāyatanadesanāsīsena paricayaṃ karontehi ekantena viññeyyaṃ ubhayasseva anupādisesaparinibbānapariyosānānaṃ sampattīnaṃ hetubhāvato. ‘‘Tassa ubhayassa vijānane sādhetabbe sādhetabbassa vijānanassa hetubhūtā katamā anupubbī’’ti pucchitabbabhāvato vuttaṃ <span class="bld">‘‘tatrā’’</span>tyādi. Tattha <span class="bld">tatra</span> vijānane sādhetabbe suttādinavaṅgassa sāsanassa atthapariyesanā atthavicāraṇā hāranayānaṃ <span class="bld">ayaṃ anupubbī</span> vijānanassa sādhetabbassa hetubhūtā anupubbī nāmāti attho. Atha vā tassa ubhayassa vijānane sādhetabbe suttādinavaṅgassa sāsanassa atthapariyesanāya atthavicāraṇāya ayaṃ anupubbī vijānanassa sādhetabbassa hetubhūtā anupubbī nāmāti. Atha vā vakkhamānāya hāranayānupubbiyā navavidhasuttantapariyesanā vijānanassa hetubhūtāti veditabbā. Tenākāreneva <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> tidhā vuttāti.</p>
- <p class="centered">Saṅgahavārassa atthavibhāvanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">2. Uddesavāraatthavibhāvanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Evaṃ <a name="V0.0161"></a> saṅgahavārena saṅkhepato dassite hārādayo idāni vibhāgena dassetuṃ <span class="bld">‘‘tattha katame soḷasa hārā’’</span>tiādidesanā āraddhā<a name="M0.0019"></a>. Atha vā soḷasahārādisamudāyā netti nāma mayā mahākaccānena niddiṭṭhāti vuttā, ‘‘katame te soḷasa hārā’’ti pucchitabbattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘tattha soḷasa hārā’’</span>tyādi. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tesu soḷasahārādīsu. Desanā hāro, vicayo hāro…pe… sāmāropano hāroti ime soḷasa hārāti daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext">Tattha sabbasādhāraṇattā hārapadassa vacanattho paṭhamaṃ vattabbo. Kenaṭṭhena hārāti? Harīyanti etehīti <span class="bld">hārā</span>. Etehi saṃvaṇṇanāvisesehi saṃvaṇṇiyesu suttageyyādīsu aññāṇasaṃsayavipallāsā harīyanti, iti aññāṇādiharaṇakāraṇattā ‘‘etehī’’ti padena niddiṭṭhā saṃvaṇṇanāvisesā <span class="bld">hārā</span> nāma, hara-dhātuyā ācariyassa vacībhedasaddo, taṃsamuṭṭhāpako cittuppādo ca mukhyattho, veneyyānaṃ saṃvaṇṇetabbasuttassa atthajānanādiñāṇasampayuttacittuppādo kāraṇūpacārattho, tassa upanissayapaccayabhūtānaṃ saṃvaṇṇanāvisesānaṃ upanissayapaccayasatti phalūpacārattho, iti-saddena sā upanissayapaccayasattiyeva parāmasīyati. Taṃsattisampannā saṃvaṇṇanāvisesā ṇa-paccayatthā honti. Esa nayo evarūpesu ṭhānesupi. Vitthāro <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> (netti. aṭṭha. 1) vutto eva.</p>
- <p class="bodytext">Asādhāraṇato pana desīyati etāyāti <span class="bld">desanā</span>. Etāya saṃvaṇṇanāya saṃvaṇṇetabbasuttattho desīyati saṃvaṇṇīyati saṃvaṇṇanānusārena ñāpīyati, iti ñāpanakāraṇattā ‘‘etāyā’’ti padena niddiṭṭhā visesasaṃvaṇṇanā <span class="bld">desanā</span> nāma, na pāḷidesanā, pāḷidesanāya saṃvaṇṇetabbasaṃvaṇṇanābhāvena sahacaraṇato vā desanā. Kiñcāpi aññe hārā desanāpāḷisaṅkhātassa suttassa atthasaṃvaṇṇanābhāvato desanāya sahacārino honti, ayaṃ pana hāro yebhuyyena yathārutavaseneva viññāyamānattā pāḷidesanāya saha caratīti vattabbataṃ arahati, na tathā pare. Na hi assādādīnavanissaraṇādisandassanalakkhaṇarahitā pāḷidesanā atthi, ayañca hāro assādādisandassanalakkhaṇoti.</p>
- <p class="bodytext">Viciyanti etenāti <span class="bld">vicayo</span>. Etena saṃvaṇṇanāvisesena sutte padapañhādayo viciyanti, iti <a name="V0.0162"></a> vicāraṇakāraṇattā so saṃvaṇṇanāviseso <a name="M0.0020"></a> <span class="bld">vicayo</span> nāma. Katvatthādhikaraṇatthāpi labbhanti. Saṃvaṇṇetabbasuttena padapañhādivicayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso <span class="bld">vicayo hāro</span>.</p>
- <p class="bodytext">Yuttāyutti vicārīyati etāyāti <span class="bld">yutti</span>. Etāya visesasaṃvaṇṇanāya sabbesaṃ hārānaṃ bhūmigocarānaṃ yuttāyutti vicārīyati, iti vicāraṇakāraṇattā ‘‘etāyā’’ti padena niddiṭṭhā visesasaṃvaṇṇanā <span class="bld">yutti</span> nāma. Idha uttarapadalopo daṭṭhabbo, yuttiyā vicāraṇā, vicāraṇīyabhāvena sahacaraṇato vā yutti. Sabbahārānaṃ bhūmigocarānaṃ yuttāyuttivicāraṇalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso <span class="bld">yutti hāro</span>.</p>
- <p class="bodytext">Padati pavatteti phalaṃ etenāti <span class="bld">padaṃ,</span> kāraṇaṃ. Ṭhanti tiṭṭhanti ettha phalāni tadāyattavuttitāyāti <span class="bld">ṭhānaṃ,</span> kāraṇaṃ. Padañca taṃ ṭhānañcāti <span class="bld">padaṭṭhānaṃ,</span> āsannakāraṇaṃ. Sutte āgatadhammānaṃ padaṭṭhānaṃ vicārīyati etāyāti <span class="bld">padaṭṭhānā,</span> visesasaṃvaṇṇanā, vicāraṇalopova, sutte āgatadhammānaṃ padaṭṭhānānaṃ, tesañca padaṭṭhānānaṃ vicāraṇalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso <span class="bld">padaṭṭhāno hāro</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sutte avuttāpi samānalakkhaṇā dhammā lakkhīyanti etena saṃvaṇṇanāvisesenāti <span class="bld">lakkhaṇo,</span> sutte vuttena dhammena samānalakkhaṇānaṃ dhammānaṃ avuttānampi niddhāraṇalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso <span class="bld">lakkhaṇo hāro</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sutte dassiyamānā nibbacanādayo cattāropi viyūhīyanti vibhāgena sampiṇḍīyanti ettha, etena vāti <span class="bld">byūho,</span> catunnaṃ nibbacanādīnaṃ byūho <span class="bld">catubyūho</span>. Nibbacanādhippāyabyañjanānañceva desanānidānassa ca pubbāparena saddhiṃ sandassanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso <span class="bld">catubyūho hāro</span>.</p>
- <p class="bodytext">Desanāya gahitadhammena sabhāgā, visabhāgā ca dhammā āvaṭṭīyanti ettha, etena vāti <span class="bld">āvaṭṭo,</span> desanāya gahitadhammānaṃ sabhāgavisabhāgadhammavasena āvaṭṭanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso <span class="bld">āvaṭṭo hāro</span>.</p>
- <p class="bodytext">Asādhāraṇāsādhāraṇānaṃ saṃkilesadhamme, vodānadhamme ca sādhāraṇāsādhāraṇato, padaṭṭhānato, bhūmito ca vibhajanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso <span class="bld">vibhatti hāro</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sutte <a name="V0.0163"></a><a name="M0.0021"></a> niddiṭṭhā dhammā paṭipakkhavasena parivattīyanti iminā, ettha vāti <span class="bld">parivatto,</span> sutte niddiṭṭhānaṃ dhammānaṃ paṭipakkhato parivattanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso <span class="bld">parivattano hāro</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sutte vuttassa ekasseva atthassa vācakaṃ vividhaṃ vacanaṃ ettha saṃvaṇṇanāviseseti vivacanaṃ, vivacanameva <span class="bld">vevacanaṃ,</span> sutte vutte ekasmiṃ atthe anekapariyāyasaddayojanālakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso <span class="bld">vevacano hāro</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sutte vuttā atthā pakārehi ñāpīyanti iminā, ettha vāti <span class="bld">paññatti,</span> ekekassa dhammassa anekāhi paññattīhi paññāpetabbākāralakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso <span class="bld">paññatti hāro</span>.</p>
- <p class="bodytext">Suttāgatā dhammā paṭiccasamuppādādīsu otarīyanti anuppavesīyanti ettha, etena vāti <span class="bld">otaraṇo,</span> paṭiccasamuppādādimukhehi suttatthassa otaraṇalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso <span class="bld">otaraṇo hāro</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sutte padapadatthapañhārambhā sodhīyanti samādhīyanti ettha, etena vāti <span class="bld">sodhano,</span> sutte padapadatthapañhārambhānaṃ sodhanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso <span class="bld">sodhano hāro</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sāmaññavisesabhūtā dhammā vinā vikappena adhiṭṭhīyanti anuppavattīyanti ettha, etena vāti <span class="bld">adhiṭṭhāno,</span> suttāgatānaṃ dhammānaṃ avikappanavasena sāmaññavisesaniddhāraṇalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso <span class="bld">adhiṭṭhāno hāro</span>.</p>
- <p class="bodytext">Yo hetu ceva paccayo ca phalaṃ parikaroti abhisaṅkharoti, iti so hetu ceva paccayo ca <span class="bld">parikkhāro,</span> yo saṃvaṇṇanāviseso taṃ parikkhāraṃ hetuñceva paccayañca ācikkhati, iti so saṃvaṇṇanāviseso <span class="bld">parikkhāro</span> nāma. Sutte āgatadhammānaṃ parikkhārasaṅkhāte hetupaccaye niddhāretvā saṃvaṇṇanālakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso <span class="bld">parikkhāro hāro</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sutte āgatadhammā padaṭṭhānādimukhena samāropīyanti ettha, etena vāti <span class="bld">samāropano,</span> sutte āgatadhammānaṃ padaṭṭhānavevacanabhāvapahānasamāropanavicāraṇalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso <span class="bld">samāropano hāro</span>. Bhāvasādhanavasenāpi sabbattha vacanattho vattabboti tassāpi vasena yojetabbanti. Sesaṃ saṃvaṇṇanānusārena ñātabbanti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tattha <a name="V0.0164"></a><a name="M0.0022"></a> katame soḷasa hārā desanā’’tyādinā hārasarūpaṃ vuttaṃ, kimatthaṃ ‘‘tassānugīti’’tyādi vuttanti? Anugītigāthāya sukhaggahaṇatthaṃ puna <span class="bld">‘‘tassānugīti desanā vicayo yutti’’</span>tyādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tassā</span>ti hāruddesassa. <span class="bld">Anugītī</span>ti anu pacchā gāyanagāthā. <span class="bld">Pañcadaso</span>ti pañcadasamo. <span class="bld">Soḷaso</span>ti soḷasamo. <span class="bld">Atthato asaṃkiṇṇā</span>ti desanādipadatthato lakkhaṇatthato saṅkarato rahitā. Tena vuttaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘so ca nesaṃ asaṅkaro lakkhaṇaniddese supākaṭo hotī’’ti. Sesaṃ saṃvaṇṇanānusārena ñātabbanti. ‘‘Keci hārā kehici hārehi saṃkiṇṇā viya dissanti, kasmā asaṃkiṇṇāti ñātabba’’nti vattabbattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘etesañcevā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">etesañceva bhavatī</span>ti etesaṃ soḷasannaṃ hārānaṃ yathā yenākārena asaṅkaro hoti, tathā asaṅkarākārena bhavati. Ayati pavattati nayavibhattīti <span class="bld">ayā,</span> vitthārena ayāti <span class="bld">vitthāratayā,</span> ta-kāro missakadosāpagamatthāya āgato, nayavibhattivisesavacanaṃ. Nayena ñāyena vibhatti <span class="bld">nayavibhatti,</span> na pañcanayavibhattāhārānaṃ vitthārena pavattā ñāyavibhatti tathā asaṅkarākārena bhavati tasmiṃ asaṃkiṇṇāti ñātabbāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Soḷasa hārā sarūpato vuttā, amhehi ca viññātā, ‘‘katame pañca nayā’’ti vattabbabhāvato tathā pucchitvā sarūpato uddisituṃ <span class="bld">‘‘tattha katame pañca nayā’’</span>tyādi vuttaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘evaṃ hāre uddisitvā idāni naye uddisituṃ ‘tattha katame’tiādi vutta’’nti (netti. aṭṭha. 2) vuttaṃ. ‘‘Tattha nayanti saṃkilese, vodāne ca vibhāgato ñāpentīti <span class="bld">nayā,</span> nīyanti vā tāni ettha, etehi vāti <span class="bld">nayā’’</span>tiādinā (netti. aṭṭha. 2) <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> vitthārena vacanattho vutto. <span class="bld">Nī</span>-dhātuyā nandiyāvaṭṭādinayānusārena saṃkilese, vodāne ca ālambitvā pavatto ñāṇasampayuttacittuppādo mukhyattho, nandiyāvaṭṭādinayānaṃ upanissayapaccayasatti phalūpacārato gahitā, iti-saddo taṃ phalūpacārato gahitasattiṃ parāmasi, taṃsattisahitā nandiyāvaṭṭādinayā a-paccayatthā.</p>
- <p class="bodytext">Taṇhāavijjāhi saṃkilesapakkhassa suttassa, samathavipassanāhi vodānapakkhassa suttassa catusaccayojanamukhena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso <a name="M0.0023"></a> <span class="bld">nandiyāvaṭṭo nayo</span>. Tattha <span class="bld">catusacca</span>nti taṇhā ca avijjā ca bhavamūlattā samudayasaccaṃ, avasesā tebhūmakā dhammā dukkhasaccaṃ, samathavipassanā maggasaccaṃ, tena pattabbā asaṅkhatadhātu nirodhasaccanti.</p>
- <p class="bodytext">Tīhi avayavehi lobhādīhi saṃkilesapakkhe, tīhi avayavehi alobhādīhi ca vodānapakkhe <a name="V0.0165"></a> pukkhalo sobhanoti <span class="bld">tipukkhalo,</span> akusalamūlehi saṃkilesapakkhassa, kusalamūlehi vodānapakkhassa suttatthassa catusaccayojanamukhena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso <span class="bld">tipukkhalo</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sīhassa bhagavato vikkīḷitaṃ ettha nayeti <span class="bld">sīhavikkīḷito,</span> subhasaññādīhi vipallāsehi sakalasaṃkilesapakkhassa, saddhindriyādīhi vodānapakkhassa suttatthassa catusaccayojanamukhena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso <span class="bld">sīhavikkīḷitanayo</span>.</p>
- <p class="bodytext">Atthanayattayadisābhāvena kusalādidhammānaṃ ālocanaṃ <span class="bld">disālocanaṃ</span>. Tassa tassa atthanayassa yojanatthaṃ katesu suttassa atthavissajjanesu ye vodānādayo, saṃkilesikā ca tassa tassa nayassa disābhūtā dhammā suttato niddhāretvā kathitā, tesaṃ yathāvuttadhammānaṃ citteneva ‘‘ayaṃ paṭhamā disā, ayaṃ dutiyā disā’’tiādinā ālocanaṃ <span class="bld">disālocanaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tathā ālocitānaṃ dhammānaṃ atthanayattayayojane samānayanato aṅkuso viyāti <span class="bld">aṅkuso,</span> tassa tassa nayassa disābhūtānaṃ kusalādidhammānaṃ samānayanaṃ <span class="bld">aṅkuso nayo</span>.</p>
- <p class="bodytext">Lañjetīti <span class="bld">lañjako</span>. Yo nayo suttatthaṃ lañjeti pakāseti, iti lañjanato pakāsanato so nayo lañjako nāma, nayo ca so lañjako cāti <span class="bld">nayalañjako</span>. Nayalañjako paṭhamo nandiyāvaṭṭo nāma, nayalañjako dutiyo tipukkhalo nāma, nayalañjako tatiyo sīhavikkīḷito nāmāti yojetabbo.</p>
- <p class="bodytext">Uggatānaṃ visesena uggatoti <span class="bld">uttamo,</span> taṃ uttamaṃ. <span class="bld">Gatā</span>ti ñātā, matāti attho. ‘‘Matā’’ti vā pāṭho. Sesamettha vuttanayānusārenapi saṃvaṇṇanānusārenapi jānitabbanti.</p>
- <p class="bodytext">Yathāvuttanayavisesasaṃvaṇṇanāya <a name="M0.0024"></a> ṭīkāyaṃ –</p>
- <p class="indent">‘‘Samūhādiṃ upādāya lokasaṅketasiddhā vohāramattatā <span class="bld">sammutisabhāvo,</span> pathavīphassādīnaṃ kakkhaḷaphusanādilakkhaṇaṃ <span class="bld">paramatthasabhāvo</span>. Ayañhettha saṅkhepo – yasmiṃ bhinne, itarāpohe vā cittena kate na tathā buddhi, idaṃ <span class="bld">sammutisaccaṃ</span> yathā ghaṭe, sasambhārajale ca, tabbipariyāyena <span class="bld">paramatthasacca’’</span>nti –</p>
- <p class="unindented">Vacane <a name="V0.0166"></a> ghaṭakathalaāpajalakaddamādisaṅkhātaṃ samūhādiṃ upādāya lokassa pubbe ghaṭakathalaāpajalakaddamādisaṅketasiddhā ghaṭakathalaāpajalakaddamādivohāramattatā <span class="bld">sammutisabhāvo</span> saṅketavasena avitathattā. Pathavīādīnaṃ kakkhaḷādilakkhaṇaṃ, phassādīnaṃ phusanādilakkhaṇaṃ <span class="bld">paramatthasabhāvo</span>. ‘‘Yadi evaṃ ghaṭādike abhinne vā āpādike vā anurūpena ūnabhāvena appavattamāne vā sati sammutibhāvo hotu, bhinne vā ūne vā kathaṃ sammutibhāvo bhaveyya, pathavīphassādīnampi bhijjamānattā, kakkhaḷaphusanādīnañca pathavīphassādīhi anaññattā kathaṃ paramatthasabhāvo bhaveyya, katamena saṅkhepena atthena sammutisabhāvo, paramatthasabhāvo ca amhehi jānitabbo’’ti vattabbabhāvato <span class="bld">‘‘ayañhettha saṅkhepo’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">etthā</span>ti etesu sammutisabhāvaparamatthasabhāvesu <span class="bld">ayaṃ</span> nayo vuccamāno <span class="bld">saṅkhepo</span> attho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext">Yasmiṃ ghaṭādike bhinne sati tato ghaṭādito itaro kathalādibhāvo cittena pubbe katena yathā yena kathalādivohārena bhavati, yasmiṃ āpādike sambhārajalādike ūnabhāvena pavattamāne sati vā tato āpādito itaro kaddamādibhāvo cittena pubbe katena yathā yena kaddamādivohārena bhavati, tathā tena vohārena buddhi kathalādisabhāvajānanaṃ kaddamādisabhāvajānanaṃ bhavati, idaṃ abhinne ghaṭādikaṃ vā bhinne kathalādikaṃ vā anūne āpādikaṃ vā ūne kaddamādikaṃ vā sabbaṃ sammutisaccaṃ hotveva. ‘‘Kaddamasmiṃ bhinne, kaddamasmiṃ ūne vā sati itaro sammutisabhāvo’’ti pucchitabbabhāvato <span class="bld">‘‘ghaṭe, sambhārajale cā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Sammutisaccasabhāvo <a name="M0.0025"></a> tumhehi vutto, amhehi ca ñāto, ‘‘katamo paramatthasaccasabhāvo’’ti vattabbabhāvato <span class="bld">‘‘tabbipariyāyena paramatthasacca’’</span>nti vuttaṃ. Pathavīādīnaṃ kakkhaḷādilakkhaṇato itarassa phusanādilakkhaṇassa asambhavato, phassādīnañca phusanādilakkhaṇato itarassa kakkhaḷādilakkhaṇassa asambhavato pathavīphassādīnaṃ lakkhaḷaphusanādilakkhaṇaṃ paramatthasaccaṃ hotvevāti imasmiṃ saṅkhepatthe gahite koci virodho natthīti adhippāyoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Pañca nayā sarūpato ācariyena uddiṭṭhā, amhehi ca viññātā, ‘‘yāni padāni aṭṭhārasa mūlapadāni uddiṭṭhāni, katamāni tānī’’ti pucchitabbattā tāni sarūpato dassetuṃ <span class="bld">‘‘tattha katamāni aṭṭhārasa mūlapadāni’’</span>tyādimāha. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘evaṃ nayepi uddisitvā idāni mūlapadāni uddisituṃ ‘tattha katamānī’tiādi āraddha’’nti vuttaṃ. Tattha kusalāni <a name="V0.0167"></a> nava padāni, akusalāni nava padāni aṭṭhārasa mūlapadānīti daṭṭhabbānīti yojanā. Mūlanti patiṭṭhahanti etehi nayā, patiṭṭhānavibhāgā cāti <span class="bld">mūlāni,</span> padanti patiṭṭhahanti ettha nayā, paṭṭhānavibhāgā, adhigamā cāti <span class="bld">padāni,</span> vuttappakāraṭṭhena mūlāni ca tāni padāni cāti <span class="bld">mūlapadāni</span>. Kucchite pāpadhamme salayantīti <span class="bld">kusalāni,</span> kuse rāgādayo lunantīti <span class="bld">kusalāni,</span> kusā viya lunantīti <span class="bld">kusalāni,</span> kusena ñāṇena lātabbāni pavattetabbānīti <span class="bld">kusalāni</span>. Kusalānaṃ paṭipakkhānīti <span class="bld">akusalāni</span> a-saddo cettha paṭipakkhatthoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nava padāni kusalāni, nava padāni akusalānī</span>ti gaṇanaparicchedato, jātibhedato ca uddiṭṭhāni, ‘‘katamāni tānī’’ti pucchitabbattā nava padāni akusalāni paccāsattinyāyena sarūpato dassetuṃ <span class="bld">‘‘katamāni nava padāni akusalānī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana –</p>
- <p class="indent">‘‘Evaṃ gaṇanaparicchedato, jātibhedato ca mūlapadāni dassetvā idāni sarūpato dassento saṃkilesapakkhaṃyeva paṭhamaṃ uddisati ‘taṇhā’tiādinā’’ti (netti. aṭṭha. 3) –</p>
- <p class="unindented">Vuttaṃ. Tattha rūpādike khandhe tasati paritasatīti <span class="bld">taṇhā</span>. Avindiyaṃ kāyaduccaritādiṃ vindatīti <span class="bld">avijjā</span><a name="M0.0026"></a>, vindiyaṃ kāyasucaritādiṃ na vindatīti <span class="bld">avijjā,</span> vijjāya paṭipakkhāti vā <span class="bld">avijjā</span>. Lubbhanti tenāti <span class="bld">lobho,</span> lubbhatīti vā <span class="bld">lobho,</span> lubbhanaṃ vā <span class="bld">lobho. Dosamohesu</span>pi eseva nayo. Asubhe rūpakkhandhādike ‘‘subha’’nti pavattā saññā <span class="bld">subhasaññā</span>. Dukkhadukkhādike ‘‘sukha’’nti pavattā saññā <span class="bld">sukhasaññā</span>. Anicce saṅkhāradhamme ‘‘nicca’’nti pavattā saññā <span class="bld">niccasaññā</span>. Anattasabhāvesu cakkhādīsu khandhesu ‘‘attā’’ti pavattā saññā <span class="bld">attasaññā. Yatthā</span>ti yesu padesu sabbo akusalapakkho saṅgahaṃ samosaraṇaṃ gacchati, tāni padāni akusalānīti yojanā. <span class="bld">Saṅgahaṃ</span> gaṇanaṃ. <span class="bld">Samosaraṇaṃ</span> samāropanaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Paccanīkadhamme uddhaccādike nīvaraṇe sameti vūpasameti tadaṅgavikkhambhanavasenāti <span class="bld">samatho</span>. Saṅkhāre aniccādīhi vividhehi ākārehi passatīti <span class="bld">vipassanā</span>. Lobhassa paṭipakkho <span class="bld">alobho</span>. Dosassa paṭipakkho <span class="bld">adoso</span>. Mohassa paṭipakkho <span class="bld">amoho</span>. Etthāpi <span class="bld">a</span>-saddo paṭipakkhattho, na abhāvatthādikoti adhippāyo. Asubhe rūpakkhandhādike, cakkhādimhi vā ‘‘asubha’’nti pavattā saññāpadhānacittuppādā <span class="bld">asubhasaññā,</span> visesato kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ<a name="V0.0168"></a>. Dukkhadukkhatādīsu ‘‘dukkha’’nti pavattā saññāpadhānacittuppādā <span class="bld">dukkhasaññā,</span> visesato vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ. Anicce khandhādike vipariṇāmadhamme ‘‘anicca’’nti pavattā saññāpadhānacittuppādā <span class="bld">aniccasaññā,</span> visesato cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ. Anattasabhāve khandhe, cakkhādimhi vā ‘‘anattā’’ti pavattā saññāpadhānacittuppādā <span class="bld">anattasaññā,</span> visesato dhammānupassanāsatipadhānaṃ. Paññāsatisīsena hi pavattā ayaṃ desanā. Tena vuttaṃ bhagavatā ‘‘kathañca, bhikkhave, satibalaṃ daṭṭhabbaṃ? Catūsu satipaṭṭhānesu, ettha satibalaṃ daṭṭhabba’’nti. <span class="bld">Yatthā</span>ti yesu padesu sabbo kusalapakkho saṅgahaṃ samosaraṇaṃ gacchati, tāni padāni kusalānīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uddāna</span>nti uddhaṃ dānaṃ rakkhaṇaṃ uddānaṃ, saṅgahavacananti attho. Uddāne avutte sati heṭṭhā vuttassa atthassa vippakiṇṇabhāvo dinno viya bhaveyya, tasmā vippakiṇṇabhāvassa nivāraṇatthaṃ uddānanti adhippāyo. <span class="bld">Caturo ca vipallāsā</span>ti subhasukhaniccaattasaññā. Kilesā bhavanti ettha navapadesūti <span class="bld">bhūmī,</span> kilesānaṃ bhūmīti <span class="bld">kilesabhūmī,</span> kilesapavattanaṭṭhānāni nava padānīti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Caturo</span> <a name="M0.0027"></a> <span class="bld">satipaṭṭhānā</span>ti asubhadukkhaaniccaanattasaññā. <span class="bld">Indriyabhūmī</span>ti saddhādīnaṃ vimuttiparipācanindriyānaṃ bhūmī pavattanaṭṭhānāni samosaraṇaṭṭhānāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Navahi</span> kusalapadehi kusalapakkhā <span class="bld">yujjanti</span> yojīyanti, <span class="bld">navahi</span> akusalapadehi akusalapakkhā <span class="bld">yujjanti</span> yojīyanti. Navahi kusalapadehi saha kusalapakkhā <span class="bld">yujjanti</span> yujjantā bhavanti, navahi akusalapadehi saha akusalapakkhā <span class="bld">yujjanti</span> yujjantā bhavantīti uddesavāre vuttāvaseso saṃvaṇṇanānusārena vijānitabbo.</p>
- <p class="centered">Iti sattibalānurūpā racitā</p>
- <p class="centered">Uddesavārassa atthavibhāvanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">3. Niddesavāraatthavibhāvanā</p>
- <p class="subhead">Soḷasahāraniddesavibhāvanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Hārādīsu <a name="V0.0169"></a> samudāyassa nettippakaraṇassa uddeso uddiṭṭho, amhehi ca ñāto, ‘‘katamo niddeso’’ti pucchitabbattā uddiṭṭhe hārādayo niddisituṃ <span class="bld">‘‘tattha saṅkhepato nettī’’</span>tiādi āraddhaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘evaṃ uddiṭṭhe hārādayo niddisituṃ ‘tattha saṅkhepato’tiādi āraddha’’nti (netti. aṭṭha. 4) vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tasmiṃ ‘‘tattha katame soḷasa hārā? Desanā vicayo’’tiādiuddesapāṭhe. <span class="bld">Saṅkhepato</span>ti samāsato. <span class="bld">Nettī</span>ti nettippakaraṇaṃ. <span class="bld">Kittitā</span>ti kathitā, idāni niddesato kathessāmīti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>.</p>
- <p class="bodytext"> ‘‘Assādādīnavatā, nissaraṇampi ca phalaṃ upāyo ca.</p>
- <p class="gathalast">Āṇattī ca bhagavato, yogīnaṃ desanāhāro’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Gāthāyaṃ yena saṃvaṇṇanāvisesena sutte āgatā assādopi <span class="bld">ādīnavatā</span> ādīnavopi nissaraṇampi phalampi upāyopi <span class="bld">yogīnaṃ</span> atthāya bhagavato āṇattipi ime dhammā dassitā saṃvaṇṇitā saṃvaṇṇanāvasena ñāpitā, so saṃvaṇṇanāviseso <span class="bld">desanāhāro</span> nāmāti atthayojanā.</p>
- <p class="bodytext">Vacanatthādayo <a name="M0.0028"></a> <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> vitthārato vuttāva, tasmā kiñcimattameva kathessāmi. Assādīyateti <span class="bld">assādo,</span> ko so? Sukhaṃ, somanassaṃ, iṭṭhārammaṇabhūtā pañcupādānakkhandhā ca. Assādeti etāyāti vā <span class="bld">assādo,</span> ko so? Taṇhā, vipallāsā ca. Vipallāsavasena hi ekacce sattā aniṭṭhampi ārammaṇaṃ iṭṭhākārena assādenti.</p>
- <p class="bodytext">Ābhusaṃ kammena dīnaṃ dukkhādi hutvā vāti pavattatīti <span class="bld">ādīnavo,</span> dukkhādi. Atha vā ativiya ādīnaṃ kapaṇaṃ hutvā vāti pavattatīti <span class="bld">ādīnavo,</span> kapaṇamanusso, tathābhāvā ca tebhūmakā dhammā aniccatādiyogato.</p>
- <p class="bodytext">Nissarati etenāti <span class="bld">nissaraṇaṃ,</span> ariyamaggo. Nissaratīti vā <span class="bld">nissaraṇaṃ,</span> nibbānaṃ. <span class="bld">Pi</span>-saddo <a name="V0.0170"></a> sampiṇḍanattho. Nissaraṇabhedo <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> (netti. aṭṭha. 4 hārasaṅkhepa) bahudhā vuttova.</p>
- <p class="bodytext">Phalati pavattatīti <span class="bld">phalaṃ,</span> desanāya phalaṃ. Yadipi desanā phalanipphādikā na hoti, tathāpi bhagavato dhammadesanaṃ sutvā puññasambhārā sambhavanti, puññasambhārahetuto phalaṃ pavattaṃ, tasmā desanāya phalaṃ nāmāti. Katamaṃ taṃ? Devamanussesu āyuvaṇṇasukhabalayasaparivāraadhipateyyaupadhisampatticakkavattisiridevarajja- siricatusampatticakkasīlasamādhisampadā vijjābhiññā paṭisambhidā sāvakabodhipaccekabodhisammāsambodhiyo.</p>
- <p class="bodytext">Paccayasāmaggiṃ upagantvā ayati pavattati phalaṃ etenāti <span class="bld">upāyo,</span> ko so? Ariyamaggassa pubbabhāgapaṭipadā. Purimā paṭipadā hi pacchimāya paṭipadāya adhigamūpāyo, paramparāya magganibbānādhigamassa ca upāyo. Keci ‘‘maggopi upāyo’’ti vadanti, tesaṃ matena nibbānameva nissaraṇanti vuttaṃ siyā. ‘‘Te pahāya tare oghanti idaṃ nissaraṇa’’nti (netti. 5) pana ariyamaggassa nissaraṇabhāvaṃ vakkhati, tasmā kesañci vādo na gahetabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āṇattī</span>ti āṇārahassa bhagavato veneyyānaṃ hitasiddhiyā ‘‘evaṃ sammāpaṭipattiṃ paṭipajjāhi, micchāpaṭipattiṃ mā paṭipajjāhī’’ti vidhānaṃ āṇāṭhapanaṃ āṇatti nāma.</p>
- <p class="bodytext">Yujjanti <a name="M0.0029"></a> payujjanti catusaccakammaṭṭhānabhāvanāsūti <span class="bld">yogino,</span> veneyyā, tesaṃ yogīnaṃ atthāyāti vacanasesaṃ nīharitvā yojanā kātabbā. Sutte āgatānaṃ sabbesaṃ assādādīnaṃ ekadesāgatānampi nīharitvā sabbesaṃ vibhajanasaṃvaṇṇanāviseso desanāhāroti niddesato gahetabbo, so ca vibhajanākāro desanāhāravibhaṅge (netti. 5) āgamissatīti idha na dassitoti.</p>
- <p class="bodytext">Desanāhāraniddeso niddiṭṭho, amhehi ca ñāto, ‘‘katamo vicayahāraniddeso’’ti pucchitabbattā –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>.</p>
- <p class="bodytext"> ‘‘Yaṃ pucchitañca vissajjitañca, suttassa yā ca anugīti.</p>
- <p class="gathalast">Suttassa yo pavicayo, hāro vicayoti niddiṭṭho’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Gāthā <a name="V0.0171"></a> vuttā. Tattha suttassa <span class="bld">yaṃ pucchitañca</span> yā pucchā vicayamānā ca suttassa <span class="bld">yaṃ vissajjitañca</span> yā vissajjanā vicayamānā ca suttassa <span class="bld">yo</span> padādivicayo, assādādivicayo ca atthi, te vuttappakārā vicayamānā pucchādayo yena saṃvaṇṇanāvisesena viciyanti, so saṃvaṇṇanāviseso vicayo hāroti niddiṭṭhoti atthayojanā kātabbā.</p>
- <p class="bodytext">Pucchīyate <span class="bld">pucchitaṃ</span>. Vissajjīyate <span class="bld">vissajjita</span>nti bhāvasādhanattho daṭṭhabbo, na kammasādhanattho. Tena vuttaṃ <span class="bld">ṭīkāyaṃ</span> ‘‘bhāvatthe toti āha – ‘vissajjitanti vissajjanā’’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Suttassā’’</span>ti niyamitattā saṃvaṇṇanāvasena aṭṭhakathāyaṃ āgataṃ na gahetabbanti daṭṭhabbaṃ. So vicayo hāro <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ (netti. aṭṭha. 4 hārasaṅkhepa)</span> vuttova. Kathaṃ? –</p>
- <p class="indent">‘‘Ayaṃ pucchā adiṭṭhajotanā diṭṭhasaṃsandanā vimaticchedanā anumatipucchā kathetukamyatāpucchā sattādhiṭṭhānā dhammādhiṭṭhānā ekādhiṭṭhānā anekādhiṭṭhānā sammutivisayā paramatthavisayā atītavisayā anāgatavisayā paccuppannavisayā’’tiādinā <span class="bld">pucchāvicayo</span> veditabbo. ‘‘Idaṃ vissajjanaṃ ekaṃsabyākaraṇaṃ vibhajjabyākaraṇaṃ paṭipucchābyākaraṇaṃ ṭhapanaṃ sāvasesaṃ niravasesaṃ sauttaraṃ <a name="M0.0030"></a> niruttaraṃ lokiyaṃ lokuttara’’ntiādinā <span class="bld">vissajjanavicayo</span>.</p>
- <p class="indent">‘‘Ayaṃ pucchā iminā sameti, etena na sametī’’ti pucchitatthaṃ ānetvā, vicayo pubbenāparaṃ saṃsanditvā ca vicayo <span class="bld">pubbāparavicayo</span>. ‘‘Ayaṃ anugīti vuttatthasaṅgahā avuttatthasaṅgahā tadubhayatthasaṅgahā kusalatthasaṅgahā akusalatthasaṅgahā’’tiādinā <span class="bld">anugītivicayo</span>. Assādādīsu sukhavedanāya ‘‘iṭṭhārammaṇānubhavanalakkhaṇā’’tiādinā, taṇhāya ‘‘ārammaṇaggahaṇalakkhaṇā’’tiādinā, vipallāsānaṃ ‘‘viparītaggahaṇalakkhaṇā’’tiādinā, avasiṭṭhānaṃ tebhūmakadhammānaṃ ‘‘yathāsakalakkhaṇā’’tiādinā sabbesañca dvāvīsatiyā tikesu, dvācattālīsādhike ca dukasate labbhamānapadavasena taṃtaṃassādatthavisesaniddhāraṇaṃ <span class="bld">assādavicayo</span>.</p>
- <p class="indent">Dukkhavedanāya ‘‘aniṭṭhānubhavanalakkhaṇā’’tiādinā, dukkhasaccānaṃ ‘‘paṭisandhilakkhaṇā’’tiādinā, aniccatādīnaṃ ādiantavantatāya aniccantikatāya ca <a name="V0.0172"></a> ‘‘aniccā’’tiādinā sabbesañca lokiyadhammānaṃ saṃkilesabhāgiyahānabhāgiyatādivasena ādīnavavuttiyā okāraniddhāraṇena <span class="bld">ādīnavavicayo</span>. Nissaraṇapade ariyamaggassa āgamanato kāyānupassanādipubbabhāgapaṭipadāvibhāgavisesaniddhāraṇavasena, nibbānassa yathāvuttapariyāyavibhāgavisesaniddhāraṇavasenāti evaṃ <span class="bld">nissaraṇavicayo</span>. <span class="bld">Phalā</span>dīnaṃ taṃtaṃsuttadesanāya sādhetabbaphalassa tadupāyassa tattha tattha suttavidhivacanassa ca vibhāganiddhāraṇavasena <span class="bld">vicayo</span> veditabbo. Evaṃ padapucchāvissajjanapucchāpubbāparānugītīnaṃ, assādādīnañca visesaniddhāraṇavaseneva vicayalakkhaṇo ‘‘vicayo hāro’’ti veditabboti –</p>
- <p class="unindented">Evaṃ vuttova.</p>
- <p class="bodytext">Vissajjanaviseso pana <span class="bld">ṭīkāyaṃ</span> vutto. Kathaṃ? –</p>
- <p class="indent">‘‘Cakkhu anicca’’nti puṭṭhe ‘‘āma, cakkhu aniccamevā’’ti ekantato vissajjanaṃ <span class="bld">ekaṃsabyākaraṇaṃ,</span> ‘‘aññindriyaṃ bhāvetabbaṃ, sacchikātabbañcā’’ti <a name="M0.0031"></a> puṭṭhe ‘‘maggapariyāpannaṃ bhāvetabbaṃ, phalapariyāpannaṃ sacchikātabba’’nti vibhajitvā vissajjanaṃ <span class="bld">vibhajjabyākaraṇaṃ,</span> ‘‘aññindriyaṃ kusala’’nti puṭṭhe ‘‘kiṃ anavajjaṭṭho kusalattho, udāhu sukhavipākaṭṭho’’ti paṭipucchitvā vissajjanaṃ <span class="bld">paṭipucchābyākaraṇaṃ,</span> ‘‘sassato attā, asassato vā’’ti vutte ‘‘abyākatameta’’ntiādinā avissajjanaṃ <span class="bld">ṭhapanaṃ,</span> ‘‘kiṃ panete ‘kusalā’ti vā ‘dhammā’ti vā ekatthā, udāhu nānatthā’’ti idaṃ pucchanaṃ <span class="bld">sāvasesaṃ</span>. Vissajjanassa pana sāvasesato veneyyajjhāsayavasena desanāyaṃ veditabbā. Apāṭihīrakaṃ <span class="bld">sauttaraṃ</span> sappāṭihīrakaṃ <span class="bld">niruttaraṃ,</span> sesaṃ vicayahāraniddese suviññeyyamevāti –</p>
- <p class="unindented">Vuttova. Saṃvaṇṇanāsu vutto attho anākulo pākaṭo yatipotehi viññāto, so sabbattha amhehi na vibhattoti daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext">Vicayahāraniddeso niddiṭṭho, amhehi ca ñāto, ‘‘katamo yuttihāraniddeso’’ti pucchitabbattā –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>.</p>
- <p class="bodytext"> ‘‘Sabbesaṃ <a name="V0.0173"></a> hārānaṃ, yā bhūmī yo ca gocaro tesaṃ.</p>
- <p class="gathalast">Yuttāyuttaparikkhā, hāro yuttīti niddiṭṭho’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Gāthā vuttā. Tattha <span class="bld">sabbesaṃ</span> soḷasannaṃ hārānaṃ <span class="bld">yā bhūmi</span> pavattanaṭṭhānabhūtaṃ byañjanaṃ, <span class="bld">yo gocaro</span> suttattho ca atthi, <span class="bld">tesaṃ</span> bhūmisaṅkhātabyañjanagocarasaṅkhātasuttatthānaṃ <span class="bld">yā yuttāyuttaparikkhā</span> yuttāyuttīnaṃ vicāraṇā saṃvaṇṇanā katā, so yuttiayuttiparikkhāvicāraṇasaṅkhāto saṃvaṇṇanāviseso ‘‘yutti hāro’’ti niddiṭṭhoti atthayojanā.</p>
- <p class="bodytext">Tesaṃ hārānaṃ bhūmibhūtassa sutte āgatassa byañjanassa yuttibhāvo duvidho sabhāvaniruttibhāvo, adhippetatthavācakabhāvo ca. Gocarabhūtassa pana sutte āgatassa yuttibhāvo suttavinayadhammatāhi avilomanaṃ. Ayuttibhāvo vuttavipariyāyena gahetabbo.</p>
- <p class="bodytext">Yuttihāraniddeso niddiṭṭho, amhehi ca ñāto, ‘‘katamo padaṭṭhānahāraniddeso’’ti pucchitabbattā –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>.</p>
- <p class="bodytext"> ‘‘Dhammaṃ <a name="M0.0032"></a> deseti jino, tassa ca dhammassa yaṃ padaṭṭhānaṃ.</p>
- <p class="gathalast">Iti yāva sabbadhammā, eso hāro padaṭṭhāno’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Gāthā vuttā. Tattha <span class="bld">dhamma</span>nti yaṃ kiñci kusalādidhammaṃ sutte jino deseti, <span class="bld">tassa</span> sutte jinena desitassa kusalādidhammassa yañca padaṭṭhānaṃ niddhāretabbaṃ, taṃ taṃ padaṭṭhānañcāti evaṃ vuttanayena <span class="bld">yāva</span> yattakā sabbe dhammā sutte jinena desitā, tattakānaṃ sabbesaṃ dhammānaṃ yañca padaṭṭhānaṃ niddhāretabbaṃ, tassa ca padaṭṭhānassa yañca padaṭṭhānaṃ niddhāretabbaṃ, taṃ taṃ padaṭṭhānañca, iti evaṃ vuttanayena <span class="bld">yāva</span> yattakā <span class="bld">sabbe</span> padaṭṭhānadhammā niddhāretabbāva, tattakāni sabbāni dhammapadaṭṭhānāni yathānurūpaṃ niddhāretvā yena saṃvaṇṇanāvisesena kathitāni, eso saṃvaṇṇanāviseso ‘‘padaṭṭhāno hāro’’ti niddiṭṭhoti atthayojanā.</p>
- <p class="bodytext">Sutte desitakusaladhammassa yonisomanasikārasaddhammassavanasappurisūpanissayādi padaṭṭhānaṃ, sutte desitaakusaladhammassa ayonisomanasikāraasaddhammassavanaasappurisūpanissayādi padaṭṭhānaṃ, abyākatassa dhammassa yathārahaṃ kusalākusalābyākatā padaṭṭhānantiādinā niddhāretabbanti.</p>
- <p class="bodytext">Padaṭṭhānahāraniddeso <a name="V0.0174"></a> niddiṭṭho, amhehi ca ñāto, ‘‘katamo lakkhaṇahāraniddeso’’ti pucchitabbattā –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>.</p>
- <p class="bodytext"> ‘‘Vuttamhi ekadhamme, ye dhammā ekalakkhaṇā keci.</p>
- <p class="gathalast">Vuttā bhavanti sabbe, so hāro lakkhaṇo nāmā’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Gāthā vuttā. Tattha <span class="bld">ekadhamme</span> sutte bhagavatā vuttamhi, aṭṭhakathāyaṃ niddhārite vā sati tena dhammena ye keci <span class="bld">dhammā</span> ekalakkhaṇā bhavanti, sabbe te dhammā sutte sarūpato avuttāpi samānalakkhaṇatāya saṃvaṇṇetabbabhāvena ānetvā yena saṃvaṇṇanāvisesena vuttā bhavanti, so saṃvaṇṇanāviseso ‘‘lakkhaṇo nāma hāro’’ti niddiṭṭhoti atthayojanā.</p>
- <p class="bodytext">Ekaṃ samānaṃ lakkhaṇaṃ etesanti <span class="bld">ekalakkhaṇā,</span> samānalakkhaṇā, sahacāritāya vā samānakiccatāya vā samānahetutāya vā samānaphalatāya vā samānārammaṇatāya vā avuttāpi niddhāritāti. Kathaṃ<a name="M0.0033"></a>? – ‘‘Nānattakāyānānattasaññino (dī. ni. 3.341, 357, 359; a. ni. 9.24), nānattasaññānaṃ amanasikārā’’tiādīsu <span class="bld">sahacāritāya</span> saññāya sahagatā dhammā niddhāritā. ‘‘Dadaṃ mittāni ganthatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 189) <span class="bld">samānakiccatā,</span> piyavacanaatthacariyā samānatthatāpi niddhāritā, ‘‘phassapaccayā vedanā’’tiādīsu (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1; mahāva. 1; vibha. 225; udā. 1; netti. 24) <span class="bld">samānahetutāya</span> saññādayopi niddhāritā, ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādīsu (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1; mahāva. 1; vibha. 225; udā. 1; netti. 24) <span class="bld">samānaphalatāya</span> taṇhupādānādayopi niddhāritā, ‘‘rūpaṃ assādeti abhinandati, taṃ ārabbha rāgo uppajjatī’’tiādīsu (paṭṭhā. 1.1.424) <span class="bld">samānārammaṇatāya</span> taṃsampayuttā vedanādayopi niddhāritā, niddhāretvā vattabbāti atthoti. Vitthāro <span class="bld">vibhaṅgavāre</span> (netti. 23) āgamissati.</p>
- <p class="bodytext">Lakkhaṇo hāro niddiṭṭho, amhehi ca ñāto, ‘‘katamo catubyūho hāro’’ti pucchitabbattā –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Neruttamadhippāyo<a name="V0.0175"></a>, byañjanamatha desanānidānañca;</p>
- <p class="gathalast">Pubbāparānusandhī, eso hāro catubyūho’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Gāthā vuttā. Tattha <span class="bld">neruttaṃ</span> suttapadanibbacanañca buddhānaṃ tassa tassa suttassa desakānaṃ, sāvakānaṃ vā <span class="bld">adhippāyo</span> ca atthabyañjanena byañjanamukhena <span class="bld">desanānidānañca</span> pubbāparena anusandhi ca ete niruttādayo yena saṃvaṇṇanāvisesena vibhāvīyanti, eso saṃvaṇṇanāviseso ‘‘catubyūho hāro’’ti niddiṭṭho. Desanāpavattinimittaṃ desakassa ajjhāsayādi <span class="bld">desanānidānaṃ</span> nāma. Catubyūhahārassa bahuvisayattā <span class="bld">vibhaṅge</span> (netti. 25 ādayo) lakkhaṇasampattiṃ katvā kathayissāma.</p>
- <p class="bodytext">Catubyūhahāraniddeso niddiṭṭho, amhehi ca ñāto, ‘‘katamo āvaṭṭahāraniddeso’’ti pucchitabbattā –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Ekamhi padaṭṭhāne, pariyesati sesakaṃ padaṭṭhānaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Āvaṭṭati paṭipakkhe, āvaṭṭo nāma so hāro’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Gāthā vuttā. Tattha parakkamadhātuādīnaṃ <span class="bld">padaṭṭhāne ekamhi</span> ārambhadhātuādike desanāruḷhe sati visabhāgatāya vā sesakaṃ padaṭṭhānaṃ pariyesati<a name="M0.0034"></a>, desanāya sarūpato aggahaṇena vā sesakaṃ padaṭṭhānaṃ pariyesati, yena saṃvaṇṇanāvisesena pariyesitvā yojento desanaṃ pamādādīnaṃ padaṭṭhānabhūte kosajjādike <span class="bld">paṭipakkhe āvaṭṭati</span> āvaṭṭāpeti, so saṃvaṇṇanāviseso ‘‘āvaṭṭo hāro nāmā’’ti niddiṭṭhoti atthayojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Paṭipakkhe’’</span>ti idaṃ nidassanamattaṃ, sesepi sabhāge āvaṭṭanato. Na hi ārambhadhātuādike desanāruḷhe sati tappaṭipakkhe kosajjādikeyeva desanaṃ āvaṭṭeti, atha kho avasesavīriyārambhādikepi desanaṃ āvaṭṭetīti.</p>
- <p class="bodytext">Āvaṭṭahāraniddeso niddiṭṭho, amhehi ca ñāto, ‘‘katamo vibhattihāraniddeso’’ti pucchitabbattā –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>.</p>
- <p class="bodytext"> ‘‘Dhammañca <a name="V0.0176"></a> padaṭṭhānaṃ, bhūmiñca vibhajate ayaṃ hāro.</p>
- <p class="gathalast">Sādhāraṇe asādhāraṇe ca neyyo vibhattī’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Gāthā vuttā. Tattha kusalādivasena anekavidhaṃ sabhāva<span class="bld">dhammañca</span> dānasīlādi<span class="bld">padaṭṭhānañca</span> ‘‘dassanabhūmi bhāvanābhūmī’’ti evamādikaṃ <span class="bld">bhūmiñca</span> sādhāraṇe ca asādhāraṇe ca yena saṃvaṇṇanāvisesena vibhajate, so saṃvaṇṇanāviseso ‘‘vibhatti hāro’’ti neyyoti atthayojanā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Imasmiṃ sutte vuttā kusalā vāsanābhāgiyā, imasmiṃ sutte vuttā kusalā nibbedhabhāgiyā’’tyādinā, ‘‘imasmiṃ sutte vuttā akusalā kilesabhāgiyā’’tyādinā dhammañca, ‘‘idaṃ sīlaṃ imassa mahaggatavisesassa padaṭṭhānaṃ, idaṃ sīlaṃ idaṃ jhānaṃ imassa lokuttarassa padaṭṭhāna’’ntyādinā padaṭṭhānañca, ‘‘dassanapahātabbassa puthujjano bhūmi, bhāvanāpahātabbassa sotāpannādayo bhūmi’’tyādinā bhūmiñca, ‘‘kāmarāgabyāpādā puthujjanasotāpannānaṃ sādhāraṇā’’tyādinā sādhāraṇe ca, ‘‘kāmarāgabyāpādā anāgāmiarahantānaṃ asādhāraṇā’’tyādinā asādhāraṇe ca yena vibhajati, so vibhatti hāro nāmātiādinā (netti. 33-34) vitthāretvā vibhajanākāro gahetabbo.</p>
- <p class="bodytext">Vibhattihāraniddeso <a name="M0.0035"></a> niddiṭṭho, amhehi ca ñāto, ‘‘katamo parivattanahāraniddeso’’ti pucchitabbattā –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>.</p>
- <p class="bodytext"> ‘‘Kusalākusale dhamme, niddiṭṭhe bhāvite pahīne ca.</p>
- <p class="gathalast">Parivattati paṭipakkhe, hāro parivattano nāmā’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Gāthā vuttā. Tattha sutte <span class="bld">bhāvite</span> bhāvitabbe <span class="bld">kusale</span> anavajjadhamme <span class="bld">niddiṭṭhe</span> kathite, saṃvaṇṇite vā <span class="bld">pahīne</span> pahātabbe <span class="bld">akusale</span> sāvajjadhamme <span class="bld">niddiṭṭhe</span> kathite, saṃvaṇṇite vā tesaṃ dhammānaṃ <span class="bld">paṭipakkhe</span> viparītadhamme yena saṃvaṇṇanāvisesena <span class="bld">parivattati</span> parivatteti, so saṃvaṇṇanāviseso ‘‘parivattano hāro nāmā’’ti veditabboti atthayojanā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sammādiṭṭhissa purisapuggalassa micchādiṭṭhi nijjiṇṇā bhavatī’’tiādinā ca ‘‘yassa vā pāṇātipātā paṭiviratassa pāṇātipāto pahīno’’tiādinā ca ‘‘bhuñjitabbā kāmā <a name="V0.0177"></a> …pe… kāmehi veramaṇī tesaṃ adhammo’’tiādinā ca paṭipakkhe parivattanabhāvaṃ <span class="bld">vibhaṅgavāre</span> (netti. 35 ādayo) vakkhatīti na vitthāritā.</p>
- <p class="bodytext">Parivattanahāraniddeso niddiṭṭho, amhehi ca ñāto, ‘‘katamo vevacanahāraniddeso’’ti pucchitabbattā –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>.</p>
- <p class="bodytext"> ‘‘Vevacanāni bahūni tu, sutte vuttāni ekadhammassa.</p>
- <p class="gathalast">Yo jānāti suttavidū, vevacano nāma so hāro’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Gāthā vuttā. Tattha <span class="bld">ekadhammassa</span> padatthassa sutte <span class="bld">vuttāni tu</span> vuttāni eva, <span class="bld">bahūni tu</span> bahūni eva vevacanāni yena saṃvaṇṇanāvisesena yo suttavidū jānāti, jānitvā ekasmiṃyeva padatthe yojeti, tassa suttaviduno so saṃvaṇṇanāviseso ‘‘vevacano nāma hāro’’ti niddiṭṭhoti atthayojanā.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca yo so-saddā asamānatthā ca hontīti ‘‘yo suttavidū’’ti vatvā ‘‘so saṃvaṇṇanāviseso’’ti vuttanti. <span class="bld">‘‘Bhagavā’’</span>ti padassa <a name="M0.0036"></a> ekasmiṃyeva atthe bhagavati ‘‘arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā, phalanipphattigato vesārajjappatto adhigatapaṭisambhido catuyogavippahīno agatigamanavītivatto uddhaṭasallo niruḷhavaṇo madditakaṇṭako nibbāpitapariyuṭṭhāno bandhanātīto ganthaviniveṭhano ajjhāsayavītivatto bhinnandhakāro cakkhumā lokadhammasamatikkanto anurodhavirodhavippayutto iṭṭhāniṭṭhesu dhammesu asaṅkhepagato bandhanātivatto ṭhapitasaṅgāmo abhikkantataro ukkādharo ālokakaro pajjotakaro tamonudo raṇañjaho aparimāṇavaṇṇo appameyyavaṇṇo asaṅkheyyavaṇṇo ābhaṅkaro pabhaṅkaro dhammobhāsapajjotakaro’’ti (netti. 38) evamādīni bahūni vevacanāni yojitāni. Vitthāro <span class="bld">vibhaṅgavāre</span> (netti. 37 ādayo) āgamissati.</p>
- <p class="bodytext">Vevacanahāraniddeso niddiṭṭho, amhehi ca ñāto, ‘‘katamo paññattihāraniddeso’’ti pucchitabbattā –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>.</p>
- <p class="bodytext"> ‘‘Ekaṃ <a name="V0.0178"></a> bhagavā dhammaṃ, paññattīhi vividhāhi deseti.</p>
- <p class="gathalast">So ākāro ñeyyo, paññattī nāma so hāro’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Gāthā vuttā. Tattha bhagavā <span class="bld">ekaṃ</span> khandhādidhammaṃ <span class="bld">vividhāhi</span> nikkhepappabhavapaññattādīhi paññattīhi yena paññāpetabbākārena deseti, so paññāpetabbākāro yena saṃvaṇṇanāvisesena vibhāvito, so saṃvaṇṇanāviseso ‘‘paññatti hāro nāmā’’ti ñeyyoti atthayojanā.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">vividhāhi paññattīhi</span> nikkhepapaññattipabhavapaññattipariññāpaññattipahānapaññatti- bhāvanāpaññattisacchikiriyāpaññattinirodhapaññattinibbidāpaññattīti evamādipaññattīhi ekapadatthasseva paññāpetabbākāravibhāvanālakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso paññatti hāro nāmāti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha ‘‘idaṃ dukkha’’nti ayaṃ paññatti pañcannaṃ khandhānaṃ, channaṃ dhātūnaṃ, aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ, dvādasannaṃ āyatanānaṃ, dasannaṃ indriyānaṃ <span class="bld">nikkhepapaññatti</span>.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kabaḷīkāre ce, bhikkhave, āhāre atthi rāgo, atthi nandī, atthi taṇhā, patiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ viruḷhaṃ. Yattha patiṭṭhitaṃ viññāṇaṃ viruḷhaṃ, atthi tattha <a name="M0.0037"></a> nāmarūpassa avakkanti. Yattha atthi nāmarūpassa avakkanti, atthi tattha saṅkhārānaṃ vuddhī’’ti (saṃ. ni. 2.64; kathā. 296) evamādi <span class="bld">pabhavapaññatti</span> dukkhassa ca samudayassa cāti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kabaḷīkāre ce, bhikkhave, āhāre natthi rāgo, natthi nandī, natthi taṇhā’’ti (saṃ. ni. 2.64; kathā. 296) evamādi <span class="bld">pariññāpaññatti</span> dukkhassa, <span class="bld">‘‘pahānapaññatti</span> samudayassa, <span class="bld">bhāvanāpaññatti</span> maggassa, <span class="bld">sacchikiriyāpaññatti</span> nirodhassā’’ti ca ‘‘nikkhepapaññatti sutamayiyā paññāya, sacchikiriyāpaññatti anaññātaññassāmītindriyassa, pavattanāpaññatti dhammacakkassā’’ti evamādivitthāro <span class="bld">vibhaṅge</span> (netti. 39 ādayo) āgamissatīti.</p>
- <p class="bodytext">Paṇṇattihāraniddeso niddiṭṭho, amhehi ca ñāto, ‘‘katamo otaraṇahāraniddeso’’ti pucchitabbattā –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>.</p>
- <p class="bodytext"> ‘‘Yo <a name="V0.0179"></a> ca paṭiccuppādo, indriyakhandhā ca dhātuāyatanā.</p>
- <p class="gathalast">Etehi otarati yo, otaraṇo nāma so hāro’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Gāthā vuttā. Tattha yo paṭiccasamuppādo ca ye indriyakhandhā ca yāni dhātuāyatanāni ca yena saṃvaṇṇanāvisesena niddhāritāni, etehi paṭiccasamuppādādindriyakhandhadhātāyatanehi, sutte āgatapadatthamukhena niddhāriyamānehi ca yo saṃvaṇṇanāviseso <span class="bld">otarati</span> ogāhati paṭiccasamuppādādike tattha vācakavasena, tattha ñāpakavasena vā anupavisati, so saṃvaṇṇanāviseso otaraṇo hāro nāmāti atthayojanā.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">indriyakhandhā</span>ti indriyāni ca khandhā cāti indriyakhandhā. <span class="bld">Dhātuāyatanā</span>ti dhātuyo ca āyatanāni ca dhātuāyatanā. Kathaṃ otaraṇo? ‘‘Uddhaṃ adho sabbadhi vippamutto’’tiādi (netti. 42) pāṭho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uddha</span>nti rūpadhātu ca arūpadhātu ca. <span class="bld">Adho</span>ti kāmadhātu. <span class="bld">Sabbadhi vippamutto</span>ti tedhātuke ayaṃ asekkhāvimutti. Tāniyeva asekkhāni pañcindriyāni, ayaṃ indriyehi otaraṇā.</p>
- <p class="bodytext">Tāniyeva <a name="M0.0038"></a> asekkhāni pañcindriyāni vijjā, vijjuppādā avijjānirodho…pe… dukkhakkhandhassa nirodho hoti, ayaṃ paṭiccasamuppādehi otaraṇā.</p>
- <p class="bodytext">Tāniyeva asekkhāni pañcindriyāni tīhi khandhehi saṅgahitāni sīlakkhandhena samādhikkhandhena paññākkhandhena, ayaṃ khandhehi otaraṇā.</p>
- <p class="bodytext">Tāniyeva asekkhāni pañcindriyāni saṅkhārapariyāpannāni ye saṅkhārā anāsavā, no ca bhavaṅgā, te saṅkhārā dhammadhātusaṅgahitā, ayaṃ dhātūhi otaraṇā.</p>
- <p class="bodytext">Sā dhammadhātu dhammāyatanapariyāpannā, yaṃ āyatanaṃ anāsavaṃ, no ca bhavaṅgaṃ, ayaṃ āyatanehi otaraṇāti evamādīhi <span class="bld">vibhaṅge</span> (netti. 42 ādayo) āgamissatīti.</p>
- <p class="bodytext">Otaraṇahāraniddeso <a name="V0.0180"></a> niddiṭṭho, amhehi ca ñāto, ‘‘katamo sodhanahāraniddeso’’ti pucchitabbattā –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>.</p>
- <p class="bodytext"> ‘‘Vissajjitamhi pañhe, gāthāyaṃ pucchitā yamārabbha.</p>
- <p class="gathalast">Suddhāsuddhaparikkhā, hāro so sodhano nāmā’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Gāthā vuttā. Tattha tissaṃ <span class="bld">gāthāyaṃ</span> āruḷhe <span class="bld">pañhe</span> ñātumicchite atthe bhagavatā vissajjanagāthāyaṃ vissajjitamhi <span class="bld">yaṃ</span> suttatthaṃ <span class="bld">ārabbha</span> adhikicca sā gāthā <span class="bld">pucchitā</span> pucchanatthāya ṭhapitā, tassa suttatthassa yena saṃvaṇṇanāvisesena <span class="bld">suddhāsuddhaparikkhā</span> vicāraṇā bhave, so saṃvaṇṇanāviseso sodhano hāro nāmāti atthayojanā.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ? ‘‘Avijjāya nivuto loko’’ti padaṃ sodhitaṃ, ārambho na sodhito. ‘‘Vivicchā pamādā nappakāsatī’’ti padaṃ sodhitaṃ, ārambho na sodhito. ‘‘Jappābhilepanaṃ brūmī’’ti padaṃ sodhitaṃ, ārambho na sodhito. ‘‘Dukkhamassa mahabbhaya’’nti padañca sodhitaṃ, ārambho ca sodhitoti. Evaṃ padādīnaṃ sodhitāsodhitabhāvavicāro hāro sodhano nāma. Vitthārato pana <span class="bld">vibhaṅge</span> (netti. 45 ādayo) āgamissatīti.</p>
- <p class="bodytext">Sodhanahāraniddeso <a name="M0.0039"></a> niddiṭṭho, amhehi ca ñāto, ‘‘katamo adhiṭṭhānahāraniddeso’’ti pucchitabbattā –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>.</p>
- <p class="bodytext"> ‘‘Ekattatāya dhammā, yepi ca vemattatāya niddiṭṭhā.</p>
- <p class="gathalast">Te na vikappayitabbā, eso hāro adhiṭṭhāno’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Gāthā vuttā. Tattha <span class="bld">ye</span> dukkhasaccādayo <span class="bld">dhammā ekattatāya</span> sāmaññenapi ca <span class="bld">vemattatāya</span> visesenapi niddiṭṭhā, yena saṃvaṇṇanāvisesena niddiṭṭhā dukkhasaccādayo dhammā <span class="bld">na vikappayitabbā</span> sāmaññavisesakappanāya vohārabhāvena anavaṭṭhānato, kāladisāvisesādīnaṃ viya apekkhāsiddhito ca, eso saṃvaṇṇanāviseso adhiṭṭhāno hāroti atthayojanā.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="V0.0181"></a> <span class="bld">ekattatāyā</span>ti ekassa samānassa bhāvo <span class="bld">ekattaṃ,</span> ekattameva <span class="bld">ekattatā,</span> tāya. <span class="bld">Eka</span>saddo cettha samānatthavācako, na saṅkhyāvācakoti. <span class="bld">Vemattatāyā</span>ti visiṭṭhā mattā <span class="bld">vimattā,</span> vimattā eva <span class="bld">vemattaṃ,</span> vemattassa bhāvo <span class="bld">vemattatā,</span> tāya. Yathā hi ‘‘ajja sve’’ti vuccamānā kālavisesā anavaṭṭhitā bhavanti, ‘‘purimā disā, pacchimā disā’’ti vuccamānā disāvisesā, evaṃ sāmaññavisesā ca atthassa sabhāvāti. Tathā hi ‘‘idaṃ dukkha’’nti vuccamānaṃ jātiādiṃ apekkhāya sāmaññaṃ samānampi saccāpekkhāya viseso hoti. Esa nayo samudayasaccādīsupīti. ‘‘Dukkha’’nti ekattatā. ‘‘Jāti dukkhā, jarā dukkhā, maraṇaṃ dukkha’’nti evamādi vemattatā. ‘‘Dukkhasamudayo’’ti ekattatā, ‘‘taṇhā ponobhavikā nandīrāgasahagatā’’ti evamādi vemattatāti evamādi vitthāro <span class="bld">vibhaṅge</span> (netti. 46 ādayo) āgamissatīti.</p>
- <p class="bodytext">Adhiṭṭhānahāraniddeso niddiṭṭho, amhehi ca ñāto, ‘‘katamo parikkhārahāraniddeso’’ti pucchitabbattā –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>.</p>
- <p class="bodytext"> ‘‘Ye dhammā yaṃ dhammaṃ, janayantippaccayā paramparato.</p>
- <p class="gathalast">Hetumavakaḍḍhayitvā, eso hāro parikkhāro’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Gāthā vuttā. Tattha avijjādikā <span class="bld">ye</span> paccaya<span class="bld">dhammā</span> saṅkhārādikaṃ <span class="bld">yaṃ</span> phala<span class="bld">dhammaṃ paccayā</span> sahajātapaccayena <span class="bld">paramparato</span> paramparapaccayabhāvena janayanti, tassa saṅkhārādiphalassa paccayaṃ parikkhārabhūtaṃ purimuppannaṃ avijjādikaṃ asādhāraṇaṃ <a name="M0.0040"></a> janakaṃ <span class="bld">hetuṃ,</span> ayonisomanasikārādikaṃ sādhāraṇaṃ paccaya<span class="bld">hetuñca avakaḍḍhayitvā</span> suttato niddhāretvā yo saṃvaṇṇanāviseso parikkhārasaṃvaṇṇanābhāvena pavatto, eso saṃvaṇṇanāviseso parikkhāro hāro nāmāti atthayojanā. Avijjādayo hi avijjādīnaṃ asādhāraṇahetū bhavanti, ayonisomanasikārādayo sādhāraṇapaccayā. Tenāha – ‘‘asādhāraṇalakkhaṇo hetu, sādhāraṇalakkhaṇo paccayo’’ti, ‘‘avijjā avijjāya hetu, ayonisomanasikāro paccayo’’tiādikaṃ (netti. 49) vibhaṅgavacanañca.</p>
- <p class="bodytext">Parikkhārahāraniddeso niddiṭṭho, amhehi ca ñāto, ‘‘katamo samāropanahāraniddeso’’ti pucchitabbattā –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>.</p>
- <p class="bodytext"> ‘‘Ye <a name="V0.0182"></a> dhammā yaṃmūlā, ye cekatthā pakāsitā muninā.</p>
- <p class="gathalast">Te samāropayitabbā, esa samāropano hāro’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Gāthā vuttā. Tattha <span class="bld">ye</span> sīlādayo <span class="bld">dhammā yaṃmūlā</span> yesaṃ samādhiādīnaṃ mūlā, te sīlādayo dhammā tesaṃ samādhiādīnaṃ padaṭṭhānabhāvena saṃvaṇṇanāvisesena samāropayitabbā, ye ca rāgavirāgacetovimuttisekkhaphalakāmadhātusamatikkamanādisaddā anāgāmiphalatthatāya <span class="bld">ekatthā</span> samānatthāti buddha<span class="bld">muninā</span> pakāsitā, te rāga…pe… tikkamanādisaddā aññamaññavevacanabhāvena samāropayitabbā, eso saṃvaṇṇanāviseso samāropano hāro nāmāti atthayojanā.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca sīlādikkhandhattayassa pariyāyantaravibhāvanāpāripūrī kathitā, bhāvanāpāripūrī ca pahātabbassa pahānena hotīti bhāvanāsamāropanapahānasamāropanāpi dassitāti catubbidho samāropano padaṭṭhānasamāropano, vevacanasamāropano, bhāvanāsamāropano, pahānasamāropanoti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha kāyikasucaritaṃ, vācasikasucaritañca sīlakkhandho, manosucarite anabhijjhā, abyāpādo ca samādhikkhandho, sammādiṭṭhi paññākkhandho. Sīlakkhandho samādhikkhandhassa padaṭṭhānaṃ, samādhikkhandho paññākkhandhassa padaṭṭhānaṃ. Sīlakkhandho, samādhikkhandho ca samathassa padaṭṭhānaṃ, paññākkhandho <a name="M0.0041"></a> vipassanāya padaṭṭhānaṃ. Samatho rāgavirāgacetovimuttiyā padaṭṭhānaṃ, vipassanā avijjāvirāgapaññāvimuttiyā padaṭṭhānanti evamādi <span class="bld">padaṭṭhānasamāropano</span>. Rāgavirāgā cetovimutti sekkhaphalaṃ, avijjāvirāgā paññāvimutti asekkhaphalaṃ, idaṃ vevacanaṃ. Rāgavirāgā cetovimutti anāgāmiphalaṃ, avijjāvirāgā paññāvimutti aggaphalaṃ arahattaṃ, idaṃ vevacanaṃ. Rāgavirāgā cetovimutti kāmadhātusamatikkamanaṃ, avijjāvirāgā cetovimutti tedhātusamatikkamanaṃ, idaṃ vevacanaṃ. Paññindriyaṃ, paññābalaṃ, adhipaññāsikkhā, paññākkhandhoti evamādi vevacananti evamādi <span class="bld">vevacanasamāropano</span>. Kāye kāyānupassino viharato cattāro satipaṭṭhānā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti, catūsu satipaṭṭhānesu bhāviyamānesu cattāro sammappadhānā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti, catūsu sammappadhānesu bhāviyamānesu cattāro iddhipādā bhāvanāpāripūriṃ gacchantīti evamādi <span class="bld">bhāvanāsamāropano</span>. Kāye kāyānupassī viharanto asubhe ‘‘subha’’nti vipallāsaṃ pajahati, kabaḷīkāro cassa āhāro pariññaṃ gacchati, kāmupādānena ca anupādāno bhavati, kāmayogena ca visaṃyutto bhavati, abhijjhākāyaganthena ca vippayujjati, kāmāsavena ca anāsavo bhavati, kāmoghañca uttiṇṇo bhavati, rāgasallena ca visallo bhavati, rūpūpikā cassa viññāṇaṭṭhiti pariññaṃ gacchati<a name="V0.0183"></a>, rūpadhātuyaṃ cassa rāgo pahīno bhavati, na ca chandāgatiṃ gacchati, vedanāsūti evamādi <span class="bld">pahānasamāropano</span>ti evamādi samāropano hāro niyuttoti.</p>
- <p class="centered">Iti sattibalānurūpā racitā.</p>
- <p class="centered">Soḷasahāraniddesavibhāvanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Nayaniddesavibhāvanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. Hāraniddesā niddiṭṭhā, amhehi ca ñātā, ‘‘katame nayaniddesā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘taṇhañcā’’</span>tiādi vuttaṃ. Atha vā evaṃ uddesakkameneva hāre niddisitvā idāni naye niddisituṃ <span class="bld">‘‘taṇhañcā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha yo saṃvaṇṇanāviseso sutte āgataṃ <span class="bld">taṇhañca avijjañca</span> atthato niddhāraṇavasena gahitaṃ taṇhañca avijjañca saṃkilesapakkhaṃ neti, sutte āgatena <a name="M0.0042"></a> samathena, sutte āgatāya vipassanāya atthato niddhāraṇavasena vā gahitena samathena, gahitāya vipassanāya vodānapakkhaṃ neti, nayanto ca saccehi yojetvā neti, ayaṃ saṃvaṇṇanāviseso so nandiyāvaṭṭo nayo nāmāti atthayojanā.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca atthanayassa bhūmi, saṃvaṇṇanā ca gāthāyaṃ ‘‘nayo’’ti vuttā, tasmā ‘‘saṃvaṇṇanāviseso’’ti vuttaṃ. Na hi atthanayo saṃvaṇṇanā, catusaccapaṭivedhassa anurūpo pubbabhāge anugāhaṇanayo atthanayova. Tassa pana atthanayassa yā saṃvaṇṇanā ugghaṭitaññuādīnaṃ vasena taṇhādimukhena nayabhūmiracanā pavattā, tassa saṃvaṇṇanāva nayavohāro katoti vitthārato <span class="bld">hārasampāte</span> (netti. 78-79) āgamissati.</p>
- <p class="bodytext">Nandiyāvaṭṭanayaniddeso niddiṭṭho, amhehi ca ñāto, ‘‘katamo tipukkhalanayaniddeso’’ti pucchitabbattā –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>.</p>
- <p class="bodytext"> ‘‘Yo akusale samūlehi, neti kusale ca kusalamūlehi.</p>
- <p class="gathalast">Bhūtaṃ tathaṃ avitathaṃ, tipukkhalaṃ taṃ nayaṃ āhū’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Gāthā vuttā. Tattha <span class="bld">yo</span> saṃvaṇṇanāviseso akusale <span class="bld">samūlehi</span> attano akusalassa tīhi lobhādīhi <a name="V0.0184"></a> mūlehi saṃkilesapakkhaṃ neti, kusale ca <span class="bld">kusalamūlehi</span> tīhi alobhādīhi vodānapakkhaṃ neti, nayanto ca <span class="bld">bhūtaṃ</span> kusalākusalaṃ neti, na abhūtaṃ māyāmarīciādayo viya, <span class="bld">tathaṃ</span> kusalākusalaṃ neti, na ghaṭādayo viya sammutisaccamattaṃ, <span class="bld">avitathaṃ</span> kusalākusalaṃ neti, na vitathaṃ. Kusalākusalānaṃ sabhāvato vijjamānattā <span class="bld">bhūtā</span> paramatthasaccattā <span class="bld">tathā,</span> akusalassa iṭṭhavipākatābhāvato, kusalassa ca aniṭṭhavipākatābhāvato vipāke sati avisaṃvādakattā <span class="bld">avitathā</span> bhavanti, kusalākusalā hi etesaṃ tiṇṇaṃ ‘‘bhūtaṃ, tathaṃ, avitatha’’nti padānaṃ kusalākusalavisesanatā daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā akusalamūlehi akusalāni, kusalamūlehi ca kusalāni nayanto ayaṃ nayo bhūtaṃ tathaṃ avitathaṃ neti cattāri saccāni niddhāretvā <a name="M0.0043"></a> yojeti. Dukkhādīni hi bādhakādibhāvato aññathābhāvābhāvena <span class="bld">bhūtāni,</span> saccasabhāvattā <span class="bld">tathāni,</span> avisaṃvādanato <span class="bld">avitathāni</span>. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘cattārimāni, bhikkhave, tathāni avitathāni anaññathānī’’ti saṃ. ni. 5.1090; paṭi. ma. 2.8). Akusalādisuttatthassa catusaccayojanamukhena nayanalakkhaṇaṃ taṃ saṃvaṇṇanāvisesaṃ tipukkhalaṃ nayanti āhūti atthayojanā.</p>
- <p class="bodytext">Tattha tīhi hetūhi pukkhalo sobhanoti <span class="bld">tipukkhalo</span> akusalādiko atthanayo saṃvaṇṇanāvisesoti ṭhānūpacārato tipukkhalanayo nāmāti. Vitthāro pana <span class="bld">hārasampāte</span> (netti. 87-88) āgamissati.</p>
- <p class="bodytext">Tipukkhalanayaniddeso niddiṭṭho, amhehi ca ñāto, ‘‘katamo sīhavikkīḷitanayaniddeso’’ti pucchitabbattā –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>.</p>
- <p class="bodytext"> ‘‘Yo neti vipallāsehi, kilese indriyehi saddhamme.</p>
- <p class="gathalast">Etaṃ nayaṃ nayavidū, sīhavikkīḷitaṃ āhū’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Gāthā vuttā. Tattha <span class="bld">yo</span> saṃvaṇṇanāviseso sutte vuttehi vipallāsehi kilese saṃkilesapakkhaṃ neti, sutte vuttehi indriyehi saddhamme vodānapakkhaṃ neti, <span class="bld">etaṃ</span> saṃvaṇṇanāvisesaṃ <span class="bld">nayavidū</span> saddhammanayakovidā, atthanayakusalā eva vā sīhavikkīḷitaṃ nayanti āhūti atthayojanā.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">vipallāsehī</span>ti asubhe subhaṃ, dukkhe sukhaṃ, anicce niccaṃ, anattani attāti catūhi <a name="V0.0185"></a> vipallāsehi. <span class="bld">Indriyehī</span>ti saddhādīhi indriyehi. <span class="bld">Saddhamme</span>ti paṭipattipaṭivedhasaddhamme. Sesamettha vuttanayameva. Vitthāro pana <span class="bld">hārasampāte</span> (netti. 86-87) āgamissatīti.</p>
- <p class="bodytext">Sīhavikkīḷitanayaniddeso niddiṭṭho, amhehi ca ñāto, ‘‘katamo disālocananayaniddeso’’ti pucchitabbattā –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>.</p>
- <p class="bodytext"> ‘‘Veyyākaraṇesu <a name="M0.0044"></a> hi ye, kusalākusalā tahiṃ tahiṃ vuttā.</p>
- <p class="gathalast">Manasā volokayate, taṃ khu disālocanaṃ āhū’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Gāthā vuttā. ‘‘Sīhalocanaṃ āhū’’ti pāṭho likhito, so pana na therassa pāṭhoti daṭṭhabbo bhinnalakkhaṇattā. Tattha tahiṃ tahiṃ veyyākaraṇesu <span class="bld">ye kusalākusalā</span> nayassa disābhūtā dhammā vuttā, te kusalākusale nayassa disābhūtadhamme abahi abbhantaraṃ citte eva yaṃ olokanaṃ karoti, <span class="bld">taṃ</span> olokanaṃ <span class="bld">khu</span> olokanaṃ <span class="bld">eva</span> disālocananti āhūti atthayojanā.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">veyyākaraṇesū</span>ti tassa tassa atthanayassa yojanatthaṃ katesu suttassa atthavissajjanesu. <span class="bld">Kusalā</span>ti vodāniyā. <span class="bld">Akusalā</span>ti saṃkilesikā. <span class="bld">Vuttā</span>ti suttato niddhāretvā kathitā. <span class="bld">Olokayate</span>ti te kusalādidhamme citteneva ‘‘ayaṃ paṭhamā disā, ayaṃ dutiyā disā’’tiādinā tassa tassa nayassa disābhāvena upaparikkhati, vicāretīti attho. <span class="bld">Khū</span>ti avadhāraṇatthe nipāto, tena disālocananayo koci atthaviseso na hotīti dassetīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. Disālocananayaniddeso niddiṭṭho. Amhehi ca ñāto. ‘‘Katamo aṅkusanayaniddeso’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘oloketvā’’</span>tiādigāthā vuttā. Tattha taṃtaṃnayadisābhūte sabbe <span class="bld">kusalākusale</span> disālocanena oloketvā <span class="bld">ukkhipiya</span> suttato uddharitvā <span class="bld">yaṃ samāneti</span> yaṃ samānayanaṃ karoti, ayaṃ samānayanasaṅkhāto nayo aṅkuso nayo nāmāti atthayojanā.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">aṅkuso</span> nāma hatthīnaṃ icchitaṭṭhānaṃ ānayanakāraṇabhūto vajirādimayo tikkhaggo ujuvaṅkabhūto dabbasambhāraviseso, ayampi nayo aṅkuso viyāti atthena <span class="bld">aṅkuso</span>. Etena hi nayena icchitaṃ suttatthaṃ nayatīti. Mukhyato pana aṅke vijjhanaṭṭhāne uddhaṭo asati anto pavisatīti <span class="bld">aṅkuso</span>. Aṅkasaddūpapadaupubbaasadhātu apaccayoti. Ayampi nayo kocipi atthaviseso na hotīti.</p>
- <p class="bodytext">Soḷasa <a name="V0.0186"></a><a name="M0.0045"></a> hāraniddesā ceva pañca nayaniddesā ca ācariyena niddiṭṭhā. Amhehi ca ñātā, ‘‘saṃvaṇṇetabbasutte kiṃ soḷasa hārā paṭhamaṃ yojetabbā, udāhu nayā’’ti pucchitabbattā –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>.</p>
- <p class="bodytext"> ‘‘Soḷasa hārā paṭhamaṃ, disālocanato disā viloketvā.</p>
- <p class="gathalast">Saṅkhipiya aṅkusena hi, nayehi tihi niddise sutta’’nti. –</p>
- <p class="unindented">Gāthamāha. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘evaṃ hāre, naye ca niddisitvā idāni <span class="bld">nesa</span>ṃ yojanakkamaṃ dassento ‘soḷasa hārā paṭhama’ntiādimāhā’’ti (netti. aṭṭha. 22) vuttaṃ. Tattha soḷasa hārā byañjanapariyeṭṭhibhāvato saṃvaṇṇetabbasutte saṃvaṇṇanābhāvena paṭhamaṃ yojetabbā, yojentena niddiṭṭhā hārānukkameneva yojetabbā, na uppaṭipāṭiyā. Hārasaṃvaṇṇanānukkamena saṃvaṇṇetabbaṃ paṭhamaṃ saṃvaṇṇetvā pacchā disālocanena oloketvā aṅkusanayena netvā tīhi atthanayehi niddiseti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Iti sattibalānurūpā racitā</p>
- <p class="centered">Nayaniddesavibhāvanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Dvādasapadavibhāvanā</p>
- <p class="bodytext">Nettivisayaṃ sāsanavarasaṅkhātaṃ saṃvaṇṇetabbasuttaṃ yesaṃ byañjanapadānaṃ, atthapadānañca vasena ‘‘dvādasa padāni sutta’’nti saṅgahavāre vuttaṃ, ‘‘katamāni tānī’’ti pucchitabbattā sarūpato niddisituṃ –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>.</p>
- <p class="bodytext"> ‘‘Akkharaṃ padaṃ byañjanaṃ, nirutti tatheva niddeso.</p>
- <p class="gathalast">Ākārachaṭṭhavacanaṃ, ettāva byañjanaṃ sabbaṃ.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>.</p>
- <p class="bodytext"> Saṅkāsanā pakāsanā, vivaraṇā vibhajanuttānīkammapaññatti.</p>
- <p class="gathalast">Etehi chahi padehi, attho kammañca niddiṭṭha’’nti. –</p>
- <p class="unindented">Gāthādvayaṃ <a name="V0.0187"></a><a name="M0.0046"></a> vuttaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘idāni yesaṃ byañjanapadānaṃ, atthapadānañca vasena ‘dvādasa padāni ‘sutta’nti vuttaṃ, tāni padāni niddisituṃ ‘akkharapada’ntiādimāhā’’ti (netti. aṭṭha. 23) vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tattha kenaṭṭhena akkharanti? Akkharaṭṭhena asañcaraṇaṭṭhena. Akārādivaṇṇo hi akārādito ikārādipariyāyaṃ nakkharati, na sañcarati, na saṅkamati. Tenāha <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘apariyosite pade vaṇṇo akkharaṃ pariyāyavasena akkharaṇato asañcaraṇato’’ti (netti. aṭṭha. 23). <span class="bld">Apariyosite pade</span>ti ca vibhatyantabhāvaṃ appatte dviticatukkharavantesu padesu ekadvitikkharamatteyeva <span class="bld">akkharaṃ</span> nāma, pariyosite <span class="bld">padaṃ</span>yeva, na akkharanti adhippāyo. Padaṃ pana pavesanato atthavasena pariyāyaṃ sañcarantaṃ viya hoti, na evaṃ akārādivaṇṇo avevacanattā. ‘‘Mā evaṃ maññasī’’tiādīsu vā ekakkharapadā <span class="bld">mā</span>-kārādi <span class="bld">akkharaṃ</span> nāma, vibhatyantaṃ padaṃ pana <span class="bld">pada</span>meva hoti.</p>
- <p class="bodytext">Pajjati attho etenāti <span class="bld">padaṃ</span>. Taṃ nāmākhyātopasagganipātappabhedena catubbidhaṃ. Tattha dabbapadhānaṃ ‘‘phasso vedanā citta’’nti evamādikaṃ <span class="bld">nāmapadaṃ</span>. Tattha hi dabbamāvibhūtarūpaṃ, kiriyā anāvibhūtarūpā. Kiriyāpadhānaṃ ‘‘phusati vedayati vijānātī’’ti evamādikaṃ <span class="bld">ākhyātapadaṃ</span> nāma. Tattha hi phusanādikiriyā āvibhūtarūpā, dabbamanāvibhūtarūpaṃ. Kiriyāvisesabodhahetubhūtaṃ pa-upa-itievamādikaṃ <span class="bld">upasaggapadaṃ</span> nāma. ‘‘Cirappavāsiṃ (dha. pa. 219) upavuttha’’nti (a. ni. 3.71; su. ni. 405) evamādīsu hi pa-upādisaddā vasanādikiriyāya viyogādivisiṭṭhataṃ dīpenti. Vacanattho pana nāmapadaākhyātapadadvayaṃ upagantvā tassa padadvayassa atthaṃ sajjantīti <span class="bld">upasaggā</span>ti daṭṭhabbo. Kiriyāya ceva dabbassa ca sarūpavisesapakāsanahetubhūtaṃ ‘‘evaṃ, itī’’ti evamādikaṃ <span class="bld">nipātapadaṃ</span> assapi saṃvaṇṇanāyapi icchitattā, akkharena pana kathaṃ gahitoti ce? Akkharehi suyyamānehi suṇantānaṃ visesavidhānassa katattā padapariyosāne padatthasampaṭipatti hoti. Tasmā akkharenapi atthākāro gahitovāti veditabbo. Tena vuttaṃ – ‘‘akkharehi saṅkāseti, padehi pakāseti, akkharehi ca padehi ca ugghaṭetī’’ti (netti. 9) ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vivaraṇā</span> <a name="M0.0047"></a> vitthāraṇā. Vibhajanā ca uttānīkammañca paññatti ca <span class="bld">vibhajanuttānīkammapaññattī</span>ti samāhāre ayaṃ dvandasamāso. Tattha vibhāgakaraṇaṃ <span class="bld">vibhajanaṃ</span> nāma. Byañjanākārehi yo atthākāro niddisiyamāno, so atthākāro vivaraṇavibhajanāti dvīhi atthapadehi <a name="V0.0188"></a> niddisito. Pākaṭakaraṇaṃ <span class="bld">uttānīkammaṃ</span> nāma. Pakārehi ñāpanaṃ <span class="bld">paññatti</span>. Niruttiniddesasaṅkhātehi byañjanapadehi pakāsiyamāno yo atthākāro atthi, so atthākāro uttānīkammapaññattīhi paṭiniddisito. Etehi saṅkāsanādīhi chahi atthapadehi <span class="bld">attho</span> suttattho gahito, <span class="bld">kammañca</span> ugghaṭanādikammañca niddiṭṭhanti attho. Yena suttatthena ugghaṭitaññuno cittasantānassa sambodhanakiriyāsaṅkhātassa ugghaṭanakammassa nibbatti bhave, so suttattho saṅkāsanāpakāsanākāro hoti. Yena suttatthena vipañcitaññuno cittasantānassa bodhanakiriyāsaṅkhātassa vipañcanakammassa nibbatti, so suttattho vivaraṇāvibhajanākāro hoti. Yena suttatthena neyyassa cittasantānassa pabodhanakiriyāsaṅkhātassa nayakammassa nibbatti, so suttattho uttānīkammapaññattākāro hotīti daṭṭhabbo. Tenāha <span class="bld">aṭṭhakathācariyo</span> ‘‘suttatthena hi desanāya pavattiyamānena ugghaṭitaññuādiveneyyānaṃ cittasantānassa pabodhanakiriyānibbatti, so ca suttattho saṅkāsanādiākāro’’ti (netti. aṭṭha. 24).</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yathāvuttehi tīhi atthanayehi ceva chahi atthapadehi <span class="bld">ca</span> ayuttopi attho kiṃ koci atthi, udāhu sabbo attho yutto evā’’ti pucchitabbattā –</p>
- <p class="hangnum"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>.</p>
- <p class="bodytext"> ‘‘Tīṇi ca nayā anūnā, atthassa ca chappadāni gaṇitāni.</p>
- <p class="gathalast">Navahi padehi bhagavato, vacanassattho samāyutto’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Gāthamāha. Tattha <span class="bld">tīṇī</span>ti liṅgavipallāsaniddeso, tayoti pana pakatiliṅganiddeso vattabbo. Gaṇitā anūnā tayo atthassa nayā ca gaṇitāni anūnāni cha atthassa padāni ca niddiṭṭhāni, niddiṭṭhehi ca atthapadehi bhagavato vacanassa sabbo attho <span class="bld">samāyutto</span>va ayutto koci attho natthīti yojanā kātabbā. <span class="bld">Atthassā</span>ti suttattha<span class="bld">ssa</span>. <span class="bld">Nayā</span>ti nettiatthanayā. <span class="bld">Padānī</span>ti nettiatthapadāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. Ye <a name="M0.0048"></a> hārādayo niddiṭṭhā, te hārādayo sampiṇḍetvā nettippakaraṇassa padatthe sukhaggahaṇatthaṃ gaṇanavasena paricchinditvā dassento <span class="bld">‘‘atthassā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">atthassa</span> samūhassa avayavabhūtāni navabhedāni atthapadāni suttabyañjanassa atthassa pariyeṭṭhisaṅkhātāya saṃvaṇṇanāya gaṇanato catuvīsati byañjanapadāni honti, atthapadabyañjanapadabhūtaṃ ubhayaṃ saṅkhepayato sampiṇḍayato <span class="bld">tettiṃsā</span> tettiṃsavidhā <span class="bld">ettikā</span> tettiṃsavidhāva nettīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="V0.0189"></a> <span class="bld">navappadānī</span>ti tayo atthanayā, cha atthapadāni ca. <span class="bld">Catubbīsā</span>ti soḷasa hārā, cha byañjanapadāni, dve disālocananayaaṅkusanayā cāti evaṃ tettiṃsavidhā ca netti nāma, ito vinimutto añño koci nettipadattho natthīti attho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Evaṃ tettiṃsapadatthāya nettiyā hāranayānaṃ katamo desanāhāravicayahāro’’tiādi desanākkameneva siddho, evaṃ siddhe satipi ‘‘soḷasa hārā paṭhama’’nti ārambho ‘‘sabbepime hārā ceva nayā ca iminā dassitakkameneva saṃvaṇṇetabbesu suttesu saṃvaṇṇanāvasena yojetabbā, na uppaṭipāṭiyā’’ti imamatthaṃ dīpeti. Dīpanavacanasavanānusārena ñāpeti, tasmā evaṃ kamo dassito, assādādīnavanissaraṇāni dhammadesanāya nissayāni, phalañca dhammadesanāya phalaṃ, upāyo ca dhammadesanāya upāyo, āṇatti ca dhammadesanāya sarīraṃ. Desanāhārassa tāsaṃ assādādīnavanissaraṇaphalupāyāṇattīnaṃ vibhāvanasabhāvattā.</p>
- <p class="bodytext">Niddhāraṇena vināpi pakatiyā sabbasaṃvaṇṇetabbasuttesu anarūpāti suviññeyyattā, saṃvaṇṇanāvisesānaṃ vicayahārādīnaṃ nissayabhāvato ca paṭhamaṃ desanāhāro dassito.</p>
- <p class="bodytext">Padapucchāvissajjanāpucchāpadānugītīhi saddhiṃ desanāhārapadatthānaṃ assādādīnaṃ pavicayabhāvato desanāhārānantaraṃ vicayo hāro.</p>
- <p class="bodytext">Vicayahārena pavicitānaṃ atthānaṃ yuttāyuttivicāraṇabhāvato vicayahārānantaraṃ yutti hāro.</p>
- <p class="bodytext">Padaṭṭhānahārassa yuttāyuttānaṃyeva atthānaṃ upapattianurūpaṃ kāraṇaparamparāya niddhāraṇattā yuttihārānantaraṃ padaṭṭhānahāro.</p>
- <p class="bodytext">Yuttāyuttānaṃ <a name="M0.0049"></a> kāraṇaparamparāya pariggahitasabhāvānaṃyeva ca dhammānaṃ avuttānampi samānalakkhaṇatāya gahaṇalakkhaṇattāya padaṭṭhānahārānantaraṃ lakkhaṇahāro.</p>
- <p class="bodytext">Lakkhaṇahārena atthato suttantarato niddhāritānampi dhammānaṃ nibbacanādīni vattabbāni, na sutte sarūpato āgatadhammānaṃyevāti dassanatthaṃ lakkhaṇahārānantaraṃ catubyūho hāro. Evañhi niravasesato atthāvabodho hoti.</p>
- <p class="bodytext">Catubyūhena <a name="V0.0190"></a> hārena vuttehi nibbacanādhippāyanidānehi saddhiṃ sutte padatthānaṃ suttantarasaṃsandanasaṅkhāte pubbāparavicāre dassite tesaṃ suttapadatthānaṃ sabhāgavisabhāgadhammantarāvaṭṭanaṃ sukhena sakkā dassetunti catubyūhahārānantaraṃ āvaṭṭo hāro. Suttantarasaṃsandanassa hi sabhāgavisabhāgadhammantarāvaṭṭanayassa upāyabhāvato ‘‘ārambhatha nikkamathā’’tiādigāthāya (saṃ. ni. 1.185; netti. 29; peṭako. 38) ārambhananikkamanabuddhasāsanayogadhunanehi vīriyasamādhipaññindriyāni niddhāretvā tesu ārambhananikkamanabuddhasāsanayogadhunanesu ananuyogassa mūlaṃ pamādoti suttantare dassito pamādo āvaṭṭitoti.</p>
- <p class="bodytext">Āvaṭṭena hārena sabhāgavisabhāgadhammāvaṭṭanena payojite sādhāraṇāsādhāraṇavasena saṃkilesavodānadhammānaṃ padaṭṭhānato ceva bhūmito ca vibhāgo sakkā sukhena yojetunti āvaṭṭahārānantaraṃ vibhatti hāro.</p>
- <p class="bodytext">Vibhattihārena saṃkilesavodānadhammānaṃ vibhāge kate saṃvaṇṇetabbasutte āgatā dhammā akasirena paṭipakkhato parivattetuṃ sakkāti vibhattihārānantaraṃ parivattanahāro. Vibhattihārena hi ‘‘sammādiṭṭhissa purisapuggalassa micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hotī’’ti (netti. 35) paṭivibhattasabhāve eva dhamme parivattanahāravibhaṅge udāharīyissati.</p>
- <p class="bodytext">Parivattanahārena paṭipakkhato parivattitāpi dhammā pariyāyavacanehi bodhetabbā, na saṃvaṇṇetabbasutte āgatadhammāyevāti dassanatthaṃ parivattanahārānantaraṃ vevacanahāro.</p>
- <p class="bodytext">Vevacanahārena <a name="M0.0050"></a> pariyāyato pakāsitānaṃ dhammānaṃ pabhedato paññattivasena vibhajanaṃ sukhena sakkā ñātunti vevacanahārānantaraṃ paññatti hāro.</p>
- <p class="bodytext">Paññattihārena pabhavapariññādipaññattivibhāgamukhena paṭiccasamuppādasaccādidhammavibhāge kate sutte āgatadhammānaṃ paṭiccasamuppādādimukhena avataraṇaṃ sakkā dassetunti paññattihārānantaraṃ otaraṇo hāro.</p>
- <p class="bodytext">Otaraṇena hārena dhātāyatanādīsu otāritānaṃ saṃvaṇṇetabbasutte padatthānaṃ pucchārambhasodhanaṃ sakkā sukhena sampādetunti otaraṇahārānantaraṃ sodhano hāro.</p>
- <p class="bodytext">Sodhanena <a name="V0.0191"></a> hārena saṃvaṇṇetabbasutte padapadatthesu visodhitesu tattha tattha ekattatāya vā vemattatāya vā labbhamānasāmaññavisesabhāvo sukaro hotīti dassetuṃ sodhanahārānantaraṃ adhiṭṭhāno hāro.</p>
- <p class="bodytext">Sāmaññavisesabhūtesu sādhāraṇāsādhāraṇesu dhammesu adhiṭṭhānena hārena paveditesu parikkhārasaṅkhātassa sādhāraṇāsādhāraṇarūpassa paccayaheturāsissa pabhedo suviññeyyoti adhiṭṭhānahārānantaraṃ parikkhāro hāro.</p>
- <p class="bodytext">Asādhāraṇe, sādhāraṇe ca kāraṇe parikkhārena hārena dassite tassa attano phalesu kāraṇākāro, tesaṃ hetuphalānaṃ pabhedato desanākāro, bhāvetabbapahātabbadhammānaṃ bhāvanāpahānāni ca niddhāretvā vuccamānāni sammā saṃvaṇṇetabbasuttassa atthaṃ tathattāvabodhāya saṃvattantīti parikkhārahārānantaraṃ samāropano hāro dassito hoti. Idaṃ hārānaṃ dassanānukkamakāraṇaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Uddeso ugghaṭitaññuno upakārāya saṃvattati yathā, evaṃ nandiyāvaṭṭanayo ugghaṭitaññuno upakārāya saṃvattati, tasmā paṭhamaṃ nandiyāvaṭṭanayo dassito. Niddeso vipañcitaññuno upakārāya saṃvattati yathā, evaṃ tipukkhalanayo vipañcitaññuno upakārāya saṃvattati, tasmā nandiyāvaṭṭanayānantaraṃ tipukkhalanayo. Paṭiniddeso neyyassa upakārāya saṃvattati yathā, evaṃ sīhavikkīḷitanayo neyyassa upakārāya saṃvattati<a name="M0.0051"></a>. Tasmā tipukkhalānantaraṃ sīhavikkīḷitanayo dassitoti tiṇṇaṃ atthanayānaṃ dassanānukkamo veditabbo. Atthanayānaṃ disābhūtāya bhūmiyā āloketvā tesaṃ tassā disāya bhūmiyā samānayanaṃ hoti. Na hi sakkā anoloketvā samānetunti disālocananayaṃ dassetvā aṅkusanayo dassito. Potthakāruḷhāvachekā sabbāsu disāsu hatthigamanaṭṭhānaṃ oloketvā aṅkusena icchitaṭṭhānaṃ samānayanti. Keci acchekā anoloketvā vinayanti. Tesaṃ nayanamattameva, na samānayanaṃ. Evameva paṇḍitā suttatthaṃ vaṇṇentā manasāva oloketvāva nayā netabbāti daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext">Samuṭṭhānasaṃvaṇṇanā adhippāyasaṃvaṇṇanā padatthasaṃvaṇṇanā vidhianuvādasaṃvaṇṇanā nigamanasaṃvaṇṇanāti vā, payojanasaṃvaṇṇanā piṇḍatthasaṃvaṇṇanā anusandhisaṃvaṇṇanā codanāsaṃvaṇṇanā parihārasaṃvaṇṇanāti vā, upogghāṭasaṃvaṇṇanā padaviggahasaṃvaṇṇanā padatthacālanasaṃvaṇṇanā <a name="V0.0192"></a> paccupaṭṭhānasaṃvaṇṇanāti vā, tathā ekanāḷikākathā caturassakathā nisinnavattikākathāti vā āgatā.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">samuṭṭhānaṃ</span> nidānameva. <span class="bld">Vidhianuvādo</span> visesavacanameva. <span class="bld">Upogghāṭo</span> nidānameva. <span class="bld">Cālanā</span> codanāyeva. <span class="bld">Paccupaṭṭhānaṃ</span> parihārova.</p>
- <p class="bodytext">Pāḷiṃ vatvā ekekapadassa atthakathanasaṅkhātā saṃvaṇṇanā <span class="bld">ekanāḷikākathā</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Paṭipakkhaṃ dassetvā paṭipakkhassa upamaṃ dassetvā sapakkhaṃ dassetvā sapakkhassa upamaṃ dassetvā kathanasaṅkhātā saṃvaṇṇanā <span class="bld">caturassakathā</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Visabhāgadhammavaseneva pariyosānaṃ gantvā puna sabhāgadhammavaseneva pariyosānagamanasaṅkhātā saṃvaṇṇanā <span class="bld">nisinnavattikākathā</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Tā sabbā saṃvaṇṇanāyopi desanāhārādīsu nettisaṃvaṇṇanāsu antogadhāyeva. Tenāha ‘‘yattakā hi suttassa saṃvaṇṇanāvisesā, sabbe te nettiupadesāyattā’’ti. Evaṃ ettāvatā etaparamatā daṭṭhabbā<a name="M0.0052"></a>. Hetuphalabhūmiupanisāsabhāgavisabhāgalakkhaṇanayādayo pana <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> (netti. aṭṭha. 4 dvādasapada) vitthārato vuttāti na vitthārayissāmīti.</p>
- <p class="centered">Iti sattibalānurūpā racitā</p>
- <p class="centered">Niddesavāraatthavibhāvanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">4. Paṭiniddesavāraatthavibhāvanā</p>
- <p class="subhead">1. Desanāhāravibhaṅgavibhāvanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Evaṃ <a name="V0.0193"></a> hārādayo sarūpato ācariyena uddesato uddiṭṭhā, niddesato ca niddiṭṭhā, amhehi ca ñātā, atha kasmā puna ‘‘tattha katamo desanāhāro’’tiādiko āraddhoti ce? Veneyyānaṃ tividhattā. Veneyyā hi atitikkhapañño nātitikkhapañño mandapaññoti tividhā honti. Tesañhi atitikkhapaññassānurūpaṃ hārādayo uddesato uddiṭṭhā, nātitikkhapaññassa anurūpaṃ niddesato niddiṭṭhā, idāni mandapaññassānurūpaṃ hārādayo vibhajitvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘tattha katamo desanāhāro’’</span>tiādiko vibhaṅgavāro āraddho. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘<span class="bld">evaṃ hārādayo</span>sukhaggahaṇatthaṃ gāthābandhavasena sarūpato niddisitvā idāni tesu hāre tāva paṭiniddesavasena vibhajituṃ ‘tattha katamo desanāhāro’tiādi āraddha’’nti (netti. aṭṭha. 5) vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tattha ye hārādayo uddesaniddesesu niddiṭṭhā, tattha hārādīsu katamo desanāhāroti ce? Yā ‘‘assādādīnavatā’’tiādigāthā (netti. 4) vuttā, sā ayaṃ gāthā niddesavasena desanāhāro nāma, tassa ‘‘assādādīnavatā’’tiādi (netti. 4) niddesassa idāni mayā vuccamāno ‘‘ayaṃ desanāhāro kiṃ desayatī’’tiādiko vitthārasaṃvaṇṇanāviseso desanāhāravibhaṅgo nāmāti yojanā. ‘‘Ayaṃ desanāhāro kiṃ desayatī’’ti pucchitabbattā pucchaṃ ṭhapetvā ‘‘imaṃ desayatī’’ti niyametvā dassetuṃ<span class="bld"> ‘‘ayaṃ desanāhāro kiṃ desayati? Assādaṃ ādīnava’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha ayaṃ desanāhāro kiṃ desayatīti ce<a name="M0.0053"></a>? <span class="bld">Assādaṃ desayati</span> saṃvaṇṇeti vitthāreti, <span class="bld">ādīnavaṃ desayati</span>…pe… vitthāreti, <span class="bld">nissaraṇaṃ desayati</span>…pe… vitthāreti, <span class="bld">phalaṃ desayati</span>…pe… vitthāreti, <span class="bld">upāyaṃ desayati</span>…pe… vitthāreti, <span class="bld">āṇattiṃ desayati</span> saṃvaṇṇeti vitthāretīti yojano.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca ‘‘ayaṃ desanāhāro’’ti saddo pubbāparāpekkhoti daṭṭhabbo. ‘‘‘Assādādīnavatā’tiādigāthāyaṃ (netti. 4) dassitā ime assādādayo kattha saṃvaṇṇetabbe pāḷidhamme āgatā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘dhammaṃ vo, bhikkhave, desessāmī’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘‘Assādādīnavatā’tiādigāthāyaṃ (netti. 4) dassitā ime assādādayo kattha saṃvaṇṇetabbe pāḷidhamme āgatā’’ti pucchitabbattā ‘‘dhammaṃ vo, bhikkhave, desessāmi ādikalyāṇaṃ <a name="V0.0194"></a> majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsessāmī’’ti paṭiññātabbe pāḷidhamme saṃvaṇṇetabbe ye assādādayo āgatā, te ayaṃ desanāhāro desayatīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Tattha dhammasaddo pariyattisaccasamādhipaññāpakatipuññāpattiñeyyādīsu bahūsu atthesu pavatto, tathāpi idha pariyattidhammeyeva pavattoti daṭṭhabbo. Atthuddeso pana <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> (netti. aṭṭha. 5) vutto, tasmā idha mayā na vutto. <span class="bld">Vo</span>-kāropi upayogakaraṇapadapūraṇasampadānatthesu dissati ca, tathāpi idha sampadānatthevāti daṭṭhabbo. Bhikkhanti yācanti sīlakkhandhādayo, paccaye vā kāyaviññattiyāti <span class="bld">bhikkhū,</span> saṃsāre bhayaṃ ikkhanti paccavekkhantīti vā <span class="bld">bhikkhū. Bhikkhave</span>ti te bhikkhū ālapati, kimatthāyāti attano mukhābhimukhaṃ katvā dhammassavane atiussāhane niyojetuṃ ālapatīti veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammaṃ desessāmī</span>ti nāhaṃ issaratāya tumhe aññaṃ kiñci kāreyyāmi, dhammaṃyeva desessāmi, desento ca na aññesaṃ dhammaṃ sutvā sutamayañāṇānusārena desessāmi, anāvaraṇañāṇena sabbañeyyadhammesu paccakkhakāritāya idāni mayāyeva pavattiyamānaṃ dhammaṃ ahaṃ desessāmīti paṭijānāti. Ādimhi kalyāṇaṃ <span class="bld">ādikalyāṇaṃ,</span> ādi kalyāṇametassāti vā <span class="bld">ādikalyāṇaṃ</span>. Sesesupi eseva nayo. Ādikalyāṇādayo cettha atthakalyāṇādivasena vuttāti daṭṭhabbā. Tenāha – ‘‘sīlena <a name="M0.0054"></a> ādikalyāṇaṃ, samādhinā majjhekalyāṇaṃ, paññāya pariyosānakalyāṇaṃ. Buddhasubuddhatāya vā ādikalyāṇaṃ, dhammasudhammatāya majjhekalyāṇaṃ, saṅghasuppaṭipattiyā pariyosānakalyāṇaṃ. Atha vā ugghaṭitaññuvinayanena ādikalyāṇaṃ, vipañcitaññuvinayanena majjhekalyāṇaṃ, neyyapuggalavinayanena pariyosānakalyāṇaṃ. Ayamevattho idhādhippeto’’ti (netti. aṭṭha. 5).</p>
- <p class="bodytext">Arīyati ñāyatīti <span class="bld">attho,</span> ara-dhātuyā nippariyāyato ñāṇappadhāno ārammaṇikacittuppādo attho, ṭhānūpacārato atthassa ñātabbassa ārammaṇapaccayasatti attho, iti-saddena sāyeva satti parāmasīyati, ārammaṇapaccayasattisahito ārammaṇapaccayasaṅkhāto ñātabbo attho ta-paccayassa atthoti dhātupaccayānaṃ atthaviseso daṭṭhabbo. Asati bhavatīti vā <span class="bld">attho,</span> saha atthena yo dhammo vattatīti so dhammo <span class="bld">sāttho,</span> atthena samannāgato vā dhammo <span class="bld">sāttho,</span> saṅkāsanādichaatthapadasamāyogato vā <span class="bld">sāttho</span>. Ayamevattho idhādhippeto nettivisayattā. Sampannaṃ byañjanaṃ yassa dhammassāti <span class="bld">sabyañjano</span>. Sithiladhanitadīgharassagarulahusambandhavavatthitavimuttaniggahitasampannattā<a name="V0.0195"></a>, akārantādiitthiliṅgādiekavacanādisampannattā, pamādalekhādirahitattā ca avayavo sampanno taṃsamūhattā dhammo <span class="bld">sampannabyañjano</span> nāma, akkharādichabyañjanapadasamāyogā vā <span class="bld">sabyañjano</span>. Ayamevattho idhādhippeto. Imasmiṃ ayaṃ ūno, so netabbo pakkhipitabboti upanetabbābhāvato <span class="bld">kevalaparipuṇṇo,</span> sīlakkhandhasamādhikkhandhapaññākkhandha- vimuttikkhandhavimuttiñāṇadassanakkhandhapāripūriyā vā <span class="bld">kevalaparipuṇṇo</span>. Idhāyaṃ atireko, so apanetabboti vatvā apanetabbābhāvato <span class="bld">parisuddho,</span> caturoghanittharaṇatthāya, lokāmisanirapekkhatāya pavattiyamānattā vā <span class="bld">parisuddho</span>. Seṭṭhattā <span class="bld">brahmacariyaṃ,</span> brahmānaṃ vā seṭṭhānaṃ ariyānaṃ cariyaṃ <span class="bld">brahmacariyaṃ,</span> pabbajjabrahmacariyamaggabrahmacariyasāsanabrahmacariyādīsu sāsanabrahmacariyaṃ pakāsayissāmi, paridīpayissāmīti attho.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Dhammaṃ vo, bhikkhave, desessāmi…pe… pakāsessāmī’’ti paṭiññātabbe pāḷidhamme āgate assādādayo desanāhāro desayati saṃvaṇṇeti <a name="M0.0055"></a> vitthāretīti ācariyena sāmaññavaseneva vuttaṃ, tasmā desanāhāro idha pāḷiyaṃ āgataṃ imaṃ assādaṃ desayati, idha pāḷiyaṃ āgataṃ imaṃ ādīnavaṃ desayatītiādi viseso na viññātabbo, ‘‘kathaṃ viññātabbo’’ti pucchitabbattā ‘‘idha pāḷiyaṃ āgato ayaṃ assādo, idha pāḷiyaṃ āgato ayaṃ ādīnavo’’ti visesaṃ niyametvā upalakkhaṇanayena dassetuṃ <span class="bld">‘‘tattha katamo assādo? Kāmaṃ kāmayamānassā’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tassaṃ ‘‘assādādīnavatā’’tiādigāthāyaṃ niddiṭṭhesu visayavisayibhedesu assādesu katamo assādo tattha tesu pāḷidhammesu kattha pāḷiyaṃ āgatoti pucchitvā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kāmaṃ kāmayamānassa, tassa cetaṃ samijjhati;</p>
- <p class="gathalast">Addhā pītimano hoti, laddhā macco yadicchatī’’ti. (su. ni. 772; mahāni. 1) –</p>
- <p class="unindented">Idha pāḷigāthāyaṃ yo visayabhūto assādo āgato, so ayaṃ assādetabbo assādo desanāhārassa visayoti. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana –</p>
- <p class="indent">‘‘Evaṃ bhagavatā desito, pakāsito ca sāsanadhammo yesaṃ assādādīnaṃ dassanavasena pavatto, te assādādayo desanāhārassa visayabhūtā yattha yattha pāṭhe savisesaṃ <a name="V0.0196"></a> vuttā, tato tato niddhāretvā udāharaṇavasena idhānetvā dassetuṃ ‘tattha katamo assādo’tiādi āraddha’’nti (netti. aṭṭha. 5) vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tattha assādīyateti <span class="bld">assādo,</span> assādetabbo vatthukāmo. Kāmīyateti <span class="bld">kāmo,</span> vatthukāmo ca. Taṃ kāmayatīti <span class="bld">kāmayamāno,</span> satto. Tassa pītiyā yuttaṃ mano etassāti <span class="bld">pītimano</span>. Manati jānātītiādivacanatthena <span class="bld">macco</span>. Kāmaṃ kāmitabbaṃ vatthu kāmayamānassa tassa sattassa etaṃ kāmitabbaṃ vatthu sace samijjhati, evaṃ sati so satto addhā pītimano hoti. Yo macco yaṃ vatthuṃ icchati, taṃ vatthuṃ so macco laddhā addhā pītimano hotīti gāthāyattho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kāmaṃ <a name="M0.0056"></a> …pe… pītimano hotī’’ti ettakameva avatvā ‘‘laddhā macco yadicchatī’’ti vuttattā lobhanīyaṃ vatthuṃyeva laddhā pītimano na hoti, atha kho patthetabbaṃ pūjetabbanti sabbaṃ laddhā macco pītimano ca hotīti atirekattho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext">Visayabhūto assādetabbo assādo idha pāḷiyaṃ gāthāyaṃ āgatoti ācariyena vibhatto, amhehi ca ñāto, ‘‘dukkhadomanassādibhedesu ādīnavesu katamo ādīnavo kattha pāḷidhamme āgato’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamo ādīnavo? Tassa ce kāmayānassā’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tassaṃ ‘‘assādādīnavatā’’tiādigāthāyaṃ niddiṭṭhesu dukkhadomanassādīsu ādīnavesu katamo ādīnavo tattha tesu pāḷidhammesu kattha pāḷiyaṃ āgatoti pucchitvā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tassa ce kāmayānassa, chandajātassa jantuno;</p>
- <p class="gathalast">Te kāmā parihāyanti, sallaviddhova ruppatī’’ti. (su. ni. 773; mahāni. 2) –</p>
- <p class="unindented">Idha pāḷigāthāyaṃ yo domanassasaṅkhāto ādīnavo āgato, so ayaṃ domanassasaṅkhāto ādīnavo desanāhārassa visayoti.</p>
- <p class="bodytext">Gāthāyaṃ pana kāmayati icchatīti <span class="bld">kāmayāno.</span> Atha vā yāyati gacchatīti <span class="bld">yāno,</span> kāmena yāno <span class="bld">kāmayāno,</span> tassa. Chando jāto yassa so <span class="bld">chandajāto,</span> tassa. Vijjhīyateti <span class="bld">viddho</span><a name="V0.0197"></a>, sallati pavisatīti <span class="bld">sallo,</span> sallena viddho <span class="bld">sallaviddho</span>. Kāmaṃ kāmayānassa chandajātassa jantuno ye kāmā labhitabbā, te kāmā kenaci antarāyena yadā parihāyanti, tadā so jantu ruppati. Kīdisova ruppati? Ayomayasallaviddho migo ruppati iva, parihīnakāmo jantu ruppatīti daṭṭhabbo. Ettha ca ‘‘ruppatī’’tivacanena domanassuppatti dassitāti daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext">Domanassabhūto ādīnavo idha pāḷiyaṃ āgatoti ācariyena vibhatto, amhehi ca ñāto, ‘‘magganibbānavasena duvidhesu nissaraṇesu katamaṃ nissaraṇaṃ kattha pāḷiyaṃ āgata’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamaṃ nissaraṇaṃ? Yo kāme parivajjetī’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tassaṃ <a name="M0.0057"></a> ‘‘assādādīnavatā’’tiādigāthāyaṃ niddiṭṭhesu magganibbānavasena duvidhesu nissaraṇesu katamaṃ nissaraṇaṃ tattha tesu pāḷidhammesu kattha pāḷidhamme āgatanti pucchitvā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yo kāme parivajjeti, sappasseva padā siro;</p>
- <p class="gathalast">Somaṃ visattikaṃ loke, sato samativattatī’’ti. (su. ni. 774; mahāni. 3) –</p>
- <p class="unindented">Idha pāḷigāthāyaṃ yaṃ samativattanakaraṇaṃ maggasaṅkhātaṃ nissaraṇaṃ āgataṃ, taṃ idaṃ maggasaṅkhātaṃ samativattanakaraṇaṃ nissaraṇaṃ desanāhārassa visayanti.</p>
- <p class="bodytext">Gāthāyaṃ <span class="bld">yo</span>ti jhānalābhī vā ariyo vā. <span class="bld">Kāme</span>ti vuttappakāro vatthukāmo. Tesu pavattachandarāgassa vikkhambhanena vā samucchindanena vā parivajjeti. Kiṃ parivajjeti iva vajjeti? Sappassa <span class="bld">siro</span> siraṃ cakkhumā puriso disvā <span class="bld">padā</span> pādena parivajjeti iva, evaṃ parivajjeti. <span class="bld">Sato</span> satisampanno <span class="bld">so</span> puggalo loke rūpādīsu <span class="bld">visattikaṃ imaṃ</span> taṇhaṃ yena maggena <span class="bld">samativattati</span> saṃ suṭṭhu atikkamitvā vattati, idaṃ maggasaṅkhātaṃ samativattanakaraṇaṃ ekadesaṃ nissaraṇaṃ nāmāti yojetabbaṃ. ‘‘Pādā’’ti vattabbe ākārassa rassaṃ katvā ‘‘padā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Pādā</span>ti ca pādena yathā ‘‘amohabhāvā amohabhāvenā’’ti. Tena vuttaṃ ‘‘attano pādenā’’ti (netti. aṭṭha. 5).</p>
- <p class="bodytext">Ekadeso visayasaṅkhāto assādo idha pāḷiyaṃ āgatoti ācariyena vibhatto, amhehi ca ñāto, ‘‘ekadeso visayisaṅkhāto assādo kattha pāḷiyaṃ āgato’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha</span> <a name="V0.0198"></a> <span class="bld">katamo assādo? Khettaṃ vatthu’’</span>ntiādi āraddhaṃ. Atha vā ‘‘tattha katamo assādo? Khettaṃ vatthu’’ntiādi kasmā evaṃ āraddhaṃ, nanu ‘‘tattha katamo assādo? Kāmaṃ kāmayamānassā’’tiādinā assādo vibhatto? Saccaṃ, assādo pana duvidho visayavisayivasena, tasmiṃ visayasaṅkhāto assādo pubbe vibhatto, idāni visayisaṅkhātaṃ assādaṃ vibhajituṃ <span class="bld">‘‘tattha katamo assādo? Khettaṃ vatthu’’</span>ntiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tassaṃ ‘‘assādādīnavatā’’tiādigāthāyaṃ niddiṭṭhesu visayavisayibhedesu assādesu katamo assādo tattha tesu pāḷidhammesu kattha pāḷiyaṃ āgatoti pucchitvā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Khettaṃ vatthuṃ <a name="M0.0058"></a> hiraññaṃ vā, gavāssaṃ dāsaporisaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Thiyo bandhū puthū kāme, yo naro anugijjhatī’’ti. (su. ni. 775; mahāni. 4) –</p>
- <p class="unindented">Idha pāḷigāthāyaṃ yo anugijjhanasaṅkhāto assādo āgato, so ayaṃ anugijjhanasaṅkhāto visayiassādo desanāhārassa visayoti.</p>
- <p class="bodytext">Gāthāyaṃ <span class="bld">khetta</span>nti khipīyanti bījāni ettha ṭhāneti khettaṃ. Khipantānaṃ janānaṃ khipanakiriyā khipa-dhātuyā mukhyattho, khipanakiriyājanako cittuppādo phalūpacārattho, tassa cittuppādassa upanissayapaccayabhūtassa kedārassa viruḷhāpanasatti phalūpacārattho, iti-saddena sā viruḷhāpanasattiyeva parāmasīyati, tassā sattiyā patiṭṭhaṃ kedārasaṅkhātaṃ ṭhānaṃ ta-paccayattho. Esa nayo tīsu piṭakesu evarūpesu ca vacanatthesu yathārahaṃ nīharitvā gahetabbo. Vapanti patiṭṭhahanti etthāti <span class="bld">vatthu</span>. Aparaṇṇādīnaṃ patiṭṭhahanaṃ vapa-dhātuyā mukhyattho, ṭhānassa patiṭṭhāpanasatti phalūpacārattho, iti-saddena sā patiṭṭhāpanasatti parāmasīyati. Tassā sattiyā patiṭṭhaṭṭhānaṃ ta-paccayattho. <span class="bld">Khettaṃ</span> pana pubbaṇṇavirūhanaṭṭhānaṃ, <span class="bld">vatthu</span> aparaṇṇavirūhanaṭṭhānaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Hinoti pavattati pītisomanassanti <span class="bld">hi,</span> kiṃ taṃ? Pītisomanassaṃ, rāti pavatteti jātarūpanti <span class="bld">raṃ,</span> kiṃ <span class="bld">taṃ?</span> Jātarūpaṃ, hiṃ ranti <span class="bld">hiraṃ,</span> dutiyātappurisasamāso. Ñāpeti tosetīti <span class="bld">ñaṃ,</span> kiṃ <span class="bld">taṃ?</span> Jātarūpaṃ. Hiraṃ hutvā <span class="bld">ñaṃ hiraññaṃ,</span> pavattamānaṃ pītisomanassaṃ pavattetvā jane visesena tosetīti attho gahetabbo. <span class="bld">Vā</span>-saddo vuttāvuttatthasamuccayattho. Gacchanti visesenāti <span class="bld">gāvo,</span> rattindivaṃ asanti bhakkhanti visesenāti <span class="bld">assā,</span> gāvo ca assā ca <span class="bld">gavāssaṃ</span>. Dātabbaṃ paṭhamaṃ dentīti <span class="bld">dā,</span> asanti bhakkhantīti <span class="bld">asā,</span> datvā asā <span class="bld">dāsā</span><a name="V0.0199"></a>, sāmikānaṃ dātabbaṃ paṭhamaṃ datvā pacchā asanti bhakkhantīti attho. Sāmikehi vā dinnaṃ asanti bhakkhantīti <span class="bld">dāsā,</span> dukkhena kasirena asanti pavattantīti vā <span class="bld">dāsā,</span>. Mātāpitūnaṃ hadayaṃ purentīti <span class="bld">purisā,</span> puraṃ hitaṃ vā isanti gavesantīti <span class="bld">purisā</span>. Buddhapaccekabuddhacakkavattibhāvaṃ pureti kammanti <span class="bld">puraṃ,</span> kiṃ taṃ? Balavakammaṃ, puraṃ isanti sīlenāti vā <span class="bld">purisā</span>. Purisā eva hi sammāsambuddhapaccekabuddhacakkavattibhāvaṃ gacchanti. ‘‘Puri uccaṭṭhāne sentīti vā <span class="bld">purisā</span>. Purisā <a name="M0.0059"></a> hi mātūnaṃ pituṭṭhāne ṭhitā’’ti ime vacanatthā vuttappakārā yuttāyeva atthasambhavato. Dāsā ca purisā ca <span class="bld">dāsaporisaṃ,</span> majjhe vuddhi. Ettha ca dāsaggahaṇena dāsīpi gahitā. Dāsā dukkaṭajanā, purisā sukhitajanāti viseso daṭṭhabbo. Ṭhanti patiṭṭhahanti ettha mātugāme puttadhītāti <span class="bld">thiyo. Nara</span>saddassa viggahattho heṭṭhā vuttova.</p>
- <p class="bodytext">Ekadeso domanassasaṅkhāto ādīnavo idha pāḷigāthāyaṃ āgatoti ācariyena vibhatto, amhehi ca ñāto, ‘‘dukkhasaṅkhāto ādīnavo kattha pāḷiyaṃ āgato’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamo ādīnavo? Abalā naṃ balīyantī’’</span>tiādi āraddhaṃ. Atha vā ‘‘tattha katamo ādīnavo? Abalā naṃ balīyantī’’tiādi kasmā evaṃ āraddhaṃ, nanu ‘‘tattha katamo ādīnavo? Tassa ce kāmayānassā’’tiādinā ādīnavo vibhattoti? Saccaṃ, ādīnavo pana bahuvidho dukkhadomanassādivasena, tasmiṃ bahuvidhe ādīnave ekadeso domanassasaṅkhāto ādīnavo pubbe vibhatto, idāni dukkhasaṅkhātaṃ ādīnavaṃ vibhajituṃ <span class="bld">‘‘tattha katamo ādīnavo? Abalā naṃ balīyantī’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tassaṃ ‘‘assādādīnavatā’’tiādigāthāyaṃ niddiṭṭhesu dukkhadomanassādīsu ādīnavesu katamo ādīnavo tattha tesu pāḷidhammesu kattha pāḷidhamme āgatoti pucchitvā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Abalā naṃ balīyanti, maddantenaṃ parissayā;</p>
- <p class="gathalast">Tato naṃ dukkhamanveti, nāvaṃ bhinnamivodaka’’nti. (su. ni. 776; mahāni. 5) –</p>
- <p class="unindented">Idha pāḷigāthāyaṃ yo dukkhasaṅkhāto ekadeso ādīnavo āgato, so ayaṃ dukkhasaṅkhāto ekadeso ādīnavo desanāhārassa visayoti.</p>
- <p class="bodytext">Gāthāyaṃ natthi balaṃ etesaṃ kilesānanti <span class="bld">abalā</span>. Kasmā kilesā abalā hontīti? Kusalehi pahātabbattā. <span class="bld">Nara</span>nti khettādikāme anugijjhantaṃ naraṃ, saddhābalādivirahato vā abalaṃ <a name="V0.0200"></a> taṃ naraṃ <span class="bld">balīyanti</span> abhibhavanti. Kiñcāpi kilesā kusalehi pahātabbattā abalā honti, tathāpi kāmamanugijjhantaṃ saddhābalādivirahitaṃ abhibhavituṃ samatthā bhavanti. <span class="bld">Maddantenaṃ parissayā</span>ti kāmagiddhaṃ kāme pariyesantaṃ, kāmaṃ rakkhantañca <a name="M0.0060"></a> enaṃ naraṃ pari samantato paripīḷetvā ayanti pavattantīti parissayā, sīhabyagghādayo ceva kāyaduccaritādayo ca maddanti. <span class="bld">Tato</span> tehi parissayehi abhibhūtaṃ <span class="bld">naṃ</span> naraṃ jātiādi<span class="bld">dukkhaṃ anveti</span> anugacchati. Kimiva anveti? Udakaṃ bhinnanāvaṃ anveti iva, evaṃ anvetīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Ekadesaṃ maggasaṅkhātaṃ nissaraṇaṃ idha pāḷigāthāyaṃ āgatanti ācariyena vibhattaṃ, amheti ca viññātaṃ, ‘‘nibbānasaṅkhātaṃ ekadesaṃ nissaraṇaṃ kattha pāḷidhamme āgata’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamaṃ nissaraṇaṃ? Tasmā jantu sadā sato’’</span>tiādi āraddhaṃ. Atha vā ‘‘tattha katamaṃ nissaraṇaṃ? Tasmā jantu sadā sato’’tiādi kasmā evaṃ āraddhaṃ, nanu ‘‘tattha katamaṃ nissaraṇaṃ? Yo kāme parivajjetī’’tiādinā nissaraṇaṃ vibhattanti? Saccaṃ, nissaraṇaṃ pana duvidhaṃ magganibbānavasena, tattha duvidhe nissaraṇe maggasaṅkhātaṃ nissaraṇaṃ pubbe vibhattaṃ, idāni nibbānasaṅkhātaṃ nissaraṇaṃ vibhajituṃ <span class="bld">‘‘tattha katamaṃ nissaraṇaṃ? Tasmā jantu sadā sato’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tassaṃ ‘‘assādādīnavatā’’tiādigāthāyaṃ niddiṭṭhesu magganibbānesu nissaraṇesu ekadesaṃ nibbānasaṅkhātaṃ nissaraṇaṃ tattha tesu pāḷidhammesu kattha pāḷidhamme āgatanti pucchitvā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tasmā jantu sadā sato, kāmāni parivajjaye;</p>
- <p class="gathalast">Te pahāya tare oghaṃ, nāvaṃ sitvāva pāragū’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Idha pāḷigāthāyaṃ yaṃ nibbānasaṅkhātaṃ nissaraṇaṃ āgataṃ, idaṃ nissaraṇaṃ desanāhārassa visayanti.</p>
- <p class="bodytext">Gāthāyaṃ <span class="bld">tasmā</span>ti yasmā kāmagiddhaṃ naraṃ dukkhaṃ anveti, tasmā jantu <span class="bld">sadā</span> sabbakāle pubbarattāpararatte jāgariyānuyogena <span class="bld">sato</span> satisampanno hutvā <span class="bld">kāmāni</span> kilesakāme vikkhambhanavasena vā samucchedavasena vā <span class="bld">parivajjaye</span> parijaheyya. <span class="bld">Te</span> kāme ariyamaggena pahāya catubbidhaṃ <span class="bld">oghaṃ</span> tareyya tarituṃ sakkuṇeyya. Ko tarati iva tareyya? Nāvāsāmiko nāvaṃ yaṃ pavisantaṃ udakaṃ <span class="bld">sitvā</span> bahi siñcitvā lahukāya nāvāya appakasirena taritvā <span class="bld">pāragū</span> pāraṃ gacchati iva, evaṃ attani pavattaṃ kilesūdakaṃ siñcitvā ariyamaggena nīharitvā lahukena attabhāvena anupādisesāya <a name="V0.0201"></a> nibbānadhātuyā nibbānena pāraṃ nibbānaṃ santiṃ <a name="M0.0061"></a> gaccheyyāti attho. Idaṃ nibbānaṃ kasmā nissaraṇaṃ hoti? Sabbasaṅkhatanissaraṇato <span class="bld">nissaraṇaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Idaṃ nissaraṇaṃ idha pāḷidhamme āgatanti ācariyena vibhattaṃ, amhehi ca viññātaṃ, ‘‘katamaṃ phalaṃ kattha pāḷidhamme āgata’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamaṃ phalaṃ? Dhammo have rakkhati dhammacāri’’</span>ntiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tassaṃ ‘‘assādādīnavatā’’tiādigāthāyaṃ niddiṭṭhesu rakkhananipphādanamaccutaraṇādīsu phalesu katamaṃ phalaṃ tattha tesu pāḷidhammesu kattha pāḷidhamme āgatanti pucchitvā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Dhammo have rakkhati dhammacāriṃ, chattaṃ mahantaṃ yatha vassakāle;</p>
- <p class="gathalast">Esānisaṃso dhamme suciṇṇe, na duggatiṃ gacchati dhammacārī’’ti. (su. ni. 102, 103) –</p>
- <p class="unindented">Idha pāḷigāthāyaṃ yaṃ anatthehi dhammassa rakkhanaphalaṃ āgataṃ, rakkhāvahanassa abbhudayassa yañca nipphādanaṃ phalaṃ āgataṃ, idaṃ rakkhananipphādanaṃ phalaṃ desanāhārassa visayanti.</p>
- <p class="bodytext">Gāthāyaṃ <span class="bld">dhammo</span>ti yena puggalena yo dānādippabhedo puññadhammo nibbattito, so dhammo. <span class="bld">Dhammacāriṃ</span> dhammanibbattakaṃ taṃ puggalaṃ anatthehi <span class="bld">rakkhati</span>. Kimiva? <span class="bld">Vassakāle</span> deve vassante sati mahantaṃ kusalena dhāretabbaṃ chattaṃ dhārentaṃ kusalaṃ taṃ janaṃ vassatemanato rakkhati yathā, evaṃ rakkhitabbo dhammopi attasammāpaṇidhānena appamatto hutvā suṭṭhu dhammaṃ rakkhantaṃyeva rakkhati, tādiso dhammacārīyeva duggatiṃ na gacchati. Eso ānisaṃso <span class="bld">suciṇṇe</span> suciṇṇassa <span class="bld">dhamme</span> dhammassa ānisaṃsoti attho.</p>
- <p class="bodytext">Ekadesaṃ phalaṃ idha pāḷidhamme āgatanti ācariyena vibhattaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘katamo upāyo kattha pāḷiyaṃ āgato’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamo upāyo? Sabbe saṅkhārā aniccā’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tassaṃ ‘‘assādādīnavatā’’tiādigāthāyaṃ niddiṭṭhesu vipassanāpubbaṅgamanibbidādīsu upāyesu katamo upāyo tattha tesu pāḷidhammesu kattha pāḷidhamme āgatoti pucchitvā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sabbe <a name="V0.0202"></a><a name="M0.0062"></a> saṅkhārā ‘aniccā’ti…pe…;</p>
- <p class="gathalast">Sabbe dhammā ‘anattā’ti, yadā paññāya passatī’’ti. (dha. pa. 277-279) –</p>
- <p class="unindented">Idha pāḷigāthāsu yo vipassanāpubbaṅgamanibbidāñāṇasaṅkhāto visuddhiyā adhigamahetubhāvato maggo āgato, ayaṃ upāyo desanāhārassa visayoti.</p>
- <p class="bodytext">Gāthāsu <span class="bld">sabbe</span> niravasesā kammacittotuāhārehi saṅkharitā saṅkhata<span class="bld">saṅkhārā</span> hutvā abhāvaṭṭhena <span class="bld">aniccā</span> iti yadā paññāya passati, atha anicce dukkhasabhāve nibbindati, eso vipassanāpubbaṅgamo nibbindanañāṇasaṅkhāto dhammo visuddhiyā maggoti. ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādīsu saṅkhārānaṃ saṅkhatadhammabhāvo paccayākāravibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ (vibha. aṭṭha. 226 saṅkhārapadaniddesa) vuttova, taṃ vibhaṅgaṭṭhakathaṃ anoloketvā ekacce ācariyā ‘‘vipassanāñāṇārammaṇattā tebhūmakadhammāyevā’’ti vadanti, evaṃ sati maggaphaladhammānaṃ niccādibhāvo bhaveyya, tasmā vibhaṅgaṭṭhakathānurūpova attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Dukkhā</span>ti dukkhadukkhavipariṇāmadukkhasaṅkhāradukkhabhāvena dukkhā. <span class="bld">Anattā</span>ti niccasārasukhasāraattasārarahitattā asārakaṭṭhena anattā, avasavattanaṭṭhena vā anattā.</p>
- <p class="bodytext">Ekadeso upāyo idha pāḷidhamme āgatoti ācariyena vibhatto, amhehi ca ñāto, ‘‘katamā āṇatti kattha pāḷidhamme āgatā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamā āṇatti? Cakkhumā visamānīvā’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tassaṃ ‘‘assādādīnavatā’’tiādigāthāyaṃ niddiṭṭhāsu pāpaduccaritaparivajjanāṇattikalyāṇasucaritacaraṇāṇattiādīsu katamāṇatti tattha tesu pāḷidhammesu kattha pāḷidhamme āgatāti pucchitvā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Cakkhumā visamānīva, vijjamāne parakkame;</p>
- <p class="gathalast">Paṇḍito jīvalokasmiṃ, pāpāni parivajjaye’’ti. (udā. 43) –</p>
- <p class="unindented">Idha pāḷidhamme yā pāpaduccaritaparivajjanāṇatti āgatā, ayaṃ pāpaduccaritaparivajjanāṇatti desanāhārassa visayāti.</p>
- <p class="bodytext">Gāthāyaṃ <span class="bld">cakkhumā</span> puriso vijjamāne parakkame āvahitaṃ sarīraṃ āvahantova hutvā <span class="bld">visamāni</span> <a name="V0.0203"></a> bhūmippadesāni vā visame hatthiādayo vā <a name="M0.0063"></a> parivajjeti iva, evaṃ jīvalokasmiṃ paṇḍito <span class="bld">pāpāni</span> lāmakāni duccaritāni parivajjeti. Āṇatti nāma āṇārahassa dhammarājassa bhagavato āṇā, sā bahuvidhā, tasmā ‘‘kareyya kalyāṇa’’ntiādigāthāyaṃ sucaritacaraṇā āṇatti.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Upetha saraṇaṃ buddhaṃ, dhammaṃ saṅghañca tādinaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Samādiyatha sīlāni, taṃ vo atthāya hehitī’’ti. (therīgā. 249-250, 289-290) –</p>
- <p class="unindented">Ādīsu gāthāsu saraṇagamanāṇattisīlasamādānāṇattiādi āgatāti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Suññato lokaṃ avekkhassū’’tiādi kasmā evaṃ āraddhaṃ, nanu ‘‘tattha katamaṃ phalaṃ? Dhammo have’’tiādinā, ‘‘tattha katamo upāyo? Sabbe saṅkhārā’’tiādinā, ‘‘tattha katamā āṇatti? Cakkhumā’’tiādinā ca phalūpāyāṇattiyo vibhattāti? Saccaṃ, visuṃ visuṃ pana suttesu āgatā phalūpāyāṇattiyo vibhattā, idāni ekato āgatā phalūpāyāṇattiyo vibhajituṃ <span class="bld">‘‘suññato lokaṃ avekkhassū’’</span>tiādi āraddhaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">suññato lokaṃ avekkhassū</span>ti sabbampi saṅkhāralokaṃ attato suññoti avasavattitāsallakkhaṇavasena vā tucchabhāvasamanupassanavasena vā passāti idaṃ bhagavato vacanaṃ vidhānabhāvato <span class="bld">āṇatti</span> nāma. Niccasārasukhasāraattasārādirahitattā <span class="bld">‘‘mogharājā’’</span>ti ālapati, saddhāsīlasutacāgādirahitattā vā <span class="bld">mogho</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Sadā sato’’</span>ti puggalavasena vuttāya satiyā suññatādassanassa sampajānahetubhāvato satiyeva <span class="bld">upāyo,</span> na satimāti ettha satīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Attānudiṭṭhiṃ ūhaccā</span>ti ettha attānudiṭṭhi nāma ‘‘rūpaṃ attā, rūpavā attā, rūpasmiṃ attā, attani rūpa’’ntiādippakārā vīsativatthukā diṭṭhi. Maggena <span class="bld">ūhacca</span> samucchinditvā <span class="bld">evaṃ</span> vuttavidhinā <span class="bld">maccutaro</span> maccuno visayātikkanto <span class="bld">siyā</span> bhaveyya. Ettha yaṃ maccuvisayaṃ taraṇaṃ atikkamanaṃ, tassa atikkamanassa yañca pubbabhāgapaṭipadāsampajjanaṃ, <span class="bld">idaṃ</span> bhagavato desanāya <a name="V0.0204"></a> <span class="bld">phalaṃ</span> desanāhārassa visayanti adhippāyo. Pubbe visuṃ visuṃ phalūpāyāṇattiyo vibhattāpi –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Suññato <a name="M0.0064"></a> lokaṃ avekkhassu, mogharāja sadā sato;</p>
- <p class="gathalast">Attānudiṭṭhiṃ ūhacca, evaṃ maccutaro siyā’’ti. (su. ni. 1125; mahāni. 186; cūḷani. piṅgiyamāṇavapucchā 144, mogharājamāṇavapucchāniddesa 88) –</p>
- <p class="unindented">Ekagāthāyaṃ puna ekato vibhajanato phalādīsu ekato dassitesu sabbattha suttesu vā sabbattha gāthāsu vā phalādayo dassetabbā assādādayo viya katthaci niddhāretvāti viseso vijānitabbo. Tenāha aṭṭhakathācariyo ‘‘yathā pana…pe… ekato udāharaṇaṃ katanti daṭṭhabba’’nti (netti. aṭṭha. 5).</p>
- <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. Desanāhārassa visayabhūtā assādādayo ‘‘idha pāḷidhamme ayaṃ assādo āgato, idha pāḷidhamme ayaṃ ādīnavo āgato’’tiādinā visesato nidassanavasena sarūpato ācariyena vibhattā, te assādādayo tiṇṇaṃ ugghaṭitaññuādīnaṃ puggalānaṃ sāmaññato bhagavā kiṃ nu kho deseti, udāhu ekassa puggalassa yathālābhaṃ kiṃ nu desetīti anuyogassa sambhavato imassa puggalassa imaṃ deseti, imassa puggalassa imaṃ desetīti puggalabhedena assādādayo vibhajitvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘tattha bhagavā ugghaṭitaññussā’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tesu assādādīsu. Nissaraṇaṃ ugghaṭitaññussa puggalassa bhagavā deseti, ādīnavañca nissaraṇañca ime dve vipañcitaññussa puggalassa bhagavā deseti, assādañca ādīnavañca nissaraṇañca ime tayo neyyassa puggalassa bhagavā desetīti yojanattho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘evaṃ assādādayo udāharaṇavasena sarūpato dassetvā idāni tattha puggalavibhāgena desanāvibhāgaṃ dassetuṃ ‘tattha bhagavā’tiādi vutta’’nti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ugghaṭitaññussā</span>ti ugghaṭīyate paṭivijjhīyate, ṭhapīyate vā sappabhedo vitthāro atthoti <span class="bld">ugghaṭito,</span> jānātīti <span class="bld">ñū,</span> ugghaṭitaṃ atthaṃ ñū <span class="bld">ugghaṭitaññū,</span> uddesamatteneva sappabhedaṃ savitthāraṃ <a name="V0.0205"></a> paṭivijjhitabbaṃ atthaṃ paṭivijjhatīti attho. Yo puggalo uddeseneva uddiṭṭhamatteneva atthaṃ ñatvā atthasiddhippatto hoti, so ugghaṭitaññū nāma.</p>
- <p class="bodytext">Vipañcīyate <a name="M0.0065"></a> vittharīyate atthoti <span class="bld">vipañcito,</span> taṃ jānātīti <span class="bld">vipañcitaññū</span>. Yo puggalo niddesena niddiṭṭhamattameva atthaṃ ñatvā atthasiddhippatto, so vipañcitaññū nāma.</p>
- <p class="bodytext">Paṭiniddesena attho netabbo pāpetabboti <span class="bld">neyyo</span>. Yo puggalo paṭiniddesena vā paṭilomena vā vibhattaṃ eva atthaṃ ñatvā atthasiddhippatto, so neyyo nāma. Nissaraṇadesanāyeva ugghaṭitaññussa paṭivedhābhisamayo siddho hoti, ādīnavadesanāya ceva nissaraṇadesanāya ca vipañcitaññussa paṭivedhābhisamayo siddho hoti, assādadesanāya ca ādīnavadesanāya ca nissaraṇadesanāya ca neyyassa paṭivedhābhisamayo siddho hotīti adhippāyo idha gahetabbo.</p>
- <p class="bodytext">Padaparamo panettha paṭivedhābhisamayabhajanābhāvato na gahito. Tasmiñca aggahite assādo, ādīnavo, nissaraṇaṃ, assādādīnavā, assādanissaraṇāni, ādīnavanissaraṇāni, assādādīnavanissaraṇāni cāti sattasu paṭṭhānanayesu tatiyachaṭṭhasattamāva gahitā, avasesā cattāro nayā na gahitā. Veneyyavinayanābhāvato hi gahaṇāgahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Veneyyavinayañca veneyyānaṃ santāne ariyamaggassuppādanaṃ, na sāsanavinayanamattaṃ, ariyamagguppādanañca yathāvuttehi eva tīhi padaṭṭhānanayehi sijjhatīti itare nayā idha na vuttā.</p>
- <p class="bodytext">Yasmā pana <span class="bld">peṭake</span> (peṭako. 23) –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tattha katamo assādo ca ādīnavo ca?</p>
- <p class="gatha2">‘Yāni karoti puriso, tāni passati attani;</p>
- <p class="gathalast">Kalyāṇakārī kalyāṇaṃ, pāpakārī ca pāpaka’nti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tattha yaṃ kalyāṇakārī kalyāṇaṃ paccanubhoti, ayaṃ assādo. Yaṃ pāpakārī pāpaṃ paccanubhoti, ayaṃ ādīnavo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Aṭṭhime, bhikkhave, lokadhammā. Katame aṭṭha? ‘Lābho’tiādi (a. ni. 8.6). Tattha lābho yaso sukhaṃ pasaṃsā, ayaṃ assādo. Alābho ayaso dukkhaṃ nindā, ayaṃ ādīnavo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tattha <a name="V0.0206"></a> katamo assādo ca nissaraṇañca?</p>
- <p class="gatha1">‘Sukho <a name="M0.0066"></a> vipāko puññānaṃ, adhippāyo ca ijjhati;</p>
- <p class="gathalast">Khippañca paramaṃ santiṃ, nibbānamadhigacchatī’ti. –</p>
- <p class="unindented">Ayaṃ assādo ca nissaraṇañca.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Dvattiṃsimāni, bhikkhave, mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇāni, yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveyeva gatiyo bhavanti…pe… vivaṭacchadoti sabbaṃ lakkhaṇasuttaṃ (dī. ni. 3.199) ayaṃ assādo ca nissaraṇañca.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tattha katamo ādīnavo ca nissaraṇañca?</p>
- <p class="gatha1">‘Bhārā have pañcakkhandhā, bhārahāro ca puggalo;</p>
- <p class="gathalast">Bhārādānaṃ dukhaṃ loke, bhāranikkhepanaṃ sukhaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘Nikkhipitvā garuṃ bhāraṃ, aññaṃ bhāraṃ anādiya;</p>
- <p class="gathalast">Samūlaṃ taṇhamabbuyha, nicchāto parinibbuto’ti. (saṃ. ni. 3.22) –</p>
- <p class="unindented">Ayaṃ ādīnavo ca nissaraṇañca.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tattha katamo assādo ca ādīnavo ca nissaraṇañca?</p>
- <p class="gatha1">‘Kāmā hi citrā madhurā manoramā, virūparūpena mathenti cittaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tasmā ahaṃ pabbajitomhi rāja, apaṇṇakaṃ sāmaññameva seyyo’ti. (ma. ni. 2.307; theragā. 787; peṭako. 23) –</p>
- <p class="unindented">Ayaṃ assādo ca ādīnavo ca nissaraṇañcā’’ti vuttaṃ, tasmā tepi nayā idha niddhāretvā veditabbā. Phalādīsupi ayaṃ nayo labbhatiyeva.</p>
- <p class="bodytext">Yasmā <a name="V0.0207"></a> <span class="bld">peṭake</span> (saṃ. ni. 1.23, 192; peṭako. 22; mi. pa. 2.1.9) – ‘‘tattha katamaṃ phalañca upāyo ca? ‘Sīle patiṭṭhāya naro sappañño’ti gāthā, idaṃ phalañca upāyo ca.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tattha katamaṃ phalañca āṇatti ca?</p>
- <p class="gatha1">‘Sace bhāyatha dukkhassa, sace vo dukkhamappiyaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Mākattha pāpakaṃ kammaṃ, āvi vā yadi vā raho’ti. (udā. 44) –</p>
- <p class="unindented">Idaṃ <a name="M0.0067"></a> phalañca āṇatti ca.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tattha katamo upāyo ca āṇatti ca?</p>
- <p class="gatha1">‘Kumbhūpamaṃ kāyamimaṃ viditvā, nagarūpamaṃ cittamidaṃ ṭhapetvā;</p>
- <p class="gathalast">Yodhetha māraṃ paññāvudhena, jitañca rakkhe anivesano siyā’ti. (dha. pa. 40) –</p>
- <p class="unindented">Ayaṃ upāyo ca āṇatti cā’’ti vuttaṃ, tasmā evaṃ phalādīnaṃ dukkhavasenāpi udāharaṇaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ugghaṭitaññuādīnaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ imassa puggalassa imaṃ deseti, imassa puggalassa imaṃ desetī’’ti yehi puggalehi assādādayo yathārahaṃ ācariyena vibhattā, te puggalā yāhi paṭipadāhi bhinnā, tā paṭipadā kittikā bhavanti, tāhi bhinnā puggalā ca kittikāti vicāraṇāya sambhavato tā paṭipadā, te ca puggalā ettakāti gaṇanato dassetuṃ <span class="bld">‘‘tattha catasso paṭipadā’’</span>tiādi āraddhaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tesu ugghaṭitaññuādīsu puggalesu. Ye puggalā yāhi paṭipadāhi bhinnā, tā paṭipadā catasso bhavanti, te ca puggalā cattāroti yojanā kātabbā. Katamā catasso? Dukkhāpaṭipadā dandhābhiññā, dukkhāpaṭipadā khippābhiññā, sukhāpaṭipadā dandhābhiññā, sukhāpaṭipadā khippābhiññā cāti catasso. Katame cattāro? Taṇhācarito mando <a name="V0.0208"></a> puggalo, taṇhācarito udatto puggalo, diṭṭhicarito mando puggalo, diṭṭhicarito udatto puggalo cāti cattāro.</p>
- <p class="bodytext">Paṭipadābhiññāhi kato vibhāgopi paṭipadāhi kato vibhāgo nāma hoti avinābhāvatoti manasi katvā ‘‘catasso paṭipadābhiññā’’ti avatvā ‘‘catasso paṭipadā’’ti vuttā. Tā panetā samathavasenāpi bhinnā, vipassanāvasenāpi bhinnā. Kathaṃ samathavasena? Pathavīkasiṇādīsu sabbapaṭhamaṃ ‘‘pathavī pathavī’’tiādinā pavattamanasikārato paṭṭhāya yāva jhānassa upacāraṃ uppajjati, tāva pavattā paññā samathabhāvanā ‘‘paṭipadā’’ti vuccati. Upacārato pana paṭṭhāya yāva appanā, tāva <a name="M0.0068"></a> pavattā paññā ‘‘abhiññā’’ti vuccati heṭṭhimapaññāto adhigatapaññābhāvato.</p>
- <p class="bodytext">Sā ca paṭipadā kassaci dukkhā kicchā hoti nīvaraṇādipaccanīkadhammasamudācāraggahaṇatāya, kassaci tadabhāvato sukhā akicchā hoti, abhiññāpi kassaci dandhā asīghappavatti hoti avisadañāṇatāya, kassaci khippā sīghappavatti hoti visadañāṇatāyāti.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ vipassanāvasena? Yo rūpārūpamukhena vipassanaṃ abhinivisanto cattāri mahābhūtāni pariggahetvā upādārūpaṃ pariggaṇhāti, arūpaṃ pariggaṇhāti, rūpārūpaṃ pana pariggaṇhanto dukkhena kasirena kilamanto pariggaha<span class="bld">eta</span>uṃ sakkoti, tassa <span class="bld">dukkhāpaṭipadā</span> nāma hoti. Pariggahitarūpārūpassa vipassanāparivāse maggapātubhāvadandhatāya <span class="bld">dandhābhiññā</span> nāma hoti. Tabbipariyāyena itarā dve honti. Vipassanāvasena pana bhinnāyeva paṭipadābhiññāyo idha daṭṭhabbā abhisamayādhikārattā, <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘evaṃ yesaṃ puggalānaṃ vasena desanāvibhāgo dassito, te puggale paṭipadāvibhāgena vibhajitvā dassetuṃ ‘catasso paṭipadā’tiādi vutta’’nti (netti. aṭṭha. 6) vuttaṃ. Yojanānayo vuttanayānusāreneva veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">Catūhi paṭipadābhiññāhi cattāro puggalā sabbeva aniyamato vaṭṭadukkhato kiṃ nu kho niyyanti, udāhu ‘‘imāya paṭipadābhiññāya ayaṃ puggalo niyyāti, imāya paṭipadābhiññāya ayaṃ puggalo niyyātī’’ti niyamato ca niyyātīti vicāraṇāya sambhavato ‘‘ayaṃ puggalo imehi nissayehi upanissayapaccayaṃ labhitvā imāya paṭipadābhiññāya vaṭṭadukkhato niyyātī’’ti niyametvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘taṇhācarito mando’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="V0.0209"></a> taṇhācarito mando puggalo satipaṭṭhānehi <span class="bld">nissayehi</span> upanissayapaccayaṃ labhitvā <span class="bld">satindriyena</span> satindriyādhikena ariyamaggena dukkhāpaṭipadādandhābhiññāya vaṭṭadukkhato niyyāti, taṇhācarito udatto puggalo jhānehi <span class="bld">nissayehi</span> upanissayapaccayaṃ labhitvā <span class="bld">samādhindriyena</span> samādhindriyādhikena ariyamaggena dukkhāpaṭipadākhippābhiññāya vaṭṭadukkhato niyyāti<a name="M0.0069"></a>, diṭṭhicarito mando puggalo sammappadhānehi <span class="bld">nissayehi</span> upanissayapaccayaṃ labhitvā <span class="bld">vīriyindriyena</span> vīriyindriyādhikena ariyamaggena sukhāpaṭipadādandhābhiññāya vaṭṭadukkhato niyyāti, diṭṭhicarito udatto puggalo saccehi <span class="bld">nissayehi</span> upanissayapaccayaṃ labhitvā <span class="bld">paññindriyena</span> paññindriyādhikena ariyamaggena sukhāpaṭipadākhippābhiññāya vaṭṭadukkhato niyyātīti yojanā kātabbā. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana –</p>
- <p class="indent">‘‘Cattāro puggalāti yathāvuttapaṭipadāvibhāgeneva cattāro paṭipannakapuggalā, taṃ pana paṭipadāvibhāgaṃ saddhiṃ hetupāyaphalehi dassetuṃ ‘taṇhācarito’tiādi vutta’’nti (netti. aṭṭha. 6) –</p>
- <p class="unindented">Vuttaṃ. Tattha <span class="bld">taṇhācarito</span>ti taṇhāya nibbattitaṃ caritaṃ etassa puggalassāti taṇhācarito. <span class="bld">Mando</span>ti mandiyāya avijjāya samannāgatoti mando, mohādhikapuggalo. <span class="bld">Udatto</span>ti udaatto, uḷārapaññoti attho. Uḷāraṃ phalaṃ detīti <span class="bld">udo,</span> ko so? Pavicayo, attani nibbattoti <span class="bld">atto,</span> udo atto yassa puggalassāti <span class="bld">udatto</span>ti vacanattho kātabbo.</p>
- <p class="bodytext">Paṭhamāya paṭipadāya hetu nāma taṇhācaritatā, mandapaññatā ca, upāyo satindriyaṃ, sabbāsampi phalaṃ niyyānameva. Dutiyāya paṭipadāya hetu nāma taṇhācaritatā, udattapaññatā ca, upāyo vīriyindriyaṃ. Tatiyāya paṭipadāya hetu nāma diṭṭhicaritatā, mandapaññatā ca, upāyo samādhindriyaṃ. Catutthiyā paṭipadāya hetu nāma diṭṭhicaritatā, udattapaññatā ca, upāyo paññindriyanti hetupāyaphalāni daṭṭhabbāni.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca diṭṭhicarito udatto puggalo ugghaṭitaññū nāma, diṭṭhicarito mando ceva taṇhācarito udatto ca vipañcitaññū nāma, taṇhācarito mando puggalo neyyo nāma, tasmā ‘‘tattha bhagavā ugghaṭitaññussa puggalassa nissaraṇaṃ desayatī’’tiādinā nayena ugghaṭitaññuādiveneyyattayassa bhedadassanena nissaraṇaṃ desayati, ‘‘ādīnavañca nissaraṇañca desayati, assādañca ādīnavañca nissaraṇañca desayatī’’ti desanāvibhāgo dassito. ‘‘Tattha catasso <a name="V0.0210"></a> paṭipadā’’tiādinā paṭipadābhedadassanena ‘‘taṇhācarito mando puggalo, taṇhācarito udatto <a name="M0.0070"></a> puggalo, diṭṭhicarito mando puggalo, diṭṭhicarito udatto puggalo’’ti catudhā bhinnaṃ taṇhācaritamandādikaṃ puggalacatukkaṃ dassitanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Idāni catūhi paṭipadābhiññāhi catudhā bhinnaṃ taṇhācaritamandacatukkaṃ atthanayayojanāya dutiyāya visayaṃ katvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘ubho taṇhācaritā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha taṇhāya samādhipaṭipakkhattā taṇhācaritā mandaudattā ubho puggalā samathapubbaṅgamāya vipassanāya upanissayaṃ labhitvā rāgavirāgāya maggapaññāya niyyanti cetovimuttiyā sekkhaphalabhāvāya. Sammādiṭṭhisahiteneva sammāsamādhinā niyyānaṃ bhavati, na sammāsamādhinā eva, tasmā diṭṭhicaritā mandaudattā ubho puggalā vipassanāpubbaṅgamena samathena avijjāvirāgāya maggapaññāya niyyanti paññāvimuttiyā asekkhaphalabhāvāyāti cattāropi puggalā duvidhāyeva bhavantīti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rāgavirāgāyā</span>ti rañjatīti <span class="bld">rāgo,</span> so virajjati etāyāti <span class="bld">virāgā,</span> rāgassa virāgā <span class="bld">rāgavirāgā,</span> tāya rāgavirāgāya. <span class="bld">Ceto</span>ti cittappabhedena ca samādhi vuccati yathā ‘‘cittaṃ paññañca bhāvaya’’nti (saṃ. ni. 1.23, 192; mi. pa. 2.1.9.). Paṭippassaddhivasena paṭipakkhato vimuccatīti <span class="bld">vimutti,</span> cetasā cittena samādhinā vimuccatīti <span class="bld">cetovimutti,</span> ceto eva vā vimutti <span class="bld">cetovimutti,</span> anāgāmiphalasamādhi. Anāgāmipuggalo hi samādhismiṃ paripūrakāritāya cetovimuttiyā niyyāti. <span class="bld">Avijjāvirāgāyā</span>ti avindiyaṃ kāyaduccaritādiṃ vindatīti <span class="bld">avijjā,</span> vindiyaṃ vā kāyasucaritādiṃ na vindatīti <span class="bld">avijjā</span> niruttinayena. Virajjati etāyāti <span class="bld">virāgā,</span> avijjāya virāgā <span class="bld">avijjāvirāgā,</span> tāya avijjāvirāgāya. Pakārehi jānātīti <span class="bld">paññā,</span> vimuccatīti <span class="bld">vimutti,</span> paññāya vimuccatīti <span class="bld">paññāvimutti,</span> paññā <span class="bld">eva</span> vā vimutti <span class="bld">paññāvimutti,</span> arahattaphalapaññā, tāya paññāvimuttiyā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tesu katame puggalā kena atthanayena hātabbā’’ti vattabbato <span class="bld">‘‘tattha ye samathapubbaṅgamāhī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tesu ‘‘ubho taṇhācaritā’’tiādinā vibhattesu puggalesu ye ubho taṇhācaritā mandaudattā puggalā samatha…pe… niyyanti, te ubho taṇhācaritā <a name="M0.0071"></a> mandaudattā puggalā nandiyāvaṭṭena nayena <span class="bld">hātabbā</span> gametabbā netabbā. Ye ubho diṭṭhicaritā mandaudattā puggalā vipassanā…pe… samathena niyyanti, te ubho diṭṭhicaritā <a name="V0.0211"></a> mandaudattā puggalā sīhavikkīḷitena nayena <span class="bld">hātabbā</span> gametabbā netabbāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. ‘‘Tattha catasso paṭipadā’’tiādinā desanāhārena dukkhāpaṭipadābhedena taṇhācaritamandādibhedo puggalo vibhatto, amhehi ca ñāto, ‘‘tassa vibhattānantaraṃ svāyaṃ desanāhāro kattha saṃvaṇṇetabbe dhamme kenaci ākārena sambhavatī’’ti pucchitabbabhāvato <span class="bld">‘‘svāyaṃ hāro kattha sambhavatī’’</span>tiādimāha. Navamakkhaṇasampannassa satthā yaṃ dhammaṃ deseti, tasmiṃ saṃvaṇṇetabbe dhamme yā vīmaṃsādikā sutamayādikā tisso paññā vibhattā, tāhi paññāhi ye ugghaṭitaññuādayo tayo puggalā vibhattā, iti vibhattākārena ayaṃ desanāhāro satthārā desetabbe dhamme sambhavatīti daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">svāyaṃ hāro</span>ti desanāhārena paṭipadāvibhāgena veneyyapuggalavibhāgo dassito, so ayaṃ desanāhāro. <span class="bld">Kattha sambhavatī</span>ti kattha saṃvaṇṇetabbe dhamme saṃvaṇṇanābhāvena sambhavatīti. <span class="bld">Yassā</span>ti yo so veneyyo paccantajādīhi aṭṭhahi akkhaṇehi vimutto, savanadhāraṇādīhi ca sampattīhi samannāgato, tassa veneyyassa. <span class="bld">Satthā</span>ti sadevakaṃ lokaṃ sāsati anusāsatīti satthā. <span class="bld">Dhamma</span>nti desitaṃ saṃvaṇṇetabbaṃ dhammaṃ. <span class="bld">Desayatī</span>ti saṅkhepanayavitthāranayehi bhāsati. <span class="bld">Aññataro</span>ti bhagavato sāvakesu evaṃ dhammaṃ desetuṃ samattho sāvako. <span class="bld">Garuṭṭhāniyo</span>ti gāravassa ṭhānabhūtehi sīlasutacāgādiguṇavisesehi yutto mānito saddahitabbavacano. <span class="bld">Sabrahmacārī</span>ti samaṃ, saha vā brahmaṃ satthusāsanaṃ carati paṭipajjatīti sabrahmacārī. <span class="bld">Saddhaṃ labhati</span> ‘‘yo satthā dhammaṃ deseti, so satthā sammāsambuddho hotī’’ti satthari, ‘‘svākkhāto vatāyaṃ dhammo sāttho sabyañjano ekantaparipuṇṇo ekantaparisuddho atthāvaho hitāvaho sukhāvaho jhānamaggaphalanibbattako, amhehi ca saddahitabbo’’ti desite dhamme ca acalasaddhaṃ labhati, saddahanaṃ attano santāne punappunaṃ uppādeti. Tathā <a name="M0.0072"></a> ‘‘yo sāvako dhammaṃ deseti, so sāvako saṅkhepato vā vitthārato vā dhammaṃ desetuṃ samattho vata garuṭṭhāniyo sabrahmacārī mānito saddahitabbavacano’’ti desake sāvake ca ‘‘tādisena sāvakena desito yo dhammo, so dhammo sāttho sabyañjano ekantaparipuṇṇo ekantaparisuddho atthāvaho hitāvaho sukhāvaho jhānamaggaphalanibbattako, amhehi ca saddahitabbo’’ti sāvakena desitadhamme ca saddhaṃ saddahanaṃ attano santāne punappunaṃ uppādetīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ saddahitabbe satthārā desitadhamme ceva sāvakena desitadhamme ca saddahantassa veneyyassa <a name="V0.0212"></a> yā vīmaṃsā, vīmaṃsantassa yā ussāhanā, ussahantassa yā tulanā, tulayantassa yā upaparikkhā, sā ayaṃ vīmaṃsādikā paññā saddhānusārena pavattanato <span class="bld">sutamayī paññā</span> nāma. Tattha vīmaṃsanaṃ <span class="bld">vimaṃsā,</span> pāḷiyā, pāḷiatthassa ca vīmaṃsā. Vīmaṃsatīti vā <span class="bld">vīmaṃsā,</span> padaṃ padantarena, padatthaṃ padatthantarena vicāraṇakā paññā. Yathā cettha, evaṃ ussāhanādīsupi bhāvasādhanakattusādhanāni kātabbāni. <span class="bld">Ussāhanā</span> ca ussāhena upatthambhikā dhammassa dhāraṇaparicayasādhikā paññā ca, na vīriyaṃ, ettha ca yā sutamatteyeva pavattā, vīmaṃsādibhāvaṃ appattā nivattā, sā sutamayī paññā na hoti. Yā ca sutvā vīmaṃsitvā ussāhanādibhāvaṃ appattā nivattā, yā ca sutvā vīmaṃsitvā ussahitvā tulanādibhāvaṃ appattā nivattā, yā ca sutvā vīmaṃsitvā ussahitvā tulayitvā upaparikkhanabhāvaṃ appattā nivattā, sāpi paññā na sutamayī paññā hotīti daṭṭhabbā. Yā pana sutvā saddahantassa vīmaṃsā, vīmaṃsantassa ussāhanā, ussahantassa tulanā, tulayantassa upaparikkhā hoti, ayaṃ <span class="bld">sutamayī paññā</span> nāma hotīti daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext">Sutamayī paññā ācariyena vibhattā, amhehi ca ñātā, ‘‘katamā cintāmayī paññā’’ti vattabbabhāvato sutamayiyā paññāya vibhajanānantaraṃ cintāmayiṃ paññaṃ vibhajituṃ <span class="bld">‘‘tathā sutena nissayenā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">suta</span>nti suyyate pariyattidhammoti <span class="bld">suto,</span> savanaṃ pariyattidhammassāti vā <span class="bld">sutaṃ,</span> duvidhampi sutaṃ. <span class="bld">Nissayena</span> upanissāyāti attho. Itthambhūtalakkhaṇe cetaṃ ‘‘sutena nissayenā’’ti karaṇavacanaṃ. Ettha pana ‘‘idaṃ pāṇātipātādiviramanaṃ sīlanaṭṭhena sīlaṃ, ayaṃ ekaggatā samādahanaṭṭhena samādhi<a name="M0.0073"></a>, imāni bhūtupādāni ruppanaṭṭhena rūpāni, ime phassādayo namanaṭṭhena nāmāni, ime rūpādayo pañca dhammā rāsaṭṭhena khandhā’’ti tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ pīḷanādisabhāvassa vīmaṃsanābhūtā paññā <span class="bld">vīmaṃsā</span> nāma. Tesaṃyeva sīlasamādhiādīnaṃ sīlati patiṭṭhahati etthāti <span class="bld">sīla</span>ntiādivacanatthaṃ pucchitvā sabhāgalakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānānaṃ tuletvā viya gahaṇapaññā <span class="bld">tulanaṃ</span> nāma. Tesaṃyeva sīlasamādhiādīnaṃ dhammānaṃ sabhāvalakkhaṇaṃ avijahitvā aniccatādukkhatādinamanaruppanādisappaccayasaṅkhatādiākāre vitakketvā upaparikkhaṇapaññā eva <span class="bld">upaparikkhā</span> nāmāti visesato daṭṭhabbo. Sutadhammassa dhāraṇaparicayavasena pavattanato sutamayī paññā ussāhanā jātā viya na cintāmayī paññā cintitassa dhāraṇaparicayavasena appavattanatoti ‘‘ussāhanā’’ti na vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Sutamayī paññā ceva cintāmayī paññā ca ācariyena vibhattā, amhehi ca ñātā, ‘‘katamā bhāvanāmayī paññā’’ti vattabbabhāvato kāraṇabhūtānaṃ dvinnaṃ sutamayicintāmayipaññānaṃ dassanānantaraṃ <a name="V0.0213"></a> phalabhūtaṃ bhāvanāmayiṃ paññaṃ vibhajanto <span class="bld">‘‘imāhi dvīhī’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">imāhi dvīhi paññāhī</span>ti sutamayicintāmayipaññāhi kāraṇabhūtāhi. Sutamayipaññāya vā cintāmayipaññāya vā ubhayattha vā ṭhitoyeva yogāvacaro vipassanaṃ ārabhatīti. <span class="bld">Manasikārasampayuttassā</span>ti rūpārūpesu pariggahādivasena saṅkhāresu aniccatādivasena manasikārena sammā pakārehi yuttappayuttassa. Diṭṭhivisuddhikaṅkhāvitaraṇavisuddhimaggāmaggañāṇadassanavisuddhi- paṭipadāñāṇadassanavisuddhisampādanena vipassanaṃ ussukkantassa yogāvacarassa santāne ñāṇadassanavisuddhisaṅkhātaṃ <span class="bld">yaṃ</span> ariyamagga<span class="bld">ñāṇaṃ</span> nibbānārammaṇa<span class="bld">dassanabhūmiyaṃ vā bhāvanābhūmiyaṃ vā uppajjati,</span> ayaṃ <span class="bld">bhāvanāmayī paññā</span>ti attho daṭṭhabbo. Yadipi paṭhamamaggañāṇaṃ paṭhamaṃ nibbānadassanato <span class="bld">‘‘dassana’’</span>nti vuttaṃ, bhāvanāvasena pana pavattanato <span class="bld">‘‘bhāvanāmayī paññā’’</span>ti veditabbaṃ. <span class="bld">Dassanabhūmī</span>ti paṭhamamaggaphalāni, sesāni ‘‘bhāvanābhūmī’’ti vuccanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Amhākācariya tumhehi ‘‘yassa satthā vā’’tiādinā sutamayipaññādikā vibhattā, evaṃ sati sutena vinā cintāmayī paññā nāma na bhaveyya, mahābodhisattānaṃ pana sutena vinā cintāmayī paññā hotvevāti codanaṃ manasi katvā tasmiṃ saṅgahetvā pakārantarena vibhajituṃ <span class="bld">‘‘paratoghosā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0074"></a> <span class="bld">paratoghosā</span>ti parato pavatto desanāghoso paccayo etissāti paratoghosā. <span class="bld">Paccattasamuṭṭhitā</span>ti pati visuṃ attaniyeva samuṭṭhitā. <span class="bld">Yonisomanasikārā</span>ti tesaṃ tesaṃ cintetabbānaṃ rūpādīnaṃ dhammānaṃ ruppananamanādisabhāvapariggaṇhanādinā upāyena pavattamanasikārā cintāmayī paññā nāma, iminā sāvakāpi sāmaññato gahitā, tathāpi ugghaṭitaññuādīnaṃyeva vuttattā sāvakā idha gahitā, tasmā purimanayo yuttataro. <span class="bld">Parato</span>ti dhammadesakato pavattena dhammadesanāghosena hetunā yaṃ ñāṇaṃ uppajjati, paccattasamuṭṭhitena, yonisomanasikārena ca hetunā yaṃ ñāṇaṃ uppajjati, <span class="bld">ayaṃ</span> bhāvanāvasena pavattanato <span class="bld">bhāvanāmayī paññā</span> nāma, iminā sāvakāpi sāmaññato gahitā, tathāpi ugghaṭitaññuādīnaṃyeva vuttattā sāvakā idha gahitā, tasmā purimanayo yuttataro. <span class="bld">Parato</span>ti dhammadesakato pavattena dhammadesanāghosena hetunā yaṃ ñāṇaṃ uppajjati, paccattasamuṭṭhitena, yonisomanasikārena ca hetunā yaṃ ñāṇaṃ uppajjati, ayaṃ bhāvanāvasena pavattanato bhāvanāmayī paññā nāmāti vibhajitvā paṇḍitehi ñeyyāti vitthārena gambhīratthaṃ ñātuṃ icchantehi ‘‘evaṃ paṭipadāvibhāgenā’’tiādinā (netti. aṭṭha. 9) aṭṭhakathāvacanena jānitabbo.</p>
- <p class="bodytext">Sutamayipaññādikā <a name="V0.0214"></a> tisso paññā ācariyena nānānayehi vibhattā, amhehi ca ñātā, ‘‘tāsu yassa ekā vā dve vā paññā atthi, so puggalo konāmo, yassa ekāpi natthi, so puggalo konāmo’’ti pucchitabbabhāvato yassa ayaṃ paññā, imā vā atthi, so puggalo itthannāmo, yassa natthi, so puggalo itthannāmoti paṭipadāpaññāppabhedena puggalaṃ vibhajituṃ <span class="bld">‘‘yassa imā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">yassa</span> atitikkhapaññassa sutamayī paññā ceva cintāmayī paññā ca imā dve paññā atthi, ayaṃ atitikkhapañño uddesamatteneva jānanato <span class="bld">ugghaṭitaññū</span> nāma. <span class="bld">Yassa</span> nātitikkhapaññassa uddesaniddesehi sutamayī paññā atthi, cintāmayī paññā natthi, ayaṃ nātitikkhapañño uddesaniddesehi jānanato <span class="bld">vipañcitaññū</span> nāma. <span class="bld">Yassa</span> mandapaññassa uddesaniddesehi neva sutamayī paññā atthi, na cintāmayī paññā ca, ayaṃ mandapañño <a name="M0.0075"></a> uddesaniddesapaṭiniddesehi jānanato niravasesavitthāradesanāya netabbato <span class="bld">neyyo</span> nāmāti. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘idāni yadatthaṃ imā paññā uddhaṭā, tameva veneyyapuggalavibhāgaṃ yojetvā dassetuṃ ‘yassā’tiādi vutta’’ntiādi (netti. aṭṭha. 8) vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. ‘‘Tattha bhagavā ugghaṭitaññussā’’tiādinā desanaṃ vibhāveti, ‘‘tattha catasso paṭipadā’’tiādinā paṭipadāvibhāgehi, ‘‘svāyaṃ hāro’’tiādinā ñāṇavibhāgehi ca desanābhājanaṃ veneyyattayaṃ ācariyena vibhattaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘yāya desanāpāḷiyā desanāhāraṃ yojetuṃ pubbe ‘dhammaṃ vo, bhikkhave, desessāmī’tiādinā desanāhārassa visayabhāvena yā pāḷidesanā nikkhittā, sā pāḷidesanā desanāhārena niddhāritesu assādādīsu atthesu kimatthaṃ desayatī’’ti pucchitabbattā ‘‘imaṃ atthaṃ desayatī’’ti niyametvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘sāyaṃ dhammadesanā’’</span>tiādi āraddhaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sāyaṃ dhammadesanā</span>ti yā dhammadesanā ādikalyāṇādikā pubbe desanāhārassa visayabhāvena nikkhittā, sāyaṃ dhammadesanā assādādīsu kimatthaṃ desayatīti kathetukāmatāya pucchati, pucchitvā ‘‘cattāri saccāni desayatī’’ti vissajjeti, tāni sarūpato dassetuṃ <span class="bld">‘‘dukkhaṃ samudayaṃ nirodhaṃ magga’’</span>nti vuttaṃ. Pavattipavattakanivattinivattanupāyabhāvena aviparītabhāvato <span class="bld">‘‘saccānī’’</span>ti vuttāni.</p>
- <p class="bodytext">Yassaṃ desanāyaṃ saccāni desanāhārena niddhāritāni, sā desanā cattāri saccāni desayatīti <a name="V0.0215"></a> yuttaṃ hotu. Yassaṃ desanāyaṃ assādādayo niddhāritā, sā desanā cattāri saccāni desayatīti na sakkā vattuṃ. Heṭṭhā ca assādādayo niddhāritā, tasmā ‘‘assādādayo’’tipi vattabbanti codanaṃ manasi katvā <span class="bld">‘‘ādīnavo phalañca dukkha’’</span>ntiādi vuttaṃ. Desanāhārena saṃvaṇṇanānayena desanāyaṃ niddhārito ādīnavo ceva phalañca dukkhasaccaṃ hoti, assādo samudayasaccaṃ, nissaraṇaṃ nirodhasaccaṃ, upāyo ceva āṇatti ca maggasaccaṃ hoti, tasmā ‘‘cattāri saccāni desayatī’’ti vattabbamevāti.</p>
- <p class="bodytext">Taṇhāvajjā <a name="M0.0076"></a> tebhūmakadhammā dukkhaṃ, te ca aniccādīhi pīḷitattā <span class="bld">ādīnavā</span>yeva. <span class="bld">Phala</span>nti desanāya phalaṃ lokiyaṃ, na lokuttaraṃ, tasmā dukkhanti vattabbameva. <span class="bld">Assādo</span>ti taṇhāssādassa gahitattā <span class="bld">‘‘assādo samudayo’’ti ca vattabbaṃ. Assādekadeso dukkhameva</span>, assādekadeso dukkhañceva samudayo ca. Saha vipassanāya ariyamaggo ca bhagavato āṇatti ca desanāya phalādhigamassa upāyabhāvato<span class="bld"> ‘‘upāyo, āṇatti ca maggo’’</span>ti vuttaṃ, nissaraṇekadesopi maggoti daṭṭhabbo. ‘‘Imāni cattāri saccāni yā desanā visesato desayati, katamā sā’’ti pucchitabbattā visesaṃ niyametvā dassetuṃ<span class="bld"> ‘‘imāni cattāri saccāni idaṃ dhammacakka’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Idaṃ</span> vuccamānaṃ dhammacakkaṃ imāni cattāri saccāni visesato desayatīti yojanā kātabbā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yā desanā imāni cattāri saccāni visesato desayati, tassā desanāya dhammacakkabhāvaṃ kiṃ bhagavā āhā’’ti vattabbabhāvato <span class="bld">‘‘yathāha bhagavā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘jātipi dukkhā’’tiādivacanato (mahāva. 14) taṇhāvajjaṃ jātiādikaṃ tebhūmakadhammajātaṃ dukkhassa adhiṭṭhānabhāvena, dukkhadukkhādibhāvena ca <span class="bld">‘‘dukkha’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Me</span>ti mayā pavattitanti yojanā. <span class="bld">Bhikkhave</span>ti savane ussāhaṃ janetuṃ ālapati. <span class="bld">Bārāṇasiya</span>nti bārāṇasīnagarassa avidūre. <span class="bld">Isipatane</span>ti sīlakkhandhādīnaṃ isanato gavesanato <span class="bld">‘‘isī’’</span>ti voharitānaṃ paccekabuddhānaṃ patanaṭṭhāne. <span class="bld">Migadāye</span>ti migānaṃ abhayadānaṭṭhāne kārite assameva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anuttara</span>nti uttaritarābhāvena anuttaraṃ anatisayaṃ. <span class="bld">Dhammacakka</span>nti satipaṭṭhānādike sabhāvadhāraṇādinā atthena dhammo ceva pavattanaṭṭhena cakkañcāti dhammacakkaṃ. <span class="bld">Appaṭivattiya</span>nti appaṭisedhanīyaṃ. Kasmā? Janakassa bhagavato dhammissarattā sammāsambuddhattā, jaññassa ca anuttarattā koṇḍaññādīnañceva aṭṭhārasabrahmakoṭiyā ca catusaccapaṭivedhasādhanato ca. ‘‘Kena appaṭivattiya’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘samaṇena vā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">samaṇenā</span>ti pabbajjamattūpagatena<a name="V0.0216"></a>. <span class="bld">Brāhmaṇenā</span>ti jātibrāhmaṇena. Paramatthānañhi samaṇabrāhmaṇānaṃ paṭisedhane cittuppādānuppajjanampi natthi. <span class="bld">Devenā</span>ti chakāmāvacaradevena. <span class="bld">Brahmunā</span>ti rūpabrahmā gahitā. ‘‘Samaṇena vā <a name="M0.0077"></a> …pe… brahmunā’’ti ettakameva avatvā<span class="bld">‘‘kenacī’’</span>ti vuttavacanena avasesakhattiyagahapatiparisajanā saṅgahitā. Tasmā khattiyabrāhmaṇagahapatisamaṇacātumahārājikatāvatiṃsamārabrahmaparisā aṭṭhavidhāpi paṭisedhetuṃ asamatthāyevāti veditabbā. <span class="bld">Lokasmi</span>nti sattasamūhe dhammacakkādhāre.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Dvādasa padāni sutta’’nti gāthānurūpaṃ dhammacakkasutte padāni vibhajanto<span class="bld"> ‘‘tattha aparimāṇā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti dhammacakkadesanāyaṃ (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 13 ādayo; paṭi. ma. 2.30). ‘‘Aparimāṇā akkharā aparimāṇā padā’’ti avatvā ‘‘aparimāṇā padā aparimāṇā akkharā’’ti uppaṭipāṭivacanehi yebhuyyena padasaṅgahitānīti dasseti. <span class="bld">Padā, akkharā, byañjanā</span>ti ca liṅgavipallāsānīti daṭṭhabbāni. <span class="bld">Etasseva atthassā</span>ti vattabbākārassa catusaccasaṅkhātassa atthasseva <span class="bld">saṅkāsanā pakāsanā</span> pakāsanākāro paññattākāroti ākāravantaākārasambandhe sāmivacanaṃ. <span class="bld">Saṅkāsanākāro</span>ti ca saṅkāsanīyassa atthassa ākāro. Esa nayo sesesupi. <span class="bld">Itipī</span>ti iti iminā pakārenapi, iminā pakārenapi <span class="bld">idaṃ</span> jātiādikaṃ dukkhaṃ ariyasaccanti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aya</span>nti kāmataṇhādibhedā ayaṃ taṇhā. <span class="bld">Dukkhasamudayo</span>ti dukkhanibbattanassa hetubhāvato dukkhasamudayo. <span class="bld">Aya</span>nti sabbasaṅkhatato nissaṭā ayaṃ asaṅkhatā dhātu. <span class="bld">Dukkhanirodho</span>ti jātiādippabhedassa dukkhassa anuppādananirodhapaccayattā dukkhanirodho. <span class="bld">Aya</span>nti sammādiṭṭhādiko aṭṭhaṅgiko ariyo maggo. Dukkhanirodhabhūtaṃ nibbānaṃ ārammaṇakaraṇavasena gatattā, dukkhanirodhappattiyā paṭipadābhāvato ca <span class="bld">dukkhanirodhagāminī paṭipadā</span>. Sesaṃ vuttanayameva.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tattha aparimāṇā’’tiādinā byañjanapadaatthapadāni vibhajitvā tesaṃ aññamaññaṃ visayivisayabhāvena sambandhabhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tattha bhagavā akkharehi saṅkāsetī’’</span>tiādi vuttaṃ. Atha vā bhagavā kiṃ sāmaññehi akkharādīhi saṅkāseti vā pakāseti vā, udāhu yathārahaṃ saṅkāseti pakāsetītiādivicāraṇāya sambhavato visayavisayibhāvena sambandhabhāvaṃ niyametvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘tattha bhagavā akkharehi saṅkāsetī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘akkharehi saṅkāsetī’’ti kasmā evaṃ vuttaṃ, nanu ‘‘dukkhasacca’’ntiādīsu <a name="M0.0078"></a> padeneva dukkhasaccatthattādiko saṅkāsitabboti? Saccaṃ, padāvayavassa pana akkharassa gahaṇamukheneva akkharasamudāyassapi padassa <a name="V0.0217"></a> gahaṇaṃ hoti, pade gahite ca dukkhasaccatthādikāvabodho hotveva, evaṃ sati padeneva sijjhanato akkharo visuṃ na gahetabboti? Na, dukkhasaccatthādikāvabodhassa visesuppattibhāvato. <span class="bld">Du</span>-iti akkharena hi anekupaddavādhiṭṭhānabhāvena kucchitattho gahito, <span class="bld">kha</span>-iti akkharena dhuvasubhasukhattabhāvavirahena tucchatthoti evamādikāvabodhassa visesuppatti bhavati. Tena vuttaṃ ‘‘padatthagahaṇassa visesādhānaṃ jāyatī’’ti (netti. aṭṭha. 9). Padapariyosāne vākyapariyosānābhāvato akkharehi saṃkhittena dīpiyamāno attho padehi pakāsitovāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘padehi pakāsetī’’</span>ti. Vākyapariyosāne pana saṅkāsito pakāsito attho vivarito vivaṭo katovāti vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Byañjanehi vivaratī’’</span>ti. Pakārehi ca vākyabhede kate so attho vibhatto nāmāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘ākārehi vibhajatī’’</span>ti. Vākyāvayavānaṃ padānaṃ paccekaṃ nibbacanavibhāge kate so attho pākaṭo katovāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘niruttīhi uttānīkarotī’’</span>ti. Katanibbacanehi vākyāvayavehi vitthāravasena niravasesato desitehi veneyyasattānaṃ citte parisamantato tosanaṃ hoti, paññātejanañcāti āha <span class="bld">‘‘niddesehi paññapetī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Bhagavā akkharehi saṅkāsetī’’tiādīsu ‘‘bhagavā evā’’ti vā ‘‘akkharehi evā’’ti vā avadhāraṇe yojite ‘‘sāvako na saṅkāseti, padādīhi na saṅkāsetī’’ti attho bhaveyya, sāvako ca saṅkāseti, padādīhi ca saṅkāseti. Kattha avadhāraṇaṃ yojetabbanti ce? ‘‘Bhagavā akkharehi saṅkāsetiyevā’’ti avadhāraṇaṃ yojetabbaṃ. Evañhi sati sāvakena saṅkāsito vā padādīhi saṅkāsito vā attho saṅgahito hoti. Atthapadānañca akkharādinānāvisayatā siddhā hoti. Tena ekānusandhike sutte chaḷeva atthapadāni niddhāretabbāni, anekānusandhike sutte anusandhibhedena visuṃ visuṃ cha cha atthapadāni niddhāretabbāni.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Chasu <a name="M0.0079"></a> byañjanapadesu katamena byañjanapadena katamaṃ kiccaṃ sādhetī’’ti pucchitabbattā ‘‘iminā idaṃ kiccaṃ, iminā idaṃ kiccaṃ sādhetī’’ti niyametvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘tattha bhagavā akkharehi ca padehi ca ugghaṭetī’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti akkharādīsu byañjanapadesu. <span class="bld">Ugghaṭetī</span>ti ugghaṭanakiccaṃ sādhetīti attho. Kiñcāpi desanāva ugghaṭanakiccaṃ sādheti, bhagavā pana desanājanakattā ugghaṭanakiccaṃ sādhetīti vuccati. Sesesupi evamattho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ugghaṭanakiccasādhikā desanāyeva kiṃ vipañcanavitthāraṇakiccasādhikā desanājanakattā, udāhu visuṃ visuṃ kiccasādhikā aññā’’ti pucchitabbabhāvato visuṃ visuṃ kiccasādhikā aññā <a name="V0.0218"></a> desanāti niyametvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘tattha ugghaṭanā ādī’’</span>tiādimāha. Atha vā ‘‘katamā ugghaṭanā, katamā vipañcanā, katamā vitthāraṇā’’ti pucchitabbattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘tattha ugghaṭanā ādī’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti ugghaṭanādikiccasādhikāsu desanāsu. <span class="bld">Ugghaṭanā</span>ti ugghaṭanakiccasādhikā desanā ādidesanā hoti. <span class="bld">Vipañcanā</span>ti vipañcanakiccasādhikā desanā majjhedesanā hoti. <span class="bld">Vitthāraṇā</span>ti vitthāraṇakiccasādhikā desanā pariyosānadesanā hotīti attho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ugghaṭiyanto uddisiyamāno pariyattiatthabhūto dhammavinayo katamaṃ puggalaṃ vineti, vipañciyanto niddisiyamāno pariyattiatthabhūto dhammavinayo katamaṃ puggalaṃ vineti, vitthāriyanto paṭiniddisiyamāno pariyattiatthabhūto dhammavinayo katamaṃ puggalaṃ vinetī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘soyaṃ dhammavinayo’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘evaṃ ‘akkharehi saṅkāsetī’tiādīnaṃ channaṃ byañjanapadānaṃ byāpāraṃ dassetvā idāni atthapadānaṃ byāpāraṃ dassetuṃ ‘soyaṃ dhammavinayo’tiādi vutta’’nti (netti. aṭṭha. 9) vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ugghaṭiyanto</span> uddisiyamāno uddesapariyattiatthabhūto so ayaṃ <span class="bld">dhammavinayo</span> ugghaṭitaññupuggalaṃ vineti, <span class="bld">tena</span> ugghaṭitaññuno puggalassa vinayanena <span class="bld">naṃ</span> ugghaṭiyantaṃ uddisiyamānaṃ uddesapariyattiatthabhūtaṃ vinayaṃ ‘‘ādikalyāṇo’’ti āhu. <span class="bld">Vipañciyanto</span> niddisiyamāno niddesapariyattiatthabhūto so ayaṃ <span class="bld">dhammavinayo</span> vipañcitaññupuggalaṃ vineti, <span class="bld">tena</span> <a name="M0.0080"></a> vipañcitaññupuggalassa vinayanena <span class="bld">naṃ</span> vipañciyantaṃ niddisiyamānaṃ niddesapariyattiatthabhūtaṃ vinayaṃ ‘‘majjhekalyāṇo’’ti āhu. <span class="bld">Vitthāriyanto</span> paṭiniddisiyamāno paṭiniddesapariyattiatthabhūto so ayaṃ <span class="bld">dhammavinayo</span> neyyaṃ puggalaṃ <span class="bld">vineti</span> vinayanaṃ janeti, <span class="bld">tena</span> neyyassa puggalassa vinayanena <span class="bld">naṃ</span> vitthāriyantaṃ paṭiniddisiyamānaṃ paṭiniddesapariyattiatthabhūtaṃ vinayaṃ ‘‘pariyosānakalyāṇo’’ti āhūti yojanatthoti daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā ‘‘akkharehi saṅkāsetī’’tiādinā channaṃ padānaṃ byāpāro dassito, evaṃ sati attho nibyāpāro siyā, attho ca nippariyāyato sabyāpāroyevāti codanaṃ manasi katvā āha <span class="bld">‘‘soyaṃ dhammavinayo’’</span>tiādi. Etena atthoyeva mukhyato veneyyattayassa vinayanakiccaṃ sādheti, atthavācako pana saddo ṭhānūpacārato veneyyattayassa vinayanakiccaṃ sādhetīti dasseti. Padaparamassa pana saccappaṭivedhassa patiṭṭhānābhāvato so idha na vutto. Sekkhaggahaṇena vā kalyāṇaputhujjanassa viya neyyaggahaṇena padaparamassa puggalassāpi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ<a name="V0.0219"></a>. <span class="bld">Akkharehī</span>tiādīsu karaṇatthe karaṇavacanaṃ, na hetvatthe. Akkharādīnañhi ugghaṭanādīni payojanāniyeva honti, na ugghaṭanādīnaṃ akkharādīni payojanānīti ‘‘annena vasatī’’tiādīsu viya na hetuattho gahetabbo. Tattha hi annena hetunā vasati, vasanena hetunā annaṃ laddhanti vasanakiriyāya phalaṃ vasanakiriyāya hetubhāvena gahitaṃ. ‘‘Ajjhesanena vasatī’’tiādīsupi eseva nayo. Tenāha ‘‘yadatthā ca kiriyā, so hetū’’ti (netti. aṭṭha. 9). Tattha <span class="bld">yadatthā</span>ti so annādiko attho yassā vasanādikiriyāyāti yadatthā, vasanādikiriyā, so annādiko attho tassā vasanādikiriyāya hetūti attho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. ‘‘Tattha aparimāṇā padā’’tiādinā ‘‘dhammaṃ vo bhikkhave desessāmī’’ti uddiṭṭhāya pāḷiyā dvādasapadasampattisaṅkhātaṃ tividhakalyāṇataṃ dassetvā idāni chaatthapadachabyañjanapadabhedena sampattisaṅkhātaṃ atthapadabyañjanapadakalyāṇataṃ dassento <span class="bld">‘‘tattha chappadāni attho’’</span>tiādimāha. Atha vā ‘‘dvādasa padāni sutta’’nti vuttānurūpaṃ ‘‘tattha aparimāṇā’’tiādinā ‘‘dhammaṃ vo bhikkhave desessāmī’’ti uddiṭṭhāya pāḷiyā dvādasapadatā <a name="M0.0081"></a> dassetvā ‘‘ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇa’’nti vuttānurūpaṃ ‘‘tattha bhagavā akkharehi cā’’tiādinā tassā pāḷiyā tividhakalyāṇatā dassitā, dassetvā idāni ‘‘sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddha’’nti vuttānurūpaṃ tassā pāḷiyā chaatthapadabyañjanapadasampannataṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tattha chappadāni attho’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tissaṃ desanāhāravisayasaṅkhātāyaṃ pāḷiyaṃ chappadāni attho. Katamāni chappadāni? Saṅkāsanā, pakāsanā, vivaraṇā, vibhajanā, uttānīkammaṃ, paññatti imāni chappadāni. Attho yassa atthi tasmā <span class="bld">sātthaṃ. Tatthā</span>ti tissaṃ desanāhāravisayasaṅkhātāyaṃ pāḷiyaṃ chappadāni byañjanaṃ. Katamāni chappadāni? Akkharaṃ, padaṃ, byañjanaṃ, ākāro, nirutti, niddeso imāni chappadāni. Byañjanaṃ yassa atthīti <span class="bld">sabyañjana</span>nti yojanā kātabbā. <span class="bld">Tenā</span>ti tassā pāḷiyā tividhakalyāṇachaatthapadasampannachabyañjanapadasampannaṭṭhena, ‘‘dhammaṃ vo, bhikkhave…pe… suddha’’nti bhagavā āhāti attho.</p>
- <p class="bodytext">Kevalasaddassa sakalādiatthavācakattā adhippetatthaṃ niyametvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘kevalanti lokuttaraṃ na missaṃ lokiyehi dhammehī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Paripuṇṇa</span>nti adhippetatthe ekopi attho ūno natthi, vācakasaddesupi anatthako ekopi saddo adhiko natthīti paripuṇṇaṃ anūnaṃ anatirekaṃ. <span class="bld">Parisuddha</span>nti saddadosaatthadosādivirahato vā parisuddhaṃ, rāgādimalavirahato vā pariyodātānaṃ uttarimanussadhammavisesānaṃ upaṭṭhitaṭṭhānattā parisuddhaṃ pariyodātaṃ. Niggataṃ malaṃ etassa dhammassāti <a name="V0.0220"></a> <span class="bld">nimmalaṃ</span>. Saddadosādivirahato vā rāgādivirahato vā sabbamalehi apagataṃ pari samantato odātanti <span class="bld">pariyodātaṃ. Upaṭṭhita</span>nti upatiṭṭhanti ettha sabbavisesāti upaṭṭhitaṃ yathā ‘‘padakkanta’’nti. <span class="bld">Padakkantaṃ</span> padakkantaṭṭhānaṃ. Visisanti manussadhammehīti <span class="bld">visesā,</span> sabbe visesā <span class="bld">sabbavisesā,</span> sabbato vā visesāti <span class="bld">sabbavisesā,</span> uttarimanussadhammā. Tesaṃ sabbavisesānaṃ upaṭṭhitanti yojanā. <span class="bld">Ida</span>nti sikkhattayasaṅgahaṃ sāsanabrahmacariyaṃ. Tathāgatassa sammāsambuddhassa padanti <span class="bld">tathāgatapadaṃ. Pada</span>nti ca paṭipattigamanena vā desanāgamanena vā kilesaggahaṇaṃ. Ottharitvā gamanaṭṭhānaṃ itipi <span class="bld">vuccati</span> pavuccati, tathāgatena gocarāsevanena vā bhāvanāsevanena vā <span class="bld">nisevitaṃ</span> bhajitaṃ itipi vuccati, tathāgatassa mahāvajirañāṇasabbaññutaññāṇadantehi <a name="M0.0082"></a> <span class="bld">ārañjitaṃ</span> ārañjitaṭṭhānaṃ itipi vuccati, <span class="bld">ato</span> tathāgatapadādibhāvena vattabbabhāvato <span class="bld">etaṃ</span> sāsanabrahmacariyaṃ iti paññāyati. <span class="bld">Brahmacariya</span>nti brahmuno sabbasattuttamassa bhagavato cariyaṃ, brahmaṃ vā sabbaseṭṭhaṃ cariyaṃ <span class="bld">brahmacariyaṃ. Paññāyatī</span>ti yathāvuttehi pakārehi ñāyatīti attho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Imassa sikkhattayassa saṅgahassa sāsanassa paripuṇṇabhāvaparisuddhabhāvasaṅkhātaṃ tathāgatapadabhāvaṃ!Tathāgatapadabhāvaṃ, tathāgatanisevitabhāvaṃ, tathāgataārañjitabhāvaṃ, tehi pakārehi ñāpitabhāvaṃ kathaṃ mayaṃ nikkaṅkhā jānissāmā’’ti vattabbato <span class="bld">‘‘tenāha bhagavā’’</span>tiādi vuttaṃ, tabbhāvadīpakena bhagavatā vuttena vacanena tumhehi nikkaṅkhehi jānitabboti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext">Yadi bhagavā akkharehi ca padehi ca ugghaṭeti, byañjanehi ca ākārehi ca vipañcayati, niruttīhi ca niddesehi ca vitthāreti, evaṃ sati ācariyena racitena desanāhārena payojanaṃ na bhavati, desanāhārena na vinā bhagavato desanāyameva atthasijjhanatoti codanaṃ manasi katvā <span class="bld">‘‘kesaṃ ayaṃ dhammadesanā’’</span>ti pucchitvā <span class="bld">‘‘yogīna’’</span>nti āha. Tattha <span class="bld">yogīna</span>nti yujjanti catusaccakammaṭṭhānabhāvanāyanti <span class="bld">yogino,</span> tesaṃ yogīnaṃ. Tena mayā racitena desanāhārena saṃvaṇṇitā ayaṃ vuttappakārā bhagavato desanā ugghaṭanādikiccaṃ sādhetīti desanāhāro yogīnaṃ sātthakoyevāti daṭṭhabbo. ‘‘Desanāhārassa assādādidesanāhārabhāvo kena amhehi jānitabbo saddahitabbo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tenāha āyasmā…pe… desanāhāro’’</span>ti vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tena</span> assādādidesanāhārabhāvena āyasmā mahākaccāno ‘‘assādādīnavatā…pe… desanāhāro’’ti yaṃ vacanaṃ āha, tena vacanena tumhehi desanāhārassa yogīnaṃ assādādidesanāhārabhāvo jānitabbo saddahitabboti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kiṃ <a name="V0.0221"></a> pana ettāvatā desanāhāro paripuṇṇo, añño niyutto natthī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘niyutto desanāhāro’’</span>ti vuttaṃ. Tattha yassaṃ desanāyaṃ assādādayo yena desanāhārena niddhāritā, tassaṃ desanāyaṃ <a name="M0.0083"></a> so desanāhāro niddhāretvā yojitoti attho daṭṭhabboti.</p>
- <p class="centered">Iti desanāhāravibhaṅge sattibalānurūpā racitā</p>
- <p class="centered">Vibhāvanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext">Paṇḍitehi pana aṭṭhakathāṭīkānusārena gambhīrattho vitthārato vibhajitvā gahetabboti.</p>
- <p class="subhead">2. Vicayahāravibhaṅgavibhāvanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena desanāhāravibhaṅgena assādādayo suttatthā ācariyena vibhattā, so saṃvaṇṇanāvisesabhūto desanāhāravibhaṅgo paripuṇṇo, ‘‘katamo vicayo hāro’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamo vicayo hāro’’</span>tiādi <span class="bld">vuttaṃ. </span> Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tesu niddiṭṭhesu soḷasasu desanāhārādīsu hāresu katamo saṃvaṇṇanāviseso vicayo hāro vicayahāravibhaṅgo nāmāti pucchati. ‘‘Yaṃ pucchitañca vissajjitañcā’’tiādiniddesagāthāya idāni mayā vuccamāno ‘‘ayaṃ vicayo hāro kiṃ vicinatī’’tiādiko saṃvaṇṇanāviseso vicayahāravibhaṅgo nāmāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ayaṃ vicayo hāro kiṃ vicinatī’’ti iminā yo vicayo vicinitabbo, taṃ vicayaṃ vicinitabbaṃ pucchati, tasmā vicinitabbaṃ visayaṃ visuṃ visuṃ niyametvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘padaṃ vicinati, pañhaṃ vicinatī’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Kiṃ vicayo padavicayo’’tiādiṃ avatvā ‘‘kiṃ vicinati, padaṃ vicinatī’’tiādivacanena vicayasaddassa kattusādhanatthaṃ dasseti. Tattha <span class="bld">padaṃ vicinatī</span>ti navavidhassa suttantassa sabbaṃ padaṃ yāva nigamanā nāmapadādijātisaddādiitthiliṅgādiākārantādipaṭhamavibhatyantādiekavacanādivasena vicinati. <span class="bld">Pañhaṃ vicinatī</span>ti adiṭṭhajotanādisattādhiṭṭhānādisammutivisayādiatītavisayādivasena vicinati. <span class="bld">Vissajjanaṃ vicinatī</span>ti ekaṃsabyākaraṇavissajjanādisāvasesabyākaraṇavissajjanādi sauttarabyākaraṇa vissajjanādi lokiyabyākaraṇavissajjanādivasena vicinati. <span class="bld">Pubbāparaṃ vicinatī</span>ti <a name="V0.0222"></a> pubbena aparaṃ saṃsanditvā <a name="M0.0084"></a> vicinati. <span class="bld">Assādaṃ vicinatī</span>ti assādakataṇhādiassādetabbasukhādivasena vicinati. <span class="bld">Ādīnavaṃ vicinatī</span>ti dukkhadukkhavipariṇāmadukkhasaṅkhāradukkhavasena vā aniṭṭhānubhavanādiādiantavantatādisaṃkilesabhāgiyādivasena vā vicinati. <span class="bld">Nissaraṇaṃ vicinatī</span>ti maggavasena vā nibbānavasena vā maggassa vā āgamavasena, nibbānassa asaṅkhatadhātuādipariyāyavasena vā vicinati. <span class="bld">Phalaṃ vicinatī</span>ti dhammacaraṇassa duggatigamanābhāvena vā maccutaraṇādinā vā desanāya phalaṃ, desanānusārena caraṇassa phalaṃ vicinati. <span class="bld">Upāyaṃ vicinatī</span>ti aniccānupassanādivasena pavattananibbidāñāṇādivasena vā saddhāsativasena vā visuddhiyā upāyaṃ vicinati. <span class="bld">Āṇattiṃ vicinatī</span>ti pāpaparivajjanāṇattivasena vā lokassa suññatāpekkhanāṇattivasena vā vicinati. <span class="bld">Anugītiṃ vicinatī</span>ti vuttānugītivasena vā vuccamānānugītivasena vā anurūpaṃ gītiṃ vicinati. <span class="bld">Sabbe nava suttante vicinatī</span>ti suttageyyādike nava sutte āhaccavacanavasena vā anusandhivacanavasena vā nītatthavacanavasena vā neyyatthavacanavasena vā saṃkilesabhāgiyādivasena vā vicinati.</p>
- <p class="bodytext">Kiñcāpi padavicayo paṭhamaṃ vibhatto, suttassa pana anupadaṃ vicinitabbatāya atibhāriyo, na sukaro padavicayoti taṃ aggahetvā pañhāvicayavissajjanavicaye tāva vibhajanto <span class="bld">‘‘yathā kiṃ bhave’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">yathā kiṃ bhave</span>ti yena pakārena so pañhāvicayo pavattetabbo, taṃ pakārajātaṃ kīdisaṃ bhaveyyāti attho daṭṭhabbo. Āyasmā ajito pārāyane bhagavantaṃ pañhaṃ yathā yena pakārena pucchati, tathā tena pakārena pañhāvicayo pavattetabboti attho. Tattha <span class="bld">āyasmā</span>ti piyavacanaṃ. <span class="bld">Ajito</span>ti bāvarībrāhmaṇassa paricārakabhūtānaṃ soḷasannaṃ aññataro ajito. <span class="bld">Pārāyane</span>ti pāraṃ nibbānaṃ ayati gacchati etenāti pārāyanaṃ, ajitasuttādisoḷasasuttassetaṃ adhivacanaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kenassu nivuto loko, (iccāyasmā ajito,)</p>
- <p class="gatha2">Kenassu nappakāsati;</p>
- <p class="gathalast">Kissābhilepanaṃ brūsi, kiṃ su tassa mahabbhaya’’nti. (su. ni. 1038; cūḷani. vatthugāthā 57, ajitamāṇavapucchāniddesa 1) –</p>
- <p class="unindented">Gāthāya <a name="M0.0085"></a> <span class="bld">‘‘kena</span> dhammena <span class="bld">loko</span> ariyavajjo satto <span class="bld">nivuto</span> paṭicchādito, iti āyasmā ajito <a name="V0.0223"></a> pucchati. <span class="bld">Kena</span> hetunā yathāvuttaloko nappakāsati, <span class="bld">assa</span> yathāvuttalokassa <span class="bld">kiṃ</span> abhilepanaṃ iti tvaṃ brūsi, <span class="bld">tassa</span> yathāvuttalokassa kiṃ mahabbhayanti tvaṃ brūsīti pucchatī’’ti attho.</p>
- <p class="bodytext">Iti iminā pabhedena cattāri <span class="bld">imāni</span> gāthāpāda<span class="bld">padāni pucchitāni</span> pucchāvasena vuttāni, pucchitatthadīpakāni vā, padhānavasena pana so <span class="bld">‘‘eko pañho’’</span>ti mato, yadipi catunnaṃ padānaṃ pucchanavasena pavattattā catubbidhoti vattabbo, ñātuṃ pana icchitassa ekasseva atthassa sambhavato <span class="bld">‘‘eko pañho’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Kāraṇaṃ vadehī’’ti vattabbattā kāraṇamāha <span class="bld">‘‘ekavatthupariggahā’’</span>ti. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘yadipi nivāraṇāpakāsanābhilepanamahabbhayasaṅkhātā cattāro atthā pucchāyaṃ gahitā, ekassa pana abhidheyyatthassa gahaṇato ‘eko pañho’ti padhānavasena gahitoti daṭṭhabbo’’ti. ‘‘Ekavatthupariggahaṇaṃ kathaṃ amhehi saddahitabba’’nti vattabbabhāvato <span class="bld">‘‘evañhi āhā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Evaṃ</span> ekavatthupariggahaṇeneva bhagavā <span class="bld">hi</span> yasmā āha, iti tasmā ekavatthupariggahaṇaṃ tumhehi saddahitabbanti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Kenassu nivuto loko’’</span>ti iminā <span class="bld">lokādhiṭṭhānaṃ</span> paṭicchādanaṃ pucchati, na nānādhammādhiṭṭhānaṃ. <span class="bld">‘‘Kenassu nappakāsatī’’</span>ti iminā lokasseva <span class="bld">appakāsanaṃ</span> pucchati, na nānāsabhāvadhammassa. <span class="bld">‘‘Kissābhilepanaṃ brūsī’’</span>ti iminā lokasseva <span class="bld">abhilepanaṃ</span> pucchati, na nānāsabhāvadhammassa. <span class="bld">‘‘Kiṃ su tassa mahabbhaya’’</span>nti iminā tasseva lokassa <span class="bld">mahabbhayaṃ</span> pucchati, na nānāsabhāvadhammassa. Tasmā ‘‘kenassu nivuto loko’’tiādipañho ekādhiṭṭhānanānādhiṭṭhānesu ekādhiṭṭhāno, dhammādhiṭṭhānasattādhiṭṭhānesu sattādhiṭṭhāno, adiṭṭhajotanādīsu adiṭṭhajotanāpañhotiādinā yathāsambhavaṃ vicinitabboti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Pañhassa yo loko ‘adhiṭṭhāno’ti gahito, so loko tividho’’ti vattabbabhāvato <span class="bld">‘‘loko tividho’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha tayo vidhā etassa lokassāti <span class="bld">tividho</span>. Kilissati rāgādivasena kāmāvacarasattoti <span class="bld">kileso,</span> kileso ca so loko <a name="M0.0086"></a> cāti <span class="bld">kilesaloko,</span> kāmāvacarasatto. So hi rāgādikilesabahulatāya kilesalokoti. Bhavati jhānābhiññāhi buddhīhīti <span class="bld">bhavo,</span> bhavo ca so loko cāti <span class="bld">bhavaloko,</span> rūpāvacarasatto. So hi jhānādibuddhīhi bhavatīti. Indriyena samannāgatoti <span class="bld">indriyo,</span> indriyo ca so loko cāti <span class="bld">indriyaloko,</span> arūpāvacarasatto. So hi āneñjasamādhibahulatāya visuddhindriyo hotīti lokasamaññā pariyāpannadhammavasena pavattā, tasmā ariyā na gahitāti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kenassu <a name="V0.0224"></a> nivuto loko’’tiādigāthāya pucchāvicayo hāro ācariyena vibhatto, amhehi ca ñāto, ‘‘vissajjanāvicayo hāro kattha vissajjanāya vibhatto’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha vissajjanā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tassaṃ ‘‘kenassu nivuto loko’’tiādipucchāyaṃ –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Avijjāya nivuto loko, (ajitāti bhagavā,)</p>
- <p class="gatha2">Vivicchā pamādā nappakāsati;</p>
- <p class="gathalast">Jappābhilepanaṃ brūmi, dukkhamassa mahabbhaya’’nti. (su. ni. 1039; cūḷani. vatthugāthā 58, ajitamāṇavapucchāniddesa) –</p>
- <p class="unindented">Ayaṃ gāthā vissajjanāti daṭṭhabbā. Tattha <span class="bld">avijjāya nivuto loko</span>ti kāḷapakkhacatuddasī, ghanavanasaṇḍa, meghapaṭalacchādana, aḍḍharattīnaṃ vasena caturaṅgasamannāgatena andhakārena rathaghaṭādi paṭicchādito viya dhammasabhāvapaṭicchādanalakkhaṇāya <span class="bld">avijjāya</span> satta<span class="bld">loko nivuto</span> paṭicchādito. <span class="bld">‘‘Ajitā’’</span>ti ca ālapanaṃ katvā bhagavā āha. <span class="bld">Vivicchā</span>ti <span class="bld">vici</span>kicchāya pamādahetu yathāvuttaloko <span class="bld">nappakāsati. Jappaṃ</span> taṇhaṃ yathāvuttalokassa <span class="bld">‘‘abhilepana’’</span>nti ahaṃ brūmīti bhagavā āha, <span class="bld">dukkhaṃ</span> jātiādivaṭṭadukkhaṃ <span class="bld">assa</span> yathāvuttalokassa <span class="bld">‘‘mahabbhaya’’</span>nti ahaṃ brūmīti bhagavā ajitaṃ āhāti attho.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Imāya vissajjanāya kathaṃ vicineyyā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘imāni cattāri padānī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">imāni cattāri padānī</span>ti ‘‘kenassu nivuto loko’’tiādipucchāgāthāyaṃ vuttāni gāthāpadāni. <span class="bld">Imehi catūhi padehī</span>ti ‘‘avijjāya nivuto loko’’ti vissajjanāgāthāyaṃ vuttehi gāthāpadehi vissajjitāni. Kathaṃ? <span class="bld">Paṭhamaṃ</span> padaṃ <span class="bld">paṭhamena</span> padena, <span class="bld">dutiyaṃ</span> padaṃ <a name="M0.0087"></a> <span class="bld">dutiyena</span> padena, <span class="bld">tatiyaṃ</span> padaṃ <span class="bld">tatiyena</span> padena, <span class="bld">catutthaṃ</span> padaṃ <span class="bld">catutthena</span> padena vissajjitaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Kenassu nivuto loko’’</span>ti paṭhama<span class="bld">pañhe</span> <span class="bld">‘‘avijjāya nivuto loko’’</span>ti paṭhamā <span class="bld">vissajjanā</span> katā, na uppaṭipāṭiyā. Vijjāya paṭipakkhā avijjā, tasmā avijjāya ajānako loko bhaveyya. Kathaṃ nivuto saddahitabboti āha <span class="bld">‘‘nīvaraṇehi nivuto loko’’</span>ti. Yadi evaṃ ‘‘nīvaraṇena nivuto loko’’ti vissajjanā kātabbāti codanaṃ manasi <a name="V0.0225"></a> katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘avijjānīvaraṇā hi sabbe sattā’’</span>ti. ‘‘Sabbasattānaṃ avijjānīvaraṇabhāvo kena vacanena saddahitabbo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘yathāha bhagavā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sabbasattānaṃ, bhikkhave, sabbapāṇānaṃ sabbabhūtānaṃ, pariyāyato ekameva nīvaraṇaṃ vadāmi, yadidaṃ avijjā. Avijjānīvaraṇā hi sabbe sattā. Sabbasova bhikkhave avijjāya nirodhā cāgā paṭinissaggā natthi sattānaṃ nīvaraṇanti vadāmī’’ti yaṃ vacanaṃ <span class="bld">yathā</span> yena pakārena bhagavā āha, tathā tena pakārena vuttena tena vacanena tumhehi sabbasattānaṃ avijjānīvaraṇabhāvo saddahitabboti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Avijjāya nivuto loko’’ti padena ‘‘kenassu nivuto loko’’ti paṭhamasseva padassa vissajjanā na siyā, ‘‘kenassu nappakāsatī’’ti dutiyapadassāpi vissajjanā siyāti codanaṃ manasi katvā <span class="bld">‘‘tena cā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tena</span> ‘‘avijjāya nivuto loko’’ti padena ‘‘kenassu nivuto loko’’ti paṭhamassa padassa vissajjanā <span class="bld">yuttā</span> yuttatarā hoti, yuttatarattā ‘‘kenassu nivuto loko’’ti pañhe ‘‘avijjāya nivuto loko’’ti vissajjanāti mayā vattabbāyevāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Kenassu nappakāsatī’’</span>ti imasmiṃ <span class="bld">pañhe ‘‘vivicchā pamādā nappakāsatī’’</span>ti ayaṃ <span class="bld">vissajjanā</span> kātabbā, vivicchāya pavattattā, pamādā <span class="bld">ca</span> loko nappakāsatīti attho. Avijjānīvaraṇāya nivuto loko nappakāsatīti vissajjanā kātabbā, ‘‘kathaṃ vivicchā pamādā loko nappakāsatīti vissajjanā katā’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘yo puggalo’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">yo</span> puthujjanabhūto <span class="bld">puggalo</span> avijjā<span class="bld">nīvaraṇehi</span> <a name="M0.0088"></a> nivuto, <span class="bld">so</span> puthujjanabhūto puggalo vivicchāya <span class="bld">vivicchati</span>. ‘‘Yāya vivicchāya vivicchati, sā vivicchā katamā nāmā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘vivicchā nāma vuccati vicikicchā’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Tāya kasmā nappakāsatī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘so vicikicchanto’’</span>tiādi vuttaṃ. Tāya vicikicchanto <span class="bld">so</span> puthujjanabhūto puggalo saddahitabbesu <span class="bld">nābhisaddahati;</span> saddahitabbesu na abhisaddahanto akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ sacchikiriyāya ārabhitabbaṃ vīriyaṃ <span class="bld">nārabhati;</span> anārabhanto <span class="bld">so</span> puggalo <span class="bld">idha</span> loke pamādamanuyutto viharatīti, pamādena viharanto pamatto puggalo <span class="bld">sukke</span> dhamme na uppādiyati; anuppādayantassa <span class="bld">tassa</span> puggalassa <span class="bld">te</span> sukkā dhammā <span class="bld">anuppādiyamānā</span> hutvā <span class="bld">nappakāsanti</span> pakāsanavasena na pavattanti; tasmā ‘‘vivicchā pamādā loko nappakāsatī’’ti vissajjanā kātabbāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tādisassa <a name="V0.0226"></a> sukkadhammānaṃ appakāsanabhāvo amhehi kena vacanena saddahitabbo’’ti vattabbabhāvato <span class="bld">‘‘yathāha bhagavā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Dūre santo pakāsanti, himavantova pabbato;</p>
- <p class="gatha2">Asantettha na dissanti, rattiṃ khittā yathā sarā;</p>
- <p class="gathalast">Te guṇehi pakāsanti, kittiyā ca yasena cā’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Yaṃ gāthāpāṭhaṃ bhagavā <span class="bld">yathā</span> yena appakāsanākārena āha, tathā tena appakāsanākārena vuttena tena gāthāpāṭhena tādisassa puggalassa sukkadhammānaṃ appakāsanabhāvo tumhehi saddahitabboyeva, tasmā ‘‘vivicchā pamādā loko nappakāsatī’’ti vissajjanā kātabbāvāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Gāthāttho pana – himavanto pabbato dūre ṭhito dūre ṭhitānampi sacakkhukānaṃ puggalānaṃ pakāsati iva, evaṃ <span class="bld">santo</span> sappurisā dūre ṭhitānampi guṇavasena pavattāya kittiyā ca guṇavasena pavattehi yasaparibhogaparivārehi ca dūre ṭhitānaṃ paṇḍitānaṃ pakāsanti, rattikāle khittā sarā usū na dissanti yathā, <span class="bld">ettha</span> sattaloke vivicchāpamādānaṃ vasena viharanto asanto na dissanti. Ye santo pakāsanti, te santo guṇehi pakāsantīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘te guṇehi pakāsantī’’</span>ti vuttaṃ<a name="M0.0089"></a>. Guṇā nāma abbhantare jātā, ‘‘kathaṃ guṇehi pakāsantī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘kittiyā ca yasena cā’’</span>ti vuttaṃ. Guṇānubhāvena pavattāya kittiyā ca guṇānubhāvena pavattena yasena ca pakāsantā puggalā guṇehi pakāsantīti vattabbāvāti.</p>
- <p class="bodytext">Yadi vivicchāpamādānaṃ vasena nappakāsati, evaṃ sati loko nivuto hoti, tasmā paṭhamassa padassāpi vissajjanā kātabbāti codanaṃ manasi katvā <span class="bld">‘‘tena cā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tenā</span>ti ‘‘vivicchā pamādā nappakāsatī’’ti padena ‘‘kenassu nappakāsatī’’ti dutiyassa padassa vissajjanā <span class="bld">yuttā</span> yuttatarāti attho. <span class="bld">Padenā</span>ti ca padatthaṭṭhena vissajjanāti attho. <span class="bld">Padassā</span>ti padatthassa pucchitabbassāti attho daṭṭhabbo. Esa nayo heṭṭhā, upari ca.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kissābhilepanaṃ brūsī’’ti pañhe ‘‘jappābhilepanaṃ brūmī’’ti vissajjanā tassā ajitena daṭṭhabbā. ‘‘Katamā jappā nāmā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘jappā nāma vuccati taṇhā’’</span>ti vuttaṃ. Sā taṇhā lokaṃ abhilimpatīti kathaṃ viññāyatīti yojanā. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘yathāha bhagavā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">yathā</span> yena taṇhāya abhilepanabhāvena –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ratto <a name="V0.0227"></a> atthaṃ na jānāti, ratto dhammaṃ na passati;</p>
- <p class="gathalast">Andhaṃ tamaṃ tadā hoti, yaṃ rāgo sahate nara’’nti. –</p>
- <p class="unindented">Yaṃ gāthaṃ bhagavā āha, tathā tena abhilepanabhāvena vuttāya tāya gāthāya sā taṇhā lokaṃ abhilimpatīti viññāyatīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Gāthāyaṃ pana – rajjati sattoti <span class="bld">ratto,</span> rāgasamaṅgīsatto. Kāraṇaṃ paṭicca asati pavattati phalanti <span class="bld">atthaṃ,</span> phalaṃ. Kāraṇaṃ phalaṃ dhāreti, taṃ kāraṇaṃ <span class="bld">dhammaṃ</span> nāma. Andhakāraṃ <span class="bld">andhaṃ. Ya</span>nti yamhi kāle. <span class="bld">Ya</span>nti hi bhummatthe paccattavacanaṃ. Yamhi kāle rāgo <span class="bld">naraṃ</span> rāgasamaṅgiṃ <span class="bld">sahate</span> abhibhavati, tadā kāle <span class="bld">andhaṃ</span> andhakāraṃ tamaṃ hotīti yojanā. Rāgo naraṃ <span class="bld">yaṃ</span> yasmā sahate, tasmā andhaṃ tamaṃ tadā hotīti vā, rāgo yaṃ naraṃ sahate, tassa narassa andhaṃ tamaṃ tadā hotīti vā, rāgo naraṃ <span class="bld">yaṃ sahate</span> abhibhūyate yaṃ sahanaṃ abhibhavanaṃ nipphādeti, taṃ sahanaṃ abhibhavanaṃ <span class="bld">andhaṃ</span> andhakāraṃ tamaṃ hotīti vā yojanā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yadi <a name="M0.0090"></a> ratto atthādikaṃ na jānāti, evaṃ sati kathaṃ jappābhilepanaṃ bhavatī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘sāyaṃ taṇhā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha ārammaṇesu <span class="bld">āsattibahulassa</span> āsaṅgabahulassa taṇhāsamaṅgissa <span class="bld">puggalassa sā ayaṃ taṇhā evaṃ</span> bahuāsaṅgavasena <span class="bld">abhijappā</span> pariyuṭṭhānaṭṭhāyinī hoti. <span class="bld">Iti karitvā</span> iminā kāraṇena <span class="bld">tattha</span> taṇhāya satta<span class="bld">loko</span> kenaci silesena <span class="bld">abhilitto</span> makkhito viya jappābhilepena abhilitto nāma bhavatīti yojanā. ‘‘Jappābhilepanaṃ appakāsanassapi kāraṇaṃ bhavati, tasmā ‘kenassu nappakāsatī’ti dutiyapadatthassapi vissajjanā siyā’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tena cā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tassa lokassa mahabbhayaṃ ki’’nti imasmiṃ catutthapañhe ‘‘assa lokassa dukkhaṃ mahabbhayaṃ bhave’’ti ayaṃ vissajjanā tassā ajitena daṭṭhabbā. Bhāyati loko etasmāti <span class="bld">bhayaṃ,</span> mahantaṃ bhayaṃ <span class="bld">mahabbhayaṃ</span>. ‘‘Katividhaṃ dukkha’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘duvidhaṃ dukkha’’</span>ntiādi vuttaṃ. Dve vidhā assa dukkhassāti <span class="bld">duvidhaṃ</span>. ‘‘Katamaṃ duvidhaṃ dukkha’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘kāyikañca cetasikañcā’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Katamaṃ kāyikaṃ, katamaṃ cetasika’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘yaṃ kāyikaṃ, idaṃ dukkhaṃ yaṃ cetasikaṃ, idaṃ domanassa’’</span>nti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Rogādisatthādianiṭṭharūpaṃ sattalokassa mahabbhayaṃ bhaveyya, ‘‘kathaṃ dukkhaṃ mahabbhayaṃ bhaveti saddahetabba’’nti <a name="V0.0228"></a> vattabbabhāvato <span class="bld">‘‘sabbe sattā hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha sabbe sattā yathāvuttassa <span class="bld">dukkhassa</span> ubbijjanti, dukkhena samasamaṃ aññaṃ bhayaṃ sattānaṃ natthi, dukkhato <span class="bld">uttaritaraṃ</span> vā pana bhayaṃ kuto atthi. <span class="bld">Hi</span> yasmā natthi, tasmā dukkhato aññassa bhayassa abhāvato ‘‘dukkhaṃ lokassa mahabbhaya’’nti vacanaṃ saddahitabbanti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sabbe sattā’’tiādivacanena rogādisatthādianiṭṭharūpaṃ dukkhamūlamevāti dasseti. ‘‘Kāyikacetasikavasena duvidhaṃ dukkhaṃ dukkhavedanāyeva, <span class="bld">eva</span>ṃ sati saṅkhāradukkhavipariṇāmadukkhānaṃ mahabbhayabhāvo na āpajjeyyā’’ti vattabbabhāvato <span class="bld">‘‘tisso dukkhatā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tisso dukkhatā sabbesaṃ sattānaṃ sabbakālesu uppajjanti, kadāci kassaci na uppajjantī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha loko’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tāsu tīsu dukkhatāsu. <span class="bld">Loko</span>ti bhogasampanno ceva appābādho <a name="M0.0091"></a> ca sattaloko. <span class="bld">Odhaso</span> odhiso <span class="bld">kadāci</span> karahaci attūpakkamamūlāya <span class="bld">dukkhadukkhatāya</span> muccati, kadāci parūpakkamamūlāya <span class="bld">dukkhadukkhatāya</span> muccati, tathā <span class="bld">odhaso</span> odhiso <span class="bld">kadāci</span> karahaci dīghāyuko loko <span class="bld">vipariṇāmadukkhatāya</span> muccati, ‘‘kena hetunā muccatī’’ti pucchitabbattā pucchaṃ ṭhapetvā hetuṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘taṃ kissa hetū’’</span>tiādi vuttaṃ. Satta<span class="bld">loke</span> appekacce appābādhā honti, te bhogasampannattā ceva appābādhattā ca dukkhadukkhatāya muccanti, visesato rūpāvacarasattā muccanti. Appekacce dīghāyukāpi honti, te dīghāyukattā vipariṇāmadukkhatāya muccanti; visesato arūpāvacarasattā muccanti arūpāvacarasattānaṃ upekkhāsamāpattibahulattā.</p>
- <p class="bodytext">Tesaṃ tāhi dukkhatāhi muccanaṃ anekantikaṃ hoti, tasmā tāhi anatikkantattā anekantikaṃ muccanaṃ tumhehi vuttaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘katamaṃ ekantikamuccana’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘saṅkhāradukkhatāya panā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">saṅkhāradukkhatāyā</span>ti dukkhavedanāpi saṅkhatattā saṅkhārapariyāpannā, tādisāya saṅkhāradukkhatāyāti attho gahetabbo. <span class="bld">Loko</span>ti arahā. Upādīyati vipākakkhandhacatukkakaṭattārūpasaṅkhātaṃ khandhapañcakanti <span class="bld">upādi,</span> upādiyeva sesaṃ <span class="bld">upādisesaṃ,</span> khandhapañcakaṃ, taṃ natthi etissā nibbānadhātuyāti <span class="bld">anupādisesā. Anupādisesāya nibbānadhātuyā</span> anupādisesanibbānadhātu hutvā muccati, itthambhūtalakkhaṇe cāyaṃ karaṇaniddeso. <span class="bld">Nibbānadhātū</span>ti ca khandhapañcakassa nibbāyanamattaṃ adhippetaṃ, na asaṅkhatadhātu. <span class="bld">Tasmā</span>ti saṅkhāradukkhatāya sakalalokabyāpakabhāvena sabbalokasaṅgāhakattā vuttappakāra<span class="bld">saṅkhāradukkhatāya</span> sabba<span class="bld">lokassa</span> <a name="V0.0229"></a> dukkhaṃ hoti, <span class="bld">iti katvā</span> saṅkhāradukkhatāya sabbalokassa dukkhabhāvato <span class="bld">‘‘dukkhamassa mahabbhaya’’</span>nti bhagavatā vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vedanāpaccayā taṇhā’’ti (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1, 3, 36; mahāva. 1; vibha. 225) vacanato ‘‘dukkhamassa mahabbhaya’’nti padena ‘‘kissābhilepanaṃ brūsī’’ti tatiyapadassāpi vissajjanā siyāti āsaṅkabhāvato <span class="bld">‘‘tena ca catutthassa padassa vissajjanā yuttā’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Kena yathākkamaṃ pucchāvissajjanānaṃ yuttatarabhāvo jānitabbo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tenāha bhagavā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tena yathākkamaṃ pucchāvissajjanānaṃ yuttatarattā yuttatarajānanako bhagavā ‘‘avijjāya nivuto <a name="M0.0092"></a> loko’’tiādimāha, tasmā yuttatarabhāvo tumhehi jānitabboti.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca lokassa nīvaraṇādīni ajānantena ca titthiyavādesu samayantaresu paricayena ca tesu samayantaresu ceva nīvaraṇādīsu ca saṃsayapakkhandena ekaṃseneva sattādhiṭṭhānena pucchitabbattā, ekaṃseneva sattādhiṭṭhānena byākātabbattā ca sattādhiṭṭhānā pucchā katāti veditabbā. Sā cāyaṃ pucchā ajānantassa jānanatthāya, jātasaṃsayassa ca saṃsayavinodanatthāya vissajjetabbassa nīvaraṇādivisayassa catubbidhattā catubbidhā. Nīvaraṇādīnaṃ pana visayānaṃ loko ca ādhārabhāvena gāthāyaṃ vuttoti ‘‘eko pañho dassito’’ti ayamettha pucchāvicayo, vissajjanāvicayo pana ‘‘adiṭṭhajotanā vissajjanā, vimaticchedanā vissajjanā’’tiādinā pucchāvicaye vuttanayānusārena veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">Ekādhāre pucchāvissajjane vicayo ācariyehi vibhatto, amhehi ca ñāto, ‘‘anekādhāre pucchāvissajjane yo vicayo vibhajanāraho, so vicayo kathaṃ amhehi viññāyati, amhākaṃ viññāpanatthāya tasmiṃ vicayaṃ vibhajathā’’ti vattabbabhāvato anekādhāraṃ pucchaṃ tāva nīharitvā dassetuṃ –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Savanti sabbadhi sotā, (iccāyasmā ajito,)</p>
- <p class="gatha2">Sotānaṃ kiṃ nivāraṇaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sotānaṃ saṃvaraṃ brūhi, kena sotā pidhīyare’’ti. (su. ni. 1040; cūḷani. vatthugāthā 59, ajitamāṇavapucchāniddesa 3) –</p>
- <p class="unindented">Gāthamāha<a name="V0.0230"></a>. Gāthāttho tāva daṭṭhabbo. <span class="bld">Savantī</span>ti sandanti, pavattantīti attho. <span class="bld">Sabbadhī</span>ti taṇhādīnaṃ ārammaṇabhūtesu sabbesu rūpādīsu āyatanesu. <span class="bld">Sotā</span>ti taṇhābhijjhābyāpādādayo sotā. <span class="bld">Iccāyasmā</span>ti iti evaṃ āyasmā ajito āha. <span class="bld">Sotāna</span>nti taṇhābhijjhābyāpādādīnaṃ sotānaṃ. <span class="bld">Kiṃ nivāraṇa</span>nti kiṃ katamaṃ dhammajātaṃ āvaraṇaṃ bhave, kā katamā dhammajāti rakkhā bhave. <span class="bld">Sotānaṃ saṃvaraṃ brūhī</span>ti sotānaṃ taṇhābhijjhābyāpādādīnaṃ saṃvaraṇaṃ āvaraṇaṃ idaṃ dhammajātaṃ bhaveti sabbasattahitatthaṃ amhākaṃ tvaṃ kathehi. <span class="bld">Kena sotā</span> <a name="M0.0093"></a> <span class="bld">pidhīyare</span>ti kena pahāyakadhammena taṇhābhijjhābyāpādādayo sotā paṇḍitehi pidhīyareti pucchatīti pucchitāni.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Pucchāvasena kathitāya ‘savanti…pe… pidhīyare’ti imāya gāthāya kittakāni padāni pucchitāni, kittakā pañhā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘imāni cattāri padāni pucchitāni, te dve pañhā’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Pucchāvasena pavattāya imissā gāthāya yadi cattāri padāni siyuṃ, evaṃ santesu pañhāpi catubbidhā siyuṃ, kasmā ‘dve’ti vuttā’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘kasmā? Ime hi bahvādhivacanena pucchitā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Ime</span> etāya gāthāya gahitā atthā bahvādhivacanena pucchitā. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘savanti…pe… pidhīyareti bahūni vacanāni adhikicca pavattā saṃvarasaṅkhātā sati ceva pidahanahetubhūtā paññā cāti ime dve atthāva pucchitā, tasmā atthavasena dve pañhā vuttā vā’’ti. ‘‘Pucchāya duvidhatthavisayatā kathaṃ vuttā’’ti vattabbattā pucchāya duvidhatthavisayataṃ vivarituṃ <span class="bld">‘‘evaṃ samāpannassā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">evaṃ samāpannassā</span>ti imāhi duggatihetubhūtāhi ñātibyasanādisaṅkhātāhi āpadāhi vā, pāṇavadhādīhi āpadāhi vā, samaṃ saha, sabbathā vā ayaṃ sattaloko āpanno ajjhotthaṭo, evaṃ ajjhotthaṭassa vā samāpannassa. <span class="bld">Evaṃ saṃkiliṭṭhassā</span>ti ñātibyasanādayo vā pāṇavadhādīni āgamma pavattehi dasahi kilesavatthūhi ca ayaṃ sattaloko saṃkiliṭṭho, evaṃ saṃkiliṭṭhassa ca lokassāti samāpannassa ajjhotthaṭassa lokassa vodānaṃ vuṭṭhānaṃ <span class="bld">kiṃ</span> katamaṃ dhammajātaṃ bhave. Iti <span class="bld">evañhi</span> saccaṃ ajitasutte āhāti vitthārattho, pucchāya duvidhatthavisayatā ñātabbāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kiṃ nu sotā sabbassa lokassa sabbadhi savanti, udāhu, ekaccassevā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘savanti sabbadhi sotāti, asamāhitassa savanti abhijjhābyāpādappamādabahulassā’’</span>ti vuttaṃ. Tattha abhijjhābyāpādappamādabahulattā rūpādīsu nānārammaṇesu vikkhittacittasseva sotā <span class="bld">savanti</span> pavattanti, na samāhitassa abhijjhābyāpādappamādavirahitassāti <a name="V0.0231"></a> adhippāyo daṭṭhabbo. ‘‘Katamā abhijjhā, katamo byāpādo, katamo pamādo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tattha yā abhijjhā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tesu abhijjhābyāpādappamādesu. <span class="bld">Yā abhijjhā, ayaṃ lobho,</span> na abhijjhāyanamattaṃ. Lobho ca <span class="bld">akusalamūlaṃ,</span> na lubbhanamattaṃ. <span class="bld">Yo byāpādo</span><a name="M0.0094"></a>, <span class="bld">ayaṃ doso,</span> na byāpajjanamattaṃ. Doso ca <span class="bld">akusalamūlaṃ,</span> na dūsanamattaṃ. <span class="bld">Yo pamādo, ayaṃ moho,</span> na sativippavāsamattaṃ. Moho ca <span class="bld">akusalamūlaṃ,</span> na mūhanamattaṃ. <span class="bld">Evaṃ</span> iminā vuttappakārena abhijjhādīnaṃ akusalamūlattā yassa abhijjhābyāpādappamādabahulassa <span class="bld">asamāhitassa</span> chasu rūpādīsu <span class="bld">āyatanesu</span> taṇhā savanti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Katividhā sā taṇhā’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘rūpataṇhā…pe… dhammataṇhā’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Channaṃ rūpataṇhādīnaṃ chasu rūpādiāyatanesu savanaṃ kena ca vacanena amhehi saddahitabba’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘yathāha bhagavā’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Savatīti ca kho, bhikkhave…pe… paṭihaññatī’’ti yaṃ vacanaṃ bhagavā <span class="bld">yathā</span> yena pakārena āha, tathā tena pakārena vuttanayena vacanena tumhehi saddahitabbanti adhippāyo. Ettha ca cakkhādīnaṃ rūpataṇhādīnaṃ channaṃ sotānaṃ dvārabhāvena pavattattā cakkhādayo nissitūpacāravasena sayaṃ savanto viya bhagavatā vuttā. <span class="bld">Itī</span>ti evaṃ vuttappakārena <span class="bld">sabbā</span> sabbasmā cakkhādidvārato ca <span class="bld">savati</span> pavattati. <span class="bld">Sabbathā</span> sabbappakārena taṇhāyanamicchābhinivesanaunnamanādippakārena <span class="bld">savati</span> pavattatīti attho. ‘‘Kasmā sabbasmā cakkhādidvārato ca savati pavattati, sabbappakārena taṇhāyanamicchābhinivesanaunnamanādippakārena savanabhāvo vijānitabbo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tenāhā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tenā</span>ti asamāhitassa abhijjhābyāpādādīnaṃ cakkhādidvārato ca taṇhāyanamicchābhinivesaunnamanākārena taṇhādivasena pavattanato pavattajānanako bhagavā <span class="bld">‘‘savanti sabbadhi sotā’’</span>ti āha.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sotānaṃ ‘kiṃ nivāraṇa’nti iminā kiṃ pucchati? Sotānaṃ anusayappahānaṃ pucchati kiṃ? Udāhu vītikkamappahānaṃ pucchatī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘sotānaṃ kiṃ nivāraṇanti pariyuṭṭhānavighātaṃ pucchatī’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Idaṃ pariyuṭṭhānavighātaṃ vodānaṃ, udāhu vuṭṭhānaṃ ki’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘idaṃ vodāna’’</span>nti vuttaṃ. ‘‘Sotānaṃ saṃvaraṃ brūhi, ‘kena sotā pidhīyare’ti iminā kiṃ pucchati? Sotānaṃ pariyuṭṭhānaṃ pucchati kiṃ? Udāhu vītikkamanaṃ, samugghāṭaṃ vā pucchati ki’’nti vattabbattā <span class="bld">sotānaṃ…pe… pidhīyareti anusayasamugghāṭaṃ pucchatī’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Idaṃ anusayasamugghāṭaṃ vodānaṃ kiṃ, udāhu vuṭṭhānaṃ ki’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘idaṃ vuṭṭhāna’’</span>nti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Savanti <a name="V0.0232"></a><a name="M0.0095"></a> sabbadhi sotā’’tiādipucchāvicayo ācariyena vutto, amhehi ca ñāto; tāya pucchāya ‘‘katamo vissajjanavicayo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tattha vissajjanā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tattha</span> pucchāyaṃ –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yāni sotāni lokasmiṃ, (ajitāti bhagavā,)</p>
- <p class="gatha2">Sati tesaṃ nivāraṇaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi, paññāyete pidhīyare’’ti. (su. ni. 1041 cūḷani. vatthugāthā 60, ajitamāṇavapucchāniddesa 4) –</p>
- <p class="bodytext">Gāthā vissajjanāti daṭṭhabbā. Tassaṃ gāthāyaṃ <span class="bld">ajita</span> lokasmiṃ yāni sotāni savanti, tesaṃ sotānaṃ yaṃ nivāraṇaṃ, sā sati hoti; taṃ satiṃ sotānaṃ saṃvaranti ahaṃ brūmi; <span class="bld">ete</span> sotā paññāya pidhīyareti yojanā kātabbā. Tattha <span class="bld">satī</span>ti vipassanāpaññāya sampayuttā sati. <span class="bld">Paññāyā</span>ti maggapaññāya. <span class="bld">Pidhīyare</span>ti uppajjituṃ appadānavasena pidhīyanti pacchijjanti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sati tesaṃ nivāraṇaṃ sotānaṃ saṃvaraṃ brūmī’’ti bhagavā āha – ‘‘yāya kāyaci satiyā sotānaṃ saṃvaraṇakiccaṃ siddhaṃ kiṃ, visiṭṭhāya satiyā sotānaṃ saṃvaraṇakiccaṃ siddhaṃ kiṃ, katamāya satiyā sotānaṃ saṃvaraṇakiccaṃ siddha’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘kāyagatāya satiyā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">kāyagatāya satiyā</span>ti rūpakāye gataṃ kesādikaṃ aniccādito vipassitvā pavattāya vipassanāñāṇasampayuttāya satiyā. <span class="bld">Bhāvitāyā</span>ti kāyagataṃ aniccato dukkhato anattato nibbindanato virajjanato nirodhanato paṭinissajjanato anupassanāvasena bhāvitāya. Evañhi aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahati; dukkhato anupassanto sukhasaññaṃ pajahati; anattato anupassanto attasaññaṃ pajahati; nibbindanto nandiṃ pajahati; virajjanto rāgaṃ pajahati; nirodhento samudayaṃ pajahati; paṭinissajjanto ādānaṃ pajahatīti. <span class="bld">Bahulīkatāyā</span>ti yathāvuttappakārena divasampi māsampi saṃvaccharampi sattasaṃvaccharampi bahulīkatāya. <span class="bld">Cakkhu</span>nti abhijjhādipavattidvārabhāvena ṭhitaṃ cakkhuṃ, niggahitāgamaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Nāviñchatī</span>ti cakkhudvāre pavattaṃ abhijjhādisahitaṃ cittasantānaṃ, taṃsamaṅgīpuggalaṃ vā nākaḍḍhati, manāpikesu rūpesu nāviñchatīti yojanā. <span class="bld">Amanāpikesu</span> rūpesu <span class="bld">na paṭihaññati</span><a name="M0.0096"></a>. Kāyagatāya satiyā <a name="V0.0233"></a> bhāvitāya bahulīkatāya sotaṃ nāviñchati. Manāpikesu saddesu…pe… amanāpikesu saddesu na paṭihaññatīti yojanā yathāsambhavato kātabbā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kena kāraṇena nāviñchati paṭihaññatī’’ti pucchati, indriyānaṃ saṃvutanivāritattā nāviñchati na paṭihaññatīti vissajjeti. ‘‘Kenārakkhena te saṃvutanivāritā’’ti pucchati, satiārakkhena te saṃvutanivāritāti vissajjeti. ‘‘Satiārakkhena saṃvutanivāritabhāvo kena amhehi saddahitabbo’’ti vattabbattā <span class="bld">tenāhā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tenā</span>ti tasmā satiārakkhena saṃvutanivāritattā saṃvutanivāritajānanako bhagavā ‘‘sati tesaṃ nivāraṇa’’nti yaṃ vacanaṃ āha, tena vacanena tumhehi satiārakkhena saṃvutanivāritabhāvo saddahitabboti pubbabhāge paññā satyānugāti kiccamevettha adhikanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sati tesaṃ nivāraṇa’’nti vissajjanassa vitthārattho ācariyena vutto, amhehi ca ñāto, ‘‘paññāyete pidhīyare’’ti vissajjanassa vitthārattho ‘‘kathaṃ amhehi jānitabbo’’ti vattabbattā ‘‘paññāyete pidhīyare’’ti vissajjanassa vitthāratthaṃ dassento <span class="bld">‘‘paññāya anusayā pahīyantī’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">paññāyā</span>ti maggapaññāya. <span class="bld">Anusayā</span>ti anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjanārahā kāmarāgānusayādayo. <span class="bld">Pahīyanti</span> samucchedavasena anusayesu paññāya pahīnesu pariyuṭṭhānāpi atthato pahīyanti. Kissa pahīnattā ‘‘pahīyantī’’ti vuccati? Anusayassa pahīnattā pariyuṭṭhānā pahīyantīti vissajjeti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Taṃ anusayappahānena pariyuṭṭhānappahānaṃ kiṃ viya bhavatī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘taṃ yathā khandhavantassā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha khandhavantassa rukkhassa kudālādinā bhūmiṃ khaṇitvā anavasesamūluddharaṇe kate tassa rukkhassa pupphaphalapallavaṅkurasantatipi kudālādinā samucchinnāva bhavati yathā, evaṃ arahattamaggañāṇena anusayesu pahīnesu anusayānaṃ pariyuṭṭhānasantati samucchinnā pidahitā paṭicchannā bhavati. Kena samucchinnā bhavati? <span class="bld">Paññāya</span> maggapaññāya samucchinnā bhavatīti atthayojanā daṭṭhabbā. ‘‘Paññāya paricchinnabhāvo kathaṃ saddahitabbo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tenā’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Paññāyete pidhīyare’’ti vacanato anusayānaṃ pariyuṭṭhānasantatiyā paññāya paricchinnabhāvo paṇḍitehi saddahitabboti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Imesu <a name="M0.0097"></a> pañhāvissajjanesu sotānaṃ saṃvaraṃ, pidhānañca ajānantena vā saṃsayitena vā saṃvarapidhānānaṃ pucchitabbattā dhammādhiṭṭhānā pucchāti pucchāvicayo ceva satipaññānaṃ vissajjetabbattā <a name="V0.0234"></a> dhammādhiṭṭhānaṃ vissajjananti vissajjanavicayo ca veditabbo. Etesu ca ‘‘kenassu nivuto loko’’tiādiko pañho nīvaraṇavicikicchāpamādajappānaṃ vasena catubbidhopi lokādhiṭṭhānavasena eko pañhoti vutto, evaṃ sati ‘‘savanti sabbadhi sotā’’tiādikopi pañho saṃvarapidhānānaṃ vasena duvidhopi ekatthavasena gahetvā ekādhiṭṭhānavasena ‘‘eko pañho’’ti vattabbo, sotānaṃ bahubhāvato vā ‘‘bahupañho’’ti vattabbo; tathā pana avatvā sote anāmasitvā saṃvarapidhānānaṃ vasena ‘‘savanti sabbadhi sotā’’tiādimhi ‘‘dve pañhā’’ti vuttā. Tadanusārena ‘‘kenassu nivuto loko’’tiādimhipi lokaṃ anāmasitvā nīvaraṇādīnaṃ catunnaṃ vasena ‘‘cattāro pañhā’’tipi vattabbāti ayaṃ nayo dassitoti nayadassanaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Desanākāle vuttadhammassa anusandhimaggahetvā attanā racitaniyāmeneva pucchitapañhassa ceva pañhaṃ aṭṭhapetvā, paṭiññañca akatvā vissajjanassa ca vicayahāro ācariyena vibhatto, amhehi ca ñāto, ‘‘desanākāle vuttadhammassa anusandhiṃ gahetvā pucchitapañhassa ceva taṃ pañhaṃ ṭhapetvā, paṭiññañca katvā vissajjanassa ca yo vicayo hāro vibhatto, so vicayahāro kathaṃ amhehi viññāyati, amhākaṃ viññāpanatthāya tasmiṃ vicayaṃ vibhajethā’’ti vattabbabhāvato tesu vicetabbākāraṃ dassento ‘‘yāni sotānī’’tiādigāthāya vicayākāradassanānantaraṃ <span class="bld">‘‘paññā ceva sati cā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext">Tattha gāthāttho tāva viññātabbo – yāya paññāya anusayappahānena sotanirujjhanaṃ vuttaṃ, yāya satiyā ca pariyuṭṭhānappahānena sotanirujjhanaṃ vuttaṃ, sāyaṃ <span class="bld">paññā ceva</span> sāyaṃ <span class="bld">sati ca</span> tāhi paññāsatīhi asesaṃ sahuppannaṃ <span class="bld">nāmañceva rūpañca, etaṃ</span> sabbaṃ <span class="bld">kattha</span> nirujjhamāne asesaṃ uparujjhatīti mārisa <span class="bld">me</span> mayā puṭṭho tvaṃ bhagavā mayhaṃ <span class="bld">etaṃ</span> nirujjhanaṃ pabrūhi, iti āyasmā ajito bhagavantaṃ pucchati.</p>
- <p class="bodytext">Ajita tvaṃ <span class="bld">yametaṃ</span> pañhaṃ pucchitaṃ nirujjhanaṃ maṃ apucchi, ahaṃ <span class="bld">te</span> tava <span class="bld">taṃ</span> nirujjhanaṃ vadāmi. <span class="bld">Yattha</span> viññāṇanirodhe paññāsatisahitaṃ <span class="bld">nāmañca rūpañca</span> viññāṇassa <a name="M0.0098"></a> <span class="bld">nirodhena</span> saha ekato asesaṃ uparujjhati, <span class="bld">ettha</span> viññāṇanirodhe <span class="bld">etaṃ</span> sabbaṃ viññāṇanirodhena ekato ekakkhaṇe apubbaṃ acarimaṃ <span class="bld">uparujjhati,</span> etaṃ viññāṇanirodhaṃ tassa nāmarūpassa nirodho nātivattati, taṃ taṃ nāmarūpanirodhaṃ so so viññāṇanirodho nātivattatīti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tasmiṃ <a name="V0.0235"></a> pañhe ayaṃ ajito kiṃ pucchati? Uparujjhanameva pucchati, udāhu aññaṃ pucchatī’’ti vattabbato <span class="bld">‘‘ayaṃ pañhe anusandhiṃ pucchatī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">aya</span>nti yo āyasmā ajito pañhaṃ apucchīti ayaṃ ajito. <span class="bld">Pañhe</span>ti ‘‘paññā ceva sati cā’’tiādipañhe. Yadi anusandhiṃ pucchati, evaṃ sati ‘‘katthetaṃ uparujjhatī’’ti pucchanaṃ ayuttaṃ bhaveyyāti? Na, anusandhīyati etena upanirujjhanenāti <span class="bld">anusandhī</span>ti atthasambhavato. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘anusandhiṃ pucchanto kiṃ…pe… nibbānadhātu’’</span>nti. Anusandhipucchanena anupādisesanibbānadhātuyāpi pucchanato ‘‘katthetaṃ uparujjhatī’’ti pucchanaṃ yuttameva.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yā anupādisesanibbānadhātu pucchitā, taṃ katamāya paṭipadāya adhigacchatī’’ti pucchitabbattā catusaccakammaṭṭhānabhāvanāsaṅkhātaṃ paṭipadaṃ visayena saha dassetuṃ <span class="bld">‘‘tīṇī saccānī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">saṅkhatānīti</span> kammādipaccayehi samecca sambhūya dukkhādīni karīyantīti saṅkhatāni. <span class="bld">Nirodhadhammānī</span>ti nirujjhanaṃ <span class="bld">nirodho,</span> dhammopi nirodhadhammova, tasmā nirodho dhammo sabhāvo yesaṃ dukkhādīnanti <span class="bld">nirodhadhammānī</span>ti atthova gahetabbo. Tāni tīṇi saccāni sarūpato dassetuṃ <span class="bld">‘‘dukkhaṃ samudayo maggo’’</span>ti vuttaṃ. Tīṇi dukkhasamudayamaggasaccāni saṅkhatānīti vuttāni, ‘‘kiṃ nirodhasacca’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘nirodho asaṅkhato’’</span>ti vuttaṃ. Idha ‘‘nirodhadhammo’’tipi vattabbaṃ. Kammādipaccayehi asaṅkhatattā <span class="bld">asaṅkhato</span>. Uppādanirodhābhāvato <span class="bld">anirodhadhammo</span>. ‘‘Pahāyakapahātabbesu saccesu katamena pahāyakena katamo pahātabbo, katamāya bhūmiyā pahīno’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha samudayo dvīsu bhūmīsū’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">dvīsu bhūmīsū</span>ti dassanabhāvanābhūmīsu. <span class="bld">Kāmacchando</span>ti kāmabhavarāgo. <span class="bld">Rūparāgo</span>ti rūpabhavarāgo. <span class="bld">Arūparāgo</span>ti arūpabhavarāgo. Saṃyojanabhedato dasa saṃyojanāni pahīyantīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Pahātabbasaṃyojanāni <a name="M0.0099"></a> dassanabhūmibhāvanābhūmibhedena vibhattāni, amhehipi ñātāni, ‘‘indriyabhedato kathaṃ vibhattānī’’ti vattabbabhāvato <span class="bld">‘‘tattha tīṇī’’</span>tiādi vuttaṃ. Atha vā ‘‘pahātabbasaṃyojanesu katamāni saṃyojanāni katamaṃ indriyaṃ attano pahāyakaṃ katvā nirujjhantī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha tīṇī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Adhiṭṭhāya</span> attano pahāyakaṃ katvā <span class="bld">nirujjhanti</span> anuppādavasena. ‘‘Anaññātaññassāmītindriyañca aññindriyañca saṃyojanānaṃ nirujjhanahetu hotu, aññātāvindriyaṃ kissa hetū’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘yaṃ panā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">yaṃ</span> yena aññātāvindriyena arahā ‘‘me jāti khīṇā’’ti evaṃ jānāti, <span class="bld">idaṃ</span> jānanahetu aññātāvindriyaṃ <span class="bld">khaye</span> jātikkhaye arahattaphale pavattaṃ <span class="bld">ñāṇaṃ. Yaṃ</span> yena aññātāvindriyena arahā ‘‘itthattāya aparaṃ na bhavissāmī’’ti pajānāti, <span class="bld">idaṃ</span> pajānanahetu <a name="V0.0236"></a> aññātāvindriyaṃ. <span class="bld">Anuppāde</span> pana anuppajjane arahattaphale pavattaṃ <span class="bld">ñāṇaṃ</span> aññātāvindriyaṃ jānanahetu hotīti vuttaṃ hoti. Indriyañāṇāni pahāyakāni katvā saṃyojanāni nirujjhanti, ‘‘tāni ñāṇāni kadā nirujjhantī’’ti vattabbabhāvato <span class="bld">‘‘tattha yañcā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Anaññātaññassāmītindriyaṃ aññindriyaṃ pāpuṇantassa nirujjhatu, aññindriyaṃ arahattaṃ pāpuṇantassa nirujjhatu, aññātāvindriyaṃ kadā nirujjhatī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha yañca khaye’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">dve</span>ti kiccabhedena dve, sabhāvato pana ekāva.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Pajānanakiccampi ekameva, kathaṃ dve siyu’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādi vuttaṃ. Ārammaṇapaññābhedena dve nāmāni labbhantīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Sā</span>ti yā paññā pubbagāthāyaṃ sotapidhānakiccena vuttā, sā paññā pakārehi jānanasabhāvena <span class="bld">paññā</span> nāma. <span class="bld">Yathādiṭṭhaṃ</span> ārammaṇaṃ <span class="bld">apilāpanaṭṭhena</span> ogāhanaṭṭhena <span class="bld">sati</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. ‘‘Paññā ceva sati cā’’ti padassa attho ācariyena vibhatto, amhehi ca ñāto, ‘‘nāmarūpañcā’ti padassa attho kathaṃ amhehi ñātabbo’’ti vattabbattā nāmarūpaṃ vibhajanto <span class="bld">‘‘tattha ye pañcupādānakkhandhā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti kammavipākavaṭṭabhede bhavattaye. <span class="bld">Tatthā</span>ti pañcupādānakkhandhasaṅkhātanāmarūpasamudāye. <span class="bld">Pañcindriyānī</span>ti cakkhādipañcindriyāni<a name="M0.0100"></a>. <span class="bld">Viññāṇasampayutta</span>nti sampayuttapaccayattaṃ sandhāya na vuttaṃ, pacurajanassa pana avibhajitvā gahaṇīyasabhāvamattaṃ sandhāya vuttaṃ. Vibhāgaṃ jānantehi pana ‘‘nāmaṃ viññāṇasampayuttaṃ, rūpaṃ pana na viññāṇasampayuttaṃ, sahajāta’’nti vibhajitvā gahetabbaṃ. <span class="bld">Tassā</span>ti paññāsatisahitassa nāmarūpassa. <span class="bld">Nirodha</span>nti anupādisesanibbānadhātuṃ.</p>
- <p class="bodytext">Bhagavantaṃ pucchanto āyasmā ajito <span class="bld">‘‘paññā ceva…pe… katthetaṃ uparujjhatī’’</span>ti evaṃ pārāyane āha. ‘‘Paññā cevātiādigāthāya yā anupādisesanibbānadhātu pucchitā, sā anupādisesanibbānadhātu katamena adhigamena pattabbā’’ti pucchitabbattā caturiddhipādamukhena ariyamaggādhigamamukhena pattabbā, caturiddhipādabhāvanāya ca cattārindriyāni mūlabhūtāni, tasmā mūlabhūtāni tāni cattārindriyāni niddhāretvā dassento <span class="bld">‘‘tattha sati ca paññā cā’’</span>tiādimāha. Kusalākusaladhammagatiyo samanvesamānāya satiyā sijjhamānāya ekantena samādhi nipphādetabbo, satiggahaṇena ca pariyuṭṭhānappahānaṃ gāthāyaṃ adhippetaṃ, pariyuṭṭhānappahānena ca <a name="V0.0237"></a> samādhikiccaṃ pākaṭanti āha <span class="bld">‘‘sati dve indriyāni satindriyañca samādhindriyañcā’’</span>ti. Paññāya anusayasamugghātaṃ catubbidhasammappadhānasaṅkhātena vīriyena sijjhati, na vinā tenāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘paññā dve indriyāni paññindriyañca vīriyindriyañcā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Imesu yathāvuttesu catūsu indriyesu pubbabhāge vā maggakkhaṇe vā sijjhantesu taṃsampayuttā yā saddahanā okappanā siddhā, idaṃ saddahanaokappanasaṅkhātaṃ dhammajātaṃ saddhindriyaṃ siddhaṃ, ‘‘tesu mūlabhūtesu indriyesu siddhesu katamena indriyena katamo dhammo siddho’’ti pucchitabbattā iminā ayaṃ siddhoti dassento <span class="bld">‘‘tattha yā saddhādhipateyyā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti satyādīsu. <span class="bld">Saddhādhipateyyā</span>ti paccayabhūtāya saddhāya siddho chando adhipatīti <span class="bld">saddhādhipati,</span> saddhādhipatinā pavattetabbā cittekaggatāti <span class="bld">saddhādhipateyyā. Chandasamādhī</span>ti chandaṃ jeṭṭhakaṃ katvā pavattito samādhi vā chandādhipatinā sampayutto pubbabhāge pavatto samādhi vā chandasamādhi, pahānaṃ pahānahetu hotīti yojanā kātabbā. <span class="bld">Pahāna</span>nti ca pajahati vikkhambhitakilese etena chandasamādhināti <span class="bld">pahāna</span>nti karaṇasādhanattho gahetabbo. <span class="bld">Paṭisaṅkhānabalenā</span>ti parikammabalena. <span class="bld">Bhāvanābalenā</span>ti mahaggatabhāvanābalena.</p>
- <p class="bodytext">‘‘So <a name="M0.0101"></a> chandasamādhi sayaṃ kevalova pahāna’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘tattha ye assāsapassāsā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tasmiṃ samāhite citte cittuppāde. ‘‘Tasmiṃ samāhite cittuppāde assāsā’’tiādinā assāsādisīsena assāsādijanakā vīriyasaṅkhārā gahitā, te ca yāva bhāvanāpāripūrī, tāva punappunaṃ saraṇato ca <span class="bld">sarā,</span> punappunaṃ saṅkappato ca <span class="bld">saṅkappā</span>. Yo pana ‘‘sarasaṅkappā, ime saṅkhārā cā’’ti evaṃ vuttappakāro purimako chandasamādhi vā kilesavikkhambhanatāya ca tadaṅgappahānatāya ca pahānaṃ pahānahetupadhānaṃ vā, ‘‘ime vuttappakārā saṅkhārādayo kiṃ bhāventī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘ime ca saṅkhārā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha ime saṅkhārā ca tadubhayañca chandasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṃ vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmiṃ iddhipādaṃ bhāvetīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Chandasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgata</span>nti chando eva adhipati <span class="bld">chandādhipati,</span> chandādhipatisamādhi. Tena vuttaṃ bhagavatā – ‘‘chandaṃ ce, bhikkhave, bhikkhu adhipatiṃ karitvā labhati samādhi’’nti (vibha. 432). Chandahetuko vā samādhi, chandādiko vā samādhi <span class="bld">chandasamādhi,</span> chandādhipatissa paccayuppanno samādhīti vuttaṃ hoti. Padhānabhūtā saṅkhārā <span class="bld">padhānasaṅkhārā,</span> padhānasaddena saṅkhatasaṅkhārādayo nivattāpitā, chandasamādhi ca padhānasaṅkhārā cāti <span class="bld">chandasamādhippadhānasaṅkhārā</span><a name="V0.0238"></a>, tehi samannāgato <span class="bld">chanda…pe… samannāgato,</span> taṃ…pe… gataṃ. Ijjhati samijjhati nippajjatīti <span class="bld">iddhi,</span> koṭṭhāso, iddhi eva pādo koṭṭhāsoti <span class="bld">iddhipādo,</span> iddhipādacatuttho. Ijjhanti vā tāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti <span class="bld">iddhi,</span> pajjati etenāti <span class="bld">pādo,</span> iddhiyā pādoti <span class="bld">iddhipādo</span>. Iddhipādoti sāmaññatthavasena vuttopi ‘‘chandasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgata’’nti vuttattā chandiddhipādova gahetabbo, taṃ iddhipādaṃ taṃ chandiddhipādaṃ bhāveti vaḍḍhetīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vivekanissitaṃ virāganissita</span>nti vipassanākkhaṇe kiccato tadaṅgavivekanissitaṃ, ajjhāsayato nissaraṇavivekanissitaṃ, maggakkhaṇe pana kiccato samucchedavivekanissitaṃ, ārammaṇato nissaraṇavivekanissitaṃ. <span class="bld">Virāganissita</span>nti vipassanākkhaṇe kiccato tadaṅgavirāganissitaṃ, ajjhāsayato nissaraṇavivekanissitaṃ, maggakkhaṇe pana kiccato samucchedavirāganissitaṃ<a name="M0.0102"></a>, ārammaṇato nissaraṇavirāganissitaṃ. <span class="bld">Nirodhanissita</span>nti vipassanākkhaṇe kiccato tadaṅganirodhanissitaṃ, ajjhāsayato nissaraṇanirodhanissitaṃ, maggakkhaṇe kiccato samucchedanirodhanissitaṃ, ārammaṇato nissaraṇanirodhanissitaṃ. <span class="bld">Vossaggapariṇāmi</span>nti ettha pariccāgavossaggapakkhandanavossaggavasena vossaggo duvidho. Tatthapi vipassanākkhaṇe tadaṅgavasena pariccāgavossaggo, nibbānaninnabhāvena pakkhandanavossaggo, maggakkhaṇe samucchedavasena pariccāgavossaggo, ārammaṇakaraṇena nibbānapakkhandanavossaggoti vibhajitvā gahetabbo. Yathāvuttavossaggatthaṃ pariṇamati, pariṇataṃ vā paripacati paripacanaṃ karotīti <span class="bld">vossaggapariṇāmī,</span> taṃ vossaggapariṇāmiṃ.</p>
- <p class="bodytext">Chandiddhipādabhāvanākāro ācariyena vutto, amhehi ca ñāto, ‘‘kathaṃ vīriyiddhipādabhāvanākāro amhehi vijānitabbo’’ti vattabbabhāvato <span class="bld">‘‘tattha yā vīriyādhipateyyā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tassattho heṭṭhā vuttanayānusāreneva viññeyyo. Saṃkhittavasena pana ṭhapitaṃ pāṭhaṃ vitthārato ṭhapessāmi. Kathaṃ? –</p>
- <p class="indent">‘‘Tattha yā vīriyādhipateyyā cittekaggatā, ayaṃ vīriyasamādhi. Samāhite citte kilesānaṃ vikkhambhanatāya paṭisaṅkhānabalena vā bhāvanābalena vā, idaṃ pahānaṃ. Tattha ye assāsapassāsā vitakkavicārā saññāvedayitā sarasaṅkappā, ime saṅkhārā. Iti purimako ca vīriyasamādhi, kilesavikkhambhanatāya ca pahānaṃ ime ca saṅkhārā, tadubhayaṃ vīriyasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṃ <a name="V0.0239"></a> iddhipādaṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmiṃ.</p>
- <p class="indent">‘‘Tattha yā cittādhipateyyā cittekaggatā, ayaṃ cittasamādhi. Samāhite citte kilesānaṃ vikkhambhanatāya paṭisaṅkhānabalena vā bhāvanābalena vā, idaṃ pahānaṃ. Tattha ye assāsapassāsā vitakkavicārā saññāvedayitā sarasaṅkappā, ime saṅkhārā. Iti purimako ca cittasamādhi, kilesavikkhambhanatāya ca pahānaṃ ime ca saṅkhārā, tadubhayaṃ cittasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmiṃ.</p>
- <p class="indent">‘‘Tattha <a name="M0.0103"></a> yā vīmaṃsādhipateyyā cittekaggatā, ayaṃ vīmaṃsāsamādhi, samāhite citte kilesānaṃ vikkhambhanatāya paṭisaṅkhānabalena vā bhāvanābalena vā, idaṃ pahānaṃ. Tattha ye assāsapassāsā vitakkavicārā saññāvedayitā sarasaṅkappā, ime saṅkhārā. Iti purimako ca vīmaṃsāsamādhi kilesavikkhambhanatāya ca pahānaṃ ime ca saṅkhārā, tadubhayaṃ vīmaṃsāsamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmi’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Ayaṃ pana viseso – <span class="bld">vīriyasamādhī</span>ti vīriyaṃ jeṭṭhakaṃ katvā pavattito samādhi vā vīriyādhipatinā sampayutto pubbabhāge pavatto samādhi vā vīriyasamādhi. <span class="bld">Cittasamādhī</span>ti cittaṃ jeṭṭhakaṃ katvā pavattito samādhi vā cittādhipatinā sampayutto pubbabhāge pavatto samādhi vā cittasamādhi. <span class="bld">Vīmaṃsāsamādhī</span>ti vīmaṃsaṃ jeṭṭhakaṃ katvā pavattito samādhi vā vīmaṃsādhipatinā sampayutto pubbabhāge pavatto samādhi vā vīmaṃsāsamādhīti.</p>
- <p class="bodytext">Sattibalānurūpenettha saṅkhepavaṇṇanā katā, gambhīrañāṇehi pana aṭṭhakathāṭīkānurūpena vitthārato vā gambhīrato vā vibhajitvā gahetabbā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. ‘‘Chandasamādhi vīriyasamādhi cittasamādhi vīmaṃsāsamādhī’’ti vutto, ‘‘evaṃ sati vīmaṃsāsamādhiyeva ñāṇamūlako ñāṇapubbaṅgamo ñāṇānuparivatti bhaveyya, aññe tayo samādhayo aññāṇamūlakā aññāṇapubbaṅgamā aññāṇapavattiyo bhaveyyu’’nti vattabbattā sabbe samādhayo ñāṇamūlakādayoyevāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘sabbo samādhi ñāṇamūlako’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">sabbo samādhī</span>ti <a name="V0.0240"></a> chandasamādhi, vīriyasamādhi, cittasamādhi, vīmaṃsāsamādhīti catubbidho samādhi. <span class="bld">Ñāṇamūlako</span>ti ekāvajjanavīthinānāvajjanavīthīsu pavattaṃ upacārañāṇamūlako. <span class="bld">Ñāṇapubbaṅgamo</span>ti adhigamañāṇaṃ pubbaṅgamaṃ assāti ñāṇapubbaṅgamo. <span class="bld">Ñāṇānuparivattī</span>ti paccavekkhaṇañāṇaṃ anuparivatti assāti ñāṇānuparivatti. Atha vā nānāvajjanūpacārañāṇaṃ vā paṭisandhiñāṇaṃ vā mūlaṃ assāti <span class="bld">ñāṇamūlako,</span> upacārañāṇaṃ pubbaṅgamaṃ assāti <span class="bld">ñāṇapubbaṅgamo,</span> appanāñāṇaṃ anuparivatti assāti <span class="bld">ñāṇānuparivatti</span><a name="M0.0104"></a>. Sabbaṃ vā upacārañāṇaṃ mūlaṃ assāti <span class="bld">ñāṇamūlako</span>. Appanāñāṇaṃ pubbaṅgamaṃ assāti <span class="bld">ñāṇapubbaṅgamo</span>. Abhiññāñāṇaṃ anuparivatti assāti <span class="bld">ñāṇānuparivatti,</span> anuparivattanaṃ vā <span class="bld">anuparivatti,</span> ñāṇassa anuparivatti <span class="bld">ñāṇānuparivatti,</span> ñāṇānuparivatti assāti <span class="bld">ñāṇānuparivatti</span>. Ñāṇaṃ pana pubbe vuttappakārameva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathā pure tathā pacchā</span>ti yathā chandasamādhiādicatubbidhasamādhissa pubbenivāsānussatiñāṇānuparivattibhāvena pure atītāsu jātīsu asaṅkhyeyyesupi saṃvaṭṭavivaṭṭesu attano khandhapaṭibaddhassa, paresaṃ khandhapaṭibaddhassa ca suṭṭhu paṭivijjhanameva, na duppaṭivijjhanaṃ tathā tathāvuttasamādhissa anāgataṃsañāṇānuparivattibhāvena pacchā anāgatāsu jātīsu asaṅkhyeyyesupi saṃvaṭṭavivaṭṭesu attano khandhapaṭibaddhassa, paresaṃ khandhapaṭibaddhassa ca suṭṭhu paṭivijjhanameva, na duppaṭivijjhananti attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Yathā pacchā tathā pure</span>ti yathā yathāvuttasamādhissa cetopariyañāṇānuparivattibhāvena anāgatesu sattasuyeva divasesu parasattānaṃyeva cittassa suṭṭhu paṭivijjhanameva, na duppaṭivijjhanaṃ, tathā tathāvuttasamādhissa pure atītesu sattasuyeva divasesu parasattānaṃyeva cittassa suṭṭhu paṭivijjhanameva, na duppaṭivijjhananti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathā divā tathā ratti</span>nti yathā cakkhumantānaṃ sattānaṃ divasabhāge sūriyālokena andhakārassa viddhaṃsitattā āpāthagataṃ cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃ manoviññāṇenapi suviññeyyaṃ, tathā rattibhāge caturaṅgasamannāgatepi andhakāre vattamāne yathāvuttasamādhissa dibbacakkhuñāṇānuparivattibhāvena rūpāyatanassa suṭṭhu paṭivijjhanameva, na duppaṭivijjhanaṃ. <span class="bld">Yathā rattiṃ tathā divā</span>ti yathā rattibhāge caturaṅgasamannāgatepi andhakāre yathāvuttasamādhissa dibbacakkhuñāṇānuparivattibhāvena rūpāyatanassa suṭṭhu paṭivijjhanameva, na duppaṭivijjhanaṃ, tathā divasabhāge sukhumassa rūpāyatanassa vā kenaci pākārādinā tirohitassa rūpāyatanassa vā atidūraṭṭhāne pavattassa rūpāyatanassa vā yathāvuttasamādhissa dibbacakkhuñāṇānuparivattibhāvena suṭṭhu paṭivijjhanameva, na duppaṭivijjhananti attho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext">Yathā <a name="V0.0241"></a> yathāvuttasamādhissa divasabhāge dibbasotañāṇānuparivattibhāvena sukhumassa saddāyatanassa vā kenaci pākārādinā tirohitassa saddāyatanassa <a name="M0.0105"></a> vā atidūraṭṭhāne pavattassa saddāyatanassa vā suṭṭhu paṭivijjhanameva, na duppaṭivijjhanaṃ, tathā rattibhāgepi yathāvuttasamādhissa dibbasotañāṇānuparivattibhāvena sukhumassa saddāyatanassa vā kenaci pākārādinā tirohitassa saddāyatanassa vā atidūraṭṭhāne pavattassa saddāyatanassa vā suṭṭhu paṭivijjhanameva, na duppaṭivijjhananti ayaṃ nayopi netabbo. Tena vuttaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> –</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Yathā pure</span>ti yathā samādhissa pubbenivāsānussatiñāṇānuparivattibhāvenā’’tiādiṃ vatvā ‘‘yathā ca rūpāyatane vuttaṃ, tathā samādhissa dibbasotañāṇānuparivattitāya saddāyatane ca netabba’’nti (netti. aṭṭha. 14).</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ñāṇamūlakādisamādhinā pubbenivāsānussatiñāṇānuparivattibhāvādisahitena kiṃ bhāvetī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘iti vivaṭenā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">itī</span>ti evaṃ vuttappakārena. <span class="bld">Apariyonaddhenā</span>ti nīvaraṇādivigamanena. <span class="bld">Sappabhāsaṃ citta</span>nti iddhipādasampayuttaṃ maggacittaṃ bhāveti. Iddhipādasampayutte maggacitte uppajjamāne hi magga<span class="bld">cittasahabhūni</span> kusalāni saddhindriyavīriyindriyasatindriyasamādhindriyapaññindriyabhūtāni <span class="bld">pañcindriyāni uppajjanti</span>. Magga<span class="bld">citte</span> nirujjhamāne anuppajjanabhāvena <span class="bld">nirujjhanti</span> ekacittakkhaṇikattā. Evaṃ magga<span class="bld">viññāṇassa</span> nirodhā paññā ca sati ca nirujjhatīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kassa viññāṇassa nirodhā nāmarūpaṃ nirujjhatī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘nāmarūpañcā’’</span>tiādi vuttaṃ, paṭisandhiviññāṇassa nirodhā nāmarūpañca nirujjhatīti vuttaṃ hoti. Atha vā ‘‘viññāṇassa nirodhā paññā ca sati cāti vuttāni pañcindriyāni evaṃ nirujjhantī’’ti vattabbattā nāmarūpañca nirujjhati, nirujjhamānaṃ pana nāmarūpaṃ paṭisandhiviññāṇassa nirodhā nirujjhatīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘nāmarūpañcā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">nāmarūpañcā</span>ti maggena taṇhāavijjādike anupacchinne uppajjanārahaṃ vedanādikkhandhattayaṃ, bhūtupādārūpañca. <span class="bld">Viññāṇahetuka</span>nti uppajjanārahaṃ paṭisandhiviññāṇaṃ hetu assa nāmarūpassāti viññāṇahetukaṃ. <span class="bld">Viññāṇapaccayā nibbatta</span>nti viññāṇena paccayena nibbattaṃ. <span class="bld">Tassā</span>ti uppajjanārahassa paṭisandhiviññāṇassa. <span class="bld">Hetū</span>ti taṇhāavijjādiko kileso. <span class="bld">Viññāṇa</span>nti uppajjanārahaṃ paṭisandhiviññāṇaṃ. <span class="bld">Anāhāra</span>nti appaccayaṃ. <span class="bld">Anabhinandita</span>nti kāmataṇhādīhi <a name="M0.0106"></a> anabhinanditabbaṃ. <span class="bld">Appaṭisandhika</span>nti punabbhavābhisandahanarahitaṃ. Nti tādisaṃ viññāṇaṃ. <span class="bld">Ahetū</span>ti <a name="V0.0242"></a> natthi hetusaṅkhātaṃ paṭisandhiviññāṇaṃ imassa nāmarūpassāti ahetu. <span class="bld">Appaccaya</span>nti sahāyavirahena natthi paccayā saṅkhārā imassāti appaccayaṃ. Evaṃ paṭisandhiviññāṇassa nirodhā nāmarūpañca nirujjhatīti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Paññāsatīnañceva nāmarūpassa ca vuttappakārena nirujjhanabhāvo kathaṃ amhehi saddahitabbo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tenāha bhagavā’’</span>tiādi vuttaṃ. Vattabbākārena paññāsatīnañceva nāmarūpassa ca nirujjhanabhāvajānanako bhagavā yathānirujjhanabhāvadīpakaṃ <span class="bld">‘‘yametaṃ…pe… etthetaṃ uparujjhatī’’</span>ti gāthāvacanaṃ āha. Tena gāthāvacanena tumhehi mayā vutto nirujjhanabhāvo saddahitabboyevāti. Etthāpi paññāsatināmarūpānaṃ nirujjhanaṃ ajānantena tattha vā saṃsayantena ajitena pucchitabbattā ‘‘adiṭṭhajotanā pucchāti vā diṭṭhasaṃsandanā pucchāti vā paññādīnaṃ anekatthattā dhammato vā anekādhiṭṭhānā pucchāti vā dhammādhiṭṭhānā pucchā’’ti vā iccevamādipucchāvicayo niddhāretabbo. ‘‘Sarūpadassanavissajjananti vā anekādhiṭṭhānavissajjananti vā dhammādhiṭṭhānavissajjana’’nti vā iccevamādivissajjanavicayo niddhāretabbo.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ sattādhiṭṭhānādipucchāvissajjanāni ceva dhammādhiṭṭhānādipucchāvissajjanāni ca visuṃ visuṃ dassetvā pucchāvicayo ceva vissajjanavicayo ca ācariyena vibhatto, amhehi ca ñāto, ‘‘sattādhiṭṭhānadhammādhiṭṭhānesu ekato dassitesu pucchāvissajjanesu kathaṃ pucchāvicayo ceva vissajjanavicayo ca amhehi viññātabbo’’ti pucchitabbattā sattādhiṭṭhānadhammādhiṭṭhānaṃ pucchaṃ nīharitvā tattha vicayaṃ vibhajanto <span class="bld">‘‘ye ca saṅkhatadhammāse’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana –</p>
- <p class="indent">‘‘Evaṃ anusandhipucchampi dassetvā heṭṭhā sattādhiṭṭhānā, dhammādhiṭṭhānā ca pucchā visuṃ visuṃ dassitāti idāni tā saha dassetuṃ ‘‘ye ca saṅkhatadhammāse’tiādi āraddha’’nti (netti. aṭṭha. 14) –</p>
- <p class="unindented">Vuttaṃ. Tassāyaṃ attho – idha sāsane <span class="bld">ye</span> arahanto saṅkhatadhammā honti, <span class="bld">puthū</span> bahūyeva satta janā <span class="bld">sekkhā</span> sīlādisikkhamānā honti, <span class="bld">tesaṃ</span> <a name="M0.0107"></a> arahantāvañceva sekkhānañca iriyaṃ paṭipattiṃ meṃ mahā puṭṭho nipako tvaṃ bhagavā pabrūhi mārisa iti āyasmā ajito pucchanto āhāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. Tassaṃ gāthāyaṃ ‘‘kittakāni pucchitānī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘imānī’’</span>tiādi vuttaṃ. Padatthānurūpaṃ pucchitabbattā <span class="bld">‘‘imāni tīṇi padāni pucchitānī’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Ye ca <a name="V0.0243"></a> …pe… mārisā’’ti gāthāyaṃ ye pañhā pucchitā, te pañhā tayo honti, ‘‘kissa kena kāraṇena tayo hontī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘kissa…pe… yogenā’’</span>ti vuttaṃ. Sekkhā ariyā ca asekkhā ariyā ca vipassanāpubbaṅgamaṃ pahānañcāti <span class="bld">sekhāsekhavipassanāpubbaṅgamappahānāni,</span> tesaṃ yogoti <span class="bld">sekhā…pe… yogo,</span> tena sekhā…pe… yogena. <span class="bld">Evaṃ</span> pucchāvidhinā <span class="bld">hi</span> yasmā ‘‘ye ca saṅkhatadhammāse…pe… mārisā’’ti gāthamāha, tasmā tayo pañhā hontīti daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ye ca saṅkhatadhammāse’’ti iminā asekkhānaṃ arahattaṃ pucchati, ‘‘ye ca sekkhā puthū idhā’’ti iminā sekkhāsekkhānaṃ sekkhasikkhanaṃ pucchati, ‘‘tesaṃ me nipako iriyaṃ, puṭṭho pabrūhi mārisā’’ti iminā sekkhāsekkhānaṃ vipassanā pubbabhāge tadaṅgappahānaṃ pucchati. ‘‘Adiṭṭhajotanā pucchāti vā diṭṭhasaṃsandanā pucchāti vā sattādhiṭṭhānā pucchāti vā anekādhiṭṭhānā pucchā’’ti vā iccevamādipucchāvicayo niddhāretabbo.</p>
- <p class="bodytext">Sattadhammādhiṭṭhānaṃ pucchaṃ nīharitvā pucchāvicayo ācariyena vibhatto, amhehi ca ñāto, ‘‘tassaṃ pucchāyaṃ katamā vissajjanāgāthā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha vissajjanā’’</span>tiādi āraddhaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tassaṃ gāthāyaṃ. ‘‘Kāmesu…pe… paribbaje’’ti <span class="bld">vissajjanā</span>gāthā bhagavatā vuttā. <span class="bld">Kāmesū</span>ti kāmīyantīti <span class="bld">kāmā,</span> tesu kāmesu. Vatthukāmesu kilesakāmena paṇḍitehi nābhigijjheyya. <span class="bld">Manasā nāvilosiyā</span>ti āvilabhāvakare byāpādavitakkādayo ceva kāyaduccaritādayo ca dhamme pajahanto paṇḍito manasā anāvilo suppasanno bhaveyya. <span class="bld">Kusalo sabbadhammāna</span>nti sabbadhammānaṃ aniccatādinā paritulitattā aniccatādīsu pañcasu khandhesu kusalo cheko. <span class="bld">Sato</span>ti kesādīsu saratīti sato. <span class="bld">Bhikkhū</span>ti saṅkhatadhamme bhayādito ikkhatīti bhikkhu. <span class="bld">Paribbaje</span>ti <a name="M0.0108"></a> tadaṅgavikkhambhanasamucchedappahānabhāvena kilesakāmavatthukāme pari samantato vajjeyya.</p>
- <p class="bodytext">Pucchāgāthāyaṃ ‘‘nipako’’ti padena pasaṃsitena bhagavatā vissajjanāgāthā vuttā, tassa bhagavato yena anāvaraṇañāṇena ukkaṃsagatena pakkabhāvo dassito, taṃ anāvaraṇañāṇaṃ tāva kāyakammādibhedehi vibhajitvā dassento <span class="bld">‘‘bhagavato sabbaṃ kāyakamma’’</span>ntiādimāha. Tattha anāvaraṇañāṇena jānitvā kataṃ sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivatti. Esa nayo sesesupi. <span class="bld">Atīte aṃse</span>ti atītabhave saparakkhandhādike koṭṭhāse aññāṇena appaṭihataṃ bhagavato <a name="V0.0244"></a> ñāṇadassanaṃ. <span class="bld">Anāgate aṃse</span>ti anāgatabhave saparakkhandhādike koṭṭhāse. <span class="bld">Paccuppanne aṃse</span>ti paccuppanne bhave saparakkhandhādike koṭṭhāse.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ñāṇadassanassa katarasmiṃ paṭighāto’’ti pucchitabbattā pucchaṃ ṭhapetvā paṭighātavisayaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘ko cā’’</span>tiādi vuttaṃ. Atha vā ‘‘paccuppannabhave saparakkhandhādike koṭṭhāse aññesampi ñāṇadassanaṃ bhaveyya, tadanusārena atītānāgatakoṭṭhāsesupi katarasmiṃ aññesaṃ ñāṇadassanassa paṭighāto bhaveyyā’’ti pucchitabbattā pucchaṃ ṭhapetvā paṭighātavisayaṃ niyametvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘ko cā’’</span>ti vuttaṃ. Tattha <span class="bld">ko cā</span>ti kva katarasmiṃ samaye aññesaṃ ñāṇadassanassa paṭighāto bhaveyyāti pucchi.</p>
- <p class="bodytext">Anicce, dukkhe, anattaniye ca aññesaṃ aññāṇaṃ yaṃ adassanaṃ atthi, aññāṇādassanasaṅkhāto sabhāvo ñāṇadassanassa paṭighāto bhavati, na saparakkhandhādidassanamattapaṭighāto. Etena aniccato lakkhaṇattaye pavattassa ñāṇadassanassa aññesaṃ durabhisambhavaṃ, bhagavato ca ñāṇadassanassa aññehi asādhāraṇataṃ dasseti. Bhagavato hi lakkhaṇattayavibhāvanena veneyyā catusaccappaṭivedhaṃ labhanti. ‘‘Bhagavato ñāṇadassanapaṭighātābhāvena aññesañca ñāṇadassanassa paṭighātabhāvo katamāya upamāya amhākaṃ pākaṭo’’ti vattabbabhāvato upamāya pākaṭaṃ kātuṃ <span class="bld">‘‘yathā idhā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">idha</span> sattaloke cakkhumā <span class="bld">puriso</span> ākāse tārakāni <span class="bld">passeyya,</span> gaṇanasaṅketena <a name="M0.0109"></a> ‘‘ettakānī’’ti no ca jāneyya yathā, <span class="bld">eva</span>ṃ aññesaṃ ñāṇadassanassa paṭighāto <span class="bld">ayaṃ</span> aññāṇadassanasabhāvo bhavati.</p>
- <p class="bodytext">Bhagavato pana tathā abhāvato kenaci aññāṇena adassanena appaṭihataṃ ñāṇadassanaṃ bhavatīti attho daṭṭhabbo. ‘‘Bhagavato ñāṇadassanassa appaṭihatabhāvo kasmā amhehi saddahitabbo’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘anāvaraṇañāṇadassanā hi buddhā bhagavanto’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Nipakassa…pe… bhagavato anāvaraṇañāṇaṃ kāyakammādibhedehi ācariyena vibhajitvā dassitaṃ, amhehi ca ñātaṃ, pacchā gāthāya ‘iriya’nti padena pucchitā sekkhāsekkhapaṭipadā kathaṃ vijānitabbā’’ti vattabbattā sekkhāsekkhapaṭipadaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tattha sekhenā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tasmiṃ vissajjane. <span class="bld">Sekhenā</span>ti sikkhanasīlena puggalena rajanīyesu rūpārammaṇādīsu dhammesu gedhā cittaṃ rakkhitabbaṃ, pariyuṭṭhānīyesu āghātavatthūsu dosā cittaṃ rakkhitabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tesu <a name="V0.0245"></a> gedhadosesu katamaṃ nivārento bhagavā vissajjanagāthāyaṃ katamaṃ padamāhā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha yā icchā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti gedhadosesu. <span class="bld">Icchā</span>ti rāgicchā. <span class="bld">Mucchā</span>ti lobhamohasahagatamohamucchā. <span class="bld">Patthanā</span>ti rāgapatthanā. <span class="bld">Piyāyanā</span>ti taṇhāpiyāyanāva, na mettāpiyāyanā. <span class="bld">Kīḷanā</span>ti gedhakīḷanā. Etāni hi gedhapariyāyavacanāni. <span class="bld">Taṃ</span> gedhasaṅkhātaṃ icchādikaṃ nivārento bhagavā ‘‘kāmesu nābhigijjheyyā’’ti <span class="bld">evaṃ</span> visuṃ visuṃ pakārena āha.</p>
- <p class="bodytext">Pariyuṭṭhānavighātaṃ dosaṃ nivārento bhagavā ‘‘manasānāvilo siyā’’ti evaṃ visuṃ visuṃ pakārena āhāti yojanā. Gedhadosānaṃ visuṃ visuṃ nivārento bhagavā dve padāni āhāti vuttaṃ, ‘‘taṃ kena atthena saddahitabba’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘tathā hi sekho’’</span>tiādi vuttaṃ. Rajanīyesu <span class="bld">abhigijjhanto</span> sekho anuppannaṃ lobhapadhānaṃ <span class="bld">kilesa</span>ñca uppādeti, uppannaṃ kilesañca <span class="bld">phātiṃ</span> abhivaḍḍhanaṃ karoti, pariyuṭṭhānīyesu āvilo sekho anuppannaṃ dosapadhānaṃ kilesañca uppādeti, uppannaṃ kilesañca <span class="bld">phātiṃ</span> vaḍḍhanaṃ karoti, iti iminā paṭikkhepaatthena taṃ mama vacanaṃ saddahitabbanti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kiṃ <a name="M0.0110"></a> pana anabhigijjhanto, anāvilo ca sekkho agedhadosanivāraṇameva karoti, udāhu uttaripi paṭipadaṃ pūretī’’ti pucchitabbattā uttaripi paṭipadaṃ pūretiyevāti dassento <span class="bld">‘‘yo pana anāvilasaṅkappo’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">anāvilasaṅkappo</span>ti natthi āvilakarā saṅkappā byāpādasaṅkappavihiṃsāsaṅkappā etassāti anāvilasaṅkappo, icchādigedhassa abhāvena <span class="bld">anabhigijjhanto vāyamati</span> kusalavāyāmaṃ pavatteti. ‘‘Kathaṃ vāyamatī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘so anuppannāna’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">so</span>ti uparibhāvanāmaggabhāvatthāya paṭipajjamāno sekkho. <span class="bld">Anuppannāna</span>ntiādīnaṃ attho sakkā aṭṭhakathāvacaneneva (netti. aṭṭha. 15-16) jānitunti na vibhatto.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. <span class="bld">Yenā</span>ti asubhādīnaṃ anussaraṇalakkhaṇena indriyena taṇhāmayitavatthūsu kāmataṇhāya sahajātaṃ <span class="bld">vitakkaṃ</span> vāreti, <span class="bld">idaṃ</span> asubhādianussaraṇalakkhaṇaṃ indriyaṃ <span class="bld">satindriyaṃ. Yena</span> mahaggatabhāvappattena avikkhepena <span class="bld">byāpādavitakkaṃ</span> vāreti, <span class="bld">idaṃ</span> avikkhepasaṅkhātaṃ indriyaṃ <span class="bld">samādhindriyaṃ. Yena</span> sammappadhānena <span class="bld">vihiṃsāvitakkaṃ</span> vāreti, <span class="bld">idaṃ</span> sammappadhānasaṅkhātaṃ indriyaṃ <span class="bld">vīriyindriyaṃ. Yena</span> sammādiṭṭhisaṅkhātena indriyena uppannuppanne…pe… nādhivāseti, <span class="bld">idaṃ</span> sammādiṭṭhisaṅkhātaṃ indriyaṃ <span class="bld">paññindriyaṃ</span>. Imesu catūsu indriyesu saha uppajjamānā yā saddahanā okappanā <a name="V0.0246"></a> uppajjati, anāvilabhāvato <span class="bld">idaṃ</span> saddahanasaṅkhātaṃ indriyaṃ <span class="bld">saddhindriyaṃ</span>. Imāni sekkhassa pañcindriyāni.</p>
- <p class="bodytext">Ekasmiṃyeva visaye jeṭṭhakabhāvaṃ na pāpuṇeyyuṃ, attano visaye jeṭṭhakabhāvaṃ pāpuṇituṃ arahanti, ‘‘katamaṃ indriyaṃ kattha visaye jeṭṭhakabhāvaṃ pavatta’’nti pucchitabbabhāvato idaṃ indriyaṃ imasmiṃ visaye pavattanti dassento <span class="bld">‘‘tattha saddhindriyaṃ kattha daṭṭhabba’’</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tesu indriyesu catūsu sotāpattiyaṅgesu saddhindriyaṃ jeṭṭhakabhāvaṃ pavattanti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ sesesupi yojetabbaṃ. Kiṃ nu sekkho paññindriyeva appamatto’ti bhagavatā vutto thomito, udāhu sabbehi kusalehi dhammehīti pucchitabbattā sabbehi kusalehi dhammehi pañcindriyapamukhehi vutto thomito hotīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘evaṃ sekho’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">evaṃ</span> pañcindriyānaṃ nibbattidassanena <span class="bld">sekho</span> puggalo <a name="M0.0111"></a> sabbehi kusalehi dhammehi appamattoti bhagavatā <span class="bld">vutto</span> thomito anāvilatāya manasāti yojanā. ‘‘Sekkhassa anāvilatā kena saddahitabbā’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tenāha bhagavā manasānāvilo siyā’’</span>ti vuttaṃ. Bhagavatā ‘‘manasānāvilo siyā’’ti vuttattā sekkhassa anāvilatā tumhehi saddahitabbāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. Sekkhassa matthakappattā paṭipadā ācariyena vibhattā, amhehi ca ñātā, ‘‘kathaṃ asekkhassa matthakappattā paṭipadā ñātabbā’’ti vattabbattā asekkhassa matthakappattaṃ paṭipadaṃ vibhajitvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘kusalo sabbadhammāna’’</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">sabbadhammāna</span>nti sabbesu dhammesu matthakappattāya paṭipadāya asekkho <span class="bld">kusalo</span> chekataroti bhagavatā <span class="bld">vutto</span> thomito anāvilatāya manasāti. Asekkhassa sabbadhammesu yaṃ kosallaṃ dassetukāmo, tassa kosallassa visayabhūte sabbadhamme tāva puggalādhiṭṭhānena vibhajitvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘loko nāmā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">‘‘sabbadhammāna’’</span>nti iminā vuttadhammasaṅkhāto loko nāma kilesaloko, bhavaloko, indriyalokoti tividho hotīti yojanā. Tattha parittadhammaṭṭho kilesajananaṭṭhena kileso, kusalādipavattanaṭṭhena loko cāti <span class="bld">kilesaloko</span>. Mahaggatadhammaṭṭho bhavanaṭṭhena bhavo, vuttanayena loko cāti <span class="bld">bhavaloko</span>. Saddhindriyādidhammaṭṭho ādhipaccaṭṭhayogavasena indriyabhūto hutvā saddhindriyādipattanaṭṭhena loko cāti <span class="bld">indriyaloko</span>.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tīsu lokesu katamena katamo samudāgacchatī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tatthā’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Saddhādiindriyāni ko nibbattetī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘so indriyāni nibbattetī’’</span>ti vuttaṃ<a name="V0.0247"></a>. Tattha <span class="bld">so</span>ti yo puggalo kilesalokasaṅkhāte parittadhamme, bhavalokasaṅkhāte mahaggatadhamme ca taṃtaṃsampādanavasena ṭhito, so puggalo saddhindriyādīni indriyāni attasantāne nibbatteti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Indriyesu attasantānesu punappunaṃ nibbattāpanavasena vuḍḍhāpiyamānesu kā paññā bhavatī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘indriyesū’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">neyyassā</span>ti abhiññeyyassa. <span class="bld">Pariññā</span>ti rūpārūpadhamme salakkhaṇato, paccayato <a name="M0.0112"></a> ca pariggahādivasena pavattapaññā. ‘‘Sā pariññā katividhena upaparikkhitabbā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘sā duvidhenā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha sā pariññā dassanapariññāya ca bhāvanāpariññāya ca duvidhena viññūhi upaparikkhitvā gahetabbāti. <span class="bld">Dassanapariññāyā</span>ti ca dassanamaggapaññājanikāya ñātapariññāyāti attho gahetabbo. Tena <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> vuttaṃ ‘‘dassanapariññāti ñātapariññā’’ti (netti. aṭṭha. 17). <span class="bld">Bhāvanāpariññāyā</span>ti bhāvanāmaggapaññājanikāya tīraṇapariññāya saddhiṃ pahānapariññāyāti attho.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sā duvidhenā’tiādinā vutto attho atisaṅkhepo na sakkā viññātuṃ, vitthāretvā kathehī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘yadā hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">yadā</span>ti balavavipassanuppajjanakāle. <span class="bld">Sekho</span>ti sikkhanasīlatāya kalyāṇaputhujjano ceva sotāpannādiko ca. <span class="bld">Ñeyya</span>nti ñātabbaṃ rūpādikaṃ saṅkhāraṃ. <span class="bld">Parijānātī</span>ti pariggahādiñāṇena pariggahetvā jānāti nibbidāñāṇasahagatena. <span class="bld">Tassā</span>ti kalyāṇaputhujjanassa ceva sotāpannādikassa ca. <span class="bld">Dve dhammā</span>ti kalyāṇaputhujjanassa balavavipassanādhammo ceva sotāpannādikassa ca balavavipassanādhammo ca. Yathākkamaṃ <span class="bld">dassanakosallaṃ</span> sotāpattimaggañāṇañceva <span class="bld">bhāvanākosallaṃ</span> sakadāgāmimaggādikañca santāne pavattāpanavasena gacchanti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Pubbe yaṃ ñāṇaṃ ‘neyyassa pariññā’ti vuttaṃ, taṃ ñāṇaṃ katividhena veditabba’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘taṃ ñāṇaṃ pañcavidhena veditabbaṃ…pe... sacchikiriyā’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Tāsu vipassanābhedena bhinnāsu pañcasu abhiññādīsu katamā abhiññā, katamā pariññā, katamaṃ pahānaṃ, katamā bhāvanā, katamā sacchikiriyā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti abhiññādīsu. <span class="bld">Yaṃ dhammānaṃ salakkhaṇe ñāṇa</span>nti rūpadhammānaṃ kakkhaḷādisalakkhaṇe, arūpadhammānaṃ phusanādisalakkhaṇe ārammaṇakaraṇavasena pavattaṃ yaṃ ñāṇaṃ hetuphalajānanahetujānanasaṅkhātā <span class="bld">dhammapaṭisambhidā</span> ceva hetuphalajānanasaṅkhātā <span class="bld">atthapaṭisambhidā</span> ca bhavati. <span class="bld">Ayaṃ</span> salakkhaṇena saddhiṃ hetuphalajānanā paññā <span class="bld">abhiññā</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Eva</span>nti <a name="V0.0248"></a><a name="M0.0113"></a> vuttappakārena. Abhiññāñāṇena <span class="bld">abhijānitvā. Yā parijānanā</span>tiādīsu ‘‘idaṃ anavajjaṃ <span class="bld">kusalaṃ,</span> idaṃ sāvajjaṃ <span class="bld">akusalaṃ,</span> idaṃ akusalavipākajanakaṃ <span class="bld">sāvajjaṃ,</span> idaṃ kusalavipākajanakaṃ <span class="bld">anavajjaṃ,</span> idaṃ saṃkiliṭṭhaṃ <span class="bld">kaṇhaṃ,</span> idaṃ asaṃkiliṭṭhaṃ <span class="bld">sukkaṃ,</span> idaṃ kusalaṃ anavajjādikaṃ <span class="bld">sevitabbaṃ,</span> idaṃ akusalaṃ sāvajjādikaṃ <span class="bld">na sevitabba’’</span>nti evaṃ aniccādito kalāpasammasanādivasena gahitā sammasitā <span class="bld">ime</span> vipassanāya ārammaṇabhūtā saṅkhata<span class="bld">dhammā idaṃ</span> udayabbayañāṇādiphalaṃ ānisaṃsaṃ anukkamena nibbattāpenti. Tannibbattavipassanāya uppajjanato upacāraṃ uppādenti, <span class="bld">evaṃ</span> anukkamena gahitānaṃ pavattitānaṃ <span class="bld">tesaṃ</span> udayabbayañāṇādīnaṃ <span class="bld">ayaṃ</span> saccānubodhapaṭivedho <span class="bld">attho</span>ti paricchinditvā yā parijānanā pavattā, sā <span class="bld">ayaṃ</span> parijānanā <span class="bld">pariññā</span> nāmāti yojetvā, <span class="bld">evaṃ</span> vuttappakārāya pariññāpaññāya <span class="bld">parijānitvā</span> pahātabbā, bhāvetabbā, sacchikātabbā ca tayo dhammā avasiṭṭhā bhavanti. ‘‘Ye akusalā, te pahātabbā’’ti yā parijānanā paññā pavattā, idaṃ pahānaṃ pahānañāṇaṃ. ‘‘Ye kusalā, te bhāvetabbā’’ti yā parijānanā paññā pavattā, sā bhāvanāpaññā. ‘‘Yaṃ asaṅkhataṃ, idaṃ sacchikiriya’’nti yā parijānanā paññā pavattā, sā sacchikiriyāpaññāti yojetvā aṭṭhakathādhippāyena aviruddho attho gahetabbo.</p>
- <p class="bodytext">Abhiññādayo pañcavidhā paññā ācariyena vibhattā, amhehi ca ñātā, ‘‘tāhi pariññāhi jānanto puggalo ‘ki’nti vuccati thomīyatī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘yo eva’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">yo</span> puggalo <span class="bld">evaṃ</span> vuttappakārena jānāti, <span class="bld">ayaṃ</span> jānanto puggalo paccayuppannesu dhammesu kusalattā chekattā ‘‘atthakusalo’’ti <span class="bld">vuccati</span> thomīyati, paccayadhammesu kusalattā <span class="bld">‘‘dhammakusalo’’</span>ti ca catunnaṃ ekattādīnaṃ nayānaṃ yuttatāya kovidattā <span class="bld">‘‘kalyāṇatākusalo’’</span>ti ca phalasamāpattīsu kovidattā <span class="bld">‘‘phalatākusalo’’</span>ti ca vaḍḍhīsu kovidattā <span class="bld">‘‘āyakusalo’’</span>ti ca avaḍḍhīsu kovidattā <span class="bld">‘‘apāyakusalo’’</span>ti ca accāyike kicce vā bhaye vā uppanne sati tassa kiccassa, bhayassa vā tikicchanasamatthe ṭhānuppattiyakāraṇe kovidattā <span class="bld">‘‘upāyakusalo’’</span>ti ca mahantesu abhikkamādīsu satisampajaññāya sampannattā <span class="bld">‘‘mahatā kosallena samannāgato’’</span>ti ca <span class="bld">vuccati</span> thomīyati. ‘‘Tassa <a name="M0.0114"></a> asekkhassa atthādīsu kusalabhāvo kathaṃ saddahitabbo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tenāhā’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Kusalo sabbadhammāna’’nti vuttattā saddahitabboti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kusalo <a name="V0.0249"></a> sabbadhammāna’’nti padassa attho ācariyena vibhatto, amhehi ca ñāto, ‘‘sato bhikkhu paribbaje’’ti padassa attho kathaṃ amhehi vitthārato viññāto’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘sato bhikkhu paribbaje’’</span>tiādi vuttaṃ. Atha vā ‘‘sato bhikkhu paribbaje’’ti bhagavatā vuttaṃ, ‘‘kattha pavattena satisahitena ñāṇena sampanno sato kimatthaṃ paribbaje’’ti pucchitabbattā ‘‘imesu pavattena satisahitañāṇena sampanno sato imamatthaṃ paribbaje’’ti niyametvā dassento <span class="bld">‘‘sato bhikkhu paribbaje’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">tenā</span>ti yo abhikkamādīsu pavattena satisahitañāṇena samannāgato sato asekkhabhikkhu, tena asekkhabhikkhunā pariniṭṭhitasikkhattā aññapayojanābhāvato <span class="bld">diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ</span> abhikkante…pe… tuṇhībhāvena <span class="bld">satena</span> satisahitena <span class="bld">sampajānena</span> ñāṇena <span class="bld">vihātabbaṃ</span> catuiriyāpathaparivattanasaṅkhātaṃ viharaṇaṃ pavattetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yā sekkhāsekkhapaṭipadā niddiṭṭhā, imā sekkhāsekkhapaṭipadā saṅkhepato katividhā’’ti pucchitabbattā imā paṭipadāsaṅkhātā cariyā saṅkhepato puggalavasena dveti dassetuṃ <span class="bld">‘‘imā dve cariyā’’</span>tiādimāha. Tattha yā cariyā bhāvetabbakusalādibhedena vā atthakosallādibhedena vā abhikkamādīsu satisampajaññabhedena vā niddiṭṭhā, imā cariyā dveti bhagavatā <span class="bld">anuññātā</span> anujānanavasena desitā, <span class="bld">visuddhānaṃ</span> arahantānaṃ <span class="bld">ekā</span> cariyā, <span class="bld">visujjhantānaṃ</span> sekkhānaṃ <span class="bld">ekā</span> cariyāti puggalavasena dveti daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Asekkhoyeva kasmā ‘sato abhikkamatī’tiādinā vuccati thomīyati, kalyāṇaputhujjanopi ‘sato abhikkamatī’tiādinā vuccati thomīyatī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘katakiccāni hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Arahato indriyāni katakiccāni, indriyānaṃ katakiccattā yaṃ pucchaṃ pucchitabbaṃ, taṃ sabbaṃ catubbidhaṃ dukkhassa pariññābhisamayena bojjhitabbaṃ…pe… nirodhassa sacchikiriyābhisamayena bojjhitabbaṃ bhave. <span class="bld">Catubbidhaṃ idaṃ bojjhaṃ</span> bojjhitabbaṃ <span class="bld">yo</span> asekkho sativepullappattattā <span class="bld">evaṃ</span> pariññābhisamayādinā <span class="bld">jānāti,</span> <span class="bld">ayaṃ</span> <a name="M0.0115"></a> asekkho nippariyāyena ‘‘rāgassa khayāya, dosassa khayāya, mohassa khayāya sato abhikkamati, sato paṭikkamatī’’ti <span class="bld">vuccati</span> thomīyati. Sekkhopi yathāvuttaṃ <span class="bld">bojjhaṃ</span> bojjhitabbaṃ attano pariññābhisamayādinā <span class="bld">jānāti,</span> tasmā ‘‘sato…pe… mohassā’’ti <span class="bld">vuccati</span> thomīyatīti veditabbo. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘ke visujjhantā? Sekkhā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kasmā sekkhāsekkhānaṃ satisampajaññena abhikkamanādibhāvo, rāgādīnañca khayabhāvo <a name="V0.0250"></a> saddahitabbo’’ti vattabbattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘tenāha bhagavā sato bhikkhu paribbaje’’</span>ti. ‘‘Bhagavato sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇapubbaṅgama’ntiādinā (netti. 15) manāpikesu kāmesu nābhigijjhanabhāvo, amanāpikesu kāmesu manasā anāvilabhāvo, sabbadhammesu kusalabhāvo, satisampajaññena samannāgatassa paribbajanabhāvo ācariyena niddiṭṭho, so nābhigijjhanabhāvādiko kasmā amhehi saddahitabbo’’ti pucchitabbattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘tenāha kāmesu…pe… paribbaje’’</span>ti. Imissā gāthāyapi pucchāvissajjanavicayo pubbe ekādhiṭṭhānādidhammādhiṭṭhānādivasena vuttanayānusārena veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">Vicayahāravibhaṅge ajitasuttaṃ nīharitvā pucchāvissajjanavicayo ācariyena vibhatto, amhehi ca ñāto, ‘‘katamo suttantaresu pucchāvissajjanavicayo’’ti pucchitabbattā ajitasutte pucchāvissajjanavicayanayānusārena suttantaresupi pucchāvissajjanāni nīharitvā pucchāvicayavissajjanavicayā yojetabbāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘evaṃ pucchitabbaṃ, evaṃ vissajjitabba’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana –</p>
- <p class="indent">Ettāvatā ca mahāthero vicayahāraṃ vibhajanto ajitasuttavasena pucchāvicayaṃ, vissajjanavicayañca dassetvā idāni suttantaresupi pucchāvissajjanavicayānaṃ nayaṃ dassento evaṃ pucchitabbaṃ, evaṃ vissajjitabba’nti āhā’’ti (netti. aṭṭha. 17) –</p>
- <p class="unindented">Vuttaṃ. Tattha <span class="bld">eva</span>nti ajitasutte (su. ni. 1038 ādayo; cūḷani. vatthugāthā 57, ajitamāṇavapucchāniddesa 1 ādayo) vuttapucchāvicayānusārena pucchāvasena pavattasuttaṃ nīharitvā pucchāvicayo vibhajetabbo, evaṃ ajitasutte (su. ni. 1038 ādayo; cūḷani. vatthugāthā 57 ādayo, ajitamāṇavapucchāniddesa 1 ādayo) vuttavissajjanavicayānusārena suttantaresupi vissajjanavasena pavattasuttaṃ nīharitvā vissajjanavicayo vibhajetabbo.</p>
- <p class="bodytext">Pucchāvissajjanavicayā <a name="M0.0116"></a> ācariyena vibhattā, amhehi ca ñātā, ‘‘katamo suttaanugītivicayo’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘suttassa ca anugītī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">suttassā</span>ti nīharitasuttassa. <span class="bld">Anugītī</span>ti suttantaradesanāsaṅkhātā anugīti. <span class="bld">Atthato ca byañjanato ca samānetabbā</span>ti tassā anugītiyā atthato, byañjanato ca saṃvaṇṇetabbasuttena samānā sadisī kātabbā, tasmiṃ vā saṃvaṇṇiyamānasutte anugīti suttatthato, byañjanato ca samānetabbā<a name="V0.0251"></a>. ‘‘Atthato asamāne ko nāma doso āpajjeyyā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">atthāpagataṃ hi byañjanaṃ samphappalāpaṃ bhavatī’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Atthato asamāne doso vutto, amhehi ca ñāto, byañjanato asamāne pana ko nāma doso āpajjatī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘dunnikkhittassa padabyañjanassa atthopi dunnayo bhavatī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Tasmā</span> sadosattā anugītiyā vā suttena atthabyañjanūpetaṃ saṅgāyitabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Anugītivicayo ācariyena vibhatto, amhehi ca ñāto, ‘‘katamo suttassa vicayo’’ti pucchitabbattā <span class="bld">suttañcā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">suttañcā</span>ti niddhāritasuttañca. <span class="bld">‘‘Idaṃ</span> niddhārita<span class="bld">suttaṃ</span> nāma bhagavatā vuttaṃ <span class="bld">āhaccavacanaṃ</span> kiṃ, udāhu saṅgāyantehi vuttaṃ <span class="bld">anusandhivacanaṃ</span> ki’’nti pavicinitabbaṃ, <span class="bld">‘‘idaṃ</span> niddhāritasuttaṃ <span class="bld">nītatthaṃ</span> kiṃ, udāhu <span class="bld">neyyatthaṃ</span> ki’’nti pavicinitabbaṃ, <span class="bld">‘‘idaṃ</span> niddhāritasuttaṃ <span class="bld">saṃkilesabhāgiyaṃ</span> kiṃ, udāhu <span class="bld">vāsanābhāgiyaṃ</span> ki’’nti pavicinitabbaṃ, <span class="bld">‘‘idaṃ</span> niddhāritasuttaṃ <span class="bld">nibbedhabhāgiyaṃ</span> kiṃ, udāhu <span class="bld">asekkhabhāgiyaṃ</span> ki’’nti pavicinitabbaṃ. Evaṃ pavicinitvā yadi āhaccavacanaṃ bhave, evaṃ sati ‘‘āhaccavacana’’nti niddhāretvā gahetabbaṃ. Yadi asekkhasuttaṃ bhave, evaṃ sati ‘‘asekkhasutta’’nti niddhāretvā gahetabbaṃ, ñātanti attho.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Suttaṃ pavicinitvā suttassa atthabhūtāni sabbāni saccāni niddhāretvā kattha padese passitabbānī’’ti pucchitabbattā pucchaṃ ṭhapetvā imasmiṃ padese passitabbānīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘kuhiṃ imassa suttassa sabbāni…pe… pariyosāne’’</span>ti vuttaṃ. Tattha <span class="bld">imassa suttassā</span>ti yaṃ suttaṃ vicinituṃ niddhāritaṃ, imassa suttassa catusaccavinimuttassa suttatthassa abhāvato <span class="bld">sabbāni saccāni</span> tasseva suttassa <span class="bld">ādimajjhapariyosāne</span> passitabbānīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Yathāvuttaṃ <a name="M0.0117"></a> suttavicayaṃ nigamento <span class="bld">‘‘evaṃ suttaṃ pavicetabba’’</span>nti āha. ‘‘Na yathāvuttapucchādīnaṃ pavicetabbabhāvo amhehi jānitabbo saddahitabbo’’ti vattabbabhāvato <span class="bld">‘‘tenāha…pe… anugītī’’</span>ti vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tena</span> yathāvuttapucchādīnaṃ vicetabbabhāvena āyasmā mahākaccāno ‘‘yaṃ pucchitañca…pe… anugītī’’tiādikaṃ yaṃ vacanaṃ āha, tena vacanena vicetabbabhāvo tumhehi jānitabbo saddahitabbovāti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yathāvuttappakāro ca vicayo hāro paripuṇṇo kiṃ, udāhu aññopi niddhāretvā yojetabbo atthi ki’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘niyutto vicayo hāro’’</span>ti vuttaṃ. Tattha pucchāvicayavissajjanavicayapubbāparavicayaanugītivicayasuttavicayā <a name="V0.0252"></a> sarūpato vibhattā, tehi avaseso assādādivicayopi yathārahaṃ niddhāretvā <span class="bld">yutto</span> yuñjitabboti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Iti vicayahāravibhaṅge sattibalānurūpā racitā</p>
- <p class="centered">Vibhāvanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext">Paṇḍitehi <span class="bld">pana</span> aṭṭhakathāṭīkānusārena gambhīrattho vitthārato vibhajitvā gahetabboti.</p>
- <p class="subhead">3. Yuttihāravibhaṅgavibhāvanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. Yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena vicayahāravibhaṅgena padapañhādayo vicitā, so saṃvaṇṇanāvisesabhūto vicayahāravibhaṅgo paripuṇṇo, ‘‘katamo yuttihāravibhaṅgo’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamo yuttihāro’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tesu niddiṭṭhesu soḷasasu hāresu <span class="bld">katamo</span> saṃvaṇṇanāviseso <span class="bld">yuttihāro</span> yuttihāravibhaṅgoti pucchi. ‘‘Sabbesaṃ hārāna’’ntiādiniddesassa idāni vuccamāno ‘‘ayaṃ yuttihāro’’tiādiko vitthārasaṃvaṇṇanāviseso yuttihāravibhaṅgo nāmāti viññeyyo. Tena vuttaṃ ‘‘tattha katamo yuttihārotiādi yuttihāravibhaṅgo’’ti (netti. aṭṭha. 18). Ayaṃ yuttihāro <span class="bld">kiṃ</span> nāma suttatthaṃ yuttāyuttivasena <span class="bld">yojayatī</span>ti yuñjitabbaṃ suttatthaṃ <a name="M0.0118"></a> pucchati. Suttattho pana duvidho atathākārena gayhamāno, tathākārena gayhamāno atthoti. Tattha atathākārena gayhamānova attho yāthāvato yuttiniddhāraṇena yojetabbo, itaro pana bhūtakathanamattena yojetabbo. Yasmā panāyaṃ yuttigavesanā nāma saṃvaṇṇanā mahāpadesehi vinā na sambhavati, tasmā yuttihāraṃ vibhajanto tassa yuttihārassa lakkhaṇaṃ paṭhamaṃ upadisituṃ <span class="bld">‘‘cattāro mahāpadesā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">mahāpadesā</span>ti mahante buddhādayo apadisitvā vuttāni kāraṇāni, mahantāni vā dhammassa apadesāni patiṭṭhānāni. Apadisīyateti <span class="bld">apadeso,</span> buddho apadeso etassa kāraṇassāti <span class="bld">buddhāpadeso</span>. Sesesupi eseva nayo netabbo. ‘‘Buddhassa sammukhā etaṃ suttaṃ mayā suta’’nti vatvā ābhatassa ganthassa suttavinayehi saṃsandanaṃ dhammo, asaṃsandanaṃ adhammoti vinicchayakāraṇaṃ <a name="V0.0253"></a> mahāpadesoti adhippāyo. ‘‘Buddhassa sammukhā mayā ābhataṃ, saṅghassa sammukhā mayā ābhataṃ, sambahulattherānaṃ sammukhā mayā ābhataṃ, ekattherassa sammukhā mayā ābhata’’nti vatvā ābhatassa ganthassa yāni byañjanapadaatthapadāni santi, <span class="bld">tāni padabyañjanāni</span> bhagavatā desite <span class="bld">sutte otarayitabbāni</span> anuppavesitāni, <span class="bld">vinaye</span> rāgādivinaye <span class="bld">sandassayitabbāni</span> saṃsandetabbāni. Dhammatāyaṃ <span class="bld">upanikkhipitabbāni</span> pakkhipitabbāni. Yadi suttatthena, vinayatthena, dhammatāya ca aviruddhāni honti, evaṃ sati tava ābhatapadabyañjanāni yuttānīti vinicchayantehi vatvā gahetabbānīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Suttavinayadhammatāsu otarayitabbāni sandassayitabbāni upanikkhipitabbānīti ācariyena vuttāni, ‘‘kattha sutte, kattha vinaye, kattha dhammatāya’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘katamasmiṃ sutte’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">catūsu ariyasaccesū</span>ti catunnaṃ ariyasaccānaṃ dassanakesu suttesu. Rāgo vinassati vūpasamati etena asubhādināti <span class="bld">rāgavinayaṃ,</span> kiṃ taṃ? Asubhādinimittaṃ, taṃ assa atthīti <span class="bld">rāgavinayo,</span> ko so? Asubhādinimittadassanako suttantaviseso. Esa nayo <span class="bld">dosavinayo</span>tiādīsupi. <span class="bld">Paṭiccasamuppādo</span> nāma sassatadiṭṭhiucchedadiṭṭhiṃ vivajjetvā ekattanayādīnaṃ dīpanena avijjādisaṅkhārādisabhāvadhammānaṃ paccayapaccayuppannabhāvadīpakoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘katamissaṃ dhammatāyaṃ upanikkhipitabbāni? Paṭiccasamuppāde’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Suttādīsu <a name="M0.0119"></a> avatarante sandissante avilomente kiṃ na janetī’’ti vattabbato <span class="bld">‘‘catūsū’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘buddhādīnaṃ sammukhā mayā ābhata’’nti vatvā ābhatagantho catūsu ariyasaccesu yadi avatarati, evaṃ sati ābhatagantho āsave na janeti. Rāgādikilesavinaye yadi sandissati, evaṃ sati ābhatagantho āsave na janeti. Dhammatañca yadi na vilometi, evaṃ sati ābhatagantho āsave na janetīti attho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kimatthaṃ yuttihāravibhaṅge cattāro mahāpadesā ābhatā’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘catūhi mahāpadesehī’’</span>tiādimāha. Tattha ābhataganthe <span class="bld">yaṃ yaṃ</span> atthajātaṃ, <span class="bld">yaṃ yaṃ</span> dhammajātaṃ vā catūhi mahāpadesehi yujjati, <span class="bld">taṃ taṃ</span> atthajātaṃ vā <span class="bld">taṃ taṃ</span> dhammajātaṃ vā saṃvaṇṇetabbasutte gahetabbaṃ. <span class="bld">Yena yena</span> kāraṇena ca catūhi mahāpadesehi yujjati, <span class="bld">taṃ taṃ</span> kāraṇaṃ saṃvaṇṇanāvasena saṃvaṇṇetabbasutte gahetabbaṃ. <span class="bld">Yathā yathā</span> pakārena catūhi mahāpadesehi yujjati, so so pakāro saṃvaṇṇanāvasena saṃvaṇṇetabbasutte gahetabbo. Evaṃ gāhaṇatthaṃ cattāro mahāpadesā ābhatāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. Catūhi <a name="V0.0254"></a> mahāpadesehi yuttaṃ aviruddhaṃ taṃ taṃ atthajātaṃ gahetabbanti ācariyena vuttaṃ, ‘‘kattha kena yuttiniddhāraṇaṃ kātabba’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘pañhaṃ pucchitenā’’</span>tiādi vuttaṃ. Pañhe pañhaṃ <span class="bld">pucchitena</span> puggalena yuttiniddhāraṇaṃ kātabbanti. Tattha <span class="bld">pañha</span>nti pañhitabbaṃ sabhāvadhammaṃ. <span class="bld">Pucchitenā</span>ti vissajjetuṃ samatthena paṇḍitapuggalena. <span class="bld">Pañhe</span>ti pucchāvasena pavattapāṭhe. Padāni <span class="bld">kati</span> kittakāni hontīti padaso paṭhamaṃ <span class="bld">pariyogāhitabbaṃ</span> yuttihārena <span class="bld">vicetabbaṃ</span> vīmaṃsitabbaṃ. ‘‘Kathaṃ vicetabba’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘yadi sabbānī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">sabbāni padānī</span>ti pucchitapāṭhe niravasesāni padāni <span class="bld">ekaṃ</span> samānaṃ atthaṃ yadi abhivadanti, evaṃ sati atthavasena <span class="bld">eko pañho</span>. Esa nayo sesesupi. Tena vuttaṃ ‘‘tadatthassekassa ñātuṃ icchitattā’’ti (netti. aṭṭha. 19).</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Eka</span>nti atthavasena ekavidhaṃ pañhaṃ. <span class="bld">Upaparikkhamānena</span> puggalena <span class="bld">aññātabbaṃ</span> daḷhaṃ jānitabbaṃ. ‘‘Ko ājānanākāro’’ti pucchitabbattā ājānanākāraṃ dassento <span class="bld">‘‘kiṃ ime dhammā’’</span>tiādimāha. Tattha ‘‘ye hi pariyattidhammā <a name="M0.0120"></a> saṃvaṇṇetabbā, ime pariyattidhammā nānatthā honti kiṃ, nānābyañjanā honti kiṃ, udāhu imesaṃ pariyattidhammānaṃ eko attho hoti, byañjanameva nānaṃ hoti ki’’nti yuttito vicetvā aññātabbanti yojanā. ‘‘Yathāvutto pañho kiṃ bhave’’ti pucchitabbattā yathāvuttaṃ pañhaṃ ekadesaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā kiṃ bhave’’</span>ti pucchitvā <span class="bld">‘‘yathā sā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext">Tassaṃ pucchāgāthāyaṃ – coraghātakena manussena coro abbhāhato viya <span class="bld">kena</span> dhammena satta<span class="bld">loko</span> sadā abbhāhato, māluvalatāya attano nissitarukkho parivārito ajjhotthaṭo viya <span class="bld">kena</span> dhammena satta<span class="bld">loko</span> sadā <span class="bld">parivārito</span> ajjhotthaṭo, visappītakhurappena sallena otiṇṇo anupaviṭṭho viya <span class="bld">kena</span> sallena satta<span class="bld">loko</span> sadā <span class="bld">otiṇṇo</span> anupaviṭṭho, <span class="bld">kissa</span> kena kāraṇena satta<span class="bld">loko</span> sadā <span class="bld">dhūpāyito</span> santāpitoti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Imāya pucchāgāthāya kittakāni padānī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘imānī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">pucchitānī</span>ti pucchitatthāni padāni cattāri honti. ‘‘Kittakā pañhā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘te tayo pañhā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Bhagavā devatāya <span class="bld">hi</span> yasmā vissajjeti, iti tasmā vissajjanato ‘‘tayopañhā’’ti viññāyati. ‘‘Katamā vissajjanagāthā’’ti pucchitabbattā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Maccunābbhāhato <a name="V0.0255"></a> loko, jarāya parivārito;</p>
- <p class="gathalast">Taṇhāsallena otiṇṇo, icchādhūpāyito sadā’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Vuttaṃ. Tassaṃ vissajjanagāthāyaṃ – coraghātakena manussena coro abbhāhato viya maccunā satta<span class="bld">loko</span> sadā abbhāhato, māluvalatāya attano nissitarukkho parivārito ajjhotthaṭo viya jarāya satta<span class="bld">loko</span> sadā <span class="bld">parivārito</span> ajjhotthaṭo, visappītakhurappena sallena otiṇṇo anupaviṭṭho viya taṇhāsallena satta<span class="bld">loko</span> sadā <span class="bld">otiṇṇo</span> anupaviṭṭho, icchāya satta<span class="bld">loko</span> sadā <span class="bld">dhūpāyito</span> santāpitoti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. ‘‘Katamaṃ maccu, katamā jarā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha jarā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tissaṃ vissajjanagāthāyaṃ. Dutiyapade vuttā <span class="bld">jarā</span> ca paṭhamapade <a name="M0.0121"></a> vuttaṃ <span class="bld">maraṇa</span>ñca imāni dve <span class="bld">saṅkhatassa</span> khandhapañcakassa saṅkhatalakkhaṇāni honti, saṅkhataṃ khandhapañcakaṃ muñcitvā visuṃ na upalabbhatīti attho. ‘‘Saṅkhatalakkhaṇānaṃ jarāmaraṇānaṃ kathaṃ bhedo jānitabbo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘jarāyaṃ ṭhitassā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">jarāyaṃ ṭhitassa aññathatta</span>nti ṭhitassa khandhappabandhassa yaṃ aññathattaṃ, ayaṃ pākaṭajarā nāma, na khaṇaṭṭhitijarā. <span class="bld">Maraṇaṃ vayo</span>ti sammutimaraṇaṃ cutiyeva hoti, na khaṇikamaraṇaṃ, na samucchedamaraṇaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’’ti (saṃ. ni. 3.38; a. ni. 3.47; kathā. 214).</p>
- <p class="bodytext">Yadi ṭhitasseva maraṇaṃ siyā, evaṃ sati jarāmaraṇānaṃ nānattaṃ yuttaṃ na siyā, ayutte sati ‘‘te tayo pañhā’’ti vacanampi ayuttamevāti vattabbato <span class="bld">‘‘tattha jarāya cā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tissaṃ vissajjanagāthāyaṃ vuttāya <span class="bld">jarāya ca</span> vuttassa <span class="bld">maraṇassa ca</span> atthato nānattaṃ yuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kena kāraṇena yuttaṃ, kathaṃ kāraṇena nānattaṃ sampaṭicchitabba’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘gabbhagatāpi hi mīyantī’’</span>ti vuttaṃ. Jaraṃ appattā gabbhagatāpi sattā <span class="bld">hi</span> yasmā mīyanti, tasmā nānattaṃ sampaṭicchitabbaṃ. ‘‘Gabbhagatāpi jarappattā bhaveyyu’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘na ca te jiṇṇā bhavantī’’</span>ti vuttaṃ. Jarappattāpi ajiṇṇattā jiṇṇajaraṃ appattāva mīyanti, evaṃ idhādhippetassa jiṇṇajarāvirahitassa maraṇassa sambhavato aññā jarā, aññaṃ maraṇanti ñātabbanti vuttaṃ hoti. ‘‘Na gabbhagatānaṃyeva jiṇṇajaraṃ appattaṃ maraṇaṃ atthi, aññesampi atthī’’ti vattabbabhāvato <a name="V0.0256"></a> <span class="bld">‘‘atthi ca devānaṃ maraṇa’’</span>nti vuttaṃ. ‘‘Devāpi cirakālasambhavato jaraṃ pattā bhaveyyu’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘na ca tesaṃ sarīrāni jīrantī’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Jarāmaraṇānaṃ nānatte kāraṇaṃ ettakamevā’’ti vattabbattā aññampi atthīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘sakkate vā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha jiṇṇajarāya paṭikammaṃ kātuṃ sakkateva, maraṇassa pana paṭikammassa kātuṃ na sakkateva, imināpi kāraṇena jarāmaraṇānaṃ nānattaṃ sampaṭicchitabbamevāti attho. ‘‘Na sakkate maraṇassa paṭikammaṃ kātu’’nti kasmā vuttaṃ, nanu iddhipādabhāvanāya vasībhāve sati sakkā maraṇassāpi paṭikammaṃ kātunti codanaṃ manasi katvā <span class="bld">‘‘aññatreva iddhimantānaṃ iddhivisayā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Jarāmaraṇānaṃ <a name="M0.0122"></a> aññamaññaṃ nānābhāvo ācariyena dassito, amhehi ca ñāto, ‘‘kathaṃ pana taṇhāya jarāmaraṇehi nānābhāvo’’ti vattabbato tehi taṇhāya nānattaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yaṃ panāhā’’</span>tiādi vuttaṃ. Taṇhāya avijjamānāyapi jīrantāpi mīyantāpi vītarāgā yasmā dissanti, tasmā taṇhāya jarāmaraṇehi nānābhāvo sampaṭicchitabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Taṇhāya jīraṇabhijjanalakkhaṇaṃ atthīti tehi taṇhāya anaññatte ko nāma doso siyā’’ti vattabbato dosaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yadi cā’’</span>tiādi vuttaṃ. Jarāmaraṇaṃ <span class="bld">yathā</span> yena jīraṇabhijjanalakkhaṇena pākaṭaṃ, evaṃ jīraṇabhijjanalakkhaṇena taṇhāpi pākaṭā. Yadi ca siyā; evaṃ sante <span class="bld">yobbanaṭṭhāpi</span> sabbe māṇavā vigatataṇhā siyuṃ, na ca vigatataṇhā, tasmā nānābhāvo sampaṭicchitabbo. Tato aññopi doso āpajjeyyāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā ca taṇhā dukkhassā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha jarāmaraṇānaṃ taṇhāya anaññatte sati <span class="bld">taṇhāya</span> bhavataṇhāya dukkhasamudayo hoti, evaṃ jarāmaraṇampi dukkhasamudayo siyā. Yasmā na jarāmaraṇaṃ dukkhasamudayo, tasmā jarāmaraṇehi taṇhāya nānattaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tehi tāya anaññatte sati evampi doso āpajjeyyāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā ca taṇhā maggavajjhā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha tehi tāya anaññatte sati yathā taṇhā maggavajjhā hoti, evaṃ jarāmaraṇampi maggavajjhaṃ siyā. Yathā jarāmaraṇaṃ maggavajjhaṃ na hoti, evaṃ taṇhāpi maggavajjhā na siyā, tathā ca na hoti pahātabbāpahātabbabhāvato, tasmāpi jarāmaraṇehi taṇhāya nānattaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yadi <a name="V0.0257"></a> cātiādinā vuttāya yuttiyā upapattiyā eva jarāmaraṇehi taṇhāya aññattaṃ gavesitabba’’nti vattabbattā aññehipi kāraṇehi gavesitabbanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘imāya yuttiyā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">imāya yuttiyā</span>ti yā yutti ‘‘yadi cā’’tiādinā vuttāya imāya yuttiyā upapattiyā. <span class="bld">Aññamaññehi kāraṇehi</span> aññehi aññehi kāraṇabhūtehi upapattīhi jarāmaraṇehi taṇhāya aññattaṃ gavesitabbanti attho. ‘‘Aññamaññehi kāraṇehi gavesitabba’’nti kasmā vuttaṃ, nanu yuttiyā, atthato ca aññattaṃ sandissatīti codanaṃ manasi katvā <span class="bld">‘‘yadi ca sandissatī’’</span>tiādimāha. Tattha yuttisamāruḷhaṃ atthato ca maraṇehi <a name="M0.0123"></a> taṇhāya ca aññattaṃ yadi ca sandissati, byañjanatopi aññattaṃ gavesitabbamevāti attho.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kathaṃ byañjanato aññattaṃ gavesitabba’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘salloti vā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘sallo’’ti vā ‘‘dhūpāyana’’nti vā dvīhi byañjanehi vuccamānānaṃ <span class="bld">imesaṃ</span> icchātaṇhāsaṅkhātānaṃ <span class="bld">dhammānaṃ</span> atthato <span class="bld">ekattaṃ</span> samānattaṃ yujjati, na aññattaṃ. ‘‘Sallo’’ti vā ‘‘dhūpāyana’’nti vā dvīhi byañjanehi avuccamānānaṃ jarāmaraṇānaṃ taṇhāya ekattaṃ na yujjati. Tamevatthaṃ vivarituṃ <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha icchāya ca taṇhāya ca atthato aññattaṃ na yujjati, ekattameva yujjatīti yojanā. Icchāya ca taṇhāya ca jīraṇabhijjanasambhavato jarāmaraṇehi taṇhāya ekattaṃ siyā, ‘‘kasmā aññattaṃ yutta’’nti vattabbato <span class="bld">‘‘taṇhāya adhippāye’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha taṇhāya adhippāye aparipūramāne navasu āghātavatthūsu kodho ca uppajjati, upanāho ca uppajjati. Jarāmaraṇesu aparipūramānesu navasu āghātavatthūsu kodho ca na uppajjati, upanāho ca na uppajjati. Iti imāya yuttiyā jarāya ca maraṇassa ca taṇhāya ca atthato aññattaṃ yujjatiyevāti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Yadi icchā taṇhāya atthato ekattaṃ yuttaṃ, evaṃ sati kasmā bhagavatā ‘‘maccunābbhāhato loko’’tiādigāthāyaṃ ‘‘taṇhāsallena otiṇṇo, icchādhūpāyito sadā’’ti dvidhā vuttāti codanaṃ pariharanto <span class="bld">‘‘yaṃ panidaṃ bhagavatā’’</span>tiādimāha. Tattha ‘‘icchā’’tipi ‘‘taṇhā’’tipi dvīhi nāmehi <span class="bld">yaṃ panidaṃ abhilapitaṃ</span> yaṃ panidaṃ abhilapanaṃ kataṃ, <span class="bld">idaṃ</span> abhilapanaṃ bhagavatā bāhirānaṃ icchitabbatasitabbānaṃ <span class="bld">vatthūnaṃ</span> rūpādiārammaṇānaṃ bhedānaṃ vasena ‘‘icchā’’tipi ‘‘taṇhā’’tipi dvīhi nāmehi <span class="bld">abhilapitaṃ</span> abhilapanavasena katanti ekattaṃ yuttameva, na nānattanti attho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Nāmavasena <a name="V0.0258"></a> dvidhā vuttānaṃ icchātaṇhādīnaṃ kena ekattaṃ yuttanti saddahitabba’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘sabbāhī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha nānānāmavasena pabhedā <span class="bld">sabbā</span> icchādikā taṇhā ajjhosānalakkhaṇena ekalakkhaṇā <span class="bld">hi</span> yasmā yuttā, tasmā nāmavasena bhinnānampi ekalakkhaṇena ekattaṃ yuttanti saddahitabbanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Kimiva yutta’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘yathā sabbo’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha kaṭṭhaggiādivasena aneko <span class="bld">sabbo</span> <span class="bld">aggi</span> <a name="M0.0124"></a> uṇhattalakkhaṇena ekalakkhaṇo yathā, evaṃ ajjhosānalakkhaṇena ekalakkhaṇāti yojanā. Sabbassa aggino upādānavasena anekāni nāmāni sarūpato dassetuṃ <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tassattho pākaṭo. Ārammaṇavasena taṇhā aññehi aññehi nāmehi bhagavatā abhilapitā, upādānavasena aggi aññehi aññehi nāmehi abhilapitoti yojanā kātabbā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vissajjanagāthāyaṃ āgatanāmehi eva taṇhā abhilapitā’’ti pucchitabbattā anekehi nāmehi abhilapitāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘icchāitipī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha icchitabbāni atthāni rūpādīni ārammaṇāni sattā icchanti etāyāti <span class="bld">icchā</span>. Tasanti etāyāti <span class="bld">taṇhā</span>. Sallati pavisati visappītaṃ sallaṃ viyāti <span class="bld">sallā,</span> santāpaṃ lāti ādadātīti vā <span class="bld">sallā,</span> santāpaṃ lāti pavattetīti vā <span class="bld">sallā</span>. Dhūpāyati santāpeti paridahatīti <span class="bld">dhūpāyanā</span>. Sarati ākaḍḍhati avaharati sīghasotā saritā viyāti <span class="bld">saritā,</span> sarati sallatīti vā <span class="bld">saritā</span>. Visaratīti <span class="bld">visattikā</span>. Pītivasena sinehatīti <span class="bld">sineho</span>. Tāsu tāsu gatīsu kilamathaṃ uppādetīti <span class="bld">kilamatho</span>. Sattā rūpādiārammaṇāni maññanti etāyāti <span class="bld">maññanā</span>. Bhavaṃ bandhatīti <span class="bld">bandho</span>. Āsīyate patthīyateti <span class="bld">āsā</span>. Āsiyati patthetīti vā <span class="bld">āsā</span>. Pipāsīyateti <span class="bld">pipāsā,</span> ārammaṇarasaṃ pipāsatīti vā <span class="bld">pipāsā</span>. Abhinandīyateti <span class="bld">abhinandanā,</span> abhinandatīti vā <span class="bld">abhinandanā</span>. Vitthārato aṭṭhakathāvasena (netti. aṭṭha. 20) veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Taṇhāya icchādippakāravasena ālapitabhāvo kena saddahitabbo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘yathā ca vevacane’’</span>tiādi vuttaṃ. Vevacanahāravibhaṅge ‘‘āsā ca pīhā…pe… vevacana’’nti (netti. 37) yā taṇhā <span class="bld">yathā</span> yena pakārena vuttā, tathā tena pakārena vuttāya taṇhāya icchādippakāravasena ālapitabhāvo saddahitabbo. ‘‘Vevacanavibhaṅge ācariyena vuttopi bhagavatā avutte kena saddahitabbo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘yathāha bhagavā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Yathā</span> yena pakārena bhagavā ‘‘rūpe tissā’’tiādikaṃ yaṃ vacanamāha, tathā tena pakārena vuttena tena vacanena saddahitabbo vāti. <span class="bld">Evaṃ yujjatī</span>ti evaṃ vuttanayena icchātaṇhānaṃ atthato ekattā<a name="M0.0125"></a>, jarāya <a name="V0.0259"></a> ca maraṇassa ca taṇhāya ca atthato aññattā ca ‘‘tayo pañhā’’ti yaṃ vacanaṃ vuttaṃ, taṃ vacanaṃ yujjatīti attho gahetabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. ‘‘Kenassubbhāhato lokotiādigāthāya tayo pañhā vuttā’’ti pañhattayabhāve yutti ācariyena vibhattā, amhehi ca ñātā. ‘‘Tato aññehi pakārehi yutti kathaṃ ñātabbā’’ti vattabbabhāvato aññehi pakārehipi yuttigavesanaṃ dassento <span class="bld">‘‘sabbo dukkhūpacāro’’</span>tiādimāha. Tattha sabbo dukkhūpacāro kāmataṇhāsaṅkhāramūlakoti yujjati, sabbo nibbidūpacāro kāmataṇhāparikkhāramūlakoti na yujjati. Vacanatthato pana dukkhassa upacāro pavattīti <span class="bld">dukkhūpacāro</span>. Kāmataṇhāpaccayā pavatto saṅkhāro mūlaṃ etassāti <span class="bld">kāmataṇhāsaṅkhāramūlako</span>. Nibbidāya upacāro pavattīti <span class="bld">nibbidūpacāro</span>. Kāmataṇhāya parikkhārabhūto vatthukāmo mūlaṃ etassāti <span class="bld">kāmataṇhāparikkhāramūlako</span>ti. Tattha anabhiratisaṅkhātā ukkaṇṭhā nibbidā kāmataṇhāparikkhāramūlikā yujjati, ñāṇanibbidā kāmataṇhāparikkhāramūlikā na yujjati, tasmā sabbo nibbidūpacāro kāmataṇhāparikkhāramūlakoti na pana yujjatīti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Pañhattayabhāve ceva dukkhūpacāranibbidūpacāre ca yā yutti ācariyena vibhattā, sāva yutti sallakkhetabbā kiṃ, udāhu imāya yuttiyā aññāpi yutti gavesitabbā ki’’nti vattabbato nayaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘imāyā’’</span>tiādimāha. Idaṃ vuttaṃ hoti – pañhattayabhāve ceva dukkhūpacāranibbidūpacāre ca yā yutti mayā vibhattā, imāya yuttiyā anusārena aññamaññehi kāraṇehi tesu tesu pāḷippadesesu yuttipi gavesitabbāti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Idaṃ nayadassanaṃ saṃkhittaṃ, na sakkā vitthārato gavesitu’’nti vattabbato taṃ nayadassanaṃ vitthārato vibhajitvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā hi bhagavā’’</span>tiādi āraddhaṃ. Asubhassa jigucchanīyabhāvato rāguppādo na yutto, tasmā <span class="bld">rāgacaritassa puggalassa</span> asubhadesanā rāgavinayāya yuttā. Mettāya dosapaṭipakkhattā <span class="bld">dosacaritassa puggalassa</span> mettādesanā dosavinayāya yuttā. Paṭiccasamuppādassa paññāvisayattā <span class="bld">mohacaritassa puggalassa</span> paṭiccasamuppādadesanā mohavinayāya yuttā. ‘‘Rāgacaritassāpi mettādidesanā yujjeyya sabbasattasādhāraṇattā’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘yadi</span> <a name="M0.0126"></a> <span class="bld">hi bhagavā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tibbakilesassa rāgacaritassa adhippetattā tādisassa puggalassa mettaṃ cetovimuttiṃ yadi deseyya, evaṃ sati mettāvasenapi rāguppajjanato desanā na yujjati. Sukhaṃ paṭipadaṃ vā yadi deseyya, evaṃ sati rāgacaritassa <a name="V0.0260"></a> dukkhāpaṭipadāyujjanato desanā na yujjati. Vipassanāpubbaṅgamaṃ pahānaṃ vā yadipi deseyya, evaṃ sati rāgacaritassa asubhānupassanaṃ vajjetvā vipassanāpubbaṅgamassa pahānassa dukkarato desanā na yujjatīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Bhagavā rāgacaritassā’’tiādinā niravasesavasena yutti na vibhattā, nayadassanamevāti yo nayo dassito, tena nayena aññāpi gavesitabbāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘evaṃ yaṃ kiñcī’’</span>tiādi vuttaṃ. Rāgassa yaṃ kiñci anulomappahānaṃ, dosassa yaṃ kiñci anulomappahānaṃ, mohassa yaṃ kiñci anulomappahānaṃ desitaṃ, <span class="bld">taṃ sabbaṃ</span> anulomappahānaṃ yattakā pāḷippadesā ñāṇassa bhūmi, tattakesu vicayena hārena vicinitvā yuttihārena yojetabbanti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Rāgādippahānavasena yutti gavesitabbā’’ti vattabbabhāvato aññehipi mettādibrahmavihāraphalasamāpattinavānupubbasamāpattivasībhāvehi vibhajitvā yuttigavesanaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘mettāvihārissā’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">mettāvihārissa</span> mettāvihāralābhino <span class="bld">sato</span> saṃvijjamānassa puggalassa mettāya byāpādapaṭipakkhattā <span class="bld">byāpādo</span> cittaṃ pariyādāya ṭhassatīti desanā na yujjatīti ca, mettāvihārissa sato byāpādo pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti desanā yujjati. <span class="bld">Karuṇāvihārissa</span> karuṇāvihāralābhino <span class="bld">sato</span> saṃvijjamānassa puggalassa karuṇāya vihesāya paṭipakkhattā <span class="bld">vihesā</span> cittaṃ pariyādāya ṭhassatīti desanā na yujjati, karuṇāvihārissa sato vihesā pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti desanā yujjati. <span class="bld">Muditāvihārissa</span> muditāvihāralābhino <span class="bld">sato</span> saṃvijjamānassa puggalassa muditāya aratiyā paṭipakkhattā <span class="bld">arati</span> cittaṃ pariyādāya ṭhassatīti desanā na yujjati, muditāvihārissa sato arati pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti desanā yujjati. <span class="bld">Upekkhāvihārissa</span> upekkhāvihāralābhino <span class="bld">sato</span> saṃvijjamānassa puggalassa upekkhāya rāgassa paṭipakkhattā <span class="bld">rāgo</span> cittaṃ pariyādāya ṭhassatīti desanā na yujjati, upekkhāvihārissa sato rāgo pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti desanā yujjati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Animittavihārissa</span> <a name="M0.0127"></a> aniccānupassanāmukhena paṭiladdhaphalasamāpattivihāralābhino <span class="bld">sato</span> saṃvijjamānassa puggalassa nimittānusāri <span class="bld">tena teneva</span> saṅkhāranimittānusāreneva niccādīsu pahīnena nimittena <span class="bld">viññāṇaṃ</span> pavattatīti desanā na yujjati, animittānupassanāya niccādivipallāsapaṭipakkhattā animittavihārissa sato nimittaṃ pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti desanā <a name="V0.0261"></a> yujjati. ‘‘Asmī’’ti maññitaṃ khandhapañcakaṃ attavigataṃ ‘‘ayaṃ khandhapañcako ahaṃ asmī’’ti na samanupassāmi, atha ca pana asamanupassane satipi ‘‘me kiṃ asmī’’ti ‘‘kathaṃ asmī’’ti vicikicchā kathaṃkathāsallaṃ cittaṃ pariyādāya ṭhassatīti desanā na yujjati, vicikicchāya pahānekaṭṭhabhāvato ‘‘ayaṃ khandhapañcako ahaṃ asmī’’ti asamanupassantassa vicikicchā kathaṃkathāsallaṃ pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti desanā yujjati.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Phalasamāpattivaseneva yutti gavesitabbā ki’’nti vattabbattā jhānasamāpattivasenapi yutti gavesitabbāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā vā pana paṭhamaṃ jhāna’’</span>ntiādi āraddhaṃ. Atha vā ‘‘phalasamāpattivihārisseva yutti gavesitabbā ki’’nti vattabbattā jhānasamāpattivasenapi yutti gavesitabbāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā vā pana paṭhamaṃ jhāna’’</span>ntiādi āraddhaṃ. Tattha yathā paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa phalasamāpattivihārissa yutti gavesitabbā, evaṃ jhānasamāpattivihārissapi yutti gavesitabbā. Kathaṃ? <span class="bld">Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa</span> paṭhamajjhānasamaṅgino <span class="bld">sato</span> saṃvijjamānassa puggalassa nīvaraṇavikkhambhanato <span class="bld">kāmarāgabyāpādā visesāya</span> dutiyajjhānāya saṃvattantīti desanā na yujjati, kāmarāgabyāpādā jhānassa hānāya saṃvattantīti desanā yujjati. <span class="bld">Vitakkasahagatā saññāmanasikārā</span> upacāradhammena saha dutiyajjhānadhammā jhānassa hānāya saṃvattantīti desanā na yujjati, vitakkasahagatā saññāmanasikārā <span class="bld">visesāya</span> uparijhānatthāya saṃvattantīti desanā yujjati.</p>
- <p class="bodytext">Dutiyaṃ jhānaṃ samāpannassa <span class="bld">sato</span> saṃvijjamānassa puggalassa <span class="bld">vitakkavicārasahagatā</span> vā <span class="bld">saññāmanasikārā</span> upacāradhammena saha paṭhamajjhānadhammā <span class="bld">visesāya</span> uparijhānatthāya saṃvattantīti desanā na yujjati, vitakkavicārasahagatā saññāmanasikārā avitakkajhānassa hānāya saṃvattantīti desanā yujjati. <span class="bld">Upekkhāsahagatā</span> vā <span class="bld">saññāmanasikārā</span> upacāradhammena saha catutthajjhānadhammā jhānassa hānāya saṃvattantīti desanā na yujjati, upekkhāsahagatā <a name="M0.0128"></a> saññāmanasikārā <span class="bld">visesāya</span> uparijhānatthāya saṃvattantīti desanā yujjati. Sesesupi atthānurūpaṃ yojanā kātabbā. Yathāvuttasamāpattīsu vasībhāvena paricitaṃ <span class="bld">kallatāparicitaṃ cittaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ, navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘evaṃ sabbe’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Sabbesaṃ hārānaṃ yathāvuttabhūmigocarānaṃ vicayahārena vicinitvā yuttihārena yojetabbabhāvo kena saddahitabbo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tenāhā’’</span>tiādi <a name="V0.0262"></a> vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tena</span> yojetabbabhāvena āyasmā mahākaccāno ‘‘sabbesa’’ntiādikaṃ yaṃ vacanaṃ āha, tena vacanena saddahitabboti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="centered">Iti yuttihāravibhaṅge sattibalānurūpā racitā</p>
- <p class="centered">Vibhāvanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext">Paṇḍitehi pana aṭṭhakathāṭīkānusārena gambhīrattho vitthārato vibhajitvā gahetabboti.</p>
- <p class="subhead">4. Padaṭṭhānahāravibhaṅgavibhāvanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. Yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena yuttihāravibhaṅgabhūtena pañhāvissajjanādīnaṃ yuttāyuttabhāvo vibhatto, so saṃvaṇṇanāvisesabhūto yuttihāravibhaṅgo paripuṇṇo, ‘‘katamo padaṭṭhānahāravibhaṅgo’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamo padaṭṭhāno hāro’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tesu niddiṭṭhesu soḷasasu desanāhārādīsu hāresu <span class="bld">katamo</span> saṃvaṇṇanāviseso <span class="bld">padaṭṭhāno hāro</span> padaṭṭhānahāravibhaṅgoti pucchati. ‘‘Dhammaṃ desesi jino’’tiādiniddesassa idāni mayā vuccamāno ‘‘ayaṃ padaṭṭhāno hāro’’tiādiko vitthārasaṃvaṇṇanāviseso padaṭṭhānahāravibhaṅgoti viññeyyo. Tena vuttaṃ – ‘‘tattha katamo padaṭṭhāno hārotiādi padaṭṭhānahāravibhaṅgo’’ti (netti. aṭṭha. 22). ‘‘Ayaṃ idāni vuccamāno vitthārabhūto padaṭṭhāno hāro piṭakattaye desitesu dhammesu <a name="M0.0129"></a> kiṃ nāma dhammaṃ desayati saṃvaṇṇetī’’ti pucchaṃ ṭhapetvā ‘‘idaṃ āsannakāraṇaṃ imassa āsannaphalassa padaṭṭhāna’’nti niyametvā vibhajituṃ <span class="bld">‘‘ayaṃ padaṭṭhāno’’</span>tiādi vuttaṃ. Tassattho – sabbesu viññeyyadhammesu yāthāvato asampaṭivedho lakkhaṇaṃ etissā avijjāyāti <span class="bld">sabbadhammayāthāvaasampaṭivedhalakkhaṇā,</span> avijjā, <span class="bld">tassā</span> avijjāya asubhe ‘‘subha’’ntiādi<span class="bld">vipallāsā padaṭṭhānaṃ</span> āsannakāraṇaṃ. Vipallāse sati avijjā vattati uparūpari jāyati na hāyati, tasmā vipallāsā avijjāya padaṭṭhānaṃ āsannakāraṇaṃ bhavanti. Avijjāya vaṭṭamūlakattā taṃ ādiṃ katvā padaṭṭhānaṃ vibhattanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Taṇhāyapi vaṭṭamūlakattā tadanantaraṃ taṇhāya padaṭṭhānaṃ vibhajituṃ <span class="bld">‘‘ajjhosānalakkhaṇā’’</span>tiādi <a name="V0.0263"></a> vuttaṃ. Tattha <span class="bld">piyarūpaṃ sātarūpa</span>nti piyasabhāvaṃ sātasabhāvaṃ cakkhādidhammajātaṃ. Piyanīyasātanīye cakkhādike sati taṇhā vattati uparūpari jāyati, tasmā piyarūpaṃ sātarūpaṃ taṇhāya <span class="bld">padaṭṭhānaṃ</span> āsannakāraṇaṃ bhavati.</p>
- <p class="bodytext">Adinnādāne sati lobho vattati, tasmā <span class="bld">adinnādānaṃ lobhassa padaṭṭhānaṃ</span> bhavati. Adinnādānañhi ekavāraṃ uppannampi anādīnavadassanato lobhassa āsannakāraṇaṃ bhavatveva.</p>
- <p class="bodytext">Kesādīsu asubhesu pavattāyapi subhasaññāya nīlādivaṇṇadīghādisaṇṭhānahasanādibyañjanaggahaṇalakkhaṇattā cakkhundriyādīnaṃ <span class="bld">asaṃvaro subhasaññāya padaṭṭhānaṃ</span> bhavati.</p>
- <p class="bodytext">Dukkhadukkhādīsu pavattāyapi sukhasaññāya sāsavaphassūpagamanalakkhaṇattā rūpādīsu <span class="bld">assādo sukhasaññāya padaṭṭhānaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Rūpakkhandhādīsu aniccesu pavattāyapi niccasaññāya saṅkhatalakkhaṇānaṃ dhammānaṃ asamanupassanalakkhaṇattā rūpakkhandhādīsu niccaggahaṇaṃ <span class="bld">viññāṇaṃ niccasaññāya padaṭṭhānaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Aniccadukkhānattasaṅkhātesu khandhādīsu pavattāyapi attasaññāya aniccasaññādukkhasaññānaṃ asamanupassanalakkhaṇattā ahaṃmamādivasena pavatto <span class="bld">nāmakāyo attasaññāya padaṭṭhānaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ <a name="M0.0130"></a> avijjādīnaṃ akusalapakkhānaṃ dhammānaṃ padaṭṭhānaṃ dassetvā idāni tappaṭipakkhānaṃ vijjādīnaṃ dhammānaṃ padaṭṭhānaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘sabbadhammasampaṭivedhalakkhaṇā’’</span>tiādi vuttaṃ. Sabbesu ñeyyadhammesu pavattāya vijjāya sabbadhammasampaṭivedhalakkhaṇattā <span class="bld">sabbaṃ neyyaṃ vijjāya padaṭṭhānaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Samathassa cittavikkhepasaṅkhātauddhaccapaṭisaṃharaṇasaṅkhātavikkhambhanalakkhaṇattā paṭibhāganimittabhūtā <span class="bld">asubhā samathassa padaṭṭhānaṃ</span>. Asubhāya hi taṇhāpaṭipakkhattā, taṇhāya ca abhāve samatho tiṭṭhatīti.</p>
- <p class="bodytext">Adinnādānā veramaṇivasena pavattassa alobhassa icchāvacarapaṭisaṃharaṇalakkhaṇattā <span class="bld">adinnādānā veramaṇī alobhassa padaṭṭhānaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Pāṇātipātā <a name="V0.0264"></a> veramaṇivasena pavattassa adosassa abyāpajjalakkhaṇattā <span class="bld">pāṇātipātā veramaṇī adosassa padaṭṭhānaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sammāpaṭipattivasena pavattassa amohassa vatthuavippaṭipattilakkhaṇattā <span class="bld">sammāpaṭipatti amohassa padaṭṭhānaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Nibbidāvasena pavattāya asubhasaññāya vinīlakavipubbakagahaṇalakkhaṇattā <span class="bld">nibbidā asubhasaññāya padaṭṭhānaṃ</span>. Nibbidāñāṇena hi anabhirati pavattati, anabhiratiyā ca asubhasaññā ṭhitāti.</p>
- <p class="bodytext">Dukkhavedanāvasena pavattāya dukkhasaññāya sāsavaphassaparijānanalakkhaṇattā <span class="bld">vedanā dukkhasaññāya padaṭṭhānaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Uppādavayavasena pavattāya aniccasaññāya saṅkhatalakkhaṇānaṃ dhammānaṃ samanupassanalakkhaṇattā <span class="bld">uppādavayā aniccasaññāya padaṭṭhānaṃ</span>. Uppādavayañhi samanupassitvā aniccasaññā pavattā.</p>
- <p class="bodytext">Dhammamattasaññāvasena pavattāya anattasaññāya sabbadhammaabhinivesalakkhaṇattā <span class="bld">dhammasaññā anattasaññāya padaṭṭhānaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Kāmarāgassa rūpādipañcakāmaguṇārammaṇattā <span class="bld">pañca kāmaguṇā kāmarāgassa padaṭṭhānaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Rūpasaṅkhāte kāye ārabbha pavattassa rūparāgassa cakkhādipañcindriyānaṃ anusārena pavattanato <span class="bld">pañcindriyāni rūpāni rūparāgassa padaṭṭhānaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Bhavanikantivasena pavattassa <span class="bld">bhavarāgassa chaḷāyatanaṃ padaṭṭhānaṃ. Nibbattabhavānupassitā</span>ti ‘‘edisaṃ aniṭṭhaṃ rūpaṃ mā nibbattatu, edisaṃ iṭṭhaṃ rūpaṃ nibbattatu edisī <a name="M0.0131"></a> dukkhā vedanā mā nibbattatu, edisī sukhā vedanā nibbattatū’’ti evamādinā pakārena pavattā rūpābhinandanā, <span class="bld">sā pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ padaṭṭhānaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Kammassakataññāṇassa <a name="V0.0265"></a> pubbenivāsānussatiñāṇānugatattā <span class="bld">pubbenivāsānussatiñāṇadassanaṃ kammassakataññāṇassa padaṭṭhānaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Okappanaṃ lakkhaṇaṃ yassā saddhāyāti <span class="bld">okappanalakkhaṇā</span> saddhā. Adhimutti paccupaṭṭhānaṃ yassā saddhāyāti <span class="bld">adhimuttipaccupaṭṭhānā</span> ca saddhā. Anāvilaṃ lakkhaṇaṃ yassa pasādassāti <span class="bld">anāvilalakkhaṇo</span>ti pasādo. Sampasīdanaṃ paccupaṭṭhānaṃ yassa pasādassāti <span class="bld">sampasīdanapaccupaṭṭhāno</span> ca pasādo. So pana pasādo saddhāya eva avatthāvisesoti veditabbo. <span class="bld">Aveccapasādo</span> abhipatthiyanalakkhaṇāya saddhāya padaṭṭhānaṃ, <span class="bld">okappanalakkhaṇā</span> saddhā anāvilalakkhaṇassa pasādassa padaṭṭhānaṃ, catubbidhaṃ <span class="bld">sammappadhānaṃ</span> vīriyaṃ ārambhalakkhaṇassa vīriyassa padaṭṭhānaṃ, kāyādi<span class="bld">satipaṭṭhānaṃ</span> apilāpanalakkhaṇāya satiyā padaṭṭhānaṃ, jhānasahitassa samādhissa ekaggalakkhaṇattā vitakkādi<span class="bld">jhānāni</span> samādhissa padaṭṭhānaṃ, paññāya kiccapajānanaārammaṇapajānanalakkhaṇattā <span class="bld">saccāni</span> paññāya padaṭṭhānaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yesaṃ avijjādīnaṃ padaṭṭhānāni ācariyena vibhattāni, te avijjādayo katamesaṃ dhammānaṃ padaṭṭhānānī’’ti pucchitabbattā te avijjādayopi imesaṃ dhammānaṃ padaṭṭhānāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘aparo nayo’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Avijjā</span> assādamanasikāralakkhaṇassa <span class="bld">ayonisomanasikārassa padaṭṭhānaṃ</span>. Avijjāya hi ādīnavacchādanato ayonisomanasikāro jātoti. Saccasammohanalakkhaṇā <span class="bld">avijjā</span> puññāpuññāneñjābhi<span class="bld">saṅkhārānaṃ padaṭṭhānaṃ,</span> punabbhavavirohanalakkhaṇā tebhūmakacetanā <span class="bld">saṅkhārā</span> vipāka<span class="bld">viññāṇassa padaṭṭhānaṃ, opapaccayika</span>saṅkhātena upapattibhavabhāvena <span class="bld">nibbattilakkhaṇaṃ</span> paṭisandhi<span class="bld">viññāṇaṃ nāmarūpassa padaṭṭhānaṃ,</span> nāmakāyarūpakāyasaṅghātalakkhaṇaṃ <span class="bld">nāmarūpaṃ chaḷāyatanassa padaṭṭhānaṃ</span> sahajātādipaccayabhāvato, cakkhādīnaṃ channaṃ indriyānaṃ pavattānaṃ lakkhaṇaṃ <span class="bld">chaḷāyatanaṃ</span> chabbidhassa <span class="bld">phassassa</span> yathākkamaṃ <span class="bld">padaṭṭhānaṃ</span> nissayādipaccayabhāvato, cakkhupasādarūpārammaṇaṃ cakkhuviññāṇādisannipātalakkhaṇo chabbidho <span class="bld">phasso,</span> taṃ <span class="bld">vedanāya</span> tena chabbidhena phassena sahajātāya chabbidhāya vedanāya yathākkamaṃ <span class="bld">padaṭṭhānaṃ</span> sahajātādipaccayabhāvato, iṭṭhānubhavanaaniṭṭhānubhavanaiṭṭhāniṭṭhānubhavanalakkhaṇā tividhā <span class="bld">vedanā,</span> taṃ <span class="bld">taṇhāya</span> tāya tividhāya vedanāya vasena pavattāya <a name="M0.0132"></a> taṇhāya <span class="bld">padaṭṭhānaṃ</span> upanissayādipaccayabhāvato, saparasantānesu ajjhosānalakkhaṇā <span class="bld">taṇhā,</span> taṃ <span class="bld">upādānassa</span> tāya taṇhāya vasena pavattassa catubbidhassa upādānassa <span class="bld">padaṭṭhānaṃ</span> upanissayādipaccayabhāvato. ‘‘So vedanāyā’’ti ca ‘‘sā taṇhāyā’’ti ca ‘‘sā upādānassā’’ti ca pāṭhena bhavitabbaṃ, liṅgavipallāsaniddeso vā siyā.</p>
- <p class="bodytext">Yaṃ <a name="V0.0266"></a> upādānaṃ <span class="bld">opapaccayikaṃ</span> upapattikkhandhanibbattakaṃ, taṃ <span class="bld">upādānaṃ</span> duvidhassa <span class="bld">bhavassa padaṭṭhānaṃ</span>. Yo kammabhavo nāmakāyarūpakāyasambhavanalakkhaṇo, so kamma<span class="bld">bhavo jātiyā padaṭṭhānaṃ</span>. Yā upapattibhūtā jāti khandhapātubhāvalakkhaṇā, taṃ sā <span class="bld">jāti jarāya padaṭṭhānaṃ</span>. Yā jiṇṇajarā upadhikkhandhaparipākalakkhaṇā, taṃ sā jiṇṇa<span class="bld">jarā maraṇassa padaṭṭhānaṃ</span>. Yampi yassa sammutimaraṇaṃ jīvitindriyupacchedalakkhaṇaṃ, tampi tassa sammuti<span class="bld">maraṇaṃ sokassa padaṭṭhānaṃ</span>. Piyassa maraṇaṃ cintentassa yebhuyyena sokuppajjanato yo soko ñātiādipiyesu ussukkakārako, taṃ so <span class="bld">soko paridevassa padaṭṭhānaṃ</span>. Yo paridevo lālappakārako, taṃ so <span class="bld">paridevo</span> kāyika<span class="bld">dukkhassa padaṭṭhānaṃ</span>. Yaṃ kāyikaṃ dukkhaṃ kāyasampīḷanalakkhaṇaṃ, taṃ kāyikaṃ <span class="bld">dukkhaṃ domanassassa padaṭṭhānaṃ</span>. Yaṃ domanassaṃ cittasampīḷanalakkhaṇaṃ, taṃ <span class="bld">domanassaṃ upāyāsassa padaṭṭhānaṃ</span>. Yo upāyāso <span class="bld">odahanakārako</span> avadahanakārako, taṃ so <span class="bld">upāyāso bhavassa</span> upāyāsassa nissayasantānabhavassa <span class="bld">padaṭṭhānaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhavassā</span>ti vuttabhavaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘imānī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">bhavaṅgāni</span> kileso bhavassa aṅgaṃ kāraṇaṃ kammavaṭṭavipākavaṭṭāni bhavasaṅkhātāni aṅgāni avayavāni. Yadā paccuppannādikāle samaggāni nibbattāni bhavanti, tadā so kilesavaṭṭakammavaṭṭavipākavaṭṭasaṅkhāto dhammasamūho ‘‘bhavassā’’ti ettha bhavoti daṭṭhabbo. <span class="bld">Taṃ</span> bhavasaṅkhātaṃ kilesavaṭṭakammavaṭṭavipākavaṭṭattayaṃ <span class="bld">saṃsārassa padaṭṭhānaṃ</span> purimaṃ purimaṃ jātinipphannakilesādivaṭṭena saṃsārassa abbocchinnuppajjanato, yo ariyamaggo niyyānikalakkhaṇo, taṃ <span class="bld">so</span> ariyamaggo <span class="bld">nirodhassa</span> nibbānassa <span class="bld">padaṭṭhānaṃ</span> sampāpakahetubhāvato.</p>
- <p class="bodytext">Bahussuto sabbasissādīnaṃ patiṭṭhānattā titthaṃ viyāti <span class="bld">titthaṃ,</span> jānātīti <span class="bld">ñū,</span> titthaṃ ñūti <span class="bld">titthaññū,</span> titthaññuno bhāvo <span class="bld">titthaññutā,</span> sammāpayirupāsanā, sā <span class="bld">pītaññutāya padaṭṭhānaṃ</span>. Bahussutassa hi sammāpayirupāsanāya <a name="M0.0133"></a> dhammūpasañhitaṃ pāmojjaṃ jāyati, pāmojjena ca kammaṭṭhānabrūhanā jāyatīti sappāyadhammassavanena pītiṃ jānātīti <span class="bld">pītaññū,</span> pītaññuno bhāvo <span class="bld">pītaññutā,</span> kammaṭṭhānassa brūhanā, sā <span class="bld">pattaññutāya padaṭṭhānaṃ</span>. Kammaṭṭhānabrūhanāya hi bhāvanāpattajānanatā jāyatīti <span class="bld">pattaññutā</span>. Bhāvanāpattajānanatā <span class="bld">attaññutāya padaṭṭhānaṃ</span>. Bhāvanāpattajānanatāya hi pañcahi padhāniyaṅgehi samannāgatassa attano jānanatā jāyatīti <span class="bld">attaññutā pubbekatapuññatāya padaṭṭhānaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Padhāniyaṅgesu samannāgatattajānanatāya hi pubbe puññakaraṇaṃ jātaṃ, <span class="bld">pubbekatapuññatā patirūpadesavāsassa padaṭṭhānaṃ</span>. Pubbe hi katena puññena patirūpadesavāso laddho, <span class="bld">patirūpadesavāso sappurisūpanissayassa</span> <a name="V0.0267"></a> <span class="bld">padaṭṭhānaṃ</span>. Patirūpadesavāsena hi sappurisūpanissayo laddho, <span class="bld">sappurisūpanissayo attasammāpaṇidhānassa padaṭṭhānaṃ</span>. Sappurisūpanissayena hi attasammāpaṇidhānaṃ jātaṃ, <span class="bld">attasammāpaṇidhānaṃ sīlānaṃ padaṭṭhānaṃ</span>. Attasammāpaṇidhānena hi sīlāni sampatiṭṭhitāni, <span class="bld">sīlāni avippaṭisārassa padaṭṭhānaṃ</span>. Attani hi sampatiṭṭhitaṃ sīlaṃ paccavekkhantassa vippaṭisāro natthevāti, avippaṭisārena pāmojjaṃ jāyati, tasmā <span class="bld">avippaṭisāro pāmojjassa padaṭṭhānaṃ</span>. Pāmojjena pīti jāyati, tasmā <span class="bld">pāmojjaṃ pītiyā padaṭṭhānaṃ</span>. Pītiyā passaddhi jāyati, tasmā <span class="bld">pīti passaddhiyā padaṭṭhānaṃ</span>. Passaddhiyā sukhaṃ jāyati, tasmā <span class="bld">passaddhi sukhassa padaṭṭhānaṃ</span>. Sukhena samādhi jāyati, tasmā <span class="bld">sukhaṃ samādhissa padaṭṭhānaṃ</span>. Samādhinā yathābhūtañāṇadassanaṃ jāyati, tasmā <span class="bld">samādhi yathābhūtañāṇassa padaṭṭhānaṃ</span>. Yathābhūtañāṇadassanena nibbidāñāṇaṃ jāyati, tasmā <span class="bld">yathābhūtañāṇadassanaṃ nibbidāya padaṭṭhānaṃ</span>. Nibbidāya virāgo jāyati, tasmā <span class="bld">nibbidā virāgassa padaṭṭhānaṃ</span>. Virāgena vimutti jāyati, tasmā <span class="bld">virāgo vimuttiyā padaṭṭhānaṃ</span>. Vimuttiyā vimuttiñāṇadassanaṃ jāyati, tasmā <span class="bld">vimutti vimuttiñāṇadassanassa padaṭṭhānaṃ. Evaṃ</span> yathāvuttanayena <span class="bld">yo koci</span> dhammo upanissayo hoti, <span class="bld">yo koci</span> dhammo paccayo hoti, sabbo <span class="bld">so</span> dhammo attano paccayuppannassa dhammassa padaṭṭhānanti daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Upanissayadhammassa, paccayadhammassa vā paccayuppannadhammassa padaṭṭhānabhāvo kena saddahitabbo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tenāhā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tenā</span>ti yassa kassaci upanissayadhammassa, paccayadhammassa ca paccayuppannadhammassa padaṭṭhānabhāvena <a name="M0.0134"></a> āyasmā mahākaccāno ‘‘dhammaṃ deseti jino’’tiādikaṃ yaṃ vacanaṃ āha, tena vacanena tesaṃ upanissayadhammapaccayadhammānaṃ padaṭṭhānabhāvo saddahitabboti. ‘‘Yathāvutto padaṭṭhāno hāro paripuṇṇo kiṃ, udāhu añño niddhāretvā yojetabbo atthi ki’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘niyutto padaṭṭhāno hāro’’</span>ti vuttaṃ. Idha pāḷiyaṃ avibhattampi yathālābhavasena padaṭṭhāno hāro nīharitvā yutto yujjitabbo, vibhajitabbanti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="centered">Iti padaṭṭhānahāravibhaṅge sattibalānurūpā racitā</p>
- <p class="centered">Vibhāvanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext">Paṇḍitehi pana aṭṭhakathāṭīkānusārena gambhīrattho vitthārato vibhajitvā gahetabboti.</p>
- <p class="subhead">5. Lakkhaṇahāravibhaṅgavibhāvanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para23"></a><span class="paranum">23</span>. Yena <a name="V0.0268"></a> yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena padaṭṭhānavibhaṅgena avijjādīnaṃ padaṭṭhānāni vibhattāni, so saṃvaṇṇanāvisesabhūto padaṭṭhānahāravibhaṅgo paripuṇṇo, ‘‘katamo lakkhaṇahāravibhaṅgo’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamo lakkhaṇo hāro’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tattha</span>-saddassa attho vuttova. <span class="bld">Katamo</span> saṃvaṇṇanāviseso <span class="bld">lakkhaṇo hāro</span> lakkhaṇahāravibhaṅgoti pucchati. ‘‘Vuttamhi ekadhamme’’tiādiniddesassa idāni mayā vuccamāno ‘‘ye dhammā’’tiādiko vitthārasaṃvaṇṇanāviseso lakkhaṇo hāro lakkhaṇahāravibhaṅgo nāmāti viññeyyoti. Tena vuttaṃ –‘‘tattha katamo lakkhaṇo hārotiādi lakkhaṇahāravibhaṅgo nāmā’’ti (netti. aṭṭha. 23). Ayaṃ idāni vuccamāno vitthārabhūto lakkhaṇo hāro piṭakattaye desitesu dhammesu kiṃ nāma lakkhitabbaṃ dhammaṃ lakkhīyatīti pucchitvā pucchite lakkhaṇahāravicaye dhamme saṅkhepena dassetuṃ <span class="bld">‘‘ye dhammā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">ye dhammā</span>ti ye samūhā dhammā. <span class="bld">Ekalakkhaṇā</span>ti samānalakkhaṇā. <span class="bld">Tesaṃ dhammāna</span>nti samānalakkhaṇānaṃ tesaṃ samūhadhammānaṃ, niddhāraṇe cetaṃ. <span class="bld">Ekasmiṃ dhamme</span>ti samānalakkhaṇe <a name="M0.0135"></a> ekasmiṃ dhamme, pāḷiyaṃ bhagavatā vutte sati vuttadhammato avasiṭṭhasamānalakkhaṇā dhammā samānalakkhaṇena vuttā bhavantīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Lakkhaṇahāravisaye dhamme vitthārato imasmiṃ dhamme vutte ime samānalakkhaṇā dhammāpi vuttā bhavantīti niyametvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā kiṃ bhave’’</span>tiādimāha. Tassattho – <span class="bld">yathā</span> yena pakārena vuttā bhavanti, so pakāro kiṃ bhaveti pucchati. <span class="bld">Yathā</span> yena pakārena vuttā bhavanti, so pakāro samānalakkhaṇāti bhāvo bhaveti attho. Kinti bhagavā āha? ‘‘Cakkhuṃ bhikkhave’’tiādiṃ bhagavā āha. ‘‘Cakkhuṃ, bhikkhave, anavaṭṭhita’’ntiādimhi vutte ‘‘sotaṃ, bhikkhave, anavaṭṭhita’’ntiādivacanampi vuttameva bhavati.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Anavaṭṭhitādilakkhaṇena samānalakkhaṇattā vā ajjhattikāyatanabhāvena samānalakkhaṇattā vāti āyatanavaseneva ekalakkhaṇaṃ vattabba’’nti vattabbattā khandhavasenapi ekalakkhaṇaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā cāhā’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Atīte, rādha, rūpe anapekkho hoti, anāgataṃ rūpaṃ mā abhinandi<a name="V0.0269"></a>, paccuppannassa rūpassa nibbidāya virāgāya nirodhāya cāgāya paṭinissaggāya paṭipajjā’’ti vutte ‘‘atītāya, rādha, vedanāya anapekkho hoti, anāgataṃ vedanaṃ mā abhinandi, paccuppannāya vedanāya nibbidāya virāgāya nirodhāya cāgāya paṭinissaggāya paṭipajjā’’tiādi vuttaṃ bhave.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Anapekkhanīyalakkhaṇena samānalakkhaṇattā vā khandhalakkhaṇena samānalakkhaṇattā vāti khandhāyatanavaseneva ekalakkhaṇadhammā vattabbā’’ti vattabbattā satipaṭṭhānavasenāpi vattabbāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathāhā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">yathā</span> yena ekalakkhaṇattena ca bhagavā āha, tathā ca tena ekalakkhaṇattena ca avuttāpi dhammā vuttā bhavantīti attho. Ye vipassakā puggalā pañcasu khandhesu niccaṃ susamāraddhā niccaṃ kāyagatāsatiṃ bhāventi, <span class="bld">te</span> vipassakā <span class="bld">akiccaṃ</span> subhasukhādikaṃ, kasivāṇijjādikammaṃ vā na sevanti, <span class="bld">kicce</span> asubhāsukhādike, kāyādike vā sātaccakārino hontīti bhagavā āhāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">Itisaddassa cettha ekassa lopo. <span class="bld">Iti</span> evaṃ ‘‘yesañcā’’tiādigāthāya kesādike kāye gatāya pavattāya satiyā bhagavatā sarūpena <a name="M0.0136"></a> vuttāya vijjamānāya tadavasesā vedanāgatā sati ca cittagatā sati ca dhammagatā sati ca satipaṭṭhānabhāvena ekalakkhaṇattena vuttā bhavantīti saṅkhepato niccaṃ susamāraddhā niccaṃ vedanāgatā sati ca…pe… niccaṃ cittagatā sati ca…pe… niccaṃ dhammagatā satīti vattabbāti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Satipaṭṭhānavaseneva ekalakkhaṇā dhammā vattabbā’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tathā yaṃ kiñcī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">yaṃ kiñci</span> rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇena diṭṭhaṃ, <span class="bld">yaṃ kiñci</span> saddāyatanaṃ sotaviññāṇena sutaṃ, <span class="bld">yaṃ kiñci</span> gandharasaphoṭṭhabbāyatanaṃ ghānaviññāṇādittayena viññāṇena mutaṃ, <span class="bld">iti</span> evaṃ diṭṭhādittaye bhagavatā sarūpena vutte sati tadavasesaṃ yaṃ kiñci viññātaṃ dhammārammaṇapariyāpannaṃ rūpaṃ bhagavatā ālambitabbabhāvena ekalakkhaṇattā vuttaṃ bhavatīti attho. Atha vā <span class="bld">yaṃ kiñci</span> rūpāyatanaṃ diṭṭhaṃ bhagavatā vuttaṃ, tasmiṃ vutte sati tadavasesaṃ sutādikampi vuttaṃ hotīti ādiattho visuṃ visuṃ yojetabbo. Tena vuttaṃ –<span class="bld"> ‘‘diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā mutaṃ vā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kāyagatāya satiyā vuttāya tadavasesā vedanāgatāsatiādayoyeva vattabbā’’ti pucchitabbattā sattatiṃsabodhipakkhiyadhammāpi vuttā bhavantīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā cāha bhagavā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">yathā</span> yena niyyānikalakkhaṇena ekalakkhaṇattena ca bhagavā āha, tathā tena ekalakkhaṇattena ca bhagavā āha, tathā tena ekalakkhaṇattena ca vuttā bhavantīti <a name="V0.0270"></a> attho. <span class="bld">‘‘Tasmā</span> abhijjhādomanassena abhibhūtattā <span class="bld">iha</span> mama sāsane, bhikkhu, tvaṃ ātāpī sampajāno satimā hutvā loke abhijjhādomanassaṃ tadaṅgappahānena vā vikkhambhanappahānena vā <span class="bld">vineyya</span> vinayitvā <span class="bld">kāye</span> kesādirūpakāye <span class="bld">kāyānupassī</span> kesādirūpakāyānupassī hutvā viharāhī’’ti bhagavatā vutte sati ‘‘tasmātiha, tvaṃ bhikkhu, vedanāsu vedanānupassī viharāhi ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ, tasmātiha, tvaṃ bhikkhu, citte cittānupassī viharāhi…pe… domanassaṃ, tasmātiha, tvaṃ bhikkhu, dhammesu dhammānupassī viharāhi…pe… domanassa’’nti vuttaṃ bhavatīti saṅkhepattho veditabbo. Vitthārattho pana <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> (netti. aṭṭha. 23) bahudhā vuttoti amhehi na vitthārito.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ekasmiṃ <a name="M0.0137"></a> satipaṭṭhāne vutte kasmā cattāro satipaṭṭhānā vuttā bhaveyyu’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘ātāpīti vīriyindriya’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">‘‘ātāpī’’</span>ti iminā padena kāyavedanācittadhammesu pavattaṃ vīriyindriyaṃ vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Sampajāno’’</span>ti padena kāyavedanācittadhammesu pavattaṃ paññindriyaṃ vuttaṃ. ‘‘Satimā’’ti padena kāyavedanācittadhammesu pavattaṃ satindriyaṃ vuttaṃ. ‘‘Vineyya loke abhijjhādomanassa’’nti padena kāyavedanācittadhammesu pavattaṃ samādhindriyaṃ vuttaṃ, na kāyeyeva pavattaṃ. <span class="bld">Evaṃ</span> pakārena kāye <span class="bld">kāyānupassino</span> yogāvacarassa cattāro satipaṭṭhānā bhāvanāpāripūriṃ gacchantīti ce vadeyya, evaṃ sati catunnaṃ vīriyapaññāsatisamādhīnaṃ indriyānaṃ catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ sādhakabhāvena ekalakkhaṇattā samānalakkhaṇattā pāripūriṃ gacchantīti yojanā. Tena vuttaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> – ‘‘catusatipaṭṭhānasādhane imesaṃ indriyānaṃ sabhāvabhedābhāvato samānalakkhaṇattā’’ti (netti. aṭṭha. 23).</p>
- <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. ‘‘Evaṃ vuttepi cattāro satipaṭṭhānāyeva vattabbā bhaveyyuṃ, kathaṃ sattatiṃsabodhipakkhiyadhammā vattabbā’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘catūsu satipaṭṭhānesū’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha catūsu satipaṭṭhānesu yena yogāvacarena bhāviyamānesu tassa yogāvacarassa cattāro sammappadhānā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti. Evaṃ sesesupi yojanā kātabbā. Catunnaṃ saccānaṃ bujjhanaṃ <span class="bld">bodhaṃ,</span> ariyamaggañāṇaṃ, bodhaṃ gacchantīti <span class="bld">bodhaṅgamā</span>. Bodhassa ariyamaggañāṇassa pakkhe bhavāti <span class="bld">bodhipakkhiyā</span>.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kusalāyeva dhammā ekalakkhaṇabhāvena nīharitā kiṃ, udāhu akusalāpi dhammā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘evaṃ akusalāpī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha kusalā dhammā ekalakkhaṇattena niddhāritā <a name="V0.0271"></a> yathā, evaṃ akusalāpi dhammā ekalakkhaṇattena niddhāritabbāyevāti attho. ‘‘Kathaṃ niddhāretabbā’’ti pucchitabbattā pahānekaṭṭhabhāvena niddhāretabbāti dassento <span class="bld">‘‘ekalakkhaṇattā pahānaṃ abbhatthaṃ gacchantī’’</span>ti āha. Tattha <span class="bld">ekalakkhaṇattā</span>ti pahānekaṭṭhabhāvena samānalakkhaṇattā. ‘‘Katamaṃ pahānaṃ abbhatthaṃ gacchantī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘catūsu satipaṭṭhānesū’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0138"></a> <span class="bld">catūsu…pe… pariññaṃ gacchantī</span>ti kāyāgatāsatipaṭṭhāne yogāvacarena bhāviyamāne sati tena yogāvacarena asubhe kesādike rūpakāye ‘‘subha’’nti vipallāso pahīyati, assa yogāvacarassa kabaḷīkārāhāro pariññaṃ gacchati, ‘‘āhārasamudayā rūpasamudayo’’ti (saṃ. ni. 3.56) vuttattā rūpakāye chandarāgaṃ pajahantassa tassa samudaye kabaḷīkārāhārepi chandarāgo pahīyatīti attho. Vedanāgatāsatipaṭṭhāne bhāviyamāne sati dukkhe ‘‘sukha’’nti vipallāso pahīyati, assa yogāvacarassa phassāhāro pariññaṃ gacchati, ‘‘phassapaccayā vedanā’’ti (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.1, 39; mahāva. 1; udā. 1; vibha. 225) vuttattā vedanāya chandarāgaṃ pajahantassa tassa paccaye phassāhāre chandarāgo pahīyati. Cittagatāsatipaṭṭhāne bhāviyamāne anicce ‘‘nicca’’nti vipallāso pahīyati, assa yogāvacarassa viññāṇāhāro pariññaṃ gacchati. Dhammagatāsatipaṭṭhāne bhāviyamāne anattani ‘‘attā’’ti vipallāso pahīyati, assa yogāvacarassa manosañcetanāhāro pariññaṃ gacchatīti visuṃ visuṃ yojetvā ekekasmiṃ pahātabbe vutte tadavasesā pahātabbā vuttā bhavanti pahātabbabhāvena ekalakkhaṇattāti attho gahetabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Āhārā cassa pariññaṃ gacchantī’’</span>ti vacane āhāresu pavattā kāmarāgadosamohā byantīkatā hontīti attho gahito. Kabaḷīkārāhārañhi ārabbha pavatte kāmarāge vijjamāne kabaḷīkārāhārassa vijānanā nattheva, tasmiṃ kāmarāge pana pahīne parijānanā bhavatīti. Sesāhārajānanampi eseva nayo. Yassa yogāvacarassa satipaṭṭhānā bhāvitā, vipallāsā pahīnā, āhāraparijānanā uppannā, so yogāvacaro upādānehi anupādāno bhavati. Subhasaññite hi kāye kāmupādānaṃ visesena bhavatīti subhasaññito kāyo kāmupādānassa vatthu, kāyagatāya satiyā anusaritabbo asubhasaññito kesādi kāmupādānassa vatthu na hotveva. Sukhavedanāya assādavasena diṭṭhupādānaṃ bhavatīti sukhasaññitā vedanā diṭṭhupādānassa vatthu, vedanāgatāya pana satiyā anupassitabbā vedanā diṭṭhupādānassa vatthu na hotveva. ‘‘Cittaṃ nicca’’nti diṭṭhigahaṇavasena tassa tassa attano sīlavatavasena parisuddhīti parāmasanaṃ hotīti cittaṃ sīlabbatupādānassa <a name="M0.0139"></a> vatthu, cittagatāya pana satiyā anupassitabbaṃ cittaṃ sīlabbatupādānassa <a name="V0.0272"></a> vatthu na hotveva. Dhamme nāmarūpaparicchedena yathābhūtaṃ apassantassa dhammesu attābhiniveso hotīti dhammā attavādupādānassa vatthu, dhammagatāya pana satiyā anupassitabbā dhammā attavādupādānassa vatthu na honti eva. Tasmā catūsu satipaṭṭhānesu bhāviyamānesu upādānehi anupādāno bhavatīti vuttanti adhippāyo gahetabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yena yogāvacarena satipaṭṭhānā bhāvitā, so yogāvacaro upādānehiyeva anupādāno bhavatī’’ti pucchitabbattā yogādīhipi visaṃyutto bhavatīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘yogehi ca visaṃyutto’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">yogehi cā</span>ti kāmayogabhavayogadiṭṭhiyogaavijjāyogehi ca. <span class="bld">Visaṃyutto</span>ti tadaṅgappahānavikkhambhanappahānasamucchedappahānavasena vigato, vimutto ca bhavatīti attho. Subhasaññito hi rūpakāyo kāmarāgassa vatthu hoti, kāyagatāya pana satiyā anupassitabbo kāyo kāmarāgassa vatthu na hotveva. ‘‘Sukho’’ti vā ‘‘sukhahetū’’ti vā gahaṇīyo bhavo bhavarāgassa vatthu hoti, vedanāgatāya pana satiyā anupassitabbo bhavo bhavarāgassa vatthu na hoti. ‘‘Attā’’ti abhinivisitabbaṃ cittaṃ diṭṭhiyogassa vatthu hoti, cittagatāya pana satiyā anupassitabbaṃ cittaṃ diṭṭhiyogassa vatthu na hoti. Vinibbhogassa dukkarattā, dhammānaṃ dhammamattatāya ca duppaṭivijjhattā avinibbhujitabbā, dhammamattatāya appaṭivijjhitabbā dhammā avijjāyogassa vatthu honti, dhammagatāya pana satiyā anupassitabbā dhammā avijjāyogassa vatthu na honti. Tasmā catusatipaṭṭhānānupassako <span class="bld">‘‘yogehi ca visaṃyutto’’</span>ti vutto. Ayaṃ nayo <span class="bld">āsavehi ca anāsavo bhavati, oghehi ca nitthiṇṇo bhavatī</span>ti etthāpi yojetabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ganthehi ca vippayutto bhavatī</span>ti ettha pana subhasaññito rūpakāyo abhijjhākāyaganthassa vatthu, kāyagatāya pana satiyā anupassitabbo rūpakāyo abhijjhākāyaganthassa vatthu na hoti. Dukkhadukkhavipariṇāmadukkhasaṅkhāradukkhabhūtā vedanā byāpādakāyaganthassa vatthu honti, tena vuttaṃ – ‘‘dukkhāya vedanāya paṭighānusayo anusetī’’ti (ma. ni. 1.465). Vedanāgatāya <a name="M0.0140"></a> pana satiyā anupassitabbā vedanā byāpādakāyaganthassa vatthu na hoti. ‘‘Cittaṃ nicca’’nti abhinivesavasena sassatassa ‘‘attano sīlena suddhi, vatena suddhī’’ti parāmasanaṃ hoti, tasmā ‘‘nicca’’nti gahitaṃ cittaṃ sīlabbataparāmāsakāyaganthassa vatthu, cittagatāya pana satiyā anupassitabbaṃ cittaṃ sīlabbataparāmāsassa vatthu na hoti. Dhammānaṃ sappaccayanāmarūpasabhāvassa adassanato bhavadiṭṭhivibhavadiṭṭhi hoti, tasmā ‘‘idaṃ sacca’’nti abhinivisitabbā dhammā idaṃsaccābhinivesakāyaganthassa vatthu, dhammagatāya pana satiyā anupassitabbā <a name="V0.0273"></a> dhammā idaṃsaccābhinivesakāyaganthassa vatthu na honti, tasmā catusatipaṭṭhānānupassako ‘‘ganthehi ca vippayutto’’ti vutto.</p>
- <p class="bodytext">Subhasaññito ca kāyo rāgasallassa vatthu, kāyagatāya pana satiyā anupassitabbo kāyo rāgasallassa vatthu na hoti. Sukhasaññitāya vedanāya doso hoti, tasmā vedanā dosasallassa vatthu, vedanāgatāya pana satiyā anupassitabbā vedanā dosasallassa vatthu na hoti. ‘‘Cittaṃ attā’’ti gahetvā ‘‘attā seyyo’’tiādivasena pavattassa mānasallassa cittaṃ vatthu, cittagatāya pana satiyā anupassitabbaṃ cittaṃ mānasallassa vatthu na hoti. Dhammānaṃ sappaccayanāmarūpasabhāvassa ajānanato dhammā mohasallassa vatthu, dhammagatāya pana satiyā anupassitabbā dhammā mohasallassa vatthu na honti, tasmā catusatipaṭṭhānānupassako <span class="bld">‘‘sallehi ca visallo bhavatī’’</span>ti vutto.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Āhārā cassa pariññaṃ gacchantī’’ti ācariyena vuttaṃ, ‘‘kiṃ pana āhārāva assa yogāvacarassa pariññaṃ gacchanti, udāhu aññepī’’ti pucchitabbattā viññāṇaṭṭhitiyo ca assa yogāvacarassa pariññaṃ gacchantīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘viññāṇaṭṭhitiyo cassa pariññaṃ gacchantī’’</span>ti vuttaṃ. Yena yogāvacarena cattāro satipaṭṭhānā bhāvitā, tassa yogāvacarassa kāyavedanācittadhammāva pariññaṃ gaccheyyuṃ, na viññāṇaṭṭhitiyoti ce vadeyya kāyānupassanādīhi ca kāyavedanācittadhammesu pariññātesu saññāyapi pariññātabbabhāvato. Sā hi vedanācittasaṅkhātena dhammesu pariññātesu avinābhāvato pariññātāvāti.</p>
- <p class="bodytext">Yena <a name="M0.0141"></a> cattāro satipaṭṭhānā bhāvitā, so yogāvacaro upādānehi anupādāno ca, yogehi visaṃyutto ca, khandhehi vippayutto ca, āsavehi anāsavo ca, oghehi nitthiṇṇo ca, sallehi visallo ca bhavatīti vutto, ‘‘kiṃ pana tathāvidhova hoti, udāhu aññathāpī’’ti pucchitabbattā agatimpi na gacchatīti dassento <span class="bld">‘‘agatigamanehi ca na agatiṃ gacchatī’’</span>ti āha. Subhādisaññite rūpakāye apekkhamāno puggalo chandāgatiṃ gacchatīti subhādisaññito rūpakāyo visesato chandāgatiyā vatthu hoti, kāyānupassanāsatipaṭṭhānena pana anupassitabbo assāsapassāsādiko kāyo chandāgatiyā vatthu na hoti, tasmā kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanaṃ bhāvento puggalo chandāgatiṃ na gacchati. Sukhavedanassādavasena vedayamāno tadabhāvena byāpādaṃ āgacchatīti sukhavedanā dosāgatiyā vatthu hoti, vedanānupassanāsatipaṭṭhānena pana anupassitabbā vedanā dosāgatiyā vatthu na hoti<a name="V0.0274"></a>, tasmā vedanāsatipaṭṭhānabhāvanaṃ bhāvento puggalo dosāgatiṃ na gacchati. Santatighanavasena ‘‘niccaṃ, dhuva’’nti gahitaṃ cittaṃ mohassa vatthu hoti, cittānupassanāsatipaṭṭhānena pana anupassitabbaṃ cittaṃ mohassa vatthu na hoti, tasmā cittānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanaṃ bhāvento puggalo dosāgatiṃ na gacchati. Vibhajitvā dhammasabhāvaṃ ajānantassa bhayaṃ jāyatīti vibhajitvā ajāniyasabhāvā dhammā bhayassa vatthu honti, dhammānupassanāsatipaṭṭhānena pana anupassitabbā vibhajitvā jānitabbā dhammā rāgassa vatthu na honti, tasmā dhammānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanaṃ bhāvento puggalo bhayāgatiṃ na gacchati. Evaṃ pahātabbabhāvena ekalakkhaṇe akusalepi dhamme nīharitvā idāni nigametuṃ <span class="bld">‘‘evaṃ akusalāpi dhammā ekalakkhaṇattā pahānaṃ abbhatthaṃ gacchantī’’</span>ti puna vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Bhāvetabbesu dhammesu ekadesesu vutte tadavasesāpi bhāvetabbā dhammā ekalakkhaṇattā nīharitvā vattabbā, pahātabbesupi dhammesu ekadese vutte tadavasesāpi dhammā pahātabbā ekalakkhaṇattā nīharitvā vattabbāti ācariyena vuttā, amhehi ca ñātā, ‘‘aññathāpi yadi vattabbā siyuṃ, tepi vadathā’’ti vattabbabhāvato aññenapi pariyāyena lakkhaṇahārassa udāharaṇāni dassetuṃ <span class="bld">‘‘yattha vā panā’’</span>tiādi vuttaṃ<a name="M0.0142"></a>. Tattha <span class="bld">yattha</span> yassaṃ rūpekadesadesanāyaṃ <span class="bld">rūpindriyaṃ</span> ruppanalakkhaṇaṃ cakkhundriyādijīvitindriyapariyosānaṃ aṭṭhavidhaṃ indriyaṃ rūpekadesaṃ bhagavatā desitaṃ. <span class="bld">Tattheva</span> tassaṃ rūpekadesadesanāyaṃ <span class="bld">rūpadhātu</span> ruppanalakkhaṇā cakkhudhātādiphoṭṭhabbadhātupariyosānā dasavidhā rūpadhātu ruppanalakkhaṇena ekalakkhaṇattā desitā. Sabbo <span class="bld">rūpakkhandho</span> ca desito. <span class="bld">Rūpāyatanaṃ</span> ruppanalakkhaṇaṃ cakkhāyatanādiphoṭṭhabbāyatanapariyosānaṃ dasavidhaṃ āyatanaṃ ruppanalakkhaṇena ekalakkhaṇattā bhagavatā desitaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yattha vā pana</span> yassaṃ vedanekadesadesanāyaṃ sukhā vedanā bhagavatā desitā, <span class="bld">tattha</span> tassaṃ vedanekadesadesanāyaṃ <span class="bld">sukhindriyañca</span> desitaṃ, <span class="bld">somanassindriyañca</span> desitaṃ, <span class="bld">dukkhasamudayo ariyasaccañca</span> desitaṃ sukhavedanābhāvena ekalakkhaṇattā. <span class="bld">Yattha vā pana</span> yassaṃ vedanekadesadesanāyaṃ dukkhā vedanā bhagavatā desitā, <span class="bld">tattha</span> tassaṃ vedanekadesadesanāyaṃ <span class="bld">dukkhindriyañca</span> desitaṃ <span class="bld">domanassindriyañca</span> desitaṃ, <span class="bld">dukkhaṃ ariyasaccañca</span> desitaṃ dukkhavedanābhāvena ekalakkhaṇattā. <span class="bld">Yattha vā pana</span> yassaṃ vedanekadesadesanāyaṃ adukkhamasukhā vedanā bhagavatā desitā, <span class="bld">tattha</span> tassaṃ vedanekadesadesanāyaṃ <span class="bld">upekkhindriyañca</span> desitaṃ, <span class="bld">sabbo paṭiccasamuppādo ca</span> desitoti yojanā kātabbā.</p>
- <p class="bodytext">Yassaṃ <a name="V0.0275"></a> desanāyaṃ adukkhamasukhā vedanā desitā, tassaṃ desanāyaṃ upekkhindriyaṃ desitaṃ hotu samānalakkhaṇattā, ‘‘kena paṭiccasamuppādo desito bhaveyyā’’ti vattabbabhāvato <span class="bld">‘‘kena kāraṇenā’’</span>ti pucchitvā kāraṇaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘adukkhamasukhāyā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha adukkhamasukhāya vedanāya <span class="bld">hi</span> yasmā avijjā anuseti, tasmā avijjā desitā hoti. Avijjāya ca desitāya avijjāmūlako sabbopi paṭiccasamuppādo ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā…pe… dukkhakkhandhassa samudayo hotī’’ti desitova hotīti adhippāyo daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Avijjāpaccayā saṅkhārā…pe… samudayo hotī’’ti anulomavasena pavatto yo paṭiccasamuppādo desitoti ācariyena vutto, ‘‘yadi tathā pavatto so ca paṭiccasamuppādo desito, evaṃ sati sabbo ca paṭiccasamuppādo desito’’ti na vattabboti codanaṃ manasi katvā <span class="bld">‘‘so cā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha yo ca anulomavasena pavatto, <span class="bld">so ca sarāgasadosasamohasaṃkilesapakkhena hātabbo</span>. Yo ca <a name="M0.0143"></a> paṭilomavasena ‘‘avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho’’tiādiko pavatto, <span class="bld">so ca vītarāgavītadosavītamohaariyadhammehi hātabbo</span>. Yo ca anulomapaṭilomavasena pavatto, so ca tadubhayehi hātabbo. Tasmā ‘‘sabbo ca paṭiccasamuppādo desito’’ti vattabbovāti adhippāyo gahetabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ye dhammā ekalakkhaṇā, tesaṃ dhammānaṃ ekasmiṃ dhamme vutte avasiṭṭhā dhammā vuttā bhavantītiādinā (netti. 23) ācariyena yā lakkhaṇahārayojanā vuttā, sāva kātabbā, na aññathā kātabbā’’ti pucchitabbabhāvato aññathāpi lakkhaṇahārayojanā kātabbāyevāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘evaṃ ye dhammā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">ye</span> pathavīādayo rūpa<span class="bld">dhammā, ye</span> phassādayo arūpa<span class="bld">dhammā</span> sandhāraṇādi<span class="bld">kiccato</span> saṅghaṭṭanādi<span class="bld">kiccato</span> ekalakkhaṇā, <span class="bld">tesaṃ</span> rūpārūpa<span class="bld">dhammānaṃ</span> ekasmiṃ dhamme vutte avasiṭṭhā rūpārūpa<span class="bld">dhammā</span> vuttā bhavanti. <span class="bld">Ye</span> pathavīādayo rūpa<span class="bld">dhammā, ye</span> phassādayo arūpa<span class="bld">dhammā</span> kakkhaḷādi<span class="bld">lakkhaṇato</span> phusanādi<span class="bld">lakkhaṇato</span> ekalakkhaṇā, <span class="bld">tesaṃ</span> rūpārūpa<span class="bld">dhammānaṃ</span> ekasmiṃ dhamme vutte avasiṭṭhā rūpārūpa<span class="bld">dhammā</span> vuttā bhavanti. <span class="bld">Ye</span> dhammā ruppana<span class="bld">sāmaññato</span> namana<span class="bld">sāmaññato</span> aniccādi<span class="bld">sāmaññato</span> vā khandhāyatanādi<span class="bld">sāmaññato</span> vā ekalakkhaṇā, <span class="bld">tesaṃ</span> saṅkhata<span class="bld">dhammānaṃ</span> ekasmiṃ saṅkhatadhamme vutte avasiṭṭhā dhammā vuttā bhavanti. <span class="bld">Ye</span> saṅkhata<span class="bld">dhammā</span> bhaṅguppādato saṅkhato <span class="bld">cutūpapātato</span> samānanirodhuppādasaṅkhatato vā <span class="bld">cutūpapātato</span> ekalakkhaṇā, <span class="bld">tesaṃ</span> saṅkhata<span class="bld">dhammānaṃ</span> ekasmiṃ saṅkhatadhamme vutte avasiṭṭhā saṅkhatadhammā vuttā bhavantīti atthayojanā kātabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kiccato ca lakkhaṇato cā</span>tiādīsu <span class="bld">ca</span>-saddena sahacaraṇasamānahetutādayo saṅgahitāti daṭṭhabbā<a name="V0.0276"></a>. Sahacaraṇādīsu ca yaṃ vattabbaṃ, taṃ ‘‘nānattakāyanānattasaññino (dī. ni. 3.341, 357, 359; a. ni. 9.24), nānattasaññānaṃ amanasikārā’’tiādīsu sahacāritāya saññāsahagatā dhammā niddhāritātiādinā vuttameva.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ekasmiṃ dhamme sarūpato vutte ekalakkhaṇādito avasiṭṭhadhammānampi vuttabhāvo kena amhehi jānitabbo saddahitabbo’’ti vattabbabhāvato <span class="bld">‘‘tenā’’</span>tiādi <a name="M0.0144"></a> vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tena</span> avasiṭṭhadhammānampi vuttabhāvena ‘‘vuttamhi ekadhamme’’tiādikaṃ yaṃ vacanaṃ āyasmā mahākaccāno āha, tena vacanena tumhehi avasiṭṭhānampi vuttabhāvo jānitabbo saddahitabboti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ettāvatā ca lakkhaṇahāro paripuṇṇo, añño niyutto natthī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘niyutto lakkhaṇo hāro’’</span>ti vuttaṃ. Tattha yassaṃ pāḷiyaṃ ekasmiṃ dhamme vutte avasiṭṭhadhammāpi yena lakkhaṇahārena niddhāritā, tassaṃ pāḷiyaṃ so lakkhaṇo hāro <span class="bld">niyutto</span> niddhāretvā yojitoti attho daṭṭhabboti.</p>
- <p class="centered">Iti lakkhaṇahāravibhaṅge sattibalānurūpā racitā</p>
- <p class="centered">Vibhāvanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext">Paṇḍitehi pana aṭṭhakathāṭīkānusārena gambhīrattho vitthārato vibhajitvā gahetabboti.</p>
- <p class="subhead">6. Catubyūhahāravibhaṅgavibhāvanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. Yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena lakkhaṇahāravibhaṅgena suttatthehi samānatthā vibhattā, so saṃvaṇṇanāvisesabhūto lakkhaṇahāravibhaṅgo paripuṇṇo, ‘‘katamo catubyūhahāravibhaṅgo’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamo catubyūho hāro’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tesu niddiṭṭhesu soḷasasu desanāhārādīsu. <span class="bld">Katamo</span>ti katamo saṃvaṇṇanāviseso catubyūho hāro catubyūhahāravibhaṅgo nāmāti viññeyyo. Tena vuttaṃ – ‘‘tattha katamo catubyūho hāroti catubyūhahāravibhaṅgo’’ti (netti. aṭṭha. 25). ‘‘Iminā catubyūhahārena katamassa <a name="V0.0277"></a> neruttādayo gavesitabbā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘byañjanenā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">byañjanenā</span>ti catubyūhahārassa suttassa visesato byañjanavicayabhāvato ‘‘byañjanā’’ti vohāritena iminā catubyūhahārena suttassa neruttañca, suttassa adhippāyo ca, suttassa nidānañca, suttassa pubbāparasandhi ca saṃvaṇṇentehi gavesitabboti attho.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Catubyūhahārena <a name="M0.0145"></a> gavesitabbesu neruttādīsu katamaṃ suttassa gavesitabbaṃ nerutta’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamaṃ nerutta’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tassattho – <span class="bld">tattha</span> tesu iminā catubyūhahārena gavesitabbesu neruttādīsu katamaṃ suttassa <span class="bld">neruttaṃ</span> nibbacanaṃ nāmāti ce puccheyya? Suttassa yā <span class="bld">nirutti</span> niddhāretvā vuttā sabhāvapaññatti gavesitabbā, idaṃ sabhāvaniruttibhūtaṃ nibbacanaṃ neruttaṃ nāmāti. ‘‘Yā nirutti neruttaṃ nāmāti vuttā, kā pana sā niruttī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘padasaṃhitā’’</span>ti vuttaṃ. Padesu saṃhitā yuttā <span class="bld">padasaṃhitā</span>. Yathā yathā suttattho vattabbo, tathā tathā yā sabhāvanirutti pavattā, sā pavattā sabhāvaniruttiyeva nirutti nāmāti yojanā. ‘‘Kā pana sā sabhāvaniruttī’’ti pucchitabbattā ca <span class="bld">‘‘yaṃ dhammānaṃ nāmaso ñāṇa’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Yaṃ</span> yāya kāraṇabhūtāya nāmapaññattiyā <span class="bld">dhammānaṃ</span> neyyānaṃ <span class="bld">nāmaso</span> pathavīnāmādinā vā phassanāmādinā vā khandhanāmādinā vā vividhena nāmena atthadhammādīsu kusalassa puggalassa ñāṇaṃ pavattati, sā kāraṇabhūtā nāmapaññatti sabhāvanirutti nāmāti attho. <span class="bld">Ya</span>nti ca liṅgavipallāso, yāyāti attho. ‘‘Liṅgapakatidhammānaṃ nāmaso pavattamānaṃ ñāṇaṃ vivaritvā kathehī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘yadā hī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘yadā hi bhikkhūtiādinā ‘dhammānaṃ nāmaso ñāṇa’nti padassa atthaṃ vivaratī’’ti (netti. aṭṭha. 25) vuttaṃ. Tassattho aṭṭhakathāyaṃ vibhajitvā vuttovāti na vicārito.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. Neruttaṃ ācariyena vibhattaṃ, amhehi ca ñātaṃ ‘‘katamo sutte gavesitabbo bhagavato adhippāyo’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamo adhippāyo’’</span>tiādi vuttaṃ. Tassattho pākaṭo. Apica <span class="bld">‘‘dhammo have rakkhatī’’</span>tiādīsu yena puggalena attanā rakkhitena dhammena rakkhitabbabhāvo icchito, so dhammaṃ rakkhissatīti bhagavato adhippāyo. Yo puggalo duggatito muccitukāmo, so dhammaṃ rakkhissatīti bhagavato adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Coro yathā sandhimukhe gahito</span>tiādīsu yo coro ghātanato muccitukāmo, so corakammaṃ na karissatīti bhagavato adhippāyo. Yo puggalo apāyādidukkhato muccitukāmo, so pāpakammaṃ na karissatīti bhagavato adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sukhakāmānī</span>tiādīsu <a name="V0.0278"></a><a name="M0.0146"></a> ye puggalā sukhaṃ icchanti, te parahiṃsanato vivajjissantīti bhagavato adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Middhī yadā hoti mahagghaso cā</span>tiādīsu ye puggalā punappunaṃ pavattamānajātijarāmaraṇato muccitukāmā, te bhojane mattaññuno bhavissanti, santuṭṭhā bhavissanti, suddhājīvā bhavissanti, pātimokkhasaṃvarasīlasampannā bhavissanti, atandino bhavissanti, vipassakā bhavissanti, <span class="bld">sagāravā</span> sappatissā bhavissantīti bhagavato adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Appamādo amatapada</span>ntiādīsu ye puggalā maccuno bhāyanti, nibbānamicchanti, te puggalā dānasīlabhāvanākammesu appamattā bhavissantīti bhagavato adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para27"></a><span class="paranum">27</span>. Sutte gavesitabbo adhippāyo ācariyena vibhatto, amhehi ca viññāto, ‘‘katamaṃ suttassa gavesitabbaṃ nidāna’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamaṃ nidāna’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">nidāna</span>nti phalaṃ nīharitvā detīti nidānaṃ. Kiṃ taṃ? Kāraṇaṃ. <span class="bld">Dhaniyo</span>ti dhanavaḍḍhanakāraṇe niyuttoti dhaniyo. <span class="bld">Gopālako</span>ti gāvo issarabhāvena pāleti rakkhatīti gopālako. <span class="bld">Upadhīhī</span>ti puttagoṇādīhi (su. ni. aṭṭha. 1.33). <span class="bld">Narassā</span>ti puttimantassa vā gopālakassa vā narassāti ca padaṭṭhānavasena vā yebhuyyavasena vā gāthāyaṃ āgatavasena vā vuttaṃ, nāriyāpi upadhīhi nandanā atthevāti daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Iminā vatthunā</span>ti upadhisaṅkhātena imināva puttagavādinā vatthunā. Vasati pavattati nandanā ettha puttagoṇādiketi <span class="bld">vatthu</span>. Nandanaṃ nīharitvā deti puttagoṇādikanti <span class="bld">nidāna</span>nti atthaṃ gahetvā dhaniyo ‘‘upadhīhi narassa nandanā’’ti āha. Bhagavā pana ‘‘vasati pavattati socanā ettha puttagoṇādikehi <span class="bld">vatthu,</span> socanaṃ nīharitvā deti puttagoṇādikanti <span class="bld">nidāna’’</span>nti atthaṃ gahetvā ‘‘upadhīhi narassa socanā’’ti āha. Pariggahīyateti <span class="bld">pariggahaṃ</span>. Kiṃ taṃ? Puttagoṇādikaṃ, taṃ pariggahaṃ ‘‘upadhī’’ti āha, na kilesūpadhikāyakhandhūpadhinti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upadhīsū</span>ti khandhasaṅkhātesu kāyesu. <span class="bld">Kāyaṃ</span> ‘‘upadhī’’ti āha, na puttagavādikaṃ, na pariggahaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bāhiresu</span> <a name="M0.0147"></a> <span class="bld">vatthūsū</span>ti maṇikuṇḍalaputtadārādīsu vatthūsu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāmasukha</span>nti <a name="V0.0279"></a> kāmanīyesu assādasukhavasena pavattā taṇhā. <span class="bld">Bāhiravatthukāya taṇhāyā</span>ti kāmanīyesu bāhiravatthūsu assādasukhavasena pavattāya taṇhāya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ajjhattikavatthukāyā</span>ti rūpakāyasaṅkhāte ajjhattikavatthumhi abhinandanavasena pavattāya.</p>
- <p class="bodytext">Puna <span class="bld">ajjhattikavatthukāyā</span>ti pañcakkhandhasaṅkhāte ajjhattikavatthumhi sinehavasena pavattāya.</p>
- <p class="bodytext">Gavesitabbaṃ nidānaṃ vibhattaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘katamo gavesitabbo pubbāparasandhī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">tattha katamo pubbāparasandhī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tesu neruttādhippāyanidānapubbāparasandhīsu. <span class="bld">Yathā</span>ti yena andhakārādinā sabhāvena ‘‘kāmandhā…pe… mātara’’nti yaṃ kāmataṇhaṃ bhagavā āha, ayaṃ kāmataṇhā tathā tena andhakārādinā sabhāvena ‘‘kāmandhā…pe… mātara’’nti gāthā vuttāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">Gāthāttho pana – kāmetīti <span class="bld">kāmo,</span> kāmataṇhā, kāmena atthassa ajānanatāya dhammassa, apassanatāya ca andhāti <span class="bld">kāmandhā</span>. Kāmataṇhāsaṅkhātena jālena atthadhammānaṃ ajānanāpassanena sañchannā paliguṇṭhitāti <span class="bld">jālasañchannā</span>. Taṇhāsaṅkhātena chadanena tesaṃyeva atthadhammānaṃ ajānanāpassanena chāditā pihitāti <span class="bld">taṇhāchadanachāditā</span>. Atthadhammesu <span class="bld">pamatta</span>saṅkhātena pamādena bandhanena <span class="bld">baddhā</span> bandhitabbā puggalā jarāmaraṇaṃ anventi, kumināmukhe pavattā macchā maraṇaṃ anventi iva ca, khīrapako vaccho mātaraṃ anveti iva ca, tathā jarāmaraṇaṃ anventīti gahetabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kāmandhā…pe… mātara’nti yāya desanāya, gāthāya vā kāmataṇhā vuttā, sā desanā, gāthā vā katamena desanābhūtena aparena yujjatī’’ti pucchitabbattā tathā pucchitvā imāya desanāya, gāthāya vā yujjatīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘sā katamenā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">sā</span>ti ‘‘kāmandhā…pe… anventī’’ti desanā, gāthā vā. <span class="bld">Pubbāparenā</span>ti tato desanāto pubbena desanāvacanena, gāthāvacanena vā aparena desanāvacanena, gāthāvacanena vā. <span class="bld">Yujjati</span> yujjanaṃ eti sametīti pucchati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathā</span>ti <a name="M0.0148"></a> yena andhakaraṇādinā. <span class="bld">‘‘Ratto…pe… nara’’</span>nti yaṃ gāthāvacanaṃ bhagavā āha, tena gāthāvacanena tathā andhakaraṇādinā yujjatīti yojanā. Gāthāttho pana – <span class="bld">ratto</span> rañjanto puggalo <span class="bld">atthaṃ</span> attahitapayojanaṃ parahitapayojanaṃ na jānāti. <span class="bld">Ratto</span> rañjanto <span class="bld">dhammaṃ</span> yathāvuttassa atthassa <a name="V0.0280"></a> hetuṃ paññācakkhunā na passati. Rāgo yaṃ naraṃ yadā sahate, tadā tassa narassa <span class="bld">andhaṃ</span> andhakāraṃ <span class="bld">tamaṃ</span> aññāṇaṃ hotīti gahetabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Itī</span>ti evaṃ. <span class="bld">Andhatāya</span> andhakaraṇatāya <span class="bld">sañchannatāya</span> sañchannakaraṇatāya. <span class="bld">Sāyeva taṇhā</span>ti ‘‘kāmandhā…pe… mātara’’nti gāthāvacanena yā kāmataṇhā vuttā, sāyeva kāmataṇhā. <span class="bld">Abhilapitā</span>ti ‘‘ratto…pe… nara’’nti aparena gāthāvacanena bhagavatā vohāritā voharaṇena ñāpitā, abhilapitassa atthassa samānatā pubbadesanā aparadesanāya yujjatīti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Dvīsu gāthāsu katamehi padehi sāyeva taṇhā abhilapitā’’ti pucchitabbattā imehi abhilapitāti niyametvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘yañcāhā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha paṭhamagāthāyaṃ ‘‘kāmandhā…pe… chāditā’’ti <span class="bld">yañca</span> padaṃ āha, dutiyagāthāyañca ‘‘ratto…pe… na passatī’’ti <span class="bld">yañca</span> padaṃ āha. <span class="bld">Pariyuṭṭhānehi</span> pariyuṭṭhānadīpakehi <span class="bld">imehi</span> ‘‘kāmandhā…pe… passatī’’ti padehi <span class="bld">sāyeva</span> paṭhamagāthāya vuttā kāma<span class="bld">taṇhā</span> ca bhagavatā abhilapitā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yaṃ andhakāraṃ vuttaṃ, katamaṃ taṃ? Yā taṇhā ponobhavikā vuttā, katamā sā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘yaṃ andhakāra’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha andhakāraṃ yaṃ aññāṇaṃ vuttaṃ, ayaṃ dukkhasamudayo bhave. Yā ca taṇhā ponobhavikā vuttā, ayañca dukkhasamudayo bhaveti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Kāmā’’</span>ti yañca padaṃ bhagavā āha, tena padena ime kilesakāmā vuttā. <span class="bld">‘‘Jālasañchannā’’</span>ti yañca padaṃ bhagavā āha, tena padena <span class="bld">tesaṃyeva</span> kilesakāmānaṃ <span class="bld">payogena</span> samudācārena pariyuṭṭhānaṃ bhagavā dasseti. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā yasmiṃ santāne taṇhā uppannā, taṃ santānaṃ saṃsārato nissarituṃ adatvā rūpārammaṇādīhi palobhayamānā hutvā cittaṃ kilesehi pariyādāya tiṭṭhati, tasmā taṇhāya cittaṃ pariyādāya santāne tiṭṭhamānattā. <span class="bld">Kilesavasenā</span>ti vītikkamakilesavasena. <span class="bld">Pariyuṭṭhānavasenā</span>ti <a name="M0.0149"></a> vītikkamanaṃ appatvā uppajjamānavasena. <span class="bld">Ye</span>ti vuttappakārataṇhāsahitapuggalasadisā. <span class="bld">Te</span>ti te taṇhābandhanabaddhā ca edisakā ca puggalā. <span class="bld">Jarāmaraṇaṃ anventi</span> jarāmaraṇaṃ atikkamituṃ na sakkuṇanti. <span class="bld">Aya</span>nti jarāmaraṇānuppavatti ‘‘jarāmaraṇamanventī’’ti iminā vacanena bhagavatā dassitāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kāmandhā’’tiādigāthāya ceva ‘‘ratto’’tiādigāthāya ca pubbāparasandhi ācariyena vibhatto<a name="V0.0281"></a>, amhehi ca ñāto, ‘‘kathaṃ ‘yassa papañcā ṭhitī cā’tiādigāthāsu pubbāparasandhi amhehi viññātabbo’’ti vattabbattā <span class="bld">yassa papañcā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tassā gāthāya – <span class="bld">yassa</span> munino <span class="bld">papañcā</span> taṇhāmānadiṭṭhī ca natthi, taṇhāmānadiṭṭhīhi abhisaṅkhatā saṅkhārā ca natthi, <span class="bld">ṭhitī</span> anusayā taṇhā ca natthi, <span class="bld">sandāna</span>sadisaṃ taṇhāpariyuṭṭhānaṃ natthi, <span class="bld">paligha</span>sadiso moho ca natthi, so muni papañcādikaṃ sabbaṃ <span class="bld">vītivatto</span> atikkantoti vuccati. <span class="bld">Nittaṇhaṃ</span> nimānaṃ nidiṭṭhiṃ nisandānaṃ nipalighaṃ loke carantaṃ taṃ muniṃ <span class="bld">sadevako</span> taṇhāsahito loko na vijānātīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Gāthāyaṃ papañcādayo bhagavatā vuttā, ‘‘katame te’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘papañcā nāmā’’</span>tiādi vuttaṃ. Attano ādhārapuggalaṃ saṃsāre ciraṃ papañcantāpentī taṇhāmānadiṭṭhiyo ca, tāhi taṇhāmānadiṭṭhīhi sahajātavasena vā upatthambhanavasena vā abhisaṅkhatā saṅkhārā ca <span class="bld">papañcā</span> nāma. Santāne appahīnaṭṭhena anusayā taṇhā sattānaṃ tiṭṭhanahetuttā <span class="bld">ṭhitī</span> nāma. Pavattamānāya taṇhāya yaṃ pariyuṭṭhānañca chattiṃsataṇhāya jāliniyā yāni vicaritāni ca vuttāni, idaṃ sabbaṃ attano ādhāraṃ puggalaṃ bandhanaṭṭhena sandānasadisattā <span class="bld">sandānaṃ</span> nāma. Moho attano ādhārassa puggalassa nibbānanagarappavesanassa paṭisedhakattā palighasadisattā <span class="bld">paligho</span> nāma. ‘‘Yassa papañcādayo natthi, so kiṃ vītivatto’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘ye cā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Ye</span> vuttappakārā papañcā saṅkhārā, <span class="bld">yā ca</span> vuttappakārā ṭhiti, <span class="bld">yaṃ</span> vuttappakāraṃ sandānañca, <span class="bld">yaṃ</span> vuttappakāraṃ palighañca natthīti vuttā, <span class="bld">sabbaṃ etaṃ</span> papañcādikaṃ yo muni samatikkanto, <span class="bld">ayaṃ</span> muni <span class="bld">‘‘nittaṇho’’</span>ti vuccatīti daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. ‘‘Yassa papañcātiādigāthāyaṃ ye papañcādayo vuttā, tesu taṇhāmānadiṭṭhihetukā saṅkhārā kadā katividhaṃ phalaṃ denti, taṃsaṅkhārasampayuttā <a name="M0.0150"></a> taṇhā kadā katividhaṃ phalaṃ detī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha pariyuṭṭhānasaṅkhārā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tesu papañcasaṅkhārādīsu. <span class="bld">Pariyuṭṭhānasaṅkhārā</span>ti vītikkamavasena pavattā pariyuṭṭhānā akusalasaṅkhārā cetanā. <span class="bld">Diṭṭhadhammavedanīyādī</span>ti diṭṭhe passitabbe dhamme attabhāve vedanīyaṃ phalaṃ detīti <span class="bld">diṭṭhadhammavedanīyā,</span> diṭṭhe dhamme phalaṃ vedetīti vā <span class="bld">diṭṭhadhammavedanīyā</span>. Kā sā? Apadussanīyādīsu atidussanādivasena pavattā paṭhamajavanacetanā. Upapajje phalaṃ vedetīti <span class="bld">upapajjavedanīyā,</span> sattamajavanacetanā. Aparāpariyāye attabhāve phalaṃ vedetīti <span class="bld">aparāpariyāyavedanīyā,</span> majjhe pavattā pañca javanacetanā. Tiphaladānavasena tividhā saṅkhārā. <span class="bld">Evaṃ</span> imāya tividhāya saṅkhāracetanāya sampayuttā tividhā <span class="bld">taṇhā</span> tividhaṃ phalaṃ <span class="bld">diṭṭhe vā dhamme</span> attabhāve<a name="V0.0282"></a>, <span class="bld">upapajje vā</span> anantarabhave, <span class="bld">apare vā pariyāye</span> bhave <span class="bld">deti</span> nibbattetīti evaṃ phalanibbattakasaṅkhāraṃ vā taṃsampayuttaṃ taṇhaṃ vā bhagavā āha.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yāya desanāya, gāthāya vā phalanibbattakaṃ saṅkhāraṃ āha, sā desanā, gāthā vā katamena desanābhūtena vā aparena yujjatī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘yaṃ lobhapakataṃ kammaṃ karotī’’</span>tiādi vuttaṃ. Yā ‘‘yassa…pe… loko’’ti desanā ca yā ‘‘yaṃ lobhapakataṃ kammaṃ…pe… apare vā pariyāye’’ti desanā ca vuttā, bhagavato <span class="bld">idaṃ</span> desanādvayaṃ aññamaññaṃ <span class="bld">pubbāparena</span> pubbaṃ aparena aparaṃ pubbena <span class="bld">yujjati</span> yujjanaṃ eti sameti, yathā gaṅgodakaṃ yamunodakena, yamunodakampi gaṅgodakena saṃsandati sameti. ‘‘Yassa…pe… loko’’ti desanā ‘‘yaṃ lobhapakataṃ…pe… pariyāye’’ti desanāya saṃsandati sameti, ‘‘yaṃ lobhapakataṃ…pe… pariyāye’’ti desanāpi ‘‘yassa…pe… loko’’ti desanāya saṃsandati sametīti attho gahetabbo. ‘‘Kathaṃ yujjatī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha pariyuṭṭhāna’’</span>ntiādi vuttaṃ, diṭṭhadhammavedanīyādiphalattayanibbattakaṭṭhena yujjatīti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext">Yaṃ yaṃ suttaṃ bhagavatā desitaṃ pubbāparena yujjati, taṃ taṃ suttampi nīharitvā pubbāparasaṃsandanaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathāhā’’</span>tiādi vuttaṃ. Saṃsandanākāro vuttanayānusārena gahetabbo. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu pariyuṭṭhānasaṅkhārataṇhāvicaritesu. <span class="bld">Pariyuṭṭhāna</span>nti rūpārammaṇādīni ayonisomanasikārena ārabbha sattasantāne pavattaṃ taṇhācaritaṃ. <span class="bld">Paṭisaṅkhānabalenā</span>ti <a name="M0.0151"></a> asubhāniccādidassanabalena tadaṅgappahānavasena pahātabbaṃ. <span class="bld">Saṅkhārā</span>ti dassanapahātabbā saṅkhārā. <span class="bld">Dassanabalenā</span>ti dassanasaṅkhātapaṭhamamaggañāṇabalena pahātabbā. <span class="bld">Chattiṃsa taṇhāvicaritānī</span>ti dassanena pahātabbataṇhāvicaritehi avasesāni chattiṃsa taṇhāvicaritāni. Niggatā taṇhā yassa so <span class="bld">nittaṇho,</span> nittaṇhassa bhāvo <span class="bld">nittaṇhatā,</span> kā sā? Saupādisesā nibbānadhātu.</p>
- <p class="bodytext">Papañcasaṅkhārābhinandanattayaṃ yadipi atthato ekaṃ samānaṃ, desanāya pana padakkharādīhi viseso atthīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yoyaṃ pubbāparasandhi ācariyena vibhatto, soyaṃ katividho’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘so cāyaṃ pubbāparo sandhī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana vuttaṃ – ‘‘na kevalaṃ suttantarasaṃsandanameva pubbāparasandhi, atha kho aññopi atthīti dassetuṃ <span class="bld">‘so cāya’</span>ntiādi vutta’’nti (netti. aṭṭha. 28). Tattha <span class="bld">atthasandhī</span>ti kiriyākārakādivasena atthassa atthena sandhi. <span class="bld">Padasandhī</span>ti nāmapadādikassa <a name="V0.0283"></a> nāmapadādikantarena sandhi. <span class="bld">Desanāsandhī</span>ti vuttappakārassa desanantarassa vuttappakārena desanantarena sandhi. <span class="bld">Niddesasandhī</span>ti niddesantarassa niddesantarena sandhi.</p>
- <p class="bodytext">Sandhi ca nāma atthādayo muñcitvā añño sabhāvadhammo nāma natthi, atthādīnañca chaatthapadādīsu avarodhanato <span class="bld">‘‘atthasandhi chappadānī’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Atthasandhibyañjanasandhayo ācariyena vibhattā, amhehi ca ñātā, ‘‘katamā desanāsandhī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘desanāsandhi na ca pathavi’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">na ca pathaviṃ nissāya jhāyati jhāyī jhāyati cā</span>ti ettha <span class="bld">jhāyī</span> jhānasamaṅgī puggalo pathaviṃ <span class="bld">nissāya</span> ālambitvā na ca jhāyati, sabbasaṅkhāranissaṭaṃ pana nibbānaṃ <span class="bld">nissāya</span> ālambitvā phalasamāpattiṃ <span class="bld">jhāyati</span> samāpajjati evāti attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Na ca āpa</span>ntiādīsupi esa nayo yojetabbo. Phalasamāpattisamaṅgī puggalo hi pathavīādayo muñcitvā nibbānameva ārabbha phalasamāpattiṃ samāpajjatīti. Ettha ca pathavīādīhi mahābhūtehi kāmabhavarūpabhavā gahitā rūpapaṭibaddhavuttitāya. Ākāsānañcāyatanādīhipi arūpabhavo gahito, bhavattayaṃ vajjetvā ca <a name="M0.0152"></a> jhāyatīti adhippāyo. Yadi pathavīādayo nissāya na jhāyī jhāyati ca, evaṃ sati idhalokasaṅkhātaṃ sattasantānaṃ vā paralokasaṅkhātaṃ sattasantānaṃ vā anindriyasantānaṃ vā nissāya jhāyī jhāyatīti āsaṅkanīyattā taṃ pariharanto <span class="bld">‘‘na ca imaṃ loka’’</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">imaṃ loka</span>nti idhalokasaṅkhāto diṭṭho attabhāvo sattasantāno vutto, tasmiṃ nissāya na jhāyati jhāyī jhāyati ca. <span class="bld">Paraloka</span>nti idhalokato añño bhavantarasaṅkhāto sattasantāno vutto, tasmiṃ nissāya na ca jhāyati jhāyī jhāyati ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yamidaṃ ubhaya</span>ntiādīsu <span class="bld">idaṃ ubhayaṃ</span> idhalokaparalokadvayaṃ <span class="bld">antarena</span> vajjetvā <span class="bld">yaṃ</span> rūpāyatanaṃ <span class="bld">diṭṭhaṃ, taṃ</span> rūpāyatanampi. <span class="bld">Yaṃ</span> saddāyatanaṃ <span class="bld">sutaṃ, taṃ</span> saddāyatanampi. <span class="bld">Yaṃ</span> gandhāyatanarasāyatanaphoṭṭhabbāyatanaṃ <span class="bld">mutaṃ, taṃ</span> gandhāyatanarasāyatanaphoṭṭhabbāyatanampi. Yaṃ āpodhātu ākāsadhātu lakkhaṇarūpaṃ ojāsaṅkhātaṃ dhammāyatanekadesarūpaṃ <span class="bld">viññātaṃ, taṃ</span> āpodhātādikaṃ dhammāyatanekadesarūpampi. <span class="bld">Yaṃ</span> vatthu pariyesitaṃ vā apariyesitaṃ vā santike <span class="bld">pattaṃ, taṃ</span> vatthumpi. <span class="bld">Yaṃ</span> vatthu pattaṃ vā appattaṃ vā <span class="bld">pariyesitaṃ</span> pariyesanārahaṃ sundaraṃ, <span class="bld">taṃ</span> vatthumpi. <span class="bld">Yaṃ</span> vatthu <span class="bld">vitakkitaṃ</span> vitakkanavasena ālambitabbaṃ, <span class="bld">taṃ</span> vatthumpi. <span class="bld">Yaṃ</span> vatthu <span class="bld">vicāritaṃ</span> anumajjanavasena ālambitabbaṃ, <span class="bld">taṃ</span> vatthumpi. <span class="bld">Yaṃ</span> vatthu <span class="bld">manasā</span> citteneva <span class="bld">anucintitaṃ</span> anucintanavasena ālambitabbaṃ, <span class="bld">taṃ</span> vatthumpi nissāya na jhāyati jhāyī jhāyati cāti yojanā kātabbā.</p>
- <p class="bodytext">Ettha <a name="V0.0284"></a> diṭṭhādikaṃ bahiddhārūpameva gahetabbaṃ anindriyabaddharūpassa adhippetattā. Tenāha aṭṭhakathācariyo – ‘‘tadubhayavinimutto anindriyabaddho rūpasantāno’’ti (netti. aṭṭha. 28). ‘‘Yadi jhāyī puggalo yathāvutte pathavīādayo nissāya na jhāyati jhāyī jhāyati ca, evaṃ sati ayaṃ jhāyī puggalo idaṃ nāma nissāya jhāyatīti loke kenaci ñāyati kiṃ, udāhu na ñāyatī’’ti pucchitabbattā na ñāyatīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘ayaṃ sadevake loke’’</span>tiādimāha. Tattha phalasamāpattijhānena <span class="bld">jhāyanto ayaṃ</span> khīṇāsavapuggalo sadevake loke…pe… sadevamanussāya pajāya yattha katthacipi <span class="bld">anissitena</span> cittena jhāyatīti sadevake loke…pe… sadevamanussāya <a name="M0.0153"></a> pajāya kenaci na ñāyatīti attho gahetabbo. Tena vuttaṃ –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama;</p>
- <p class="gathalast">Yassa te nābhijānāma, kiṃ tvaṃ nissāya jhāyasī’’ti. (saṃ. ni. 3.79; netti. 104);</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kenaci aviññāyabhāvo kena suttena vibhāvetabbo’’ti pucchitabbattā iminā godhikasuttena (saṃ. ni. 1.159) vibhāvetabboti dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā māro pāpimā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘idāni khīṇāsavacittassa katthacipi anissitabhāvaṃ godhikasuttena (saṃ. ni. 1.159) vakkalisuttena (saṃ. ni. 3.87) ca vibhāvetuṃ ‘yathā māro’tiādi vutta’’nti (netti. aṭṭha. 28) vuttaṃ. Tattha dānādipuññakārake, puññe vā māreti nivāretīti <span class="bld">māro,</span> attahitaparahite māretīti vā <span class="bld">māro</span>. Pāpacittuppādavantatāya <span class="bld">pāpimā</span>. Pubbattabhāve godhassa ghātakattā <span class="bld">‘‘godhiko’’</span>ti laddhanāmassa parinibbāyantassa kulaputtassa parinibbānato uddhaṃ paṭisandhādi<span class="bld"> viññāṇaṃ</span> samanvesanto na jānāti na passati. ‘‘Paracittajānanako māro kasmā na jānātī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘so hī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">So</span> godhiko <span class="bld">hi</span> yasmā papañcātīto, tasmā taṇhāpahānena diṭṭhinissayopi <span class="bld">assa</span> godhikassa yasmā natthi, tasmā ca na jānātīti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Godhikasutteneva vibhāvetabbo’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘yathā cā’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Godhikasuttavakkalisuttehi anupādisesāya nibbānadhātuyā anissitabhāvo vibhāvito, evaṃ sati saupādisesanibbānadhātuyā anissitabhāvo kena viññāyatīti attho bhaveyyā’’ti vattabbattā tadāpi na viññāyatiyevāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘sadevakena lokenā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha saupādisesāya nibbānadhātuyā phalasamāpattijhānena <span class="bld">jhāyamānā</span> ime khīṇāsavā katthaci anissitacittā <a name="V0.0285"></a> jhāyantīti sadevakena lokena na ñāyanti samārakena…pe… sadevamanussāya na ñāyantīti yojanā kātabbā. <span class="bld">Anissitacittā na ñāyantī</span>ti ettha hi <span class="bld">na</span>-kāro ca ‘‘jhāyamānā’’ti pade na sambandhitabbo ‘‘na jhāyamānā’’ti atthassa sambhavato. ‘‘Na ñāyantī’’ti pana sambandhitabbo <a name="M0.0154"></a> heṭṭhā <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> eva ‘‘loke kenacipi na ñāyatī’’ti vuttattā. <span class="bld">Ayaṃ desanāsandhī</span>ti godhikasuttavakkalisuttānaṃ aññamaññaṃ atthavasena saṃsandanā niddhāritā viya ‘‘na ca pathaviṃ nissāyā’’tiādidesanāya ca ‘‘na ca imaṃ loka’’ntiādidesanāya ca yāya desanāya atthavasena saṃsandanā niddhāritā, tāya desanāya yattha katthaci yaṃ kiñci nissāya jhāyī na jhāyati, nibbānaṃ nissāya jhāyī jhāyatīti atthavasena niddhāritā, ayaṃ saṃsandanā desanāsandhi nāmāti attho gahetabbo.</p>
- <p class="bodytext">Desanāsandhi ācariyena vibhattā, amhehi ca ñātā, ‘‘katamā niddesasandhī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamā niddesasandhīti nissitacittā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tesu catūsu atthasandhibyañjanasandhidesanāsandhiniddesasandhīsu yā sandhi ‘‘niddesasandhī’’ti uddiṭṭhā, sā niddesato katamāti pucchatīti attho. <span class="bld">Nissitacittā</span>ti taṇhādiṭṭhisahajātavasena vā upanissayavasena vā nissitaṃ cittaṃ yesaṃ puthujjanānanti nissitacittā, puthujjanā puggalā niddisitabbā imāya desanāya puggalādhiṭṭhānattā. Yadi desanā dhammādhiṭṭhānā, evaṃ sati nissitaṃ cittaṃ ettha suttappadesesu desitanti <span class="bld">nissitacittā</span> nissitacittajānanatthāya desitā suttappadesā. Anissitaṃ cittaṃ yesaṃ ariyapuggalānanti <span class="bld">anissitacittā,</span> ariyapuggalā niddisitabbā imāya desanāya puggalādhiṭṭhānattā. Dhammādhiṭṭhānāya pana anissitaṃ cittaṃ yattha suttappadesesu desitanti <span class="bld">anissitacittā,</span> anissitacittajānanatthāya desitā suttappadesā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Nissitacittā kena niddesena niddisitabbā, anissitacittā kena niddesena niddisitabbā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘nissitacittā akusalapakkhena niddisitabbā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Akusalapakkhena</span> niddesena niddisitabbā. <span class="bld">Kusalapakkhenā</span>tiādīsupi esa nayo yojetabbo. Akusalapakkhasāmaññakusalapakkhasāmaññehi dassetvā akusalavisesakusalavisesehi dassetuṃ <span class="bld">‘‘nissitacittā saṃkilesenā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Ayaṃ niddesasandhī</span>ti akusalapakkhādikassa purimaniddesassa saṃkilesādikena pacchimena niddesena nissitacittavasena ayaṃ saṃsandanā ca niddesasandhi nāma. Kusalapakkhādikassa purimassa niddesassa vodānādikena pacchimena niddesena anissitacittavasena ayaṃ saṃsandanā ca niddesasandhi nāmāti vibhajitvā veditabbā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Catubyūhahārassa <a name="V0.0286"></a><a name="M0.0155"></a> neruttamadhippāyanidānapubbāparasandhippabhedena ceva atthabyañjanasandhiniddesasandhidesanāsandhippabhedena ca vibhajitabbabhāvo kena amhehi jānitabbo saddahitabbo’’ti vattabbabhāvato <span class="bld">‘‘tenāhā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tena</span> tathā vibhajitabbabhāvena āyasmā mahākaccāno ‘‘neruttamadhippāyo’’tiādikaṃ (netti. 4 hārasaṅkhepa) yaṃ vacanaṃ āha, tena vacanena tumhehi catubyūhahārassa tathā vibhajitabbabhāvo jānitabbo saddahitabboti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ettāvatā ca catubyūhahāro paripuṇṇo, añño niyutto natthī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘niyutto catubyūho hāro’’</span>ti vuttaṃ. Tattha yassaṃ yassaṃ pāḷiyaṃ yo yo catubbidho, so so catubyūhahāro ca yathālābhavasena yojito, tassaṃ tassaṃ pāḷiyaṃ so so catubbidho catubyūhahāro tathā niddhāretvā yutto yojitoti attho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="centered">Iti catubyūhahāravibhaṅge sattibalānurūpā racitā</p>
- <p class="centered">Vibhāvanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext">Paṇḍitehi pana aṭṭhakathāṭīkānusārena gambhīrattho vitthārato vibhajitvā gahetabboti.</p>
- <p class="subhead">7. Āvaṭṭahāravibhaṅgavibhāvanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para29"></a><span class="paranum">29</span>. Yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena catubyūhahāravibhaṅgena neruttādayo vibhattā, so…pe… catubyūhahāravibhaṅgo paripuṇṇo, ‘‘katamo āvaṭṭo hāravibhaṅgo’’ti pucchitabbattā <span class="bld">tattha katamo āvaṭṭo hāro’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tesu niddiṭṭhesu soḷasasu desanāhārādīsu <span class="bld">katamo</span> saṃvaṇṇanāviseso <span class="bld">āvaṭṭo hāro</span> āvaṭṭahāravibhaṅgo nāmāti pucchati. ‘‘Ekamhi padaṭṭhāne’’ntiādiniddesassa idāni mayā vuccamāno ‘‘ārambhathā’’tiādiko vitthārasaṃvaṇṇanāviseso āvaṭṭahāravibhaṅgo nāmāti gahito. ‘‘Tattha desanāyaṃ <a name="M0.0156"></a> ekasmiṃ padaṭṭhāne <a name="V0.0287"></a> desanāruḷhe sesakaṃ padaṭṭhānaṃ pariyesati, pariyesitvā kathaṃ paṭipakkhe āvaṭṭetī’’ti vattabbattā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ārambhatha nikkamatha, yuñjatha buddhasāsane;</p>
- <p class="gathalast">Dhunātha maccuno senaṃ, naḷāgāraṃva kuñjaro’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Gāthā vuttā. Idha gāthāyaṃ ekasmiṃ padaṭṭhāne desanāruḷhe sesakaṃ padaṭṭhānaṃ pariyesatīti vuttaṃ hoti. Gāthāttho pana <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> (netti. aṭṭha. 29) vutto.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ārambhathā’tiādigāthāyaṃ katarasmiṃ padaṭṭhāne desanāruḷhe katamaṃ sesakaṃ padaṭṭhānaṃ pariyesatī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘ārambhatha nikkamathāti vīriyassa padaṭṭhāna’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">‘‘vīriyassa padaṭṭhāna’’</span>nti sāmaññavasena vuttampi ārambhadhātusaṅkhātaṃ vīriyaṃ nikkamadhātusaṅkhātassa vīriyassa padaṭṭhānaṃ, nikkamadhātusaṅkhātaṃ vīriyaṃ parakkamadhātusaṅkhātassa vīriyassa padaṭṭhānaṃ, parakkamadhātusaṅkhātaṃ vīriyaṃ samathabhāvanāsahitassa vīriyassa padaṭṭhānantiādinā pariyesitabbanti gahetabbaṃ. <span class="bld">‘‘Yuñjathā’’</span>ti iminā vuttaṃ samathabhāvanāsahitaṃ vīriyaṃ <span class="bld">‘‘buddhasāsane’’</span>ti iminā vuttassa mahaggatasamādhissa padaṭṭhānaṃ, desanāruḷhaṃ sukhādikaṃ sesakampi padaṭṭhānaṃ pariyesitabbaṃ. <span class="bld">‘‘Dhunātha maccuno sena’’</span>nti padena gahitaṃ vipassanāsahitaṃ vīriyaṃ kilesadhunane samatthāya paññāya padaṭṭhānaṃ, desanāruḷhaṃ samādhiādikaṃ sesakampi padaṭṭhānaṃ pariyesitabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yadi ‘ārambhathā’tiādikaṃ vuttaṃ vīriyaṃ sāmaññabhūtānaṃ vīriyasamādhipaññānaṃyeva padaṭṭhānaṃ siyā, evaṃ sati kathaṃ vaṭṭamūlaṃ chinditvā vivaṭṭaṃ pāpessantī’’ti vattabbattā puna <span class="bld">‘‘ārambhatha nikkamathāti vīriyindriyassa padaṭṭhāna’’</span>ntiādi vuttaṃ. Ādhipaccakiccatāya yuttassāpi vīriyādhikassa padaṭṭhānattā ārabhantā yogāvacarapuggalā vaṭṭamūlaṃ chinditvā vivaṭṭaṃ pāpentīti vuttaṃ hoti. ‘‘Ārambhathā’’tiādikā pana yasmā vīriyārambhavatthuādidesanā hoti, tasmā ārambhavatthuādīniyeva saṃvaṇṇitāni padaṭṭhānanti codanaṃ manasi katvā āha <span class="bld">‘‘imāni padaṭṭhānāni desanā’’</span>ti. ‘‘Ārambhathā’’tiādikā yathāvuttapadaṭṭhānāni desanā hoti, na vīriyārambhavatthuādīni, tasmā padaṭṭhānaṃyeva saṃvaṇṇitanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ <a name="M0.0157"></a> ‘‘ārambhathā’’tiādidesanāya padaṭṭhānavasena attho vibhatto, amhehi ca ñāto, ‘‘kathaṃ tassāyeva desanāya paṭipakkhavasena attho vibhajitabbo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘ayuñjantānaṃ vā’’</span>tiādi <a name="V0.0288"></a> vuttaṃ. Tattha <span class="bld">yoge</span> bhāvanāyaṃ <span class="bld">ayuñjantānaṃ</span> sattānaṃ aparipakkañāṇānaṃ <span class="bld">yoge</span> yogahetu vāsanābhāgiyavasena āyatiṃ jānanatthāya ‘‘ārambhathā’’tiādidesanā āraddhā. <span class="bld">Yuñjantānaṃ</span> paripakkañāṇānaṃ sattānaṃ <span class="bld">ārambhe</span> ārambhahetu diṭṭheva dhamme parijānanatthāya ‘‘ārambhathā’’tiādidesanā āraddhā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tattha</span> tesu yuñjantāyuñjantesu paripakkāparipakkañāṇesu <span class="bld">ye</span> aparipakkañāṇā sattā na yuñjanti, <span class="bld">te</span> aparipakkañāṇā sattā <span class="bld">pamādamūlakā</span> hutvā yoge bhāvanāyaṃ yena pamādena na yuñjanti, <span class="bld">so pamādo</span> taṇhāmūlako pamādo, avijjāmūlako pamādoti dubbidho hoti. <span class="bld">Tattha</span> tasmiṃ dubbidhe pamāde <span class="bld">aññāṇena</span> nivuto avijjāmūlako satto <span class="bld">yena</span> pamādena <span class="bld">ñeyyaṭṭhānaṃ</span> ‘‘ime uppādavayadhammā pañcakkhandhā ñeyyaṭṭhānaṃ nāmā’’ti nappajānāti, ayaṃ aññāṇahetuko pamādo <span class="bld">avijjāmūlako pamādā</span> nāma. Yo pamādo taṇhāmūlako, so pamādo tividho anuppannānaṃ bhogānaṃ uppādāya pariyesanto taṇhiko satto yaṃ pamādaṃ āpajjati, ayaṃ pamādo ca, uppannānaṃ bhogānaṃ ṭhitatthāya rakkhanto taṇhiko satto ārakkhanimittaṃ yaṃ pamādaṃ āpajjati, ayaṃ pamādo ca, ṭhitaṃ bhogaṃ paribhuñjanto taṇhiko satto paribhoganimittaṃ yaṃ pamādaṃ āpajjati, ayaṃ pamādo cāti <span class="bld">tividho</span> hoti. Iti loke <span class="bld">ayaṃ</span> pamādo catubbidho avijjāpadaṭṭhāno ekavidho pamādo, taṇhāpadaṭṭhāno tividho pamādoti <span class="bld">catubbidho</span> hoti. <span class="bld">Tattha</span> tāsu avijjātaṇhāsu <span class="bld">nāmakāyo</span> phassādināmasamūho avijjāya padaṭṭhānaṃ, <span class="bld">rūpakāyo</span> pathavīādirūpasamūho taṇhāya padaṭṭhānaṃ hoti. Idaṃ vuttaṃ hoti – ārambhadhātunikkamadhātusaṅkhātassa vīriyassa paṭipakkho catubbidho pamādo niddhāretabbo, niddhāretvā ekavidhassa pamādassa avijjā padaṭṭhānaṃ, tividhassa pamādassa taṇhā padaṭṭhānaṃ. Avijjāya nāmakāyo padaṭṭhānaṃ, taṇhāya rūpakāyo padaṭṭhānanti paṭipakkhe āvaṭṭetvā padaṭṭhānaṃ pariyesitabbanti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kasmā <a name="M0.0158"></a> nāmakāyo avijjāya padaṭṭhānaṃ bhavati, rūpakāyo taṇhāya padaṭṭhānaṃ bhavatī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘taṃ kissa hetū’’</span>ti pucchitvā <span class="bld">‘‘rūpīsu bhavesu ajjhosānaṃ, arūpīsu sammoho’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Rūpīsu bhavesu</span> rūpadhammesu ahaṃmamādivasena <span class="bld">ajjhosānaṃ</span> taṇhābhiniveso sattesu patiṭṭhito yasmā hoti, tasmā rūpakāyo taṇhāya padaṭṭhānaṃ bhavati. Anamatagge hi saṃsāre itthipurisā aññamaññarūpābhirāmā bhavanti. <span class="bld">Arūpīsu</span> phassādīsu sukhumabhāvato sammoho sattesu patiṭṭhito yasmā hoti, tasmā nāmakāyo avijjāya padaṭṭhānaṃ bhavatīti yojanā kātabbā. Idaṃ vuttaṃ hoti – rūpakāyanāmakāyesu ārammaṇakaraṇavasena taṇhāya <a name="V0.0289"></a> ca avijjāya ca uppajjanato rūpakāyo taṇhāya padaṭṭhānaṃ, nāmakāyo avijjāya padaṭṭhānanti nīharitabbāvāti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Katamo rūpakāyo, katamo nāmakāyo’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha rūpakāyo rūpakkhandho, nāmakāyo cattāro arūpino khandhā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Tattha</span> tesu rūpakāyanāmakāyesu <span class="bld">rūpakāyo</span> rūpasamūho nāma rūpakkhandho hoti, <span class="bld">nāmakāyo</span> nāmasamūho nāma cattāro arūpino khandhāti. Ime pañcakkhandhā avijjātaṇhānaṃ ārammaṇattā saupādānā bhaveyyuṃ, ‘‘katamena upādānena saupādānā bhavantī’’ti pucchitabbattā tatheva pucchitvā vissajjetuṃ <span class="bld">‘‘ime pañcakkhandhā katamena upādānena saupādānā? Taṇhāya ca avijjāya cā’’</span>ti vuttaṃ. Tattha upādānabhūtāya taṇhāya ca upādānabhūtāya avijjāya ca ime pañcakkhandhā saupādānā nāma bhavantīti yojanā kātabbā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kittakāni upādānāni taṇhā nāma bhavanti, kittakāni upādānāni avijjā nāma bhavantī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha taṇhā dve’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tāsu taṇhāavijjāsu. Kāmupādānañca sīlabbatupādānañca dve upādānāni taṇhā nāma bhavanti. Taṇhāvasena hi ‘‘mama sīlaṃ, mama vata’’nti parāmasanaṃ bhavati. Diṭṭhupādānañca attavādupādānañca dve upādānāni avijjā nāma bhavanti. Avijjāvasena hi sassatadiṭṭhi ceva ahaṃmamādidiṭṭhi ca bhavanti. ‘‘Imehi catūhi upādānehi saupādānakkhandhā catūsu saccesu kittakaṃ saccaṃ nāmā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘imehī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Ye</span> lokiyakkhandhā saupādānā khandhā bhavanti, upādānena hi <a name="M0.0159"></a> upādānānipi bhavanti, <span class="bld">idaṃ</span> saupādānakkhandhapañcakaṃ <span class="bld">dukkhaṃ</span> dukkhasaccaṃ nāma. Yāni cattāri upādānāni dukkhakāraṇāni bhavanti, <span class="bld">ayaṃ</span> upādānacatukko <span class="bld">samudayo</span> samudayasaccaṃ nāma bhavati. <span class="bld">Pañcakkhandhā</span>ti saupādānā pañcakkhandhā dukkhavatthubhāvato <span class="bld">dukkhaṃ. Tesa</span>nti saupādānānaṃ pañcakkhandhānaṃ. <span class="bld">Dhammaṃ desetī</span>ti ‘‘ārambhathā’’tiādikaṃ dhammaṃ veneyyānurūpaṃ bhagavā deseti. Sāmaññena pubbe vuttampi atthavasena visesaṃ dassetuṃ puna <span class="bld">‘‘dukkhassa pariññāya, samudayassa pahānāyā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. Ārambhapaṭipakkhabhūtapamādavasena purimasaccadvayaṃ ācariyena niddhāritaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘itarasaccadvayaṃ kathaṃ niddhāritabba’’nti vattabbattā taṃ dvayampi pamādamukheneva niddhāritabbanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘tattha yo tividho’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tesu taṇhāmūlakaavijjāmūlakesu pamādesu. <span class="bld">Tassā</span>ti tividhassa taṇhāmūlakassa pamādassa. <span class="bld">Sampaṭivedhenā</span>ti assādādīnaṃ parijānanena. <span class="bld">Rakkhaṇā</span>ti attacittassa rakkhaṇasaṅkhātā. <span class="bld">Paṭisaṃharaṇā</span>ti ‘‘tassā’’ti <a name="V0.0290"></a> iminā vuttassa pamādassa paṭipakkhabhūtena appamādānanuyogena saṃharaṇā yā khepanā atthi, <span class="bld">ayaṃ</span> pamādassa paṭipakkhabhūtena appamādānuyogena pavattā khepanasaṅkhātā bhāvanā <span class="bld">samatho</span> nāmāti pamādassa paṭipakkhamukhena puna āvaṭṭetvā samatho niddhāritoti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘So samatho kathaṃ kena upāyena bhavatī’’ti pucchitabbattā tathā pucchitvā upāyaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘so katha’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">katha</span>nti kena upāyena. ‘‘Kāmentīti <span class="bld">kāmā,</span> kāmīyantīti vā <span class="bld">kāmā’’</span>ti vuttānaṃ dvinnaṃ <span class="bld">kāmānaṃ</span> paṭicca uppajjamānaṃ <span class="bld">assādañca,</span> ‘‘appassādā kāmā bahudukkhā’’tiādi (ma. ni. 1.235) vacanato appassādanīyānaṃ kāmānaṃ paṭicca uppajjamānaṃ <span class="bld">ādīnavañca. Kāmāna</span>nti ca kammatthe sāmivacanaṃ. Tena vuttaṃ –‘‘kāme paṭiccā’’ti (netti. aṭṭha. 30). ‘‘Kāmānametaṃ nissaraṇaṃ, yadidaṃ nekkhamma’’nti (itivu. 72) vacanato <span class="bld">nissaraṇa</span>nti idha paṭhamajjhānaṃ adhippetaṃ. <span class="bld">Vokāra</span>nti ettha <span class="bld">va</span>-kāro āgamo, o-kāraṃ lāmakabhāvaṃ. <span class="bld">Ānisaṃsa</span>nti catupārisuddhisīlādikaṃ. Yadā jānāti, tadā tena upāyena samatho bhavatīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Samatho <a name="M0.0160"></a> ācariyena vibhatto, amhehi ca ñāto, ‘‘katamā vipassanā’’ti pucchitabbattā vipassanaṃ vibhajituṃ <span class="bld">‘‘tattha yā vīmaṃsā’’</span>tiādi vuttaṃ. Atha vā kāmānaṃ assādādayo yadā jānāti, tadā samatho bhavatīti vutto, ‘‘tasmiṃ samathe bhavamāne sati katamā bhavatī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha yā vīmaṃsā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tasmiṃ samathe bhavamāne sati assādādīnaṃ <span class="bld">yā</span> aniccādi<span class="bld">vīmaṃsā upaparikkhā</span> paññā bhavati, <span class="bld">ayaṃ</span> vīmaṃsā upaparikkhā paññā visesena passanato <span class="bld">vipassanā</span> nāma. Atha vā tividhassa taṇhāmūlakassa pamādassa sampaṭivedhena rakkhaṇā paṭisaṃharaṇā, ayaṃ samathoti ācariyena vutto, ‘‘katamā vipassanā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha yā vīmaṃsā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tasmiṃ yathāvutte samathe sati yathāvuttassa pamādassa aniccādivasena <span class="bld">yā vīmaṃsā upaparikkhā</span> paññā uppannā, <span class="bld">ayaṃ</span> vīmaṃsā upaparikkhā paññā visesena passanato <span class="bld">vipassanā</span> nāma. Vīmaṃsāva dubbalā, upaparikkhā balavatīti viseso.</p>
- <p class="bodytext">Samatho ceva vipassanā ca dve dhammā ācariyena niddhāritā, ‘‘ime niddhāritā dve dhammā kiṃ gacchantī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘ime dve’’</span>tiādi vuttaṃ. Samatho samathabhāvanāpāripūriṃ gacchati, vipassanā vipassanābhāvanāpāripūriṃ gacchati. ‘‘Imesu dvīsu dhammesu bhāviyamānesu katame yogāvacarena pahīyantī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘imesū’’</span>tiādi vuttaṃ. Samathe dhamme bhāviyamāne taṇhā <a name="V0.0291"></a> yogāvacarena pahīyati, vipassanāya bhāviyamānāya avijjā yogāvacarena pahīyatīti ime dve pahātabbā dhammā pahīyanti taṇhā ceva avijjā ca. ‘‘Imesu dvīsu dhammesu pahīyamānesu katame dhammā nirujjhantī’’ti pucchitabbattā upādānādayopi nirujjhantīti sakalavaṭṭadukkhanirodhaṃ dassento <span class="bld">‘‘imesu dvīsu dhammesu pahīnesū’’</span>tiādimāha. Tattha taṇhāya samathabhāvanāya pahīyamānāya, avijjāya vipassanābhāvanāya pahīyamānāya imesu dvīsu dhammesu dvīhi bhāvanāhi pahīnesu kāmupādānādīni <span class="bld">cattāri upādānāni</span> vikkhambhanasamucchedavasena <span class="bld">nirujjhanti,</span> na bhaṅgakkhaṇavasena.</p>
- <p class="bodytext">Etthāha – ‘‘taṇhānirodhā upādānanirodho’’ti vuttattā ‘‘taṇhāya pahīyamānāya upādānāni nirujjhantī’’ti vacanaṃ yuttaṃ hotu, kathaṃ avijjāya pahīyamānāya upādānāni nirujjhantīti? ‘‘Taṇhānirodhā upādānanirodho’’ti <a name="M0.0161"></a> pāṭhe avijjāsahitataṇhānirodhā upādānanirodhoti atthasambhavato. Yathā hi taṇhāsahitāva avijjā saṅkhārānaṃ paccayo, evaṃ avijjāsahitāva taṇhā upādānānaṃ paccayo hotīti avijjāsahitataṇhānirodhā upādānanirodhoti attho sambhavatīti gahetabbo. Vikkhambhanasamucchedavasena <span class="bld">upādānanirodhā</span> tatheva <span class="bld">bhavanirodho</span>ti esa nayo sesesupi. <span class="bld">Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho</span>ti etthāpi taṇhāsahitaavijjānirodhā saṅkhāranirodhotiādiko gahitoti daṭṭhabbo. <span class="bld">Itī</span>ti evaṃ visabhāgasabhāgadhammānaṃ āvaṭṭanavasena niddhāritāni ca <span class="bld">purimakāni dve saccāni ca, samatho ca vipassanā ca</span> ime dve dhammā <span class="bld">maggo ca</span> maggasaccañca, <span class="bld">vaṭṭanirodho</span> vaṭṭanirodhasaccañca nibbānanti cattāri saccāni niddhāritāni.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vīriyapaṭipakkhabhūtassa pamādādidhammassa vasena vā sabhāgabhūtassa pamādādidhammassa vasena vā āvaṭṭetvā catunnaṃ saccānaṃ niddhāritabbabhāvo amhehi kena saddahitabbo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tenāhā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tena</span> tathā niddhāritabbabhāvena bhagavā ‘‘ārambhatha nikkamathā’’tiādigāthāvacanaṃ āha, tena ‘‘ārambhatha nikkamathā’’tiādigāthāvacanena tathā catunnaṃ saccānaṃ niddhāritabbabhāvo tumhehi saddahitabboti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ārambhatha nikkamathā’tiādinā vodānapakkhaṃyeva nikkhipitvā tasseva vodānapakkhassa visabhāgadhammasabhāgadhammavaseneva āvaṭṭetvā catusaccaniddhāraṇaṃ kātabba’’nti pucchitabbattā saṃkilesapakkhampi nikkhipitvā tasseva saṃkilesassa visabhāgadhammasabhāgadhammavasenapi āvaṭṭetvā catusaccaniddhāraṇaṃ dassento <span class="bld">‘‘yathāpi mūle’’</span>tiādigāthāvacanamāha. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana –</p>
- <p class="indent">‘‘Evaṃ <a name="V0.0292"></a> vodānapakkhaṃ nikkhipitvā tassa visabhāgadhammavasena, sabhāgadhammavasena ca āvaṭṭanaṃ dassetvā idāni saṃkilesapakkhaṃ nikkhipitvā tassa visabhāgadhammavasena, sabhāgadhammavasena ca āvaṭṭanaṃ dassetuṃ ‘yathāpi mūle’ti gāthamāhā’’ti (netti. aṭṭha. 30) –</p>
- <p class="unindented">Vuttaṃ. Gāthātthopi aṭṭhakathāyaṃ vutto. Tathāpi yatipotānaṃ atthāya aṭṭhakathānusāreneva kathayissāma.</p>
- <p class="bodytext">Samūho <a name="M0.0162"></a> rukkho mūlati patiṭṭhāti etena avayavena bhūmibhāge ṭhitenāti <span class="bld">mūlaṃ,</span> kiṃ taṃ? Bhūmibhāge ṭhito mūlasaṅkhāto rukkhāvayavo, tasmiṃ mūle. Natthi upaddavo pharasuchedādiantarāyo assa mūlassāti <span class="bld">anupaddavo. Daḷhe</span>ti upaddavābhāvena sabhāvato thire sati. Chindīyatīti <span class="bld">chinno,</span> ko so? Bhūmiyaṃ patiṭṭhitamūlasahito rukkhāvayavo, na chinditvā gahito rukkhāvayavo. Ruhati vaḍḍhatīti <span class="bld">rukkho</span>. So ca bhūmiyaṃ patiṭṭhitamūlasahito rukkhāvayavo rukkhoti vutto yathā ‘‘samuddo diṭṭho’’ti. <span class="bld">Punareva rūhatī</span>ti puna aṅkuruppādanaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Taṇhānusaye</span>ti attabhāvasaṅkhātassa rukkhassa mūle. <span class="bld">Anūhate</span>ti arahattamaggañāṇena anupacchinne sati <span class="bld">idaṃ</span> attabhāvasaṅkhātaṃ <span class="bld">dukkhaṃ</span> dukkhahetu <span class="bld">punappunaṃ</span> abbocchinnaṃ <span class="bld">nibbattati na</span> nirujjhatiyevāti gāthāttho.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Idha gāthāyaṃ yo taṇhānusayo anūhatabhāvena dukkhassa nibbattanassa mūlanti vutto, <span class="bld">ayaṃ taṇhānusayo</span> katamassā taṇhāya anusayo’’ti pucchati, ‘‘taṇhāya kāmataṇhādivasena bahuvidhattā <span class="bld">bhavataṇhāya</span> anusayo’’ti vissajjeti bhavassādataṇhābhāvato. <span class="bld">Yo</span> anusayo <span class="bld">etassa</span> bhavataṇhāsaṅkhātassa <span class="bld">dhammassa</span> paccayo hoti, <span class="bld">ayaṃ</span> anusayo <span class="bld">avijjā</span>nusayo hoti. ‘‘Anusayo bahuvidho, kasmā avijjānusayoti saddahitabbo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘avijjāpaccayā hi bhavataṇhā’’</span>ti vuttaṃ. Avijjāya bhavataṇhāya paccayattā avijjānusayo saddahitabbo. Avijjāya hi bhavesu ādīnavassa adassanavasena bhavassādataṇhā bhavatīti. <span class="bld">Ime dve kilesā</span>tiādimhi heṭṭhā vuttanayānusārena cattāri saccāni niddhāretvā visabhāgasabhāgadhammāvaṭṭanaṃ viññātabbaṃ, samathavipassanā pana maggasampayuttāva gahetabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Sabbapāpassā’’</span>tiādikassa anusandhyattho <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> (netti. aṭṭha. 30) vutto. <span class="bld">Sabbapāpassā</span>ti kammapathabhāvappattāpattassa niravasesassa akusalassa. <span class="bld">Akaraṇa</span>nti saparasantānesu anuppādanaṃ<a name="V0.0293"></a>. <span class="bld">Kusalassā</span>ti kammapathabhāvappattāpattassa tebhūmakakusalassa ceva lokuttarakusalassa ca. <span class="bld">Upasampadā</span>ti santāne uppādanavasena sampadā. Sassa attano cittanti <span class="bld">sacittaṃ,</span> sacittassa pariyodāpanaṃ vodānaṃ arahattaphaluppattiyāti <span class="bld">sacittapariyodāpanaṃ</span><a name="M0.0163"></a>. Arahattamagguppādo pana ‘‘kusalassa upasampadā’’ti padena gahito. <span class="bld">Etaṃ</span> akaraṇādittayadīpanaṃ <span class="bld">buddhānaṃ</span> sammāsambuddhānaṃ <span class="bld">sāsanaṃ</span> ovādoti gāthāttho.</p>
- <p class="bodytext">Gāthāyaṃ yassa pāpassa akaraṇaṃ vuttaṃ, taṃ pāpaṃ duccaritakammapathavasena vibhajituṃ <span class="bld">‘‘sabbapāpaṃ nāmā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Dosasamuṭṭhāna</span>nti yebhuyyavasena vuttaṃ, lobhasamuṭṭhānampi bhavati. <span class="bld">Lobhasamuṭṭhāna</span>ntipi yebhuyyavasena vuttaṃ, dosasamuṭṭhānampi bhavati. <span class="bld">Mohasamuṭṭhāna</span>mpi tatheva vuttaṃ. Lobhasamuṭṭhānadosasamuṭṭhānampi sambhavatīti daṭṭhabbaṃ. Sabbapāpo duccaritakammapathappabhedena vibhatto, ‘‘ettakeneva vibhajitabbo, udāhu aññena vibhajitabbo’’ti pucchitabbattā aññena akusalamūlaagatigamanabhedenapi vibhajituṃ <span class="bld">‘‘yā abhijjhā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘evaṃ duccaritaakusalakammapathakammavibhāgena ‘sabbapāpa’nti ettha vuttapāpaṃ vibhajitvā idānissa akusalamūlavasena agatigamanavibhāgampi dassetuṃ ‘akusalamūla’ntiādi vutta’’nti (netti. aṭṭha. 30) anusandhyattho vutto. Mohavasena sabhāvaṃ ajānantassa bhayasambhavato yaṃ bhayā ca mohā ca agatiṃ gacchati, idaṃ <span class="bld">mohasamuṭṭhāna</span>nti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Sabbapāpo ācariyena vibhatto, amhehi ca ñāto, ‘‘katamaṃ sabbapāpassa akaraṇa’’nti pucchitabbattā <span class="bld">tattha lobho asubhāyā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana –</p>
- <p class="indent">‘‘Ettāvatā ‘sabbapāpassa akaraṇa’nti ettha pāpaṃ dassetvā idāni tassa akaraṇaṃ dassento ‘lobho…pe… paññāyā’ti tīhi kusalamūlehi tiṇṇaṃ akusalamūlānaṃ pahānavasena sabbapāpassa akaraṇaṃ anuppādanamāhā’’ti (netti. aṭṭha. 30) –</p>
- <p class="unindented">Vuttaṃ. Subhādhimuttavasena pavatto <span class="bld">lobho asubhāya</span> asubhabhāvanāya tathāpavattena alobhena tadaṅgavikkhambhanappahānena <span class="bld">pahīyati,</span> sattesu kujjhanadussanavasena pavatto <span class="bld">doso mettāya</span> mettābhāvanāya tathāpavattena adosena ca tadaṅgavikkhambhanappahānena <span class="bld">pahīyati,</span> sattesu ceva saṅkhāresu ca muyhanavasena pavatto <span class="bld">moho paññāya</span> <a name="M0.0164"></a> vicāraṇapaññāya ca bhāvanāmaggapaññāya ca tadaṅgavikkhambhanasamucchedappahānena <span class="bld">pahīyati</span>.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yadi <a name="V0.0294"></a> tīhi kusalamūleheva akusalamūlāni pahīyanti, evaṃ sati upekkhākaruṇāmuditā niratthakā bhaveyyu’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘tathā lobho upekkhāyā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Upekkhāyā</span>ti ‘‘sabbe sattā kammassakā’’tiādinā bhāvitāya upekkhāya. Muditā aratiṃ vūpasametvā aratiyā mūlabhūtaṃ mohampi pajahatīti manasi katvā <span class="bld">‘‘moho muditāya pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatī’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Akusalamūlānaṃ kusalamūlādīhi pahātabbattaṃ kena amhehi saddahitabba’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘tenāhā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tena</span> tathā pahātabbattena bhagavā ‘‘sabbapāpassa akaraṇa’’nti vacanaṃ āha, tena ‘‘sabbapāpassa akaraṇa’’nti vacanena tathā pahātabbattaṃ tumhehi saddahitabbanti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. ‘‘Ettāvatā ca sabbapāpo vibhatto, tassa akaraṇañca vibhattaṃ siyā, evaṃ sati aṭṭhamicchattānaṃ akaraṇaṃ anivāritaṃ siyā’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘sabbapāpaṃ nāma aṭṭha micchattānī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Micchāsatī</span>ti aniccādīsu ‘‘nicca’’nti anussaraṇacintanādivasena pavattaakusalappavatti.</p>
- <p class="bodytext">Sabbapāpassa akaraṇaṃ bahudhā ācariyena vibhattaṃ, amhehi ca viññātaṃ, ‘‘kathaṃ kusalassa sampadā vibhajitabbā viññātabbā’’ti vattabbattā kusalassa sampadaṃ vibhajitvā dassento <span class="bld">‘‘aṭṭhasu micchattesu pahīnesū’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Aṭṭha sammattānī</span>ti sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhīti aṭṭhasammattāni visabhāgaparivattanadhammavasena <span class="bld">sampajjanti. Atītassā</span>ti atītena sammāsambuddhena desitassa. Vipassino hi bhagavato ayaṃ pātimokkhuddesagāthā. <span class="bld">Citte pariyodāpite</span>ti cittapaṭibaddhā pañcakkhandhāpi pariyodāpitā bhavanti. ‘‘Cittapariyodāpitena pañcannaṃ khandhānaṃ pariyodāpitabhāvo kathaṃ amhehi saddahitabbo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘evañhī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Evaṃ</span> vuttappakārena bhagavā yaṃ ‘‘cetovisuddhatthaṃ bhikkhave tathāgate brahmacariyaṃ vussatī’’ti vacanaṃ āha, tena ‘‘ceto…pe… vussatī’’ti vacanena tumhehi saddahitabboti vuttaṃ hoti. ‘‘Pariyodāpanā katividhā bhavantī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘duvidhā hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Samathavipassanāya <a name="M0.0165"></a> nīvaraṇappahānañca ariyamaggabhāvanāya anusayasamugghāto cāti pariyodāpanassa duvidhattā pañcakkhandhā pariyodāpitā bhavantīti attho. Pahīnanīvaraṇānusayā hi puggalā pasādanīyavaṇṇā honti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Pariyodāpanassa kittikā bhūmiyo’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘dve pariyodāpanabhūmiyo’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘‘Sabbapāpassa akaraṇa’ntiādigāthāya desitesu dhammesu katamaṃ dukkhasaccaṃ, katamaṃ samudayasaccaṃ<a name="V0.0295"></a>, katamaṃ maggasaccaṃ, katamaṃ nirodhasacca’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha yaṃ paṭivedhenā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti gāthāya desitesu dhammesu <span class="bld">yaṃ</span> khandhapañcakaṃ <span class="bld">paṭivedhena</span> pariññābhisamayena pariyodāpeti, <span class="bld">idaṃ</span> khandhapañcakaṃ <span class="bld">dukkhaṃ</span> dukkhasaccaṃ bhave. <span class="bld">Yato</span> taṇhāsaṃkilesato khandhapañcakaṃ pariyodāpeti, <span class="bld">ayaṃ</span> taṇhāsaṃkileso <span class="bld">samudayo</span> samudayasaccaṃ. <span class="bld">Yena</span> ariyamaggaṅgena pariyodāpeti, <span class="bld">ayaṃ ariyamaggo</span> maggasaccaṃ. <span class="bld">Yaṃ</span> asaṅkhatadhātuṃ adhigatena puggalena pariyodāpitaṃ, <span class="bld">ayaṃ</span> asaṅkhatadhātudhammo <span class="bld">nirodho</span> nirodhasaccaṃ bhave. <span class="bld">Imāni cattāri saccāni</span> gāthāya desitadhammānaṃ sabhāgavisabhāgadhammāvaṭṭanavasena niddhāritāni. <span class="bld">‘‘Tenāhā’’</span>tiādikassa attho heṭṭhā vuttanayena veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sabbapāpassa akaraṇa’’ntiādigāthāya desitānaṃ dhammānaṃ sabhāgavisabhāgadhammāvaṭṭanavasena cattāri saccāni ācariyena niddhāritāni, amhehi ca viññātāni.</p>
- <p class="gatha1">‘‘‘Dhammo have rakkhati dhammacāriṃ, chattaṃ mahantaṃ yatha vassakāle;</p>
- <p class="gathalast">Esānisaṃso dhamme suciṇṇe, na duggatiṃ gacchati dhammacārī’ti –</p>
- <p class="unindented">Gāthāya desitānaṃ dhammānaṃ visabhāgasabhāgadhammānaṃ āvaṭṭanavasena kathaṃ cattāri saccāni niddhāritānī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘dhammo have’’</span>tiādimāha. Tāya gāthāya desite dhamme vibhajitvā dassento <span class="bld">‘‘dhammo nāmā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">dhammo nāmā</span>ti puññadhammo nāma. <span class="bld">Indriyasaṃvaro</span>ti manacchaṭṭhindriyasaṃvarasīlādiko sabbo saṃvaro. Tena vuttaṃ –‘‘indriyasaṃvarasīsena <a name="M0.0166"></a> cettha sabbampi sīlaṃ gahitanti daṭṭhabba’’nti (netti. aṭṭha. 31). Cattāro <span class="bld">apāyā</span> dukkaṭakammakārīnaṃ gatibhūtattā <span class="bld">duggati. Sabbā upapattiyo</span> pana dukkhadukkhasaṅkhāradukkhavipariṇāmadukkhasamaṅgīnaṃ gatibhūtattā <span class="bld">duggati</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tasmiṃ duvidhe dhamme indriyasaṃvaradhammo kattha ṭhito, kathaṃ suciṇṇo, kuto rakkhatī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha yā saṃvarasīle’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ duvidhe dhamme. Saṃvarasīle ṭhitā yā akhaṇḍakāritā hoti, <span class="bld">ayaṃ</span> akhaṇḍavasena kātabbo saṃvarasīle ṭhito suṭṭhu āciṇṇapariciṇṇo puñña<span class="bld">dhammo</span> catūhi <span class="bld">apāyehi</span> attano ādhāraṃ attānaṃ rakkhantaṃ puggalaṃ ekantikabhāvena <span class="bld">rakkhati,</span> anekantikabhāvena pana rakkhitamatto puññadhammopi rakkhatīti attho gahetabbo. <span class="bld">Apāyehī</span>ti ca padhānavasena vuttaṃ, rogādiantarāyatopi rakkhati. Rogādiantarāyo vā ayato apagatattā apāyantogadhoti daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tathā <a name="V0.0296"></a> rakkhatīti kena amhehi saddahitabbo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘evaṃ bhagavā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Evaṃ</span> vuttappakārena lakkhaṇapakāradassanaṃ bhagavā ‘‘dvemā, bhikkhave, sīlavato gatiyo devā ca manussā cā’’ti yaṃ vacanaṃ āha, tena ‘‘dvemā…pe… manussā cā’’ti vacanena tumhehi saddahitabboti vuttaṃ hoti. ‘‘Saṃvarasīle ṭhitassa akhaṇḍakātabbassa suciṇṇassa puññadhammassa apāyehi rakkhaṇe ekantikabhāvo kena suttena dīpetabbo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘evañca nāḷandāya’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">evañcā</span>ti iminā idāni vuccamānena pakārenapi vuttappakāro attho veditabbo. <span class="bld">Nāḷandāya</span>nti nāḷandanāmake nigame nisinno asibandhakanāmassa putto <span class="bld">gāmaṇi</span> gāmajeṭṭhako bhagavantaṃ <span class="bld">etaṃ</span> vuccamānaṃ ‘‘brāhmaṇā, bhante’’tiādivacanaṃ avoca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Brāhmaṇā</span>ti bāhirakā brāhmaṇā. <span class="bld">Bhante</span>ti bhagavantaṃ gāmaṇi ālapati. <span class="bld">Pacchābhūmakā</span>ti pacchimadisāya nisinnakā. <span class="bld">Uyyāpentī</span>ti manussalokato uddhaṃ devalokaṃ yāpenti pāpenti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Idhassā</span>ti idhaloke assa bhaveyya. Puriso pāṇātipātī…pe… micchādiṭṭhiko assa bhaveyyāti yojanā. Sesaṃ pāḷito ceva vuttānusārena ca ñeyyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. ‘‘Visabhāgadhammasabhāgadhammāvaṭṭanavasena <a name="M0.0167"></a> catunnaṃ saccānaṃ niddhāritabhāvo kena amhehi saddahitabbo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tenāha mahākaccāno ekamhi padaṭṭhāne’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ettāvatā ca āvaṭṭo hāro paripuṇṇo, añño niyutto natthī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘niyutto āvaṭṭo hāro’’</span>ti vuttaṃ. Yassaṃ yassaṃ pāḷiyaṃ yo yo āvaṭṭo hāro yathālābhavasena yojito, tassaṃ tassaṃ pāḷiyaṃ so so āvaṭṭo hāro tathā niddhāretvā <span class="bld">yutto</span> yojitoti attho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="centered">Iti āvaṭṭahāravibhaṅge sattibalānurūpā racitā</p>
- <p class="centered">Vibhāvanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext">Paṇḍitehi pana aṭṭhakathāṭīkānusāreneva gambhīrattho vitthārato vibhajitvā gahetabboti.</p>
- <p class="subhead">8. Vibhattihāravibhaṅgavibhāvanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. Yena <a name="V0.0297"></a> yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena āvaṭṭahāravibhaṅgena āvaṭṭetabbā padaṭṭhānādayo vibhattā, so saṃvaṇṇanāvisesabhūto āvaṭṭahāravibhaṅgo paripuṇṇo, ‘‘tattha katamo vibhattihāravibhaṅgo’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamo vibhattihāro’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tesu niddiṭṭhesu soḷasasu desanāhārādīsu <span class="bld">katamo</span> saṃvaṇṇanāviseso <span class="bld">vibhattihāro</span> vibhattihāravibhaṅgo nāmāti pucchati. ‘‘Dhammañca padaṭṭhānaṃ bhūmiñcā’’tiādiniddesassa idāni mayā vuccamāno ‘‘dve suttānī’’tiādiko vitthārabhūto saṃvaṇṇanāviseso vibhattihāro vibhattihāravibhaṅgo nāmāti attho gahetabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yesu suttesu vuttā dhammapadaṭṭhānabhūmiyo iminā vibhattihārena vibhattā, tāni suttāni kittakānī’’ti pucchitabbattā tāni suttāni paṭhamaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘dve suttāni vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañcā’’</span>ti vuttaṃ. Tattha <span class="bld">vāsanābhāgiya</span>nti puññabhāvanā vāsanā nāma, vāsanāya bhāgo koṭṭhāso <span class="bld">vāsanābhāgo,</span> vāsanābhāge vācakabhāvena niyuttaṃ <a name="M0.0168"></a> suttanti <span class="bld">vāsanābhāgiyaṃ,</span> katamaṃ taṃ? Yasmiṃ sutte tīṇi puññakiriyavatthūni bhagavatā desitāni, taṃ suttaṃ vāsanābhāgiyaṃ. <span class="bld">Nibbedhabhāgiya</span>nti lobhakkhandhādīnaṃ nibbijjhanaṃ padālanaṃ <span class="bld">nibbedho,</span> nibbedhassa bhāgo koṭṭhāso <span class="bld">nibbedhabhāgo,</span> nibbedhabhāge vācakabhāvena niyuttaṃ suttanti <span class="bld">nibbedhabhāgiyaṃ,</span> katamaṃ taṃ? Yasmiṃ sutte sekkhāsekkhadhammā bhagavatā desitā, taṃ suttaṃ nibbedhabhāgiyaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tesaṃ suttānaṃ paṭiggāhakā puggalā yāhi paṭipadāhi sampajjanti, tā paṭipadā kittikā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘dve paṭipadā’’</span>tiādi vuttaṃ. Dānasīlabhāvanāmayapuññabhāge bhavā paṭipadāti <span class="bld">puññabhāgiyā</span>. Phalabhāge bhavā paṭipadāti <span class="bld">phalabhāgiyā</span>. ‘‘Yesu sīlesu ṭhitā paṭiggāhakā paṭipajjanti, tāni sīlāni kittakānī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘dve sīlānī’’</span>tiādi vuttaṃ. Saṃvarati etena saṃvarenāti <span class="bld">saṃvaro,</span> so saṃvaro pātimokkhasaṃvaro, satisaṃvaro, ñāṇasaṃvaro, khantisaṃvaro, vīriyasaṃvaroti pañcavidho. Sabbopi pāpasaṃvaraṇato <span class="bld">saṃvaro,</span> lokiyalokuttarasampattiṭṭhānattā <span class="bld">sīlaṃ</span> nāma. Pajahati etena pahātabbeti <span class="bld">pahānaṃ,</span> pajahanaṃ vā <span class="bld">pahānaṃ,</span> tañca pahānaṃ tadaṅgappahānaṃ, vikkhambhanappahānaṃ, samucchedappahānaṃ, paṭipassaddhippahānaṃ, nissaraṇappahānanti pañcavidhaṃ. Tattha nissaraṇappahānaṃ vajjetvā catubbidhaṃ pahānaṃ vuttanayena <span class="bld">sīlaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tesu <a name="V0.0298"></a> suttādīsu bhagavā katamaṃ suttaṃ katamāya paṭipadāya desayati, katarasmiṃ sīle ṭhito puggalo katamena sīlena brahmacārī bhavatī’’ti pucchitabbattā tathā vibhajitvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘tattha bhagavā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tattha</span> tesu vāsanābhāgiyādīsu suttesu vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ <span class="bld">tattha</span> tāsu puññabhāgiyādipaṭipadāsu puññabhāgiyāya paṭipadāya bhagavā yassa puggalassa desayati, <span class="bld">so</span> vāsanābhāgiyasuttapaṭiggāhako puggalo tattha saṃvarasīlādīsu <span class="bld">saṃvarasīle ṭhito</span> hutvā <span class="bld">tena</span> saṃvarasīlasaṅkhātena <span class="bld">brahmacariyena</span> seṭṭhacariyena <span class="bld">brahmacārī</span> seṭṭhācārapūrako bhavati. <span class="bld">Tattha</span> tesu vāsanābhāgiyādīsu suttesu nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ <span class="bld">tattha</span> tāsu puññabhāgiyādipaṭipadāsu phalabhāgiyāya paṭipadāya yassa puggalassa bhagavā desayati, <span class="bld">so</span> nibbedhabhāgiyasuttapaṭiggāhako puggalo tattha saṃvarasīlādīsu <span class="bld">pahānasīle</span> samucchedappassaddhippahānavasena <a name="M0.0169"></a> <span class="bld">ṭhito</span> hutvā <span class="bld">tena</span> pahānasīlasaṅkhātena visesabhūtena maggasaṅkhātena <span class="bld">brahmacariyena</span> brahmacārī bhavatīti yojanā kātabbā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vāsanābhāgiyasuttādīsu katamaṃ vāsanābhāgiyaṃ sutta’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katama’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tesu vāsanābhāgiyasuttādīsu. <span class="bld">Dānakathā</span>ti sappurisadānadānaphalaasappurisadānadānaphalakathā. <span class="bld">Sīlakathā</span>ti pañcasīlādisīlaphalakathā. <span class="bld">Saggakathā</span>ti saggasampattisukhakathā ceva sagge nibbattāpakapuññakathā ca. <span class="bld">Ādīnavo</span>ti ādīnavadassako suttanto. <span class="bld">Ānisaṃso</span>ti ānisaṃsadassako suttanto. Vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ nāmāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Tattha katama’’</span>ntiādīsu anusandhyattho vuttanayova. Yā desanā catusaccappakāsanā, sā desanā nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ nāmāti yojanā. Evañca sati vāsanābhāgiyasuttassapi nibbedhabhāgiyasuttabhāvo āpajjeyya catusaccappakāsanatoti codanaṃ manasi katvā <span class="bld">‘‘vāsanābhāgiye sutte’’</span>tiādi vuttaṃ. Vāsanābhāgiye sutte <span class="bld">pajānanā</span> vuṭṭhānagāminivipassanā ariyamaggapadaṭṭhānabhūtā paññā natthi, <span class="bld">maggo</span> ariyamaggo natthi, <span class="bld">phalaṃ</span> ariyaphalaṃ natthi. Nibbedhabhāgiye sutte pana pajānanādayo atthi, vāsanābhāgiye sutte natthi. ‘‘Pajānanā’’tiādinā catusaccappakāsanā dānakathādikā nibbedhabhāgiye sutte antogadhā, itaraṃyeva vāsanābhāgiyasuttanti nāmāti dasseti. Yesu suttesu vuttā dhammapadaṭṭhānabhūmiyo vibhattā, tāni suttāni dveyeva na honti, kasmā ‘‘dveyeva suttāni niddhāritānī’’ti ce vadeyyuṃ? Asaṅkarato sutte vuttānaṃ dhammapadaṭṭhānabhūmīnaṃ vibhajitabbānaṃ suviññeyyattā. ‘‘Yadi evaṃ saṃkilesabhāgiyaasekkhabhāgiyasuttānipi niddhāritāni asaṅkarattā’’ti ce vadeyyuṃ? No niddhāritāni, vāsanābhāgiyasutte niddhārite saṃkilesabhāgiyasuttampi niddhāritaṃ, saṃkilesadhammato nissaṭṭhadhammānaṃyeva vāsanābhāgiyadhammattā nibbedhabhāgiyasutte ca niddhārite asekkhabhāgiyasuttampi niddhāritaṃ anaññattā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yesu <a name="V0.0299"></a> suttesu vuttā dhammapadaṭṭhānabhūmiyo vibhattihārena vibhattā, tāni suttāni katamena phalena yojayitabbānī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘imāni cattāri suttānī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">imāni cattāri suttānī</span>ti <a name="M0.0170"></a> yathāniddhāritāni vāsanābhāgiyanibbedhabhāgiyasuttāni ceva taṃniddhāraṇena niddhāritāni saṃkilesabhāgiyaasekkhabhāgiyasuttāni cāti cattāri suttāni <span class="bld">imesaṃ</span>yeva <span class="bld">catunnaṃ suttānaṃ desanāya</span> nayena nītena <span class="bld">phalena sabbato</span> sabbabhāgena saṃvarasīlappahāna<span class="bld">sīlena</span> brahmacariyena yojayitabbāni. Yojentena ca <span class="bld">sabbato</span> sabbabhāgena ca padādi<span class="bld">vicayena</span> hārena saṃvarasīlādikaṃ phalaṃ <span class="bld">vicinitvā yuttihārena</span> yuttaṃ phalaṃ gavesitvā ‘‘idaṃ phalaṃ imassa puggalassa phalaṃ, idaṃ phalaṃ imassa suttassa phala’’nti suttāni visuṃ visuṃ phalena yojayitabbānīti attho gahetabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kittakena phalena brahmacariyena yojetabbānī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘yāvatikā ñāṇassa bhūmī’’</span>ti vuttaṃ. Bhagavatā desitena vāsanābhāgiyasuttena siddhā <span class="bld">yāvatikā</span> puññabhāgiyā paṭipadādayo vibhajana<span class="bld">ñāṇassa bhūmi</span> ārammaṇā bhavitumarahanti, tāvatikāhi bhūmīhi vāsanābhāgiyasuttaṃ yojayitabbaṃ. Nibbedhabhāgiyasuttena siddhā <span class="bld">yāvatikā</span> phalabhāgiyā paṭipadādayo vibhajana<span class="bld">ñāṇassa bhūmi</span> ārammaṇā bhavitumarahanti, tāvatikāhi bhūmīhi nibbedhabhāgiyasuttaṃ yojetabbaṃ. Itaradvayampi suttaṃ yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ. Etena ñāṇassa bhūmīnaṃ suttatthānaṃ bahuvidhattaṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para34"></a><span class="paranum">34</span>. Vāsanābhāgiyasuttādīsu vuttā dhammā vāsanābhāgiyanibbedhabhāgiyabhāvehi ācariyena vibhattā, amhehi ca ñātā, ‘‘kathaṃ saṃkilesabhāgiyaasekkhābhāgiyabhāvehi asādhāraṇāsādhāraṇabhāvehi vibhajitabbā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katame dhammā sādhāraṇā’’tiādi āraddhaṃ. Aṭṭhakathāya</span> pana –</p>
- <p class="indent">‘‘Evaṃ vāsanābhāgiyanibbedhabhāgiyabhāvehi dhamme ekadesena vibhajitvā idāni tesaṃ kilesabhāgiyaasekkhabhāgiyabhāvehi sādhāraṇāsādhāraṇabhāvehi vibhajituṃ ‘tattha katame dhammā sādhāraṇā’tiādi āraddha’’nti (netti. aṭṭha. 34) –</p>
- <p class="unindented">Vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti ye dhammā sutte vuttā vibhattihārena vibhajitabbā, tesu dhammesu <span class="bld">katame dhammā sādhāraṇā</span>ti pucchati, <span class="bld">dve dhammā sādhāraṇā</span>ti <a name="M0.0171"></a> vissajjeti. Te dve dhamme sarūpato dassetuṃ <span class="bld">‘‘nāmasādhāraṇā, vatthusādhāraṇā cā’’</span>ti vuttaṃ. Tattha <span class="bld">nāmasādhāraṇā</span>ti nāmena nāmapaññattiyā <a name="V0.0300"></a> sādhāraṇā samānā, ‘‘kusalā’’ti nāmena ekavīsati cittuppādā samānā, ‘‘akusalā’’tyādināmena dvādasa cittuppādā samānā, kusalādināmapaññattivacanena vacanīyā atthā kusalādināmasādhāraṇāti vuttā. Tena <span class="bld">ṭīkāyaṃ</span> –</p>
- <p class="indent">‘‘Nāmaṃ nāmapaññatti, taṃmukheneva saddato tadatthāvagamo. Saddena ca sāmaññarūpeneva tathārūpassa atthassa gahaṇaṃ, na visesarūpena. Tasmā saddavacanīyā atthā sādhāraṇarūpanāmāyattagahaṇīyatāya nāmasādhāraṇā vuttā’’ti –</p>
- <p class="unindented">Vuttaṃ. <span class="bld">Vatthusādhāraṇā</span>ti patiṭṭhānabhūtena vatthunā sādhāraṇā. Yasmiṃ patiṭṭhānabhūte santāne vā cittuppādādimhi vā ye dhammā pavattanti, te dhammā tena santānena vā vatthunā tena cittuppādādinā vā sādhāraṇā samānāti attho. Ekasantāne patitattā phusanādisabhāvato bhinnāpi vatthusādhāraṇā samānavatthukāyeva bhavantīti vibhattihārena vibhajitvāti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kiṃ nāmasādhāraṇavatthusādhāraṇāyeva vibhajitabbā, aññaṃ vibhajitabbaṃ natthī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘yaṃ vā panā’’</span>tiādi vuttaṃ. Nāmasādhāraṇavatthusādhāraṇehi aññaṃ yaṃ vā pana kiccasādhāraṇapaccayasādhāraṇapaṭipakkhādisādhāraṇampi dhammajātaṃ <span class="bld">evaṃjātiyaṃ</span> sādhāraṇajātiyaṃ, tampi sabbaṃ vicayahārena vicinitvā yuttihārena gavesitvā yuttaṃ sādhāraṇaṃ vibhattihārena vibhajitabbanti adhippāyo. ‘‘Tesu nāmasādhāraṇādīsu katame nāmasādhāraṇā, katame vatthusādhāraṇā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘micchattaniyatānaṃ sattāna’’</span>ntiādi vuttaṃ. Mātughātakādīnaṃ channaṃ micchattaniyatakammakarānaṃ sattānañca duggatiahetukasugatiahetukaduhetukatihetukānaṃ catunnaṃ puthujjanānaṃ aniyatakammakarānaṃ sattānañca santāne pavattā dassanapahātabbā kilesā dassanapahātabbanāmasādhāraṇā samānā bhavanti sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmasanavasena bhinnasabhāvānampi dassanapahātabbanāmanātivattanato. Vuttappakārānaṃ niyatāniyatasattānaṃ <a name="M0.0172"></a> dassanapahātabbānaṃ kilesānaṃ patiṭṭhānavatthubhāvato vatthusādhāraṇā ca samānavatthukāti attho. <span class="bld">Puthujjanassa</span> duggatiahetukādicatubbidhasattassa, <span class="bld">sotāpannassa</span> ca santāne pavattā <span class="bld">kāmarāgabyāpādā</span> kilesā kāmarāgabyāpādanāmasādhāraṇā samānā bhavanti sakadāgāmimaggappahātabbaanāgāmimaggappahātabbavasena bhinnasabhāvānampi kāmarāgabyāpādanāmanātivattanato. Vuttappakārassa <span class="bld">puthujjanassa, sotāpannassa</span> ca kāmarāgabyāpādānaṃ patiṭṭhānavatthubhāvato vatthusādhāraṇā samānavatthukāti attho ca gahetabbo. <span class="bld">Puthujjanassa, anāgāmissa</span> ca santāne pavattā <span class="bld">uddhaṃbhāgiyā saṃyojanā</span> uddhambhāgiyanāmasādhāraṇā samānā bhavanti rūparāgādivasena bhinnasabhāvānampi <a name="V0.0301"></a> uddhaṃbhāgiyanāmanātivattanato. <span class="bld">Puthujjanassa, anāgāmissa</span> ca uddhaṃbhāgiyānaṃ patiṭṭhānavatthubhāvato vatthusādhāraṇā samānavatthukāti attho ca gahetabbo. Tena vuttaṃ <span class="bld">ṭīkāyaṃ</span> – ‘‘dassanapahātabbānañhi yathā micchattaniyatasattā pavattiṭṭhānaṃ, evaṃ aniyatāpī’’ti vuttaṃ. Saṅkhepato pana saṃkilesapakkhe pahānekaṭṭhā kilesā nāmasādhāraṇā honti, sahajekaṭṭhā kilesā vatthusādhāraṇāti daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext">Saṃkilesapakkhe sādhāraṇā ācariyena vibhattā, amhehi ca ñātā, ‘‘kathaṃ vodānapakkhe sādhāraṇā vibhattā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘yaṃ kiñci ariyasāvako’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">yaṃ kiñcī</span>ti sāmaññavasena vuttā paṭhamajjhānasamāpattiādikā lokiyā samāpattiyeva gahitā. <span class="bld">Ariyasāvako</span>ti ariyassa bhagavato sāvako ariyasāvakoti vattabbo, jhānalābhī ca phalaṭṭho ca puggalo, na maggaṭṭho. Maggaṭṭho hi lokiyaṃ yaṃ kiñci samāpattiṃ na samāpajjati. <span class="bld">Sabbā sā</span> lokiyasamāpatti rūpāvacarā arūpāvacarā dibbavihāro brahmavihāro paṭhamajjhānasamāpattīti evamādīhi pariyāyehi sādhāraṇā taṃsamaṅgīhi vītarāgāvītarāgehi sādhāraṇā lokiyasamāpattināmanātivattanato ca vītarāgāvītarāgehi samāpajjitabbato ca. ‘‘Ariyasāvako ca lokiyaṃ samāpattiṃ samāpajjanto odhiso odhiso samāpajjati, evaṃ sati kathaṃ vītarāgehi sādhāraṇāti saddahitabbā’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘sādhāraṇā hi dhammā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana – ‘‘kathaṃ te odhiso gahitā, atha <a name="M0.0173"></a> odhiso gahetabbā, kathaṃ sādhāraṇāti anuyogaṃ manasi katvā taṃ visodhento āha – ‘sādhāraṇā hi dhammā evaṃ aññamañña’ntiādī’’ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tattha evaṃ vītarāgāvītarāgehi odhiso odhiso samāpajjitabbā <span class="bld">dhammā paraṃ paraṃ</span> pacchā pacchā pavattiyamānaṃ dhammajātaṃ <span class="bld">sakaṃ sakaṃ</span> pubbe pubbe jātaṃ ‘‘lokiyasamāpattī’’ti nāmaṃ niyata<span class="bld">visayaṃ</span> aññamaññaṃ hutvā <span class="bld">hi</span> yasmā nātivattanti, tasmā sādhāraṇāti saddahitabbā gahetabbāti attho. ‘‘Paraṃ paraṃ samāpajjanto kathaṃ nātivattatī’’ti vattabbattā nātivattanaṃ pākaṭaṃ kātuṃ <span class="bld">‘‘yopī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Yo</span> ariyasāvako vā avītarāgo vā. <span class="bld">Imehi</span> lokiyasamāpatti<span class="bld">dhammehi </span>samannāgato, so ariyasāvako vā avītarāgo vā paraṃ paraṃ samāpajjantopi <span class="bld">taṃ dhammaṃ</span> lokiyaṃ samāpattidhammaṃ nātivattati, aññaṃ upagantvā nātikkamatīti attho. Yehi lokiyasamāpattidhammehi samannāgato, <span class="bld">ime</span> lokiyasamāpatti <span class="bld">dhammā</span> sādhāraṇāvāti daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vāsanābhāgiyādisuttesu vuttā ye dhammā iminā vibhattihārena vibhattā, yesu dhammesu katame dhammā asādhāraṇā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katame dhammā asādhāraṇā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tattha</span> <a name="V0.0302"></a> tesu vibhajitabbesu dhammesu <span class="bld">katame dhammā asādhāraṇā</span>ti pucchati, pucchitvā yāva desanaṃ upādāya asādhāraṇā dhammā gavesitabbā, ‘‘sekkhāsekkhā’’ti vā gavesitabbā, ‘‘bhabbābhabbā’’ti vā gavesitabbā. Atha vā yāva ‘‘sekkhāsekkhā bhabbābhabbā’’ti desanā vuttā, tāva desanaṃ upādāya asādhāraṇā gavesitabbā. Kathaṃ gavesitabbā? Ariyesu sekkhāsekkhadhammavasena ‘‘sekkhā’’ti nāmaṃ asekkhena asādhāraṇaṃ, ‘‘asekkhā’’ti nāmaṃ sekkhena asādhāraṇanti vā, anariyesu ‘‘bhabbā’’ti nāmaṃ abhabbena asādhāraṇaṃ, ‘‘abhabbā’’ti nāmaṃ bhabbena asādhāraṇanti vā gavesitabbā. <span class="bld">Kāmarāgabyāpādā</span> saṃyojanā appahīnattā anusayabhāvena uppajjanārahattā <span class="bld">aṭṭhamakassa</span> sotāpattimaggaṭṭhassa ca <span class="bld">sotāpannassa</span> phalaṭṭhassa ca sādhāraṇā bhavanti, <span class="bld">dhammatā</span> dhammasabhāvo asādhāraṇo. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘aṭṭhamakassa sotāpattimaggaṭṭhatā sotāpannassa asādhāraṇā, sotāpannassa <a name="M0.0174"></a> sotāpannaphalaṭṭhatā ca aṭṭhamakassa sotāpattimaggaṭṭhassa asādhāraṇā. Aṭṭhamakassa vā pahīyamānakilesatā sotāpannassa asādhāraṇā, sotāpannassa pahīnakilesatā ca aṭṭhamakassa asādhāraṇā’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uddhambhāgiyā saṃyojanā</span> appahīnattā anusayabhāvena uppajjanārahattā <span class="bld">aṭṭhamakassa</span> maggaṭṭhabhāvena aṭṭhamakasadisassa anāgāmimaggaṭṭhassa ca <span class="bld">anāgāmissa</span> phalaṭṭhassa ca sādhāraṇā, <span class="bld">dhammatā</span> dhammasabhāvo asādhāraṇā. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘aṭṭhamakassa anāgāmimaggaṭṭhatā anāgāmissa phalaṭṭhassa asādhāraṇā, anāgāmissa anāgāmiphalaṭṭhatā ca aṭṭhamakassa asādhāraṇā. Aṭṭhamakassa vā pahīyamānakilesatā anāgāmissa asādhāraṇā, anāgāmissa phalaṭṭhassa pahīnakilesatā ca aṭṭhamakassa asādhāraṇā’’ti. ‘‘Maggaṭṭhatā phalaṭṭhatāya asādhāraṇā, phalaṭṭhatā ca maggaṭṭhatāya asādhāraṇā’’tipi vattuṃ vaṭṭati. <span class="bld">Sabbesaṃ</span> sattannaṃ <span class="bld">sekkhānaṃ</span> puggalānaṃ <span class="bld">nāmaṃ</span> <span class="bld">‘‘sekkhā’’ti nāmaṃ sādhāraṇaṃ</span>. <span class="bld">Dhammatā asādhāraṇā</span>ti catunnaṃ maggaṭṭhānaṃ taṃtaṃmaggaṭṭhatā aññamaññaṃ maggaṭṭhānaṃ asādhāraṇā. Heṭṭhimaphalattayaṭṭhānañca asādhāraṇā, heṭṭhimaphalattayaṭṭhānaṃ taṃtaṃphalaṭṭhatā ca aññamaññaṃ phalaṭṭhānaṃ asādhāraṇā, catunnaṃ maggaṭṭhānañca asādhāraṇāti attho. ‘‘Sekkhānaṃ taṃtaṃmaggaṭṭhatā taṃtaṃphalaṭṭhatāya asādhāraṇā, taṃtaṃphalaṭṭhatā ca taṃtaṃmaggaṭṭhatāya asādhāraṇā’’ti vattumpi vaṭṭati. <span class="bld">Sabbesaṃ paṭipannakāna</span>nti phalatthāya paṭipajjantīti <span class="bld">paṭipannakā,</span> tesaṃ maggasamaṅgīnaṃ catunnaṃ puggalānaṃ <span class="bld">nāmaṃ</span> ‘‘paṭipannakā’’ti nāmaṃ sādhāraṇaṃ, <span class="bld">dhammatā</span> taṃtaṃmaggaṭṭhatā asādhāraṇā. <span class="bld">Sabbesaṃ sekkhānaṃ</span> sattannaṃ puggalānaṃ sekkhānaṃ sīlaṃ sādhāraṇaṃ, <span class="bld">dhammatā</span> taṃtaṃmaggaṭṭhaphalaṭṭhatā asādhāraṇāti. Vāsanābhāgiyasaṃkilesabhāgiyasuttesu vuttā dassanenapahātabbādayo ceva nibbedhabhāgiyaasekkhabhāgiyasuttesu vuttā sekkhādayo ca dhammā sādhāraṇāsādhāraṇabhedena vibhattihārena vibhajitabbāti adhippāyo veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Aṭṭhamakassā’’tiādinā <a name="V0.0303"></a> ariyesu puggalesu asādhāraṇā ācariyena vibhattā, amhehi ca ñātā, ‘‘kathaṃ anariyesu asādhāraṇā vibhattā’’ti pucchitabbattā ariyesu vuttanayānusārena anariyesupi vibhajitvā gavesitabbāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘evaṃ visesānupassinā’’</span>tiādi vuttaṃ<a name="M0.0175"></a>. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana – ‘‘evaṃ ‘aṭṭhamakassā’tiādinā ariyapuggalesu asādhāraṇadhammaṃ dassetvā itaresu nayadassanatthaṃ ‘evaṃ visesānupassinā’tiādi vutta’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Evaṃ</span> ariyesu vuttanayānusārena bhabbābhabbesu anariyesu <span class="bld">visesānupassinā</span> asādhāraṇato visesaṃ asādhāraṇaṃ anupassinā gavesakena paṇḍitena bhabbābhabbesupi <span class="bld">hīnukkaṭṭhamajjhimaṃ upādāya gavesitabbaṃ</span>. Kathaṃ? Mātughātādivasena pavattānaṃ paṭighasampayuttadiṭṭhisampayuttasattamajavanacittuppādānaṃ micchattaniyatānaṃ taṃsamaṅgīnaṃ vā tathāpavattā paṭhamajavanacittupādādayo aniyatā dhammā paṭighasampayuttādibhāvena sādhāraṇā, micchattaniyatā dhammā ekacittuppādattā asādhāraṇā. Yathā hi cittaṃ ‘‘cittasaṃsaṭṭha’’nti na vattabbaṃ, evaṃ micchattaniyatāpi ‘‘micchattaniyatasādhāraṇā’’ti na vattabbā. Micchattaniyatesupi niyatamicchādiṭṭhikānaṃ diṭṭhisampayuttasattamajavanacittuppādasamaṅgīnaṃ aniyatā diṭṭhisampayuttapaṭhamajavanacittuppādādayo dhammā diṭṭhisampayuttādibhāvena sādhāraṇā, niyatamicchādiṭṭhi ekacittuppādasamaṅgībhāvato asādhāraṇā. Tenāha aṭṭhakathācariyo –</p>
- <p class="indent">‘‘Micchattaniyatānaṃ aniyatā dhammā sādhāraṇa, micchattaniyatā dhammā asādhāraṇā. Micchattaniyatesupi niyatamicchādiṭṭhikānaṃ aniyatā dhammā sādhāraṇā, niyatamicchādiṭṭhi asādhāraṇāti iminā nayena visesānupassinā veditabbā’’ti (netti. aṭṭha. 34).</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">‘‘iminā nayenā’’</span>ti iminā micchattaniyatānaṃ uppajjituṃ bhabbā aniyatā dhammā sādhāraṇā, uppajjituṃ abhabbā aniyatā dhammā asādhāraṇāti gahitā. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘bhabbābhabbā’’</span>ti. Tathā hīnassa hīno hīnabhāvena sādhāraṇo, majjhimukkaṭṭhā asādhāraṇā. Majjhimassa majjhimo sādhāraṇo, hīnukkaṭṭhā asādhāraṇā. Ukkaṭṭhassa ukkaṭṭho ukkaṭṭhabhāvena sādhāraṇo, hīnamajjhimā asādhāraṇātipi gavesitabbā. Tenāha – ‘‘hīnukkaṭṭhamajjhimaṃ upādāya gavesitabba’’nti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tattha katame dhammā sādhāraṇā’’tiādinā nānāvidhena vibhattihāranayena dhammā vibhajitvā dassitā, amhehi ca ñātā, ‘‘kathaṃ bhūmipadaṭṭhānāni vibhattihāranayena vibhajitvā dassitānī’’ti pucchitabbabhāvato dhammavibhajanānantaraṃ <a name="M0.0176"></a> bhūmipadaṭṭhānāni vibhajitvā dassento <span class="bld">‘‘dassanabhūmī’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">dassanabhūmī</span>ti dassanaṃ bhavati ettha paṭhamamaggeti dassanabhūmi, sotāpattimaggo<a name="V0.0304"></a>. <span class="bld">Niyāmāvakkantiyā</span>ti niyamanaṃ <span class="bld">niyāmo,</span> ko so? Sampattaniyāmo, avakkanaṃ <span class="bld">avakkanti,</span> sotāpattiphalaṃ, niyāmassa avakkanti <span class="bld">niyāmāvakkanti,</span> tāya. Dassanabhūmināmako sotāpattimaggo niyāmāvakkantināmakassa sotāpattiphalassa pattiyā padaṭṭhānaṃ. Paṭhamamaggasamaṅgī puggalo hi niyāmaṃ okkamanto nāma, phalasamaṅgī pana niyāmaṃ okkanto nāma hoti, tasmā niyāmāvakkantisaddena paṭhamaphaluppatti gahitā. <span class="bld">Bhāvanābhūmī</span>ti uparimaggattayaṃ. <span class="bld">Uttarikāna</span>nti tassa tassa maggassa uparipavattānaṃ taṃtaṃphalānaṃ pattiyā padaṭṭhānanti paccekaṃ yojetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dukkhā paṭipadā dandhābhiññā</span> mandapaññassa uppajjanato samathaṃ āvahantī hutvā <span class="bld">samathassa padaṭṭhānaṃ</span> hoti, <span class="bld">sukhāpaṭipadā khippābhiññā</span> ñāṇādhikassa uppajjanato vipassanāvahantī hutvā <span class="bld">vipassanāya padaṭṭhānaṃ,</span> avasesā dve paṭipadāpi nātipaññassa uppajjanato samathassa padaṭṭhānanti gahetabbā. Tena <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> vuttaṃ – ‘‘itarā pana tissopi paṭipadā samathaṃ āvahantī’’tiādi (netti. aṭṭha. 34). <span class="bld">Dānamayaṃ puññakiriyavatthu</span> sayameva ekantena dhammassavanassa padaṭṭhānaṃ na hoti, vandanayācanapañhāpucchanādayopi padaṭṭhānaṃ honti, tasmā tehi kāraṇehi sādhāraṇaṃ hutvā <span class="bld">paratoghosassa</span> padaṭṭhānaṃ hoti, paratoghoso ca dhammassavanapañhāvissajjanādivasena pavatto. Dātabbavatthupariccajanavandanayācanakālesu hi yebhuyyena dhammaṃ desenti, pañhāpucchanādikālesu ca vissajjenti, paṭipucchasākacchādīni vā karonti. <span class="bld">Sīlamayaṃ puññakiriyavatthu</span> pāmojjapītipassaddhisukhasamādhīhi padaṭṭhānabhāvena sādhāraṇaṃ hutvā <span class="bld">cintāmayiyā paññāya</span> padaṭṭhānaṃ hoti. Sīlavantassa hi sīlaṃ paccavekkhantassa pāmojjādayo honti, samāhito ca dhammacintane samattho hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthū</span>ti purimā purimā samathabhāvanā ceva vipassanābhāvanā ca puññakiriyavatthudānasīlādīhi kāraṇehi sādhāraṇaṃ hutvā <span class="bld">bhāvanāmayiyā paññāya</span> pacchimāya pacchimāya samathabhāvanāya ceva vipassanābhāvanāya ca padaṭṭhānaṃ. Tena vuttaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> – ‘‘sādhāraṇanti na bījaṃ viya aṅkurassa, dassanabhūmiādayo viya niyāmāvakkantiādīnaṃ āveṇikaṃ<a name="M0.0177"></a>, atha kho sādhāraṇaṃ tadaññakāraṇehipī’’ti. ‘‘Dānamayasīlamayabhāvanāmayapuññakiriyavatthūnaṃ paratoghosacintāmayibhāvanāmayipaññānaṃ padaṭṭhānabhāvo ācariyena vibhatto, evaṃ sati tesaṃ dānamayādīnaṃ yathākkamaṃ pariyattibāhusaccakammaṭṭhānānuyogamaggasammādiṭṭhīnaṃ padaṭṭhānabhāvo na bhaveyyā’’ti vattabbattā tathāpavattaṃ padaṭṭhānabhāvampi dassetuṃ <span class="bld">‘‘dānamayaṃ puññakiriyavatthu parato ca ghosassa sutamayiyā ca paññāyā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana –</p>
- <p class="indent">‘‘Idāni <a name="V0.0305"></a> yasmā dānaṃ, sīlaṃ, lokiyabhāvanā ca na kevalaṃ yathāvuttaparatoghosādīnaṃyeva, atha kho yathākkamaṃ pariyattibāhusaccakammaṭṭhānānuyogamaggasammādiṭṭhīnampi paccayā honti, tasmā tampi nayaṃ dassetuṃ puna ‘dānamaya’ntiādinā desanaṃ vaḍḍhesī’’ti (netti. aṭṭha. 34) –</p>
- <p class="unindented">Vuttaṃ. Tattha dānamayapuññakiriyavatthuno paratoghosassa sādhāraṇapadaṭṭhānabhāvo heṭṭhā vuttanayena ñātabbo. Dānaṃ pana datvā desanaṃ sutvā sutānusārena vitthāretvā cintentassa pavattamānāya sutamayiyā paññāya vandanayācanādīhi sādhāraṇaṃ hutvā padaṭṭhānaṃ hoti. Sīlamayapuññakiriyavatthunopi cintāmayiyā paññāya sādhāraṇapadaṭṭhānabhāvo vuttoyeva. Parisuddhasīlaṃ pana nissāya ‘‘jhānaṃ nibbattessāmi, maggaphalaṃ nibbattessāmī’’tiādinā paccavekkhantassa pavattamānassa yonisomanasikārassa pāmojjādīhi sādhāraṇaṃ hutvā padaṭṭhānaṃ hoti. Bhāvanāmayapuññakiriyavatthuno bhāvanāmayiyā paññāya sādhāraṇapadaṭṭhānabhāvopi vuttoyeva. Samathabhāvanāsaṅkhātaṃ pana jhānaṃ pādakaṃ katvā vā paripākaṃ vipassanābhāvaṃyeva vā nissāya pavattamānāya sammādiṭṭhiyā parisuddhasīlādīhi sādhāraṇaṃ hutvā padaṭṭhānaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext">Dānamayapuññakiriyavatthuādīnaṃ paratoghosādīnaṃ padaṭṭhānabhāvo punappunaṃ ācariyena vibhatto, amhehi ca ñāto, ‘‘patirūpadesavāsādayopi imesaṃ dhammānaṃ padaṭṭhānānīti yathā vibhajitabbā, amhehi ca viññātabbā, tathā vibhajitvā dassethā’’ti vattabbattā tepi vibhajitvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘patirūpadesavāso’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘tathā <a name="M0.0178"></a> patirūpadesavāsādayo kāyavivekacittavivekādīnaṃ kāraṇaṃ hontīti imaṃ nayaṃ dassetuṃ ‘patirūpadesavāso’tiādimāhā’’ti (netti. aṭṭha. 34) vuttaṃ. Patirūpadesaṃ nissāya vasantassa kāyavivekacittavivekavaḍḍhanato, samādhivaḍḍhanato ca patirūpadesavāso kāyacittavivekassa ca upacārasamādhiappanāsamādhissa ca sīlādīhi sādhāraṇaṃ hutvā padaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Sappurisūpanissayo</span>ti sappurisasantāne pavatto payirupāsato ālambitabbo pasādo, tato vā upanissayaṃ labhitvā payirupāsantānaṃ santāne pavatto pubbapasādo yathāvidho sappurisūpanissayo payirupāsantassa saddhāsampannassa ratanattaye <span class="bld">tiṇṇaṃ aveccappasādānaṃ</span> ratanattayaguṇādīhi sādhāraṇaṃ hutvā padaṭṭhānaṃ, <span class="bld">samathassa</span> labhananimittadāyakaṃ sappurisaṃ payirupāsitvā tena dinnanaye ṭhatvā pavattetabbassa samathassa sappurisūpanissayo sīlapāmojjapītādīhi <a name="V0.0306"></a> sādhāraṇaṃ hutvā padaṭṭhānaṃ. Attasammāpaṇihitassa pāpajigucchādīnaṃ sambhavato <span class="bld">attasammāpaṇidhānaṃ</span> jātivayādipaccavekkhaṇena sādhāraṇaṃ hutvā <span class="bld">hiriyā ca</span> padaṭṭhānaṃ, attasammāpaṇihitassa nibbidādīnaṃ sambhavato sīlādīhi sādhāraṇaṃ hutvā <span class="bld">vipassanāya</span> ca padaṭṭhānaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tadaṅgādivasena <span class="bld">akusalapariccāgo</span> nibbidāñāṇādīhi sādhāraṇaṃ hutvā <span class="bld">kusalavīmaṃsāya</span> paṭisaṅkhānupassanāya paññāya ca ariyamagga<span class="bld">samādhindriyassa ca</span> padaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Dhammasvākkhātatā</span> svākkhātadhammassavanānusārena pavattakusalamūlakā lokiyalokuttarasampatti <span class="bld">kusalamūlaropanā</span> nāma, tāya ca tathāvidhakusalamūlakāya <span class="bld">phalasamāpattiyā ca</span> padaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Saṅghasuppaṭipannatā saṅghasuṭṭhutāya</span> saṅghassa upaṭṭhākānaṃ suṭṭhubhāvāya sappatissavāya vacanasampaṭicchanabhāvāya padaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Satthusampadā</span> satthari ceva dhammādīsu ca guṇaajānanatāya <span class="bld">appasannānañca pasādāya pasannānañca</span> appamattakapasādānañca <span class="bld">bhiyyobhāvāya</span> vaḍḍhanāya padaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Appaṭihatapātimokkhatā</span> saṅghamajjhe vā parisamajjhe vā <span class="bld">dummaṅkūnaṃ</span> dummukhānaṃ dussīlānaṃ puggalānaṃ niggahāya, <span class="bld">pesalānaṃ</span> pātimokkhasaṃvarādisīlasampannānaṃ puggalānaṃ phāsuvihārāya ca padaṭṭhānaṃ hoti. Honto pana yathānurūpehi aññehi kāraṇehi sādhāraṇaṃ hutvā hotīti veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vāsanābhāgiyasuttādīsu <a name="M0.0179"></a> vuttadhammabhūmipadaṭṭhānānaṃ vibhattihārena vibhajitabbabhāvo amhehi kena jānitabbo saddahitabbo’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tenāhā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tassattho vuttanayānusārena veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ettāvatā ca vibhattihāro paripuṇṇo, añño niyutto natthī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘niyutto vibhattihāro’’</span>ti vuttaṃ. Yattha yattha sutte ye ye dhammādayo vuttā, tattha tattha sutte vuttesu tesu tesu dhammādīsu yathālābhavasena yo yo vibhattihāro yojito, so so vibhattihāro niddhāretvā <span class="bld">yutto</span> yojitoti attho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="centered">Iti vibhattihāravibhaṅge sattibalānurūpā racitā</p>
- <p class="centered">Vibhāvanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext">Paṇḍitehi pana aṭṭhakathāṭīkānusāreneva gambhīrattho vitthārato vibhajitvā gahetabboti.</p>
- <p class="subhead">9. Parivattanahāravibhaṅgavibhāvanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para35"></a><span class="paranum">35</span>. Yena <a name="V0.0307"></a> yena saṃvaṇṇāvisesabhūtena vibhattihāravibhaṅgena sutte vuttā dhammādayo vibhattā, so saṃvaṇṇāvisesabhūto vibhaṅgo paripuṇṇo, ‘‘katamo parivattanahāravibhaṅgo’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamo parivattano hāro’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tesu niddiṭṭhesu soḷasasu desanāhārādīsu <span class="bld">katamo</span> saṃvaṇṇanāviseso <span class="bld">parivattano hāro</span> parivattanahāravibhaṅgo nāmāti pucchati. ‘‘Kusalākusale dhamme’’tiādiniddesassa idāni mayā vuccamāno ‘‘sammādiṭṭhissa purisapuggalassā’’tiādiko vitthārasaṃvaṇṇanāviseso parivattano hāro parivattanahāravibhaṅgo nāmāti attho gahetabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Saṃvaṇṇiyamāne sutte niddiṭṭhassa katamassa bhāvitabbassa kusalassa katamo paṭipakkho, kathaṃ parivattetabbo’’ti pucchitabbattā imassa bhāvitabbassa kusalassa ayaṃ paṭipakkho, evaṃ pahātabbabhāvavasena parivattetabboti <a name="M0.0180"></a> dassento <span class="bld">‘‘sammādiṭṭhissa purisapuggalassā’’tiādimāha. Aṭṭhakathāya</span>ṃ pana –</p>
- <p class="indent">‘‘Tattha yasmā saṃvaṇṇiyamāne sutte yathāniddiṭṭhānaṃ kusalākusaladhammānaṃ paṭipakkhabhūte akusalakusaladhamme pahātabbabhāvādivasena niddhāraṇaṃ paṭipakkhato parivattanaṃ, tasmā ‘sammādiṭṭhissa purisapuggalassa micchādiṭṭhi nijjiṇṇā bhavatī’tiādi āraddha’’nti (netti. aṭṭha. 35) –</p>
- <p class="unindented">Vuttaṃ. Pahāyakassa hi dhammassa pahātabbabhāvavasena niddhāraṇaṃ, pahātabbassa ca dhammassa pahāyakabhāvavasena niddhāraṇaṃ paṭipakkhato parivattanaṃ nāma hoti. Tattha <span class="bld">sammādiṭṭhissā</span>ti sammā sundarā pasatthā diṭṭhi yassa puggalassāti sammādiṭṭhi. Puggalapadaṭṭhānā hi ayaṃ desanā. Tena vuttaṃ ‘‘purisapuggalassā’’ti. Sā pana sammādiṭṭhi kammakammaphalādisaddahanavasena vā aniccādivipassanāvasena vā maggasammādassanavasena vā pavattā niravasesāva gahitā. ‘‘Yāya bhāvitāya sammādiṭṭhiyā pahātabbā micchādiṭṭhi nijjiṇṇā bhavati, yadi kevalā micchādiṭṭhiyeva nijjiṇṇā bhavati, evaṃ sati tadavasesā akusalā dhammā ajiṇṇā</p>
- <p class="unindented">Bhaveyyu’’nti <a name="V0.0308"></a> vattabbattā <span class="bld">‘‘ye cassa micchādiṭṭhipaccayā’’</span>tiādi vuttaṃ. Micchādiṭṭhipaccayā aneke pāpakā akusalāyeva dhammā ca <span class="bld">uppajjeyyuṃ</span> uppajjanārahā bhaveyyuṃ, <span class="bld">te ca</span> akusalā dhammā <span class="bld">assa</span> sammādiṭṭhisampannassa purisapuggalassa <span class="bld">nijjiṇṇā</span> pahātabbārahā anuppajjanasabhāvā honti. Tenāha bhagavā – ‘‘upādānanirodhā bhavanirodho’’ti (udā. 2; mahāva. 1).</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yadi sammādiṭṭhissa purisapuggalassa micchādiṭṭhi, tappaccayā akusaladhammāyeva nijjiṇṇā bhavanti, evaṃ sati sammādiṭṭhipaccayā kusalā dhammā na sambhaveyyu’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘sammādiṭṭhipaccayā cā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Assa</span> sammādiṭṭhisampannassa purisapuggalassa uppajjanārahā sammādiṭṭhipaccayā aneke <span class="bld">kusalā</span> samathavipassanā vā bodhipakkhiyā vā <span class="bld">dhammā</span> sambhavanti, uppannā ca <span class="bld">te</span> dhammā <span class="bld">assa</span> sammādiṭṭhisampannassa purisapuggalassa santāne punappunaṃ pavattanavasena <span class="bld">bhāvanāpāripūriṃ gacchanti</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sammādiṭṭhiyā <a name="M0.0181"></a> paṭipakkhānaṃ micchādiṭṭhiyā, tappaccayānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ parivattanabhāvo ācariyena vibhatto, amhehi ca ñāto, ‘‘sammāsaṅkappassa dhammassa paṭipakkho dhammo kathaṃ parivattetabbo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘sammāsaṅkappassa purisapuggalassā’’</span>tiādi vuttaṃ. Yojanattha ādayo vuttanayānusārena veditabbā. Sammā sundarā pasatthā vācā yassa puggalassāti <span class="bld">sammāvāco,</span> tassa sammāvācassa. <span class="bld">‘‘Purisapuggalassā’’</span>tiādīnaṃ atthopi vuttanayena veditabbo. Ayaṃ pana visesatthosammā aviparītato vimuttiñāṇadassanaṃ yassa puggalassāti <span class="bld">sammāvimuttiñāṇadassano,</span> tassa sammāvimuttiñāṇadassanassa paccavekkhaṇañāṇadassanasampannassa purisapuggalassa ‘‘avimuttāva samānā vimuttā maya’’nti micchābhinivesavasena pavattaṃ <span class="bld">micchāvimuttiñāṇadassanaṃ nijjiṇṇaṃ</span> vigataṃ bhavati. <span class="bld">‘‘Ye cassā’’</span>tiādīnaṃ anusandhyādiko vuttanayānusārena veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. ‘‘Sammādiṭṭhissātiādinā sammādiṭṭhiādīnaṃ kusalānaṃ paṭipakkhā micchādiṭṭhādikāyeva akusalā pahātabbabhāvena parivattetabbā’’ti pucchitabbattā pāṇātipātāveramaṇiādīnaṃ kusalānaṃ paṭipakkhā pāṇātipātādikāpi akusalā pahātabbabhāvena parivattetabbāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘yassa vā pāṇātipātā paṭiviratassā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘evaṃ sammādiṭṭhiādimukhena micchādiṭṭhiādiṃ dassetvā puna pāṇātipātaadinnādānakāmesumicchācārādito veramaṇiyādīhi pāṇātipātādīnaṃ parivattanaṃ dassetuṃ ‘yassā’tiādi āraddha’’nti (netti. aṭṭha. 36) vuttaṃ. Tadaṅgādivasena<span class="bld">pahīno hoti. Kālavādissā</span>ti vaditabbakāle vaditabbaṃ vadati sīlenāti <span class="bld">kālavādī,</span> tassa.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yathāvuttappakāreneva <a name="V0.0309"></a> parivattetabbā’’ti pucchitabbattā aññena pakārenapi parivattetabbāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘ye ca kho kecī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘ye ca kho kecītiādinā sammādiṭṭhiādimukheneva micchādiṭṭhiādīhi eva parivattanaṃ pakārantarena dassetī’’ti (netti. aṭṭha. 36) vuttaṃ. Tattha <span class="bld">keci</span> micchādiṭṭhikamicchāsaṅkappādikāyeva puggalā paresaṃ ariyānaṃ ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ garahanti. <span class="bld">Sandiṭṭhikā</span> sandiṭṭhe niyuttā, <span class="bld">sahadhammikā</span> saha dhammena kāraṇena ye vattanti sahadhammikā. <span class="bld">Gārayhā</span> garahitabbākāre yuttā<a name="M0.0182"></a>. Vādā ca anuvādā ca <span class="bld">vādānuvādā,</span> te bhavanto sammādiṭṭhiñca <span class="bld">dhammaṃ</span> garahanti. <span class="bld">Tena</span> garahaṇena. <span class="bld">Pujjā</span> pūjitabbā ca na bhavanti, <span class="bld">pāsaṃsā</span> pasaṃsitabbā ca na bhavanti. <span class="bld">Eva</span>ntiādīsu sammāsaṅkappaṃ vā sammāvācādikaṃ vā visuṃ visuṃ sammāsaṅkappañca te bhavanto dhammaṃ garahanti. Tena hi ye micchāsaṅkappikā, te bhavanto na pujjā ca pāsaṃsā ca…pe… sammāvimuttiñca te bhavanto dhammaṃ garahanti. Tena hi ye micchādiṭṭhivācikā, te bhavanto na pujjā ca pāsaṃsā ca. Sammāvimuttiñāṇadassanañca te bhavanto dhammaṃ garahanti. Tena hi ye micchāvimuttikā, te bhavanto na pujjā ca pāsaṃsā ca. Sammāvimuttiñāṇadassanañca te bhavanto dhammaṃ garahanti. Tena hi ye micchāvimuttiñāṇadassanikā, te bhavanto na pujjā ca pāsaṃsā cāti yojanā kātabbā. <span class="bld">‘‘Micchāvimuttiñāṇadassanā’’</span>tipi pāṭho atthi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ariyamaggasammādiṭṭhādīnaṃ garahavaseneva micchādiṭṭhādayo ca parivattetabbā, nāvasesānaṃ pasaṃsāvasenā’’ti vattabbattā kāmādīnaṃ pasaṃsāvasenapi kāmānaṃ paṭipakkhā veramaṇiyādayopi parivattetabbāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘ye ca kho keci evamāhaṃsū’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">bhuñjitabbā kāmā, paribhuñjitabbā kāmā, āsevitabbā kāmā, nisevitabbā kāmā</span>ti ettha kāmīyanteti <span class="bld">kāmā</span>ti kammasādhanavasena vatthukāmā gahitā, nātipaṇītā kāmā bhuñjitabbā, atipaṇītā kāmā pari samantato bhuñjitabbā. Atipaṇītatarā kāmā <span class="bld">ā</span> bhuso sevitabbā, niyatā sevitabbā. <span class="bld">Bhāvayitabbā kāmā, bahulīkātabbā kāmā</span>ti ettha pana kāmentīti <span class="bld">kāmā</span>ti kattusādhanavasena kilesakāmā gahitā, punappunaṃ uppādanavasena <span class="bld">bhāvayitabbā</span> vaḍḍhāpetabbā pavattetabbā kilesa<span class="bld">kāmā,</span> bahūnaṃ punappunaṃ uppādanavasena kātabbā vaḍḍhāpetabbā kilesa<span class="bld">kāmā</span>ti <span class="bld">ye ca</span> kāmavasikā puthujjanā keci evamāhaṃsu <span class="bld">tesaṃ</span> kāmavasikānaṃ puthujjanānaṃ kesañci tādisehi <span class="bld">kāmehi veramaṇī</span> kusalacetanā paṭipakkhavasena <span class="bld">adhammo</span> asevitabbo nāma āpajjeyyāti adhippāyo gahetabbo.</p>
- <p class="bodytext">Antadvayavasena <a name="V0.0310"></a> parivattanaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘ye vā pana kecī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Attakilamathānuyogo dhammoti niyyāniko</span>ti ye vā pana pañcātapādipaṭipannakā tatthiyā evamāhaṃsu, <span class="bld">tesaṃ</span> pañcātapādipaṭipannakānaṃ <span class="bld">niyyāniko dhammo</span> majjhimāpaṭipadāsaṅkhāto vipassanāsahito ariyamaggo <a name="M0.0183"></a> <span class="bld">adhammo</span> aniyyāniko abhāvetabbo nāma āpajjeyyāti. Sukhadukkhavasenapi parivattanaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘ye ca kho’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Pāpaṃ nijjarāpessāmā’’ti attahiṃsanādivasena paṭipannakānaṃ pavatto sarīratāpano <span class="bld">dukkho</span> dhammo niyyānikoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ye ca</span> tathāpaṭipannakā keci evamāhaṃsu, <span class="bld">tesaṃ</span> tathāpaṭipannakānaṃ anavajjapaccayaparibhogavasena pavatto sarīradukkhūpasamo <span class="bld">sukho dhammo adhammo</span> appavattetabbo āpajjeyyāti.</p>
- <p class="bodytext">Antadvayādivasena parivattanaṃ ācariyena vibhattaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘kathaṃ asubhasaññādivasena parivattetabbo’’ti pucchitabbattā evaṃ asubhasaññādivasena subhasaññādikā parivattetabbāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā vā panā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘idāni asubhasaññādimukhena subhasaññādiparivattanaṃ dassetuṃ ‘yathā vā panā’tiādi vutta’’nti (netti. aṭṭha. 36) vuttaṃ. <span class="bld">Sabbasaṅkhāresū</span>ti tebhūmakasaṅkhāresu. Āraddhavipassakassa hi tebhūmakā dhammā kilesāsucipaggharaṇakattā asubhato upaṭṭhahanti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yadi sarūpatoyeva imesaṃ ime paṭipakkhāti aparivattetabbā siyuṃ, evaṃ sati niravasesā ca paṭipakkhā na sakkā parivattetuṃ, kathaṃ sakkā parivattetu’’nti vattabbattā parivattanalakkhaṇaṃ dassento <span class="bld">‘‘yaṃ yaṃ vā panā’’</span>tiādimāha. Tattha kusalaṃ vā akusalaṃ vā <span class="bld">yaṃ yaṃ dhammaṃ parivattetukāmo ācariyo cittena rocayati</span> diṭṭhiyā <span class="bld">upagacchati,</span> kusalassa vā akusalassa vā <span class="bld">tassa tassa</span> rucikassa upagatassa <span class="bld">dhammassa</span> yo paṭipakkho, <span class="bld">so</span> paṭipakkhadhammo asaddhammo <span class="bld">assa</span> dhammassa <span class="bld">aniṭṭhato</span> paccanīkato <span class="bld">ajjhāpanno</span> pariññāto. Iṭṭhaṃ vā aniṭṭhaṃ vā <span class="bld">yaṃ yaṃ dhammaṃ</span> parivattetukāmo ācariyo cittena <span class="bld">rocayati</span> diṭṭhiyā <span class="bld">upagacchati,</span> iṭṭhassa vā aniṭṭhassa vā <span class="bld">tassa tassa</span> rucikassa dhammassa yo paṭipakkho, <span class="bld">so</span> paṭipakkhadhammo <span class="bld">assa</span> dhammassa <span class="bld">aniṭṭhato</span> paccanīkadhammato <span class="bld">ajjhāpanno</span> pariññāto bhavatīti parivattetukāmena icchitabbadhammānurūpapaṭipakkhavasena parivattanaṃ kātabbanti parivattane paṭipakkhalakkhaṇaṃ vuttaṃ. Tena <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> vuttaṃ – ‘‘paṭipakkhassa lakkhaṇaṃ vibhāvetī’’ti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Evaṃ <a name="V0.0311"></a><a name="M0.0184"></a> vuttappakāraṃ parivattanaṃ amhehi kathaṃ saddahitabba’’nti vattabbatā <span class="bld">‘‘tenāhā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ettāvatā parivatto hāro paripuṇṇo, añño niyutto natthī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘niyutto parivattano hāro’’</span>ti vuttaṃ. Yasmiṃ sutte kusalākusale niddiṭṭhe paṭipakkhavasena nīharitvā yathāsambhavaṃ yo yo parivattano hāro niyutto, tasmiṃ sutte niddiṭṭhe paṭipakkhavasena nīharitvā so so parivattano hāro <span class="bld">niyutto</span> niddhāretvā yutto yojitoti attho gahetabboti.</p>
- <p class="centered">Iti parivattanahāravibhaṅge sattibalānurūpā racitā</p>
- <p class="centered">Vibhāvanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext">Paṇḍitehi pana aṭṭhakathāṭīkānusārena gambhīrattho vitthārato vibhajitvā gahetabboti.</p>
- <p class="subhead">10. Vevacanahāravibhaṅgavibhāvanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. Yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena pavattanahāravibhaṅgena parivattetabbā suttatthā vibhattā, so saṃvaṇṇanāvisesabhūto parivattanahāravibhaṅgo paripuṇṇo, ‘‘katamo vevacanahāravibhaṅgo’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamo vevacano hāro’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tesu niddiṭṭhesu soḷasasu desanāhārādīsu <span class="bld">katamo</span> saṃvaṇṇanāviseso <span class="bld">vevacano hāro</span> vevacanahāravibhaṅgo nāmāti pucchati. ‘‘Vevacanāni bahūnī’’tiādiniddesassa idāni mayā vuccamāno ‘‘ekaṃ bhagavā dhamma’’ntiādiko vitthārasaṃvaṇṇanāviseso vevacano hāro vevacanahāravibhaṅgo nāmāti attho gahetabbo. ‘‘Yāni vevacanāni niddhāritāni, katamāni tāni vevacanānī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘yathā eka’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Ekaṃ</span> viññātabbaṃ <span class="bld">dhammaṃ</span> sabhāvadhammaṃ paññāpetabbaṃ vā <span class="bld">dhammaṃ aññamaññehi yathā</span> yehi pakārehi ceva vevacanehi ca bhagavā niddisati, tathāpakārāni vevacanāni viññātabbānīti attho. ‘‘Tāni vevacanāni kinti <a name="M0.0185"></a> bhagavā āhā’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘yathāha bhagavā’’</span>tiādi vuttaṃ. Yathā yaṃyaṃpakārāni vevacanāni –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Āsā <a name="V0.0312"></a> ca pihā ca abhinandanā ca, anekadhātūsu sarā patiṭṭhitā;</p>
- <p class="gathalast">Aññāṇamūlappabhavā pajappitā, sabbā mayā byantikatā samūlikā’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Bhagavā āha, taṃtaṃpakārāni vevacanāni viññātabbānīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Ekasseva dhammassa anekehi pariyāyabhūtehi vevacanehi niddisane phalaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> (netti. aṭṭha. 37) bahudhā vuttaṃ, tasmā amhehi na dassitaṃ. ‘‘Katamā āsā, katamā pihādī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘āsā nāma vuccatī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Yā bhavissassa atthassa āsīsanā avassaṃ āgamissatī</span>ti yā āsā <span class="bld">assa</span> āsīsantassa puggalassa uppajjati, tassa āsīsanā <span class="bld">‘‘āsā nāmā’’</span>ti vuccati. Vattamānassa yā patthanā <span class="bld">assa</span> patthayantassa uppajjati, seyyataraṃ vā aññaṃ disvā ‘‘ediso ahaṃ bhaveyya’’nti yā pihā <span class="bld">assa</span> pihayantassa uppajjati, sā patthanā <span class="bld">‘‘pihā nāmā’’</span>ti vuccati. Anāgatatthaṃ ārabbha pavattā taṇhā <span class="bld">‘‘āsā’’</span>ti vuccati, anāgatapaccuppannatthaṃ ārabbha pavattā taṇhā <span class="bld">‘‘pihā’’</span>ti vuccati, tathāpi taṇhābhāvena ekattā eko dhammova atthassa icchitassa nipphatti <span class="bld">atthanipphatti,</span> paṭipāleti etāya taṇhāyāti <span class="bld">paṭipālanā,</span> atthanipphattiyā paṭipālanāti <span class="bld">atthanipphattipaṭipālanā</span>. Yā taṇhā assa pālayantassa puggalassa uppajjati, sā taṇhā <span class="bld">‘‘abhinandanā’’</span>ti vuccati.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yā atthanipphatti taṇhāya paṭipāletabbā, katamā sā atthanipphattī’’ti pucchitabbattā taṃ atthanipphattiṃ sattato vā saṅkhārato vā vibhajitvā dassento <span class="bld">‘‘piyaṃ vā ñātiṃ, piyaṃ vā dhamma’’</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">‘‘ñāti’’</span>nti iminā mittabandhavādayopi gahitā. <span class="bld">Dhammaṃ</span> pana piyarūpārammaṇādikaṃ chabbidhampi yāya taṇhāya taṇhiko abhinandati, sā taṇhā <span class="bld">‘‘abhinandanā nāmā’’</span>ti vuccati. Paṭikkūlaṃ ñātiṃ vā dhammaṃ vā vipallāsavasena appaṭikkūlaṃ ñātiṃ vā dhammaṃ vā sabhāvavasena appaṭikkūlato yāya taṇhāya taṇhiko abhinandati<a name="M0.0186"></a>, sā taṇhā vā <span class="bld">‘‘abhinandanā nāmā’’</span>ti vuccatīti yojetvā attho gahetabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yāsu anekāsu dhātūsu vuttappakārā taṇhā ‘sarā’ti bhagavatā vuttā, katamā tā dhātuyo’’ti pucchitabbattā tā dhātuyo sarūpato dassetuṃ <span class="bld">‘‘cakkhudhātū’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tāsu dhātūsu katamāya dhātuyā katamā sarā patiṭṭhitā pavattā’’ti pucchitabbattā imāya dhātuyā ayaṃ sarā patiṭṭhitā pavattāti niyametvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘sarāti keci rūpādhimuttā’’</span>tiādi <a name="V0.0313"></a> vuttaṃ. Tattha <span class="bld">kecī</span>ti sarāsaṅkhātāya rūpataṇhāya taṇhikā puggalā. <span class="bld">Rūpādhimuttā</span>ti rūpadhātusaṅkhāte ārammaṇe adhimuttā ajjhositā. Iminā padena rūpataṇhāsaṅkhātā sarā rūpadhātuyā patiṭṭhitā pavattāti gahitā, <span class="bld">‘‘keci saddādhimuttā’’</span>tiādīhipi saddataṇhāsaṅkhātādayo sarā saddadhātuyādīsu patiṭṭhitā pavattā sarāva gahitā. <span class="bld">Keci dhammādhimuttā</span>ti ettha dhammaggahaṇena cakkhudhātusotadhātughānadhātujivhādhātukāyadhātusattaviññāṇadhātudhammadhātuyo gahitā, tasmā aṭṭhārasa dhātuyo patiṭṭhānabhāvena gahitāpi chabbidhāva gahitāti daṭṭhabbā. ‘‘Rūpādhimuttādīsu kittakāni padāni taṇhāpakkhe taṇhāya vevacanā’’ti pucchitabbattā etādisāni ettakāni padāni taṇhāpakkhe taṇhāvevacanānīti niyametvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘tattha yāni cha gehasitānī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu chasu rūpādīsu. <span class="bld">Cha gehasitāni domanassānī</span>ti chasu rūpādīsu pavattaṃ taṇhāpemaṃ nissāya pavattāni cha domanassāni. Esa nayo sesesupi. ‘‘Cha upekkhā gehasitāpi bhagavatā vuttā, kasmā na gahitā’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘yā cha upekkhā gehasitā, ayaṃ diṭṭhipakkho’’</span>ti vuttaṃ, diṭṭhipakkhattā na gahitāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. ‘‘Kathaṃ vuttappakārā taṇhā eva gahitā’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘sāyeva patthanākārenā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Sā</span> vuttappakārā eva taṇhā patthanākārena pavattanato āsādipariyāyena vuttā, rūpādiārammaṇadhammesu nandanato <span class="bld">‘‘dhammanandī’’</span>ti pariyāyena vuttā, rūpādiārammaṇadhammesu gilitvā pariniṭṭhapeti viya ajjhosāya tiṭṭhanato <span class="bld">‘‘dhammajjhosāna’’</span>nti pariyāyena vuttā, tasmā taṇhāya vevacanāni honti.</p>
- <p class="bodytext">Taṇhāya <a name="M0.0187"></a> vevacanāni ācariyena niddiṭṭhāni, amhehi ca ñātāni, ‘‘katamāni cittassa vevacanānī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘cittaṃ mano’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Ārammaṇaṃ cintetīti <span class="bld">cittaṃ</span>. Manati jānātīti <span class="bld">mano</span>. Vijānātīti <span class="bld">viññāṇa’’</span>ntiādinā attho pakaraṇesu (dha. sa. aṭṭha. 5) vuttova, tasmā amhehi na vitthārito. Vevacanāniyeva imāni imassa vevacanānīti ettakāniyeva kathayissāma. <span class="bld">‘‘Paññindriyaṃ paññābala’’</span>ntiādīni paññāvevacanāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Arahaṃ sammāsambuddho’’</span>tiādīni buddhassa vevacanāni. ‘‘Tāni kattha desitānī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘yathā ca buddhānussatiyaṃ vutta’’</span>ntiādi vuttaṃ. Buddhānussatidesanāyaṃ <span class="bld">yathā ca</span> yaṃyaṃpakāraṃ <a name="V0.0314"></a> vevacanaṃ bhagavatā ‘‘itipi so bhagavā arahaṃ…pe… bhagavato’’ti vuttaṃ, etaṃpakāraṃ vevacanaṃ buddhānussatiyā vevacanaṃ buddhassa vevacananti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">‘‘Yathā ca dhammānussatiyaṃ vutta’’</span>ntiādīsupi evameva yojanā kātabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Tenāhā’’</span>tiādyānusandhyādiattho ceva <span class="bld">‘‘niyutto vevacano hāro’’</span>tiānusandhyādiattho ca vuttanayānusārena veditabbo.</p>
- <p class="centered">Iti vevacanahāravibhaṅge sattibalānurūpā racitā</p>
- <p class="centered">Vibhāvanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext">Paṇḍitehi pana aṭṭhakathāṭīkānusārena gambhīrattho vitthārato vibhajitvā gahetabboti.</p>
- <p class="subhead">11. Paññattihāravibhaṅgavibhāvanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. Yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena vibhaṅgena vevacanāni vibhattāni, so saṃvaṇṇanāvisesabhūto vibhaṅgo paripuṇṇo, ‘‘katamo paññattihāravibhaṅgo’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamo paññattihāro’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tesu niddiṭṭhesu soḷasasu desanāhārādīsu <span class="bld">katamo</span> saṃvaṇṇanāviseso <span class="bld">paññattihāro</span> paññattihāravibhaṅgo nāmāti pucchati. ‘‘Ekaṃ bhagavā dhammaṃ paññattīhi vividhāhi desetī’’tiādiniddesassa idāni mayā vuccamāno ‘‘yā pakatikathāya desanā’’tiādiko vitthārasaṃvaṇṇanāviseso paññattihāro paññattihāravibhaṅgo nāmāti gahetabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yāhi <a name="M0.0188"></a> vividhāhi paññattīhi ekaṃ dhammaṃ bhagavā deseti, katamā tā vividhā paññattiyo’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘yā pakatikathāyā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">pakatikathāyā</span>ti assādādipadatthavisesaṃ aniddhāretvā atthasabhāvena pavattāya kathāya sādhukaṃ manasikāradhammakathāya yā desanā yathādhippetamatthaṃ veneyyasantāne nikkhipati patiṭṭhapeti pakārena ñāpeti, tasmā <span class="bld">nikkhepapaññatti,</span> tāya paññattiyā dhammaṃ desetīti attho. ‘‘Yā paññatti ‘pakatikathāya <a name="V0.0315"></a> desanā’ti vuttā, katamā sā’’ti pucchitabbattā tathā pucchitvā vitthārato dassetuṃ <span class="bld">‘‘kā ca pakatikathāya desanā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana –‘‘iti ‘pakatikathāya desanā’ti saṅkhepena vuttamatthaṃ vitthārena vibhajituṃ ‘kā ca pakatikathāya desanā’ti pucchitvā ‘cattāri saccānī’tiādimāhā’’ti (netti. aṭṭha. 39) vuttaṃ. Tattha desanādesetabbassa bhedabhāvepi abhedopacārena <span class="bld">‘‘desanā cattāri saccānī’’</span>ti vuttaṃ, catunnaṃ saccānaṃ paññatti desanā nāmāti attho.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kathaṃ taṃ saccapaññattiṃ bhagavā āhā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘yathā bhagavā āhā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Yathā</span> yena pakārena bhagavā yaṃ yaṃ paññattiṃ āha, tathā tena pakārena sā paññatti jānitabbā. <span class="bld">‘‘Idaṃ dukkha’’</span>nti yaṃ paññattiṃ bhagavā āha, <span class="bld">ayaṃ</span> ‘‘idaṃ dukkha’’nti paññatti pañcannaṃ khandhānaṃ nikkhepapaññatti, channaṃ dhātūnaṃ nikkhepapaññatti, aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ nikkhepapaññatti, dvādasannaṃ āyatanānaṃ nikkhepapaññatti, dasannaṃ indriyānaṃ nikkhepapaññattīti yojanā kātabbā. Khandhadhātuāyatanindriyāni ca lokiyāneva. Pīḷanasaṅkhatasantāpavipariṇāmatthatāsāmaññena ekattaṃ upanetvā ‘‘idaṃ dukkha’’nti vuttā. <span class="bld">Dasannaṃ indriyāna</span>nti cakkhusotaghānajivhākāyaitthipurisajīvitamanavedanindriyānaṃ dasannaṃ. Anubhavanalakkhaṇena ekalakkhaṇattā vedanindriyaṃ ekanti gahitaṃ, saddhindriyādīni pana maggapariyāpannattā na gahitāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kabaḷīkāre</span>ti ṭhānūpacārena voharite ojāsaṅkhāte āhāre, rāgo ariyamaggena appahātabbattā anusayavasena, āsāvasena vā patthanāvasena vā <span class="bld">atthi nandī. Atthi taṇhā</span>ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Patiṭṭhitaṃ viruḷha</span>nti paṭisandhiākaḍḍhanasamatthatāpattiyā patiṭṭhitattā patiṭṭhitañceva viruḷhañcāti gahetabbaṃ. <span class="bld">Saṅkhārāna</span>nti punabbhavanibbattakassa bhavassa abhinibbattihetukānaṃ <a name="M0.0189"></a> saṅkhārānaṃ. <span class="bld">Jātijarāmaraṇa</span>nti abhinibbattanalakkhaṇā jāti, na uppādova, paripākalakkhaṇā jarā, na ṭhitiyeva, bhedanalakkhaṇaṃ maraṇaṃ, na bhaṅgameva. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘sasokaṃ sadaraṃ saupāyāsa’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Phasse ce, bhikkhave, āhāre…pe… manosañcetanāya ce, bhikkhave, āhāre…pe… viññāṇe ce, bhikkhave, āhāre atthi rāgo…pe… vadāmī’’ti <span class="bld">ayaṃ</span> paññatti dukkhassa ca samudayassa ca pabhavassa paññāpanato <span class="bld">pabhavapaññatti</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Vaṭṭavasena paññattibhedo ācariyena vibhatto, amhehi ca ñāto, ‘‘kathaṃ vivaṭṭavasena paññattibhedo <a name="V0.0316"></a> vibhatto’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘kabaḷīkāre ce, bhikkhave, āhāre natthi rāgo’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Kabaḷīkāre…pe… anupāyāsanti vadāmī’’ti <span class="bld">ayaṃ</span> paññatti dukkhassa pariññāya ca paññāpanato <span class="bld">pariññāpaññatti</span> nāma, samudayassa pahānassa ca paññāpanato <span class="bld">pahānapaññatti</span> nāma, maggassa bhāvanāya ca paññāpanato <span class="bld">bhāvanāpaññatti</span> nāma, nirodhassa sacchikiriyāya ca paññāpanato <span class="bld">sacchikiriyāpaññatti</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. Vivaṭṭavasena paññattibhedo ācariyena vibhatto, amhehi ca ñāto, ‘‘kathaṃ sammasanavasena paññattibhedo vibhatto’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘samādhiṃ, bhikkhave, bhāvethā’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Samādhiṃ, bhikkhave, bhāvetha…pe… yathābhūtaṃ pajānātī’’ti <span class="bld">ayaṃ</span> paññatti maggassa bhāvanāya ca paññāpanato <span class="bld">bhāvanāpaññatti</span> nāma, dukkhassa pariññāya ca paññāpanato <span class="bld">pariññāpaññatti</span> nāma, samudayassa pahānassa ca paññāpanato <span class="bld">pahānapaññatti</span> nāma, nirodhassa sacchikiriyāya ca paññāpanato <span class="bld">sacchikiriyāpaññatti</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Sammasanavasena paññattibhedo ācariyena vibhatto, amhehi ca ñāto, ‘‘kathaṃ upādānakkhandhavasena paññattibhedo vibhatto’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘rūpaṃ, rādha, vikirathā’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Rūpaṃ, rādha, vikiratha…pe… nibbāna’’nti <span class="bld">ayaṃ</span> paññatti taṇhāsaṅkhātassa rodhassa nirodhassa ca paññāpanato <span class="bld">nirodhapaññatti</span> nāma, assādassa nibbidāya ca paññāpanato <span class="bld">nibbidāpaññatti</span> nāma, dukkhassa pariññāya ca paññāpanato <span class="bld">pariññāpaññatti</span> nāma, samudayassa pahānassa ca paññāpanato <span class="bld">pahānapaññatti</span> nāma, maggassa bhāvanāya ca paññāpanato <span class="bld">bhāvanāpaññatti</span> nāma, nirodhassa sacchikiriyāya ca paññāpanato <span class="bld">sacchikiriyāpaññatti</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇāni <a name="M0.0190"></a> vikiranto viddhaṃsento vikīḷaniyaṃ karonto paññāya taṇhākkhayāya paṭipajjanto kiṃ pajānātī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘so ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānātī’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānātīti…pe… nirodhagāminipaṭipadāti yathābhūtaṃ pajānātī’’ti <span class="bld">ayaṃ</span> paññatti saccānaṃ paṭivedhassa paññāpanato <span class="bld">paṭivedhapaññatti</span> nāma, dassanabhūmiyā nikkhepassa ca paññāpanato <span class="bld">nikkhepapaññatti</span> nāma, maggassa bhāvanāya ca paññāpanato <span class="bld">bhāvanāpaññatti</span> nāma, sotāpattiphalassa sacchikiriyāya ca paññāpanato <span class="bld">sacchikiriyāpaññatti</span> nāma. ‘‘So ‘ime āsavā’ti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘āsavā asesaṃ nirujjhantī’ti yathābhūtaṃ pajānātī’’ti <span class="bld">ayaṃ</span> paññatti khayeñāṇassa uppādassa ca paññāpanato <span class="bld">uppādapaññatti</span> nāma, anuppādeñāṇassa okāsassa ca <a name="V0.0317"></a> paññāpanato <span class="bld">okāsapaññatti</span> nāma, maggassa bhāvanāya ca paññāpanato <span class="bld">bhāvanāpaññatti</span> nāma, dukkhassa pariññāya ca paññāpanato <span class="bld">pariññāpaññatti</span> nāma, samudayassa pahānassa ca paññāpanato <span class="bld">pahānapaññatti</span> nāma, vīriyindriyassa ārambhassa ca paññāpanato <span class="bld">ārambhapaññatti</span> nāma, āsāṭikānaṃ āhaṭanāya ca paññāpanato <span class="bld">āhaṭanāpaññatti</span> nāma, bhāvanābhūmiyā nikkhepassa ca paññāpanato <span class="bld">nikkhepapaññatti</span> nāma, pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ abhinighātassa ca paññāpanato <span class="bld">abhinighātapaññatti</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. Vaṭṭavasena vā vivaṭṭavasena vā dhammasammasanavasena vā upādānakkhandhavasena vā pajānanavasena vā saccesu nānāvidho paññattibhedo ācariyena vibhatto, amhehi ca ñāto, ‘‘kathaṃ teparivaṭṭavasena saccesu paññattibhedo vibhatto’’ti vattabbattā teparivaṭṭavasena saccesu paññattibhedaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘idaṃ dukkhanti me, bhikkhave’’</span>tiādi āraddhaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana – ‘‘evaṃ vaṭṭavivaṭṭamukhena sammasanaupādānakkhandhamukheneva saccesu paññattivibhāgaṃ dassetvā idāni teparivaṭṭavasena dassetuṃ ‘idaṃ dukkhanti me bhikkhave’tiādi āraddha’’nti (netti. aṭṭha. 41) vuttaṃ. Tattha <span class="bld">pubbe</span> parijānanato paṭṭhāya. <span class="bld">Ananussutesū</span>ti parijānanavasena ananussutesu catūsu sacca<span class="bld">dhammesu. Cakkhu</span>nti paṭhamaṃ nibbānadassanaṭṭhena cakkhu nāma. Yathāsabhāvato kiccaparijānanaṭṭhena sacchikiriyaparijānanaṭṭhena <span class="bld">ñāṇaṃ</span> nāma. Yathāsabhāvato <a name="M0.0191"></a> kiccaparijānanādīnaṃ paṭivijjhitvā pajānanaṭṭhena <span class="bld">paññā</span> nāma. Tathā viditakaraṇaṭṭhena <span class="bld">vijjā</span> nāma. Ālokobhāsakaraṇaṭṭhena <span class="bld">āloko</span> nāma. Idaṃ cakkhādikaṃ sabbaṃ paññāvevacanameva. ‘‘Idaṃ dukkhanti me bhikkhave…pe… udapādī’’ti <span class="bld">ayaṃ</span> paññatti saccānaṃ desanāya paññāpanato <span class="bld">desanāpaññatti</span> nāma, sutamayiyā paññāya nikkhepassa ca paññāpanato <span class="bld">nikkhepapaññatti</span> nāma, anaññātaññassāmītindriyassa sacchikiriyāya ca paññāpanato <span class="bld">sacchikiriyāpaññatti</span> nāma, dhammacakkassa pavattanāya ca paññāpanato <span class="bld">pavattanāpaññatti</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Taṃ kho panidaṃ dukkhaṃ pariññeyyaṃ…pe… udapādī’’ti <span class="bld">ayaṃ</span> paññatti maggassa bhāvanāya paññāpanato <span class="bld">bhāvanāpaññatti</span> nāma, cintāmayiyā paññāya nikkhepassa ca paññāpanato <span class="bld">nikkhepapaññatti</span> nāma, aññindriyassa sacchikiriyāya ca paññāpanato <span class="bld">sacchikiriyāpaññatti</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Taṃ kho panidaṃ dukkhaṃ pariññātaṃ…pe… udapādī’’ti <span class="bld">ayaṃ</span> paññatti maggassa bhāvanāya paññāpanato <span class="bld">bhāvanāpaññatti</span> nāma, bhāvanāmayiyā paññāya nikkhepassa ca paññāpanato <a name="V0.0318"></a> <span class="bld">nikkhepapaññatti</span> nāma, aññātāvino indriyassa sacchikiriyāya ca paññāpanato <span class="bld">sacchikiriyāpaññatti</span> nāma, dhammacakkassa pavattanāya ca paññāpanato <span class="bld">pavattanāpaññatti</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Teparivaṭṭavasena saccesu nānāvidho paññattibhedo ācariyena vibhatto, amhehi ca ñāto, ‘‘kathaṃ kusalākusalādivasena desitadhammassa paññattibhedo vibhatto’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tulamatulañca sambhava’’</span>ntiādi vuttaṃ. Atha vā dhammacakkasutte paññattibhedo ācariyena vibhatto, amhehi ca ñāto, ‘‘tulamatulañcātiādigāthāya kathaṃ paññattibhedo vibhatto’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tulamatulañcā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tulīyati paricchijjīyatīti <span class="bld">tulaṃ,</span> kāmāvacarakammaṃ, natthi tulaṃ sadisaṃ aññaṃ lokiyakammaṃ assa mahaggatakammassāti <span class="bld">atulaṃ,</span> rūpārūpāvacarakammaṃ. Punabbhavaṃ sambhavati etena saṅkhārenāti <span class="bld">sambhavo,</span> taṃ sambhavaṃ. Punabbhavaṃ saṅkharotīti <span class="bld">bhavasaṅkhāro</span>. Ajjhatte vipassanāvasena ramatīti <span class="bld">ajjhattarato</span>. Samathavasena samādhiyatīti <span class="bld">samāhito</span>. Attani sambhavatīti <span class="bld">attasambhavo,</span> taṃ attasambhavaṃ. <span class="bld">Muni</span> sambuddho sambhavaṃ bhavasaṅkhāraṃ tulañca atulañca avassaji, ajjhattarato samāhito kavacaṃ abhindi iva, evaṃ attasambhavaṃ <span class="bld">abhindi</span> padālayīti yojanā kātabbā. Atha vā <span class="bld">muni</span> sambuddho ‘‘pañcakkhandhā aniccā <a name="M0.0192"></a> dukkhā anattā vipariṇāmadhammā, nibbānaṃ pana niccaṃ sukhaṃ asaṅkhataṃ avipariṇāmadhamma’’nti <span class="bld">tulaṃ</span> tulayanto <span class="bld">atulaṃ</span> nibbānaṃ disvā sambhavaṃ bhavasaṅkhāraṃ ariyamaggena avassaji. Kathaṃ avassaji? So hi muni vipassanāvasena ajjhattarato ca hutvā, samathavasena upacārappanāsu samāhito ca hutvā kavacaṃ abhindi iva, <span class="bld">evaṃ attasambhavaṃ</span> attani sañjātaṃ kilesaṃ <span class="bld">abhindi</span> padālayi, kilesābhāvena kammañca jahīti gāthāttho gahetabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tulamatulañca sambhava’’nti paññatti sabbadhammānaṃ abhiññāya paññāpanato <span class="bld">abhiññāpaññatti</span> nāma, dhammapaṭisambhidāya nikkhepassa ca paññāpanato <span class="bld">nikkhepapaññatti</span> nāma, ‘‘bhavasaṅkhāramavassaji munī’’ti paññatti samudayassa pariccāgassa ca paññāpanato <span class="bld">pariccāgapaññatti</span> nāma, dukkhassa pariññāya ca paññāpanato <span class="bld">pariññāpaññatti</span> nāma, ‘‘ajjhattarato samāhito’’ti paññatti kāyagatāya satiyā bhāvanāya ca paññāpanato <span class="bld">bhāvanāpaññatti</span> nāma, cittekaggatāya ṭhitiyā ca paññāpanato <span class="bld">ṭhitipaññatti</span> nāma, ‘‘abhindi kavacamivattasambhava’’nti paññatti cittassa abhinibbidāya ca paññāpanato <span class="bld">abhinibbidāpaññatti</span> nāma, sabbaññutāya upādānassa ca paññāpanato <span class="bld">upādānapaññatti</span> nāma, avijjāṇḍakosānaṃ padālanāya ca paññāpanato <span class="bld">padālapaññatti</span> nāma, ‘‘yathāvutto paññattippabhedo kena saddahitabbo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tenāhā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tathāvuttassa paññattippabhedassa <a name="V0.0319"></a> sambhavato bhagavā yaṃ ‘‘tulamatula’’ntiādigāthamāha, tathāsambhavato yathāvuttāya gāthāya yathāvutto paññattippabhedo saddahitabboti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tulamatulañcā’’tiādigāthāyaṃ paññattippabhedo ācariyena vibhatto, amhehi ca ñāto.</p>
- <p class="gatha1">‘Yo dukkhamaddakkhi yatonidānaṃ, kāmesu so jantu kathaṃ nameyya;</p>
- <p class="gathalast">Kāmā hi loke saṅgoti ñatvā, tesaṃ satīmā vinayāya sikkhe’ti. –</p>
- <p class="unindented">Gāthāyaṃ pana kathaṃ paññattibhedo vibhatto’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘yo dukkhamaddakkhī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Yo</span> āraddhavipassako jantu yatonidānaṃ sabbaṃ tebhūmakaṃ <a name="M0.0193"></a> hetuphalaṃ <span class="bld">dukkhaṃ</span> addakkhi, <span class="bld">so</span> āraddhavipassako jantu kāmesu <span class="bld">kathaṃ nameyya</span> nametuṃ nārahati. Kāmā loke ‘‘saṅgo’’ti <span class="bld">hi</span> yasmā passitabbā, tasmā nametuṃ nārahati, iti etaṃ dukkhabhāvaṃ dukkhahetubhāvaṃ ñatvā <span class="bld">tesaṃ</span> kāmānaṃ <span class="bld">vinayāya</span> vūpasamāya <span class="bld">satimā</span> kāyagatāsatisampanno tīṇi sikkhāni <span class="bld">sikkhe</span> sikkheyyāti gāthāttho saṅkhepena viññātabbo. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> (netti. aṭṭha. 41) pana vitthārena saṃvaṇṇito.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yo dukkha’’nti paññatti dukkhassa vevacanassa ca pariññāya ca paññāpanato <span class="bld">vevacanapaññatti, pariññāpaññatti ca</span> hoti. ‘‘Yatonidāna’’nti paññatti samudayassa pabhavassa ca pahānassa ca paññāpanato <span class="bld">pabhavapaññatti</span> ceva <span class="bld">pahānapaññatti</span> ca hoti. ‘‘Addakkhī’’ti paññatti ñāṇacakkhussa vevacanassa ca paṭivedhassa ca paññāpanato <span class="bld">vevacanapaññatti</span> ceva <span class="bld">paṭivedhapaññatti</span> ca hoti. ‘‘Kāmesu so jantu kathaṃ nameyyā’’ti paññatti kāmataṇhāya vevacanassa ca anabhinivisassa ca paññāpanato <span class="bld">vevacanapaññatti</span> ceva <span class="bld">anabhinivesapaññatti</span> ca hoti. ‘‘Kāmā hi loke saṅgoti ñatvā’’ti paññatti kāmānaṃ paccatthikato dassanassa ca paññāpanato <span class="bld">dassanapaññatti</span> nāma. Kāmā hi anatthajānanato paccatthikasadisā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kīdisā hutvā anatthajanakā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘kāmā hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Kāmā rāgaggiādīhi antodayhanato <span class="bld">aṅgārakāsūpamā</span> ca, pūtibhāvāpajjanato <span class="bld">maṃsapesūpamā</span> ca, bahi aññena dayhanato <span class="bld">pāvakakappā</span> jalitaggikkhandhūpamā ca, patiṭṭhānābhāvato <span class="bld">papātūpamā</span> ca, visasadisehi dosādīhi parahiṃsanato <span class="bld">uragopamā</span> ca. ‘‘Tesaṃ satīmā’’ti paññatti pahānāya apacayassa ca paññāpanato <span class="bld">apacayapaññatti</span> nāma, kāyagatāya satiyā nikkhepassa ca paññāpanato <a name="V0.0320"></a> <span class="bld">nikkhepapaññatti</span> nāma, maggassa bhāvanāya ca paññāpanato <span class="bld">bhāvanāpaññatti</span> nāma. ‘‘Vinayāya sikkhe’’ti paññattirāgavinayassa dosavinayassa mohavinayassa paṭivedhassa ca paññāpanato <span class="bld">paṭivedhapaññatti</span> nāma. ‘‘Jantū’’ti paññatti yogissa vevacanassa ca paññāpanato <span class="bld">vevacanapaññatti</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Jantūti sāmaññasattavācako saddo kasmā yogivācakoti viññātabbo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘yadā hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Yogī <span class="bld">yadā</span> yasmiṃ kāle <a name="M0.0194"></a> kāmā saṅgoti pajānāti, tadā tasmiṃ kāle <span class="bld">so</span> yogī kāmānaṃ anuppādāya kusale dhamme kāyagatāsatiādīhi <span class="bld">uppādayati,</span> so kusale dhamme uppādento yogī anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya <span class="bld">vāyamati</span> kusalavīriyaṃ karoti, tasmā yogīvācako jantusaddoti viññātabbo. ‘‘Jantū’’ti <span class="bld">ayaṃ</span> paññatti <span class="bld">appattassa</span> kusalassa jhānadhammādikassa pattiyā vāyāmassa ca paññāpanato <span class="bld">vāyāmapaññatti</span> nāma, oramattikāya asantuṭṭhiyā nikkhepassa ca paññāpanato <span class="bld">nikkhepapaññatti</span> nāma. ‘‘So anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya vāyamatī’’ti ayaṃ paññatti vāyāmapaññatti, ‘‘hetuso uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā vāyamatīti paññatti katamā paññattī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha so uppannāna’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tattha</span> tasmiṃ ‘‘anuppannāna’’ntiādimhi. ‘‘So uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā vāyamatī’’ti <span class="bld">ayaṃ</span> paññatti bhāvanāya appamādassa ca paññāpanato <span class="bld">appamādapaññatti</span> nāma, vīriyindriyassa nikkhepassa ca paññāpanato <span class="bld">nikkhepapaññatti</span> nāma, kusalānaṃ dhammānaṃ ārakkhassa ca paññāpanato <span class="bld">ārakkhapaññatti</span> nāma, adhicittasikkhāya ṭhitiyā ca paññāpanato <span class="bld">ṭhitipaññatti</span> nāma. ‘‘Kena yathāvuttappakāro paññattippabhedo saddahitabbo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tenāhā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yo dukkhamaddakkhi yatonidāna’’ntiādigāthāya paññattippabhedo ācariyena vibhatto, amhehi ca ñāto.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Mohasambandhano loko, bhabbarūpova dissati;</p>
- <p class="gatha2">Upadhibandhano bālo, tamasā parivārito;</p>
- <p class="gathalast">Assirī viya khāyati, passato natthi kiñcananti. –</p>
- <p class="unindented">Gāthāyaṃ pana kathaṃ paññattippabhedo vibhatto’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘mohasambandhano’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">mohasambandhano</span>ti mohahetukehi saṃyojanehi sambandho. <span class="bld">Loko</span>ti appahīnasaṃyojano sattaloko. <span class="bld">Bhabbarūpova</span> <a name="V0.0321"></a> <span class="bld">dissatī</span>ti abhabbopi attā bhabbarūpova bhabbajātiko viya bālānaṃ avipassakānaṃ dissati. <span class="bld">Upadhibandhano</span>ti kilesūpadhīhi bandhitabbo. Yu-paccayo hi kammatthe vihito. Upadhīsu vā kilesānaṃ bandhanaṃ yassa bālassāti <span class="bld">upadhibandhano</span>. Dve avaḍḍhiyo lāti gaṇhātīti <span class="bld">bālo. Tamasā</span> sammohena <span class="bld">parivārito</span> paṭicchādito paṇḍitānaṃ vipassakānaṃ <span class="bld">assirī</span> viya sirīvirahito viya <span class="bld">khāyati</span> <a name="M0.0195"></a> upaṭṭhāti. <span class="bld">Passato</span> paññācakkhunā passantassa paṇḍitassa kiñcanaṃ natthīti saṅkhepattho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Mohasambandhano loko’’ti paññatti mohasīsena gahitānaṃ vipallāsānaṃ desanāya paññāpanato <span class="bld">desanāpaññatti</span> nāma. ‘‘Bhabbarūpova dissatī’’ti paññatti lokassa viparītassa viparītākārena upaṭṭhahantassa paññāpanato <span class="bld">viparītapaññatti</span> nāma. ‘‘Upadhibandhano bālo’’ti paññatti pāpakānaṃ icchāvacarānaṃ pabhavassa paññāpanato <span class="bld">pabhavapaññatti</span> nāma. ‘‘Upadhibandhano bālo’’ti paññatti pariyuṭṭhānānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ bandhanakiccassa paññāpanato <span class="bld">kiccapaññatti</span> nāma. ‘‘Upadhibandhano bālo’’ti paññatti kilesānaṃ bandhanabalamūhanabalānaṃ paññāpanato <span class="bld">balapaññatti</span> nāma. ‘‘Upadhibandhano bālo’’ti paññatti saṅkhārānaṃ viruhanāya paññāpanato <span class="bld">viruhanāpaññatti</span> nāma. ‘‘Tamasā parivārito’’ti paññatti avijjandhakārassa desanāya paññāpanato <span class="bld">desanāpaññatti</span> nāma, avijjandhakārassa vevacanassa ca paññāpanato <span class="bld">vevacanapaññatti</span> nāma. ‘‘Assirī viya khāyatī’’ti paññatti dibbacakkhussa dassanakiriyāya paññāpanato <span class="bld">dassanapaññatti</span> nāma. ‘‘Assirī viya khāyatī’’ti paññatti paññācakkhussa nikkhepassa paññāpanato <span class="bld">nikkhepapaññatti</span> nāma. ‘‘Passato natthi kiñcana’’nti paññatti <span class="bld">sattānaṃ</span> ariyānaṃ paṭivedhassa paññāpanato <span class="bld">paṭivedhapaññatti</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Katamaṃ kiñcana’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘rāgo kiñcana’’</span>ntiādi vuttaṃ. ‘‘Yathāvutto paññattippabhedo kathaṃ amhehi saddahitabbo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tenāhā’’</span>tiādi vuttaṃ. Yathāvuttassa paññattippabhedassa sambhavato bhagavā yaṃ <span class="bld">‘‘mohasambandhano’’</span>tiādimāha, tathāsambhavato tāya gāthāya yathāvutto paññattippabhedo gāthānusārena saddahitabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Mohasambandhano loko’’tiādigāthāya paññattippabhedo ācariyena vibhatto, amhehi ca ñāto, ‘‘atthi, bhikkhave, ajāta’ntiādipāṭhassa paññattippabhedo kathaṃ vibhatto’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘atthi bhikkhave’’</span>tiādipāḷimāha. ‘‘Sā pana pāḷi kimatthaṃ bhagavatā vuttā’’ti ce puccheyya? Paramatthato avijjamānattā nibbānaṃ natthi, tasmā ‘‘atthi nibbāna’’nti <a name="V0.0322"></a> vacanaṃ sasavisāṇavacanaṃ viya anatthaṃ, vohāramattametanti vadantānaṃ micchāvādaṃ bhañjituṃ bhagavatā vuttāti daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext">Kutocipi <a name="M0.0196"></a> ajātattā abhūtattā <span class="bld">ajātaṃ abhūtaṃ</span>. Paccayehi akatattā <span class="bld">akataṃ</span>. Saṅkhatābhāvato <span class="bld">asaṅkhataṃ</span> nibbānaṃ atthi. <span class="bld">Etaṃ</span> ajātādikaṃ nibbānaṃ no ce abhavissa, evaṃ sati nissaraṇaṃ na paññāyetha, nibbānassa ca ariyamaggaphalānaṃ ārammaṇattā, maggaphalānañca kilesānaṃ samucchindanato paṭippassambhanato, samucchindanena ca tividhassa vaṭṭassa apavaṭṭanato ajātādikaṃ nibbānaṃ atthiyevāti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Atthi, bhikkhave, ajātaṃ…pe… asaṅkhata’’nti <span class="bld">ayaṃ</span> paññatti nibbānassa <span class="bld">desanāpaññatti</span> ca nibbānassa <span class="bld">vevacanapaññatti</span> ca hoti. ‘‘Nayidha jātassa…pe… paññāyethā’’ti <span class="bld">ayaṃ</span> paññatti saṅkhatassa <span class="bld">vevacanapaññatti</span> ca saṅkhatassa <span class="bld">upanayanapaññatti</span> ca hoti. ‘‘Yasmā ca…pe… asaṅkhata’’nti <span class="bld">ayaṃ</span> paññatti nibbānassa <span class="bld">vevacanapaññatti</span> ca nibbānassa <span class="bld">jotanāpaññatti</span> ca hoti. ‘‘Yasmā jātassa…pe… paññāyatī’’ti <span class="bld">ayaṃ</span> paññatti nibbānassa <span class="bld">vevacanapaññatti</span> ca maggassa saṃsārato <span class="bld">niyyānikapaññatti ca nissaraṇapaññatti</span> ca hotīti paññattiviseso paṇḍitehi niddhāretvā gahetabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yathāvutto nibbānassa paññattippabhedo kena saddahitabbo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tenāha bhagavā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Tenāha āyasmā’’</span>tiādyānusandhyādiattho ceva <span class="bld">‘‘niyutto paññattihāro’’</span>ti anusandhyādiattho ca vuttanayānusārena veditabbo.</p>
- <p class="centered">Iti paññattihāravibhaṅge sattibalānurūpā racitā</p>
- <p class="centered">Vibhāvanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext">Paṇḍitehi pana aṭṭhakathāṭīkānusārena gambhīrattho vitthārato vibhajitvā gahetabboti.</p>
- <p class="subhead">12. Otaraṇahāravibhaṅgavibhāvanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para42"></a><span class="paranum">42</span>. Yena <a name="V0.0323"></a> yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena paññattihāravibhaṅgena paññattiyo vibhattā, so saṃvaṇṇanāvisesabhūto vibhaṅgo paripuṇṇo, ‘‘katamo otaraṇo hāravibhaṅgo’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamo otaraṇo hāro’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tesu niddiṭṭhesu soḷasasu desanāhārādīsu <a name="M0.0197"></a> <span class="bld">katamo</span> saṃvaṇṇanāviseso <span class="bld">otaraṇo hāro</span> otaraṇahāravibhaṅgo nāmāti pucchati. ‘‘Yo ca paṭiccuppādo’’tiādiniddesassa idāni mayā vuccamāno ‘‘uddhaṃ adho sabbadhi vippamutto’’tiādiko vitthārasaṃvaṇṇanāviseso otaraṇo hāro otaraṇahāravibhaṅgo nāmāti gahetabbo.</p>
- <p class="bodytext">Tattha pāṭhe ‘‘katame paṭiccasamuppādādayo niddhāretvā katamehi niddhāritehi dhammehi otaratī’’ti pucchitabbattā imasmiṃ pāṭhe ime paṭiccasamuppādādayo niddhāretvā imehi niddhāritehi dhammehi otaratīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘uddhaṃ adho sabbadhi vippamutto’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">uddha</span>nti kāmadhātuto uddhaṃ uparibhāge pavattāya rūpadhātuarūpadhātuyā. <span class="bld">Adho</span>ti rūpadhātuto heṭṭhābhāge pavattāya kāmadhātuyā. <span class="bld">Sabbadhī</span>ti sabbasmiṃ kāmarūpaarūpadhātumhi. <span class="bld">Vippamutto</span>ti paṭisandhivasena appavattanato vippamutto asekkho. Ayaṃ sekkho dassanamaggena sakkāyadiṭṭhiyā samugghātattā ‘‘ahaṃ asmī’’ti anānupassī viharati. Evaṃ sekkhāya vimuttiyā ceva asekkhāya vimuttiyā ca sekkho ceva asekkho ca atiṇṇapubbaṃ oghaṃ apunabbhavāya vimutto udatārīti gāthāttho gahetabbo.</p>
- <p class="bodytext">Tasmiṃ gāthāpāṭhe ‘‘katame niddhāretvā katamehi otaratī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘uddhanti rūpadhātū’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Uddha</span>nti manussalokato uddhaṃ cātumahārājikādayopi gahitāti atthasambhavato taṃ nivattetuṃ <span class="bld">‘‘rūpadhātu arūpadhātū’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Adho</span>ti manussabhavato adho cattāro apāyabhūmiyo ca gahitāti atthasambhavato taṃ nivattetuṃ <span class="bld">‘‘kāmadhātū’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Sabbadhī</span>ti catubhūmiketi atthasambhavato <span class="bld">‘‘tedhātuke’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Ayaṃ asekkhā vimuttī</span>ti vimuttassa asekkhassa yā virāgatā atthi, ayampi virāgatā asekkhaphalavimutti. ‘‘Uddhaṃ adho sabbadhi vippamutto’’ti pāṭhe vuttappakārā ayaṃ asekkhā vimutti niddhāritāti attho. Niddhāritāya asekkhāya vimuttiyā yāni saddhādipañcindriyāni niddhāritāni, <span class="bld">tāniyeva</span> asekkhāni <a name="V0.0324"></a> pañcindriyāni bhavanti. <span class="bld">Ayaṃ</span> vuttappakārā otaraṇā <span class="bld">indriyehi</span> vimuttiyā <span class="bld">otaraṇā</span> nāma pavesanā nāma.</p>
- <p class="bodytext">Tāniyeva asekkhāni pañcindriyāni vijjāya upakārakattā, paññāpadaṭṭhānattā vā <span class="bld">vijjā</span> bhavanti. <span class="bld">Vijjuppādā</span> tādisāya vijjāya uppādā uppādahetuto <a name="M0.0198"></a> <span class="bld">avijjānirodho</span> avijjāya nirodho hoti…pe… dukkhakkhandhassa nirodho hoti, <span class="bld">ayaṃ</span> vuttappakārā otaraṇā paṭiccasamuppādehi otaraṇā nāma.</p>
- <p class="bodytext">Tāniyeva asekkhāni pañcindriyāni tīhi khandhehi saṅgahitāni saddhāvīriyehi sīlasambhavato, satiyā ca paññānuvattakattā. Sesā vuttanayānusārena veditabbā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Uddhaṃ adho sabbadhi vippamutto’’ti pāṭhe niddhāretvā otaraṇā ācariyena vibhattā, amhehi ca ñātā, ‘‘ayaṃ ahasmīti anānupassī’’ti pāṭhe ‘‘katame niddhāretvā katamehi otaraṇehi otaratī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘ayaṃ ahasmīti anānupassīti ayaṃ sakkāyadiṭṭhiyā’’</span>tiādi vuttaṃ. Yo ayaṃ sekkho ‘‘ahamasmī’’ti nānupassī, tassa sekkhassa sakkāyadiṭṭhiyā yo samugghāto atthi, yā samugghātasaṅkhātā samugghātavimutti sekkhā vimutti hoti, tassā sekkhāya vimuttiyā yāni saddhādipañcindriyāni niddhāritāni, <span class="bld">tāniyeva</span> sekkhāni pañcindriyāni bhavanti. <span class="bld">Ayaṃ</span> vuttappakārā otaraṇā indriyehi otaraṇā nāma. Sesā vuttanayānusārena veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para43"></a><span class="paranum">43</span>. ‘‘Uddhaṃ adho’’tiādigāthāyaṃ otaraṇā ācariyena vibhattā, amhehi ca ñātā, ‘‘nissitassa calita’’ntiādipāṭhe ‘‘katame niddhāretvā katamehi otaratī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘nissitassa calitaṃ, anissitassa calitaṃ natthī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Nissitassa</span> puggalassa <span class="bld">calitaṃ</span> calanaṃ atthi, <span class="bld">anissitassa</span> puggalassa <span class="bld">calitaṃ</span> calanaṃ natthi. <span class="bld">Calite</span> calane asati passaddhi bhavati, passaddhiyā <span class="bld">sati</span> vijjamānāya nati na hoti, natiyā <span class="bld">asati</span> avijjamānāya <span class="bld">āgatigati</span> na hoti, āgatigatiyā <span class="bld">asati</span> avijjamānāya <span class="bld">cutūpapāto</span> na hoti, cutūpapāte <span class="bld">asati</span> avijjamāne <span class="bld">idha</span> chasu ajjhattikāyatanesu attānaṃ neva passati, <span class="bld">huraṃ</span> vā chasu bāhirāyatanesu attānaṃ na passati, <span class="bld">ubhayaṃ antarena</span> vajjetvā phassādisamudāyesu dhammesu attānaṃ na passati, <span class="bld">esova</span> paṭiccasamuppādo ‘‘avijjānirodhā’’tiādiko dukkhassa <span class="bld">anto</span> avasānaṃ karotīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nissitassa</span> <a name="V0.0325"></a> <span class="bld">calita</span>nti ettha ‘‘nissayo katividho’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘nissitassa calitanti nissayo nāmā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu duvidhesu taṇhānissayadiṭṭhinissayesu <a name="M0.0199"></a> yā cetanā <span class="bld">rattassa</span> puggalassa niddhāritā, <span class="bld">ayaṃ</span> cetanādhammo <span class="bld">taṇhānissayo</span> nāma. Yā cetanā <span class="bld">mūḷhassa</span> puggalassa niddhāritā. <span class="bld">Ayaṃ</span> cetanādhammo <span class="bld">diṭṭhinissayo</span> nāma. Sā duvidhā cetanā pana saṅkhārā nāma. Saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ…pe… sabbo paṭiccasamuppādo niddhārito. <span class="bld">Ayaṃ</span> vuttappakārā otaraṇā paṭiccasamuppādehi otaraṇā nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ taṇhānissayadiṭṭhinissaye yā vedanā <span class="bld">rattassa</span> puggalassa niddhāritā, ayaṃ <span class="bld">sukhā vedanā</span>. Yā cetanā <span class="bld">sammūḷhassa</span> puggalassa niddhāritā, ayaṃ <span class="bld">adukkhamasukhā vedanā</span>. Yebhuyyena sesā vuttanayānusārena veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para44"></a><span class="paranum">44</span>. ‘‘Nissitassa calita’’ntiādipāṭhe otaraṇā ācariyena vibhattā, amhehi ca ñātā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ye keci sokā paridevitā vā…pe…</p>
- <p class="gathalast">Piyaṃ na kayirātha kuhiñci loke’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Gāthāpāṭhe ‘‘katame niddhāretvā katamehi otaratī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘ye keci sokā’’</span>tiādi vuttaṃ. Ye keci sokā vā yā kāci paridevitā vā anekarūpā yā kāci dukkhā vā lokasmiṃ sambhavanti. <span class="bld">Ete</span> sokādayo piyaṃ paṭicca pabhavanti, piye asante <span class="bld">ete</span> sokādayo na bhavanti. <span class="bld">Tasmā</span> piye asante sokādīnaṃ abhāvato <span class="bld">yesaṃ</span> vītasokānaṃ kuhiñci lokepi natthi, te vītasokā sukhino bhavanti. <span class="bld">Tasmā</span> vītasokānaṃ sukhasampannattā asokaṃ virajaṃ <span class="bld">patthayāno</span> sappuriso kuhiñci loke piyaṃ na kayirāthāti gāthāttho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Ye keci sokā paridevitā vā, dukkhā ca lokasmimanekarūpā piyaṃ paṭicca pabhavanti ete’’</span>ti ettha pāṭhe yā vedanā niddhāritā, ayaṃ <span class="bld">dukkhā vedanā</span>. Sesā vuttanayānusārena veditabbā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ye keci sokā’’tiādigāthāpāṭhe otaraṇā ācariyena vibhattā, amhehi ca ñātā<a name="V0.0326"></a>, ‘‘kāmaṃ kāmayamānassā’’tiādigāthāpāṭhe ‘‘katame <a name="M0.0200"></a> niddhāretvā katamehi otaratī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘kāmaṃ kāmayamānassā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tassaṃ gāthāyaṃ attho heṭṭhā vuttova.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ ‘‘pītimano hotī’’ti pāṭhe yā pītimanatā vuttā niddhāritā, <span class="bld">ayaṃ</span> pītimanatā <span class="bld">anunayo</span> hoti. <span class="bld">‘‘Sallaviddhova ruppatī’’</span>ti pāṭhe yaṃ ruppanaṃ āha, <span class="bld">idaṃ</span> ruppanaṃ <span class="bld">paṭighaṃ</span> hoti, anunayo ca paṭighañca niddhāritāti attho.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Anunaye ca paṭighe ca niddhārite katamo dhammo niddhārito’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘anunayo paṭighañca pana taṇhāpakkho’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Taṇhāpakkho</span>ti taṇhāpakkhattā taṇhā niddhāritā. ‘‘Anunayo taṇhāpakkho hotu, paṭighaṃ pana taṇhāpakkhaṃ na siyā’’ti ce vadeyya? Paṭighassa attasinehavasena pavattanato paṭighampi taṇhāpakkhaṃ hoti. ‘‘Taṇhāya niddhāritāya katamo niddhārito’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘taṇhāya ca panā’’</span>tiādi vuttaṃ. Dasannaṃ rūpāyatanānaṃ taṇhāya padaṭṭhānattā dasa rūpāni āyatanāni niddhāritāni. <span class="bld">Ayaṃ</span> vuttappakārā otaraṇā āyatanehi otaraṇā nāma. Sutte āgatā paṭiccasamuppādādayo tena saṃvaṇṇanāvisesena nayena niddhāritā, suttatthamukhena vā niddhāritā, tena…pe… nayena niddhāritesu paṭiccasamuppādādīsu yo saṃvaṇṇanānayaviseso tadatthavācakavasena vā tadatthañāpakavasena vā otarati pavisati samosarati, so saṃvaṇṇanānayaviseso otaraṇo hāro nāmāti adhippāyo daṭṭhabbo. Sesesupi vuttanayānusārena otaraṇā gahetabbā. <span class="bld">‘‘Tenāha āyasmā’’</span>tiādyānusandhyādiattho ceva <span class="bld">‘‘niyutto otaraṇo hāro’’</span>ti anusandhyādiattho ca vuttanayānusārena veditabbo.</p>
- <p class="centered">Iti otaraṇahāravibhaṅge sattibalānurūpā racitā</p>
- <p class="centered">Vibhāvanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext">Paṇḍitehi pana aṭṭhakathāṭīkānusārena gambhīrattho vitthārato vibhajitvā gahetabboti.</p>
- <p class="subhead">13. Sodhanahāravibhaṅgavibhāvanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para45"></a><span class="paranum">45</span>. Yena <a name="V0.0327"></a><a name="M0.0201"></a> yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena otaraṇahāravibhaṅgena otaretabbā suttatthā vibhattā, so saṃvaṇṇanāvisesabhūto vibhaṅgo paripuṇṇo, ‘‘katamo sodhanahāravibhaṅgo’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamo sodhano hāro’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tesu niddiṭṭhesu soḷasasu desanāhārādīsu <span class="bld">katamo</span> saṃvaṇṇanāviseso <span class="bld">sodhano hāro</span> sodhanahāravibhaṅgo nāmāti pucchati. ‘‘Vissajjitamhi pañhe’’tiādiniddesassa idāni mayā vuccamāno ‘‘yathā āyasmā ajito’’tiādiko vitthārasaṃvaṇṇanāviseso sodhanahāravibhaṅgo nāmāti gahetabbo. ‘‘Kathaṃ tattha pañhe sodhano hāro viññātabbo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘yathā āyasmā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Yathā</span> yena pakārena āyasmā ajito pārāyane bhagavantaṃ pañhaṃ pucchati, tathā tena pakārena vissajjitamhi pañhe ayaṃ sodhano hāro viññātabboti. ‘‘Niyametvā vibhajehī’’ti vattabbattā niyametvā vibhajituṃ <span class="bld">‘‘kenassū’’</span>tiādi vuttaṃ. Gāthāttho vuttova.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kenassu nivuto loko, kenassu nappakāsati;</p>
- <p class="gathalast">Kissābhilepanaṃ brūsi, kiṃsu tassa mahabbhaya’’nti. –</p>
- <p class="unindented">Pucchāvasena pavattagāthāyañca –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Avijjāya nivuto loko, (ajitāti bhagavā,)</p>
- <p class="gatha2">Vivicchā pamādā nappakāsati;</p>
- <p class="gathalast">Jappābhilepanaṃ brūmi, dukkhamassa mahabbhaya’’nti. –</p>
- <p class="unindented">Vissajjanavasena pavattagāthāyañcāti imāsu dvīsu gāthāsu <span class="bld">‘‘kenassu nivuto loko’’</span>ti iminā padena <span class="bld">pañhe</span> pucchite <span class="bld">‘‘avijjāya nivuto loko’’</span>ti iminā padena bhagavā ‘‘kenassu nivuto loko’’ti padaṃ tadatthe aññāṇasaṃsayādimalānaṃ apanayanena sodheti. Tadatthe hi vissajjite aññāṇasaṃsayādīnaṃ abhāvato attho sodhito nāma, atthe ca sodhite padampi sodhitaṃyeva. Tenāha <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> – ‘‘tadatthassa vissajjanato’’ti (netti. aṭṭha. 45), <span class="bld">ṭīkāya</span>ñca ‘‘tabbisayaaññāṇasaṃsayādimalāpanayanena sodhetī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">No ca ārambha</span>nti pucchituṃ ārabhitabbaṃ <a name="M0.0202"></a> sabbagāthāpadaṃ, gāthātthaṃ vā, ñātuṃ icchitassa sabbassa atthassa vissajjanavasena apariyositattā <a name="V0.0328"></a> bhagavā ‘‘avijjāya nivuto loko’’ti ettakeneva padena sodheti. Sesesupi esa nayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Kiṃsu tassa mahabbhaya’’</span>nti iminā padena pañhe pucchite <span class="bld">‘‘dukkhamassa mahabbhaya’’</span>nti padena bhagavatā <span class="bld">ārambho</span> ñātuṃ icchito attho <span class="bld">suddho</span> sodhito hoti. Sesagāthāsupi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yattha</span> pañhe <span class="bld">evaṃ</span> niravasesavissajjanavasena ārambho <span class="bld">suddho</span> sodhito bhavati, so pañho <span class="bld">vissajjito</span> sodhito bhavati. <span class="bld">Yattha</span> pañhe evaṃ niravasesavissajjanavasena ārambho yāva <span class="bld">asuddho</span> asodhito bhavati, tāva so pañho <span class="bld">vissajjito</span> sodhito na bhavatīti yojanā. <span class="bld">‘‘Tenāhā’’</span>tiādyānusandhyādyattho ceva <span class="bld">‘‘niyutto sodhano hāro’’</span>ti anusandhyādyattho ca vuttanayānusārena veditabbo.</p>
- <p class="centered">Iti sodhanahāravibhaṅge sattibalānurūpā racitā</p>
- <p class="centered">Vibhāvanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext">Paṇḍitehi pana aṭṭhakathāṭīkānusārena gambhīrattho vitthārato vibhajitvā gahetabboti.</p>
- <p class="subhead">14. Adhiṭṭhānahāravibhaṅgavibhāvanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para46"></a><span class="paranum">46</span>. Yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena vibhaṅgena pañhādayo sodhitā, so saṃvaṇṇanāvisesabhūto paripuṇṇo, ‘‘katamo adhiṭṭhānahāravibhaṅgo’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamo adhiṭṭhāno hāro’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tesu niddiṭṭhesu soḷasasu desanāhārādīsu <span class="bld">katamo</span> saṃvaṇṇanāviseso paṭiniddesato <span class="bld">adhiṭṭhāno hāro</span> adhiṭṭhānahāravibhaṅgo nāmāti pucchati. ‘‘Ekattatāya dhammā, yepi ca vemattatāya niddiṭṭhā’’tiādiniddesassa idāni mayā vuccamāno ‘‘ye tattha niddiṭṭhā, tathā te dhārayitabbā’’tiādiko vitthārasaṃvaṇṇanāviseso adhiṭṭhānahāravibhaṅgo nāmāti gahetabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ye <a name="M0.0203"></a> dhammā suttesu ekattatāya ca vemattatāya ca niddiṭṭhā, te dhammā kiṃ pana tatheva dhārayitabbā<a name="V0.0329"></a>, udāhu aññathāpi vikappayitabbā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘ye tatthā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tattha</span> tesu suttantesu <span class="bld">ye</span> dukkhasaccādayo dhammā ekattatāya ca vemattatāya ca niddiṭṭhā, <span class="bld">te</span> dukkhasaccādayo dhammā <span class="bld">tathā</span> ekattatāya ca vemattatāya ca <span class="bld">dhārayitabbā</span> upalakkhitabbā, na aññathā vikappayitabbā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sāmaññakappanāya vohārabhāvena anavaṭṭhānato katamā ekattatā, katamā vemattatā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘dukkhanti ekattatā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Dukkha</span>nti jātiādivisesamanapekkhitvā yā dukkhasāmaññatā vuttā, sā ayaṃ dukkhasāmaññatā dukkhassa <span class="bld">ekattatā</span> nāma. ‘‘Tattha katamaṃ dukkha’’nti pucchitā ‘‘jāti dukkhā, jarā dukkhā…pe... viññāṇaṃ dukkha’’nti jātiādivisesamapekkhitvā yā dukkhavisesatā vuttā, sā <span class="bld">ayaṃ</span> dukkhavisesatā dukkhassa <span class="bld">vemattatā</span> nāma. <span class="bld">Tatthā</span>ti ye dukkhādayo dhammā sutte vuttā, tattha tesu dukkhādīsu atthesu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dukkhasamudayo</span>ti ‘‘taṇhā ponobhavikā’’ti visesamanapekkhitvā yā samudayasāmaññatā vuttā, sā ayaṃ samudayasāmaññatā samudayassa <span class="bld">ekattatā</span> nāma. ‘‘Tattha katamo samudayo’’ti pucchitvā ‘‘yāyaṃ taṇhā…pe… vibhavataṇhā’’ti visesaṃ apekkhitvā yā samudayavisesatā vuttā, sā <span class="bld">ayaṃ</span> samudayavisesatā samudayassa <span class="bld">vemattatā</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dukkhanirodho</span>ti ‘‘tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho’’ti visesamanapekkhitvā yā nirodhasāmaññatā vuttā, sā ayaṃ nirodhasāmaññatā nirodhassa <span class="bld">ekattatā</span> nāma. ‘‘Tattha katamo dukkhanirodho’’ti pucchitvā ‘‘yo tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo’’ti visesamapekkhitvā yā nirodhavisesatā vuttā, sā <span class="bld">ayaṃ</span> nirodhavisesatā nirodhassa <span class="bld">vemattatā</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dukkhanirodhagāminī paṭipadāti? Paṭipadā</span>ti sammādiṭṭhiādivisesamanapekkhitvā yā nirodhagāminipaṭipadāsāmaññatā vuttā, sā ayaṃ nirodhagāminipaṭipadāsāmaññatā maggassa <span class="bld">ekattatā</span> nāma. ‘‘Tattha katamā dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti <a name="M0.0204"></a> pucchitvā ‘‘ayameva ariyo…pe… sammāsamādhī’’ti sammādiṭṭhiādivisesamapekkhitvā yā visesadukkhanirodhagāminipaṭipadatā vuttā, sā <span class="bld">ayaṃ</span> visesadukkhanirodhagāminipaṭipadatā maggassa <span class="bld">vemattatā</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Maggo</span>ti nirayagāmimaggādivisesamanapekkhitvā yā sāmaññamaggatā vuttā, sā ayaṃ sāmaññamaggatā <a name="V0.0330"></a> maggassa <span class="bld">ekattatā</span> nāma. ‘‘Tattha katamo maggo’’ti pucchitvā ‘‘nirayagāmī maggo…pe… nibbānagāmī maggo’’ti nirayagāmimaggādivisesaṃ apekkhitvā yā visesamaggatā vuttā, sā <span class="bld">ayaṃ</span> visesamaggatā maggassa <span class="bld">vemattatā</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nirodho</span>ti paṭisaṅkhānirodhādivisesaṃ anapekkhitvā yā sāmaññanirodhatā vuttā, sā ayaṃ sāmaññanirodhatā nirodhassa <span class="bld">ekattatā</span> nāma. ‘‘Tattha katamo nirodho’’ti pucchitvā ‘‘paṭisaṅkhānirodho…pe… sabbakilesanirodho’’ti paṭisaṅkhānirodhādivisesaṃ apekkhitvā yā visesanirodhatā vuttā, sā <span class="bld">ayaṃ</span> visesanirodhatā nirodhassa <span class="bld">vemattatā</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpa</span>nti cātumahābhūtikādivisesamanapekkhitvā yā sāmaññarūpatā vuttā, sā ayaṃ sāmaññarūpatā rūpassa <span class="bld">ekattatā</span> nāma. ‘‘Tattha katamaṃ rūpa’’nti pucchitvā ‘‘cātumahābhūtikaṃ…pe… vāyodhātuyā cittaṃ virājetī’’ti cātumahābhūtikādivisesamapekkhitvā yā visesarūpatā vuttā, sā <span class="bld">ayaṃ</span> visesarūpatā rūpassa <span class="bld">vemattatā</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para48"></a><span class="paranum">48</span>. <span class="bld">Avijjā</span>ti dukkheaññāṇādivisesamanapekkhitvā yā avijjāsāmaññatā vuttā, sā ayaṃ avijjāsāmaññatā avijjāya <span class="bld">ekattatā</span> nāma. ‘‘Tattha katamā avijjā’’ti pucchitvā ‘‘dukkhe aññāṇaṃ, dukkhasamudaye aññāṇaṃ…pe… avijjālaṅghī moho akusalamūla’’nti dukkheaññāṇādivisesamapekkhitvā yā avijjāvisesatā vuttā, sā ayaṃ avijjāvisesatā avijjāya <span class="bld">vemattatā</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vijjā</span>ti dukkheñāṇādivisesamanapekkhitvā yā vijjāsāmaññatā vuttā, sā ayaṃ vijjāsāmaññatā vijjāya <span class="bld">ekattatā</span> nāma. ‘‘Tattha katamā vijjā’’ti pucchitvā ‘‘dukkhe ñāṇaṃ, dukkhasamudaye ñāṇaṃ…pe… dhammavicayasambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpanna’’nti dukkheñāṇādivisesamapekkhitvā yā <a name="M0.0205"></a> vijjāvisesatā vuttā, sā <span class="bld">ayaṃ</span> vijjāvisesatā vijjāya <span class="bld">vemattatā</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samāpattī</span>ti saññāsamāpatyādivisesaṃ anapekkhitvā yā sāmaññasamāpattitā vuttā, sā sāmaññasamāpattitā samāpattiyā <span class="bld">ekattatā</span> nāma. ‘‘Tattha katamā samāpattī’’ti pucchitvā ‘‘saññāsamāpatti asaññāsamāpatti…pe… nirodhasamāpattī’’ti saññāsamāpatyādivisesaṃ apekkhitvā yā visesasamāpattitā vuttā, sā <span class="bld">ayaṃ</span> visesasamāpattitā samāpattiyā <span class="bld">vemattatā</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jhāyī</span>ti <a name="V0.0331"></a> sekkhajhāyīādivisesaṃ anapekkhitvā yā jhāyīsāmaññatā vuttā, sā jhāyīsāmaññatā jhāyino <span class="bld">ekattatā</span> nāma. ‘‘Tattha katamo jhāyī’’ti pucchitvā ‘‘atthi sekkho jhāyī, atthi asekkho jhāyī…pe… paññuttaro jhāyī’’ti sekkhajhāyīasekkhajhāyīādivisesamapekkhitvā yā jhāyīvisesatā vuttā, sā <span class="bld">ayaṃ</span> jhāyīvisesatā jhāyino <span class="bld">vemattatā</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samādhī</span>ti saraṇasamādhyādivisesamanapekkhitvā yā samādhisāmaññatā vuttā, sā ayaṃ samādhisāmaññatā samādhino <span class="bld">ekattatā</span> nāma. ‘‘Tattha katamo samādhī’’ti pucchitvā ‘‘saraṇo samādhi, araṇo samādhi…pe… micchāsamādhi, sammāsamādhī’’ti saraṇasamādhyādivisesamapekkhitvā yā samādhivisesatā vuttā, sā <span class="bld">ayaṃ</span> samādhivisesatā samādhino <span class="bld">vemattatā</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭipadā</span>ti āgāḷhapaṭipadādivisesamanapekkhitvā yā paṭipadāsāmaññatā vuttā, ayaṃ paṭipadāsāmaññatā paṭipadāya <span class="bld">ekattatā</span> nāma. ‘‘Tattha katamā paṭipadā’’ti pucchitvā ‘‘āgāḷhapaṭipadā, nijjhāmapaṭipadā…pe… sukhā paṭipadā khippābhiññā’’ti āgāḷhapaṭipadādivisesamapekkhitvā yā paṭipadāvisesatā vuttā, sā <span class="bld">ayaṃ</span> paṭipadāvisesatā paṭipadāya <span class="bld">vemattatā</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyo</span>ti nāmakāyādivisesamanapekkhitvā yā kāyasāmaññatā vuttā, sā ayaṃ kāyasāmaññatā kāyassa <span class="bld">ekattatā</span> nāma. ‘‘Tattha katamo kāyo’’ti pucchitvā ‘‘nāmakāyo rūpakāyo…pe… ayaṃ nāmakāyo’’ti nāmakāyādivisesamapekkhitvā yā kāyavisesatā <a name="M0.0206"></a> vuttā, sā <span class="bld">ayaṃ</span> kāyavisesatā kāyassa <span class="bld">vemattatā</span> nāmāti yojanā kātabbā. Padatthādiko viseso <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> (netti. aṭṭha. 47) vitthārato vutto.</p>
- <p class="bodytext">Vuttappakārassa dukkhasamudayādikassa dhammassa ekattatādilakkhaṇaṃ nigamanavasena dassetuṃ <span class="bld">‘‘evaṃ yo dhammo’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">eva</span>nti iminā mayā vuttena ‘‘dukkhanti ekattatā. Tattha katamaṃ dukkhaṃ? Jāti dukkhā, jarā dukkhā’’tiādivacanena. <span class="bld">Yo dhammo</span>ti yo koci jātijarābyādhyādivisesadhammo. <span class="bld">Yassa dhammassā</span>ti tato jātiādivisesadhammato aññassa jarādivisesadhammassa. <span class="bld">Samānabhāvo</span>ti jātiādivisesadhammena jarādivisesadhammassa dukkhabhāvena samānabhāvo. <span class="bld">Tassa dhammassā</span>ti jarādivisesadhammassa. <span class="bld">Ekattatāyā</span>ti dukkhasamudayatādisamānatāya <a name="V0.0332"></a> dukkhasamudayādibhāvānaṃ ekībhāvena. <span class="bld">Ekībhavatī</span>ti jātiādivisesabhedena anekopi ‘‘dukkhasamudayo’’tiādinā ekasaddābhidheyyatāya ekībhavati. <span class="bld">Yena yena vā pana vilakkhaṇo, tena tena vemattaṃ gacchati</span>. Yassa jātiādidhammassa yena yena abhinibbattanaparipācanādisabhāvena yo jātiādidhammo jarādidhammena vilakkhaṇo visadiso hoti, tassa jātiādidhammassa tena tena abhinibbattanaparipācanādisabhāvena so jātiādidhammo jarādidhammena vemattataṃ visadisattaṃ gacchati, dukkhasamudayādibhāvena samānopi jātiādidhammo jarādidhammassa visiṭṭhataṃ gacchatīti attho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext">Dukkhasamudayādidhammassa ekattavemattatā ācariyena vibhattā, amhehi ca ñātā, ‘‘tāya ekattavemattatāya kattha pucchite sati adhiṭṭhānaṃ vīmaṃsitabba’’nti pucchitabbattā suttādike pucchite sati vīmaṃsitabbanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘evaṃ sutte vā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">evaṃ</span> iminā vuttappakārena sutte vā pucchite, veyyākaraṇe vā pucchite, gāthāyaṃ vā pucchitāyaṃ sati adhiṭṭhānaṃ vīmaṃsitabbaṃ. ‘‘Kiṃ vīmaṃsitabba’’nti puccheyya ‘‘ekattatāya pucchati kiṃ, udāhu vemattatāya pucchati ki’’nti vīmaṃsitabbanti yojanā. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana – ‘‘idāni tāva ekattavemattatāvisaye niyojetvā dassetuṃ ‘sutte vā veyyākaraṇe vā’tiādi vutta’’nti (netti. aṭṭha. 48) vuttaṃ. ‘‘Kathaṃ pucchitaṃ, kathaṃ vissajjitabba’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘yadi ekattatāyā’’</span>tiādi <a name="M0.0207"></a> vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Tenāhā’’</span>tiādyānusandhyādiko ca <span class="bld">‘‘niyutto adhiṭṭhāno hāro’’</span>ti imassa anusandhyādiko ca vuttanayānusārena veditabbo.</p>
- <p class="centered">Iti adhiṭṭhānahāravibhaṅge sattibalānurūpā racitā</p>
- <p class="centered">Vibhāvanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext">Paṇḍitehi pana aṭṭhakathāṭīkānusārena gambhīrattho vitthārato vibhajitvā gahetabboti.</p>
- <p class="subhead">15. Parikkhārahāravibhaṅgavibhāvanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>. Yena <a name="V0.0333"></a> yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena vibhaṅgena dukkhasaccādīnaṃ ekattatādayo vibhattā, so saṃvaṇṇanāvisesabhūto paripuṇṇo, ‘‘katamo parikkhārahāravibhaṅgo nāmā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamo parikkhāro hāro’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tesu niddiṭṭhesu soḷasasu desanāhārādīsu <span class="bld">katamo</span> saṃvaṇṇanāviseso <span class="bld">parikkhāro hāro</span> parikkhārahāravibhaṅgo nāmāti pucchati. ‘‘Ye dhammā yaṃ dhammaṃ janayantī’’tiādiniddesassa idāni mayā vuccamāno ‘‘yo dhammo yaṃ dhammaṃ janayati, tassa so parikkhāro’’tiādiko parikkhārabhūtassa hetuno ceva paccayassa ca vitthārasaṃvaṇṇanāviseso parikkhāravibhaṅgo nāma.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Katamo saṃvaṇṇetabbo parikkhāro’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘yo dhammo’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">yo</span> hetupaccayappakāro <span class="bld">dhammo yaṃ</span> phalabhūtaṃ <span class="bld">dhammaṃ janayati</span> janeti, <span class="bld">tassa</span> phaladhammassa <span class="bld">so</span> hetupaccayappakāro dhammo <span class="bld">parikkhāro</span> nāma. ‘‘Kiṃlakkhaṇo parikkhāro’’ti pucchitabbattā tathā pucchitvā lakkhaṇavisesaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘kiṃlakkhaṇo’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana – ‘‘tattha ‘yo dhammo yaṃ dhammaṃ janayati, tassa so parikkhāro’ti saṅkhepato parikkhāralakkhaṇaṃ vatvā taṃ vibhāgena dassetuṃ ‘kiṃlakkhaṇo’tiādi vutta’’nti (netti. aṭṭha. 49) vuttaṃ. ‘‘Kittakā dhammā janayantī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘dve dhammā janayanti hetu ca paccayo cā’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Hetupi kāraṇaṃ, paccayopi kāraṇaṃ<a name="M0.0208"></a>, tasmā kāraṇāyeva kena lakkhaṇena dvidhā vuttā’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tattha kiṃlakkhaṇo’’</span>tiādi vuttaṃ. Janitabbaphalato aññehi phalehi <span class="bld">asādhāraṇalakkhaṇo hetu,</span> sabbaphalehi <span class="bld">sādhāraṇalakkhaṇo paccayo,</span> iminā visesalakkhaṇena dvidhā vattabbāti attho. ‘‘Sādhāraṇāsādhāraṇaviseso kīdiso bhave’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘yathā kiṃ bhave’’</span>ti pucchitvā <span class="bld">‘‘yathā aṅkurassā’’</span>tiādi vuttaṃ. Yathā yo sādhāraṇāsādhāraṇaviseso atthi, tathā so sādhāraṇāsādhāraṇaviseso kiṃ viya bhaveti attho. <span class="bld">Aṅkurassa nibbattiyā bījaṃ asādhāraṇaṃ</span> yathā, tathā <span class="bld">hetu</span> phalassa nibbattiyā asādhāraṇo bhave. <span class="bld">Pathavī ca āpo ca</span> aṅkurassa nibbattiyā <span class="bld">sādhāraṇā</span> bhavanti yathā, tathā <span class="bld">paccayo</span> phalassa nibbattiyā sādhāraṇo bhave. Sabbaphalassa paccayattā aṅkurassa bījaṃ asādhāraṇaṃ janakaṃ hetu. ‘‘Kathaṃ pathavī, āpo ca sādhāraṇā janakāti saddahitabbā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘aṅkurassa hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Samaṃ samānaṃ phalaṃ bhavāpetīti <span class="bld">sabhāvo,</span> ko so? Bījaṃ hetuyeva. ‘‘Kiṃ hetupaccayānaṃ viseso bījaṅkuropamāyeva dassetabbo, udāhu aññūpamāyapi dassetabbo’’ti vattabbattā aññāya upamāyapi <a name="V0.0334"></a> visesaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā vā panā’’</span>tiādi vuttaṃ. Imāya upamāyapi hetupaccayānaṃ viseso vijānitabboti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Bījaṅkurādīsu bāhiresu parikkhārabhūtānaṃ hetupaccayānaṃ viseso ācariyena vibhatto, amhehi ca ñāto, ‘‘kathaṃ ajjhattikesu vibhatto’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘ayañhi saṃsāro’’</span>tiādi vuttaṃ. Atha vā ‘‘bāhiresu parikkhārabhūto hetupaccayo yutto hotu, kathaṃ ajjhattikesu yutto’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘ayañhi saṃsāro’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana – ‘‘evaṃ bāhiraṃ hetupaccayavibhāgaṃ dassetvā idāni ajjhattikaṃ dassetuṃ ‘ayañhi saṃsāro’tiādi vutta’’nti (netti. aṭṭha. 49) vuttaṃ. Hetupaccayehi saha saṃsāro bhavatīti <span class="bld">sahetupaccayo</span>. Ayaṃ saṃsāro hi yasmā sahetupaccayo hutvā nibbatto, tasmā ajjhattikepi parikkhārabhūto hetupaccayo yuttoyevāti daṭṭhabboti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">So <a name="M0.0209"></a> imassa saṃsārassa sahetupaccayattaṃ yadi bhagavatā vuttaṃ, evaṃ sati amhehi saddahitabbaṃ, ‘‘kathaṃ saddahitabba’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘evañhī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Eva</span>nti iminā avijjādinā hetupaccayena sabbo paṭiccasamuppādo saṃsāroti nibbattoti bhagavatā saṃsārassa sahetupaccayattaṃ vuttaṃ, tasmā saddahitabbaṃ. Avijjādayo saṅkhārādīnaṃ paccayo hotu, ‘‘katamo avijjāya hetū’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘iti avijjā avijjāya hetū’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Katamo avijjāya paccayo’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘ayoniso manasikāro paccayo’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Katamā avijjā katamāya avijjāya hetū’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘purimikā avijjā pacchimikāya avijjāya hetū’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Katamā purimikā avijjā katamā pacchimikā avijjā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tatthā’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Avijjāpariyuṭṭhānassa hetubhūto purimo avijjānusayo samanantarova kiṃ, udāhu paramparahetupi hotī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘bījaṅkuro viyā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Bījaṅkuro</span>ti bījānaṃ aṅkuroti bījaṅkuro, bījānaṃ <span class="bld">samanantarahetutāya</span> aṅkuro nibbattati <span class="bld">viya. Yattha</span> rukkhādike yaṃ phalaṃ nibbattati, tasmiṃ rukkhādike nibbattassa <span class="bld">assa</span> phalassa <span class="bld">idaṃ</span> bījaṃ pana <span class="bld">paramparahetutāya hetubhūtaṃ</span> bhavati.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Bījaṃ pana ekaṃyeva hoti, kathaṃ dvidhā vattabba’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘duvidho hī’’</span>tiādi vuttaṃ, samanantarakālaparamparakālabhedena hetupi duvidho hotiyevāti attho. Bījabhūto hetu duvidho yathā, evaṃ avijjāya hetubhūto avijjānusayopi samanantarahetu ca paramparahetu cāti kālabhedena duvidho bhavati, samanantaro avijjānusayo samanantarassa avijjāpariyuṭṭhānassa samanantarahetu <a name="V0.0335"></a> hoti. Purimataro avijjānusayo pacchimatarassa avijjāpariyuṭṭhānassa paramparahetu hoti. Iti bījabhūto asādhāraṇo hetu, pathavīāpādiko sādhāraṇo paccayoti viseso pākaṭo yathā, evaṃ avijjānusayo asādhāraṇo <span class="bld">hetu,</span> ayonisomanasikāro sādhāraṇo <span class="bld">paccayo</span>ti viseso daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ettakeneva hetupaccayānaṃ viseso vattabbo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘yathā vā pana thālakañcā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana – ‘‘yathā vā panātiādināpi <a name="M0.0210"></a> hetupaccayavibhāgameva dassetī’’ti vuttaṃ. Tattha padīpassa paccayabhūtaṃ thālakañca vaṭṭi ca telañca padīpassa <span class="bld">sabhāvahetu</span> samānahetu na hotīti yojanā. ‘‘Padīpassa paccayabhūtampi thālakādikaṃ sabhāvahetu na hotīti kasmā saddahitabba’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘na hi sakkā’’</span>tiādi vuttaṃ. Padīpassa paccayabhūtaṃ <span class="bld">anaggikaṃ</span> aggirahitaṃ thālakañca vaṭṭiñca telañca <span class="bld">dīpetuṃ</span> jāletuṃ <span class="bld">hi</span> yasmā na sakkā, tasmā purimo padīpo pacchimassa padīpassa sabhāvahetu hoti viya, evaṃ thālakādikaṃ sabhāvahetu na hoti. <span class="bld">Iti</span> evaṃpakāro <span class="bld">sabhāvo</span> samāno padīpo hetu hoti yathā, <span class="bld">parabhāvo</span> asamāno thālakādiko paccayo hoti yathā ca, tathā ajjhattiko sabhāvo <span class="bld">hetu</span> hoti, bāhiro asamāno <span class="bld">paccayo</span> hoti. <span class="bld">Janako</span> avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānassa <span class="bld">hetu</span> hoti, <span class="bld">pariggāhako</span> upatthambhako <span class="bld">paccayo</span> hoti. Aññehi phalehi <span class="bld">asādhāraṇo hetu</span> hoti, sabbehi phalehi <span class="bld">sādhāraṇo paccayo</span> hotīti yojetvā padīpopamāyapi hetupaccayānaṃ pākaṭo viseso daṭṭhabboti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Hetupaccayappabhedaṃ kāraṇaṃ parikkhāroti ācariyena vuttaṃ, tassa kāraṇassa kāraṇabhāvo ca phalāpekkho hoti, tasmā ‘‘yo kāraṇabhāvo yenākārena hoti, katamo so kāraṇabhāvo, katamo so ākāro’’ti pucchitabbattā ca ‘‘yaṃ phalaṃ yena visesena hoti, katamaṃ taṃ phalaṃ, katamo so viseso’’ti pucchitabbattā ca ‘‘kāraṇaphalānaṃ yo sambandho hoti, katamo so sambandho’’ti pucchitabbattā ca taṃ sabbaṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘avupacchedattho’’</span>tiādi vuttaṃ. Ayamanusandhyattho ca <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘idāni yasmā kāraṇaṃ ‘parikkhāro’ti vuttaṃ, kāraṇabhāvo ca phalāpekkhāya, tasmā kāraṇassa yo kāraṇabhāvo yathā ca so hoti, yañca phalaṃ, yo ca tassa viseso, yo ca kāraṇaphalānaṃ sambandho, taṃ sabbaṃ vibhāvetuṃ ‘avupacchedattho’tiādi vutta’’nti (netti. aṭṭha. 49) iminā vuttoti daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext">Tattha avupacchinnassa hetupaccayasaṅkhātassa kāraṇassa yo anupacchedattho atthi, so anupacchedattho <a name="V0.0336"></a> <span class="bld">santatiattho</span> hoti phalena sambandhattā<a name="M0.0211"></a>, yañca kāraṇaṃ attano phalassa janakaṃ upatthambhakaṃ hutvā nirujjhati, so anupacchinno eva nāma hotīti. Yañca phalaṃ aññassa kāraṇaṃ hutvā nirujjhati, tasmiṃ anupacchinne tassa ca santatiattho hoti. Yaṃ pana phalaṃ aññassa phalassa kāraṇaṃ ahutvā nirujjhati, taṃ upacchinnaṃ hoti, yathā taṃ arahato cuticittanti. Kāraṇato nibbattassa phalassa yo <span class="bld">nibbattiattho</span> atthi, so nibbattiattho <span class="bld">phalattho</span> hoti. Paṭisandhikkhandhānaṃ yo <span class="bld">paṭisandhiattho</span> paṭisandahanattho atthi, so paṭisandhiattho <span class="bld">punabbhavattho</span> punabbhavanattho hoti. Kilesānaṃ yo <span class="bld">palibodhattho</span> santāne uppajjanattho atthi, so palibodhattho <span class="bld">pariyuṭṭhānattho</span> hoti. Kilesānaṃ maggena yo asamugghātattho atthi, so asamugghātattho <span class="bld">anusayattho</span> hoti. Avijjāya catunnaṃ saccānaṃ yo <span class="bld">asampaṭivedhattho</span> atthi, so asampaṭivedhattho <span class="bld">avijjattho</span> hoti. Arahattamaggena yo <span class="bld">apariññātattho</span> atthi, so apariññātattho <span class="bld">viññāṇassa</span> paṭisandhiviññāṇassa <span class="bld">bījattho</span> hoti.</p>
- <p class="bodytext">Ettāvatā kāraṇabhāvo ca kāraṇākāro ca phalañca phalaviseso ca ācariyena vibhatto, amhehi ca ñāto, ‘‘katamo paramparahetupaccayattho, katamo ca sambandhattho’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘yattha avupacchedo’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Yattha</span> yassaṃ rūpārūpapavattiyaṃ avupacchinnassa hetupaccayappabhedassa kāraṇassa yo <span class="bld">avupacchedo</span> atthi, so avupacchedo <span class="bld">tattha</span> tissaṃ rūpārūpapavattiyaṃ <span class="bld">santati</span> hoti. <span class="bld">Yattha</span> yassaṃ rūpārūpapavattiyaṃ yā <span class="bld">santati</span> atthi, sā santati<span class="bld">tattha</span> rūpārūpapavattiyaṃ <span class="bld">nibbatti</span> hotītiādinā yojetvā paramparahetuādiko viññātabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sīlakkhandho</span>ti parisuddhasīlakkhandho. <span class="bld">Samādhikkhandhassā</span>ti mahaggatakkhandhassa, samādhipaṭṭhāno hi mahaggatadhammo. <span class="bld">Paññākkhandho</span>ti maggaphalapaññāpadhānakkhandho. So hi vimuttiñāṇadassanasaṅkhātassa paccavekkhaṇañāṇakkhandhassa paccayo hoti. <span class="bld">Titthaññutā</span>dīnaṃ attho padaṭṭhānahāravibhaṅgavaṇṇanāyaṃ vuttova.</p>
- <p class="bodytext">Sabhāvo hetūti ācariyena vutto, ‘‘kīdiso so sabhāvo hetū’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘yathā vā pana cakkhuñca paṭiccā’’</span>tiādi vuttaṃ<a name="M0.0212"></a>. Cakkhuviññāṇaṃ <span class="bld">cakkhuñca</span> cakkhundriyañca <span class="bld">paṭicca</span> nissayaṃ katvā rūpe <span class="bld">paṭicca</span> ārammaṇaṃ katvā uppajjati. <span class="bld">Tattha</span> cakkhādīsu cakkhundriyaṃ <span class="bld">ādhipateyyapaccayatāya</span> indriyapaccayatāya cakkhuviññāṇassa paccayo, rūpārammaṇaṃ purejātārammaṇapaccayatāya <a name="V0.0337"></a> paccayo, āloko <span class="bld">sannissayatāya</span> upanissayatāya paccayo hoti. So paccayo honto phalena cakkhuviññāṇena asamānattā sabhāvo hetu na hoti, paccayo ca hoti manasikāro. Kiriyamanodhātu pana phalena cakkhuviññāṇena viññāṇabhāvena samānattā sabhāvo hetu hoti yathā, evaṃ <span class="bld">saṅkhārā</span> nāmakkhandhabhāvena samānattā <span class="bld">viññāṇassa</span> paccayā hontā <span class="bld">sabhāvo hetu</span> honti. <span class="bld">Viññāṇaṃ</span> nāmarūpena ekasantativasena samānattā <span class="bld">nāmarūpassa paccayo</span> hontaṃ <span class="bld">sabhāvo hetu</span> hoti. Iminā nayena <span class="bld">‘‘nāmarūpaṃ saḷāyatanassā’’</span>tiādīsupi attho veditabbo. <span class="bld">Evaṃ</span> vuttappakāro <span class="bld">hetu, paccayo</span> janako, upatthambhako ca yo koci <span class="bld">upanissayo</span> balavapaccayo hoti, <span class="bld">sabbo so</span> hetupaccayo janakaupatthambhako janitabbupatthambhiyassa phalassa parikkharaṇato abhisaṅkharaṇato nippariyāyato <span class="bld">parikkhāro</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vuttappakāro hetupaccayo parikkhāro nāmāti kena amhehi saddahitabbo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tenāhā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tena</span> kāraṇabhūtena sabbassa hetupaccayassa parikkhārabhāvena āyasmā mahākaccāno <span class="bld">‘‘ye dhammā yaṃ dhammaṃ janayantī’’</span>ti yaṃ vacanaṃ āha, tena vacanena saddahitabbo, ‘‘ye dhammā yaṃ dhammaṃ janayantī’’ti vacanaṃ nissāya tumhehi sallakkhetabboti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ettakova parikkhāro hāro yuñjitabbo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘niyutto parikkhāro hāro’’</span>ti vuttaṃ, yo yo parikkhāro hāro yuñjitabbo, so so parikkhāro hāro nīharitvā <span class="bld">yutto</span> yuñjitabboti.</p>
- <p class="centered">Iti parikkhārahāravibhaṅge sattibalānurūpā racitā</p>
- <p class="centered">Vibhāvanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext">Paṇḍitehi pana aṭṭhakathāṭīkānusārena gambhīrattho vitthārato vibhajitvā gahetabboti.</p>
- <p class="subhead">16. Samāropanahāravibhaṅgavibhāvanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para50"></a><span class="paranum">50</span>. Yena <a name="V0.0338"></a><a name="M0.0213"></a> yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena parikkhārahāravibhaṅgena suttatthānaṃ hetupaccayo vibhatto, so…pe… vibhaṅgo paripuṇṇo, ‘‘katamo samāropanahāravibhaṅgo’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamo samāropano hāro’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tattha</span> tesu niddiṭṭhesu soḷasasu desanāhārādīsu <span class="bld">katamo</span> saṃvaṇṇanāviseso <span class="bld">samāropano hāro</span> samāropanahāravibhaṅgo nāmāti pucchati. ‘‘Ye dhammā yaṃmūlā’’tiādiniddesassa idāni mayā vuccamāno ‘‘ekasmiṃ padaṭṭhāne yattakāni padaṭṭhānāni otarantī’’tiādiko vitthārasaṃvaṇṇanāviseso samāropanahāravibhaṅgo nāma.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kittake padaṭṭhāne sutte vutte kittakāni padaṭṭhānāni samāropayitabbānī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘ekasmiṃ padaṭṭhāne’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Ekasmiṃ padaṭṭhāne</span> sutte vutte sati avuttāni yattakāni padaṭṭhānāni <span class="bld">otaranti</span> samosaranti, <span class="bld">sabbāni tāni</span> avuttāni padaṭṭhānāni sutte vuttāni viya niddhāraṇavasena ānetvā desanāya āropayitabbāni. ‘‘Kāni viya samāropayitabbānī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘yathā āvaṭṭe’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Āvaṭṭe</span> hāre ekasmiṃ padaṭṭhāne sutte vutte sati sutte avuttāni <span class="bld">bahukāni</span> padaṭṭhānāni otaranti, tāni bahukāni padaṭṭhānāni pariyesitabbāni yathā, evaṃ samāropane hārepi bahukāni padaṭṭhānāni desanāya samāropayitabbānīti attho.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kevalaṃ pana padaṭṭhānavaseneva samāropanā kātabbā kiṃ, udāhu aññavasenāpi samāropanā kātabbā ki’’nti vattabbattā aññavasenāpi samāropanā kātabbā; tasmā samāropanā catubbidhā kātabbāti dassento <span class="bld">‘‘tattha samāropanā catubbidhā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tāsu samāropayitabbasamāropanāsu <span class="bld">padaṭṭhānaṃ</span> padaṭṭhānasamāropanā, <span class="bld">vevacanaṃ</span> vevacanasamāropanā, <span class="bld">bhāvanā</span> bhāvanāsamāropanā, <span class="bld">pahānaṃ</span> pahānasamāropanā, <span class="bld">iti</span> iminā pabhedena <span class="bld">samāropanā catubbidhā</span> kātabbā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tāsu catubbidhāsu samāropanāsu katamā padaṭṭhānasamāropanā’’ti pucchitabbattā tathā pucchitvā padaṭṭhānasamāropanaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tattha</span> <a name="M0.0214"></a> <span class="bld">katamā’’</span>tiādi vuttaṃ. Sutte vuttena padaṭṭhānena sutte avuttānaṃ padaṭṭhānānaṃ samāropanā katamāti pucchati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbapāpassa</span> <a name="V0.0339"></a> akusalassa yaṃ <span class="bld">akaraṇaṃ</span> akaraṇahetu sāsanaṃ atthi, <span class="bld">etaṃ</span> sāsanaṃ buddhānaṃ <span class="bld">sāsanaṃ</span> ovādo hoti, atha vā <span class="bld">akaraṇaṃ</span> akaraṇatthāya yaṃ sāsanaṃ atthi, etaṃ buddhānaṃ <span class="bld">sāsanaṃ</span> ovādo hoti, na yassa kassaci sāsananti attho. <span class="bld">Akaraṇa</span>nti hi sampadānatthe pavattaṃ paccattavacanaṃ yathā ‘‘kissa atthāya kimattha’’nti. Kusalassa <span class="bld">sampadā</span> sampadāya yaṃ sāsanaṃ atthi, etaṃ buddhānaṃ sāsanaṃ. <span class="bld">Sacittapariyodāpanaṃ</span> sacittapariyodāpanatthaṃ yaṃ sāsanaṃ atthi, etaṃ buddhānaṃ sāsanaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Iti</span> evaṃpakārena vuttassa <span class="bld">tassa</span> sāsanassa <span class="bld">kiṃ padaṭṭhāna</span>nti visesassa visesapadaṭṭhānaṃ puna pucchati. <span class="bld">Idaṃ</span> sucaritattayaṃ sāsanassa ovādassa <span class="bld">padaṭṭhānaṃ</span> sucaritattayena hetunā sāsanattāti daṭṭhabbaṃ yathā ‘‘annena vasatī’’tiādi. ‘‘Sucaritattaye padaṭṭhāne vutte katamaṃ padaṭṭhānaṃ samāropayitabba’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha yaṃ kāyikañcā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Idaṃ</span> khandhattayaṃ sāsanassa <span class="bld">padaṭṭhānaṃ</span> samāropayitabbaṃ, ‘‘khandhattaye padaṭṭhāne samāropayite katamaṃ samāropayitabba’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha sīlakkhandho cā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Idaṃ</span> samathavipassanādvayaṃ sāsanassa <span class="bld">padaṭṭhānaṃ</span> samāropayitabbaṃ. ‘‘Samathavipassanādvaye padaṭṭhāne samāropayite katamaṃ padaṭṭhānaṃ samāropayitabba’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha samathassa phala’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Idaṃ</span> phaladvayaṃ sāsanassa <span class="bld">padaṭṭhānaṃ</span> samāropayitabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Sāsanassa padaṭṭhānāni samāropayitabbānīti ācariyena niddhāretvā vibhattāni, amhehi ca ñātāni, ‘‘idāni katamassa katamaṃ padaṭṭhānaṃ samāropayitabba’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘vanaṃ vanathassā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Idaṃ</span> kāmaguṇapañcakaṃ <span class="bld">vanaṃ</span> taṇhābhūtassa <span class="bld">vanathassa padaṭṭhānaṃ</span> taṇhāvatthubhāvato, ‘‘itthī’’ti vā ‘‘puriso’’ti vā nimittaggāhasaṅkhātaṃ <span class="bld">idaṃ vanaṃ</span> ‘‘aho cakkhu, aho sotaṃ, aho ghānaṃ, aho jivhā, aho kāyo’’ti <span class="bld">tesaṃ tesaṃ aṅgapaccaṅgānaṃ</span> anubyañjanaggāhasaṅkhātassa <span class="bld">vanathassa padaṭṭhānaṃ</span> samāropayitabbaṃ. Apariññātaṃ dvādasāyatanasaṅkhātaṃ <span class="bld">idaṃ vanaṃ</span> saṃyojanasaṅkhātassa <span class="bld">vanathassa padaṭṭhānaṃ</span> samāropayitabbaṃ, āyatanaṃ paṭicca saṃyojanuppajjanato <a name="M0.0215"></a> anusayasaṅkhātaṃ <span class="bld">idaṃ vanaṃ</span> pariyuṭṭhānasaṅkhātassa <span class="bld">vanathassa padaṭṭhānaṃ</span> samāropayitabbaṃ. ‘‘Pañcakāmaguṇādīnaṃ vanabhāvo ca taṇhādīnaṃ vanathabhāvo ca kena amhehi saddahitabbo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tenāha bhagavā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tena</span> pañcakāmaguṇādīnaṃ vanabhāvena ca taṇhādīnaṃ vanathabhāvena ca bhagavā <span class="bld">‘‘chetvā vanañca vanathañcā’’</span>ti yaṃ vacanaṃ āha, tena bhagavato vacanena vacanānusārena saddahitabboti. <span class="bld">Aya</span>nti ayaṃ ‘‘ekasmiṃ padaṭṭhāne’’tiādisaṃvaṇṇanā. <span class="bld">Padaṭṭhānenā</span>ti ekekena padaṭṭhānena. <span class="bld">Samāropanā</span>ti tadaññapadaṭṭhānānaṃ samāropanā<a name="V0.0340"></a>. Samāropenti samāropayitabbāni etāya saṃvaṇṇanāyāti <span class="bld">samāropanā</span>ti viggahoti. (1)</p>
- <p class="bodytext"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>. Padaṭṭhānena samāropanā ācariyena niddiṭṭhā, amhehi ca ñātā, ‘‘katamā vevacanena samāropanā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamā vevacanenā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tāsu catūsu padaṭṭhānasamāropanādīsu samāropanāsu <span class="bld">vevacanena</span> ekekena rotadaññavevacanānaṃ <span class="bld">samāropanā katamā</span>ti pucchati. <span class="bld">‘‘Rāgavirāgā’’</span>ti ca <span class="bld">‘‘cetovimuttī’’</span>ti ca <span class="bld">‘‘sekkhaphala’’</span>nti ca idaṃ vacanattayaṃ anāgāmiphalatthattā anāgāmiphalassa vevacanaṃ. <span class="bld">‘‘Avijjāvirāgā’’</span>ti ca <span class="bld">‘‘paññāvimuttī’’</span>ti ca <span class="bld">‘‘asekkhaphala’’</span>nti ca idaṃ vacanattayaṃ arahattaphalatthattā arahattaphalassa vevacanaṃ. Iminā nayena sesesu yojanā kātabbā. (2)</p>
- <p class="bodytext">Vevacanena samāropanā ācariyena niddiṭṭhā, amhehi ca ñātā, ‘‘katamā bhāvanāya samāropanā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamā bhāvanāyā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tāsu catūsu padaṭṭhānasamāropanādīsu katamāya desitāya <span class="bld">bhāvanāya</span> katamesānaṃ adesitānaṃ bhāvanāropanā <span class="bld">katamā</span>ti pucchati. <span class="bld">Yathā</span> yena pakārena yaṃ bhāvanaṃ <span class="bld">bhagavā</span> ‘‘tasmātiha, tvaṃ bhikkhu, kāye kāyānupassī viharati, ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassa’’nti (saṃ. ni. 5.369, 371, 395, 415) āha, tathā tena pakārena tāya bhāvanāya tadaññabhāvanāpi samāropayitabbāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Tasmātihā’’</span>tiādipāṭhe <a name="M0.0216"></a> ‘‘kiṃ bhāvanaṃ bhagavā āhā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘ātāpī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Ātāpī’’</span>ti vacanena <span class="bld">vīriyindriyaṃ</span> bhagavā āha. <span class="bld">‘‘Sampajāno’’</span>ti vacanena <span class="bld">paññindriyaṃ</span> bhagavā āha. <span class="bld">‘‘Satimā’’</span>ti vacanena <span class="bld">satindriyaṃ</span> āha. <span class="bld">‘‘Vineyya loke abhijjhādomanassa’’</span>nti vacanena <span class="bld">samādhindriyaṃ</span> āha. ‘‘Evaṃ vutte katamā bhāvanā samāropayitabbā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘evaṃ kāye kāyānupassino viharato cattāro satipaṭṭhānā bhāvanāpāripūriṃ gacchantī’’</span>ti vuttaṃ. Evaṃ vuttāya vīriyindriyādibhāvanāya cattāro satipaṭṭhānā samāropayitabbāti attho. <span class="bld">Kena kāraṇena</span> bhāvanāpāripūriṃ gacchantīti pucchati. <span class="bld">Catunnaṃ indriyānaṃ</span> indriyabhāvena, bhāvetabbabhāvena vā <span class="bld">ekalakkhaṇattā</span> bhāvanāpāripūriṃ gacchantīti vissajjeti. ‘‘Tesu samāropitesu katame samāropayitabbā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘catūsū’’</span>tiādi vuttaṃ. Catūsu satipaṭṭhānesu bhāviyamānesu samāropayitabbesu cattāro sammappadhānā bhāvanāpāripūriṃ gacchantīti samāropayitabbāti attho. Sesesupi evameva samāropayitabbā.</p>
- <p class="bodytext">Bhāvanāya <a name="V0.0341"></a> samāropanā ācariyena vibhattā, amhehi ca ñātā, ‘‘katamā pahānena samāropanā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tāsu catūsu padaṭṭhānasamāropanādīsu katamena desitena <span class="bld">pahānena</span> katamesaṃ adesitānaṃ pahānānaṃ <span class="bld">katamā samāropanā</span>ti pucchati. <span class="bld">‘‘Kāye kāyānupassī viharanto asubhe ‘subha’nti vipallāsaṃ pajahatī’’</span>ti desitena ‘‘subha’’nti vipallāsappahānena kabaḷīkārāhārapariññāya paribandhakilesakāmupādānappahānādayopi samāropayitabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Vedanāsu vedanānupassī viharanto dukkhe ‘sukha’nti vipallāsaṃ pajahatī’’</span>ti desitena ‘‘sukha’’nti vipallāsappahānena phassāhārapariññāya paribandhakilesabhavupādānappahānādayopi samāropayitabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Citte cittānupassī viharanto anicce ‘nicca’nti vipallāsaṃ pajahatī’’</span>ti desitena ‘‘nicca’’nti vipallāsappahānena viññāṇāhārapariññāya paribandhakilesadiṭṭhupādānappahānādayopi samāropayitabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Dhammesu</span> <a name="M0.0217"></a> <span class="bld">dhammānupassī viharanto anattani ‘attā’ti vipallāsaṃ pajahatī’’</span>ti desitena ‘‘attā’’ti vipallāsappahānena manosañcetanāhārapariññāya? Manosañcetanāhārapariññāya paribandhakilesaattavādupādānappahānādayopi samāropayitabbāti adhippāyo. (4)</p>
- <p class="bodytext">Pahānahāro pana lakkhaṇahāravibhaṅgavaṇṇanāyaṃ vuttoyevāti idha na vadāma.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sutte desitena ekekena padaṭṭhānādikena adesitānaṃ padaṭṭhānādīnaṃ samāropanabhāvo kena amhehi vijānitabbo saddahitabbo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tenāha āyasmā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Tena</span> tathā samāropanabhāvena āyasmā mahākaccāno –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ye dhammā yaṃmūlā, ye cekatthā pakāsitā muninā;</p>
- <p class="gathalast">Te samāropayitabbā, esa samāropano hāro’’ti –</p>
- <p class="unindented">Yaṃ vacanaṃ <span class="bld">āha,</span> tena vacanena vacanānusārena tathā samāropanabhāvo tumhehi vijānitabbo saddahitabboti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kiṃ <a name="V0.0342"></a> pana ettāvatā samāropano hāro paripuṇṇo, añño niyutto natthī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘niyutto samāropano hāro’’</span>ti vuttaṃ. Sutte desitena nayena padaṭṭhānādikena adesitāni padaṭṭhānāni samāropayitabbāni bhavanti, tena tena padaṭṭhānādikena adesitānaṃ padaṭṭhānādīnaṃ samāropano hāro <span class="bld">niyutto</span> niddhāretvā yuñjitabboti attho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="centered">Iti samāropanahāravibhaṅge sattibalānurūpā racitā</p>
- <p class="centered">Vibhāvanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext">Paṇḍitehi pana aṭṭhakathāṭīkānusārena gambhīrattho vitthārato vibhajitvā gahetabbo.</p>
- <p class="bodytext">Ime yathāvuttā soḷasa saṃvaṇṇanāvisesā saṃvaṇṇetabbatthesu aññāṇasaṃsayānaṃ haraṇato apanayanato <span class="bld">hārā</span> nāmāti.</p>
- <p class="centered">Niṭṭhitā hāravibhaṅgavāravibhāvanā.</p>
- <p class="subhead">1. Desanāhārasampātavibhāvanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para52"></a><span class="paranum">52</span>. Yena <a name="M0.0218"></a> yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena desanāhāravibhaṅgādihāravibhaṅgena assādādayo nānāsuttatthā vibhattā, so saṃvaṇṇanāvisesabhūto desanāhāravibhaṅgādihāravibhaṅgo paripuṇṇo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Soḷasa hārā paṭhamaṃ, disālocanato disā viloketvā;</p>
- <p class="gathalast">Saṅkhipiya aṅkusena hi, nayehi tīhi niddise sutta’’nti. (netti. 4 nayasaṅkhepa) –</p>
- <p class="unindented">Gāthā niddesavāre ācariyena vuttā, tassā gāthāya niddeso hāravibhaṅgavārassa ādimhi na vibhatto, ‘‘kuhiñci vibhatto, hārasampāte vā vibhatto kiṃ, udāhu nayasamuṭṭhānahāre vā vibhatto <a name="V0.0343"></a> ki’’nti pucchitabbattā ‘‘hārasampāte vibhatto’’ti tumhehi daṭṭhabboti viññāpanatthaṃ <span class="bld">‘‘soḷasa hārā paṭhama’’</span>ntiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā suparikammakatabhūmisadisesu saṃvaṇṇetabbesu nānāsuttappadesesu nānāvaṇṇasugandhapupphasadise soḷasa hāre saṃvaṇṇanābhāvena yojetvā soḷasa hārā ācariyena vibhattā, tathā susikkhitasippācariyasuvicāritajambunadābharaṇasadisesu saṃvaṇṇetabbesu nānāsuttappadesesu nānāvidharaṃsijālavividhamaṇiratanasadise soḷasa hāre saṃvaṇṇanābhāvena yojetvāva soḷasa hārā vibhattā, mahāpathaviṃ parivattetvā pappaṭakojassa khādāpanaṃ atidukkaraṃ viya, nānāvidhesu saṃvaṇṇetabbesu suttappadesesu paramatthojāya soḷasahi hārehi atidukkarakhādāpanasadisaṃ viññāpanaṃ karontena ca yojanikamadhugaṇḍaṃ pīḷetvā sumadhurasassa pāyāpanaṃ atidukkaraṃ viya nānāvidhesu saṃvaṇṇetabbesu suttappadesesu paramatthamadhurasassa soḷasahi hārehi atidukkaraṃ pāyāpanasadisaṃ viññāpanaṃ karontena ca ācariyena anekesu saṃvaṇṇetabbasuttappadesesu soḷasa hāre saṃvaṇṇanābhāvena yojetvā soḷasa hārā vibhattā, amhehi ca ñātā, ‘‘nānāvidhasuttappadesesu te saṃvaṇṇanābhāvena yojetvā soḷasa hārā vibhattā kiṃ<a name="M0.0219"></a>, udāhu ekasmimpi saṃvaṇṇetabbasuttappadese saṃvaṇṇanābhāvena yojetvā soḷasa hārā vibhattā ki’’nti vattabbattā ekasmimpi saṃvaṇṇetabbasuttappadese saṃvaṇṇanābhāvena yojetvā soḷasa hārā vibhattāyevāti tathā vibhajanto <span class="bld">‘‘soḷasa hārā paṭhama’’</span>ntiādikaṃ hārasampātavāraṃ āha.</p>
- <p class="bodytext">Nanu hārasampātavāraṃ kathetukāmena ācariyena ‘‘tattha katamo desanāhārasampāto’’tiādivacanaṃ vattabbaṃ, atha kasmā ‘‘soḷasa hārā paṭhama’’ntiādi vattabbanti ce? Niddese vuttaṃ ‘‘soḷasa hārā paṭhama’’ntiādikaṃ gāthaṃ hāravibhaṅgavāro nappayojeti vippakiṇṇavisayattā ca nayavicārassa ca antaritattā. Hārasampātavāro pana taṃ gāthaṃ payojeti avikiṇṇavisayattā. Tasmā taṃ gāthaṃ paccāmasitvā hārasampātavāre tassā gāthāya niddeso daṭṭhabboti viññāpanatthaṃ ‘‘soḷasa hārā paṭhama’’ntiādi vattabbaṃyevāti. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana –</p>
- <p class="indent">Evaṃ suparikammakatāya bhūmiyā nānāvaṇṇāni muttapupphāni pakiranto viya, susikkhitasippācariyavicāritesu surattasuvaṇṇālaṅkāresu nānāvidharaṃsijālasamujjalāni vividhāni maṇiratanāni bandhanto viya, mahāpathaviṃ parivattetvā pappaṭakojaṃ khādāpento viya<a name="V0.0344"></a>, yojanikamadhugaṇḍaṃ pīḷetvā sumadhurasaṃ pāyento viya ca āyasmā mahākaccāno nānāsuttappadese udāharanto soḷasa hāre vibhajitvā idāni te ekasmiṃyeva sutte yojetvā dassento hārasampātavāraṃ ārabhi. Ārabhanto ca yāyaṃ niddesavāre –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Soḷasa hārā paṭhamaṃ, disālocanato disā viloketvā;</p>
- <p class="gathalast">Saṅkhipiya aṅkusena hi, nayehi tīhi niddise sutta’’nti. –</p>
- <p class="unindented">Gāthā vuttā. Yasmā taṃ hāravibhaṅgavāro nappayojeti vippakiṇṇavisayattā, nayavicārassa ca antaritattā. Anekehi suttappadesehi hārānaṃ vibhāgadassanameva hi hāravibhaṅgavāro. Hārasampātavāro pana taṃ payojeti ekasmiṃyeva suttappadese <a name="M0.0220"></a> soḷasa hāre yojetvāva tadanantaraṃ nayasamuṭṭhānassa kathitattā. Tasmā ‘‘soḷasa hārā paṭhama’’nti gāthaṃ paccāmasitvā <span class="bld">‘‘tassā niddeso kuhiṃ daṭṭhabbo? Hārasampāteti āhā’’</span>ti –</p>
- <p class="unindented">Vuttaṃ. Gāthāttho niddesavibhāvanāyaṃ vuttova. ‘‘Soḷasa…pe… sutta’’nti yā gāthā niddese ācariyena vuttā, <span class="bld">tassā</span> gāthāya <span class="bld">niddeso kuhiṃ daṭṭhabbo,</span> hāravibhaṅgassa ādimhi ācariyena na vibhatto, hārasampāte vā paccāmasitvā vibhattoti daṭṭhabbo kiṃ, udāhu nayasamuṭṭhāne vā paccāmasitvā vibhattoti daṭṭhabbo kinti pucchati. <span class="bld">Hārasampāte</span> paccāmasitvā vibhattoti daṭṭhabboti vissajjanā.</p>
- <p class="bodytext">Hārasampāte tassā gāthāya niddeso daṭṭhabboti ācariyena vutto, so hārasampāto desanāhārasampātabhedena soḷasavidho, ‘‘tattha katamo hārasampāto desanāhārasampāto’’ti pucchitabbattā imasmiṃ sutte saṃvaṇṇetabbe saṃvaṇṇanābhāvena mayā vibhajiyamāno hārasampātabhūto saṃvaṇṇanāviseso desanāhārasampāto nāmāti tathā vibhajituṃ <span class="bld">‘‘tattha katamo desanāhārasampāto’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ soḷasavidhe desanāhārasampātādike hārasampāte. <span class="bld">Katamo</span> hārasampātabhūto saṃvaṇṇanāviseso <span class="bld">desanāhārasampāto</span> nāmāti pucchati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Arakkhitena cittena, micchādiṭṭhihatena ca;</p>
- <p class="gathalast">Thinamiddhābhibhūtena, vasaṃ mārassa gacchatī’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Sutte <span class="bld">‘‘arakkhitena cittenāti kiṃdesayatī’’</span>ti pucchitvā <span class="bld">‘‘pamādaṃ desayatī’’</span>tiādisaṃvaṇṇanāviseso <a name="V0.0345"></a> desanāhārasampāto nāmāti vuttaṃ hoti. Gāthāttho <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> (netti. aṭṭha. 52) vibhatto. Yojanattho pana <span class="bld">arakkhitena cittena</span> arakkhitacittasamaṅgī puggalo <span class="bld">mārassa</span> maccuno vasaṃ gacchati. <span class="bld">Micchādiṭṭhihatena</span> vipallāsena vipallāsasamaṅgī puggalo mārassa vasaṃ gacchati. <span class="bld">Thinamiddhābhibhūtena</span> sasaṅkhārikacittena kusītacittena taṃcittasamaṅgī puggalo <span class="bld">mārassa</span> kilesādimārassa vasaṃ gacchatīti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Arakkhitena <a name="M0.0221"></a> cittenā’ti padena desitaṃ taṃ pamādadhammajātaṃ kassa pada’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘taṃ maccuno pada’’</span>nti vuttaṃ. ‘‘Arakkhitena cittenā’’ti iminā suttappadesena desito attho ācariyena vibhatto, amhehi ca ñāto, ‘‘micchādiṭṭhihatena cāti suttappadesena desito attho kathaṃ vibhatto’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘micchādiṭṭhihatena cā’’</span>tiādi vuttaṃ. Yena vipallāsena yadā anicce ‘‘nicca’’nti passati, tadā pavatto so vipallāso ‘‘micchādiṭṭhihataṃ nāmā’’ti vuccati. ‘‘So pana vipallāso kiṃlakkhaṇo’’ti pucchitabbattā tathā pucchitvā <span class="bld">‘‘viparītaggāhalakkhaṇo vipallāso’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Viparītaggāhalakkhaṇo</span>ti asubhādīnaṃyeva subhādiviparītaggāhalakkhaṇo vipallāso ‘‘vipallāsayatī’’ti kāritatthasambhavato. Kiṃ vipallāso viparītaggāhalakkhaṇo? So vipallāso saññaṃ vipallāsayati, cittampi vipallāsayati, diṭṭhimpi vipallāsayati. Iti tayo dhamme vipallāsayatīti vipallāsetabbānaṃ tividhattā vipallāsāpi tividhā honti. Tesu saññāvipallāso muduko dubbalo subhādivasena upaṭṭhitākāraggahaṇamattattā, cittavipallāso saññāvipallāsato balavā subhādivasena upaṭṭhahantānaṃ rūpakkhandhādīnaṃ subhādivasena sanniṭṭhānaṃ katvā gahaṇato. Diṭṭhivipallāso saññāvipallāsacittavipallāsehi balavataro, yaṃ yaṃ ārammaṇaṃ subhādiākārena upaṭṭhāti. Taṃ taṃ ārammaṇaṃ sassatādivasena abhinivisitvā gahaṇato. Tasmā saññāvipallāso paṭhamaṃ vutto, tadanantaraṃ cittavipallāso, tadanantaraṃ diṭṭhivipallāso vutto. Vitthārato pana ekekassa subhasukhaattaniccaggahaṇavasena catubbidhattā dvādasavidhā honti.</p>
- <p class="bodytext">Vipallāsā ācariyena vibhattā, amhehi ca ñātā, ‘‘katame vipallāsapavattiṭṭhānavisayā’’ti pucchitabbattā imāni attabhāvavatthūni vipallāsapavattiṭṭhānavisayānīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘so kuhiṃ vipallāsayati catūsu attabhāvavatthūsū’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Catūsu</span> rūpakāyavedanācittadhammasaṅkhātesu attabhāvavatthūsu so sabbo vipallāso saññācittadiṭṭhiyo vipallāsayati. ‘‘Kathaṃ samanupassantassa vipallāsayatī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’</span>tiādi <a name="V0.0346"></a> vuttaṃ. Yo puggalo rūpaṃ vā attato samanupassati, rūpavantaṃ attānaṃ vā attato samanupassati<a name="M0.0222"></a>, attani rūpaṃ vā attato samanupassati. Rūpasmiṃ attānaṃ vā attato samanupassati, evaṃ tassa samanupassantassa puggalassa vipallāso rūpakāye saññācittadiṭṭhiyo vipallāsayati. Eseva nayo vedanādīsupi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tesu rūpakāyādīsu katamaṃ katamassa vipallāsassa vatthū’’ti pucchitabbattā evaṃ pavattamānassa vipallāsassa idaṃ imassa vatthūti vibhajituṃ <span class="bld">‘‘tattha rūpa’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu rūpādīsu catūsu <span class="bld">paṭhamaṃ vipallāsavatthu rūpaṃ ‘‘asubhe subha’’</span>nti evaṃ pavattamānassa vipallāsassa vatthu hotīti vibhajitvā gahetabbaṃ. Esa nayo sesesupi. Evaṃ ‘‘asubhe subha’’ntiādippakārena vipallāsā catubbidhā bhavanti.</p>
- <p class="bodytext">Idaṃ imassa vatthūti ācariyena vibhajitvā dassitā, amhehi ca ñātā, ‘‘tesaṃ vipallāsānaṃ katame mūlakāraṇadhammā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘dve dhammā’’</span>tiādi vuttaṃ. Cittassa saṃkilesā, taṇhā ca avijjā ca – ime dve dhammā vipallāsānaṃ mūlakāraṇabhūtā bhavanti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ime dve dhammā ekato vipallāsānaṃ mūlakāraṇaṃ kiṃ honti, udāhu visuṃ visu’’nti vattabbattā visuṃ visuṃ vibhajituṃ <span class="bld">‘‘taṇhānivuta’’</span>ntiādi vuttaṃ. Avijjārahitā taṇhā nāma natthi, tasmā ‘‘taṇhāavijjānivuta’’nti vattabbanti? Na, taṇhāya sātisayapaccayattā. Sātisayāya hi taṇhāya asubhepi ‘‘subha’’nti, dukkhepi ‘‘sukha’’nti samanupassanti. ‘‘Taṇhā ca avijjā cā’’ti vuttattā ‘‘avijjānivuta’’nti vattabbaṃ, kasmā ‘‘diṭṭhinivuta’’nti vuttanti? Avijjāya diṭṭhi bhavatīti diṭṭhisīsena avijjaṃ gahetvā <span class="bld">‘‘diṭṭhinivuta’’</span>nti vuttaṃ, avijjānivutanti attho gahetabbo. ‘‘Avijjānivuta’’nti vutte pana diṭṭhirahitā avijjāpi gahitā siyā, diṭṭhisahitāya hi avijjāya aniccepi ‘‘nicca’’nti, anattaniyepi ‘‘attā’’ti samanupassanti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kathaṃ taṇhāmūlako vipallāso pavatto, kathaṃ diṭṭhisahitāvijjāmūlako vipallāso pavatto’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tattha yo diṭṭhivipallāso’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu taṇhāmūlakadiṭṭhisahitāvijjāmūlakesu. <span class="bld">Diṭṭhivipallāso</span>ti diṭṭhisahitāvijjāmūlakavipallāso. <span class="bld">Atītaṃ rūpaṃ attato samanupassatī</span>ti adabbabhūtopi dabbabhūto viya vutto. <span class="bld">Taṇhāvipallāso</span>ti diṭṭhisahitataṇhāmūlako vipallāso <span class="bld">anāgataṃ</span> <a name="M0.0223"></a> <span class="bld">rūpaṃ</span> diṭṭhibhinandanavasena <span class="bld">abhinandatī</span>ti. Evaṃ atītasamanupassanaanāgatābhinandanabhedena <a name="V0.0347"></a> pavattiviseso daṭṭhabbo. ‘‘Cittassa saṃkileso taṇhāavijjāyeva dve dhammā na honti, atha kho dasa kilesāpi, kasmā dveyeva vuttā’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘dve dhammā cittassa upakkilesā’’</span>tiādi vuttaṃ. Taṇhā ca avijjā ca – ime dveyeva dhammā paramasāvajjassa vipallāsassa mūlakāraṇattā. <span class="bld">Tāhi</span> taṇhāavijjāhi visujjhantaṃ cittaṃ sabbehi kilesehi <span class="bld">visujjhati,</span> tasmā ca visesato cittassa upakkilesā hontīti dve dhammā vuttā. Na hi tāsu taṇhāavijjāsu arahattamaggena pahīnāsu koci saṃkileso appahīno nāma natthīti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vuttappakārā taṇhāavijjā vuttappakārānaṃ vipallāsānaṃyeva mūlakāraṇaṃ honti kiṃ, udāhu sakalassa vaṭṭassāpi mūlakāraṇaṃ honti ki’’nti vattabbattā vuttappakārā taṇhāavijjā vuttappakārānaṃ mūlakāraṇaṃ honti yathā, evaṃ sakalassa vaṭṭassāpi mūlakāraṇaṃ hontīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘tesa’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha yesaṃ puggalānaṃ cittaṃ arakkhitaṃ, micchādiṭṭhihatañca hoti, <span class="bld">tesaṃ</span> puggalānaṃ. Yesaṃ avijjānīvaraṇānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ pubbakoṭi na paññāyati, tehi avijjānīvaraṇehi taṇhāsaṃyojanehi saṃsāre <span class="bld">sandhāvantānaṃ saṃsarantānaṃ</span> puggalānaṃ <span class="bld">sakiṃ nirayaṃ</span> māravasagamanena sandhāvanaṃ saṃsaraṇaṃ hoti, <span class="bld">sakiṃ tiracchānayoniṃ</span> sandhāvanaṃ saṃsaraṇaṃ hoti, <span class="bld">sakiṃ pettivisayaṃ</span> sandhāvanaṃ saṃsaraṇaṃ hoti, <span class="bld">sakiṃ asurakāyaṃ</span> sandhāvanaṃ saṃsaraṇaṃ hoti, <span class="bld">sakiṃ deve</span> sandhāvanaṃ saṃsaraṇaṃ hoti, <span class="bld">sakiṃ manusse</span> sandhāvanaṃ saṃsaraṇaṃ hotīti attho.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Micchādiṭṭhihatena cā’’ti suttappadesena desito attho ācariyena vibhatto, amhehi ca ñāto, ‘‘thinamiddhābhibhūtenāti suttappadesena desito attho kathaṃ vibhatto’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘thinamiddhābhibhūtenā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Cittassa</span> viññāṇakkhandhassa yā <span class="bld">akallatā</span> akammaniyatā atthi, idaṃ akallattaṃ akammaniyattaṃ <span class="bld">thinaṃ</span> nāma. Yaṃ <span class="bld">kāyassa līnattaṃ</span> vedanādikkhandhattayalīnattaṃ atthi, idaṃ kāyassa līnattaṃ <span class="bld">middhaṃ</span> nāmāti thinamiddhasarūpameva vuttaṃ. Tehi thinamiddhehi cittassa abhibhūtabhāvādiko pana suviññeyyattā na vutto, avuttepi yesaṃ puggalānaṃ cittaṃ <a name="M0.0224"></a> thinamiddhehi abhibhūtaṃ, tesaṃ puggalānaṃ tena cittena cittasīsena saṃyojanena saṃsāre māravasagamanena sandhāvanaṃ saṃsaraṇaṃ pariyosānasabhāvo vitthāretvā gahetabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vasaṃ mārassa gacchatīti suttappadesena desito attho kathaṃ vibhatto’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘vasaṃ mārassa gacchatī’’</span>ti vuttaṃ. Tattha <span class="bld">kilesamārassā</span>ti kileso dānādipuññe māreti nivāretīti atthena <span class="bld">māro</span>ti kilesamāro. Iminā kilesamāraṃ nissāya pavattattā abhisaṅkhāramārakhandhamāramaccumārā <a name="V0.0348"></a> ca gahitā, <span class="bld">ca</span>-saddena vā gahitāti veditabbā. <span class="bld">Sattamārassā</span>ti devaputtamārassa. Atha vā ‘‘devaputtamārassā’’ti avatvā ‘‘sattamārassā’’ti vuttattā yo yo rājacorādiko dānādīni vā issariyabhogādīni vā māreti, so so rājacorādikopi gahito, tasmā yassa kassaci sattamārassāti attho. <span class="bld">Vasa</span>nti icchaṃ lobhaṃ adhippāyaṃ ruciṃ ākaṅkhaṃ āṇaṃ āṇattiṃ. <span class="bld">Gacchatī</span>ti upagacchati upeti anuvattati anugacchati nātikkamatīti attho. ‘‘Kasmā vasaṃ gacchatī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘so hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Yo satto arakkhitacittena ca micchādiṭṭhihatacittena ca thinamiddhābhibhūtacittena ca samannāgato hoti, <span class="bld">so</span> satto avijjānīvaraṇādīhi <span class="bld">nivuto</span> hutvā saṃsārābhimukho <span class="bld">hi</span> yasmā hoti, na visaṅkhārābhimukho, tasmā mārassa vasaṃ gacchatīti attho.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Arakkhitenātiādikassa yassa suttassa attho vibhatto, tena ‘arakkhitenā’tiādikena suttena kittakāni saccāni desitānī’’tivattabbattā <span class="bld">‘‘imāni bhagavatā’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Arakkhitenā’’tiādisuttena bhagavatā imāni dve saccāni desitāni dukkhaṃ, samudayo cāti. Kathaṃ desitāni? Abhidhammanissitāya kathāya ceva suttantanissitāya kathāya ca desitāni. Tāsu kathāsu abhidhammanissitāya kathāya desite sati ‘‘arakkhitena cittenā’’ti iminā padena arakkhitaṃ rattampi cittaṃ, arakkhitaṃ duṭṭhampi cittaṃ, arakkhitaṃ mūḷhampi cittaṃ bhagavatā desitaṃ ñāpitaṃ. Tattha rattacittaṃ lobhasahagatacittuppādavasena aṭṭhavidhaṃ, duṭṭhacittaṃ paṭighasampayuttacittuppādavasena dubbidhaṃ, mūḷhacittaṃ momūhacittuppādavasena dubbidhanti veditabbaṃ. Imesañhi cittuppādānaṃ vasena yā cakkhundriyādīnaṃ agutti anārakkhā uppannā, tāya aguttiyā anārakkhāya cittaṃ arakkhitaṃ hoti phalūpacārenāti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Micchādiṭṭhihatenā’’ti <a name="M0.0225"></a> iminā padena micchādiṭṭhisaṃsaṭṭhaṃ cittaṃ desitaṃ, taṃ diṭṭhisampayuttacittuppādavasena catubbidhanti veditabbaṃ. Tañhi micchādiṭṭhiyā saṃsaṭṭhabhāvena micchādiṭṭhivasānugatattā micchādiṭṭhihataṃ nāmāti. ‘‘Thinamiddhābhibhūtenā’’ti iminā padena thinamiddhena saṃsaṭṭhaṃ cittaṃ desitaṃ, taṃ sasaṅkhārikacittuppādavasena pañcavidhanti veditabbaṃ. Tañhi thinamiddhena saṃsaṭṭhabhāvena thinamiddhavasānugatattā thinamiddhābhibhūtaṃ nāmāti evaṃ ye dvādasākusalā <span class="bld">cittuppādakaṇḍe</span> ‘‘katame dhammā akusalā? Yasmiṃ samaye akusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hotī’’tiādinā (dha. sa. 365) vitthārato vattabbā, te dvādasākusalacittuppādā tīhi padehi bhagavatā desitāti veditabbā. ‘‘Mārassā’’ti padena pañca mārā gahitā. Tesu kilesamāro <a name="V0.0349"></a> ‘‘cattāro āsavā, cattāro oghā, cattāro yogā, cattāro ganthā, cattāri upādānāni, aṭṭha nīvaraṇā, dasa kilesā’’ti (dha. sa. 1102 ādayo) desito. Abhisaṅkhāramāro pana ‘‘kusalā cetanā (vibha. 226) akusalā cetanā (vibha. 226) kusalaṃ kammaṃ akusalaṃ kamma’’ntiādinā desito. Khandhamāro pana ‘‘attabhāvo pañcakkhandhā’’tiādinā desito. Maccumāro pana ‘‘cuti cavanatā’’tiādinā (vibha. 193) desito. Evaṃ tāvettha abhidhammanissitāya kathāya desito attho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext">Suttantanissitāya pana kathāya desite sati ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī, yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya na paṭipajjati, na rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye na saṃvaraṃ āpajjati…pe… sotindriye na saṃvaraṃ āpajjati… ghānindriye na saṃvaraṃ āpajjati… jivhindriye na saṃvaraṃ āpajjati… kāyindriye na saṃvaraṃ āpajjati… manindriye na saṃvaraṃ āpajjatī’’ti (ma. ni. 1.347) evaṃ puggalādhiṭṭhānena yaṃ chadvārikacittaṃ vuttaṃ, taṃ chadvārikacittaṃ ‘‘arakkhitena cittenā’’ti iminā padena desitaṃ. Yā micchādiṭṭhiyo pubbantakappanavasena vā aparantakappanavasena vā pubbantāparantakappanavasena vā micchā abhinivisantassa ayoniso ummujjantassa ‘‘sassato loko’’ti vā ‘‘asassato loko’’ti vā ‘‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti vā uppannā, tāhi <a name="M0.0226"></a> diṭṭhīhi vā, yā ca diṭṭhiyo ‘‘imā cattāro sassatavādā…pe… paramadiṭṭhadhammanibbānavādā’’ti <span class="bld">brahmajālasuttā</span>dīsu (dī. ni. 1.30 ādayo) vuttā, tāhi diṭṭhīhi vā sampayuttaṃ yaṃ cittaṃ ‘‘micchādiṭṭhihatena cā’’ti iminā padena desitaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Thinaṃ nāma cittassa akammaññatā, middhaṃ nāma vedanādikkhandhattayassa akammaññatā’’ti vā ‘‘thinaṃ anussāhasaṃsīdanaṃ, middhaṃ ussāhasattivighāto’’ti vā yāni thinamiddhāni vuttāni, tehi thinamiddhehi yaṃ cittaṃ abhibhūtaṃ ajjhotthaṭaṃ, taṃ cittaṃ ‘‘thinamiddhābhibhūtenā’’ti iminā padena desitaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vaso nāma icchā lobho adhippāyo ruci ākaṅkhā āṇā āṇattī’’ti yo vaso vutto, so vaso ‘‘vasa’’nti iminā padena desito. ‘‘Pañca mārā – khandhamāro abhisaṅkhāramāro maccumāro devaputtamāro kilesamāro’’ti yo māro vutto, so māro ‘‘mārassā’’ti iminā desito. ‘‘Gacchati, upagacchati, upeti, anuvattati, anugacchati, nātikkamatī’’ti <a name="V0.0350"></a> yo puggalo vutto, so puggalo ‘‘gacchatī’’ti iminā desitoti. Evaṃ desitesu dhammesu akusalā samudayasaccaṃ, ‘‘vasaṃ mārassa gacchatī’’ti iminā padena ye pañcupādānakkhandhe upādāya paññatto puggalo vutto, te pañcupādānakkhandhā dukkhasaccanti dve saccāni desitāni. ‘‘Kimatthāya dve saccāni desitānī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tesaṃ bhagavā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tesaṃ</span> dvinnaṃ saccānaṃ <span class="bld">pariññāya ca pahānāya ca</span> ‘‘arakkhitenā’’tiādi <span class="bld">dhammaṃ bhagavā deseti,</span> tāni dve saccāni ‘‘arakkhitenā’’tiādikena ñāpetīti attho.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tesu dvīsu saccesu kassa saccassa pariññāya, kassa saccassa pahānāya desetī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘dukkhassa pariññāya, samudayassa pahānāyā’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Pariññāpahānehi katamāni saccāni desitānī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘yena cā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Yena</span> arahattamaggena parijānāti, <span class="bld">yena</span> arahattamaggena pajahati ca, <span class="bld">ayaṃ</span> arahattamaggo maggasaccaṃ nāma. <span class="bld">Yaṃ</span> nibbānadhammaṃ ārabbha taṇhāya, avijjāya ca pahānaṃ jātaṃ, <span class="bld">ayaṃ</span> nibbānadhammo <span class="bld">nirodho</span> nirodhasaccaṃ nāmāti. Evaṃ cattāri saccāni bhagavatā desitāni.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Catunnaṃ <a name="M0.0227"></a> saccānaṃ desitabhāvo kena viññātabbo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tenāhā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tesu catūsu saccesu samudayasaccena assādo gahito, dukkhasaccena ādīnavo gahito, maggasaccanirodhasaccehi nissaraṇaṃ gahitaṃ, samudayappahānavasena sabbagatipajahanaṃ jātaṃ, sabbagatipajahanaṃ phalanti gahitaṃ. Yena rakkhitacittatādikena sabbagatipajahanaṃ jātaṃ, so rakkhitacittatādiko upāyoti gahito, arakkhitacittatādikassa paṭisedhanamukhena rakkhitacittatādikassa niyojanaṃ bhagavato āṇattīti gahitanti desanāhārena nānāsuttesu dassitā assādādayo ‘‘arakkhitenā’’tiādike ekasmiṃyeva sutte nīharitvā dassitā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Assādādīnaṃ nīharitvā dassitabhāvo kena viññātabbo saddahitabbo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tenāhā’’</span>tiādi vuttaṃ. Ettha ca yena saṃvaṇṇanāvisesena nānāsuttesu assādādayo nīharitvā dassitā, so saṃvaṇṇanāviseso desanāhāravibhaṅgo nāma. Yena saṃvaṇṇanāvisesena ekasmiṃyeva sutte assādādayo nīharitvā dassitā, so saṃvaṇṇanāviseso desanāhārasampāto nāmāti viseso daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ettakova desanāhārasampāto paripuṇṇo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘niyutto desanāhārasampāto’’</span>ti vuttaṃ. Ekekasmiṃyeva sutte assādādayo yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena desanāhārasampātena nīharitvā <a name="V0.0351"></a> yathārahaṃ dassitā, so so saṃvaṇṇanāvisesabhūto desanāhārasampāto <span class="bld">niyutto</span> yathārahaṃ niddhāretvā yujjitabboti attho gahito.</p>
- <p class="centered">Iti desanāhārasampāte sattibalānurūpā racitā</p>
- <p class="centered">Vibhāvanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext">Paṇḍitehi pana…pe… gahetabboti.</p>
- <p class="subhead">2. Vicayahārasampātavibhāvanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. Yena <a name="M0.0228"></a> desanāhārasampātena assādādayo ācariyena vibhattā, amhehi ca ñātā, so desanāhārasampāto paripuṇṇo, ‘‘katamo vicayahārasampāto’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamo vicayo hārasampāto’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu desanāhārasampātādīsu soḷasasu hārasampātesu <span class="bld">katamo</span> saṃvaṇṇanāviseso <span class="bld">vicayahārasampāto</span> nāmāti pucchati. Imesu dhammesu ayaṃ dhammo yena saṃvaṇṇanāvisesena vicayitabbo, so saṃvaṇṇanāviseso vicayahārasampāto nāmāti niyametvā vibhajituṃ <span class="bld">‘‘tattha taṇhā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana –</p>
- <p class="indent">‘‘Evaṃ desanāhārasampātaṃ dassetvā idāni vicayahārasampātaṃ dassento yasmā desanāhārapadatthavicayo vicayahāro, tasmā desanāhāre vipallāsahetubhāvena niddhāritāya taṇhāya kusalādivibhāgapavicayamukhena vicayahārasampātaṃ dassetuṃ ‘tattha taṇhā duvidhā’tiādi āraddha’’nti (netti. aṭṭha. 53) –</p>
- <p class="unindented">Vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tasmiṃ ‘‘arakkhitena cittenā’’tiādisuttatthe desanāhārasampātena saṃvaṇṇite akusaladhamme ‘‘taṇhā’’ti niddhāritā sabbataṇhā. <span class="bld">Kusalāpī</span>ti catubhūmake kusale uddissa pavattā taṇhāpi. <span class="bld">Akusalāpī</span>ti akusaladhamme uddissa pavattā taṇhāpīti duvidhā hotīti vicayitabbā. Tena vuttaṃ <span class="bld">ṭīkāyaṃ</span> – ‘‘kusaladhammārammaṇāti kusaladhamme uddissa pavattamattaṃ sandhāya vuttaṃ, na tesaṃ ārammaṇapaccayataṃ, idha ‘kusalā dhammā’ti lokuttaradhammānampi adhippetattā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kusalā <a name="V0.0352"></a> taṇhā kiṃgāminī, akusalā taṇhā kiṃ gāminī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘akusalā saṃsāragāminī’’</span>tiādi vuttaṃ. Atha vā ‘‘katamo kusalākusalataṇhānaṃ viseso’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘akusalā saṃsāragāminī’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Taṇhā nāma saṃsāragāminī hotu, kathaṃ apacayagāminī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘pahānataṇhā’’</span>ti vuttaṃ, pahānassa hetubhūtā taṇhā <span class="bld">pahānataṇhā</span>ti attho, pahātabbataṇhaṃ āgamma yaṃ pahānaṃ pavattetabbaṃ, tena pavattetabbena pahānena apacayaṃ gacchatīti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kiṃ <a name="M0.0229"></a> pana taṇhāyeva kusalākusalāti dubbidhā, udāhu aññopi kusalākusalāti dubbidho’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘mānopī’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Katamo māno kusalo, katamo māno akusalo’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘yaṃ mānaṃ nissāya mānaṃ pajahati, ayaṃ māno kusalo. Yo pana māno dukkhaṃ nibbattayati, ayaṃ māno akusalo’’</span>ti vuttaṃ. Tattha <span class="bld">yaṃ mānaṃ…pe… kusalo</span>ti yaṃ mānaṃ nissāya upanissāya pahānaṃ pavattitaṃ, tena pahānena santāne uppajjanārahaṃ mānaṃ pajahati, ayaṃ upanissayapaccayabhūto māno phalūpacārena kusalo. <span class="bld">Yo pana…pe… akusalo</span>ti yo pana māno parahiṃsanādivasena pavattamāno hutvā attano ca parassa ca dukkhaṃ nibbattayati, ayaṃ māno akusaloti vicayitvā veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Saṃsārāpacayagāminīsu tāsu taṇhāsu katamā apacayagāminī taṇhā kusalā’’ti pucchitabbattā ‘‘kusalā’’ti vuttāya taṇhāya sarūpaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tattha yaṃ nekkhammasita’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tāsu saṃsārāpacayagāminīsu taṇhābhūtāsu kusalākusalāsu. Ayaṃ taṇhā kusalāti sambandho. <span class="bld">‘‘Ariyā</span> puggalā <span class="bld">santaṃ āyatanaṃ yaṃ</span> ariyaphaladhammaṃ sacchikatvā upasampajja viharanti, <span class="bld">taṃ āyatanaṃ</span> ariyaphaladhammaṃ ahaṃ kudāssu sacchikatvā viharissa’’nti patthayantassa <span class="bld">tassa</span> kulaputtassa tasmiṃ ariyaphale <span class="bld">pihā</span> uppajjati, pihāpaccayā yaṃ domanassaṃ uppajjati, idaṃ domanassaṃ <span class="bld">‘‘nekkhammasita’’</span>nti vuccati. Ayaṃ ariyaphale pihāsaṅkhātā taṇhā kusalā anavajjā anavajjaariyaphaladhammaṃ uddissa pavattattāti vicayitabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kathaṃ pavattā’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘rāgavirāgā’’</span>tiādi vuttaṃ. Yā <span class="bld">rāgavirāgā cetovimutti</span> pattabbā. <span class="bld">Tadārammaṇā</span> taṃ cetovimuttiṃ āgamma pavattā taṇhā <span class="bld">kusalā</span> anavajjā, yā <span class="bld">avijjāvirāgā paññāvimutti</span> pattabbā, tadārammaṇā taṃ paññāvimuttiṃ āgamma pavattā taṇhā kusalā anavajjāti vicayitabbā. Tāya paññāvimuttiyā vasena bhagavatā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tasmā <a name="V0.0353"></a> rakkhitacittassa, sammāsaṅkappagocaro;</p>
- <p class="gatha2">Sammādiṭṭhipurekkhāro, ñatvāna udayabbayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Thinamiddhābhibhū bhikkhu, sabbā duggatiyo jahe’’ti. (udā. 32; netti. 31, 65, 78) –</p>
- <p class="unindented">Gāthāyaṃ <a name="M0.0230"></a> ‘‘sabbā duggatiyo jahe’’ti padaṃ vuttaṃ, ‘‘tassā paññāvimuttiyā yo pavicayo kātabbo, katamo so pavicayo’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tassā ko pavicayo’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tassā</span> paññāvimuttiyā ko pavicayoti ce puccheyya ‘‘aṭṭha maggaṅgāni – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhī’’ti pavicayo veditabbo. ‘‘So pavicayo kattha daṭṭhabbo’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘so katthā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">So</span> paññāvimuttiyā pavicayo <span class="bld">kattha</span> kasmiṃ dhamme daṭṭhabboti pucchati. Catutthe jhāne <span class="bld">pāramitāya</span> ukkaṃsagatāya catutthajjhānabhāvanāya so pavicayo daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Catutthe jhāne pāramitāyā’’ti vuttamatthaṃ vivarituṃ <span class="bld">‘‘catutthe hi jhāne’’</span>tiādi vuttaṃ. Yo so catutthajjhānalābhī puggalo catutthe jhāne parisuddhaṃ pariyodātaṃ anaṅgaṇaṃ vigatūpakkilesaṃ mudu kammaniyaṃ ṭhitaṃ āneñjappattaṃ, iti aṭṭhaṅgasamannāgataṃ cittaṃ bhāvayati, <span class="bld">so</span> catutthajjhānalābhī puggalo <span class="bld">tattha</span> catutthe jhāne aṭṭhavidhaṃ vijjācaraṇaṃ adhigacchati. Katamaṃ aṭṭhavidhaṃ? Cha abhiññā, dve ca visese vā adhigacchatīti yojanā. Iddhividhādayo pañca, lokiyābhiññā ceva arahattamaggapaññā cāti <span class="bld">cha abhiññā</span>. Manomayiddhi ceva vipassanāñāṇañcāti <span class="bld">dve ca visesā</span> honti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Taṃ catutthajjhānacittaṃ kuto parisuddhaṃ…pe… kuto āneñjappatta’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘taṃ cittaṃ yato parisuddha’’</span>ntiādi vuttaṃ. Taṃ cittaṃ <span class="bld">yato</span> upekkhāsatipārisuddhibhāvato <span class="bld">parisuddhaṃ, tato</span> upekkhāsatipārisuddhibhāvato <span class="bld">pariyodātaṃ</span> hoti. Sukhādīnaṃ paccayaghātena <span class="bld">yato</span> vītarāgādianaṅgaṇabhāvato <span class="bld">anaṅgaṇaṃ, tato</span> vītarāgādianaṅgaṇabhāvato <span class="bld">vigatūpakkilesaṃ. Yato</span> subhāvitabhāvato <span class="bld">mudu, tato</span> subhāvitabhāvato <span class="bld">kammaniyaṃ. Yato</span> parisuddhādīsu ṭhitabhāvato <span class="bld">ṭhitaṃ, tato</span> parisuddhādīsu ṭhitabhāvato <span class="bld">āneñjappattaṃ</span> hotītipi yojanā yuttā <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> (netti. aṭṭha. 53) yugaḷato āgatattā. Saddhāvīriyasatisamādhipaññāobhāsehi pariggahitabhāvato <span class="bld">āneñjappattaṃ</span>. Saddhāya hi pariggahitaṃ cittaṃ paṭipakkhe assaddhiye na iñjati na calati, vīriyena pariggahitaṃ <a name="M0.0231"></a> cittaṃ paṭipakkhe kosajje na iñjati, satiyā pariggahitaṃ <a name="V0.0354"></a> cittaṃ paṭipakkhe pamāde na iñjati, samādhinā pariggahitaṃ cittaṃ paṭipakkhe uddhacce na iñjati, paññāya pariggahitaṃ cittaṃ paṭipakkhāya avijjāya na iñjati, obhāsagataṃ cittaṃ kilesandhakāre na iñjati. Iti imehi chahi dhammehi pariggahitaṃ catutthajjhānacittaṃ āneñjappattaṃ hoti. Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgatattā catutthajjhānacittaṃ channaṃ abhiññāñāṇānañca manomayiddhivipassanāñāṇānañca adhigamūpāyo hoti, tasmā so paññāvimuttiparicayo catutthajjhāne daṭṭhabboyevāti saṅkhepattho. Vitthārato pana <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> (netti. aṭṭha. 53) ‘‘tattha upekkhāsatipārisuddhibhāvenā’’tiādinā vā ‘‘aparo nayo’’tiādinā vā vuttoyevāti amhehi na vutto.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yesaṃ rāgādiaṅgaṇānaṃ abhāvena anaṅgaṇaṃ, yesaṃ abhijjhādiupakkilesānaṃ abhāvena vigatūpakkilesaṃ, yāya cittassa ṭhitiyā abhāvena ṭhitaṃ, iñjanāya abhāvena āneñjappattaṃ, te rāgādiaṅgaṇādayo katamāya pakkhā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha aṅgaṇā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu rāgādiaṅgaṇādīsu <span class="bld">aṅgaṇā</span> ca rāgādiaṅgaṇā ca <span class="bld">upakkilesā</span> abhijjhādiupakkilesā ca santi, <span class="bld">tadubhayaṃ</span> rāgādiaṅgaṇaabhijjhādiupakkilesadvayaṃ <span class="bld">taṇhāpakkho</span> rāgādiaṅgaṇānaṃ taṇhāsabhāvattā, abhijjhādiupakkilesānañca taṇhāya anulomattā. Yā <span class="bld">iñjanā</span> phandanā yā ca cittassa <span class="bld">aṭṭhiti</span> anavaṭṭhānaṃ atthi, <span class="bld">ayaṃ</span> iñjanā aṭṭhiti <span class="bld">diṭṭhipakkho</span> iñjanāya ca aṭṭhitiyā ca micchābhinivesahetubhāvatoti pavicayo kātabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kiṃ pana catutthajjhānacittaṃ aṭṭhaṅgasamannāgatattāyeva channaṃ abhiññāñāṇānañca <span class="bld">manomayiddhivipassanāñāṇānañca adhigamūpāyo hotī’’ti pucchitabbattā ‘‘cattāri indriyānī’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Tassa catutthajjhānalābhino, dukkhindriyaṃ domanassindriyaṃ sukhindriyaṃ somanassindriyaṃ iti cattārindriyāni catutthajjhāne nirujjhanti, tassa catutthajjhānalābhino upekkhindriyaṃ avasiṭṭhaṃ bhavati, tasmāpi catutthajjhānacittaṃ vuttappakārānaṃ aṭṭhannaṃ ñāṇānaṃ adhigamūpāyo hoti, so ca adhigamūpāyabhāvo ciṇṇavasībhāvasseva bhaveyya, kathaṃ catutthajjhānamattalābhino ciṇṇavasībhāvo siyā’’ti vattabbattā so catutthajjhānalābhī catutthajjhāneyeva aṭṭhatvā arūpasamāpattiyopi <a name="M0.0232"></a> <span class="bld">evaṃ katvā nibbatteti bhāveti, tasmā ciṇṇavasībhāvo hotīti dassetuṃ ‘‘so uparimaṃ samāpatti’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tassattho <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> (netti. aṭṭha. 53) vitthārato vutto, tasmā yojanamattaṃ karissāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">So</span> rūpāvacaracatutthajjhānalābhī yogāvacaro rūpāvacaracatutthajjhānasamāpattito <span class="bld">uparimaṃ</span> ākāsānañcāyatana<span class="bld">samāpattiṃ</span> <a name="V0.0355"></a> <span class="bld">santato</span> santatarato manasi karoti. Yathāvuttaṃ uparimaṃ samāpattiṃ santato <span class="bld">manasi karoto tassa</span> catutthajjhānalābhino yogāvacarassa catutthajjhāne <span class="bld">saññā</span> saññāpadhānā samāpatti oḷārikā viya hutvā saṇṭhahati, paṭighasaññā ca <span class="bld">ukkaṇṭhā</span> anabhirati hutvā saṇṭhahati, <span class="bld">so</span> yathāvuttena vidhinā manasi karonto yogāvacaro <span class="bld">sabbaso</span> niravasesato rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘‘ākāsaṃ ananta’’nti manasi katvā pavattamānaṃ <span class="bld">ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ</span> sacchikatvā upasampajja viharati. <span class="bld">Rūpasaññā</span> rūpāvacarasaññā pañcavidha<span class="bld">abhiññābhinīhāro</span> hoti. <span class="bld">Nānattasaññā</span> nānārammaṇesu <span class="bld">vokāro</span> akusalo pavattati. Evaṃ rūpāvacarajjhāne ādīnavadassī hutvā tā rūpasaññānānattasaññāyo ārammaṇe samatikkamati, <span class="bld">assa</span> yogāvacarassa paṭighasaññā ca abbhatthaṃ gacchati. <span class="bld">Evaṃ</span> iminā vuttanayena samatikkamena <span class="bld">samāhitassa,</span> santavuttinā arūpāvacarasamādhinā <span class="bld">samāhitassa</span> yogāvacarassa <span class="bld">obhāso</span> rūpāvacarajjhānobhāso antaradhāyati. <span class="bld">Rūpānaṃ</span> kasiṇarūpānaṃ jhānacakkhunā dassanañca antaradhāyatīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yena samādhinā samāhitassa, samāhitassa obhāso ca rūpānaṃ dassanañca antaradhāyati, so samādhi kittakehi aṅgehi samannāgato, kathaṃ paccavekkhitabbo’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘so samādhī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">So samādhī</span>ti yena rūpārūpāvacarasamādhinā samāhito, so duvidhopi samādhi anabhijjhābyāpādavīriyārambhehi tīhi upakārakaṅgehi ca passaddhisatīhi dvīhi parikkhāraṅgehi ca avikkhittena ekena sabhāvaṅgena ca chahi aṅgehi samannāgatoti <span class="bld">paccavekkhitabbo</span> punappunaṃ cintetabbo sallakkhetabbo<a name="M0.0233"></a>. ‘‘Kathaṃ kattha paccavekkhitabbo’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘anabhijjhāsahagataṃ me mānasaṃ sabbaloke’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Tesu chasu aṅgesu kittako samatho, kittakā vipassanā’’ti pucchitabbattā ettako samatho, ettakā vipassanāti vibhajituṃ <span class="bld">‘‘tattha yañcā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. ‘‘Paññāvimuttī’’ti vuttassa arahattaphalassa samādhissa samathavipassanāsaṅkhātā pubbabhāgapaṭipadā samādhimukhena ācariyena vibhattā, ‘‘tāya paṭipadāya labhitabbo arahattaphalasamādhi kittakena veditabbo’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘so samādhi pañcavidhena veditabbo’’</span>ti vuttaṃ. Yo arahattaphalasamādhi samathavipassanāpaṭipadāya labhitabbo, so arahattaphalasamādhi <span class="bld">pañcavidhena</span> ñāṇadassanena veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kathaṃ pañcavidhañāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ bhavatī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘ayaṃ samādhī’’</span>tiādi <a name="V0.0356"></a> vuttaṃ. <span class="bld">Ayaṃ</span> arahattaphalasamādhi appitappitakkhaṇe phalasamāpattisukhattā <span class="bld">paccuppannasukho</span> hoti, <span class="bld">iti</span> paccavekkhantassa <span class="bld">assa</span> arahato paccattameva ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ bhavati. <span class="bld">Ayaṃ</span> arahattaphalasamādhi āyatiṃ samāpajjitabbassa arahattaphalasamādhissa upanissayapaccayattā <span class="bld">āyatiṃ sukhavipāko</span> hoti, <span class="bld">iti</span> paccavekkhantassa…pe… bhavati. <span class="bld">Ayaṃ</span> arahattaphalasamādhi kilesaarīhi ārakattā <span class="bld">ariyo,</span> kāmāmisavaṭṭāmisalokāmisānaṃ abhāvato <span class="bld">nirāmiso</span> ca hoti, <span class="bld">iti</span> paccavekkhantassa…pe… bhavati. <span class="bld">Ayaṃ</span> arahattaphalasamādhi akāpurisehi sammāsambuddhapaccekabuddhasāvakabuddhehi sevitabbattā <span class="bld">akāpurisasevito</span> hoti, <span class="bld">iti</span> paccavekkhantassa…pe… bhavati. <span class="bld">Ayaṃ</span> arahattaphalasamādhi aṅgasantakilesadarathasantattā <span class="bld">santo ceva</span> divasampi samāpajjantassa atittikaraṇato <span class="bld">paṇīto ca</span> paṭippassaddhakilesena arahatā puggalena laddhattā <span class="bld">paṭippassaddhiladdho ca</span> arahattamaggasamādhisaṅkhātena ekodibhāvena adhigatattā <span class="bld">ekodibhāvādhigato ca</span> sasaṅkhārena sapayogena adhigatattā, nīvaraṇādipaccanīkadhamme niggayha anadhigatattā, aññe kilese vāretvā anadhigatattā, arahattamaggaphalabhāveneva pavattattā <span class="bld">nasasaṅkhāraniggayhavāritagato</span> hoti, <span class="bld">iti</span> paccavekkhantassa <span class="bld">assa</span> arahato paccattameva ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ bhavatīti pañcavidhena ñāṇadassanena so arahattaphalasamādhi vicayitvā veditabboti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Paccuppannasukhādīsu <a name="M0.0234"></a> samādhīsu kittako samatho, kittakā vipassanā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha yo ca samādhi paccuppannasukho’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Samatho, vipassanā</span>ti ca arahattaphalasamathavipassanāva adhippetā, na pubbabhāgasamathavipassanāti. Arahattaphalasamādhi pañcavidhena veditabboti ācariyena vutto, ‘‘tassa arahattaphalasamādhissa pubbabhāgapaṭipadāyaṃ vutto samādhi kittakena veditabbo’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘so samādhi pañcavidhena veditabbo’’</span>ti vuttaṃ. Yo rūpāvacaracatutthajjhānasamādhi pubbabhāgapaṭipadāyaṃ vutto, so rūpāvacaracatutthajjhānasamādhi pañcavidhena pakārena veditabbo. ‘‘Katamenā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘pītipharaṇatā’’</span>tiādi vuttaṃ. Paṭhamadutiyajjhānesu paññā <span class="bld">pītipharaṇatā</span> hoti. Paṭhamadutiyatatiyajjhānesu paññā <span class="bld">sukhapharaṇatā</span> hoti. Catutthajjhāne cetopariyapaññā <span class="bld">cetopharaṇatā</span> hoti. Dibbacakkhupaññā <span class="bld">ālokapharaṇatā</span> hoti. Jhānaṃ paccavekkhitvā pavattamānapaññā <span class="bld">paccavekkhaṇānimittaṃ</span> hoti. Iti pañcavidhena paññāpakārena vicayitvā veditabboti. ‘‘Tesu pañcavidhesu pakāresu kittako samatho, kittakā vipassanā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha yo ca pītipharaṇo’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para55"></a><span class="paranum">55</span>. Sampayogavasena samādhi ācariyena vibhatto, amhehi ca ñāto, ‘‘kathaṃ ārammaṇavasena <a name="V0.0357"></a> vibhatto’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘dasa kasiṇāyatanānī’’</span>tiādi vuttaṃ. Imehi dasahi ārammaṇehi kasiṇehipi samādhi vicinitvā veditabboti. ‘‘Tesu dasasu kittako samatho, kittakā vipassanā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha yañcā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Kasiṇa</span>nti ca kasiṇamaṇḍalampi parikammampi paṭibhāganimittampi tasmiṃ paṭibhāganimitte uppannajjhānampi vuccati, idha pana sasampayuttajjhānameva adhippetaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kiṃ pana vuttappakāro samādhiyeva samathavipassanāya yojetabbo, udāhu aññopi yojetabbo’’ti vattabbattā satipaṭṭhānādipubbabhāgapaṭipadābhedena anekabhedabhinno niravaseso ariyamaggopi vicayitvā yojetabboti dassetuṃ <span class="bld">‘‘evaṃ sabbo’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">eva</span>nti mayā vuttanayena vuttanayānusārena <span class="bld">sabbo</span> niravaseso satipaṭṭhānādipubbabhāgapaṭipadābhedena anekabhedabhinno <span class="bld">ariyo maggo</span> yojetabbo. Kathaṃ? <span class="bld">Yena yena</span> anabhijjhādi<span class="bld">ākārena</span> paccuppannasukhatādiākārena <a name="M0.0235"></a> samādhi mayā vutto, <span class="bld">tena tena</span> anabhijjhādiākārena paccuppannasukhatādiākārena yo yo ariyamaggo samathena yojetuṃ sambhavati, so so ariyamaggo samathena vicayitvā yojayitabbo. Yo yo ariyamaggo vipassanāya yojetuṃ sambhavati, so so ariyamaggo vipassanāya yojayitvā yojayitabboti attho gahetabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yehi samathādhiṭṭhānehi vipassanādhammehi yojayitabbo, te samathādhiṭṭhānā vipassanādhammā katamehi dhammehi saṅgahitā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘te tīhi dhammehi saṅgahitā aniccatāya dukkhatāya anattatāyā’’</span>ti vuttaṃ, te samathādhiṭṭhānā vipassanādhammā ‘‘aniccatāya paññāya dukkhatāya paññāya anattatāya paññāyā’’ti tīhi anupassanādhammehi saṅgahitā gaṇhitāti attho. Aniccatādinā sahacaraṇato anupassanāpaññāpi ‘‘aniccatā dukkhatā anattatā’’ti vuccati.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yo yogī puggalo samathādhiṭṭhānaṃ vipassanaṃ bhāvayamāno hoti, so yogī puggalo kiṃ bhāvayatī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘so samathavipassanaṃ bhāvayamāno’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Samathavipassanādīni bhāvayamāno puggalo rāgacarito dosacarito mohacaritoti tividho, ‘‘tattha katamo puggalo katamena katamena vimokkhamukhena niyyāti, katamāyaṃ katamāyaṃ sikkhanto, katamaṃ katamaṃ pajahanto, katamaṃ katamaṃ anupagacchanto, katamaṃ katamaṃ parijānanto, katamaṃ katamaṃ pavāhento, katamaṃ katamaṃ niddhunanto, katamaṃ katamaṃ vamento, katamaṃ katamaṃ nibbāpento, katamaṃ katamaṃ uppāṭento, katamaṃ katamaṃ vijaṭento niyyātī’’ti pucchitabbattā <a name="V0.0358"></a> <span class="bld">‘‘rāgacarito puggalo’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘idāni yesaṃ puggalānaṃ yattha sikkhantānaṃ visesato niyyānamukhāni, yesañca kilesānaṃ paṭipakkhabhūtāni tīṇi vimokkhamukhāni, tehi saddhiṃ tāni dassetuṃ ‘rāgacarito’tiādi vutta’’nti vuttaṃ. Tassatthopi <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> (netti. aṭṭha. 55) vuttoyeva.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kasmā <a name="M0.0236"></a> tīṇi vimokkhamukhāni bhāvayanto tayo khandhe bhāvayatī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tattha suññatavimokkhamukha’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu tīsu vimokkhamukhesu. <span class="bld">Suññatavimokkhamukhaṃ paññākkhandho</span> anattānupassanāya paññāpadhānattā. <span class="bld">Animittavimokkhamukhaṃ samādhikkhandho</span> aniccānupassanāya samādhipadhānattā. <span class="bld">Appaṇihitavimokkhamukhaṃ sīlakkhandho</span> dukkhānupassanāya sīlapadhānattā. Iti tīhi vimokkhamukhehi tiṇṇaṃ khandhānaṃ saṅgahitattā tīṇi vimokkhamukhāni bhāvayanto so yogī puggalo tayo khandhe bhāvayatiyevāti paññāpadhānādibhāvo <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> (netti. aṭṭha. 55) vutto. <span class="bld">Tayo khandhe bhāvayanto ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvayati</span>. ‘‘Kasmā bhāvayatī’’ti vattabbattā kāraṇaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tattha yā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tiṇṇaṃ khandhānaṃ ariyaaṭṭhaṅgikamaggabhāvo vibhatto, amhehi ca jānito, ‘‘kathaṃ samathavipassanābhāvo jānitabbo’’ti vattabbattā tiṇṇaṃ khandhānaṃ samathavipassanābhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tattha sīlakkhandho cā’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Yo yogī puggalo samathavipassanaṃ bhāveti, tassa yogino puggalassa bhavaṅgāni katamaṃ bhāvanaṃ gacchantī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘yo samathavipassanaṃ bhāveti, tassā’’</span>tiādi vuttaṃ. Kāyo ca cittañca <span class="bld">dve bhavaṅgāni</span> upapattibhavassa aṅgāni <span class="bld">bhāvanaṃ</span> vaḍḍhanaṃ gacchanti. Sīlañca samādhi ca <span class="bld">dve padāni</span> dve pādā bhavanirodhagāminī paṭipadā <span class="bld">bhāvanaṃ</span> vaḍḍhanaṃ gacchanti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kathaṃ gacchantī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘so hoti bhikkhū’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Bhāvitakāyo</span>ti bhāvito kāyo kāyaābhisamācāriko, kāyasaṃvaro vā yena bhikkhunāti bhāvitakāyo. Sesesupi esa nayo. <span class="bld">Kāye</span> kāyaābhisamācārike, kāyasaṃvare vā <span class="bld">bhāviyamāne</span> sati sammākammanto, sammāvāyāmo ca dve dhammā bhāvanaṃ gacchanti kāyasamācārasīlattā. <span class="bld">Sīle</span> vācāsaṃvaraājīvasaṃvaravasena pavatte sīle <span class="bld">bhāviyamāne</span> sati sammāvācā ca sammāājīvo ca dve dhammā bhāvanaṃ gacchanti vācādisaṃvarasīlattā. <span class="bld">Citte</span> cittasaṃvaravasena pavatte citte <span class="bld">bhāviyamāne</span> sati sammāsati ca sammāsamādhi ca dve dhammā bhāvanaṃ gacchanti cittasaṃvarasīlattā. Paññāya bhāviyamānāya sati <a name="V0.0359"></a> sammādiṭṭhi ca sammāsaṅkappo <a name="M0.0237"></a> ca dve dhammā bhāvanaṃ gacchanti samānattā, upakārakattā ca. Sammāsaṅkappena hi punappunaṃ saṅkappantassa paññā vaḍḍhatīti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sammākammanto ca sammāvāyāmo ca dve dhammā kāyavaseneva vibhattā vicetabbā kiṃ, udāhu cittavasena vibhattā vicetabbā ki’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha yo ca sammākammanto’’</span>tiādi vuttaṃ. Kāyasucaritacetanābhūto yo ca sammākammanto, taṃsahito yo ca sammāvāyāmo siyā kāyiko, viratibhūto yo ca sammākammanto, taṃsahito yo ca sammāvāyāmo siyā cetasiko, <span class="bld">tattha</span> tesu kāyikacetasikabhūtesu sammākammantasammāvāyāmesu <span class="bld">yo</span> sammākammantasammāvāyāmo kāyasaṅgaho, <span class="bld">so</span> sammākammantasammāvāyāmo <span class="bld">kāye</span> kāyaābhisamācārike, kāyasaṃvare vā <span class="bld">bhāvite</span> sati bhāvanaṃ gacchati. <span class="bld">Yo</span> sammākammantasammāvāyāmo cittasaṅgaho, <span class="bld">so</span> sammākammantasammāvāyāmo <span class="bld">citte</span> cittasaṃvare <span class="bld">bhāvite</span> sati bhāvanaṃ gacchatīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Samathavipassanaṃ bhāvayanto so yogī puggalo kittakaṃ adhigamaṃ gacchatī’’ti vicayitabbattā <span class="bld">‘‘so samathavipassanaṃ bhāvayanto’’</span>tiādi vuttaṃ. Pañcavidhaṃ ariyamaggādhigamaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘khippādhigamo cā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tassattho <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> (netti. aṭṭha. 55) vibhatto. ‘‘Kena katamo adhigamo hotī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha samathenā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para56"></a><span class="paranum">56</span>. ‘‘Arakkhitena cittenā’’tiādisuttattho veneyyānaṃ arahattaphalavimuttimukhena ācariyena vicayito vibhatto, amhehi ca ñāto, ‘‘desakassa dasabalasamannāgatassa dasa balāni kathaṃ vicayitabbānī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha yo desayati, so dasabalasamannāgato’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana –</p>
- <p class="indent">‘‘Iti mahāthero ‘tasmā rakkhitacittassā’ti gāthāya vasena arahattaphalavimuttimukhena vicayahārasampātaṃ niddisanto, desanākusalatāya anekehi suttappadesehi tassā pubbabhāgapaṭipadāya bhāvanāvisesānaṃ bhāvanānisaṃsānañca vibhajanavasena nānappakārato vicayahāraṃ dassetvā, idāni dasannaṃ <a name="M0.0238"></a> tathāgatabalānampi vasena taṃ dassetuṃ ‘tattha yo desayatī’tiādimāhā’’ti –</p>
- <p class="unindented">Vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tesu samathavipassanaṃ bhāvayantesu sāsitabbasāsakesu. Dasabalasamannāgato <span class="bld">yo</span> <a name="V0.0360"></a> desako satthā ‘‘arakkhitena cittenā’’tiādidhammaṃ deseti, ovādena sāvake na visaṃvādayati, tassa desakassa satthuno dasa balāni vicayitabbānīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kinti desetī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘so tividha’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tesu dasasu tathāgatabalesu ṭhānāṭṭhānañāṇaṃ paṭhamaṃ tathāgatabalaṃ nāma, ‘‘taṃ balaṃ kathaṃ vicayitabba’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘so tathā ovadito’’</span>tiādi vuttaṃ. Attho <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> (netti. aṭṭha. 56) vutto, pāḷivasenapi pākaṭo. ‘‘Etaṃ ṭhānaṃ na vijjatī’’ti jānanaṃ aṭṭhānañāṇaṃ nāma, ‘‘etaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti jānanaṃ ṭhānañāṇaṃ nāmāti ṭhānāṭṭhānānaṃ jānanañāṇaṃ paṭhamaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabbanti adhippāyo veditabbo. (1)</p>
- <p class="bodytext"><a name="para57"></a><span class="paranum">57</span>. Ṭhānāṭṭhānañāṇaṃ paṭhamaṃ tathāgatabalaṃ ācariyena vicayitaṃ vibhattaṃ amhehi ca ñātaṃ, ‘‘kathaṃ sabbatthagāminipaṭipadāñāṇaṃ dutiyatathāgatabalaṃ vicayitabba’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘iti ṭhānāṭṭhānatā’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Ayaṃ paṭipadā imasmiṃ bhave gāminī, ayaṃ paṭipadā imasmiṃ bhave gāminī’’ti sabbattha gāminiyā paṭipadāya jānanañāṇaṃ <span class="bld">sabbatthagāminipaṭipadāñāṇaṃ</span> nāmāti sabbatthagāminipaṭipadāñāṇaṃ dutiyaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabbanti adhippāyo. (2)</p>
- <p class="bodytext"><a name="para59"></a><span class="paranum">59</span>. Sabbatthagāminipaṭipadāñāṇaṃ dutiyaṃ tathāgatabalaṃ ācariyena vicayitaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘kathaṃ anekadhātunānādhātuñāṇaṃ tatiyaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabba’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘iti sabbatthagāminī paṭipadā’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Ayaṃ dhātu ca ayaṃ dhātu ca <span class="bld">anekadhātu</span> nāma, ayaṃ dhātu ca ayaṃ dhātu ca <span class="bld">nānādhātu</span> nāmā’’ti anekadhātunānādhātūnaṃ jānanañāṇaṃ <span class="bld">anekadhātunānādhātuñāṇaṃ</span> nāmāti anekadhātunānādhātuñāṇaṃ tatiyaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabbanti. (3)</p>
- <p class="bodytext"><a name="para60"></a><span class="paranum">60</span>. Anekadhātunānādhātuñāṇaṃ <a name="M0.0239"></a> tatiyaṃ tathāgatabalaṃ ācariyena vicayitaṃ vibhattaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘kathaṃ sattānaṃ nānādhimuttikatāñāṇaṃ catutthaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabba’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘iti anekadhātunānādhātukassa lokassā’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Ime sattā evaṃ adhimuttā, ime sattā evaṃ adhimuttā’’ti sattānaṃ adhimuccanānaṃ jānanañāṇaṃ sattānaṃ <span class="bld">nānādhimuttikatāñāṇaṃ</span> nāmāti sattānaṃ nānādhimuttikatāñāṇaṃ catutthaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabbanti. (4)</p>
- <p class="bodytext">Sattānaṃ <a name="V0.0361"></a> nānādhimuttikatāñāṇaṃ catutthaṃ tathāgatabalaṃ ācariyena vibhattaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘kathaṃ vipākavemattatāñāṇaṃ pañcamaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabba’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘iti te yathādhimuttā cā’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Evaṃ adhimuttānaṃ sattānaṃ idaṃ kammaṃ kaṇhaṃ, imassa kaṇhakammassa ayaṃ vipāko. Idaṃ kammaṃ sukkaṃ, imassa sukkakammassa ayaṃ vipāko’’ti evamādīhi vipākānaṃ nānattajānanañāṇaṃ <span class="bld">vipākavemattatāñāṇaṃ</span> nāmāti vipākavemattatāñāṇaṃ pañcamaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabbanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para62"></a><span class="paranum">62</span>. Vipākavemattatāñāṇaṃ pañcamaṃ tathāgatabalaṃ ācariyena vicayitaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘kathaṃ jhānānaṃ saṃkilesavodānavuṭṭhānañāṇaṃ chaṭṭhaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabba’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘iti tathā samādinnāna’’</span>ntiādi vuttaṃ. ‘‘Evaṃ samādinnānaṃ kammānaṃ jhānānaṃ vimokkhānaṃ samādhīnaṃ samāpattīnaṃ ayaṃ saṃkileso, idaṃ vodānaṃ, idaṃ vuṭṭhānaṃ, evaṃ saṃkilissati, evaṃ vodāyati, evaṃ vuṭṭhahatī’’ti jhānānaṃ saṃkilesavodānavuṭṭhānānaṃ anāvaraṇañāṇaṃ <span class="bld">jhānānaṃ saṃkilesavodānavuṭṭhānañāṇaṃ</span> nāmāti jhānānaṃ saṃkilesavodānavuṭṭhānañāṇaṃ chaṭṭhaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabbanti. (5)</p>
- <p class="bodytext"><a name="para63"></a><span class="paranum">63</span>. Jhānānaṃ saṃkilesañāṇaṃ chaṭṭhaṃ tathāgatabalaṃ ācariyena vicayitaṃ, ‘‘kathaṃ indriyaparopariyattavemattatāñāṇaṃ sattamaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabba’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘iti tasseva samādhissā’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Evaṃ ādhipateyyaṭṭhena indriyāni, evaṃ akampiyaṭṭhena balānī’’ti jānanena saha ‘‘ayaṃ mudindriyo, ayaṃ majjhindriyo, ayaṃ tikkhindriyo’’ti parasattānaṃ parapuggalānaṃ indriyabalānaṃ amudumajjhādhimattatājānanañāṇaṃamudumajjhādhimattatājānanañāṇaṃ <span class="bld">indriyaparopariyattavemattatāñāṇaṃ</span> nāmāti indriyaparopariyattavemattatāñāṇaṃ sattamaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabbanti. (6)</p>
- <p class="bodytext"><a name="para64"></a><span class="paranum">64</span>. Indriyaparopariyattañāṇaṃ <a name="M0.0240"></a> sattamaṃ tathāgatabalaṃ ācariyena vicayitaṃ, ‘‘kathaṃ pubbenivāsānussatiñāṇaṃ aṭṭhamaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabbaṃ, kathaṃ dibbacakkhuñāṇaṃ navamaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabba’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘iti tattha yaṃ anekavihita’’</span>ntiādi vuttaṃ. ‘‘Ekaṃ jāti’’ntiādinā jātivasena vā ‘‘evaṃnāmo’’tiādinā nāmagottavaṇṇāhārasukhadukkhapaṭisaṃvedanāya pariyantavasena vā sākārassa sauddesassa anekavihitapubbenivāsassa taṃtaṃbhavassa asesato jānanañāṇaṃ <span class="bld">pubbenivāsānussatiñāṇaṃ</span> nāmāti pubbenivāsānussatiñāṇaṃ aṭṭhamaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabbanti. (7)</p>
- <p class="bodytext">Cavamānaupapajjamānahīnapaṇītasuvaṇṇadubbaṇṇasugataduggatayathākammūpagānaṃ <a name="V0.0362"></a> sattānaṃ asesato cutūpapātānaṃ jānanañāṇaṃ <span class="bld">dibbacakkhuñāṇaṃ</span> nāmāti dibbacakkhuñāṇaṃ navamaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabbanti. (8-9)</p>
- <p class="bodytext">Pubbenivāsādiaṭṭhamanavamaṃ tathāgatabalaṃ ācariyena vicayitaṃ vibhattaṃ, ‘‘kathaṃ sabbāsavakkhayañāṇaṃ dasamaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabba’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘iti tattha ya’’</span>ntiādi vuttaṃ. Bodhimūle saṃkilesamāranihanaṃ ñāṇaṃ uppannaṃ, idaṃ kilesamāranihanaṃ ñāṇaṃ <span class="bld">sabbāsavakkhayañāṇaṃ</span> nāmāti sabbāsavakkhayañāṇaṃ dasamaṃ tathāgatabalaṃ vicayitabbanti ayaṃ saṅkhepattho. Vitthārato pana pāḷito ca aṭṭhakathāto ca yatipotānampi pākaṭo bhaveyyāti maññitvā na dassito.(10)</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ettakova vicayahārasampāto paripuṇṇo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘niyutto vicayo hārasampāto’’</span>ti vuttaṃ. Ye ye suttappadesatthā vuttā, te te suttappadesatthā yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena vicayahārasampātena vicayitabbā, so so saṃvaṇṇanāvisesabhūto vicayahārasampāto <span class="bld">niyutto</span> yathārahaṃ nīharitvā yujjitabboti attho gahetabboti.</p>
- <p class="centered">Iti vicayahārasampāte sattibalānurūpā racitā</p>
- <p class="centered">Vibhāvanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext">Paṇḍitehi pana…pe… gahetabboti.</p>
- <p class="subhead">3. Yuttihārasampātavibhāvanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para65"></a><span class="paranum">65</span>. Yena <a name="M0.0241"></a> yena vicayahārasampātena suttappadesatthā ācariyena vicayitabbā, amhehi ca ñātā, so vicayahārasampāto paripuṇṇo, ‘‘katamo yuttihārasampāto’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamo yuttihārasampāto’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana – ‘‘evaṃ nānānayehi vicayahārasampātaṃ vitthāretvā idāni yuttihārasampātādīni dassetuṃ ‘tattha katamo yuttihārasampāto’tiādi āraddha’’nti (netti. aṭṭha. 65) vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu desanāhārasampātādīsu <a name="V0.0363"></a> soḷasasu hārasampātesu <span class="bld">katamo</span> saṃvaṇṇanāviseso <span class="bld">yuttihārasampāto</span> nāmāti pucchati, pucchitvā yasmiṃ suttappadese vuttānaṃ atthānaṃ yuttibhāvo vicāretabbo, taṃ suttappadesaṃ nīharituṃ –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tasmā rakkhitacittassa, sammāsaṅkappagocaro;</p>
- <p class="gatha2">Sammādiṭṭhipurekkhāro, ñatvāna udayabbayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Thinamiddhābhibhū bhikkhu, sabbā duggatiyo jahe’’ti. (udā. 32; netti. 31, 78) –</p>
- <p class="unindented">Vuttaṃ. Tassaṃ gāthāyaṃ <span class="bld">tasmā</span> arakkhitacittassa māravasānugatattā satisaṃvaraindriyasaṃvarādivasena bhikkhu <span class="bld">rakkhitacitto assa</span> bhaveyya, <span class="bld">tasmā</span> kāmavitakkādimicchāsaṅkappagocarassa māravasānugatattā nekkhammasaṅkappādivasena bhikkhu <span class="bld">sammāsaṅkappagocaro assa</span> bhaveyya, <span class="bld">tasmā</span> micchādiṭṭhihatacittassa māravasānugatattā yonisomanasikārena bhikkhu udayabbayaṃ ñatvāna <span class="bld">sammādiṭṭhipurekkhāro assa</span> bhaveyya, <span class="bld">tasmā</span> thinamiddhena hatacittassa māravasānugatattā vīriyavasena bhikkhu <span class="bld">thinamiddhābhibhū assa</span> bhaveyya, tādiso bhikkhu sabbā duggatiyo <span class="bld">jahe</span> jahissatīti attho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tassaṃ gāthāyaṃ kathaṃ yuttibhāvo vicāretabbo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tasmā rakkhitacittassā’’</span>tiādi vuttaṃ. Rakkhitacittassa sammāsaṅkappagocaro bhavissatīti attho yujjati eva, no na yujjati. Micchāsaṅkappānampi jahitattā sammādiṭṭhipurekkhāro hutvā viharanto udayabbayaṃ paṭivijjhissatīti attho yujjati sammādiṭṭhipurekkhārassa udayabbayānupassanāsambhavato. Udayabbayaṃ paṭivijjhanto sabbā duggatiyo jahissatīti attho <a name="M0.0242"></a> yujjati udayabbayānupassanānukkamena ariyamaggasambhavato. Sabbā duggatiyo jahanto sabbāni duggativinipātabhayāni samatikkamissatīti attho yujjati sabbesaṃ duggativinipātabhayānaṃ anuppajjanato.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ettakova yuttihārasampāto paripuṇṇo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘niyutto yuttihārasampāto’’</span>ti vuttaṃ. Yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena yuttihārasampātena suttappadesatthānaṃ yuttibhāvo vicāretabbo<a name="V0.0364"></a>, so so saṃvaṇṇanāvisesabhūto yuttihārasampāto <span class="bld">niyutto</span> yathārahaṃ niddhāretvā yujjitabboti attho gahetabboti.</p>
- <p class="centered">Iti yuttihārasampāte sattibalānurūpā racitā</p>
- <p class="centered">Vibhāvanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext">Paṇḍitehi pana…pe… gahetabboti.</p>
- <p class="subhead">4. Padaṭṭhānahārasampātavibhāvanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para66"></a><span class="paranum">66</span>. Yena yena yuttihārasampātena suttappadesatthānaṃ yuttibhāvo ācariyena vibhāvito, amhehi ca ñāto, so yuttihārasampāto paripuṇṇo, ‘‘katamo padaṭṭhānahārasampāto’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamo padaṭṭhāno hārasampāto’’</span>ti pucchati.</p>
- <p class="bodytext">Pucchitvā yasmiṃ suttappadese vuttāni padaṭṭhānāni nīharitāni, taṃ suttappadesaṃ nīharituṃ <span class="bld">‘‘tasmā rakkhitacittassa, sammāsaṅkappagocaroti gāthā’’</span>ti vuttā. Gāthāttho vuttova. ‘‘Katame gāthātthā katamesaṃ dhammānaṃ padaṭṭhānānī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tasmā rakkhitacittassā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Tasmā rakkhitacittassā’’</span>ti suttappadesassa atthabhūtā indriyesu guttadvāratā tiṇṇaṃ sucaritānaṃ padaṭṭhānaṃ nāma sucaritapāripūriyā āsannakāraṇattā. <span class="bld">‘‘Sammāsaṅkappagocaro’’</span>ti suttappadesassa atthabhūtā nekkhammasaṅkappādayo sammāsaṅkappā samathassa padaṭṭhānaṃ nāma kāmacchandaādinīvaraṇavikkhambhanassa āsannakāraṇattā. <span class="bld">‘‘Sammādiṭṭhipurekkhāro’’</span>ti suttappadesassa atthabhūtā kammassakatāsammādiṭṭhi ca sappaccayanāmarūpadassanasammādiṭṭhi <a name="M0.0243"></a> ca vipassanāya padaṭṭhānaṃ nāma aniccānupassanādīnaṃ visesakāraṇattā. <span class="bld">‘‘Ñatvāna udayabbaya’’</span>nti suttappadesassa atthabhūtā udayabbayānupassanāpaññā dassanabhūmiyā padaṭṭhānaṃ nāma paṭhamamaggādhigamassa āsannakāraṇattā. <span class="bld">‘‘Thinamiddhābhibhū bhikkhū’’</span>ti suttappadesassa atthabhūtaṃ thinamiddhābhibhavanaṃ vīriyassa padaṭṭhānaṃ nāma āsannakāraṇattā. <span class="bld">‘‘Sabbā duggatiyo jahe’’</span>ti suttappadesassa atthabhūtā pahātabbajahanabhāvanāya ariyamaggabhāvanāya padaṭṭhānaṃ nāma pahātabbappahānena ariyamaggabhāvanāpāripūrisambhavato.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ettakova <a name="V0.0365"></a> padaṭṭhānahārasampāto paripuṇṇo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘niyutto padaṭṭhāno hārasampāto’’</span>ti vuttaṃ. Yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena padaṭṭhānahārasampātabhūtena suttappadesatthāni padaṭṭhānāni nīharitāni, so so saṃvaṇṇanāvisesabhūto padaṭṭhānahārasampāto <span class="bld">niyutto</span> yathārahaṃ niddhāretvā yujjitabboti attho gahetabboti.</p>
- <p class="centered">Iti padaṭṭhānahārasampāte sattibalānurūpā racitā</p>
- <p class="centered">Vibhāvanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext">Paṇḍitehi pana…pe… gahetabboti.</p>
- <p class="subhead">5. Lakkhaṇahārasampātavibhāvanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para67"></a><span class="paranum">67</span>. Yena yena padaṭṭhānahārasampātena suttappadesatthāni padaṭṭhānāni ācariyena niddhāritāni, amhehi ca ñātāni, so padaṭṭhānahārasampāto paripuṇṇo, ‘‘katamo lakkhaṇahārasampāto’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamo lakkhaṇo hārasampāto’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tattha</span> tesu desanāhārasampātādīsu soḷasasu hārasampātesu <span class="bld">katamo</span> saṃvaṇṇanāviseso <span class="bld">lakkhaṇahārasampāto</span> nāmāti pucchati.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Katamehi suttatthehi samānalakkhaṇā katame dhammā gahitā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tasmā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Tasmā rakkhitacittassa, sammāsaṅkappagocaro’’</span>ti suttappadesena vuttaṃ <span class="bld">idaṃ</span> rakkhaṇaṃ satindriyaṃ gahitaṃ, satindriye <a name="M0.0244"></a> gahite saddhādipañcindriyāni gahitāni bhavanti indriyaṭṭhena samānalakkhaṇattā. <span class="bld">‘‘Sammādiṭṭhipurekkhāro’’</span>ti suttappadesena vuttā sammādiṭṭhi gahitā, sammādiṭṭhiyā gahitāya ariyo aṭṭhaṅgiko maggo gahito bhavati. <span class="bld">Taṃ kissa hetū</span>ti kāraṇaṃ pucchati. Pucchitvā kāraṇamāha <span class="bld">‘‘sammādiṭṭhito hī’’</span>tiādinā. Sammādiṭṭhihetuto sammāsaṅkappo <span class="bld">hi</span> yasmā pabhavati, tasmā, sammāsaṅkappato sammāvācā <span class="bld">hi</span> yasmā pabhavati, tasmā, sammāvācāto sammākammanto <span class="bld">hi</span> yasmā pabhavati, tasmā, sammākammantato sammāājīvo <span class="bld">hi</span> yasmā pabhavati, tasmā, sammāājīvato sammāvāyāmo <span class="bld">hi</span> yasmā pabhavati, tasmā, sammāvāyāmato sammāsati<span class="bld">hi</span> yasmā pabhavati, tasmā, sammāsatito <a name="V0.0366"></a> sammāsamādhi <span class="bld">hi</span> yasmā pabhavati, tasmā, sammāsamādhito sammāvimutti <span class="bld">hi</span> yasmā pabhavati, tasmā, sammāvimuttito sammāvimuttiñāṇadassanaṃ <span class="bld">hi</span> yasmā pabhavati, tasmā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo gahito bhavatīti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ettakova lakkhaṇahārasampāto paripuṇṇo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘niyutto lakkhaṇo hārasampāto’’</span>ti vuttaṃ. Yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena lakkhaṇahārasampātena suttappadesatthā samānalakkhaṇena gahitā bhavanti, so so saṃvaṇṇanāvisesabhūto lakkhaṇahārasampāto <span class="bld">niyutto</span> yathārahaṃ niddhāretvā yujjitabboti attho gahitoti.</p>
- <p class="centered">Iti lakkhaṇahārasampāte sattibalānurūpā racitā</p>
- <p class="centered">Vibhāvanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext">Paṇḍitehi pana…pe… gahetabboti.</p>
- <p class="subhead">6. Catubyūhahārasampātavibhāvanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para68"></a><span class="paranum">68</span>. Yena yena lakkhaṇahārasampātena suttappadesatthā samānalakkhaṇena gahitā, so lakkhaṇahārasampāto paripuṇṇo, ‘‘katamo catubyūhahārasampāto’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamo catubyūho hārasampāto’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tattha</span> tesu desanāhārasampātādīsu soḷasasu hārasampātesu <span class="bld">katamo</span> saṃvaṇṇanāviseso <span class="bld">catubyūhahārasampāto</span> nāmāti pucchati.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Katamasmiṃ <a name="M0.0245"></a> sutte katame nirutyādhippāyanidānapubbāparānusandhayo niddhāritā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tasmā’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Tasmā rakkhitacittassā’’ti suttappadese ‘‘rakkhīyate <span class="bld">rakkhita’’</span>nti niruttiṃ <span class="bld">‘‘paripālīyatī’’</span>ti iminā pariyāyena dasseti, itisaddassa ādyatthattā ‘‘cintetīti <span class="bld">cittaṃ,</span> attano santānaṃ cinotīti <span class="bld">cittaṃ,</span> paccayehi citanti <span class="bld">cittaṃ,</span> cittavicittaṭṭhena <span class="bld">cittaṃ,</span> cittakaraṇaṭṭhena <span class="bld">cittaṃ,</span> rakkhitaṃ cittaṃ yassāti <span class="bld">rakkhitacitto</span>. Sammā saṅkappetīti <span class="bld">sammāsaṅkappo,</span> gāvo caranti etthāti <span class="bld">gocaro,</span> gocaro viyāti <span class="bld">gocaro,</span> sammāsaṅkappo gocaro assāti <span class="bld">sammāsaṅkappagocaro</span>. Sammā passatīti <span class="bld">sammādiṭṭhi,</span> sammādiṭṭhi purekkhāro <a name="V0.0367"></a> assāti <span class="bld">sammādiṭṭhipurekkhāro</span>. Jānātīti <span class="bld">ñatvāna</span>. Udayo ca vayo ca <span class="bld">udayabbayaṃ</span>. Thinañca middhañca <span class="bld">thinamiddhaṃ,</span> abhibhavatīti <span class="bld">abhibhū,</span> thinamiddhaṃ abhibhūti <span class="bld">thinamiddhābhibhū</span>. Bhikkhatīti <span class="bld">bhikkhū’’</span>ti niruttipi nīharitā. Tenāha – ‘‘iti-saddo ādyattho’’ti (netti. aṭṭha. 68). <span class="bld">Esā</span> vuttappakārā paññatti <span class="bld">nirutti</span> nāmāti nīharitā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Idha</span> suttappadese bhagavato ko adhippāyoti ce puccheyya, <span class="bld">ye</span> sappurisā sabbāhi <span class="bld">duggatīhi</span> parimuccitukāmā bhavissanti, <span class="bld">te</span> sappurisā <span class="bld">dhammacārino</span> rakkhitacittā bhavissantīti ayaṃ adhippāyo. <span class="bld">Ettha</span> ‘‘tasmā rakkhitacittassā’’tiādisuttappadese bhagavato <span class="bld">adhippāyo</span>ti nīharitabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Katamaṃ nidāna’’nti ce puccheyya, kokāliko sāriputtamoggallānesu theresu cittaṃ arakkhitvā padosayitvā mahāpadumaniraye yasmā upapanno, yasmā bhagavā ca satiārakkhena samannāgato sabbā duggatiyo jahati, tasmā ca sabbā duggatiyo jahitukāmo bhikkhu sappuriso rakkhitacitto assa bhaveyyāti <span class="bld">nidānaṃ</span> nīharitabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Katamo pubbāparasandhī’’ti ce puccheyya, suttamhi <span class="bld">‘‘satiyā cittaṃ rakkhitabba’’</span>nti yaṃ vacanaṃ vuttaṃ, tena pubbavacanena ayaṃ ‘‘tasmā rakkhitacittassa…pe… sabbā duggatiyo jahe’’ti suttappadeso anusandhi saṃsandati sametīti <span class="bld">pubbaparānusandhi</span> niddhāritabboti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ettakova <a name="M0.0246"></a> catubyūhahārasampāto paripuṇṇo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘niyutto catubyūho hārasampāto’’</span>ti vuttaṃ. Yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena catubyūhahārasampātena nirutyādhippāyanidānapubbāparānusandhi niddhāritabbo, so so saṃvaṇṇanāvisesabhūto catubyūhahārasampāto <span class="bld">niyutto</span> yathārahaṃ niddhāretvā yujjitabboti attho gahetabboti.</p>
- <p class="centered">Iti catubyūhahārasampāte sattibalānurūpā racitā</p>
- <p class="centered">Vibhāvanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext">Paṇḍitehi pana…pe… gahetabboti.</p>
- <p class="subhead">7. Āvaṭṭahārasampātavibhāvanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para69"></a><span class="paranum">69</span>. Yena <a name="V0.0368"></a> yena catubyūhahārasampātena nirutyādhippāyanidānapubbāparānusandhayo vibhattā, so catubyūhahārasampāto paripuṇṇo, ‘‘katamo āvaṭṭahārasampāto’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamo āvaṭṭo hārasampāto’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">katamo</span> saṃvaṇṇanāviseso <span class="bld">āvaṭṭahārasampāto</span> nāmāti pucchati.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Katame suttatthā kathaṃ āvaṭṭetabbā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tasmā’’</span>tiādi vuttaṃ. Nekkhammasaṅkappasaṅkhātasammāsaṅkappabahulo kasiṇādivasena, avihiṃsāsaṅkappasaṅkhātasammāsaṅkappabahulo mettādivasena adhigatāya cittekaggatāya cittaṃ ṭhapento saṃkilesato <span class="bld">rakkhitacitto</span> nāma hoti, <span class="bld">‘‘tasmā rakkhitacittassa, sammāsaṅkappagocaro’’</span>ti iminā rakkhitacitte vutte sati yā ekaggatā āvaṭṭetabbā, sā ayaṃ ekaggatā <span class="bld">samatho. ‘‘Sammādiṭṭhipurekkhāro’’</span>ti iminā sammādiṭṭhipurekkhāre vutte sati yā paññā āvaṭṭetabbā, sā ayaṃ paññā <span class="bld">vipassanā. ‘‘Ñatvāna udayabbaya’’</span>nti iminā udayabbayañāṇasamannāgate vutte sati yā dukkhaparijānanā āvaṭṭetabbā, sā ayaṃ dukkhaparijānanā <span class="bld">dukkhapariññā. ‘‘Thinamiddhābhibhū bhikkhū’’</span>ti iminā puggalādhiṭṭhānena yaṃ thinamiddhābhibhavanaṃ vuttaṃ, idaṃ thinamiddhābhibhavanaṃ <span class="bld">samudayappahānaṃ. ‘‘Sammā duggatiyo jahe’’</span>ti iminā yo sabbaduggatijahanasaṅkhāto anuppādo vutto, so ayaṃ anuppādo <a name="M0.0247"></a> <span class="bld">nirodho</span>. Iti dukkhapariññāya pariññetabbaṃ dukkhasaccaṃ āvaṭṭetabbaṃ, samudayappahānena pahātabbaṃ samudayasaccaṃ āvaṭṭetabbaṃ, nirodhena nirodhasaccaṃ āvaṭṭetabbaṃ, samathavipassanāhi maggasaccaṃ āvaṭṭetabbanti imāni cattāri saccāni āvaṭṭetabbānīti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ettakova āvaṭṭo hārasampāto paripuṇṇo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘niyutto āvaṭṭo hārasampāto’’</span>ti vuttaṃ. Yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena āvaṭṭahārasampātena samathādayo āvaṭṭetabbā<a name="V0.0369"></a>, so so saṃvaṇṇanāvisesabhūto āvaṭṭahārasampāto <span class="bld">niyutto</span> yathārahaṃ niddhāretvā yujjitabboti attho gahetabboti.</p>
- <p class="centered">Iti āvaṭṭahārasampāte sattibalānurūpā racitā</p>
- <p class="centered">Vibhāvanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext">Paṇḍitehi pana…pe… gahetabboti.</p>
- <p class="subhead">8. Vibhattihārasampātavibhāvanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para70"></a><span class="paranum">70</span>. Yena yena āvaṭṭahārasampātena suttatthā āvaṭṭetabbā, so āvaṭṭahārasampāto paripuṇṇo, ‘‘katamo vibhattihārasampāto’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamo vibhattihārasampāto’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">katamo</span> saṃvaṇṇanāviseso <span class="bld">vibhattihārasampāto</span> nāmāti pucchati.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Katame suttatthā kattha vibhattā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tasmā rakkhitacittassā’’</span>tiādi vuttaṃ. Yā ‘‘tasmā…pe… gocaro’’ti gāthā vuttā, tissaṃ gāthāyaṃ vutto kusalapakkho dhammo kusalapakkhena dhammena satisaṃvaro dhammo <span class="bld">niddisitabbo</span> vibhajitabbo, akusalapakkhena dhammena <span class="bld">niddisitabbo</span> vibhajitabbo.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ? <span class="bld">‘‘Rakkhitacittassā’’</span>ti padena vutto kusalapakkho satisaṃvaro dhammo ‘‘cakkhudvārasaṃvaro…pe… manodvārasaṃvaro’’ti chabbidhena kusalapakkhena dhammena niddisitabbo vibhajitabbo. <span class="bld">‘‘Sammāsaṅkappo’’</span>ti padena vutto kusalapakkho sammāsaṅkappo dhammo ‘‘nekkhammasaṅkappo abyāpāda-saṅkappo avihiṃsāsaṅkappo’’ti tividhena kusalapakkhena dhammena <a name="M0.0248"></a> vibhajitabbo. <span class="bld">‘‘Sammādiṭṭhipurekkhāro’’</span>ti padena vuttā kusalapakkhā dhammajāti ‘‘dukkhe ñāṇaṃ, dukkhasamudaye ñāṇaṃ, dukkhanirodhe ñāṇaṃ, dukkhanirodhagāminipaṭipadāya ñāṇaṃ, pubbante ñāṇaṃ, aparante ñāṇaṃ, pubbantāparante ñāṇaṃ, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu ñāṇa’’nti (dha. sa. 1063) aṭṭhavidhena kusalapakkhena dhammena vibhajitabbā. <span class="bld">‘‘Ñatvāna udayabbaya’’</span>nti padena vuttaṃ kusalapakkhaudayabbayañāṇaṃ dhammajātaṃ paññāsavidhena udayabbayañāṇena kusalapakkhena vibhajitabbaṃ. <span class="bld">‘‘Thinamiddhābhibhū’’</span>ti padena vuttaṃ thinamiddhābhibhavanaṃ kusalapakkhaṃ dhammajātaṃ ‘‘sotāpattimaggābhibhavanaṃ <a name="V0.0370"></a> sakadāgāmimaggābhibhavanaṃ anāgāmimaggābhibhavanaṃ arahattamaggābhibhavana’’nti catubbidhena kusalapakkhena vibhajitabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Satisaṃvaro kusalapakkho ‘‘lokiyo satisaṃvaro, lokuttaro satisaṃvaro’’ti dubbidhena vibhajitabboti. Lokiyo satisaṃvaro kāmāvacarovāti ekavidhena vibhajitabbo. Lokuttarā satisaṃvaro ‘‘dassanabhūmi, bhāvanābhūmī’’ti dubbidhena vibhajitabbo. Kāmāvacaro satisaṃvaro ‘‘kāyānupassanāsatisaṃvaro vedanānupassanāsatisaṃvaro cittānupassanāsatisaṃvaro dhammānupassanāsatisaṃvaro’’ti catubbidhena vibhajitabbo. Lokuttaro satisaṃvaropi tathā catubbidhena vibhajitabbo. Sammāsaṅkappasammādiṭṭhiyopi lokiyalokuttaravasena dubbidhādibhedena vibhajitabbā. Padaṭṭhānenapi padaṭṭhānahārasampāte vuttanayena vibhajitabbā.</p>
- <p class="bodytext">Akusalapakkhena <span class="bld">‘‘arakkhitena cittenā’’</span>ti padena vutto asaṃvaro ‘‘cakkhuasaṃvaro …pe… kāyaasaṃvaro, copanakāyaasaṃvaro, vācāasaṃvaro, manoasaṃvaro’’ti aṭṭhavidhena vibhajitabbo. <span class="bld">‘‘Micchādiṭṭhihatenā’’</span>ti padena gahito micchāsaṅkappo ‘‘kāmavitakko byāpādavitakko vihiṃsāvitakko’’ti tividhena vibhajitabbo. <span class="bld">‘‘Micchādiṭṭhī’’</span>ti padena vuttā micchādiṭṭhi ‘‘dukkhe aññāṇaṃ…pe…idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇa’’nti aṭṭhavidhena vibhajitabbā, dvāsaṭṭhidiṭṭhividhenapi vibhajitabbā. Thinamiddhaṃ pañcavidhena sasaṅkhārikavidhena vibhajitabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ettakova vibhattihārasampāto paripuṇṇo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘niyutto vibhattihārasampāto’’</span>ti vuttaṃ. Yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena vibhattihārasampātena suttappadesatthā vibhattā, so so <a name="M0.0249"></a> saṃvaṇṇanāvisesabhūto vibhattihārasampāto <span class="bld">niyutto</span>ti yathāraha niddhāretvā yujjitabboti attho gahetabboti.</p>
- <p class="centered">Iti vibhattihārasampāte sattibalānurūpā racitā</p>
- <p class="centered">Vibhāvanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext">Paṇḍitehi pana…pe… gahetabboti.</p>
- <p class="subhead">9. Parivattanahārasampātavibhāvanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para71"></a><span class="paranum">71</span>. Yena <a name="V0.0371"></a> yena vibhattihārasampātena suttappadesatthā vibhattā, so vibhattihārasampāto paripuṇṇo, ‘‘katamo parivattanahārasampāto’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamo parivattano hārasampāto’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Katame suttappadesatthā kathaṃ parivattetabbā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tasmā’’</span>tiādi vuttaṃ. Yā ‘‘tasmā…pe… gocaro’’ti gāthā vuttā, tāya gāthāya yā samathavipassanā niddhāritā, tāya samathavipassanāya bhāvitāya akusalānaṃ nirodho <span class="bld">phalaṃ</span> payojanaṃ hoti, pariññātaṃ dukkhaṃ hoti, samudayo pahīno hoti, maggo bhāvito hotīti parivattetabbo. Paṭipakkhena pana samathavipassanāya abhāvitāya akusalānaṃ anirodho, apariññātaṃ dukkhaṃ, samudayo appahīno, maggo abhāvito hotīti parivattetabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ettakova parivattanahārasampāto paripuṇṇo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘niyutto parivattano hārasampāto’’</span>ti vuttaṃ. Yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena parivattanahārasampātena suttappadesatthā parivattetabbā, so so saṃvaṇṇanāvisesabhūto parivattanahārasampāto <span class="bld">niyutto</span> yathārahaṃ nīharitvā yujjitabboti attho gahetabboti.</p>
- <p class="centered">Iti parivattanahārasampāte sattibalānurūpā racitā</p>
- <p class="centered">Vibhāvanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext">Paṇḍitehi pana…pe… gahetabboti.</p>
- <p class="subhead">10. Vevacanahārasampātavibhāvanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para72"></a><span class="paranum">72</span>. Yena <a name="M0.0250"></a> yena parivattanahārasampātena suttappadesatthā parivattetabbā, so parivattano hārasampātoti paripuṇṇo, ‘‘katamo vevacano hārasampāto’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamo vevacano hārasampāto’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Katamesaṃ <a name="V0.0372"></a> suttappadesatthānaṃ, suttapadānaṃ vā katamāni vevacanānī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tasmā’’</span>tiādi vuttaṃ. Yā ‘‘tasmā…pe… gocaro’’ti gāthā vuttā, tāya gāthāya ‘‘rakkhitacittassā’’ti padena vuttassa cittassa, ‘‘rakkhitacittassā’’ti ettha <span class="bld">cittassa</span> padassa vā <span class="bld">‘‘cittaṃ…pe… vijānitatta’’</span>nti yaṃ vacanaṃ vuttaṃ, <span class="bld">idaṃ</span> vacanaṃ vevacanaṃ, ‘‘mānasaṃ hadaya’’ntiādivacanampi (dha. sa. 17, 63) cittassa vevacanaṃ. ‘‘Sammāsaṅkappagocaro’’ti ettha sammāsaṅkappassa <span class="bld">‘‘nekkhammasaṅkappo abyāpādasaṅkappo avihiṃsāsaṅkappo’’</span>ti yaṃ vacanaṃ vuttaṃ, <span class="bld">idaṃ</span> vacanaṃ vevacanaṃ, ‘‘takko vitakko’’tiādi (dha. sa. 7) vacanampi sammāsaṅkappassa vevacanaṃ. ‘‘Sammādiṭṭhipurekkhāro’’ti ettha sammādiṭṭhipadassa <span class="bld">‘‘sammādiṭṭhi nāma paññāsatthaṃ paññākhaggo paññāratanaṃ paññāpatodo paññāpāsādo’’</span>ti yaṃ vacanaṃ vuttaṃ, <span class="bld">idaṃ</span> vacanaṃ vevacanaṃ, ‘‘paññā pajānanā vicayo’’tiādi (dha. sa. 16) vacanampi sammādiṭṭhipadassa vevacanaṃ. ‘‘Thinaṃ thiyanā thiyitattaṃ cittassa, cittassa akallatā akammaññatā onāho pariyonāho antosaṅkoco’’ti (dha. sa. 1162-1163) yaṃ vacanaṃ vuttaṃ, idaṃ vacanaṃ thinassa vevacanaṃ. ‘‘Kāyassa akallatā akammaññatā kāyālasiyaṃ soppaṃ supanā suppitatta’’nti (dha. sa. 1163) yaṃ vacanaṃ vuttaṃ, idaṃ vacanaṃ middhassa vevacanaṃ. ‘‘Bhikkhako bhikkhū’’tiādikaṃ (pārā. 45; vibha. 510) yaṃ vacanaṃ vuttaṃ, idaṃ vacanaṃ bhikkhupadassa vevacanaṃ. ‘‘Duggati apāyo vinipāto vaṭṭadukkhaṃ saṃsāro’’tiādikaṃ yaṃ vacanaṃ vuttaṃ, idaṃ vacanaṃ duggatipadassa vevacanaṃ. Iti vevacanāni nīharitāni.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ettakova vevacanahārasampāto paripuṇṇo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘niyutto vevacano hārasampāto’’</span>ti vuttaṃ. Yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena vevacanahārasampātena vevacanāni nīharitāni, so so <a name="M0.0251"></a> saṃvaṇṇanāvisesabhūto vevacanahārasampāto <span class="bld">niyutto</span> yathāsambhavaṃ nīharitvā yujjitabboti attho gahitoti.</p>
- <p class="centered">Iti vevacanahārasampāte sattibalānurūpā racitā</p>
- <p class="centered">Vibhāvanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext">Paṇḍitehi pana…pe… gahetabboti.</p>
- <p class="subhead">11. Paññattihārasampātavibhāvanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para73"></a><span class="paranum">73</span>. Yena <a name="V0.0373"></a> yena vevacanahārasampātena vevacanāni niddhāritāni, so vevacanahārasampāto paripuṇṇo, ‘‘katamo paññattihārasampāto’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamo paññattihārasampāto’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Katamā suttappadesabhūtā paññatti katamesaṃ dhammānaṃ paññattī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tasmā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Tasmā rakkhitacittassā’’</span>ti paññatti satiyā padaṭṭhānassa rakkhitabbassa cittassa paññāpanato satiyā <span class="bld">padaṭṭhānapaññatti</span> nāma. Satiyā hi rakkhitabbaṃ cittaṃ satiyā padaṭṭhānaṃ adhiṭṭhānaṃ nāma. Tenāha <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> – ‘‘adhiṭṭhahitvā rakkhantiyā satiyā rakkhiyamānaṃ cittaṃ tassā adhiṭṭhānaṃ viya hotī’’ti. <span class="bld">‘‘Sammāsaṅkappagocaro’’</span>ti paññatti samathassa bhāvanāya paññāpanato samathassa <span class="bld">bhāvanāpaññatti</span> nāma. <span class="bld">‘‘Sammādiṭṭhipurekkhāro, ñatvāna udayabbaya’’</span>nti paññatti dassanabhūmiyā nikkhepassa paññāpanato <span class="bld">nikkhepapaññatti</span> nāma. <span class="bld">‘‘Thinamiddhābhibhū bhikkhū’’</span>ti samudayassa anavasesappahānassa paññāpanato <span class="bld">anavasesappahānapaññatti</span> nāma. <span class="bld">‘‘Sabbā duggatiyo jahe’’</span>ti paññatti <span class="bld">maggassa</span> ariyamaggassa bhāvanāya paññāpanato <span class="bld">bhāvanāpaññatti</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ettakova paññattihārasampāto paripuṇṇo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘niyutto paññattihārasampāto’’</span>ti vuttaṃ. Yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena paññattihārasampātena paññattippabhedā niddhāritā, so so <a name="M0.0252"></a> saṃvaṇṇanāvisesabhūto paññattihārasampāto <span class="bld">niyutto</span> yathārahaṃ niddhāretvā yujjitabboti attho gahetabboti.</p>
- <p class="centered">Iti paññattihārasampāte sattibalānurūpā racitā</p>
- <p class="centered">Vibhāvanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext">Paṇḍitehi pana…pe… gahetabboti.</p>
- <p class="subhead">12. Otaraṇahārasampātavibhāvanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para74"></a><span class="paranum">74</span>. Yena <a name="V0.0374"></a> yena paññattihārasampātena paññattippabhedā niddhāritā, so paññattihārasampāto paripuṇṇo, ‘‘katamo otaraṇo hārasampāto’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamo otaraṇo hārasampāto’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tattha tissaṃ gāthāyaṃ katamāni indriyāni niddhāretvā katamehi niddhāritehi dhammehi otaratī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tasmā’’</span>tiādi vuttaṃ. Yā ‘‘tasmā rakkhitacittassā’’tiādigāthā vuttā, tissaṃ gāthāyaṃ <span class="bld">‘‘tasmā…pe… purekkhāro’’</span>ti suttappadesena sammādiṭṭhi gahitā, sammādiṭṭhiyā gahitāya <span class="bld">pañcindriyāni</span> saddhādipañcindriyāni gahitāni bhavanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tāniyeva</span> saddhādipañcindriyāni vijjāya upakārattā vā padaṭṭhānattā vā <span class="bld">vijjā</span> bhavanti, <span class="bld">vijjuppādā</span> tādisāya vijjāya uppādā uppādahetuto avijjānirodho sambhavati, avijjānirodhā saṅkhāranirodho <span class="bld">sambhavati…pe… jātinirodhā jarāmaraṇanirodho sambhavatīti. Ayaṃ</span> otaraṇā paṭiccasamuppādena pañcindriyānaṃ otaraṇā nāma.</p>
- <p class="bodytext">Tāniyeva pañcindriyāni sīlakkhandhena samādhikkhandhena paññākkhandhena tīhi khandhehi saṅgahitāni bhavanti saddhāvīriyehi sīlasambhavato, satiyā ca paññānuvattakattā. <span class="bld">Ayaṃ</span> otaraṇā khandhehi pañcindriyānaṃ otaraṇā nāma.</p>
- <p class="bodytext">Tāniyeva pañcindriyāni saṅkhārapariyāpannāni bhavanti. Ye saṅkhārā anāsavā bhavanti, <span class="bld">bhavaṅgā</span> bhavahetū no bhavanti, <span class="bld">te</span> anāsavā saṅkhārā dhammadhātusaṅgahitā bhavanti dhammadhātuyā antogadhattā. <span class="bld">Ayaṃ</span> otaraṇā dhātūhi pañcindriyānaṃ otaraṇā nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sā</span> <a name="M0.0253"></a> anāsavā dhammadhātu dhammāyatanapariyāpannā bhavati, yaṃ āyatanaṃ anāsavaṃ bhavati, <span class="bld">bhavaṅgaṃ</span> bhavahetu no bhavati. <span class="bld">Ayaṃ</span> otaraṇā āyatanehi dhammadhātuyā otaraṇā nāma.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ettakova otaraṇo hārasampāto paripuṇṇo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘niyutto otaraṇo hārasampāto’’</span>ti <a name="V0.0375"></a> vuttaṃ. Yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena otaraṇahārasampātena suttappadesatthā otaritabbā, so so saṃvaṇṇanāvisesabhūto otaraṇo hārasampāto <span class="bld">niyutto</span> yathārahaṃ niddhāretvā yujjitabboti attho gahetabboti.</p>
- <p class="centered">Iti otaraṇahārasampāte sattibalānurūpā racitā</p>
- <p class="centered">Vibhāvanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext">Paṇḍitehi pana…pe… gahetabboti.</p>
- <p class="bodytext">Ito paṭṭhāya ‘‘tattha katamo’’tiādianusandhyattho ca pariyosāne ‘‘niyutto’’tiādianusandhyattho ca vuttanayānusāreneva viññātabbo. Katthaci katthaci pāṭhe apākaṭaṃyeva yathābalaṃ kathayissāma.</p>
- <p class="subhead">13. Sodhanahārasampātavibhāvanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para75"></a><span class="paranum">75</span>. <span class="bld">Yatthā</span>ti yasmiṃ pañhe. <span class="bld">Ārambho</span> attho <span class="bld">suddho</span> paripuṇṇo, so pañho niravasesato vissajjito bhavati. <span class="bld">Yattha</span> pañhe pana <span class="bld">ārambho</span> attho <span class="bld">na suddho</span> aparipuṇṇo koci vissajjetabbo avasiṭṭho, so pañho tāva vissajjito na bhavati.</p>
- <p class="subhead">15. Parikkhārahārasampātavibhāvanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para77"></a><span class="paranum">77</span>. <span class="bld">‘‘Tasmā rakkhitacittassā’’</span>ti padena yo satisaṃvaro vutto, ayaṃ satisaṃvaro samathassa parikkhāro. <span class="bld">‘‘Sammāsaṅkappagocaro’’</span>ti padena yo sammāsaṅkappo vutto, so sammāsaṅkappo vipassanāya parikkhāroti vibhajitvā yojetabbo.</p>
- <p class="subhead">16. Samāropanahārasampātavibhāvanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para78"></a><span class="paranum">78</span>. <span class="bld">‘‘Tasmā</span> <a name="V0.0376"></a><a name="M0.0254"></a> <span class="bld">rakkhitacittassā’’</span>ti padena yaṃ rakkhitacittaṃ vuttaṃ, taṃ rakkhitacittaṃ tiṇṇaṃ <span class="bld">sucaritānaṃ</span> kammānaṃ padaṭṭhānaṃ. Sammādiṭṭhiyā bhāvitāya ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvito bhavati ekato bhāvitabbattā, padaṭṭhānakāraṇattā ca. Tena vuttaṃ – <span class="bld">‘‘sammādiṭṭhito hī’’</span>tiādi. Yassa arahato samādhivimutti bhavati, ayaṃ arahā <span class="bld">anupādiseso puggalo,</span> ayaṃ samādhivimutti <span class="bld">anupādisesā nibbānadhātu</span>.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Desanāhārasampātādiko hārasampāto yena soḷasappabhedabhāvena suttappadesatthe niddhāretvā yujjito, soḷasappabhedabhāvo kena amhehi saddahitabbo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tenāhā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tena</span> soḷasappabhedabhāvena āyasmā mahākaccāno <span class="bld">‘‘soḷasa…pe… sutta’’</span>nti yaṃ vacanaṃ āha, tena vacanena soḷasappabhedabhāvo tumhehi saddahitabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ettakova hārasampāto paripuṇṇo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘niyutto hārasampāto’’</span>ti vuttaṃ. Yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena desanāhārasampātena suttappadesatthā niddhāritā, so so saṃvaṇṇanāvisesabhūto desanāhārasampātādihārasampāto <span class="bld">niyutto</span> yathārahaṃ niddhāretvā yujjitabboti attho gahetabbo, <span class="bld">aṭṭhakathāya</span>ñca (netti. aṭṭha. 73, 76) tathā niddhāretvā yujjitoti.</p>
- <p class="centered">Iti desanāhārasampātādihārasampāte sattibalānurūpā</p>
- <p class="centered">Racitā vibhāvanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext">Paṇḍitehi pana aṭṭhakathāṭīkānusārena gambhīrattho vitthārato vibhajitvā gahetabboti.</p>
- <p class="chapter">Nayasamuṭṭhānavibhāvanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para79"></a><span class="paranum">79</span>. Yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena desanāhārasampātādinā hārasampātena ekasuttappadesatthā niddhāretvā vibhattā, so <a name="M0.0255"></a> saṃvaṇṇanāvisesabhūto desanāhārasampātādihārasampāto paripuṇṇo, ‘‘katamaṃ nayasamuṭṭhāna’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamaṃ nayasamuṭṭhāna’’</span>ntiādi āraddhaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana –‘‘evaṃ nānāsuttavasena, ekasuttavasena ca <a name="V0.0377"></a> hāravicāraṃ dassetvā idāni nayavicāraṃ dassetuṃ ‘tattha katamaṃ nayasamuṭṭhāna’ntiādi āraddha’’nti (netti. aṭṭha. 79) vuttaṃ. ‘‘Tattha katamo nandiyāvaṭṭanayo’’tiādiṃ anārabhitvā ‘‘tattha katamaṃ nayasamuṭṭhāna’’ntiādiārambhane kāraṇaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> vuttameva. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tesu hārādīsu yo atthanayo saṃvaṇṇanānayena niddiṭṭho, tasseva atthanayassa samuṭṭhānaṃ bhūmiṃ pucchati <span class="bld">‘‘katamaṃ nayasamuṭṭhāna’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext">Kiñcāpi saṃvaṇṇanānayā niddiṭṭhā, tathāpi atthanayasaṃvaṇṇanānayānaṃ visesassa pākaṭaṃ kātuṃ puna kathayissāma. Taṇhāavijjāhi saṃkilesapakkhassa suttatthassa catusaccayojanamukhena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso ceva samathavipassanāhi vodānapakkhassa suttatthassa catusaccayojanamukhena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso ca <span class="bld">nandiyāvaṭṭo nayo</span> nāma. Tīhi akusalamūlehi lobhādīhi saṃkilesapakkhassa suttatthassa catusaccayojanamukhena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso ceva tīhi kusalamūlehi alobhādīhi vodānapakkhassa suttatthassa catusaccayojanamukhena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso ca <span class="bld">tipukkhalo nayo</span> nāma. Catūhi subhasaññādīhi vipallāsehi sakalasaṃkilesapakkhassa suttatthassa catusaccayojanamukhena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso ceva catūhi asubhasaññādīhi avipallāsehi satipaṭṭhānehi, saddhindriyehi vā vodānapakkhassa suttatthassa catusaccayojanamukhena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso ca <span class="bld">sīhavikkīḷito nayo</span> nāmāti vuttā nayā <span class="bld">saṃvaṇṇanānayā</span> nāma. Tesaṃ saṃvaṇṇanānayānaṃ samuṭṭhānaṃ pucchati ‘‘katamaṃ nayasamuṭṭhāna’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Nayā pana nānāsuttato niddhāritehi taṇhāavijjādīhi mūlapadehi catusaccayojanāya nayato anubujjhiyamāno dukkhādiattho. So hi maggañāṇaṃ nayati sampāpetīti <span class="bld">‘‘nayo’’</span>ti vutto, so <span class="bld">atthanayo</span> nāma. Tasseva atthanayassa samuṭṭhānaṃ pucchati ‘‘katamaṃ nayasamuṭṭhāna’’nti? Tasmā <a name="M0.0256"></a> catusaccayojanāya nayaggāhato nīyati anupucchīyatīti <span class="bld">nayo,</span> ko so? Suttatthabhūto dukkhādiko attho. Nayati maggañāṇaṃ pāpetīti vā <span class="bld">nayo,</span> dukkhādiko atthova. Tenāha – ‘‘anubujjhiyamāno dukkhādiattho. So hi maggañāṇaṃ nayati sampāpetīti nayo’’ti (netti. aṭṭha. 79). Samuṭṭhahanti nayā etenāti <span class="bld">samuṭṭhānaṃ,</span> kiṃ taṃ? Avijjātaṇhādikāraṇaṃ, taṃdīpanā saṃvaṇṇanā ca. Avijjātaṇhādinā hi dukkhādiatthanayā sambhavanti. Atha vā avijjātaṇhādīhi catusaccayojanā <span class="bld">samuṭṭhānaṃ</span> nāma. Tena vuttaṃ – ‘‘kiṃ pana taṃ? Taṃtaṃmūlapadehi catusaccayojanā’’ti (netti. aṭṭha. 79). Evaṃ atthe gayhamāne sati saṃvaṇṇanānayāpi gahitā honti, nayānaṃ samuṭṭhānaṃ <span class="bld">nayasamuṭṭhānaṃ,</span> tasmiṃ nayasamuṭṭhāne.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Katamaṃ <a name="V0.0378"></a> nandiyāvaṭṭanayasamuṭṭhāna’’nti pucchitabbattā paṭhamaṃ nandiyāvaṭṭanayasamuṭṭhānaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘pubbā koṭi na paññāyatī’’</span>tiādi vuttaṃ. Nandiyāvaṭṭanayasamuṭṭhānabhūtāya avijjāya ca taṇhāya ca pubbā koṭi ‘‘asukassa buddhassa bhagavato uppajjanakāle uppannā, asukassa cakkavattino uppajjanakāle uppannā’’ti na paññāyati koṭiyā abhāvatoti yojanā. ‘‘Avijjātaṇhāsu katamā nīvaraṇaṃ, katamā saṃyojana’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha avijjā nīvaraṇaṃ taṇhā saṃyojana’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tāsu avijjātaṇhāsu. Ādīnavapaṭicchādikattā <span class="bld">avijjā nīvaraṇaṃ</span>. Bhavesu saṃyojanato <span class="bld">taṇhā saṃyojanaṃ</span>. ‘‘Avijjānīvaraṇā sattā kathaṃ vicaranti, kathaṃ vuccanti, taṇhāsaṃyojanā sattā kathaṃ vicaranti kathaṃ vuccantī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘avijjānīvaraṇā sattā’’</span>tiādi vuttaṃ. Avijjānīvaraṇametesamatthīti <span class="bld">avijjānīvaraṇā</span>. Avijjāya saṃyuttā viya pavattā avijjāya abhinivisavatthūsu saṃyuttā viya pavattā sattā <span class="bld">avijjāpakkhena</span> vipallāsena niccādiabhinivesavatthubhūte rūpādiārammaṇe <span class="bld">vicaranti</span> vividhā caranti pavattanti, <span class="bld">te</span> niccādiabhinivisantā vicarantā sattā <span class="bld">‘‘diṭṭhicaritā’’</span>ti vuccanti. Taṇhāsaṃyojanametesanti <span class="bld">taṇhāsaṃyojanā</span>. Taṇhāya saṃyuttā viya pavattā, taṇhāya vā ārammaṇabhūte vatthukāme saṃyuttā viya pavattā sattā <span class="bld">taṇhāpakkhena</span> aṭṭhasatataṇhāvicaritena ārammaṇabhūte vatthusmiṃ <span class="bld">vicaranti</span> pavattantīti attho.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Diṭṭhicaritā <a name="M0.0257"></a> sattā kaṃ paṭipattiṃ anuyuttā viharanti, taṇhācaritā sattā kaṃ paṭipattiṃ anuyuttā viharantī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘diṭṭhicaritā’’</span>tiādi vuttaṃ. Diṭṭhicaritā sattā <span class="bld">ito</span> sāsanato bahiddhā pabbajitā hontāpi ‘‘sukhena adhigantabbaṃ sukhaṃ natthi, dukkhena adhigantabbaṃ sukhaṃ pana atthī’’ti manasi karontā attakilamathānuyogaṃ pañcātapādipaṭipattiṃ anuyuttā viharanti. Taṇhācaritā sattā <span class="bld">ito</span> sāsanato bahiddhā pabbajitā hontāpi ‘‘kāme paṭisevantā lokaṃ vaḍḍhāpentā bahuṃ puññaṃ vaḍḍhāpentī’’ti manasi karontā kāmesu kāmasukhallikānuyogaṃ paṭipattiṃ anuyuttā viharanti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kasmā diṭṭhicaritā tathāvidhaṃ paṭipattiṃ anuyuttā viharanti, kasmā taṇhācaritā tathāvidhaṃ paṭipattiṃ anuyuttā viharantī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha kiṃ kāraṇa’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tattha tesu diṭṭhicaritataṇhācaritesu. <span class="bld">Yaṃ</span> yasmā kāraṇā viharanti, taṃ kāraṇaṃ kinti pucchati. <span class="bld">Ito</span> sāsanato bahiddhā yesaṃ puggalānaṃ saccavavatthānaṃ natthi, catusaccappakāsanā kuto ca atthi, samathavipassanākosallaṃ vā upasamasukhappatti vā kuto atthi, <span class="bld">te</span> puggalā upasamasukhassa anabhiññā viparītacetā hutvā evaṃ āhaṃsu ‘‘sukhena adhigantabbaṃ sukhaṃ natthi<a name="V0.0379"></a>, dukkhena adhigantabbaṃ sukhaṃ nāma atthī’’ti. Te evaṃsaññī evaṃdiṭṭhī dukkhena sukhaṃ patthayamānā hutvā attakilamathānuyogamanuyuttā viharanti. <span class="bld">Ito</span> sāsanato bahiddhā yesaṃ puggalānaṃ saccavavatthānaṃ natthi, catusaccappakāsanā kuto ca atthi, samathavipassanākosallaṃ vā upasamasukhappatti vā kuto atthi, <span class="bld">te</span> puggalā upasamasukhassa anabhiññā viparītacetā hutvā evamāhaṃsu ‘‘yo kāme paṭisevati, so lokaṃ vaḍḍhayati, yo lokaṃ vaḍḍhayati, so bahuṃ puññaṃ pasavatī’’ti. Te evaṃsaññī evaṃdiṭṭhī kāmesu sukhasaññī hutvā kāmasukhallikānuyogaṃ anuyuttā ca viharantīti yojanā kātabbā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tathā viharantā kiṃ vaḍḍhayantī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘te tadabhiññā santā rogameva vaḍḍhayantī’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Tathā vaḍḍhayantā rogādīnaṃ bhesajjaṃ samathavipassanaṃ vaḍḍhayanti ki’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘te rogābhitunnā gaṇḍapaṭipīḷitā sallānuviddhā nirayatiracchānayonipetāsuresu ummujjanimujjāni karontā ugghātanigghātaṃ paccanubhontā rogagaṇḍasallabhesajjaṃ na</span> <a name="M0.0258"></a> <span class="bld">vindantī’’</span>ti vuttaṃ. Attho pana <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> (netti. aṭṭha. 79) vutto. ‘‘Katame saṃkilesavodānā, katame rogādayo, katamaṃ bhesajja’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha attakilamathānuyogo’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu saṃkilesavodānarogabhesajjādīsu. Attakilamathānuyogo ca kāmasukhallikānuyogo ca <span class="bld">saṃkileso</span> hoti, samathavipassanā <span class="bld">vodānaṃ</span> hoti, attakilamathānuyogo ca <span class="bld">rogo</span> hoti, samathavipassanā <span class="bld">roganigghātakabhesajjaṃ</span>…pe... samathavipassanā <span class="bld">salluddhāraṇabhesajjaṃ</span> hoti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Katamo katamaṃ sacca’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha saṃkileso dukkha’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu saṃkilesādīsu saṃkileso ekadesavasena <span class="bld">dukkhaṃ</span> dukkhasaccaṃ hoti. <span class="bld">Tadabhisaṅgo</span>ti tasmiṃ saṃkilese abhisaṅgo viya pavatto lokiyadhammo niravasesavasena dukkhasaccaṃ hoti. Atha vā tasmiṃ dukkhe abhisaṅgo viya pavattā taṇhā <span class="bld">dukkhasamudayo</span> samudayasaccaṃ hoti. Taṇhānirodho <span class="bld">dukkhanirodho</span> nirodhasaccaṃ hoti. Samathavipassanā dukkhanirodhagāminī paṭipadā maggasaccaṃ hoti. Imāni cattāri saccāni niddhāretvā yojetabbāni. ‘‘Tesu catūsu saccesu katamaṃ pariññeyyaṃ, katamo pahātabbo, katamo bhāvetabbo, katamo sacchikātabbo’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘dukkhaṃ pariññeyya’’</span>ntiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para80"></a><span class="paranum">80</span>. Diṭṭhicaritataṇhācaritānaṃ attakilamathānuyogādivasena cattāri saccāni niddhāritāni, ‘‘kathaṃ diṭṭhicaritataṇhācaritānaṃ sakkāyadassane pavattibhedavasena cattāri saccāni niddhāritānī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha diṭṭhicaritā’’</span>tiādi vuttaṃ. Atha vā ‘‘diṭṭhicaritataṇhācaritānaṃ <a name="V0.0380"></a> sakkāyadassane katamo pavattibhedo’’ti pucchitabbattā imesaṃ sakkāyadassane ayaṃ pavattibhedoti vibhajitvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘tattha diṭṭhicaritā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘idāni diṭṭhicaritataṇhācaritānaṃ sakkāyadiṭṭhidassane pavattibhedaṃ dassetuṃ ‘diṭṭhicaritā’tiādi vutta’’nti. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu diṭṭhicaritataṇhācaritesu. <span class="bld">Diṭṭhicaritā</span> puggalā <span class="bld">rūpaṃ</span> ‘‘attā’’ti attato upagacchanti…pe… <span class="bld">viññāṇaṃ</span> ‘‘attā’’ti attato upagacchanti diṭṭhicaritānaṃ attābhinivesassa balavabhāvato, taṇhācaritā pana rūpaṃ vā <a name="M0.0259"></a> ‘‘attā’’ti <span class="bld">rūpavantaṃ attānaṃ</span> upagacchanti <span class="bld">attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā</span> ‘‘attā’’ti <span class="bld">attānaṃ</span> upagacchanti…pe… <span class="bld">viññāṇasmiṃ vā</span> ‘‘attā’’ti attānaṃ upagacchanti taṇhācaritānaṃ attaniyābhinivesassa balavabhāvato. Pañcasu upādānakkhandhesu ekekaṃ nissāya catubbidhattā <span class="bld">vīsativatthukā ayaṃ</span> micchādiṭṭhi ‘‘sakkāyadiṭṭhī’’ti vuccati. Evaṃ diṭṭhicaritataṇhācaritānaṃ sakkāyadassane pavattibhedo viññātabboti attho.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sakkāyadiṭṭhiyā katamo paṭipakkho’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tassā paṭipakkho’’</span>tiādi vuttaṃ. Tassā sakkāyadiṭṭhiyā pajahanavasena lokuttarā sammādiṭṭhi paṭipakkho, tassā sammādiṭṭhiyā <span class="bld">anvāyikā</span> anuguṇabhāvena pavattanakā dhammā ca sakkāyadiṭṭhiyā pajahanavasena paṭipakkhā bhavanti. ‘‘Katame dhammā anvāyikā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘sammāsaṅkappo’’</span>tiādi vuttaṃ. Sammāsaṅkappo…pe… sammāsamādhi ime dhammā anvāyikā honti. <span class="bld">Ayaṃ</span> sammādiṭṭhiādiko ariyo aṭṭhaṅgiko maggo tassā sakkāyadiṭṭhiyā paṭipakkho hoti pahāyakattā. ‘‘Te sammādiṭṭhiyādayo dhammā khandhato kittakā hontī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘te tayo khandhā’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Katamo khandho samatho, katamo khandho vipassanā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘sīlakkhandho samādhikkhandho ca samatho, paññākkhandho vipassanā’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Sakkāyādīsu katamo katamaṃ saccaṃ, katamo katamaṃ sacca’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha sakkāyo’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Diṭṭhicaritataṇhācaritānaṃ sakkāyadiṭṭhitappaṭipakkhavasena cattāri saccāni niddhāritāni, kathaṃ antadvayamajjhimapaṭipadā niddhāritā’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tattha ye rūpaṃ attato’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu diṭṭhicaritataṇhācaritesu <span class="bld">ye</span> diṭṭhicaritā puggalā <span class="bld">rūpaṃ</span> ‘‘attā’’ti attato upagacchanti…pe… <span class="bld">viññāṇaṃ</span> ‘‘attā’’ti attato upagacchanti. <span class="bld">Ime</span> diṭṭhicaritā puggalā ‘‘rūpādayo ca attā, rūpādīnañca aniccattā, attassāpi aniccattā attā ucchijjati, attā vinassati, attā paraṃ maraṇā na hotī’’ti abhinivisanato <span class="bld">‘‘ucchedavādino’’</span>ti <a name="V0.0381"></a> vuccanti. <span class="bld">Ye</span> taṇhācaritā puggalā rūpaṃ vā ‘‘attā’’ti <span class="bld">rūpavantaṃ</span> attānaṃ upagacchanti…pe… viññāṇaṃ vā ‘‘attā’’ti <span class="bld">viññāṇavantaṃ</span> attānaṃ upagacchanti. Attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ upagacchanti. <span class="bld">Ime</span> taṇhācaritā puggalā ‘‘rūpādīhi attā añño <a name="M0.0260"></a> aññattā attā nicco sassato’’ti abhinivisanato <span class="bld">‘‘sassatavādino’’</span>ti vuccanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tattha</span> tesu ucchedavādīsassatavādīpuggalesu pavattā ucchedavādasassatavādā <span class="bld">ubho antā</span> antadvayapaṭipadā honti. <span class="bld">Ayaṃ</span> antadvayapaṭipadā saṃsārapavattanassa hetubhāvato <span class="bld">saṃsārapavatti</span> hoti, <span class="bld">tassa</span> antadvayassa paṭipajjanassa pajahanavasena majjhimapaṭipadāsaṅkhātova ariyo aṭṭhaṅgiko maggo paṭipakkho hoti pahāyakattā. <span class="bld">Ayaṃ</span> maggo saṃsāranivattanassa hetubhāvato <span class="bld">saṃsāranivatti</span> hoti. <span class="bld">Tattha</span> saṃsārapavattisaṃsāranivattīsu <span class="bld">pavatti</span> saṃsārapavatti <span class="bld">dukkhaṃ</span> dukkhasaccaṃ, <span class="bld">tadabhisaṅgo</span> tasmiṃ dukkhe abhisaṅgo taṇhā <span class="bld">samudayo</span> samudayasaccaṃ, taṇhānirodho <span class="bld">dukkhanirodho</span> nirodhasaccaṃ, ariyo aṭṭhaṅgiko <span class="bld">maggo</span> dukkhanirodhagāminī paṭipadā maggasaccaṃ, iti imāni cattāri saccāni niddhāritāni. <span class="bld">‘‘Dukkhaṃ pariññeyya’’</span>ntiādimhi vuttanayova attho.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ucchedasassatassa kittako pabhedo, maggassa kittako’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha ucchedasassata’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tattha</span> ucchedasassataariyamaggesu ucchedasassatadassanaṃ <span class="bld">samāsato</span> saṅkhepato vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi. Ucchedo pañcupādānakkhandhe nissāya pavattattā pañcavidho, sassatadassanaṃ ekekasmiṃ tidhā uppajjanato pannarasavidhanti vīsatividhaṃ hoti. <span class="bld">Vitthārato dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni</span>. Katamāni? Cattāro sassatavādā, cattāro ekaccasassatavādā, cattāro antānantavādā, cattāro amarāvikkhepavādā, dve adhiccasamuppannavādā, soḷasa saññīvādā, aṭṭha asaññīvādā, aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā, satta ucchedavādā, pañca diṭṭhadhammanibbānavādāti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni veditabbāni. Vitthārato pana <span class="bld">brahmajālasutte</span> (dī. ni. 1.30 ādayo) āgatāni. <span class="bld">Tesaṃ</span> ucchedasassatadassanānaṃ tecattālīsaṃ bodhipakkhiyadhammā paṭipakkho maggo. Katame tecattālīsaṃ? ‘‘Aniccasaññā dukkhasaññā anattasaññā’’ti tisso saññā ca ‘‘pahānasaññā virāgasaññā nirodhasaññā’’ti tisso saññā cāti cha saññā ca ‘‘cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, aṭṭha maggaṅgānī’’ti tecattālīsaṃ bodhipakkhiyadhammā vipassanāvasena paṭipakkho maggo nāma.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Samathavasena <a name="V0.0382"></a><a name="M0.0261"></a> katamo paṭipakkho’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘aṭṭha vimokkhā’’tiādi vuttaṃ. Aṭṭha vimokkhā pākaṭā. Dasa kasiṇāyatanāni</span> samathavasena paṭipakkho maggo nāma. ‘‘Katamaṃ ñāṇaṃ katamassa dhammassa padālana’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘dvāsaṭṭhi diṭṭhigatānī’’</span>tiādi vuttaṃ. Diṭṭhicarite pavattāni <span class="bld">diṭṭhigatāni,</span> moho. Taṇhācarite pavattāni <span class="bld">diṭṭhigatāni,</span> jālaṃ. <span class="bld">Anādi</span>vasena pavatto moho. <span class="bld">Anidhana</span>vasena pavattaṃ jālaṃ. Aṭṭha samāpattiyo samāpajjitvā tejetvā tikkhaṃ vipassanāñāṇañca ariyamaggañāṇañca<span class="bld">ñāṇavajiraṃ</span> nāma bodhipakkhiyadhammānaṃ ñāṇapadaṭṭhānattā. Moho ca jālañca <span class="bld">mohajālaṃ</span>. Padāletīti <span class="bld">padālanaṃ,</span> kattari yupaccayo, mohajālassa padālananti <span class="bld">mohajālapadālanaṃ</span>. Padālanañhi duvidhaṃ vikkhambhanapadālanaṃ samucchedapadālananti. Pubbabhāge samathavipassanāvasena <span class="bld">vikkhambhanapadālanaṃ,</span> maggakkhaṇe <span class="bld">samucchedapadālanaṃ</span> eva daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ mohajāle avijjā moho, bhavataṇhā jālaṃ. Attano ādhāraṃ puggalaṃ dukkhādīsu aṭṭhasu ṭhānesu mohetīti <span class="bld">moho</span>. Paṭhamaṃ jālaṃ jaṭaṃ lāyitvā jaṭāvasena lāti pavattatīti <span class="bld">jālaṃ,</span> attani jātaṃ macchasakuṇādikaṃ lāti gaṇhāti, lāpeti gaṇhāpetīti vā <span class="bld">jālaṃ,</span> jālaṃ viyāti <span class="bld">jālaṃ</span>. Tena vuttaṃ – ‘‘atītādibhedabhinnesu rūpādīsu, sakaattabhāvādīsu ca saṃsibbanavasena pavattanato jālaṃ bhavataṇhā’’ti (netti. aṭṭha. 80). ‘‘Avijjātaṇhāhi attakilamathānuyogādīnaṃ kilesapakkhānaṃ niddhāraṇaṃ kataṃ kathaṃ kena saddahitabba’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘tena vuccati ‘pubbā koṭi na paññāyati avijjāya ca bhavataṇhāya cā’ti’’</span> vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para81"></a><span class="paranum">81</span>. ‘‘Ito sāsanato bahiddhā diṭṭhicaritataṇhācaritānaṃ paṭipadādayo niddhāritā, sāsane diṭṭhicaritataṇhācaritānaṃ paṭipadādayo kathaṃ niddhāritabbā’’ti vattabbattā ‘‘saṃkilesapakkhā suttatthā ācariyena dassitā, vodānapakkhasuttatthā kathaṃ dassitabbā’’ti vattabbattā vā <span class="bld">‘‘tattha diṭṭhicarito asmiṃ sāsane’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu diṭṭhicaritataṇhācaritesu. <span class="bld">Diṭṭhicarito</span> puggalo asmiṃ sāsane pabbajito hutvā catūsu paccayesu sallekhānusantatavutti bhavati. Kasmā? Yasmā sallekhe tibbagāravo, tasmā sallekhe tibbagāravattā. <span class="bld">Taṇhācarito</span> puggalo asmiṃ sāsane pabbajito hutvā sikkhānusantatavutti bhavati<a name="M0.0262"></a>. Kasmā? Yasmā sikkhāya tibbagāravo, tasmā sikkhāya tibbagāravattā. <span class="bld">Diṭṭhicarito</span> puggalo sammattaniyāmaṃ okkamanto hutvā <span class="bld">dhammānusārī</span> puggalo bhavati. Kasmā? Diṭṭhiyā diṭṭhivisaye paññāsadisapavattanato. <span class="bld">Taṇhācarito</span> puggalo sammattaniyāmaṃ okkamanto hutvā saddhānusārī bhavati. Kasmā? Taṇhāvasena micchādhimokkhattā. <span class="bld">Diṭṭhicarito</span> puggalo sukhāya paṭipadāya, dandhābhiññāya ca niyyāti, sukhāya <a name="V0.0383"></a> paṭipadāya, khippābhiññāya ca niyyāti sukhena kilesehi vikkhambhituṃ samatthattā. <span class="bld">Taṇhācarito</span> puggalo dukkhāya paṭipadāya, dandhābhiññāya ca niyyāti, dukkhāya paṭipadāya, khippābhiññāya ca niyyāti dukkhena kilesehi vikkhambhituṃ samatthattā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tathā kasmā niyyātī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha kiṃ kāraṇaṃ ya’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Yaṃ</span> yena kāraṇena niyyāti, taṃ <span class="bld">kāraṇaṃ ki</span>nti pucchati. <span class="bld">Tassa</span> taṇhācaritassa kāmā sukhena apariccattā <span class="bld">hi</span> yasmā bhavanti, tasmā kāmānaṃ sukhena apariccattattā tathā niyyāti. <span class="bld">So</span> taṇhācarito <span class="bld">kāmehi</span> vatthukāmakilesakāmehi viveciyamāno dukkhena paṭinissarati, dandhañca <span class="bld">dhammaṃ</span> catusaccadhammaṃ ājānāti. <span class="bld">Yo pana ayaṃ</span> puggalo diṭṭhicarito hoti, so <span class="bld">ayaṃ</span> diṭṭhicarito puggalo <span class="bld">ādito</span> ādimhiyeva <span class="bld">kāmehi</span> kilesakāmavatthukāmehi anatthiko bhavati. <span class="bld">So</span> diṭṭhicarito <span class="bld">tato</span> tehi kāmehi viveciyamāno khippañca sukhena paṭinissarati, khippañca dhammaṃ ājānāti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Taṇhācarito dukkhāya paṭipadāya dandhābhiññāya niyyāti, diṭṭhicarito sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya niyyātīti ekekāya paṭipadāya bhavitabba’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘dukkhāpi paṭipadā duvidhā dandhābhiññā ca khippābhiññā ca, sukhāpi paṭipadā duvidhā dandhābhiññā ca khippābhiññā cā’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Evaṃ sati ekova dvīhi dvīhi paṭipadāhi niyyātīti āpajjatī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘sattāpī’’</span>tiādi vuttaṃ. Taṇhācaritā sattāpi duvidhā mudindriyāpi tikkhindriyāpi, diṭṭhicaritā sattāpi duvidhā mudindriyāpi tikkhindriyāpīti yojanā kātabbā. <span class="bld">Ye</span> taṇhācaritadiṭṭhicaritā mudindriyā bhavanti, <span class="bld">te</span> taṇhācaritadiṭṭhicaritā dandhañca paṭinissaranti, dandhañca dhammaṃ ājānanti. <span class="bld">Ye</span> taṇhācaritadiṭṭhicaritā tikkhindriyā bhavanti, <span class="bld">te</span> taṇhācaritadiṭṭhicaritā khippañca paṭinissaranti, khippañca dhammaṃ ājānanti, tasmā ekekasseva ekekā paṭipadā <a name="M0.0263"></a> yuttāvāti. ‘‘Imāhi paṭipadāhi niyyantiyeva, na niyyiṃsu niyyissantīti āpajjeyya vattamānavibhattiyā niddiṭṭhattā’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘imā catasso’’</span>tiādi vuttaṃ. Atītepi imāhi catūhi paṭipadāhi niyyiṃsu, paccuppannesupi niyyanti, anāgatepi niyyissantīti attho gahetabbo yathā ‘‘pabbato tiṭṭhatī’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Eva</span>nti evaṃ vuttappakārena. Ariyapuggalā catukkamaggaṃ paṭipadaṃ paññāpenti. ‘‘Kimatthaṃ paññāpentī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘abudhajanasevitāyā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Ayaṃ vuccati nandiyāvaṭṭassa nayassa bhūmī</span>ti taṇhāavijjānaṃ vasena saṃkilesapakkhe dvidisā catusaccayojanāpi samathavipassanānaṃ <a name="V0.0384"></a> vasena vodānapakkhe dvidisā catusaccayojanāpi dassitā. Ayaṃ catubbidhā catusaccayojanā nandiyāvaṭṭassa nayassa samuṭṭhānaṃ bhūmi samuṭṭhānabhāvatoti. ‘‘Tathāvidhāya catusaccayojanāya nandiyāvaṭṭassa nayassa samuṭṭhānabhūmibhāvo kena saddahitabbo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tenāhā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para82"></a><span class="paranum">82</span>. ‘‘Nandiyāvaṭṭassa nayassa samuṭṭhānabhūtā bhūmi dassitā, tassa nandiyāvaṭṭassa nayassa kattha katamā disā kittakena upaparikkhitabbā’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘veyyākaraṇesu hī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Hi</span>-saddo pakkhantarattho. <span class="bld">Ye</span> disābhūtā āhārādayo dhammā veyyākaraṇesu ‘‘kusalākusalā’’ti vuttaṃ, <span class="bld">te</span> disābhūtā āhārādayo dhammā duvidhena ‘‘ime akusalā dhammā saṃkilesadhammā, ime kusalā vodānadhammā’’ti duvidhena <span class="bld">upaparikkhitabbā</span> ālocitabbā. ‘‘Katamena duvidhenā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘lokavaṭṭānusārī ca lokavivaṭṭānusārī cā’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Katamaṃ vaṭṭaṃ, katamaṃ vivaṭṭa’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘vaṭṭaṃ nāma saṃsāro, vivaṭṭaṃ nibbāna’’</span>nti vuttaṃ. ‘‘Saṃsārassa katamo hetū’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘kammakilesā hetu saṃsārassā’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Katamaṃ kammaṃ nāma, cetanāyeva kammaṃ nāma kiṃ, udāhu cetasikañca phaladānasamatthāsamatthampi kammaṃ ki’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha kamma’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu kammakilesesu. <span class="bld">‘‘Taṃ kammaṃ kathaṃ</span> kena pakārena daṭṭhabba’’nti ce vadeyya, yathā yena upacayena kataṃ kammaṃ phaladānasamatthaṃ hoti, tasmiṃ upacaye taṃ kammaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘Te kilesā katamehi dhammehi niddisitabbā’’ti ce puccheyya, sabbepi kilesā catūhi vipallāsehi niddisitabbā. ‘‘Te kilesā kattha <a name="M0.0264"></a> daṭṭhabbā’’ti ce puccheyya, dasavatthuke kilesapuñje te kilesā daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Katamāni dasa vatthūnī’’ti ce puccheyya, cattāro āhārā, cattāro vipallāsā, cattāri upādānāni, cattāro yogā, cattāro ganthā, cattāro āsavā, cattāro oghā, cattāro sallā, catasso viññāṇaṭṭhitiyo, cattāri agatigamanānīti dasa vatthūnīti veditabbāni catunnaṃ kiccavasena ekattā. Ettha ca kilesānaṃ paccayo vatthukāmopi kilesopi kilesavatthu hoti purimānaṃ purimānaṃ kilesānaṃ pacchimānaṃ pacchimānaṃ kilesānaṃ paccayabhāvato.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Katamo katamo katamassa katamassa vatthū’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘paṭhame āhāre’’</span>tiādi vuttaṃ. Ālambitabbe paṭhame kabaḷīkārāhāre paṭhamo ‘‘rūpaṃ subha’’nti <span class="bld">vipallāso</span> ārammaṇakaraṇavasena pavattati. Ālambitabbe dutiye phassāhāre dutiyo ‘‘phassapaccayā vedanā sukhā’’ti <a name="V0.0385"></a> <span class="bld">vipallāso</span> pavattati. Ālambitabbe tatiye cittāhāre tatiyo ‘‘cittaṃ nicca’’nti <span class="bld">vipallāso</span> pavattati, ālambitabbe catutthe manosañcetanāhāre ‘‘dhammo attā’’ti <span class="bld">vipallāso</span> ārammaṇakaraṇavasena pavattati. Ālambitabbe paṭhame ‘‘rūpaṃ subha’’nti <span class="bld">vipallāso</span> paṭhamaṃ kāmupādānaṃ ārammaṇakaraṇavasena pavattati. Sesesupi yathārahaṃ nayānusārena yojetvā attho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para83"></a><span class="paranum">83</span>. ‘‘Tesu āhārādīsu katamo katamassa puggalassa upakkileso’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tattha yo cā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu āhārādīsu, taṇhācaritadiṭṭhicaritesu vā. Taṇhācaritassa rūpavedanāsu tibbacchandarāgassa uppajjanato yo ca kabaḷīkāro āhāro, yo ca phassāhāro pavattati, <span class="bld">ime</span> kabaḷīkārāhāraphassāhārā taṇhācaritassa puggalassa upakkilesā bhavanti. Diṭṭhicaritassa dhammacittesu balavaattaniccābhinivesassa uppajjanato yo ca manosañcetanāhāro, yo ca viññāṇāhāro pavattati, <span class="bld">ime</span> manosañcetanāhāraviññāṇāhārā diṭṭhicaritassa puggalassa upakkilesā bhavanti. <span class="bld">‘‘Tattha yo ca asubhe subha’’</span>ntiādīsupi vuttanayānusārena attho gahetabboti. Purimānaṃ <a name="M0.0265"></a> dvinnaṃ dvinnaṃ taṇhāpadhānattā ceva taṇhāsabhāvattā ca, pacchimānaṃ dvinnaṃ dvinnaṃ diṭṭhipadhānattā ceva diṭṭhisabhāvattā cāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para84"></a><span class="paranum">84</span>. ‘‘Katamasmiṃ paṭhamādike āhāre katamo paṭhamādiko vipallāso pavattatī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha kabaḷīkāre āhāre’’</span>tiādinā nāmavasena niyametvā pubbe vuttatthameva dasseti. ‘‘Katamasmiṃ vipallāse ṭhito katamaṃ upādiyatī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘paṭhame vipallāse ṭhito’’</span>tiādi vuttaṃ. Paṭhame vipallāse <span class="bld">ṭhito</span> puggalo kāme yena upādānena upādiyati, <span class="bld">idaṃ</span> upādānaṃ ‘‘kāmupādānaṃ nāmā’’ti vuccati. Sesesu iminā nayena yojanā kātabbā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yena kāmupādānena kāmehi puggalo saṃyujjati, ayaṃ kāmupādānadhammo ‘kāmayogo’ti vuccatī’’tiādinā yojanā kātabbā. Sesānaṃ yojanatthādayo pāḷito, aṭṭhakathāto ca pākaṭā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para85"></a><span class="paranum">85</span>. ‘‘Āhārādīsu katame katamā disā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha imā catasso disā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tattha</span> tesu āhāracatukkādīsu dasasu catukkesu paṭhamo paṭhamo kabaḷīkārāhārādiko <a name="V0.0386"></a> paṭhamā disā, dutiyo dutiyo phassāhārādiko dutiyā disā, tatiyo tatiyo viññāṇāhārādiko tatiyā disā, catuttho catuttho manosañcetanāhārādiko catutthā disāti veditabbā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tāsu catūsu disāsu tesu kabaḷīkārāhārādīsu dhammesu katame dhammā katamassa upakkilesā’’ti pucchitabbattā ime āhārādayo dhammā imassa puggalassa upakkilesāti vibhattāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘tattha yo ca kabaḷīkāro āhāro…pe… ime diṭṭhicaritassa udattassa upakkilesā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana – ‘‘kabaḷīkārāhāro āhārotiādi āhārādīsu ye yassa puggalassa upakkilesā, taṃ vibhajitvā dassetuṃ āraddha’’nti (netti. aṭṭha. 85) vuttaṃ. <span class="bld">Dasannaṃ suttāna</span>nti ekadesabhūtānaṃ dasannaṃ suttānaṃ. <span class="bld">Attho</span>ti sabhāvadhammo. Saddattho hi asamānoti. <span class="bld">‘‘Byañjanameva nāna’’</span>nti etena ca saddatthassa nānattaṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kabaḷīkārāhārādīsu <a name="M0.0266"></a> katame āhārādayo katamena vimokkhamukhena pariññaṃ pahānaṃ gacchantī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha yo ca kabaḷīkāro’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Itī</span>ti evaṃ vuttappakārā. <span class="bld">Sabbe</span>ti sabbe āhārādayo dhammā lokavaṭṭānusārino bhavanti. <span class="bld">Te</span>ti te sabbe āhārādayo dhammā. <span class="bld">Lokā</span>ti lokato vaṭṭato. <span class="bld">Tīhi vimokkhamukhehi</span> aniccānupassanādīhi niyyanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para86"></a><span class="paranum">86</span>. Saṃkilesapakkhe disābhūtā āhāracatukkādayo dasa catukkā dhammā ācariyena niddhāretvā dassitā, amhehi ca ñātā, ‘‘vodānapakkhe katame disābhūtā dhammā’’ti pucchitabbattā vodānapakkhe disābhūte dhamme dassetuṃ <span class="bld">‘‘catasso paṭipadā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Cattāro vihārā</span>ti dibbavihārā brahmavihārā ariyavihārā āneñjavihārāti cattāro vihārā. Tesu rūpāvacarasamāpattiyo <span class="bld">dibbavihārā,</span> catasso appamaññāyo <span class="bld">brahmavihārā,</span> catasso phalasamāpattiyo <span class="bld">ariyavihārā,</span> catasso arūpasamāpattiyo <span class="bld">āneñjavihārā</span> <span class="bld">cattāro acchariyā abbhutā dhammā</span>ti mānapahānaṃ ālayasamugghāto avijjāpahānaṃ bhavūpasamoti cattāro acchariyaabbhutadhammā. <span class="bld">Cattāri adhiṭṭhānānī</span>ti saccādhiṭṭhānaṃ cāgādhiṭṭhānaṃ paññādhiṭṭhānaṃ upasamādhiṭṭhānanti cattāri adhiṭṭhānāni. <span class="bld">Catasso samādhibhāvanā</span>ti chandasamādhibhāvanā vīriyasamādhibhāvanā cittasamādhibhāvanā vīmaṃsāsamādhibhāvanāti catasso samādhibhāvanā. <span class="bld">Cattāro</span> <a name="V0.0387"></a> <span class="bld">sukhabhāgiyā</span>ti indriyasaṃvaro tapo bojjhaṅgo sabbūpadhipaṭinissaggoti cattāro sukhabhāgiyā. Avasesā pākaṭā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Catūsu catūsu paṭipadādīsu katamo paṭipadādiko paṭhamo satipaṭṭhānādiko bhavatī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘paṭhamā paṭipadā paṭhamaṃ satipaṭṭhāna’’</span>ntiādi vuttaṃ. ‘‘Paṭipadādayo paññāpadaṭṭhānādikā, satipaṭṭhānādayo pana satipadaṭṭhānādikā, tasmā ‘paṭhamā paṭipadā paṭhamaṃ satipaṭṭhāna’ntiādiyojanā kātabbā’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘paṭhamā paṭipadā bhāvitā bahulīkatā paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ pūretī’’</span>tiādi vuttaṃ, pūrakapūretabbabhāvato tathā yojanā kātabbāti adhippāyo. Atha <a name="M0.0267"></a> vā ‘‘bhāvitā bahulīkatā katame paṭipadādayo katame satipaṭṭhānādike pūrentī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘paṭhamā paṭipadā bhāvitā bahulīkatā paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ pūretī’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para87"></a><span class="paranum">87</span>. ‘‘Tesu dasasu paṭipadācatukkādīsu katame dhammā katamā disā, katame dhammā katamā disā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha imā catasso disā paṭhamā paṭipadā, paṭhamo satipaṭṭhāno’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu dasasu paṭipadācatukkādīsu. <span class="bld">Imā</span> mayā vuccamānā paṭhamā paṭipadādayo disā catasso disā bhavanti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tesu catūsu disābhūtesu paṭipadācatukkādīsu katamo disābhūto attho katamassa puggalassa bhesajja’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha paṭhamā paṭipadā…pe… diṭṭhicaritassa udattassa bhesajja’’</span>nti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tesu dasasu paṭipadādicatukkesu dhammesu katamo katamo katamaṃ katamaṃ vimokkhamukha’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha dukkhā ca paṭipadā’’</span>tiādi vuttaṃ. Attho pana <span class="bld">ṭīkāyaṃ</span> vitthārena vutto pākaṭo. Saṃkilesapakkhe disābhūtā āhāracatukkādayo dasa catukkā samatikkamitabbapahātabbabhāvena niddhāritā, vodānapakkhe pana disābhūtā paṭipadācatukkādayo dasa catukkā samatikkamapahāyakabhāvena niddhāritā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tesaṃ āhāracatukkādīnaṃ dasannaṃ catukkānaṃ samatikkamanapahānasaṅkhātaṃ yaṃ vikkīḷitañca tesaṃ paṭipadācatukkādīnaṃ dasannaṃ catukkānaṃ bhāvanāsaṅkhātaṃ yaṃ vikkīḷitañca sacchikiriyāsaṅkhātaṃ yaṃ vikkīḷitañca atthi, taṃ tividhaṃ vikkīḷitaṃ katamesaṃ puggalānaṃ vikkīḷitaṃ <a name="V0.0388"></a> bhavatī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tesaṃ vikkīḷita’’</span>nti vuttaṃ. Atha vā ‘‘yathāvuttappakārehi vimokkhamukhehi ye buddhapaccekabuddhasāvakā vimucciṃsu, tesu buddhasseva vikkīḷitaṃ bhavati kiṃ, paccekabuddhasseva vikkīḷitaṃ bhavati kiṃ, sāvakasseva vikkīḷitaṃ bhavati kiṃ, udāhu sabbesaṃ buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ vikkīḷitaṃ bhavati ki’’nti vicāraṇāya sambhavato <span class="bld">‘‘tesaṃ vikkīḷita’’</span>nti vuttaṃ. Yathāvuttappakārehi vimokkhamukhehi ye buddhapaccekabuddhasāvakā mucciṃsu, <span class="bld">tesaṃ</span> buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ <span class="bld">vikkīḷitaṃ</span>. Yaṃ āhāracatukkādīnaṃ dasannaṃ catukkānaṃ <a name="M0.0268"></a> saparasantāne samatikkamanapahānañca yā paṭipadācatukkādīnaṃ dasannaṃ catukkānaṃ saparasantāne bhāvanāsampādanā, sacchikiriyāsampādanā ca atthi, idaṃ sabbaṃ vikkīḷitaṃ nāma bhavatīti attho.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sabbesaṃ āhāracatukkādīnaṃ dasannaṃ catukkānaṃ sabbe paṭipadācatukkādayo dasa catukkā paṭipakkhā honti kiṃ, udāhu yathākkamaṃ catukkānaṃ catukkā paṭipakkhā honti ki’’nti vicāraṇāya sambhavato yathākkamaṃ catukkānaṃ catukkā paṭipakkhā honti pahātabbapahāyakabhāvenāti dassento <span class="bld">‘‘cattāro āhārā tesaṃ paṭipakkho catasso paṭipadā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana – ‘‘idāni āhārādīnaṃ paṭipadādīhi yena samatikkamanaṃ, taṃ nesaṃ paṭipakkhabhāvaṃ dassento ‘cattāro āhārā tesaṃ paṭipakkho catasso paṭipadā’tiādimāhā’’ti (netti. aṭṭha. 87) vuttaṃ. Tattha saṃkilesapakkhe cattāro ye āhārā niddhāritā, tesaṃ catunnaṃ āhārānaṃ vodānapakkhe yā catasso paṭipadā niddhāritā, tā catasso paṭipadā paṭipakkho āhārānaṃ pahātabbattā, paṭipadānaṃ pana pahāyakattā. Satipi āhārānaṃ appahātabbabhāve vipassanārammaṇattā āhārapaṭibaddhachandarāgappahānavasena pahātabbabhāvo vuttoti evamādiyojanā kātabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sīhā</span>ti sīhasadisā buddhā ca sīhasadisā paccekabuddhā ca sīhasadisā sāvakā cāti sīhasadisā visuṃ visuṃ yojetabbā. Sāvakā pana ahatarāgadosamohāpi santi, tepi ‘‘sīhā’’ti maññeyyunti taṃ nivattāpanatthaṃ <span class="bld">‘‘hatarāgadosamohā’’</span>ti vuttaṃ. Hanitabbāti <span class="bld">hatā,</span> rāgo ca doso ca moho ca <span class="bld">rāgadosamohā,</span> hatā rāgadosamohā etehi sāvakehīti <span class="bld">hatarāgadosamohā,</span> sāvakāti yojanā kātabbā sāvakānaṃyeva byabhicārasambhavatoti. <span class="bld">Tesaṃ</span> sīhānaṃ buddhānaṃ, <span class="bld">tesaṃ</span> sīhānaṃ paccekabuddhānaṃ, <span class="bld">tesaṃ</span> sīhānaṃ sāvakānaṃ <span class="bld">bhāvanā</span> vodānapakkhe bhāvitabbānaṃ bodhipakkhiyadhammānaṃ bhāvanā vaḍḍhanā ca, <span class="bld">sacchikiriyā</span> vodānapakkheyeva sacchikātabbānaṃ <a name="V0.0389"></a> phalanibbānānaṃ sacchikiriyā ca, <span class="bld">byantīkiriyā</span> saṃkilesapakkhe pahātabbānaṃ pahānasaṅkhātā byantīkiriyā ca <span class="bld">vikkīḷitaṃ</span> nāma bhavati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Indriyādhiṭṭhāna</span>nti <a name="M0.0269"></a> saddhindriyādīnaṃ indriyānaṃ adhiṭṭhānaṃ pavattanaṃ bhāvanā, sacchikiriyā ca. <span class="bld">Vipariyāsānadhiṭṭhāna</span>nti vipallāsānaṃ adhiṭṭhānaṃ pahānavasena appavattanaṃ, anuppādanañca saṅkhepato <span class="bld">vikkīḷitaṃ</span> nāmāti gahitaṃ. <span class="bld">Indriyāni</span> saddhindriyādīni <span class="bld">saddhammagocaro</span> saddhammassa vodānapakkhassa gocaro pavattanahetūti adhippetāni. <span class="bld">Vipariyāsā</span> vipallāsā <span class="bld">kilesagocaro</span> saṃkilesapakkhassa gocaro pavattihetūti adhippetā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Cattāro āhārātiādinā saṃkilesapakkhe āhāracatukkādīnaṃ dasannaṃ catukkānaṃ taṇhācaritādīnaṃ catunnaṃ puggalānaṃ upakkilesavibhāvanāmukhena yā niddhāraṇā ācariyena katā, ‘catasso paṭipadā’tiādinā ca vodānapakkhe paṭipadācatukkādīnaṃ dasannaṃ catukkānaṃ taṇhācaritādīnaṃ catunnaṃ puggalānaṃ vodānavibhāvanāmukhena yā niddhāraṇā ācariyena katā, sā ayaṃ niddhāraṇā katamassa nayassa samuṭṭhānaṃ bhūmīti vuccatī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘ayaṃ vuccati sīhavikkīḷitassa nayassa bhūmī’’</span>ti vuttaṃ. Tattha <span class="bld">aya</span>nti yā ayaṃ vuttanayena dvippakārā niddhāraṇā katā, sā ayaṃ dvippakārā niddhāraṇā sīhavikkīḷitassa nayassa <span class="bld">bhūmi</span> pavattiṭṭhānaṃ samuṭṭhānanti nayasamuṭṭhānakosallehi puggalehi vuccatīti yojanā kātabbāti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vuttappakārāya niddhāritāya nayassa bhūmibhāvo kasmā viññāyatī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tenāhā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tena</span> vuttappakārāya niddhāraṇāya nayabhūmibhāvena <span class="bld">‘‘yo neti…pe… kusalāti cā’’</span>ti yaṃ vacanaṃ ācariyo āha, tena vacanena viññāyatīti.</p>
- <p class="bodytext">Sīhavikkīḷitanayabhūmi ācariyena vibhāvitā, amhehi ca ñātā, ‘‘katamā tipukkhalanayabhūmī’’ti pucchitabbattā tipukkhalanayabhūmiṃ vibhāvetukāmo <span class="bld">‘‘tattha ye dukkhāya paṭipadāyā’’</span>tiādimāha. Evaṃ sati ‘‘ayaṃ saṃkileso, tīṇi akusalamūlānī’’tiādivacanameva ācariyena vattabbaṃ, kasmā pana ‘‘tattha ye dukkhāya paṭipadāyā’’tiādivacanaṃ vattabbanti? Saccaṃ, tipukkhalanayabhūmibhāvanā pana ugghaṭitaññuādipuggalattayavasena pavattā, tasmā ugghaṭitaññuādipuggalattayaṃ vibhāvetuṃ ‘‘tattha ye dukkhāya paṭipadāyā’’tiādivacanaṃ vuttaṃ. Evamapi ‘‘tattha yo sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya <a name="V0.0390"></a> niyyāti, ayaṃ ugghaṭitaññū’’tiādivacanameva vattabbaṃ<a name="M0.0270"></a>, kasmā pana ‘‘tattha ye dukkhāya paṭipadāyā’’tiādivacanaṃ vattabbanti? Saccaṃ, ugghaṭitaññuādipuggalattayaṃ pana sīhavikkīḷitanayato tipukkhalanayassa niggacchanato nikkhamanato sīhavikkīḷitanayabhūmivibhāvanāyaṃ paṭipadāvibhāgato vibhāvitapuggalacatukkato niddhāritaṃ, sīhavikkīḷitanayabhūmivibhāvanāyaṃ paṭipadāvibhāgato vibhāvitaṃ puggalacatukkaṃ paṭhamaṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘tattha ye dukkhāya paṭipadāyā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti yo paṭipadācatukko sīhavikkīḷitanayabhūmivibhāvanāyaṃ niddhārito, tasmiṃ paṭipadācatukke. <span class="bld">Ye</span>ti ye dandhaudattā diṭṭhicaritapuggalā yathākkamaṃ sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya ca sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya ca niyyanti, iti niyyakā dve puggalā ca niddhāritā. ‘‘Tesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ katamo saṃkileso’’ti pucchitabbattā ‘‘tesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ ayaṃ saṃkileso’’ti vissajjetuṃ <span class="bld">‘‘tesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ ayaṃ saṃkileso’’</span>tiādi vuttaṃ. Cattāro āhārā niddhāritā…pe… cattāri agatigamanāni niddhāritāni, iti ayaṃ dasavidho āhāracatukkādicatukko tesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ saṃkileso hoti. Tesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ saṃkileso ācariyena niddhārito, ‘‘katamaṃ vodāna’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ idaṃ vodāna’’</span>ntiādi vuttaṃ. Catasso paṭipadā niddhāritā, catasso appamāṇā niddhāritā, <span class="bld">iti</span> idaṃ dasavidhaṃ paṭipadācatukkādicatukkabhūtaṃ dhammajātaṃ tesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ vodānaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para88"></a><span class="paranum">88</span>. ‘‘Tesu catūsu puggalesu katamo puggalo ugghaṭitaññū, katamo puggalo vipañcitaññū, katamo puggalo neyyo’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha ye’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Pubbepi ‘tattha ye’tiādinā cattāro puggalā niddhāritā, kasmā pana puna ‘‘tattha ye’tiādinā cattāro puggalā niddhāritā’’ti ce vadeyya? Pubbe saṃkilesavodānaṃ sāmibhāvena niddhāritā, pacchā pana ugghaṭitaññuādīnaṃ avayavānaṃ samūhabhāvena niddhāritāti visesattho gahetabbo. <span class="bld">Tattha ye…pe… ime dve puggalā</span>ti ettha yojanattho heṭṭhā vuttasadisova. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu catūsu puggalesu. <span class="bld">Yo</span>ti udatto diṭṭhicarito. <span class="bld">Aya</span>nti ayaṃ niyato udatto diṭṭhicarito. Puna <span class="bld">yo</span>ti udattova taṇhācarito ca mando diṭṭhicarito ca. <span class="bld">Sādhāraṇāyā</span>ti dukkhāya paṭipadāya khippābhiññāya ca sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya ca.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ugghaṭitaññuādayo <a name="M0.0271"></a> tayo puggalā ācariyena niddhāritā, tesu tīsu puggalesu katamassa katamassa katamaṃ katamaṃ bhagavā upadisatī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha bhagavā’’</span>tiādi vuttaṃ. Atha vā ‘‘paṭipadābhedena puggalabhedo ācariyena vibhāvito, kathaṃ desanābhedena <a name="V0.0391"></a> puggalabhedo vibhāvito’’ti vattabbattā desanābhedenapi puggalabhedaṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘tattha bhagavā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu tīsu ugghaṭitaññuādīsu puggalesu. ‘‘Samathadesanāvipassanādesanābhedeneva puggalabhedo vibhāvito’’ti vattabbattā mududhammadesanātikkhadhammadesanābhedenapi puggalabhedaṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘tattha bhagavā’’</span>tiādi vuttaṃ. Sesesupi evameva anusandhyattho vattabbo.</p>
- <p class="bodytext">Visuṃ visuṃ paṭipadābhedena cattāro hutvā visuṃ ca sampiṇḍitā ca paṭipadābhedena ceva desanābhedena ca tayo hontīti vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘tattha ye’’</span>tiādiṃ puna vatvā <span class="bld">‘‘iti kho cattāri hutvā tīṇi bhavantī’’</span>ti vuttaṃ. Tattha <span class="bld">cattāri tīṇī</span>ti liṅgavipallāsaniddeso, ‘‘cattāro tayo’’ti pana pakatiliṅganiddeso kātabbova.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ katamo saṃkileso’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ ayaṃ saṃkileso’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">ayaṃ saṃkileso</span>ti ‘‘tīṇi akusalamūlāni…pe… sīlavipatti diṭṭhivipatti ācāravipattī’’ti niddhāritānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ iti ayaṃ samūho saṃkileso hoti. ‘‘Tesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ saṃkileso ācariyena niddhārito, kathaṃ vodānaṃ niddhāritabba’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘tesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ idaṃ vodāna’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">idaṃ vodāna</span>nti ‘‘tīṇi kusalamūlāni…pe… tīṇi vimokkhamukhāni suññataṃ animittaṃ appaṇihita’’nti niddhāritānaṃ kusaladhammānaṃ samūhabhūtaṃ iti idaṃ dhammajātaṃ vodānaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vuttappakārena cattāro hutvā tayo puggalā bhavantīti ācariyena vibhāvitā, tayo hutvā kittakā puggalā bhavantī’’ti vattabbabhāvato <span class="bld">‘‘iti kho cattāri hutvā tīṇi bhavanti, tīṇi hutvā dve bhavanti taṇhācarito ca diṭṭhicarito cā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Itī</span>ti heṭṭhā vuttappakārena <span class="bld">cattāri</span> cattāro hutvā <span class="bld">tīṇi</span> tayo bhavanti. <span class="bld">Tīṇi</span> tayo hutvā taṇhācarito ca diṭṭhicarito cāti <span class="bld">dve</span> puggalā bhavanti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tesaṃ <a name="M0.0272"></a> dvinnaṃ puggalānaṃ katamo saṃkileso’’ti vattabbabhāvato <span class="bld">‘‘tesaṃ dvinnaṃ puggalānaṃ ayaṃ saṃkileso’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">ayaṃ saṃkileso</span>ti ‘‘taṇhā ca avijjā ca…pe… sassatadiṭṭhi ca ucchedadiṭṭhi cā’’ti niddhāritānaṃ akusaladhammānaṃ iti ayaṃ samūho saṃkileso hoti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tesaṃ <a name="V0.0392"></a> dvinnaṃ puggalānaṃ saṃkileso ācariyena niddhārito, kathaṃ vodāna’’nti vattabbabhāvato <span class="bld">‘‘tesaṃ dvinnaṃ puggalānaṃ idaṃ vodāna’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Idaṃ vodāna</span>nti ‘‘samatho ca vipassanā ca…pe… saupādisesā ca nibbānadhātu, anupādisesā ca nibbānadhātū’’ti niddhāritānaṃ kusaladhammānaṃ samūhabhūtaṃ iti idaṃ dhammajātaṃ vodānaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tīṇi akusalamūlānī’’tiādinā saṃkilesapakkhe akusalamūlatikādīnaṃ dvinnaṃ dvādasannaṃ tikānaṃ, tiṇṇaṃ ugghaṭitaññuādipuggalānaṃ saṃkilesavibhāvanāmukhena yā niddhāraṇā katā, ‘‘tīṇi kusalamūlānī’’tiādinā vodānapakkhe kusalamūlatikādīnaṃ dvinnaṃ dvādasannaṃ tikānaṃ, tiṇṇaṃ ugghaṭitaññuādipuggalānaṃ vodānavibhāvanāmukhena yā niddhāraṇā katā, <span class="bld">ayaṃ</span> vuttappakāraniddhāraṇā tipukkhalassa ca nayassa, aṅkusassa ca nayassa <span class="bld">bhūmi</span> samuṭṭhānaṃ pavattihetu nāmāti yojetvā ‘‘taṇhā ca avijjā cā’’tiādinā saṃkilesapakkhe taṇhāavijjādukādīnaṃ pannarasannaṃ dukānaṃ, dvinnaṃ taṇhācaritadiṭṭhicaritānaṃ puggalānaṃ vodānavibhāvanāmukhena yā niddhāraṇā katā, ‘‘samatho ca vipassanā cā’’tiādinā vodānapakkhe samathavipassanādukādīnaṃ ekūnavīsatidukānaṃ, dvinnaṃ taṇhācaritadiṭṭhicaritānaṃ puggalānaṃ vodānavibhāvanāmukhena yā niddhāraṇā katā, ayaṃ vuttappakārā nandiyāvaṭṭassa nayassa bhūmītipi nīharitvā yojetabbā. Puggalādhiṭṭhānavasena hi nandiyāvaṭṭanayato sīhavikkīḷitanayassa sambhavo, sīhavikkīḷitanayato ca tipukkhalanayassa sambhavo hoti. Dhammādhiṭṭhānavasena pana sīhavikkīḷitanayato tipukkhalanayassa sambhavo, tipukkhalanayato ca nandiyāvaṭṭanayassa sambhavo hoti. Tenāha <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘ante ‘taṇhā ca avijjā cā’tiādinā samathassa nayassa bhūmi dassitā. Teneva hi ‘cattāri hutvā tīṇi bhavanti, tīṇi hutvā dve bhavantī’ti vutta’’nti (netti. aṭṭha. 88).</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kasmā <a name="M0.0273"></a> pana ayaṃ vuttappakārāya niddhāraṇāya tipukkhalassa ca nayassa, aṅkusassa ca nayassa bhūmibhāvo viññāyatī’’ti vattabbabhāvato <span class="bld">‘‘tenāhā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tena</span> yathāvuttassa niddhāraṇāya bhūmibhāvena ācariyo <span class="bld">‘‘yo akusale…pe… disālocanenāti cā’’</span>ti yaṃ vacanaṃ āha, tena vacanena vuttappakārāya niddhāraṇāya tipukkhala…pe… yassa bhūmibhāvo viññāyatīti attho.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ettāvatā nayasamuṭṭhānaṃ paripuṇṇaṃ hoti, aññaṃ natthī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘niyuttaṃ nayasamuṭṭhāna’’</span>nti vuttaṃ. Yena yena nayasamuṭṭhānena saṃkilesapakkhe vā akusalā dhammā niddhāritā<a name="V0.0393"></a>, vodānapakkhe vā kusalā dhammā niddhāritā, taṃ taṃ nayasamuṭṭhānaṃ <span class="bld">niyuttaṃ</span> yathārahaṃ niddhāretvā yujjitabbanti attho gahetabbo.</p>
- <p class="bodytext">Nayakkamena pana saṅkhepato dassayissāmi – dve puggalā, tayo puggalā, cattāro puggalāti puggalā tikoṭṭhāsā bhavanti, catudisā, chadisā, aṭṭhadisāti disāpi tikoṭṭhāsā bhavanti. Tattha <span class="bld">dve puggalā</span>ti taṇhācarito puggalo, diṭṭhicarito puggaloti dve puggalā bhavanti. <span class="bld">Tayo puggalā</span>ti ugghaṭitaññupuggalo, vipañcitaññupuggalo, neyyapuggaloti tayo puggalā bhavanti. <span class="bld">Cattāro puggalā</span>ti dukkhāpaṭipadādandhābhiññādibhedena bhinnā mudindriyo taṇhācarito puggalo, mudindriyo diṭṭhicarito puggalo, tikkhindriyo taṇhācarito puggalo, tikkhindriyo diṭṭhicarito puggaloti cattāro puggalā bhavanti. <span class="bld">Catudisā</span>ti saṃkilesapakkhe dve dve disā, vodānapakkhe dve dve disāti catudisā bhavanti. <span class="bld">Chadisā</span>ti saṃkilesapakkhe tisso tisso disā, vodānapakkhe tisso tisso disāti chadisā bhavanti. <span class="bld">Aṭṭhadisā</span>ti saṃkilesapakkhe catasso catasso disā, vodānapakkhe catasso catasso disāti aṭṭhadisā bhavanti. Tesu dve dve taṇhācaritadiṭṭhicarite puggale, catudisā ca nissāya nandiyāvaṭṭanayasamuṭṭhānaṃ bhavati. Tayo ugghaṭitaññuvipañcitaññuneyyapuggale ca chadisā ca nissāya tipukkhalanayasamuṭṭhānaṃ bhavati. Dukkhāpaṭipadādandhābhiññādibhedena bhinne cattāro mudindriyataṇhācaritatikkhindriyataṇhācaritamudindriyadiṭṭhicaritatikkhindriyadiṭṭhicarite puggale ca aṭṭhadisā ca nissāya sīhavikkīḷitanayasamuṭṭhānaṃ bhavati<a name="M0.0274"></a>. Ekekasmiṃ nayasamuṭṭhāne vibhajite disālocanaaṅkusanayasamuṭṭhānānipi vibhajitāni bhavanti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kathaṃ nandiyāvaṭṭanayasamuṭṭhānaṃ bhavatī’’ti ce vadeyya? ‘‘Taṇhā ca avijjā ca ahirikañca anottappañca assati ca asampajaññañca ayonisomanasikāro ca kosajjañca dovacassañca ahaṃkāro ca mamaṃkāro ca assaddhā ca pamādo ca asaddhammassavanañca asaṃvaro ca abhijjhā ca byāpādo ca nīvaraṇañca saṃyojanañca kodho ca upanāho ca makkho ca paḷāso ca issā ca maccherañca māyā ca sāṭheyyañca sassatadiṭṭhi ca ucchedadiṭṭhi cā’’ti (netti. 88) dukadukavasena desito ayaṃ disābhūto akusaladhammasamūho dvinnaṃ taṇhācaritadiṭṭhicaritānaṃ puggalānaṃ saṃkileso hotīti saṃkilesapakkhe saṃkilesasāmaññabhāvena yojetvā ‘‘imesu pannarasasu dukadukavasena desitesu disābhūtesu akusaladhammesu katamo akusaladhammo katamassa puggalassa disā’’ti manasāva disādhammabhāvena oloketvā ‘‘ayaṃ ayaṃ paṭhamo paṭhamo akusaladhammo taṇhācaritassa puggalassa saṃkilesapakkhe <a name="V0.0394"></a> paṭhamā disā nāma, ayaṃ ayaṃ dutiyo dutiyo akusaladhammo diṭṭhicaritassa puggalassa saṃkilesapakkhe dutiyā disā nāmā’’ti visuṃ visuṃ yojetvā samudayasaccadukkhasaccāni yathārahaṃ nīharitvā vibhajitabbadhammasabhāvo ca yena saṃvaṇṇanāvisesena dassito, so saṃvaṇṇanāviseso ca nandiyāvaṭṭanayasamuṭṭhānaṃ bhavati, tassa olokanā ca yena saṃvaṇṇanāvisesena dassitā, so saṃvaṇṇanāviseso ca disālocananayasamuṭṭhānaṃ bhavati, tathā oloketvā disāvisesabhūtassa dhammavisesassa puggalānaṃ nayanañca yena saṃvaṇṇanāvisesena nayati, so saṃvaṇṇanāviseso ca aṅkusanayasamuṭṭhānaṃ bhavati.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Samatho ca vipassanā ca, hirī ca ottappañca, sati ca sampajaññañca, yonisomanasikāro ca vīriyārambho ca, sovacassañca dhamme ñāṇañca anvaye ñāṇañca, khaye ñāṇañca anuppāde ñāṇañca, saddhā ca appamādo ca, saddhammassavanañca saṃvaro ca, anabhijjhā ca abyāpādo ca, rāgavirāgā ca cetovimutti, avijjāvirāgā ca paññāvimutti, abhisamayo ca appicchatā ca, santuṭṭhi ca akkodho ca, anupanāho ca amakkho ca, apaḷāso <a name="M0.0275"></a> ca issāpahānañca macchariyappahānañca vijjā ca, vimutti ca saṅkhatārammaṇo ca vimokkho, asaṅkhatārammaṇo ca vimokkho, saupādisesā ca nibbānadhātu, anupādisesā ca nibbānadhātū’’ti (netti. 88) tikadukavasena desitaṃ idaṃ disābhūtaṃ kusalasamūhadhammajātaṃ dvinnaṃ taṇhācaritadiṭṭhicaritānaṃ puggalānaṃ vodānaṃ hotīti vodānapakkhe vodānasāmaññabhāvena yojetvā ‘‘imesu ekūnavīsatiyā dukadukavasena vā desitesu disābhūtesu dhammesu katamo katamo kusaladhammo katamassa katamassa puggalassa disā’’ti manasāva disādhammabhāvena oloketvā ‘‘ayaṃ paṭhamo paṭhamo kusaladhammo taṇhācaritassa puggalassa vodānapakkhe paṭhamā disā nāma, ayaṃ dutiyo dutiyo kusaladhammo diṭṭhicaritassa puggalassa vodānapakkhe dutiyā disā nāmā’’ti visuṃ visuṃ yojetvā maggasaccanirodhasaccāni yathārahaṃ nīharitvā vibhajitabbadhammabhāvo ca yena saṃvaṇṇanāvisesena dassito, so saṃvaṇṇanāviseso ca nandiyāvaṭṭanayasamuṭṭhānaṃ bhavati, tassa olokanā ca yena saṃvaṇṇanāvisesena dassitā, so saṃvaṇṇanāviseso ca disālocananayasamuṭṭhānaṃ bhavati, tathā oloketvā disāvisesabhūtassa dhammavisesassa puggalānaṃ nayanañca yena saṃvaṇṇanāvisesena nayati, so saṃvaṇṇanāviseso ca aṅkusanayasamuṭṭhānaṃ bhavati.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kathaṃ tipukkhalanayasamuṭṭhānaṃ bhavatī’’ti ce puccheyya, ‘‘tīṇi akusalamūlāni – lobho akusalamūlaṃ, doso akusalamūlaṃ, moho akusalamūlaṃ. Tīṇi duccaritāni – kāyaduccaritaṃ<a name="V0.0395"></a>, vacīduccaritaṃ, manoduccaritaṃ. Tayo akusalavitakkā – kāmavitakko, byāpādavitakko, vihiṃsāvitakko. Tisso akusalasaññā – kāmasaññā, byāpādasaññā, vihiṃsāsaññā. Tisso viparītasaññā – niccasaññā, sukhasaññā, attasaññā. Tisso vedanā – sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā. Tisso dukkhatā – dukkhadukkhatā, saṅkhāradukkhatā, vipariṇāmadukkhatā. Tayo aggī – rāgaggi, dosaggi, mohaggi. Tayo sallā – rāgasallo, dosasallo, mohasallo. Tisso jaṭā – rāgajaṭā, dosajaṭā, mohajaṭā. Tisso akusalūpaparikkhā – akusalaṃ kāyakammaṃ<a name="M0.0276"></a>, akusalaṃ vacīkammaṃ, akusalaṃ manokammaṃ. Tisso vipattiyo – sīlavipatti, diṭṭhivipatti, ācāravipattī’’ti (netti. 88) tikavasena desito ayaṃ disābhūto akusaladhammasamūho tiṇṇaṃ ugghaṭitaññuvipañcitaññuneyyapuggalānaṃ saṃkileso hotīti saṃkilesapakkhe saṃkilesasāmaññabhāvena yojetvā ‘‘imesu dvādasasu tikatikavasena desitesu disābhūtesu akusaladhammesu katamo katamo akusalo dhammo katamassa katamassa puggalassa disā’’ti manasāva disādhammabhāvena oloketvā ‘‘ayaṃ ayaṃ paṭhamo paṭhamo akusaladhammo ugghaṭitaññupuggalassa saṃkilesapakkhe paṭhamā disā nāma. Ayaṃ ayaṃ dutiyo dutiyo akusaladhammo vipañcitaññupuggalassa saṃkilesapakkhe dutiyā disā nāma. Ayaṃ ayaṃ tatiyo tatiyo akusaladhammo neyyassa puggalassa saṃkilesapakkhe tatiyā disā nāmā’’ti visuṃ visuṃ yojetvā samudayasaccadukkhasaccāni yathārahaṃ nīharitvā vibhajitabbadhammasabhāvo ca yena saṃvaṇṇanāvisesena dassito. So saṃvaṇṇanāviseso ca tipukkhalanayasamuṭṭhānaṃ bhavati. Tassa olokanā ca yena saṃvaṇṇanāvisesena dassitā, so saṃvaṇṇanāviseso ca disālocananayasamuṭṭhānaṃ bhavati tathā oloketvā disāvisesabhūtassa dhammavisesassa puggalānaṃ nayanañca yena saṃvaṇṇanāvisesena nayati, so saṃvaṇṇanāviseso aṅkusanayasamuṭṭhānaṃ bhavati.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tīṇi kusalamūlāni – alobho kusalamūlaṃ, adoso kusalamūlaṃ, amoho kusalamūlaṃ. Tīṇi sucaritāni – kāyasucaritaṃ, vacīsucaritaṃ, manosucaritaṃ. Tayo kusalavitakkā – nekkhammavitakko, abyāpādavitakko, avihiṃsāvitakko. Tayo samādhī – savitakko savicāro samādhi, avitakko vicāramatto samādhi, avitakko avicāro samādhi. Tisso kusalasaññā – nekkhammasaññā, abyāpādasaññā, avihiṃsāsaññā. Tisso aviparītasaññā – aniccasaññā, dukkhasaññā, anattasaññā. Tisso kusalūpaparikkhā – kusalaṃ kāyakammaṃ, kusalaṃ vacīkammaṃ, kusalaṃ manokammaṃ. Tīṇi soceyyāni – kāyasoceyyaṃ, vacīsoceyyaṃ, manosoceyyaṃ. Tisso sampattiyo – sīlasampatti, samādhisampatti, paññāsampatti<a name="V0.0396"></a>. Tisso sikkhā – adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā<a name="M0.0277"></a>, adhipaññāsikkhā. Tayo khandhā – sīlakkhandho, samādhikkhandho, paññākkhandho. Tīṇi vimokkhamukhāni – suññataṃ, animittaṃ, appaṇihita’’nti (netti. 88) tikatikavasena desitaṃ idaṃ disābhūtaṃ kusalasamūhadhammajātaṃ tiṇṇaṃ ugghaṭitaññuvipañcitaññuneyyapuggalānaṃ vodānaṃ hotīti vodānapakkhe vodānasāmaññabhāvena yojetvā ‘‘imesu dvīsu dvādasasu tikatikavasena desitesu disābhūtesu kusaladhammesu katamo katamo kusaladhammo katamassa katamassa puggalassa disā’’ti manasāva disādhammabhāvena oloketvā ‘‘ayaṃ ayaṃ paṭhamo paṭhamo kusaladhammo ugghaṭitaññupuggalassa vodānapakkhe paṭhamā disā nāma. Ayaṃ ayaṃ dutiyo dutiyo kusalo dhammo vipañcitaññupuggalassa vodānapakkhe dutiyā disā nāma. Ayaṃ ayaṃ tatiyo tatiyo kusaladhammo neyyapuggalassa vodānapakkhe tatiyā disā nāmā’’ti visuṃ visuṃ disābhāvena yojetvā maggasaccanirodhasaccāni yathārahaṃ nīharitvā vibhajitabbadhammasabhāvo ca yena saṃvaṇṇanāvisesena dassito. So saṃvaṇṇanāviseso ca tipukkhalanayasamuṭṭhānaṃ bhavati. Tassa olokanā ca yena saṃvaṇṇanāvisesena dassitā, so saṃvaṇṇanāviseso ca disālocananayasamuṭṭhānaṃ bhavati. Tathā oloketvā disāvisesabhūtassa dhammassa puggalānaṃ nayanañca yena saṃvaṇṇanāvisesena nayati, so saṃvaṇṇanāviseso ca aṅkusanayasamuṭṭhānaṃ bhavati.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kathaṃ sīhavikkīḷitanayasamuṭṭhāna’’nti ce puccheyya, ‘‘cattāro āhārā, cattāro vipallāsā, cattāri upādānāni, cattāro yogā, cattāro ganthā, cattāro āsavā, cattāro oghā, cattāro sallā, catasso viññāṇaṭṭhitiyo, cattāri agatigamanānī’’ti (netti. 87) catukkacatukkavasena desito ayaṃ disābhūto catukko catukko akusaladhammo ‘‘dukkhāya paṭipadāya dandhābhiññāya niyyakassa mudindriyassa taṇhācaritassa ca dukkhāya paṭipadāya khippābhiññāya niyyakassa tikkhindriyassa taṇhācaritassa ca sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya niyyakassa mudindriyassa diṭṭhicaritassa ca sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya niyyakassa tikkhindriyassa diṭṭhicaritassa cā’’ti catunnaṃ puggalānaṃ saṃkilesoti saṃkilesapakkhe saṃkilesasāmaññabhāvena yojetvā ‘‘imesu catukkacatukkavasena desitesu dasasu <a name="M0.0278"></a> catukkesu dhammesu katamo katamo akusaladhammo katamassa katamassa puggalassa disā’’ti manasāva saṃkilesapakkhe disādhammabhāvena oloketvā ‘‘ayaṃ ayaṃ paṭhamo paṭhamo akusaladhammo dukkhāya paṭipadāya dandhābhiññāya niyyakassa mudindriyassa taṇhācaritassa puggalassa paṭhamā disā nāma. Ayaṃ ayaṃ dutiyo dutiyo akusaladhammo dukkhāya paṭipadāya khippābhiññāya niyyakassa tikkhindriyassa taṇhācaritassa puggalassa dutiyā disā nāma. Ayaṃ <a name="V0.0397"></a> ayaṃ tatiyo tatiyo akusaladhammo sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya niyyakassa mudindriyassa diṭṭhicaritassa puggalassa tatiyā disā nāma. Ayaṃ ayaṃ catuttho catuttho akusaladhammo sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya niyyakassa tikkhindriyassa diṭṭhicaritassa puggalassa catutthā disā nāmā’’ti visuṃ visuṃ disābhāvena yojetvā, samudayasaccadukkhasaccāni yathārahaṃ nīharitvā, vibhajitabbadhammasabhāvo ca yena saṃvaṇṇanāvisesena dassito. So saṃvaṇṇanāviseso ca sīhavikkīḷitanayasamuṭṭhānaṃ bhavati. Tassa olokanā ca yena saṃvaṇṇanāvisesena dassitā, so saṃvaṇṇanāviseso ca disālocananayasamuṭṭhānaṃ bhavati. Tathā oloketvā disāvisesabhūtassa dhammassa puggalānaṃ nayanañca yena saṃvaṇṇanāvisesena nayati, so saṃvaṇṇanāviseso ca aṅkusanayasamuṭṭhānaṃ bhavati.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Catasso paṭipadā, cattāro satipaṭṭhānā, cattāri jhānāni, cattāro vihārā, cattāro sammappadhānā, cattāro acchariyā abbhutā dhammā, cattāri adhiṭṭhānāni, catasso samādhibhāvanā, cattāro sukhabhāgiyā dhammā, catasso appamāṇā’’ti (netti. 86) catukkacatukkavasena desitaṃ idaṃ disābhūtaṃ kusalasamūhadhammajātaṃ ‘‘dukkhāya paṭipadāya dandhābhiññāya niyyakassa mudindriyassa taṇhācaritassa ca dukkhāya paṭipadāya khippābhiññāya niyyakassa tikkhindriyassa taṇhācaritassa ca sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya niyyakassa mudindriyassa diṭṭhicaritassa sa sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya niyyakassa tikkhindriyassa diṭṭhicaritassa cā’’ti catunnaṃ puggalānaṃ vodānaṃ hotīti vodānapakkhe vodānasāmaññabhāvena yojetvā ‘‘imesu catukkacatukkavasena desitesu dasasu catukkesu kusaladhammesu katamo <a name="M0.0279"></a> katamo kusaladhammo katamassa katamassa puggalassa disā’’ti manasāva disādhammabhāvena oloketvā, ‘‘ayaṃ ayaṃ paṭhamo paṭhamo kusaladhammo dukkhāya paṭipadāya dandhābhiññāya niyyakassa mudindriyassa taṇhācaritassa puggalassa paṭhamā disā nāma. Ayaṃ ayaṃ dutiyo dutiyo kusaladhammo dukkhāya paṭipadāya khippābhiññāya niyyakassa tikkhindriyassa taṇhācaritassa puggalassa dutiyā disā nāma. Ayaṃ ayaṃ tatiyo tatiyo kusaladhammo sukhāya paṭipadāya dandhābhiññāya niyyakassa mudindriyassa diṭṭhicaritassa puggalassa tatiyā disā nāma. Ayaṃ ayaṃ catuttho catuttho kusaladhammo sukhāya paṭipadāya khippābhiññāya niyyakassa tikkhindriyassa diṭṭhicaritassa puggalassa catutthā disā nāmā’’ti visuṃ visuṃ disābhāvena yojetvā, maggasaccanirodhasaccāni yathārahaṃ nīharitvā, vibhajitabbadhammasabhāvo ca yena saṃvaṇṇanāvisesena dassito. So saṃvaṇṇanāviseso ca sīhavikkīḷitanayasamuṭṭhānaṃ bhavati. Tassa olokanā ca yena saṃvaṇṇanāvisesena dassitā. So saṃvaṇṇanāviseso ca disālocananayasamuṭṭhānaṃ <a name="V0.0398"></a> bhavati. Tathā oloketvā disāvisesassa dhammassa puggalānaṃ nayanañca yena saṃvaṇṇanāvisesena nayati, so saṃvaṇṇanāviseso ca aṅkusanayasamuṭṭhānaṃ bhavatīti nayakkamena saṅkhepato nayasamuṭṭhānaṃ bhavatīti viññātabbanti.</p>
- <p class="centered">Iti nayasamuṭṭhāne sattibalānurūpā racitā</p>
- <p class="centered">Vibhāvanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext">Paṇḍitehi pana aṭṭhakathāṭīkānusārena gambhīrattho vitthārato vibhajitvā gahetabboti.</p>
- <p class="chapter">Sāsanapaṭṭhānavibhāvanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para89"></a><span class="paranum">89</span>. ‘‘Tattha katamaṃ nayasamuṭṭhāna’’ntiādinā ācariyena sabbathā nayasamuṭṭhānaṃ ṭhapitaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘soḷasahārapañcanayaaṭṭhārasamūlapadesu aṭṭhārasa mūlapadā kathaṃ vibhattā, kuhiṃ amhehi daṭṭhabbā’’ti vattabbabhāvato <a name="M0.0280"></a> <span class="bld">‘‘tattha aṭṭhārasa mūlapadā kuhiṃ daṭṭhabbā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu soḷasahārapañcanayaaṭṭhārasamūlapadesu aṭṭhārasa mūlapadā kena padena ācariyena vibhattā, kuhiṃ amhehi vitthārato daṭṭhabbāti pucchati. Aṭṭhārasa mūlapadā sāsanapaṭṭhāne mayā vibhattā, tumhehi ca vitthārato sāsanapaṭṭhāne daṭṭhabbāti vissajjeti. Vibhattāyeva hi aṭṭhārasa mūlapadā daṭṭhabbā bhavanti. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> (netti. aṭṭha. 89) pana –</p>
- <p class="indent">‘‘Evaṃ sabbathā nayasamuṭṭhānaṃ vibhajitvā idāni sāsanapaṭṭhānaṃ vibhajanto yasmā saṅgahavārādīsu mūlapadeheva paṭṭhānaṃ saṅgahetvā sarūpato na dassitaṃ, tasmā yathā mūlapadehi paṭṭhānaṃ niddhāretabbaṃ, evaṃ paṭṭhānatopi mūlapadāni niddhāretabbānīti dassanatthaṃ ‘aṭṭhārasa mūlapadā kuhiṃ daṭṭhabbā? Sāsanapaṭṭhāne’ti āhā’’ti –</p>
- <p class="unindented">Vuttaṃ. Sāsanapaṭṭhāne aṭṭhārasa mūlapadā daṭṭhabbāti ācariyena vuttā, ‘‘katamaṃ taṃ sāsanapaṭṭhāna’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamaṃ sāsanapaṭṭhāna’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu aṭṭhārasamūlapadasāsanapaṭṭhānesu katamaṃ taṃ sāsanapaṭṭhānanti idāni mayā niddhāriyamānaṃ bhagavatā desitaṃ <a name="V0.0399"></a> saṃkilesabhāgiyādisuttaṃ sāsanapaṭṭhānaṃ nāmāti vissajjeti. <span class="bld">Sāsana</span>nti pariyattisāsanaṃ. <span class="bld">Paṭṭhāna</span>nti tassa pariyattisāsanassa saṃkilesabhāgiyatādīhi pakārehi ṭhānaṃ pavattanaṃ paṭṭhānaṃ, taṃdīpanasuttaṃ pana idha paṭṭhānaṃ nāma. Tena vuttaṃ – <span class="bld">‘‘saṃkilesabhāgiyaṃ sutta’’</span>ntiādi. Atha vā <span class="bld">sāsana</span>nti adhisīlaadhicittaadhipaññāsikkhattayaṃ sāsanaṃ nāma, taṃ sikkhattayaṃ patiṭṭhahati etena saṃkilesādināti <span class="bld">paṭṭhānaṃ,</span> sikkhattayassa sāsanassa paṭṭhānanti <span class="bld">sāsanapaṭṭhānaṃ</span>. Tadādhārabhūtaṃ suttampi ṭhānyūpacārato <span class="bld">sāsanapaṭṭhānaṃ</span> nāma. Taṃ sāsanapaṭṭhānasuttaṃ sarūpato dassetuṃ –</p>
- <p class="indent">‘‘Saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ, vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ, nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ, asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ, saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca suttaṃ, saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ, saṃkilesabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ, saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ, saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ, vāsanābhāgiyañca <a name="M0.0281"></a> nibbedhabhāgiyañca suttaṃ, taṇhāsaṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ, diṭṭhisaṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ, duccaritasaṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ, taṇhāvodānabhāgiyaṃ suttaṃ, diṭṭhivodānabhāgiyaṃ suttaṃ, duccaritavodānabhāgiyaṃ sutta’’nti –</p>
- <p class="unindented">Vuttaṃ. ‘‘Tesu suttesu ye saṃkilesādayo bhagavatā vuttā, tesu saṃkilesādīsu saṃkileso kittako’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha saṃkileso tividho taṇhāsaṃkileso diṭṭhisaṃkileso duccaritasaṃkileso’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu suttantesu saṃkilesādīsu dhammesu. ‘‘Tividhe tasmiṃ saṃkilese taṇhāsaṃkileso katamena kusalena visujjhatī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha taṇhāsaṃkileso samathena visujjhatī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ tividhe taṇhāsaṃkilesādike. ‘‘So samatho khandhesu katamo khandho’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘so samatho samādhikkhandho’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Diṭṭhisaṃkileso kena visujjhatī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘diṭṭhisaṃkileso vipassanāya visujjhatī’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Sā vipassanā katamo khandho’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘sā vipassanā paññākkhandho’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Duccaritasaṃkileso kena visujjhatī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘duccaritasaṃkileso sucaritena visujjhatī’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Taṃ sucaritaṃ katamo khandho’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘taṃ sucaritaṃ sīlakkhandho’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Tasmiṃ sīle ṭhitassa puggalassa kiṃ bhavatī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tassa sīle patiṭṭhitassā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Sīle</span> sucaritasaṅkhāte sīlakkhandhe <span class="bld">patiṭṭhitassa</span> tassa sīlavantassa puggalassa <span class="bld">bhavesu</span> kāmabhavarūpārūpabhavesu <span class="bld">āsatti</span> bhavapatthanā yadi uppajjati, <span class="bld">evaṃsāya</span>nti evaṃ assa ayanti padacchedo. <span class="bld">Evaṃ</span> sati <span class="bld">assa</span> sīle <a name="V0.0400"></a> patiṭṭhitassa <span class="bld">ayaṃ</span> āsatti bhavapatthanā samathavipassanābhāvanāmayapuññakiriyavatthu ca bhavati, <span class="bld">ca</span>-saddena dānamayasīlamayapuññakiriyavatthu ca bhavatīti attho saṅgahito. <span class="bld">Tatrā</span>ti tesu kāmabhavarūpārūpabhavesu <span class="bld">upapattiyā saṃvattatī</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Saṃkilesādayo yehi suttehi dassitā, tāni suttāni kittakānī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘imāni cattāri suttānī’’</span>tiādi vuttaṃ. Asādhāraṇāni saṃkilesabhāgiyasuttavāsanābhāgiyasuttanibbedhabhāgiyasuttaasekkhabhāgiyasuttāni cattāri suttāni bhavanti, sādhāraṇāni <a name="M0.0282"></a> saṃkilesabhāgiyavāsanābhāgiyasutta, saṃkilesabhāgiyanibbedhabhāgiyasutta, saṃkilesabhāgiyaasekkhabhāgiyasutta, vāsanābhāgiyanibbedhabhāgiyasuttāni katāni missitāni cattāri bhavanti. Iti aṭṭha suttāni bhavanti. <span class="bld">Tāniyeva</span> vuttappakārāni aṭṭha suttāni bhavanti. Sādhāraṇāni vāsanābhāgiyaasekkhabhāgiyasuttanibbedhabhāgiyaasekkhabhāgiyasutta- saṃkilesabhāgiyavāsanābhāgiyanibbedhabhāgiyasuttasaṃkilesa- bhāgiyavāsanābhāgiyaasekkhabhāgiyasutta- saṃkilesabhāgiyanibbedhabhāgiyaasekkhabhāgiyasutta- vāsanābhāgiyanibbedhabhāgiyaasekkhabhāgiyasutta- saṃkilesabhāgiyavāsanābhāgiyanibbedhabhāgiyaasekkhabhāgiyasutta- nevasaṃkilesabhāgiyanavāsanā- bhāgiyananibbedhabhāgiyanaasekkhabhāgiyasuttāni katāni missitāni aṭṭha suttāni bhavantīti soḷasa suttāni bhavanti. Tesu soḷasasuttesu cattāri ekakāni suttāni ca cattāri dukāni suttāni ca dve tikāni ca pāḷiyaṃ āgatāni, dve dukāni suttāni ca dve tikāni ca dve catukkāni suttāni ca <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> (netti. aṭṭha. 89) āgatāni.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yadi paṭṭhānanayena vuttappakārāni soḷasa suttāniyeva vibhattāni, evaṃ sati suttageyyādinavavidhaṃ sakalaṃ pariyattisāsanaṃ paṭṭhānanayena avibhattaṃ bhaveyyā’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘imehi soḷasahi suttehī’’</span>tiādi vuttaṃ. Paṭṭhānanayena vibhattehi soḷasahi imehi suttehi navavidhaṃ sakalaṃ pariyatti<span class="bld">suttaṃ</span> paṭṭhānanayena vibhattaṃyeva hutvā bhinnaṃ bhavati. Saṃkilesabhāgiyādipabhedāya <span class="bld">gāthāya</span> gāthā anuminitabbā, saṃkilesabhāgiyādipabhedena <span class="bld">veyyākaraṇena</span> veyyākaraṇaṃ anuminitabbaṃ. Saṃkilesabhāgiyādipabhedena <span class="bld">suttena</span> suttaṃ anuminitabbaṃ bhavatiyevāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para90"></a><span class="paranum">90</span>. ‘‘Tesu soḷasasu saṃkilesabhāgiyādīsu suttesu katamaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ sutta’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ sutta’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu soḷasasu saṃkilesabhāgiyādīsu suttesu katamaṃ suttaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ nāmāti pucchati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kāmandhā <a name="V0.0401"></a><a name="M0.0283"></a> jālasañchannā, taṇhāchadanachāditā;</p>
- <p class="gatha2">Pamattabandhanābaddhā, macchāva kumināmukhe;</p>
- <p class="gathalast">Jarāmaraṇamanventi, vaccho khīrapakova mātara’’nti. –</p>
- <p class="unindented"><span class="bld">Idaṃ</span> suttaṃ saṃkilesabhāge vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ</span> nāma. Ye sattā <span class="bld">kāmandhā</span> kāmena andhā jālasañchannā taṇhāchadanena chāditā, pamattabandhanāya baddhā bandhitabbā, te satte jarāmaraṇaṃ anveti, yathā taṃ kumināmukhe ye macchā gahitā, te macche jarāmaraṇaṃ anveti iva, evaṃ te satte jarāmaraṇaṃ anveti. Khīrapako vaccho mātaraṃ anveti iva, evaṃ te satte jarāmaraṇaṃ anvetīti yojanā kātabbā. Atha vā khīrapako vaccho mātaraṃ anveti iva, kumināmukhe gahitā macchā jarāmaraṇaṃ anventi iva ca, evaṃ ye sattā kāmandhā pamattabandhanāya bandhitabbā, te sattā jarāmaraṇaṃ anventīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Idaṃ suttaṃyevā’’ti vattabbattā –</p>
- <p class="indent">‘‘Cattārimāni, bhikkhave, agatigamanāni. Katamāni cattāri? Chandāgatiṃ gacchati, dosāgatiṃ gacchati, mohāgatiṃ gacchati, bhayāgatiṃ gacchati, imāni kho, bhikkhave, cattāri agatigamanāni. Idamavoca bhagavā, idaṃ vatvāna sugato, athāparaṃ etadavoca satthā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Chandā dosā bhayā mohā, yo dhammaṃ ativattati;</p>
- <p class="gathalast">Nihīyati tassa yaso, kāḷapakkheva candimā’’ti. –</p>
- <p class="bodytext">Idaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ suttanti –</p>
- <p class="unindented">Vuttaṃ. <span class="bld">Chandā</span> chandahetunā <span class="bld">dosā</span> dosahetunā <span class="bld">bhayā</span> bhayahetunā <span class="bld">mohā</span> mohahetunā <span class="bld">yo</span> rājādiko <span class="bld">yo</span> vinayadharādiko vā <span class="bld">dhammaṃ</span> sappurisadhammaṃ <span class="bld">ativattati</span> atikkamitvā vattati, <span class="bld">tassa</span> rājādino vā <span class="bld">tassa</span> vinayadharādino vā <span class="bld">yaso</span> kitti ca parivāro ca bhogo ca nihīyati. Candimā kāḷapakkhe pabhāya nihīyati iva, evaṃ nihīyatīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ettakaṃyevā’’ti <a name="V0.0402"></a><a name="M0.0284"></a> vattabbattā <span class="bld">‘‘manopubbaṅgamā dhammā…pe… cakkaṃva vahato padanti idaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ sutta’’</span>nti vuttaṃ. Attho pākaṭo. <span class="bld">Aṭṭhakathāya</span>mpi vibhatto.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Middhī yadā hoti mahagghaso ca, niddāyitā samparivattasāyī;</p>
- <p class="gathalast">Mahāvarāhova nivāpapuṭṭho, punappunaṃ gabbhamupeti mando’’ti. –</p>
- <p class="unindented"><span class="bld">Idaṃ</span> suttampi saṃkilesabhāge visaye vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">saṃkilesabhāgiyaṃ</span> suttaṃ nāma. Nivāpapuṭṭho <span class="bld">mahāvarāho</span> gāmasūkaro <span class="bld">niddāyitā</span> supanasīlo samparivattasāyī hoti iva, evaṃ yo <span class="bld">mando</span> satto yadā mahagghaso hoti, so mando satto <span class="bld">middhī</span> thinamiddhābhibhūto hutvā <span class="bld">niddāyitā</span> muduphassasayane muduhatthehi parāmasito samparivattasāyī punappunaṃ gabbhaṃ upetīti yojanā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ayasāva malaṃ samuṭṭhitaṃ, tatuṭṭhāya tameva khādati;</p>
- <p class="gathalast">Evaṃ atidhonacārinaṃ, sāni kammāni nayanti duggati’’nti. –</p>
- <p class="unindented"><span class="bld">Idaṃ</span> suttampi saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ nāma. <span class="bld">Ayasā</span> ayato samuṭṭhitaṃ jātamalaṃ <span class="bld">tatuṭṭhāya</span> tato ayato uṭṭhahitvā <span class="bld">tameva</span> ayaṃ khādati iva, evaṃ <span class="bld">atidhonacārinaṃ</span> atikkamitvā dhonacāripuggalaṃ <span class="bld">sāni</span> sayaṃ katāni akusalakammāni duggatiṃ nayantīti yojanā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Coro yathā sandhimukhe gahīto, sakammunā haññati bajjhate ca;</p>
- <p class="gathalast">Evaṃ ayaṃ pecca pajā parattha, sakammunā haññati bajjhate cā’’ti. –</p>
- <p class="unindented"><span class="bld">Idaṃ</span> suttampi saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ nāma. Sandhimukhe rājapurisādīhi gahito coro <span class="bld">sakammunā</span> attanā katena corakammena haññati ca bajjhate ca yathā, evaṃ <span class="bld">ayaṃ</span> pāpakārinī pajā <span class="bld">parattha</span> paraloke pecca <span class="bld">sakammunā</span> sayaṃ katena akusalakammunā satthādīhi haññati ca addubandhanādīhi bajjhate cāti yojanā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sukhakāmāni <a name="M0.0285"></a> bhūtāni, yo daṇḍena vihiṃsati;</p>
- <p class="gathalast">Attano sukhamesāno, pecca so na labhate sukha’’nti. –</p>
- <p class="unindented"><span class="bld">Idaṃ</span> <a name="V0.0403"></a> suttampi saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ nāma. Attano sukhaṃ <span class="bld">esāno</span> esamāno <span class="bld">yo</span> satto aññāni sukhakāmāni bhūtāni daṇḍena vihiṃsati, <span class="bld">so</span> hiṃsako satto paraloke pecca sukhaṃ na labhatīti yojanā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Gunnaṃ ce taramānānaṃ, jimhaṃ gacchati puṅgavo;</p>
- <p class="gathalast">Sabbā tā jimhaṃ gacchanti, nette jimhaṃ gate sati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Evameva manussesu, yo hoti seṭṭhasammato;</p>
- <p class="gatha2">So ce adhammaṃ carati, pageva itarā pajā;</p>
- <p class="gathalast">Sabbaṃ raṭṭhaṃ dukkhaṃ seti, rājā ce hoti adhammiko’’ti. –</p>
- <p class="unindented"><span class="bld">Idaṃ</span> suttampi saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ nāma. Nadiṃ taramānānaṃ gunnaṃ puṅgavo jimhaṃ ce gacchati, evaṃ nette jimhaṃ gate sati sabbā <span class="bld">tā</span> gāviyo jimhaṃ gacchanti yathā, evameva manussesu <span class="bld">yo</span> rājā seṭṭhasammato, <span class="bld">so</span> rājā adhammaṃ carati, evaṃ raññe adhammaṃ carante sati itarā pajā <span class="bld">pageva</span> paṭhamameva adhammaṃ carati. Rājā adhammiko ce hoti, evaṃ raññe adhammike sati sabbaṃ raṭṭhaṃ dukkhaṃ setīti yojanā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sukiccharūpā vatime manussā, karonti pāpaṃ upadhīsu rattā;</p>
- <p class="gathalast">Gacchanti te bahujanasannivāsaṃ, nirayaṃ avīciṃ kaṭukaṃ bhayānaka’’nti. –</p>
- <p class="unindented"><span class="bld">Idaṃ</span> suttampi saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ nāma. Ye manussā <span class="bld">upadhīsu</span> kāmaguṇūpadhīsu <span class="bld">rattā</span> rāgābhibhūtā hutvā <span class="bld">pāpaṃ</span> akusalakammaṃ karonti, <span class="bld">ime</span> pāpakammakarā manussā <span class="bld">sukiccharūpā</span> vata suṭṭhu kicchāpannarūpā vata bhavanti, <span class="bld">te</span> pāpakammakarā manussā kaṭukaṃ bhayānakaṃ bahujanasannivāsaṃ nirayaṃ avīciṃ gacchantīti yojanā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Phalaṃ ve kadaliṃ hanti, phalaṃ veḷuṃ phalaṃ naḷaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sakkāro kāpurisaṃ hanti, gabbho assatariṃ yathā’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Idaṃ <a name="M0.0286"></a> suttampi saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ nāma. <span class="bld">Phalaṃ</span> kadaliyā phalaṃ kadaliṃ <span class="bld">ve</span> ekantena hanti yathā, phalaṃ veḷuṃ <span class="bld">ve</span> ekantena hanti yathā, phalaṃ naḷaṃ <span class="bld">ve</span> ekantena hanti yathā, gabbho <span class="bld">assatariṃ</span> <a name="V0.0404"></a> mātaraṃ <span class="bld">ve</span> ekantena hanti yathā, evaṃ sakkāro kāpurisaṃ <span class="bld">ve</span> ekantena hantīti yojanā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kodhamakkhagaru bhikkhu, lābhasakkāragāravo;</p>
- <p class="gathalast">Sukhette pūtibījaṃva, saddhamme na virūhatī’’ti. –</p>
- <p class="unindented"><span class="bld">Idaṃ</span> suttampi saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ nāma. <span class="bld">Sukhette</span> sundare khettepi khittaṃ pūtibījaṃ na ruhati iva, evaṃ yo bhikkhu lābhasakkāragāravo <span class="bld">kodhaṃ</span> kujjhanalakkhaṇaṃ kodhaṃ, <span class="bld">makkhaṃ</span> paraguṇasīlamakkhanalakkhaṇaṃ makkhañca garuṃ katvā carati, so caranto bhikkhu saddhammasmiṃ na ruhatīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para91"></a><span class="paranum">91</span>. ‘‘Idhāhaṃ, bhikkhave, ekaccaṃ puggalaṃ paduṭṭhacittaṃ evaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi…pe… iti me suta’’nti <span class="bld">idaṃ</span> suttampi saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ nāma. Bhikkhave <span class="bld">idha</span> sāsane, loke vā ahaṃ ekaccaṃ puggalaṃ paduṭṭhacittaṃ mama <span class="bld">cetasā</span> tassa <span class="bld">ceto</span> cittaṃ <span class="bld">paricca</span> paricchinditvā buddhacakkhunā evaṃ pajānāmi. ‘‘Kathaṃ pajānāmī’’ti ce puccheyya, yañca paṭipadaṃ paṭipanno, yañca maggaṃ samāruḷho ayaṃ puggalo <span class="bld">yathā</span> yāya duppaṭipadāya yena dummaggena <span class="bld">iriyati</span> pavattati, tāya duppaṭipadāya tena dummaggena <span class="bld">imamhi</span> imasmiṃ <span class="bld">samaye</span> duppaṭipajjanakāle <span class="bld">ayaṃ</span> duppaṭipannaṃ paṭipanno dummaggasamāruḷho puggalo ce kālaṃ kareyya, evaṃ sati ābhataṃ vatthu nikkhittaṃ yathā, evaṃ niraye nikkhitto. Taṃ kissa hetu? Bhikkhave <span class="bld">assa</span> puggalassa cittaṃ <span class="bld">paduṭṭhaṃ</span> padositaṃ <span class="bld">hi</span> yasmā hoti, tasmā nikkhitto. Evaṃ <span class="bld">idha</span> sāsane, loke vā cetopadosahetu ca pana ekacce <span class="bld">sattā</span> puggalā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ upapajjantīti pajānāmīti. Etamatthaṃ bhagavā avoca. <span class="bld">Tattha</span> tasmiṃ sutte etaṃ ‘‘paduṭṭhacittaṃ ñatvāna…pe… nirayaṃ so upapajjatī’’ti gāthāvacanaṃ <span class="bld">iti</span> evaṃ vuccati.</p>
- <p class="bodytext">Satthā <span class="bld">idha</span> sāsane, loke vā paduṭṭhacittaṃ ekaccaṃ puggalaṃ ñatvāna bhikkhūnaṃ santike etamatthaṃ byākāsi. <span class="bld">Imamhi</span> imasmiṃ samaye ayaṃ puggalo ce kālaṃ kayirātha, evaṃ sati paduṭṭhacittasamaṅgī hi nirayasmiṃ upapajjeyya, puggalassa cittaṃ padūsitaṃ <span class="bld">hi</span> yasmā hoti, tasmā upapajjeyya, cetopadosahetu <a name="M0.0287"></a> sattā duggatiṃ gacchanti ābhataṃ vatthuṃ nikkhipeyya yathā, evamevaṃ <a name="V0.0405"></a> tathāvidho duppañño <span class="bld">so</span> padosacitto puggalo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā nirayaṃ upapajjatīti ayampi attho bhagavatā vutto, iti <span class="bld">me</span> mayā sutanti yojanā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sace bhāyatha dukkhassa, sace vo dukkhamappiyaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Mākattha pāpakaṃ kammaṃ, āvi vā yadi vā raho.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sace ca pāpakaṃ kammaṃ, karissatha karotha vā;</p>
- <p class="gathalast">Na vo dukkhā pamutyatthi, upeccapi palāyata’’nti. –</p>
- <p class="unindented"><span class="bld">Idaṃ</span> suttampi saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ nāma. Sappurisā tumhe <span class="bld">dukkhassa</span> jātidukkhajarādukkhabyādhidukkhamaraṇadukkhaapāyadukkha- atītavaṭṭamūlakadukkhaanāgatavaṭṭamūlakadukkhapaccuppannāhāramūlakadukkhāti aṭṭhavidhassa dukkhassa sace bhāyatha, <span class="bld">vo</span> tumhehi <span class="bld">dukkhaṃ</span> tathā aṭṭhavidhaṃ dukkhaṃ sace appiyaṃ, evaṃ sati āvi vā yadi raho vā pāpakaṃ kammaṃ <span class="bld">mākattha</span> mā akattha. Sappurisā tumhe āvi vā yadi raho vā pāpakaṃ kammaṃ sace karissatha vā sace karotha vā, evaṃ sati <span class="bld">upeccapi</span> sañciccāpi <span class="bld">palāyataṃ</span> palāyantānaṃ <span class="bld">vo</span> tumhākaṃ <span class="bld">dukkhā</span> aṭṭhavidhā dukkhato <span class="bld">pamutti</span> muccanaṃ natthevāti yojanā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Adhammena dhanaṃ laddhā, musāvādena cūbhayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Mameti bālā maññanti, taṃ kathaṃ nu bhavissati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Antarāyā su bhavissanti, sambhatassa vinassati;</p>
- <p class="gathalast">Matā saggaṃ na gacchanti, nanu ettāvatā hatā’’ti. –</p>
- <p class="unindented"><span class="bld">Idaṃ</span> suttampi saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ nāma. Ye bālā adhammena ca musāvādena ca <span class="bld">dhanaṃ</span> saviññāṇāviññāṇaṃ sabbaṃ labhitabbaṃ dhanaṃ laddhā ubhayaṃ dhanaṃ ‘‘mama dhana’’nti maññanti, tesaṃ bālānaṃ <span class="bld">taṃ</span> ubhayaṃ dhanaṃ <span class="bld">kathaṃ</span> kena nu pakārena bhavissati, adhammena sambhatattā ciraṭṭhitikaṃ na hoti. <span class="bld">Antarāyā</span> rājantarāyādayo antarāyā tesaṃ bālānaṃ bhavissanti. Yena adhammavohārādikena yaṃ dhanaṃ sambhataṃ, <span class="bld">assa</span> adhammavohārādikassa taṃ sambhataṃ dhanaṃ vinassati. <span class="bld">Matā</span> marantā te bālā <span class="bld">saggaṃ</span> sugatiṃ na gacchanti. Sugati hi sobhanehi bhogehi aggoti ‘‘saggo’’ti <a name="V0.0406"></a> adhippetā<a name="M0.0288"></a>. <span class="bld">Ettāvatā</span> ettakena diṭṭhadhammikasamparāyikānaṃ attahitānaṃ hāyanena te bālā <span class="bld">hatā</span> vinaṭṭhā bhavanti nanūti yojanā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kathaṃ khaṇati attānaṃ, kathaṃ mittehi jīrati;</p>
- <p class="gathalast">Kathaṃ vivaṭṭate dhammā, kathaṃ saggaṃ na gacchati’’.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Lobhā khaṇati attānaṃ, luddho mittehi jīrati;</p>
- <p class="gathalast">Lobhā vivaṭṭate dhammā, lobhā saggaṃ na gacchatī’’ti. –</p>
- <p class="unindented"><span class="bld">Idaṃ</span> suttampi saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ nāma. Yojanattho pākaṭo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Caranti bālā dummedhā, amitteneva attanā;</p>
- <p class="gathalast">Karontā pāpakaṃ kammaṃ, yaṃ hoti kaṭukapphalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Na taṃ kammaṃ kataṃ sādhu, yaṃ katvā anutappati;</p>
- <p class="gathalast">Yassa assumukho rodaṃ, vipākaṃ paṭisevatī’’ti. –</p>
- <p class="unindented"><span class="bld">Idaṃ</span> suttampi saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ nāma. <span class="bld">Dummedhā</span> nippaññā bālā amittena pāpakaṃ kammaṃ kataṃ iva, evaṃ attanā kaṭukapphalaṃ yaṃ kammaṃ kataṃ hoti, taṃ pāpakaṃ kataṃ kammaṃ karontā caranti. Yaṃ kammaṃ katvā karonto pacchā anutappati, taṃ kataṃ kammaṃ na sādhu. <span class="bld">Yassa</span> kammassa vipākaṃ <span class="bld">rodaṃ</span> rudanto assumukho paṭisevati, taṃ kataṃ kammaṃ na sādhūti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Dukkaraṃ duttitikkhañca…pe… avītarāgo’’ti <span class="bld">idaṃ</span> suttampi saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ nāma. Suttattho <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> vitthārato vutto.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Appameyyaṃ paminanto, kodha vidvā vikappaye;</p>
- <p class="gathalast">Appameyyaṃ pamāyinaṃ, nivutaṃ taṃ maññe akissava’’nti. –</p>
- <p class="unindented"><span class="bld">Idaṃ</span> suttampi saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ nāma. <span class="bld">Idha</span> sāsane <span class="bld">appameyyaṃ</span> appameyyaguṇaṃ khīṇāsavaṃ puggalaṃ ‘‘ayaṃ khīṇāsavo puggalo ettakasīlo ettakasamādhi ettakapañño’’ti paminanto <span class="bld">ko</span> puthujjano <a name="V0.0407"></a> vikappaye. Appameyyaṃ khīṇāsavapuggalaṃ <span class="bld">pamāyinaṃ</span> pamāyantaṃ <span class="bld">taṃ</span> puthujjanaṃ ayaṃ <span class="bld">nivutaṃ</span> avakujjapaññaṃ <span class="bld">akissavaṃ</span> apaññanti <span class="bld">maññe</span> maññāmīti yojanā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Purisassa <a name="M0.0289"></a> hi jātassa, kuṭhārī jāyate mukhe;</p>
- <p class="gathalast">Yāya chindati attānaṃ, bālo dubbhāsitaṃ bhaṇaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Na hi satthaṃ sunisitaṃ, visaṃ halāhalaṃ iva;</p>
- <p class="gathalast">Evaṃ viraddhaṃ pāteti, vācā dubbhāsitā yathā’’ti. –</p>
- <p class="unindented"><span class="bld">Idaṃ</span> suttampi saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ nāma. <span class="bld">Dubbhāsitaṃ</span> ariyūpavādasaṅkhātaṃ pharusavācaṃ <span class="bld">bhaṇaṃ</span> bhaṇanto bālo duṭṭho puriso <span class="bld">yāya</span> kuṭhārīsadisiyā dubbhāsitavācāya attānaṃ chindati, sā kuṭhārīsadisī dubbhāsitavācā jātassa purisassa mukhe <span class="bld">jāyate</span> jāyati, sā dubbhāsitavācā mukhe jāyati iva, evaṃ sunisitaṃ satthaṃ mukhe na jāyati, yathā halāhalaṃ visaṃ mukhe na jāyati, dubbhāsitā vācā apāyesu <span class="bld">viraddhaṃ</span> puggalaṃ pāteti yathā, evaṃ sunisitaṃ satthaṃ apāyesu na pāteti, halāhalaṃ visaṃ apāyesu na pātetīti yojanā.</p>
- <p class="hangnum"><a name="para92"></a><span class="paranum">92</span>.</p>
- <p class="gatha1"> ‘‘Yo nindiyaṃ pasaṃsati, taṃ vā nindati yo pasaṃsiyo;</p>
- <p class="gathalast">Vicināti mukhena so kaliṃ, kalinā tena sukhaṃ na vindati.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Appamatto ayaṃ kali, yo akkhesu dhanaparājayo;</p>
- <p class="gatha2">Sabbassāpi sahāpi attanā, ayameva mahantataro kali;</p>
- <p class="gathalast">Yo sugatesu manaṃ padosaye.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sataṃ sahassānaṃ nirabbudānaṃ, chattiṃsatī pañca ca abbudāni;</p>
- <p class="gathalast">Yamariyagarahī nirayaṃ upeti, vācaṃ manañca paṇidhāya pāpaka’’nti. –</p>
- <p class="unindented"><span class="bld">Idaṃ</span> suttampi saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ nāma. <span class="bld">Yo</span> puggalo <span class="bld">nindiyaṃ</span> duccaraṃ dussīlaṃ puggalaṃ pasaṃsati, so pasaṃsako puggalo mukhena kaliṃ <span class="bld">vicināti</span> upacināti, tena kalinā sukhaṃ na vindati. <span class="bld">Yo</span> sucārī sīlavā puggalo pasaṃsiyo hoti, <span class="bld">taṃ</span> vā sucāriṃ vā sīlavantaṃ puggalaṃ <a name="V0.0408"></a> <span class="bld">yo</span> puggalo <a name="M0.0290"></a> nindati, so nindanto puggalo mukhena kaliṃ <span class="bld">vicināti</span> upacināti, tena kalinā sukhaṃ na vindati.</p>
- <p class="bodytext">Attanā sahāpi <span class="bld">sabbassa</span> dhanassa vasenapi akkhesu yo dhanaparājayo bhavati, <span class="bld">ayaṃ kali</span> ayaṃ dhanaparājayo appamatto hoti. <span class="bld">Yo</span> puggalo sugatesu manaṃ padosaye, tassa puggalassa yo kali bhavati, ayameva kali mahantataro hoti.</p>
- <p class="bodytext">Kasmā? Vācañca manañca paṇidhāya <span class="bld">ariyagarahī</span> puggalo <span class="bld">yaṃ</span> kālaṃ pāpakaṃ nirayaṃ upeti, so kālo ‘‘sataṃ sahassānaṃ nirabbudānañca chattiṃsa nirabbudāni ca pañca abbudāni ca yasmiṃ kāle gaṇīyantī’’ti tena kālena samo hoti, tasmā mahantataro hotīti yojanā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yo lobhaguṇe anuyutto…pe…</p>
- <p class="gathalast">Gacchasi kho papataṃ ciraratta’’nti. –</p>
- <p class="unindented"><span class="bld">Idaṃ</span> suttampi saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ nāma. <span class="bld">Yo</span> puggalo lobhaguṇe <span class="bld">anuyutto</span> anu punappunaṃ yutto hoti, <span class="bld">so</span> puggalo <span class="bld">aññe</span> puggale vacasā paribhāsati, assaddho kadariyo <span class="bld">avadaññū</span> buddhānaṃ ovādaññū na hoti, maccharī pesuṇiyaṃ pesuṇiyasmiṃ anuyutto hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mukhadugga</span> mukhavisama <span class="bld">vibhūta</span> vigatabhūta anariya <span class="bld">bhūnahu</span> buddhivināsaka pāpaka dukkaṭakāri <span class="bld">purisanta</span> purisalāmaka <span class="bld">kali</span> alakkhi avajātaputta tvaṃ nerayiko asi. <span class="bld">Idha</span> idāni bahubhāṇī mā hohi.</p>
- <p class="bodytext">Ahitāya rajaṃ attani <span class="bld">mā ākirasi</span> mā pakkhipasi. Kibbisakāri tvaṃ <span class="bld">sante</span> khīṇāsave puggale garahasi, bahūni duccaritāni kammāni carasi, caritvā tvaṃ <span class="bld">cirarattaṃ</span> racanavirahitaṃ <span class="bld">papataṃ</span> narakaṃ nirayaṃ gacchasi <span class="bld">kho</span> ekaṃsenāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">Nānāvidhaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ ācariyena niddhāritaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘katamaṃ vāsanābhāgiyaṃ sutta’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamaṃ vāsanābhāgiyaṃ sutta’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu soḷasasu saṃkilesabhāgiyādīsu suttesu katamaṃ suttaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ nāmāti <a name="V0.0409"></a> pucchati. ‘‘Manopubbaṅgamā dhammā…pe… chāyāva anapāyinī’’ti idaṃ vāsanābhāge puññabhāge visaye vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">vāsanābhāgiyaṃ</span> suttaṃ nāma. Attho pākaṭo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para93"></a><span class="paranum">93</span>. ‘‘Mahānāmo <a name="M0.0291"></a> sakko bhagavantaṃ etadavoca…pe… apāpikā kālaṅkiriyā’’ti <span class="bld">idaṃ</span> suttampi vāsanābhāge puññabhāge visaye vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">vāsanābhāgiyaṃ</span> suttaṃ nāma. Attho pākaṭo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sukhakāmāni bhūtāni, yo daṇḍena na hiṃsati;</p>
- <p class="gathalast">Attano sukhamesāno, pecca so labhate sukha’’nti. –</p>
- <p class="unindented"><span class="bld">Idaṃ</span> suttampi vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ nāma. Attho pākaṭo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Gunnaṃ ce taramānānaṃ…pe… rājā ce hoti dhammiko’’ti <span class="bld">idaṃ</span> suttampi vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ nāma. Attho pākaṭo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para94"></a><span class="paranum">94</span>. ‘‘Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati…pe… evaṃ pajānātī’’ti idaṃ suttampi vāsanā…pe… suttaṃ nāma. Attho pākaṭo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kasmā bhagavā janapadacārikaṃ caratī’’ti puccheyya, sattahi kāraṇehi buddhā bhagavanto janapadacārikaṃ caranti. Katamehi sattahi? Desantaragatānaṃ veneyyānaṃ vinayanatthaṃ, tatra ṭhitānaṃ ussukkasamuppādanatthaṃ, sāvakānaṃ ekasmiṃ ṭhāne nibaddhavāsanivāraṇatthaṃ, attano ca tattha nibaddhavāse anāsaṅgadassanatthaṃ, sambuddhavasitaṭṭhānatāya desānaṃ cetiyabhāvasampādanatthaṃ, bahūnaṃ sattānaṃ dassanūpasaṅkamanādīhi puññoghappasavanatthaṃ, avuṭṭhiādiupaddavūpasamanatthañcāti imehi sattahi kāraṇehi buddhā bhagavanto janapadacārikaṃ carantīti janapadacaraṇakāraṇaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ekapupphaṃ cajitvāna, sahassaṃ kappakoṭiyo;</p>
- <p class="gathalast">Deve ceva manusse ca, sesena parinibbuto’’ti. –</p>
- <p class="unindented"><span class="bld">Idaṃ</span> suttampi vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ nāma. <span class="bld">Sahassaṃ kappakoṭiyo</span>ti sahassaṃ attabhāvato koṭiyo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Assatthe <a name="V0.0410"></a> haritobhāse, saṃvirūḷhamhi pādape;</p>
- <p class="gathalast">Ekaṃ buddhagataṃ saññaṃ, alabhiṃhaṃ patissato.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ajja tiṃsaṃ tato kappā, nābhijānāmi duggatiṃ;</p>
- <p class="gathalast">Tisso vijjā sacchikatā, tassā saññāya vāsanā’’ti. –</p>
- <p class="unindented"><span class="bld">Idaṃ</span> suttampi vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ nāma. <span class="bld">Haritobhāse</span>ti haritaobhāse. <span class="bld">Alabhiṃha</span>nti ahaṃ alabhiṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Piṇḍāya <a name="M0.0292"></a> kosalaṃ puraṃ…pe… vipāko hoti acintiyo’’ti <span class="bld">idaṃ</span> suttampi vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ nāma. Aggapuggalo anukampako taṇhānighātako <span class="bld">muni</span> sambuddho purebhattaṃ <span class="bld">piṇḍāya</span> piṇḍaṃ paṭiggaṇhituṃ kosalaṃ puraṃ pāvisi.</p>
- <p class="bodytext">Yassa purisassa hatthe sabbapupphehi alaṅkato <span class="bld">vaṭaṃsako</span> pupphavaṭaṃsakova atthi, <span class="bld">so</span> ayaṃ puriso rājamaggena kosalapuraṃ pavisantaṃ bhikkhusaṅghapurakkhataṃ devamānusapūjitaṃ sambuddhaṃ addasa, disvā haṭṭho cittaṃ pasādesi; pasādetvā sambuddhaṃ upasaṅkami.</p>
- <p class="bodytext">Upasaṅkamitvā <span class="bld">so</span> ayaṃ <span class="bld">pasanno</span> hutvā surabhiṃ vaṇṇavantaṃ manoramaṃ taṃ vaṭaṃsakaṃ sambuddhassa sehi pāṇībhi upanāmesi.</p>
- <p class="bodytext">Tato buddhassa <span class="bld">lapanantarā</span> lapanassa vadanassa antarā aggisikhā vaṇṇā sahassaraṃsi <span class="bld">okkā</span> pabhā nikkhami, abbhā vijju nikkhamati iva, evaṃ ānanā sahassaraṃsi nikkhamitvā ādiccabandhuno sīse tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ <span class="bld">karitvāna</span> parivaṭṭetvā muddhani antaradhāyatha.</p>
- <p class="bodytext">Ānando acchariyaṃ abbhutaṃ lomahaṃsanaṃ <span class="bld">idaṃ</span> pāṭihāriyaṃ disvā cīvaraṃ ekaṃsaṃ karitvā etaṃ abravi – ‘‘mahāmuni, sitakammassa hetu ko? Taṃ hetuṃ byākarohi, dhammāloko bhavissatī’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yassa</span> bhagavato sabbadhammesu ñāṇaṃ sadā pavattati, kaṅkhāvitaraṇo muni so bhagavā kaṅkhiṃ vematikaṃ <a name="V0.0411"></a> ānandaṃ theraṃ etaṃ abravi. Ānanda, yo sopuriso mayi cittaṃ pasādayi, so puriso caturāsītikappāni duggatiṃ na gamissati, devesu devasobhaggaṃ dibbaṃ rajjaṃ pasāsitvā manujesu <span class="bld">raṭṭhe</span> sakalaraṭṭhe manujindo rājā bhavissati. <span class="bld">So</span> puriso carimaṃ pabbajitvā, dhammataṃ sacchikatvā ca dhutarāgo <span class="bld">vaṭaṃsako</span> nāma paccekabuddho bhavissati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tathāgate vā</span> sammāsambuddhe vā pacceka<span class="bld">sambuddhe</span> vā <span class="bld">tassa</span> tathāgatassa sāvake vā citte pasannamhi dakkhiṇā appakā nāma natthi.</p>
- <p class="bodytext">Buddhā <span class="bld">evaṃ</span> ettakāti acintiyā bhavanti. <span class="bld">Buddhadhammā</span> buddhaguṇā <span class="bld">evaṃ</span> ettakāti acintiyā bhavanti, acintiye pasannānaṃ <span class="bld">vipāko</span> puññavipāko <span class="bld">evaṃ</span> ettakoti acintiyo hotīti etaṃ abravīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para96"></a><span class="paranum">96</span>. ‘‘Idhāhaṃ<a name="M0.0293"></a>, bhikkhave, ekaccaṃ puggalaṃ…pe… ayampi attho vutto bhagavatā iti me suta’’nti <span class="bld">idaṃ</span> suttampi vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ nāma. Bhikkhave, <span class="bld">idha</span> imasmiṃ sāsane ahaṃ ekaccaṃ puggalaṃ evaṃ mama cetasā ekaccassa puggalassa <span class="bld">ceto</span> cittaṃ paricca buddhacakkhunā evaṃ pajānāmi, <span class="bld">yathā</span> yena pakārena ayaṃ puggalo yañca dānādi<span class="bld">paṭipadaṃ</span> paṭipanno, yañca dassanādi<span class="bld">maggaṃ</span> samāruḷho hutvā taṃ paṭipadaṃ, maggañca <span class="bld">iriyati</span> pavatteti, <span class="bld">imamhi</span> imasmiñca samaye <span class="bld">ayaṃ</span> puggalo ce kālaṃ kareyya, evaṃ sati ābhataṃ vatthuṃ nikkhipati yathā, evaṃ tāya paṭipadāya tena maggena sagge attanikkhitto bhave. Taṃ kissa hetu? Bhikkhave, <span class="bld">assa</span> puggalassa cittaṃ <span class="bld">hi</span> yasmā <span class="bld">pasannaṃ</span> pasāditaṃ, tasmā nikkhitto bhave. <span class="bld">Idha</span> sāsane, loke vā ekacce <span class="bld">sattā</span> puggalā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ cetopasādahetu kho pana upapajjantīti evaṃ ahaṃ pajānāmīti bhagavā etamatthaṃ avoca. <span class="bld">Tattha</span> tasmiṃ atthe saṅgahavasena pavattaṃ <span class="bld">etaṃ</span> ‘‘pasannacittaṃ ñatvāna…pe… saggaṃ so upapajjatī’’ti gāthāvacanaṃ vuccati. Ayampi attho bhagavatā vutto, iti <span class="bld">me</span> mayā sutanti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Suvaṇṇacchadanaṃ nāvaṃ…pe… etādisaṃ katapuññā labhi’’nti <span class="bld">idaṃ</span> suttampi vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ nāma. <span class="bld">Nāri</span> devadhītā <span class="bld">suvaṇṇacchadanaṃ</span> suvaṇṇālaṅkārehi chāditaṃ nāvaṃ āruyha tiṭṭhasi, <span class="bld">pokkharaṇiṃ</span> devapokkharaṇiṃ ogāhasi, padumaṃ pāṇinā chindasi.</p>
- <p class="bodytext">Devate <a name="V0.0412"></a> <span class="bld">kena</span> kammena <span class="bld">te</span> tava tādiso vaṇṇo tādiso ānubhāvo tādisī juti bhavati, devate <span class="bld">te</span> tava ye keci bhogā manasā icchitā bhavanti, te bhogā ca kena kammena uppajjanti. Devate me pucchitā tvaṃ <span class="bld">saṃsa</span> saṃsāhi <span class="bld">idaṃ</span> sabbaṃ kissa kammassa ca phalanti sakko pucchati.</p>
- <p class="bodytext">Devarājena pucchitā sā devadhītā attamanā hutvā pañhaṃ puṭṭhā sakkassa byākāsi. Devarājā <span class="bld">addhānaṃ</span> dīghamaggaṃ paṭipannā ahaṃ yasassino <span class="bld">kassapassa</span> bhagavato manoramaṃ thūpaṃ addassaṃ, disvā <span class="bld">tattha</span> thūpe cittaṃ pasādesiṃ. Pasannāhaṃ sehi pāṇīhi padumapupphehi pūjesiṃ. Tasseva kammassa idaṃ sabbaṃ phalaṃ vipāko bhave. Katapuññāhaṃ etādisaṃ phalaṃ alabhinti sakkassa byākāsi. Iti me sutanti mahāmoggallāno vadatīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yathāniddhāritasuttāniyeva <a name="M0.0294"></a> vāsanābhāgiyasuttāni paripuṇṇānī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘dānakathā sīlakathā saggakathā puññakathā puññavipākakathāti idaṃ vāsanābhāgiya’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha yāya desanāya dānañca dānaphalañca dassitaṃ, sā desanā <span class="bld">dānakathā</span> nāma. Yāya desanāya sīlañca sīlaphalañca dassitaṃ, sā desanā <span class="bld">sīlakathā</span> nāma. Yāya desanāya saggā ca saggesu nibbattāpakañca kammaṃ dassitaṃ, sā <span class="bld">saggakathā</span> nāma. Yāya desanāya dānasīlabhāvanādivasena dasavidhaṃ puññakammaṃ dassitaṃ, sā <span class="bld">puññakathā</span> nāma. Yāya desanāya tādisassa puññakammassa vividho ayaṃ vipāko imassa puññassa vipākoti niyametvā dassito, sā <span class="bld">puññavipākakathā</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dasabaladharānaṃ</span> sammāsambuddhānaṃ uddissakatesu sarīradhātuṃ abbhantare ṭhapetvā paṃsūhi katesu thūpesu ye narā pasannā, te narā <span class="bld">tattha</span> thūpe <span class="bld">kāraṃ</span> puññaṃ katvā saggesu uppajjitvā pamodantīti yojanā. <span class="bld">Idaṃ</span> suttaṃ vā…pe… suttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para97"></a><span class="paranum">97</span>. <span class="bld">Devaputtasarīravaṇṇā</span> devaputtasarīrasadisavaṇṇā <span class="bld">subhagasaṇṭhiti</span> sobhaggayuttasaṇṭhānā <span class="bld">sabbe</span> janā udakena paṃsuṃ temetvā thūpaṃ vaḍḍhetha, so ayaṃ thūpo kassa puggalassa thūpoti pucchati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sugatte</span> sundaragatte devate <span class="bld">tasmiṃ</span> thūpe pasannā ime devamanujā <span class="bld">kāraṃ</span> puññaṃ karontā hutvā jarāmaraṇato <a name="V0.0413"></a> pamuccare. So ayaṃ thūpo mahesino dasabaladhammadhārino sugatassa thūpoti veditabboti āhāti yojanā. <span class="bld">Idaṃ</span> suttaṃ vā…pe… suttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yāhaṃ</span> yā ahaṃ mahesino thūpaṃ cattāri uppalāni ca mālañca abhiropayiṃ, tena mayā kataṃ <span class="bld">taṃ</span> puññaṃ uḷāraṃ vata <span class="bld">āsi</span> ahosi. <span class="bld">Tato</span> kappato ajja kappā tiṃsaṃ dharanti satthuno thūpaṃ pūjetvā tattakāni duggatiṃ na jānāmi, vinipātaṃ na gacchāmīti yojanā. <span class="bld">Idaṃ</span> suttaṃ vā…pe… suttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Ahaṃ <span class="bld">bāttiṃsalakkhaṇadharassa</span> bāttiṃsalakkhaṇadharena sampannassa vijitavijayassa lokanāthassa thūpaṃ apūjesiṃ, pūjetvā <span class="bld">satasahassaṃ kappe</span> āyukappe pamudito āsiṃ. Mayā yaṃ puññaṃ pasutaṃ, tena puññena vinipātaṃ <span class="bld">anāgantuna</span> anāgantvā <span class="bld">devasobhaggaṃ</span> sampattiṃ ca devarajjāni ca tāni akāriṃ<a name="M0.0295"></a>. Atha vā devasobhaggañca mayā kāritaṃ, rajjāni ca mayā kāritāni.</p>
- <p class="bodytext">Adantadamakassa sāsane <span class="bld">yaṃ cakkhu</span> paññācakkhu paṇihitaṃ, tathā <span class="bld">cittaṃ</span> yaṃ vimuttacittaṃ paṇihitaṃ, taṃ sabbaṃ paññācakkhu vimuttacittaṃ <span class="bld">me</span> mayā laddhaṃ, ahaṃ vidhutalatāsaṅkhātataṇhā hutvā <span class="bld">vimuttacittā</span> phalavimuttacittasampannā amhīti avocāti yojanā. <span class="bld">Idaṃ</span> suttaṃ vā…pe… suttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para98"></a><span class="paranum">98</span>. <span class="bld">Vimuttacitte</span> phalavimuttacittasampanne <span class="bld">akhile</span> pañcacetokhīlarahite anāsave <span class="bld">araṇavihārimhi</span> araṇavihārasīle <span class="bld">asaṅgamānase</span> alaggamānase paccekabuddhasmiṃ sāmākapatthodanamattameva dakkhiṇaṃ adāsiṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmiṃ</span> paccekabuddhe <span class="bld">uttamaṃ dhammaṃ</span> paccekabodhidhammaṃ <span class="bld">okappayiṃ</span> ‘‘so uttamo dhammo atthī’’ti saddahiṃ. <span class="bld">Evaṃ</span> ariyavihārena vihārīhi paccekabuddhehi <span class="bld">me</span> mama saṅgamo kato <span class="bld">siyā</span> bhave, kudāsupi ca ahaṃ apekkhavā mā bhaveyyanti mānasaṃ tasmiñca dhamme <span class="bld">paṇidhesiṃ</span> ‘‘iminā paccekabuddhena laddhadhammaṃ ahampi sacchikareyya’’nti cittaṃ paṇidahiṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tasseva</span> paccekabuddhe katasseva kammassa vipākato ahaṃ dīghāyukesu <span class="bld">amamesu</span> ‘‘mama pariggaho’’ti pariggahābhāvena apariggahesu visesagāmīsu ahīnagāmīsu <span class="bld">kurūsu</span> uttarakurūsu <span class="bld">pāṇīsu</span> sattesu sahassakkhattuṃ <span class="bld">upapajjatha</span> upapajjiṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tasseva <a name="V0.0414"></a> kammassa vipākato vicitramālābharaṇānulepīsu <span class="bld">yasassīsu</span> parivāravantesu <span class="bld">tidaso</span> devo ahaṃ visiṭṭhakāyūpagato hutvā sahassakkhattuṃ upapajjatha.</p>
- <p class="bodytext">Tasseva kammassa vipākato ahaṃ vimuttacitto akhīlo anāsavo hutvā <span class="bld">hitāhitāsīhi</span> kusalākusalavītivattehi antimadehadhāribhi <span class="bld">imehi</span> paccekabuddhehi, buddhasāvakehi vā <span class="bld">me</span> mama samāgamo āsi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sīlavato yaṃ icchitaṃ, taṃ samijjhate’’ti imaṃ vacanaṃ tathāgato jino paccakkhaṃ katvā avaca kho, <span class="bld">yathā yathā</span> yena yena pakārena me manasā vicintitaṃ, <span class="bld">tathā</span> tathā tena tena pakārena samiddhaṃ bhavati. <span class="bld">Ayaṃ</span> bhavo antimo bhavoti yojanā. <span class="bld">Idaṃ</span> suttaṃ vā…pe… suttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Ekatiṃsamhi <a name="M0.0296"></a> kappamhi jino anejo anantadassī <span class="bld">‘‘sikhī’’</span>ti itināmako uppajji. Tassāpi bhagavato rājā bhātā <span class="bld">sikhiddhe</span> ca sikhī itināmake buddhe ca tassa bhagavato <span class="bld">dhamme</span> ca abhippasanno lokavināyakamhi parinibbute sati devātidevassa naruttamassa mahesino vipulaṃ mahantaṃ samantato gāvutikaṃ thūpaṃ akāsiṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmiṃ</span> thūpe <span class="bld">baliṃ</span> pūjābaliṃ abhihārī manusso jātisumanaṃ paggayha pahaṭṭho pūjesi. <span class="bld">Assa</span> manussassa ekaṃ pupphaṃ vātena paharitaṃ hutvā patitaṃ. Ahaṃ <span class="bld">taṃ</span> patitaṃ ekaṃ pupphaṃ gahetvā <span class="bld">tasseva</span> pupphasāmikassa adāsiṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">So</span> manusso pupphasāmiko abhippasannacitto hutvā maṃ ‘‘tvameva etaṃ ekaṃ pupphaṃ pūjā’’ti adāsi. <span class="bld">Dadāsī</span>ti ettha da-kāro āgamo. Ahaṃ <span class="bld">taṃ</span> ekaṃ pupphaṃ gahetvā <span class="bld">buddhaṃ</span> buddhaguṇaṃ punappunaṃ anussaranto yasmiṃ kappe abhiropayiṃ, <span class="bld">tato</span> kappato ajja kappā tiṃsaṃ ahesuṃ. Tesu kappesu duggatiṃ nābhijānāmi, vinipātañca na gacchāmi, idaṃ phalaṃ thūpapūjāya phalanti avocāti yojanā. <span class="bld">Idaṃ</span> suttaṃ vā…pe… suttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Brahmadattassa</span> brahmadattanāmakassa rājino kapilaṃ nāma nagaraṃ <span class="bld">suvibhattaṃ</span> bhāgato suṭṭhu vibhattaṃ, <span class="bld">mahāpathaṃ</span> mahāpathasampannaṃ <span class="bld">ākiṇṇaṃ,</span> nānājātikehi manussehi paripuṇṇaṃ, iddhaṃ phītañca āsi.</p>
- <p class="bodytext">Pañcālānaṃ <a name="V0.0415"></a> tattha puruttame ahaṃ kummāsaṃ vikkiṇiṃ, so ahaṃ yasassinaṃ <span class="bld">upariṭṭhaṃ</span> upasamīpe ṭhitaṃ ariṭṭhaṃ nāma <span class="bld">sambuddhaṃ</span> paccekabuddhaṃ addasiṃ, disvā haṭṭho cittaṃ pasādetvā naruttamaṃ ariṭṭhaṃ me gehasmiṃ <span class="bld">yaṃ</span> dhuvabhattaṃ <span class="bld">vijjatha</span> vijji, tena dhuvabhattena nimantesiṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yato ca</span> yasmiṃ kāle ca kattiko yassaṃ pannarasīpuṇṇo, sā <span class="bld">puṇṇamāsī</span> pannarasī upaṭṭhitā, <span class="bld">tato ca</span> tasmiṃ kāle ca ahaṃ navaṃ dussayugaṃ gayha <span class="bld">ariṭṭhassa</span> ariṭṭhanāmakassa paccekabuddhassa upanāmesiṃ.</p>
- <p class="bodytext">Naruttamo anukampako kāruṇiko taṇhānighātako <span class="bld">muni</span> paccekabuddho <span class="bld">pasannacittaṃ</span> maṃ ñatvāna paṭiggaṇhi.</p>
- <p class="bodytext">Ahaṃ <a name="M0.0297"></a> kalyāṇaṃ buddhavaṇṇitaṃ kammaṃ karitvāna deve ca manusse ca sandhāvitvā tato cuto bārāṇasiyaṃ nagare aḍḍhe kulasmiṃ seṭṭhissa ekaputtako uppajjiṃ, pāṇehi ca piyataro āsiṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tato ca</span> tasmiṃ kāle viññutaṃ patto hutvā devaputtena codito ahaṃ pāsādā oruhitvāna <span class="bld">sambuddhaṃ</span> bhagavantaṃ gotamaṃ upasaṅkamiṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">So</span> sambuddho bhagavā gotamo anukampāya me dhammaṃ adesesi. <span class="bld">Dukkhaṃ</span> dukkhasaccañca <span class="bld">dukkhasamuppādaṃ</span> samudayasaccañca <span class="bld">dukkhassa atikkamaṃ</span> nirodhasaccañca ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ dukkhūpasamagāminaṃ <span class="bld">maggaṃ</span> maggasaccañca iti cattāri saccāni desitāni, taduppādakaṃ dhammaṃ <span class="bld">muni</span> bhagavā gotamo adesayi.</p>
- <p class="bodytext">Ahaṃ <span class="bld">tassa</span> bhagavato gotamassa vacanaṃ sutvā sāsane rato hutvā vihariṃ, ahaṃ rattindivaṃ atandito hutvā samathaṃ paṭivijjhiṃ.</p>
- <p class="bodytext">Ajjhattañca ye āsavā, bahiddhā ca ye āsavā maggena samucchinnā āsuṃ, <span class="bld">sabbe</span> te āsavā <span class="bld">me</span> mama vijjiṃsu, puna na ca uppajjare.</p>
- <p class="bodytext">Dukkhaṃ ‘‘pariyantakataṃ yassa dukkhassā’’ti <span class="bld">pariyantakataṃ</span> āsi, ayaṃ samussayo jātimaraṇasaṃsāro <a name="V0.0416"></a> <span class="bld">carimo</span> antimo āsi, idāni imassa attabhāvassa anantaraṃ punabbhavo mama natthīti avocāti yojanā. Yaṃ nānāvidhaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ udāharaṇavasena niddhāritaṃ, <span class="bld">idaṃ</span> nānāvidhaṃ suttaṃ vāsanābhāge puññakoṭṭhāse visaye vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">vāsanābhāgiyaṃ</span> suttaṃ nāma.</p>
- <p class="bodytext">Nānāvidhaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ ācariyena niddhāritaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘katamaṃ nibbedhabhāgiyaṃ sutta’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamaṃ nibbedhabhāgiyaṃ sutta’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tattha</span> tesu soḷasasu saṃkilesabhāgiyādīsu suttesu katamaṃ suttaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ nāmāti pucchati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uddhaṃ</span> brahmaloke <span class="bld">adho</span> kāmāvacare bhave <span class="bld">sabbadhi</span> sabbesu bhavesu <span class="bld">vippamutto</span> arahā <span class="bld">‘‘ayaṃ</span> nāma dhammo ahaṃ asmī’’ti anānupassī, evaṃ vimutto arahā atiṇṇapubbaṃ oghaṃ apunabbhavāya <span class="bld">udatāri</span> uttiṇṇoti yojanā. <span class="bld">Idaṃ</span> suttaṃ nibbedhabhāge sekkhadhamme visaye vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">nibbedhabhāgiyaṃ</span> suttaṃ nāma.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ettakamevā’’ti <a name="M0.0298"></a> vattabbattā <span class="bld">‘‘sīlavato’’</span>tiādi vuttaṃ. Ānanda, sīlavato puggalassa ‘‘kinti <span class="bld">me</span> mama avippaṭisāro <span class="bld">jāyeyya</span> pavatteyyā’’ti cetanā <span class="bld">na karaṇīyā</span> na kātabbā. Ānanda, sīlavato avippaṭisāro yaṃ <span class="bld">jāyeyya</span> pavatteyya, <span class="bld">esā</span> avippaṭisārassa jāyanā pavattanā dhammatā bhavati. Ānanda, <span class="bld">avippaṭisārinā</span> puggalena ‘‘kinti <span class="bld">me</span> mama pāmojjaṃ <span class="bld">jāyeyya</span> pavatteyyā’’ti cetanā na karaṇīyā, ānanda, <span class="bld">avippaṭisārino</span> puggalassa pāmojjaṃ yaṃ <span class="bld">jāyeyya</span> pavatteyya, <span class="bld">esā</span> pāmojjassa jāyanā pavattanā dhammatā. Sesesupi imassa yojanānayānusārena yojanānayo gahetabbo. <span class="bld">Idaṃ</span> suttampi nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ātāpino</span> kilesānaṃ ātāpena sammappadhānena samannāgatassa <span class="bld">jhāyato</span> jhāyantassa <span class="bld">brāhmaṇassa</span> bāhitapāpassa khīṇāsavassa <span class="bld">dhammā</span> anulomapaccayākārapaṭivedhasādhakā bodhipakkhiyadhammā <span class="bld">yadā</span> yasmiṃ kāle <span class="bld">have</span> ekantena <span class="bld">pātubhavanti</span> uppajjanti. Atha vā <span class="bld">dhammā</span> catuariyasaccadhammā <span class="bld">pātubhavanti</span> pakāsayanti abhisamayavasena pākaṭā honti. <span class="bld">Atha</span> vā pātubhavanakāle <span class="bld">assa</span> ātāpino jhāyato brāhmaṇassa khīṇāsavassa sabbā kaṅkhā <span class="bld">vapayanti</span> apagacchanti nirujjhanti. Kasmā? <span class="bld">Sahetudhammaṃ</span> avijjādikena hetunā saha pavattaṃ saṅkhārādikaṃ sukhena asammissaṃ dukkhakkhandhadhammaṃ <span class="bld">yato</span> yasmā <span class="bld">pajānāti</span> aññāsi paṭivijjhati<a name="V0.0417"></a>, tato tasmā vapayanti apagacchanti nirujjhantīti yojanā. <span class="bld">Idaṃ</span> suttaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ nāma.</p>
- <p class="bodytext">Dutiyagāthāyaṃ pana <span class="bld">paccayānaṃ khayaṃ</span> khayasaṅkhātaṃ nibbānaṃ <span class="bld">yato</span> yasmā <span class="bld">avedi</span> aññāsi paṭivijjhi, tato tasmā sabbāpi kaṅkhā vapayantīti yojanā. <span class="bld">Idaṃ</span> suttaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tissa, tvaṃ kiṃ nu kujjhasi? Mā kujjhi, tissa, <span class="bld">te</span> tava <span class="bld">akkodho</span> akujjhanaṃ <span class="bld">varaṃ</span> uttamaṃ, <span class="bld">hi</span> saccaṃ, tissa, tayā kodhamānamakkhavinayatthaṃ brahmacariyaṃ vussati nūti bhagavā avocāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āraññaṃ</span> āraññakaṃ paṃsukūlikaṃ <span class="bld">aññātuñchena</span> aññātaanabhilakkhitagharapaṭipāṭiyā ṭhatvā uñchena piṇḍapātacaraṇavīriyena laddhena missakabhojanena yāpentaṃ nandaṃ <span class="bld">kadā</span> kāle ahaṃ passeyyanti avocāti yojanā. <span class="bld">Idaṃ</span> suttaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Gotama<a name="M0.0299"></a>, <span class="bld">kiṃsu</span> katamaṃ <span class="bld">chetvā</span> vadhitvā vadhanto kodhapariḷāhena aparidayhamāno hutvā sukhaṃ <span class="bld">seti</span> sayati, <span class="bld">kiṃsu</span> katamaṃ <span class="bld">chetvā</span> vadhitvā vadhanto kodhavināsena vinaṭṭhadomanasso hutvā na socati, gotama, tvaṃ kissa ekadhammassa <span class="bld">vadhaṃ</span> vadhanaṃ rocesīti brāhmaṇo pucchati.</p>
- <p class="bodytext">Brāhmaṇa, <span class="bld">kodhaṃ</span> kujjhanaṃ <span class="bld">chetvā</span> vadhitvā vadhanto kodhapariḷāhena aparidayhamāno hutvā sukhaṃ <span class="bld">seti</span> sayati, <span class="bld">kodhaṃ</span> kujjhanaṃ <span class="bld">chetvā</span> vadhitvā vadhanto kodhavināsena vinaṭṭhadomanasso hutvā na socati, <span class="bld">visamūlassa</span> visasadisassa dukkhassa mūlabhūtassa <span class="bld">madhuraggassa</span> madhurasaṅkhātassa sukhapariyosānassa <span class="bld">kodhassa</span> kujjhanassa <span class="bld">vadhaṃ</span> vadhanaṃ <span class="bld">ariyā</span> buddhādayo puggalā pasaṃsanti. <span class="bld">Hi</span> saccaṃ <span class="bld">taṃ</span> kodhaṃ kujjhanaṃ <span class="bld">chetvā</span> vadhitvā vadhanto kodhavināsena vinaṭṭhadomanasso hutvā <span class="bld">seti</span> sayatīti yojanā. <span class="bld">Madhuraggassā</span>ti ca madhuraṃ cetasikasukhaṃ assādaaggaṃ pariyosānaṃ assa kodhassāti <span class="bld">madhuraggo</span>ti samāso veditabbo. Kujjhantassa hi akkositvā paribhāsitvā paharitvā pariyosāne cetasikasukhassādo uppajjatīti. <span class="bld">Idaṃ</span> suttaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Gotama, hananto dhīro uppatitaṃ <span class="bld">kiṃsu</span> katamaṃ <span class="bld">hane</span> haneyya. Vinodento dhīro jātaṃ <span class="bld">kiṃsu</span> <a name="V0.0418"></a> katamaṃ <span class="bld">vinodaye</span> vinodayeyya. Pajahanto dhīro <span class="bld">kiṃ ca</span> katamaṃ <span class="bld">pajahe</span> pajaheyya. Dhīrassa <span class="bld">kissa</span> dhammassa abhisamayo sukhoti devatā pucchati.</p>
- <p class="bodytext">Devaputta, hananto dhīro uppatitaṃ <span class="bld">kodhaṃ</span> kujjhanaṃ <span class="bld">hane</span> haneyya. Vinodento dhīro jātaṃ rāgaṃ <span class="bld">vinodaye</span> vinodayeyya. Pajahanto dhīro avijjaṃ <span class="bld">pajahe</span> pajaheyya. Saccadhammassa abhisamayo sukhoti bhagavā avocāti yojanā. <span class="bld">Idaṃ</span> suttaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para101"></a><span class="paranum">101</span>. Bhagavā sattiyā <span class="bld">omaṭṭho</span> uparito yāva heṭṭhā viddho puriso sattippahānāya vīriyaṃ ārabhati viya, agginā matthake <span class="bld">ḍayhamāno</span> ādittasiro puriso agginibbāpanatthāya vīriyaṃ ārabhati iva, evaṃ kāmarāgena ḍayhamāno bhikkhu <span class="bld">kāmarāgappahānāya</span> kāmarāgavikkhambhanāya appamatto vāyamamāno <span class="bld">sato</span> satisampanno hutvā <span class="bld">paribbaje</span> vihareyyāti devatā kathesi.</p>
- <p class="bodytext">Bhagavā <a name="M0.0300"></a> pana ‘‘samucchedappahānāya vīriyaṃ ārabhīyatī’’ti dassetuṃ <span class="bld">‘‘sattiyā viya omaṭṭho’’</span>tiādimāha. Devaputta, sattiyā <span class="bld">omaṭṭho</span> puriso sattippahānāya vīriyaṃ ārabhati viya, agginā matthake <span class="bld">ḍayhamāno</span> ādittasiro puriso agginibbāpanatthāya vīriyaṃ ārabhati iva, evaṃ sakkāyadiṭṭhiyā abhibhūto bhikkhu sakkāyadiṭṭhiyā <span class="bld">pahānāya</span> maggena samucchedappahānāya appamatto vāyamamāno <span class="bld">sato</span> satisampanno hutvā <span class="bld">paribbaje</span> vihareyyāti bhagavā avocāti yojanā. <span class="bld">Idaṃ</span> suttaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ nāma.</p>
- <p class="bodytext">Sabbe <span class="bld">nicayā</span> bhogā <span class="bld">khayantā</span> khayapariyosānā bhavanti, sabbe <span class="bld">samussayā</span> dhammā <span class="bld">patanantā</span> patanapariyosānā bhavanti, <span class="bld">sabbesaṃ</span> sattānaṃ maraṇamāgamma <span class="bld">sabbesaṃ</span> sattānaṃ jīvitaṃ addhuvaṃ bhavati, iti <span class="bld">etaṃ</span> vuttappakāraṃ <span class="bld">bhayaṃ</span> bhayahetuṃ <span class="bld">maraṇaṃ</span> sammutimaraṇaṃ <span class="bld">apekkhamāno paṇḍito sukhāvahāni</span> diṭṭhadhammikasamparāyikasukhāvahāni <span class="bld">puññāni</span> dānasīlabhāvanāmayapuññāni kayirāthāti devatā avoca.</p>
- <p class="bodytext">Devaputta, sabbe <span class="bld">nicayā</span> bhogā <span class="bld">khayantā</span> khayapariyosānā, sabbe <span class="bld">samussayā</span> dhammā <span class="bld">patanantā</span> patanapariyosānā, <span class="bld">sabbesaṃ</span> sattānaṃ maraṇamāgamma <span class="bld">sabbesaṃ</span> sattānaṃ jīvitaṃ addhuvaṃ, iti <span class="bld">etaṃ</span> vuttappakāraṃ <span class="bld">bhayaṃ</span> bhayahetuṃ maraṇaṃ apekkhamāno <span class="bld">santipekkho</span> sabbasaṅkhārupasamaṃ nibbānaṃ apekkhamāno <a name="V0.0419"></a> paṇḍito <span class="bld">lokāmisaṃ</span> kāmaguṇaṃ <span class="bld">pajahe</span> pajaheyyāti bhagavā avocāti yojanā. <span class="bld">Idaṃ</span> suttaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ nāma.</p>
- <p class="bodytext">Māvidha <span class="bld">yesaṃ</span> munīnaṃ cittaṃ <span class="bld">jhānarataṃ</span> jhāne rataṃ hoti, te munayo sukhaṃ sayanti na socanti. <span class="bld">Paññavā</span> maggapaññavā susamāhito āraddhavīriyo <span class="bld">pahitatto</span> nibbānaṃ pesitacitto puggalo duttaraṃ <span class="bld">oghaṃ</span> saṃsāroghaṃ tarati.</p>
- <p class="bodytext">Kāmasaññāya <span class="bld">virato</span> vigatacitto yo khīṇāsavo <span class="bld">sabbasaṃyojanātīto</span> arahattamaggena sabbe saṃyojane atīto nandibhavaparikkhīṇo ahosi, <span class="bld">so</span> khīṇāsavo <span class="bld">gambhīre</span> saṃsāraṇṇave na sīdatīti yojanā. Nandisaṅkhātā taṇhā ca kāmabhavarūpabhavaarūpabhavā ca <span class="bld">nandibhavā,</span> nandibhavā parikkhīṇā yassa khīṇāsavassāti <span class="bld">nandibhavaparikkhīṇo</span>ti samāso veditabbo. <span class="bld">Idaṃ</span> suttaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Arahataṃ</span> <a name="M0.0301"></a> arahantānaṃ buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ <span class="bld">dhammaṃ</span> sucaritādibhedañca sattatiṃsabodhipakkhiyabhedañca dhammaṃ yo paṇḍito <span class="bld">saddahāno</span> saddahanto hutvā nibbānappattiyā <span class="bld">appamatto</span> vicakkhaṇo hutvā <span class="bld">sussūsaṃ</span> sussūsanto bhave, so paṇḍito <span class="bld">paññaṃ</span> lokiyalokuttarapaññaṃ <span class="bld">labhate</span> labhati.</p>
- <p class="bodytext">Yo vīriyavā puggalo <span class="bld">patirūpadesakārī</span> desakālādīni ahāpetvā lokiyalokuttaradhammapatirūpaṃ adhigamūpāyaṃ karoti, <span class="bld">dhuravā</span> cetasikavīriyena anikkhittadhuro <span class="bld">uṭṭhātā</span> kāyikavīriyavasena uṭṭhānasampanno hoti, so vīriyavā puggalo <span class="bld">dhanaṃ</span> lokiyalokuttaradhanaṃ <span class="bld">vindate</span> adhigacchati. <span class="bld">Saccena</span> vacīsaccena ca paramatthasaccena ca buddhādiko saccadhamme ṭhito sappuriso kittiṃ pappoti. <span class="bld">Dadaṃ</span> dadanto yaṃ kiñci icchitaṃ patthitaṃ catusaṅgahavatthuṃ dadanto saṅgahanto sappuriso <span class="bld">mittāni</span> ekantamittāni <span class="bld">ganthati</span> sampādeti, <span class="bld">evaṃ</span> catūhi saccadhammadhiticāgehi samannāgato so sappuriso <span class="bld">asmā</span> lokā paraṃ lokaṃ <span class="bld">pecca</span> gantvā ekantena sokakāraṇassa abhāvato na socatīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">Gotama, sabbaganthappahīno tīhi bhavehi vippamutto <span class="bld">sato</span> satisampanno tvaṃ, samaṇo, <span class="bld">aññaṃ</span> devamanussādikaṃ <span class="bld">yaṃ anusāsasi</span> yaṃ anusāsanaṃ karosi, <span class="bld">taṃ</span> anusāsanaṃ sabbaganthappahīnassa <a name="V0.0420"></a> tīhi bhavehi <span class="bld">vippamuttassa</span> samaṇassa <span class="bld">te</span> tava na sādhūti sakkanāmako mārapakkhiko yakkho gāthāya ajjhabhāsi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Sakka</span> sakkanāmaka yakkha anukampitena purisena saddhiṃ yena kenaci <span class="bld">vaṇṇena</span> kāraṇena <span class="bld">saṃvāso</span> ekasmiṃ ṭhāne sahavāso jāyati, <span class="bld">taṃ</span> anukampitabbaṃ sahavāsagataṃ purisaṃ sappañño manasā <span class="bld">anukampituṃ na arahati</span> anukampituṃyeva arahati. Yā <span class="bld">anukampā</span> karuṇā, yā <span class="bld">anuddayā</span> mettā, muditā ca uppannā, tāya anukampāya karuṇāya, tāya anuddayāya mettāya muditāya ca samussāhitena pasannena manasā yo <span class="bld">sappañño</span> sappuriso <span class="bld">aññaṃ</span> devamanussādikaṃ <span class="bld">yaṃ anusāsati</span> yaṃ anusāsanaṃ karoti, so sappañño sappuriso tena anusāsanena <span class="bld">saṃyutto</span> kāmacchandādīnaṃ saṃyojanānaṃ vasena ananulomasaṃyogena saṃyutto na hotīti bhagavā avocāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para102"></a><span class="paranum">102</span>. Samaṇa<a name="M0.0302"></a>, rāgo ca doso ca ime dve dhammā <span class="bld">kutonidānā,</span> kiṃnidānā, kiṃpaccayā bhavanti, arati ca rati ca lomahaṃso ca ime tayo kutojā kuto bhavanti? Kumārakā <span class="bld">dhaṅkaṃ</span> kākaṃ gahetvā pāde dīghasuttakena bandhitvā suttakoṭiṃ aṅguliyaṃ veṭhetvā osajanti iva, evaṃ manovitakkā kuto samuṭṭhāya cittaṃ osajantīti sūcilomayakkho bhagavantaṃ pucchi.</p>
- <p class="bodytext">Rāgo ca doso ca ime dve dhammā <span class="bld">itonidānā</span> ito attabhāvato nidānā jāyanti; arati ca rati ca lomahaṃso ca ime tayo <span class="bld">itojā</span> ito attato bhavanti; kumārakā <span class="bld">dhaṅkaṃ</span> kākaṃ gahetvā pāde dīghasuttakena bandhitvā suttakoṭiṃ aṅguliyaṃ veṭhetvā osajanti iva, evaṃ manovitakkā <span class="bld">ito</span> attabhāvato samuṭṭhāya cittaṃ osajanti.</p>
- <p class="bodytext">Nigrodhassa <span class="bld">khandhajā</span> pārohā sākhāsu jāyanti iva, vane rukkhaṃ nissāya jātā <span class="bld">māluvā</span> latā taṃ rukkhaṃ ajjhottharitvā <span class="bld">vitatā</span> otatavitatā tiṭṭhati iva, evaṃ, yakkha, tvaṃ suṇohi <span class="bld">snehajā</span> taṇhāsnehato jātā <span class="bld">attasambhūtā</span> attani sambhūtā puna anekappakārā <span class="bld">manovitakkā</span> pāpamanovitakkā ceva taṃsampayuttakilesā ca <span class="bld">kāmesu</span> vatthukāmesu <span class="bld">visattā</span> laggā saṃsibbitā ṭhitā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ye</span> paṇḍitā ‘‘yaṃ nidānaṃ assa attabhāvassā’’ti <span class="bld">yatonidānaṃ naṃ</span> kilesagahanaṃ samudayasaccaṃ <a name="V0.0421"></a> pajānanti, <span class="bld">te</span> paṇḍitā attabhāvasaṅkhātassa dukkhasaccassa nidānabhūtaṃ <span class="bld">naṃ</span> kilesagahanaṃ samudayasaccaṃ maggasaccena <span class="bld">vinodenti. Apunabbhavāya</span> apunabhavasaṅkhātāya nirodhasaccatthāya <span class="bld">atiṇṇapubbaṃ</span> anamatagge saṃsāre supinenāpi atiṇṇapubbaṃ <span class="bld">duttaraṃ imaṃ oghaṃ</span> catubbidhaṃ saṃkilesoghaṃ tarantīti bhagavā avocāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Bhagavā, samaṇadhammassa karaṇaṃ nāma <span class="bld">dukkaraṃ,</span> bhagavā, samaṇadhammassa karaṇaṃ nāma <span class="bld">sudukkaraṃ</span> suṭṭhutaraṃ dukkara’’nti eko kulaputto pabbajitvā samaṇadhammaṃ katvā ariyabhūmiṃ appatvā kālaṃ katvā devaloke nibbatto, so devaputto bhagavantaṃ upasaṅkamitvā āha. Kāmada, sīlasamāhitā <span class="bld">ṭhitattā</span> ṭhitasabhāvā satta <span class="bld">sekkhā</span> puggalā <span class="bld">dukkaraṃ vāpi</span> samaṇadhammaṃ karonti. <span class="bld">Anagāriyupetassa</span> anagāriyaṃ niggehabhāvaṃ upagatassa pabbajitassa <a name="M0.0303"></a> <span class="bld">tuṭṭhi</span> catupaccayasantoso sukhāvahā hotī’’ti bhagavā avoca.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Bhagavā, <span class="bld">yadidaṃ</span> yā esā tuṭṭhi sukhāvahā, esā tuṭṭhi dullabhā’’ti so devaputto āha. ‘‘Kāmada, <span class="bld">yesaṃ</span> sekkhānaṃ mano divā ca ratto ca <span class="bld">bhāvanāya rato</span> cittavūpasame rato, te sekkhā dullabhaṃ vāpi tussanaṃ labhantī’’ti bhagavā avoca.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Bhagavā, <span class="bld">yadida</span>ṃ yaṃ idaṃ cittaṃ bhāvanāya rataṃ, taṃ cittaṃ dussamādaha’’nti so devaputto āha. ‘‘Kāmada, ye ariyā indriyūpasame rattindivaṃ ratā, te ariyā dussamādahaṃ vāpi cittaṃ samādahanti, kāmada, te ariyā maccuno <span class="bld">jālaṃ</span> kilesajālaṃ chetvā maggaṃ gacchantī’’ti bhagavā avoca.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Bhagavā, yo maggo pubbabhāgapaṭipadāvasena visamo, so maggo duggamo’’ti so devaputto āha. ‘‘Kāmada, ariyā duggame visame vāpi maggaṃ gacchanti, anariyā visame magge avaṃsirā papatanti, ariyānaṃ so maggo samova bhave, na asamo. <span class="bld">Hi</span> saccaṃ <span class="bld">visame</span> visattakāye ariyā samā bhavantī’’ti bhagavā avocāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para103"></a><span class="paranum">103</span>. Yaṃ jetavanaṃ isisaṅghanisevitaṃ dhammarājena āvutthaṃ, idaṃ taṃ jetavanaṃ mama <span class="bld">pītisañjananaṃ</span> pītiyā sañjananaṃ karaṃ hi karaṃ eva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kammaṃ</span> maggacetanākammañca <span class="bld">vijjā</span> maggapaññā ca <span class="bld">dhammo</span> samādhi ceva samādhipakkhiko ca <a name="V0.0422"></a> dhammo <span class="bld">sīlaṃ,</span> sīle ṭhitassa <span class="bld">jīvitaṃ</span> uttamaṃ, <span class="bld">etena</span> aṭṭhaṅgikena maggena sattā sujjhanti, gottena vā dhanena vā sattā na sujjhanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmā</span> maggeneva sattānaṃ visujjhanato attano atthaṃ <span class="bld">sampassaṃ</span> passanto paṇḍito poso <span class="bld">yoniso</span> upāyena <span class="bld">dhammaṃ</span> bodhipakkhiyadhammaṃ <span class="bld">vicine</span> vicineyya, <span class="bld">evaṃ</span> vicinane sati <span class="bld">tattha</span> ariyamagge vicinanto puggalo sujjhati.</p>
- <p class="bodytext">Sāriputto sīlena ca upasamena ca pāraṅgato iva, evaṃ yopi bhikkhu sīlena ca upasamena ca pāraṅgato, so bhikkhu <span class="bld">etāva paramo</span> sāriputtasadisova siyāti anāthapiṇḍikanāmo devaputto bhagavantaṃ upasaṅkamitvā āhāti yojanā. <span class="bld">Idaṃ</span> suttaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atītaṃ</span> <a name="M0.0304"></a> atītakkhandhapañcakaṃ taṇhādiṭṭhīhi nānvāgameyya, <span class="bld">anāgataṃ</span> anāgatakkhandhapañcakaṃ taṇhādiṭṭhīhi <span class="bld">nappaṭikaṅkhe</span> na pattheyya. <span class="bld">Yaṃ</span> yasmā atītaṃ <span class="bld">pahīnaṃ</span> niruddhaṃ atthaṅgataṃ, tasmā atītassa pahīnattā niruddhattā atthaṅgatattā nānvāgameyya. <span class="bld">Yaṃ</span> yasmā anāgataṃ appattaṃ, tasmā na paṭikaṅkhe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paccuppannaṃ</span> khandhapañcakaṃ vayadhammaṃ yattha yattha santāne vā, yattha yattha araññādīsu vā uppannaṃ, <span class="bld">tattha tattha</span> santāne vā, <span class="bld">tattha tattha</span> araññādīsu vā naṃ paccuppannadhammaṃ yāhi aniccānupassanādīhi vipassati, tāhi aniccānupassanādīhi nibbānaṃ rāgādīhi asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ bhavati, <span class="bld">taṃ</span> nibbānaṃ vipassako puggalo vidvā nibbānārammaṇaṃ phalasamāpattiṃ appento hutvā <span class="bld">anubrūhaye</span> vaḍḍheyya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ātappaṃ</span> saṃkilesānaṃ ātapantaṃ vīriyaṃ ajjeva <span class="bld">kiccaṃ</span> kātabbaṃ, suve jīvitaṃ vā maraṇaṃ vā ko <span class="bld">jaññā</span> jāneyya, ‘‘suve vā dānādipuññaṃ jānissāmī’’ti cittaṃ anuppādetvā ‘‘ajjeva karissāmī’’ti evaṃ vīriyaṃ kātabbaṃ. <span class="bld">Hi</span> saccaṃ maraṇakāraṇabhāvatāya ahivicchikavisasatthādianekāya senāya vasena <span class="bld">mahāsenena tena</span> maccunā saddhiṃ mittasanthavākārena vā lañjadānena vā saṅgaraṃ natthīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V0.0423"></a> manasi katvā <span class="bld">vihāriṃ</span> viharantaṃ ātāpiṃ ahorattaṃ <span class="bld">atanditaṃ</span> analasaṃ uṭṭhāhakaṃ sappurisaṃ ‘‘bhaddekaratto’’ti santo muni <span class="bld">ve</span> ekantena <span class="bld">ācikkhate</span> ācikkhatiyevāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Cattārimāni bhikkhave’’</span>tyādisuttaṃ pāḷito ca aṭṭhakathāto ca pākaṭaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para104"></a><span class="paranum">104</span>. Nānāvidhaṃ nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ ācariyena niddhāritaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘katamaṃ asekkhabhāgiyaṃ sutta’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamaṃ asekkhabhāgiyaṃ sutta’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu soḷasasu saṃkilesabhāgiyādīsu suttesu <span class="bld">katamaṃ</span> suttaṃ asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ nāmāti pucchati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yassa</span> uttamapurisassa cittaṃ selūpamaṃ <span class="bld">ṭhitaṃ</span> lokadhammavātehi nānukampati, <span class="bld">rajanīyesu</span> lābhādīsu virattaṃ bhave, so uttamapuriso <span class="bld">kopaneyye</span> <a name="M0.0305"></a> alābhādike na kuppati, tassa uttamapurisassa cittaṃ evaṃ aniccatādinā bhāvitaṃ, <span class="bld">naṃ</span> bhāvitacittaṃ uttamapurisaṃ vītikkantalokadhammahetukaṃ dukkhaṃ kuto essatīti yojanā. <span class="bld">Idaṃ</span> suttaṃ asekkhabhāge visaye vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">asekkhabhāgiyaṃ</span> suttaṃ nāma. Esa nayo ito paresupi veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ idamevā’’ti vattabbabhāvato <span class="bld">‘‘āyasmato cā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Yo brāhmaṇo bāhitapāpadhammattā <span class="bld">bāhitapāpadhammo</span> bhave, so brāhmaṇo niggatahuṃhuṃkattā <span class="bld">nihuṃhuṅko</span> bhave, niggatakilesakasāvattā <span class="bld">nikkasāvo</span> bhave, sīlasaṃvarena saṃyatacittatāya <span class="bld">yatatto</span> bhave, yo brāhmaṇo catumaggañāṇavedehi antaṃ nibbānaṃ gatattā <span class="bld">vedantagū</span> bhave, dhammena vusitabrahmacariyattā <span class="bld">vusitabrahmacariyo</span> bhave. Yassa brāhmaṇassa kuhiñci loke <span class="bld">ussadā</span> rāgussado dosussado mohussado mānussado diṭṭhussado natthi, so brāhmaṇo <span class="bld">brahmavādaṃ</span> ‘‘ahaṃ brāhmaṇomhī’’ti vācaṃ vadeyyāti bhagavā avocāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">Ye buddhā <span class="bld">pāpake</span> akusale dhamme bāhitvā sadā caranti <span class="bld">satā</span> satisampannā khīṇasaṃyojanā, te buddhā lokasmiṃ brāhmaṇāti <span class="bld">ve</span> ekantena kathīyantīti avocāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yattha</span> nibbāne āpo ca pathavī ca tejo ca vāyo ca <span class="bld">na gādhati</span> na patiṭṭhahati, <span class="bld">tattha</span> <a name="V0.0424"></a> nibbāne <span class="bld">sukkā</span> gahā ceva tārakā ca na jotanti, <span class="bld">tattha</span> nibbāne ādicco nappakāsati, <span class="bld">tattha</span> nibbāne candimā na bhāti, <span class="bld">tattha</span> nibbāne tamo na vijjati.</p>
- <p class="bodytext">Yo brāhmaṇo <span class="bld">attanā</span> sayaṃ muni monena yadā taṃ nibbānaṃ <span class="bld">avedi</span> vindati paṭilabhati paṭivijjhati, <span class="bld">atha</span> paṭivijjhanakkhaṇe so brāhmaṇo <span class="bld">rūpā</span> rūpadhammato ca <span class="bld">arūpā</span> arūpadhammato ca <span class="bld">sukhadukkhā</span> sukhadukkhato ca pamuccatīti avocāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">Yakkha, yo brāhmaṇo <span class="bld">sakesu</span> sakaattabhāvesu <span class="bld">dhammesu</span> upādānakkhandhesu saccesu, dhammesu ca pāragū hoti, <span class="bld">atha</span> pāragamanakkhaṇe so brāhmaṇo <span class="bld">etaṃ</span> ajakalāpakaṃ tayā vuttaṃ etaṃ <span class="bld">pisācaṃ</span> kilesapisācañca<a name="M0.0306"></a>, tayā kataṃ <span class="bld">akkulañca</span> akkulaṃ, pakkulakaraṇaṃ ativattatīti avocāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">Yo bhikkhu <span class="bld">āyantiṃ</span> āgacchantiṃ purāṇadutiyikaṃ bhariyaṃ vā, aññaṃ āgacchantiṃ itthiṃ vā cittena na abhinandati, <span class="bld">pakkamantiṃ</span> purāṇadutiyikaṃ bhariyaṃ vā, aññaṃ pakkamantiṃ itthiṃ vā cittena na socati, <span class="bld">saṅgā</span> pañcavidhatopi saṅgato muttaṃ saṅgāmajiṃ <span class="bld">taṃ</span> bhikkhuṃ ‘‘brāhmaṇa’’nti ahaṃ vadāmīti avocāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ettha</span> nadiyaṃ bahujano nhāyati, so bahujano nhāyako <span class="bld">udakena</span> udakanhānena sucī na hoti. <span class="bld">Yamhi</span> puggale <span class="bld">saccaṃ,</span> saccato sesa<span class="bld">dhammo</span> ca atthi, so puggalo sucī ca hoti, so puggalo brāhmaṇo ca hotīti avocāti yojanā; suciasucibhāvo <span class="bld">ṭīkāyaṃ</span> vitthārato vuttova.</p>
- <p class="bodytext">Ātāpino jhāyato yassa brāhmaṇassa <span class="bld">dhammā</span> saccadhammā yadā <span class="bld">have</span> ekantena pātubhavanti, tadā dhammānaṃ pātubhavanakkhaṇe so brāhmaṇo mārasenaṃ <span class="bld">vidhūpayaṃ</span> vidhūpayanto tiṭṭhati. ‘‘Kimivā’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘sūriyova obhāsayamantalikkha’’</span>nti vuttaṃ. Sūriyo antalikkhaṃ obhāsayanto tiṭṭhati iva, evaṃ tiṭṭhatīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">Yo paṃsukūliko bhikkhu sabbāni cattāri <span class="bld">yogāni</span> upātivatto sakiñcane loke <span class="bld">akiñcano iriyati</span> catubbidhairiyāpathaṃ vatteti. <span class="bld">Apahānadhammaṃ</span> kenaci maggena appahānasabhāvaṃ appattakāyena appattaṃ <span class="bld">tevijjapattaṃ,</span> iriyamānaṃ santindriyaṃ taṃ paṃsukūlikaṃ bhikkhuṃ tumhe passatha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ājāniyaṃ</span> <a name="V0.0425"></a> purisaājānīyaṃ <span class="bld">jātibalanisedhaṃ</span> ‘‘ahaṃ jātibrāhmaṇo’’ti jātimattakena pavattamānabalanisedhakaṃ taṃ paṃsukūlikaṃ bhikkhuṃ sambahulā uḷārā devatā brahmaṃ vimānaṃ upasaṅkamitvā <span class="bld">idha</span> sāsane, brahmavimāne vā pasannacittā hutvā namassanti. <span class="bld">Nidhā</span>ti ca ettha <span class="bld">na</span>-kāro āgamo.</p>
- <p class="bodytext">Purisājañña <span class="bld">te</span> tava amhākaṃ namo atthu, purisuttama <span class="bld">te</span> tava amhākaṃ namo atthu, yassa <span class="bld">te</span> tava nissayaṃ mayaṃ nābhijānāma, so tvaṃ kiṃ puggalaṃ nissāya jhāyasīti avocunti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">Ye <a name="M0.0307"></a> bhikkhū kālena kālaṃ dhammassavanavasena cirarattaṃ sametikā bhavanti, ime bhikkhū sahāyā honti vata. <span class="bld">Nesaṃ</span> sahāyānaṃ bhikkhūnaṃ <span class="bld">dhamme</span> buddhappavedite dhamme saddhammo sameti.</p>
- <p class="bodytext">Kappinena ariyappavedite dhamme suvinītā te sahāyakā bhikkhū savāhiniṃ māraṃ jetvā antimaṃ <span class="bld">dehaṃ</span> attabhāvaṃ dhārentīti avocāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sithilaṃ</span> vīriyaṃ ārabbha sabbadukkhappamocanaṃ idaṃ nibbānaṃ yogāvacarena na adhigantabbaṃ, <span class="bld">appena</span> appakena thāmasā idaṃ nibbānaṃ na adhigantabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ayañca</span> yogāvacaro bhikkhu daharo, yo puriso savāhiniṃ māraṃ jetvā antimaṃ <span class="bld">dehaṃ</span> attabhāvaṃ dhāreti, so <span class="bld">ayaṃ</span> puriso so uttamapurisovāti avocāti yojanā. ‘‘Puriso’’ti vattabbe chandānurakkhaṇavasena ‘‘poriso’’ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Mogharāja, dubbaṇṇako lūkhacīvaro sadā <span class="bld">sato</span> satisampanno khīṇāsavo ca visaṃyutto ca katakicco ca anāsavo ca tevijjo ca iddhippatto ca cetopariyāyakovido ca so bhikkhu savāhiniṃ māraṃ jetvā antimaṃ dehaṃ dhāretīti avocāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para105"></a><span class="paranum">105</span>. <span class="bld">‘‘Tathāgato’’</span>tiādīsu yojanā pākaṭā. <span class="bld">Idaṃ</span> suttaṃ asekkhabhāge visaye vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">asekkhabhāgiyaṃ</span> suttaṃ nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para106"></a><span class="paranum">106</span>. Nānāvidhaṃ <a name="V0.0426"></a> asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ ācariyena niddhāritaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘katamaṃ saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca sutta’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamaṃ saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca sutta’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu soḷasasu saṃkilesabhāgiyādīsu suttesu <span class="bld">katamaṃ</span> suttaṃ saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca suttaṃ nāmāti pucchati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Channaṃ</span> āpattiṃ āpajjitvā channaṃ chādentaṃ bhikkhuṃ dukkaṭādivasso ativassati, <span class="bld">vivaṭaṃ</span> āpattiṃ āpajjitvā vivaṭaṃ desentaṃ ācikkhantaṃ bhikkhuṃ dukkaṭādivasso nātivassati, <span class="bld">tasmā</span> channassa ativassanato ca vivaṭassa nātivassanato ca <span class="bld">channaṃ</span> chāditabbaṃ āpattiṃ <span class="bld">vivaretha</span> desetha ārocetha<a name="M0.0308"></a>, <span class="bld">evaṃ</span> vivaraṇe sati <span class="bld">taṃ</span> vivarantaṃ bhikkhuṃ dukkaṭādivasso nātivassatīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Imasmiṃ sutte kittakena saṃkileso dassito, kittakena vāsanā dassitā’’ti pucchitabbattā ‘‘channamativassatī’’ti saṃkileso, ‘vivaṭaṃ nātivassatī’ti vāsanā, ‘tasmā channaṃ vivaretha, evaṃ taṃ nātivassatī’ti ayaṃ saṃkileso ca vāsanā cā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Channamativassatī’’</span>ti ettakena saṃkileso dassito. <span class="bld">‘‘Vivaṭaṃ nātivassatī’’</span>ti ettakena vāsanā dassitā. <span class="bld">‘‘Tasmā channaṃ vivaretha, evaṃ taṃ nātivassatī’’</span>ti ettakena ayaṃ saṃkileso ca dassito, ayaṃ vāsanā ca dassitā. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘channaṃ…pe... vassatī’’ti suttaṃ saṃkilesabhāge visaye ca vāsanābhāge visaye ca vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca</span> suttaṃ nāma.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca suttaṃ ettakamevā’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘cattārome mahārājā’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Tesu catūsu puggalesu katame puggalā saṃkilesabhāgiyā, katame puggalā vāsanābhāgiyā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha yo ca puggalo’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu catūsu tamotamaparāyaṇādīsu puggalesu. Tassattho pākaṭo. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘cattārome’’tiādikaṃ suttaṃ saṃkilesabhāgiyesu dvīsu puggalesu ca vāsanābhāgiyesu dvīsu puggalesu ca vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca</span> suttaṃ nāma.</p>
- <p class="bodytext">Nānāvidhaṃ saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca suttaṃ ācariyena niddhāritaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘katamaṃ saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ nāmā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">tattha katamaṃ</span> <a name="V0.0427"></a> <span class="bld">saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca sutta’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tassattho vuttanayena veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">Ayasaṃ yaṃ bandhanañca dārujaṃ yaṃ bandhanañca pabbajaṃ yaṃ bandhanañca loke atthi, <span class="bld">taṃ</span> ayasādibandhanaṃ ‘‘daḷhaṃ bandhana’’nti <span class="bld">dhīrā</span> buddhādayo paṇḍitapurisā na āhu. Maṇikuṇḍalesu ca puttesu ca dāresu ca yā <span class="bld">sārattarattā</span> balavarāgarattā apekkhā loke vijjati, taṃ sārattarattaapekkhāsaṅkhātaṃ rāgabandhanaṃ ‘‘daḷhaṃ bandhana’’nti <span class="bld">dhīrā</span> paṇḍitapurisā āhu. Iminā suttappadesena <span class="bld">ayaṃ</span> sārattarattaapekkhāsaṅkhāto akusaladhammo <span class="bld">saṃkileso</span> dassito.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kena <a name="M0.0309"></a> nibbedho dassito’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘eta’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Dhīrā</span> paṇḍitapurisā <span class="bld">etaṃ</span> rāgabandhanaṃ ‘‘daḷhaṃ bandhana’’nti āhu. <span class="bld">Etaṃ</span> rāgabandhanaṃ <span class="bld">ohārinaṃ</span> heṭṭhā apāyaṃ avaharaṇaṃ hoti, <span class="bld">sithilaṃ</span> bandhanaṭṭhāne chaviādīni akopetattā sithilaṃ hoti, <span class="bld">duppamuñcaṃ</span> lobhavasena ekavārampi uppannassa rāgabandhanassa dummocayattā duppamuñcaṃ hoti, paṇḍitapurisā <span class="bld">etampi</span> vuttappakāraṃ rāgabandhanampi maggena <span class="bld">chetvāna</span> anapekkhino hutvā kāmasukhaṃ pahāya paribbajanti. Iti iminā suttappadesena <span class="bld">ayaṃ</span> maggo <span class="bld">nibbedho</span> dassito. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘ayasa’’ntiādikaṃ suttaṃ rāgādisaṃkilesabhāge visaye ca vāsanābhāge visaye ca vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca suttaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para107"></a><span class="paranum">107</span>. Bhikkhave, <span class="bld">yañca ceteti</span> yañca cetanaṃ nibbatteti, <span class="bld">yañca pakappeti</span> yañca pakappanaṃ karoti, <span class="bld">yañca anuseti</span> yañca anusayanaṃ bhavati, <span class="bld">etaṃ</span> cetanaṃ etaṃ pakappanaṃ etaṃ anusayanaṃ viññāṇassa ṭhitiyā <span class="bld">ārammaṇaṃ</span> paccayo hoti. <span class="bld">Ārammaṇe</span> paccaye sati tassa abhisaṅkhāra <span class="bld">viññāṇassa</span> patiṭṭhā hoti. Tasmiṃ abhisaṅkhāra<span class="bld">viññāṇe</span> patiṭṭhite viruḷhe sati āyatiṃ <span class="bld">punabbhavābhinibbatti</span> viññāṇādinibbatti hoti. Āyatiṃ punabbhavābhinibbattiyā sati āyatiṃ jātijarāmaraṇaṃ sambhavati. Āyatiṃ soka…pe… samudayo hoti.</p>
- <p class="bodytext">Bhikkhave, ce no ceteti, ce no pakappeti, <span class="bld">atha</span> tathāpi ce <span class="bld">anuseti</span> anusayanaṃ bhavati, evaṃ sati <span class="bld">etaṃ</span> anusayanaṃ <span class="bld">viññāṇassa</span> abhisaṅkhāraviññāṇassa <span class="bld">ārammaṇaṃ</span> paccayo hoti…pe… samudayo hoti. <span class="bld">Iti</span> iminā suttappadesena <span class="bld">ayaṃ</span> vuttappakāro cetayanādiko akusaladhammo <span class="bld">saṃkileso</span> dassito.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kena <a name="V0.0428"></a> nibbedho dassito’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘yato cā’’</span>tiādi vuttaṃ. Bhikkhave, yato ca ariyamaggiko neva ceteti, no ca pakappeti, no ca anuseti, etaṃ acetayanaṃ etaṃ akappanaṃ etaṃ ananusayanaṃ <span class="bld">viññāṇassa</span> abhisaṅkhāraviññāṇassa <span class="bld">ārammaṇaṃ</span> paccayo na hoti…pe… āyatiṃ jātijarāmaraṇaṃ nirujjhati, āyatiṃ soka…pe… yāsā nirujjhanti…pe… nirodho hoti. <span class="bld">Iti</span> iminā suttappadesena <span class="bld">ayaṃ</span> ariyamaggo <span class="bld">nibbedho</span> dassito. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘yañca bhikkhave’’tiādikaṃ suttaṃ <a name="M0.0310"></a> saṃkilesabhāge visaye ca nibbedhabhāge visaye ca vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca</span> suttaṃ nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para108"></a><span class="paranum">108</span>. Nānāvidhaṃ saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ ācariyena niddhāritaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘katamaṃ saṃkilesabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca sutta’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamaṃ saṃkilesabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca sutta’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tassattho vuttanayena veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">Bhikkhave, assutavā puthujjano <span class="bld">samuddo</span> jalasāgarasamuddo ‘‘samuddo samuddo’’ti bhāsati. Kenaṭṭhena bhāsati? Duppūraṇaṭṭhena ca saṃsaraṇaṭṭhena ca duratikkamanaṭṭhena ca samuddoti bhāsati. Evaṃ sati, bhikkhave, eso jalasāgarasamuddo <span class="bld">ariyassa</span> bhagavato vinaye vuttappakāraṭṭhena samuddo na hoti. Bhikkhave, <span class="bld">eso</span> jalasāgarasamuddo mahā udakarāsi mahā udakaṇṇavo hoti. Bhikkhave, cakkhu purisassa samuddo hoti, <span class="bld">tassa</span> cakkhussa <span class="bld">rūpamayo</span> rūpāyatanamayo vego. Kenaṭṭhena? Pathavito yāva akaniṭṭhabrahmalokā nīlādirūpārammaṇaṃ samosarantampi duppūraṇaṭṭhena ca anamatagge saṃsāre saṃsaraṇaṭṭhena ca duratikkamanaṭṭhena ca cakkhumeva samuddo hoti. Nīlādirūpāyatanassa appameyyassa appameyyena ūmimayena vegena saṃsaraṇaṭṭhena nīlādirūpameva vego hoti. <span class="bld">Iti</span> iminā suttappadesena <span class="bld">ayaṃ</span> cakkhu samuddo rūpamayo vego ca <span class="bld">saṃkileso</span> saṃkilesahetu dassito.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kena asekkho dassito’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘yo ta’’</span>ntiādi vuttaṃ. Yasmiṃ arahattaphale ṭhito <span class="bld">yo</span> arahā rūpamayaṃ taṃ vegaṃ <span class="bld">sahati</span> manāpe rūpe rāgaṃ, amanāpe rūpe dosaṃ, asamapekkhane mohaṃ anuppādento hutvā upekkhakabhāvena sahati, <span class="bld">ayaṃ</span> arahā, bhikkhave, saūmiṃ sāvaṭṭaṃ sagahaṃ sarakkhasaṃ cakkhusamuddaṃ atarīti vuccati, tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇoti vuccati. <span class="bld">Iti</span> iminā suttappadesena <span class="bld">ayaṃ</span> arahattaphalabhūto <span class="bld">asekkho</span> dassito.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Sotaṃ</span> <a name="V0.0429"></a><a name="M0.0311"></a> <span class="bld">bhikkhave’’</span>tiādīsupi iminā nayena yathāsambhavaṃ attho veditabbo. Idaṃ ‘‘samuddo’’tiādikaṃ suttaṃ saṃkilesabhāge visaye ca asekkhabhāge visaye ca vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">saṃkilesabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca</span> suttaṃ nāma.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ettakamevā’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘chayime’’</span>tiādi vuttaṃ. Bhikkhave, lokasmiṃ sattānaṃ <span class="bld">anayāya</span> anatthāya pāṇīnaṃ byābādhāya ime mayā vuccamānā baḷisā cha bhavanti. Katame cha? Bhikkhave, <span class="bld">cakkhuviññeyyā</span> cakkhuviññāṇena viññeyyā iṭṭhā <span class="bld">kantā</span> kāmanīyā <span class="bld">manāpā</span> manavaḍḍhakā <span class="bld">piyarūpā</span> piyasabhāvā <span class="bld">kāmūpasaṃhitā</span> kilesakāmasahitā <span class="bld">rajanīyā rūpā</span> nīlādirūpārammaṇā santi, <span class="bld">taṃ</span> vuttappakāraṃ rūpaṃ bhikkhu <span class="bld">ce abhinandati</span> sappītikataṇhāya abhimukho nandati, <span class="bld">ce abhivadati</span> ‘‘aho sukhaṃ aho sukha’’nti vadāpentiyā taṇhāyanavasena abhivadati, <span class="bld">ce ajjhosāya tiṭṭhati</span> gilitvā viya pariniṭṭhapetvā tiṭṭhati, evaṃ sati, bhikkhave, <span class="bld">ayaṃ</span> bhikkhu ‘‘gilitabaḷiso…pe… pāpimato’’ti vuccati. Ettha ca nīlādibhedena anekavidhattā ‘‘rūpā iṭṭhā…pe… rajanīyā’’ti bahuvacananiddeso katopi rūpāyatanarūpārammaṇabhāvena ca cakkhuviññeyyabhāvena ca ekavidhataṃ anativattanato ‘‘ta’’nti ekavacananiddeso katoti veditabbo. <span class="bld">‘‘Santi, bhikkhave, sotaviññeyyā’’</span>tiādīsupi iminā nayena yathāsambhavaṃ attho veditabbo. <span class="bld">Iti</span> iminā suttappadesena <span class="bld">ayaṃ</span> cakkhuviññeyyādiko chabbidho baḷiso <span class="bld">saṃkileso</span> kilesahetu dassito.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kena asekkho dassito’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘santi cā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Abhedi</span> bhindi, <span class="bld">paribhedi</span> parisamantato bhindi. <span class="bld">Iti</span> iminā suttappadesena <span class="bld">ayaṃ</span> arahattaphalabhūto <span class="bld">asekkho</span> dassito. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘chayime’’tiādikaṃ suttaṃ vuttanayena saṃkilesabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para109"></a><span class="paranum">109</span>. Nānāvidhaṃ saṃkilesabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ ācariyena niddhāritaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘katamaṃ saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca sutta’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamaṃ saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca sutta’’</span>ntiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ayaṃ</span> <a name="M0.0312"></a> <span class="bld">loko</span> sattaloko <span class="bld">santāpajāto</span> ñātibyasanādivasena jātasokasantāpo ceva rāgādivasena <a name="V0.0430"></a> jātapariḷāhasantāpo ca <span class="bld">phassapareto</span> anekehi dukkhasamphassehi abhibhūto <span class="bld">rodaṃ</span> rodanto vadati. Kinti vadati? Attanā phuṭṭhaṃ dukkhaṃ abhāvitakāyatāya adhivāsetuṃ asakkonto hutvā ‘‘aho dukkhaṃ, īdisaṃ dukkhaṃ mayhaṃ sattunopi mā hotū’’tiādinā rodanto vilapanto vadati, ‘‘kasmā evaṃ vadatī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘attato yena yena hi maññantī’’</span>tiādi vuttaṃ. Ete sattā yena yena kāmajjhosādinā pakārena attato dukkhassa paṭikāraṃ maññanti, <span class="bld">tato</span> pakārato <span class="bld">aññathā</span> aññena pakārena <span class="bld">taṃ</span> dukkhaṃ tikicchitabbaṃ <span class="bld">hi</span> yasmā hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aññathābhāvī</span>ti yasmā rodaṃ rodanto vadati, yena yena vā paravihiṃsādipakārena attano vaḍḍhiṃ maññanti āsīsanti, tato pakārato aññathā avaḍḍhi eva hoti. <span class="bld">Taṃ</span> āsīsitabbaṃ aññathābhāvi avaḍḍhitabhāvi eva <span class="bld">hi</span> yasmā hoti, tasmā maññitabbassa āsīsitabbassa aññathā bhavanasīlattā rodaṃ rodanto vadati, ayaṃ sattaloko rodanto ca hutvā vadati. ‘‘Ki’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘bhavasatto’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Bhavasatto</span> kāmabhavādīsu satto visatto loko <span class="bld">bhavameva</span> kāmabhavādibhavameva abhinandati. <span class="bld">Yaṃ</span> bhavaṃ abhinandati, taṃ jarāmaraṇādianekabyasanānubandhattā bhayānakaṭṭhena <span class="bld">bhayaṃ</span> hoti. <span class="bld">Yassa</span> yato jarāmaraṇādito bhāyati, taṃ jarāmaraṇādidukkhassa adhiṭṭhānabhāvato <span class="bld">dukkhaṃ</span> dukkhādhiṭṭhānaṃ hoti. <span class="bld">Iti</span> iminā suttappadesena <span class="bld">ayaṃ</span> santāpādiko <span class="bld">saṃkileso</span> saṃkilesahetu dassito.</p>
- <p class="bodytext">Saṃkileso dassito, ‘‘kena nibbedho dassito’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘bhavavippahānāya kho’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Bhavavippahānāya kho pana</span> kāmabhavādikassa bhavassa pajahanatthāya eva idaṃ mayā adhigataṃ magga<span class="bld">brahmacariyaṃ</span> vussati. <span class="bld">Iti</span> iminā suttappadesena <span class="bld">ayaṃ</span> brahmacariyabhūto maggo <span class="bld">nibbedho</span> dassito.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Bhavavippahānāyā’’tiādinā ekantena niyyānikamaggo nibbedho ācariyena dassito, amhehi ca ñāto, ‘‘katamo aniyyānikamaggo’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘ye hi keci samaṇā vā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Hi</span>-saddo vācāsiliṭṭhattho. Ye keci samaṇā vā ye keci brāhmaṇā vā <span class="bld">bhavena</span> <a name="M0.0313"></a> rūpabhavena <span class="bld">bhavassa</span> kāmabhavassa vippamokkhaṃ āhaṃsu, <span class="bld">bhavena</span> arūpabhavena <span class="bld">bhavassa</span> kāmabhavassa ceva rūpabhavassa ca vippamokkhaṃ āhaṃsu, sabbe te samaṇā vā sabbe te brāhmaṇā vā <span class="bld">bhavasmā</span> vuttappakārabhavato avippamuttā bhavantīti ahaṃ vadāmi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Rūpabhavādinā <a name="V0.0431"></a> ye ca kāmabhavādibhavassa vippamokkhaṃ āhaṃsū’’ti vattabbattā vibhavena bhavassa nissaraṇaṃ āhaṃsūti dassetuṃ <span class="bld">‘‘ye vā panā’’</span>tiādi vuttaṃ. Ye vā pana keci samaṇā vā ye vā pana keci brāhmaṇā vā <span class="bld">vibhavena</span> ucchedadiṭṭhiyā <span class="bld">bhavassa</span> saṃsārabhavassa nissaraṇaṃ āhaṃsu, sabbe te samaṇā vā sabbe te brāhmaṇā vā <span class="bld">bhavasmā</span> saṃsārabhavato anissaṭāva hontīti ahaṃ vadāmi. ‘‘Kasmā anissaṭā’’ti vattabbattā anissaṭakāraṇaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘upadhiṃ hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Idaṃ <span class="bld">dukkhaṃ</span> saṃsāradukkhaṃ <span class="bld">upadhiṃ</span> khandhūpadhikilesūpadhiabhisaṅkhārūpadhayo paṭicca <span class="bld">hi</span> yasmā sambhoti, tasmā anissaṭā honti. <span class="bld">Iti</span> iminā suttappadesena <span class="bld">ayaṃ</span> micchādiṭṭhisaṅkhāto <span class="bld">saṃkileso</span> dassito.</p>
- <p class="bodytext">Ye hi ‘‘kecī’’tiādinā saṃkileso dassito, ‘‘kena nibbedho dassito’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘sabbupādānakkhayā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Sabbupādānakkhayā</span> ariyamaggato <span class="bld">dukkhassa</span> saṃsāradukkhassa sambhavo natthi. <span class="bld">Iti</span> iminā suttappadesena <span class="bld">ayaṃ</span> ariyamaggo <span class="bld">nibbedho</span> dassito.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vuttappakārā aññasuttappadesenapi dassito’’ti dassetuṃ <span class="bld">‘‘lokamima’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Puthū</span> visuṃ visuṃ avijjāya <span class="bld">paretaṃ</span> abhibhūtaṃ <span class="bld">bhūtarataṃ</span> bhūtesu itthipurisesu aññamaññarataṃ <span class="bld">bhūtaṃ</span> khandhapañcakaṃ bhavehi aparimuttaṃ imaṃ lokaṃ mama citta tvaṃ passa. <span class="bld">Ye keci bhavā</span> ittarakhaṇā vā bhavā, dīghāyukā vā bhavā, sātavanto vā bhavā, asātavanto vā bhavā pañcakkhandhā <span class="bld">sabbadhi</span> ‘‘uddhaṃ adho tiriya’’nti imesu sabbesu <span class="bld">sabbatthatāya</span> sabbatthabhāvena ahesuṃ, <span class="bld">sabbe te</span> vuttappakārā bhavā niccadhuvarahitattā <span class="bld">aniccā</span> sampīḷitattā <span class="bld">dukkhā</span> vipariṇāmabhāvato <span class="bld">vipariṇāmadhammā</span> ahesuṃ. <span class="bld">Iti</span> iminā suttappadesena <span class="bld">ayaṃ</span> avijjādiko <span class="bld">saṃkileso</span> dassito.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Lokamima’’ntiādinā saṃkileso dassito, ‘‘kena nibbedho dassito’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘evameta’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Evaṃ</span> vuttappakārena <span class="bld">etaṃ</span> khandhapañcakaṃ <a name="M0.0314"></a> yathābhūtaṃ <span class="bld">sammappaññāya</span> sassa attano maggapaññāya, vipassanāpaññāya vā <span class="bld">passato</span> passantassa puggalassa bhavataṇhā pahīyati, sammappaññāya yathābhūtaṃ khandhapañcakaṃ passanto <span class="bld">vibhavaṃ</span> ucchedadiṭṭhiṃ <span class="bld">nābhinandati</span> na pattheti. Tassa puggalassa sabbaso taṇhānaṃ khayā <span class="bld">asesavirāganirodho</span> asesavirāgasaṅkhātena maggena nirodho nirujjhanaṃ <span class="bld">nibbānaṃ</span> nibbuti hoti. <span class="bld">Iti</span> iminā suttappadesena <span class="bld">ayaṃ</span> maggo <span class="bld">nibbedho</span> dassito.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Evameta’’ntiādinā <a name="V0.0432"></a> nibbedho dassito, ‘‘kena asekkho dassito’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tassa nibbutassā’’</span>tiādi vuttaṃ. Taṇhādiṭṭhinibbutassa tassa <span class="bld">bhikkhuno anupādā</span> kilesābhisaṅkhārānaṃ anuppādanato aggahaṇato punabbhavo na hoti, evaṃbhūtena ariyapuggalena pubbe attānaṃ abhibhūto pañcavidho māro vijito ahosi, anena ariyapuggalena pañcahi mārehi saṅgāmo vijito, saṅgāme, iṭṭhāniṭṭhādīsu vā <span class="bld">tādī</span> tādilakkhaṇappatto ariyapuggalo sabbabhavāni <span class="bld">upaccagā</span> atikkantova jāto. <span class="bld">Iti</span> iminā suttappadesena <span class="bld">ayaṃ</span> asekkho dassito. <span class="bld">Idaṃ</span> vuttappakāraṃ ‘‘ayaṃ loko’’tiādikaṃ suttaṃ saṃkilesabhāge visaye ca nibbedhabhāge visaye ca asekkhabhāge visaye ca vācakañāpakabhāvena ekadesavasena pavattanato <span class="bld">saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca</span> suttaṃ nāma.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ettakamevā’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘cattārome’’</span>tiādi vuttaṃ. Andhaputhujjano saṃsārasotassa anukūlabhāvena gacchanato <span class="bld">anusotagāmī</span> nāma, kalyāṇaputhujjano saṃsārasotassa nibbidānupassanādīhi paṭikkūlavasena pavattanato <span class="bld">paṭisotagāmī</span> nāma, sekkho acalappasādādisamannāgamena ṭhitasabhāvattā <span class="bld">ṭhitatto</span> nāma, asekkho saṃsārapāraṅgatavasena tiṭṭhanato <span class="bld">‘‘thale tiṭṭhatī’’</span>ti vuccati.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tesu catūsu puggalesu katamo puggalo saṃkilesabhāgiyādī’’ti vattabbabhāvato <span class="bld">‘‘tattha yoya’’</span>ntiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para110"></a><span class="paranum">110</span>. Nānāvidhaṃ saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ ācariyena niddhāritaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘katamaṃ saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca sutta’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katama’’</span>ntiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Abhijātiyo <a name="M0.0315"></a> puggalā cha saṃvijjanti lokasmiṃ, kaṇhe nīce kule nibbatto <span class="bld">kaṇhābhijātiko,</span> kaṇhadhammasamannāgatattā vā <span class="bld">kaṇho kaṇhābhijātiko</span> hutvā <span class="bld">kaṇhaṃ</span> kāḷakaṃ dasavidhaṃ dussīlyadhammaṃ <span class="bld">abhijāyati</span> pasavati, eso puggalo atthi. Vuttappakārena kaṇho kaṇhābhijātiko hutvā <span class="bld">sukkaṃ</span> dasavidhaṃ kusaladhammaṃ abhijāyati, eso puggalo atthi. Kaṇho kaṇhābhijātiko hutvā akaṇhaṃ asukkaṃ akaṇhaasukkavipākaṃ <span class="bld">accantadiṭṭhaṃ</span> nibbānaṃ ārādheti, eso puggalo atthi. Vuttavipariyāyena tayo puggalā jānitabbā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tesu <a name="V0.0433"></a> katame puggalā saṃkilesabhāgiyā’’tiādinā vattabbattā <span class="bld">‘‘tattha yo cā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ettakamevā’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘cattārimānī’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para111"></a><span class="paranum">111</span>. Nānāvidhaṃ saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ ācariyena niddhāritaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘katamaṃ vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca sutta’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamaṃ vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañcā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mānusattaṃ</span> manussabhāvaṃ laddhāna kiccaṃ, akiccañca dve bhavanti, dve kiccāniyeva kattabbāni. Tenāha aṭṭhakathācariyo (netti. aṭṭha. 111) ‘‘kattabba’’nti dasseti. ‘‘Katamaṃ kattabbaṃ kicca’’nti vattabbattā kattabbakiccaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘sukiccaṃ cevā’’</span>tiādi vuttaṃ. Puññāni ca kattabbattā sukiccaṃ eva, saṃyojanavippahānaṃ vā kattabbattā sukiccaṃ nāmāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tattha sutte katamena katamo dassito’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘sukiccaṃceva puññānīti vāsanā, saṃyojanavippahānaṃ vāti nibbedho’’</span>ti vutto.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ettakamevā’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘puññāni karitvānā’’</span>tiādi vuttaṃ. Puññāni karitvāna <span class="bld">katapuññā</span> puggalā <span class="bld">saggā</span> saggato saggaṃyeva vajanti. <span class="bld">Saṃyojanappahānā</span> ariyā <span class="bld">jarāmaraṇā</span> jarāmaraṇato vippamuccanti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tattha sutte katamena katamo dassito’’ti vattabbattā ‘‘puññāni karitvāna, saggā saggaṃ vajanti katapuññā’ti vāsanā, ‘saṃyojanappahānā, jarāmaraṇā vippamuccantī’ti nibbedho’’ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ettakamevā’’ti <a name="M0.0316"></a> vattabbattā <span class="bld">‘‘dvemānī’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Katamena katamo dassito’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tattha yo…pe… ayaṃ nibbedho’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Nānāvidhaṃ vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ ācariyena niddhāritaṃ, amhehi ca ñātaṃ<a name="V0.0434"></a>, ‘‘katamaṃ taṇhāsaṃkilesabhāgiyaṃ sutta’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha taṇhāsaṃkilesabhāgiya’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu soḷasasu saṃkilesabhāgiyādīsu suttesu taṇhāsaṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ taṇhāpakkheneva niddisitabbaṃ, bahuvisayattā niyametvāna niddhāressāmīti vuttaṃ hoti. ‘‘Kena pakārena niddisitabba’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘tīhi taṇhāhī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Bhavataṇhāyā</span>ti rūpabhavataṇhāya. <span class="bld">Vibhavataṇhāyā</span>ti arūpabhavataṇhāya. Yena yena vā pana <span class="bld">vatthunā</span> taṇhāpabhedaucchedādivatthunā <span class="bld">ajjhositā</span> bhavataṇhādivasena ajjhositā, tena tena pakārena taṇhādinā vā taṇhāpabhedaucchedādivatthunā vā taṇhāsaṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ niddisitabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Taṇhāsaṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ taṇhāpakkheneva niddisitabbanti ācariyena vuttaṃ, amhehi ca lakkhitaṃ, ‘‘diṭṭhisaṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ kena pakkhena niddisitabba’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘tattha diṭṭhisaṃkilesabhāgiya’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Yena yena vā pana vatthunā</span>ti diṭṭhippabhedaamarāvikkhepādivatthunā.</p>
- <p class="bodytext">Diṭṭhisaṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ diṭṭhipakkheneva niddisitabbanti ācariyena vuttaṃ, amhehi ca lakkhitaṃ, ‘‘duccaritasaṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ kena pakārena niddisitabba’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘tattha duccaritasaṃkilesabhāgiya’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tatheva vattabbattā <span class="bld">‘‘tattha taṇhāvodānabhāgiya’’</span>ntiādi vuttaṃ, <span class="bld">‘‘diṭṭhivodānabhāgiya’’</span>ntiādi vuttaṃ, <span class="bld">‘‘duccaritavodānabhāgiya’’</span>ntiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para112"></a><span class="paranum">112</span>. Yasmiṃ sāsanapaṭṭhāne aṭṭhārasa mūlapadā daṭṭhabbā, taṃ sāsanapaṭṭhānaṃ soḷasahi saṃkilesabhāgiyādīhi suttehi ekadesaniddhāraṇavasena vibhajitaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘kiṃ pana taṃ sāsanapaṭṭhānaṃ tehi soḷasahi eva saṃkilesabhāgiyādīhi vibhajitabbaṃ, udāhu aññehi suttehipi vibhajitabba’’nti vattabbattā aññehi aṭṭhavīsasuttehipi vibhajituṃ <span class="bld">‘‘tattha katame aṭṭhārasa mūlapadā? Lokiyaṃ lokuttara’’</span>ntiādi vuttaṃ<a name="M0.0317"></a>. ‘‘Yadi aññehipi aṭṭhavīsasuttehi vibhajitabbaṃ, evaṃ sati ‘lokiya’ntiādivacanameva vattabbaṃ, kasmā ‘tattha katame aṭṭhārasa mūlapadā’ti vuttā’’ti ce? Tassa sāsanapaṭṭhānavibhāgo aṭṭhārasahi mūlapadehi saṅgahito, aṭṭhārasa mūlapadāpi vibhajite sāsanapaṭṭhāne daṭṭhabbā, tasmā mūlapadā vibhattāyeva. Tāni mūlapadāni vibhajituṃ <span class="bld">‘‘tattha katame aṭṭhārasa mūlapadā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> (netti. aṭṭha. 112) pana –</p>
- <p class="indent">‘‘Evaṃ <a name="V0.0435"></a> soḷasavidhena sāsanapaṭṭhānaṃ nānāsuttehi udāharaṇavasena vibhajitvā idāni aṭṭhavīsatividhena sāsanapaṭṭhānaṃ dassentena yasmā ayampi paṭṭhānavibhāgo mūlapadehi saṅgahito, na imassāpi tehi asaṅgahito padeso atthi, tasmā mūlapadaṃ, vibhajitabbatañca dassetuṃ ‘tattha katame aṭṭhārasa mūlapadā’ti pucchāya vasena mūlapadāni uddharitvā ‘lokiyaṃ lokuttara’ntiādinā nava tikā, thavo cāti aṭṭhavīsatividhaṃ sāsanapaṭṭhānaṃ uddiṭṭha’’nti –</p>
- <p class="unindented">Vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu soḷasahārapañcakanayaaṭṭhārasamūlapadesu katamāni padāni mūlapadāni hontīti pucchati. Loke niyutto sabhāvadhammoti <span class="bld">lokiyo,</span> loke vā vidūhi vidito sabhāvotipi <span class="bld">lokiyo,</span> lokiyo sabhāvadhammo assa visesasuttassa atthīti taṃ visesasuttaṃ <span class="bld">lokiyaṃ</span> nāma. Esa nayo <span class="bld">‘‘lokuttara’’</span>ntiādīsupi veditabbo. Jānātīti <span class="bld">ñāṇaṃ,</span> ñāṇaṃ assa visesasuttassa atthīti <span class="bld">ñāṇaṃ</span>. Ñātabbāti <span class="bld">ñeyyā,</span> ñeyyā assa visesasuttassa atthīti <span class="bld">ñeyyaṃ</span>. Eseva nayo – <span class="bld">‘‘ñāṇañca ñeyyañcā’’</span>ti etthāpi veditabbo. Nibbānaṃ paṭhamaṃ passatīti <span class="bld">dassanaṃ,</span> paṭhamamaggañāṇaṃ, dassanaṃ assa visesasuttassa atthīti <span class="bld">dassanaṃ</span>. Bhāvanā assa visesasuttassa pāḷiyā atthīti <span class="bld">bhāvanā. ‘‘Dassanañca bhāvanā cā’’</span>ti etthāpi esa nayo veditabbo. Sassa attano vacananti <span class="bld">sakaṃ,</span> sakaṃ vacanaṃ <span class="bld">sakavacanaṃ,</span> bhagavato vacananti attho. Parassa vacanaṃ <span class="bld">paravacanaṃ</span>. Vissajjanīyo assa visesasuttassa atthīti <span class="bld">vissajjanīyaṃ</span>. Natthi vissajjanīyo assa visesasuttassāti <span class="bld">avissajjanīyaṃ</span>. Kammaṃ assa visesasuttassa atthīti <span class="bld">kammaṃ</span>. Vipāko assa pāṭhassa atthīti <span class="bld">vipāko</span><a name="M0.0318"></a>. Sesesupi assatthiattho gahetabbo. Atha vā lokiyādiattho mukhyattho, taṃvācakasuttampi ṭhānyūpacārena vuttaṃ. Buddhādīnaṃ guṇe abhitthavati etena suttappadesenāti <span class="bld">thavo,</span> suttappadeso.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tesu aṭṭhavīsatividhesu lokiyādīsu sāsanapaṭṭhānasuttesu katamaṃ suttaṃ lokiyaṃ sutta’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamaṃ lokiya’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu aṭṭhavīsatividhesu lokiyādīsu sāsanapaṭṭhānasuttesu <span class="bld">katamaṃ</span> suttaṃ lokiyaṃ sāsanapaṭṭhānaṃ suttanti pucchati.</p>
- <p class="bodytext">Bhikkhave, dhenuyā thanehi nikkhantaṃ sajjukhīraṃ nikkhantakkhaṇe <span class="bld">na muccati</span> na pariṇamati khīrabhāvaṃ pajahitvā dadhibhāvaṃ na pāpuṇāti, takkādiambilasamāyogato pacchā khīrabhāvaṃ pajahati dadhibhāvaṃ pāpuṇāti iva, evaṃ yena bālena pāpaṃ yaṃ kammaṃ kataṃ, taṃ kammaṃ karaṇakkhaṇe <a name="V0.0436"></a> tassa bālassa apāyadukkhādinibbattāpanavasena na vipaccati. Dutiye pana vā tatiyādimhi vā attabhāve vipaccati. <span class="bld">Bhasmacchanno</span> chārikāya paṭicchanno <span class="bld">pāvako</span> aggi akkantaṃ janaṃ akkamanakkhaṇe na ḍahati. Chārikaṃ pana tāpetvā kālantare ḍahati iva, evaṃ yena bālena pāpaṃ yaṃ kammaṃ kataṃ, taṃ kammaṃ karaṇakkhaṇe taṃ bālaṃ apāyadukkhādinibbattāpanavasena ḍahāpentaṃ hutvā na anveti. Dutiye vā tatiyādimhi vā attabhāve apāyadukkhādinibbattāpanavasena ḍahāpentaṃ hutvā ḍahantaṃ taṃ bālaṃ taṃ anvetīti yojanā. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘na hi…pe… pāvako’’ti suttaṃ lokiye atthe vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">lokiyaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ettakameva lokiya’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘cattārimānī’’</span>tiādi vuttaṃ. Attho pākaṭo. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘cattārimāni…pe… kāḷapakkheva candimā’’ti suttaṃ lokiye atthe vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">lokiyaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Evaṃ duvidhaṃyeva lokiya’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘aṭṭhime, bhikkhave, lokadhammā’’</span>tiādi vuttaṃ. Attho pākaṭo. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘aṭṭhime’’tiādikaṃ suttaṃ lokiyesu aṭṭhavidhesu atthesu vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">lokiyaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Nānāvidhaṃ lokiyaṃ ācariyena niddhāritaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘katamaṃ suttaṃ lokuttara’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamaṃ lokuttara’’</span>ntiādi vuttaṃ<a name="M0.0319"></a>. Ito paresupi esa nayo veditabbo. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu aṭṭhavīsatividhesu lokiyādīsu suttesu.</p>
- <p class="bodytext">Chekena sārathinā sudantā assā samathaṅgatā yathā, evaṃ <span class="bld">pahīnamānassa</span> pahīnanavavidhamānassa <span class="bld">yassa</span> anāsavassa bhikkhuno <span class="bld">indriyāni</span> chabbidhāni cakkhundriyādīni samathaṅgatāni. <span class="bld">Tādino</span> tādilakkhaṇena samannāgatassa anāsavassa <span class="bld">tassa</span> bhikkhuno devāpi manussāpi pihayantīti yojanā. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘yassindriyānī’’tiādikaṃ suttaṃ lokuttare atthe vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">lokuttaraṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ettakamevā’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘pañcimāni bhikkhave indriyānī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘pañcimānī’’tiādikaṃ suttampi lokuttare atthe vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">lokuttaraṃ</span> nāma. (1)</p>
- <p class="bodytext">‘‘Laddhāna <a name="V0.0437"></a> mānusattaṃ dve, kiccaṃ akiccameva cā’’tiādikā dve gāthā vuttā. <span class="bld">Iha</span> gāthāsu ‘‘sukiccaṃ ceva puññānī’’ti <span class="bld">yaṃ</span> gāthāpadañca ‘‘puññāni karitvāna, saggā saggaṃ vajanti katapuññā’’ti <span class="bld">yaṃ</span> gāthāpadañca vuttaṃ, <span class="bld">idaṃ</span> gāthāpadaṃ lokiye atthe vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">lokiyaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Iha</span> gāthāsu ‘‘saṃyojanavippahānaṃ vā’’ti <span class="bld">yaṃ</span> gāthāpadañca ‘‘saṃyojanavippahānā, jarāmaraṇā vippamuccantī’’ti <span class="bld">yaṃ</span> gāthāpadañca vuttaṃ, <span class="bld">idaṃ</span> gāthāpadaṃ vuttanayena lokuttaraṃ nāma. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘laddhānā’’tiādikaṃ vuttappakārena lokiyañca lokuttarañca.</p>
- <p class="bodytext">Bhikkhave, viññāṇe āhāre āhārapaṭibaddhe chandarāge sati nāmarūpassa avakkanti hoti. ‘‘Viññāṇe…pe… hotī’’ti <span class="bld">idaṃ</span> vuttanayena lokiyaṃ nāma. ‘‘Viññāṇe…pe… nirodho’’ti <span class="bld">idaṃ</span> suttaṃ lokuttaraṃ nāma. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘viññāṇe ce bhikkhave’’tiādikaṃ suttaṃ lokiye atthe ca lokuttare atthe ca ekadesavasena vācakañāpakavasena pavattanato <span class="bld">lokiyañca lokuttarañca</span>. (2)</p>
- <p class="bodytext"><a name="para113"></a><span class="paranum">113</span>. Sattaloke sabbā disā anuparigamma <span class="bld">kvaci</span> disāyaṃ cetasā <span class="bld">attanā</span> attato piyataraṃ aññaṃ neva ajjhagā, attāva piyataro yathā<a name="M0.0320"></a>, evaṃ <span class="bld">paresaṃ</span> sattānaṃ <span class="bld">puthu</span> visuṃ visuṃ attāva <span class="bld">piyo</span> piyataro, tasmā attanova piyatarattā <span class="bld">attakāmo</span> attano hitakāmo paṇḍito sattaloko attānaṃ upamaṃ katvā paraṃ <span class="bld">na hiṃse</span> na hiṃseyyāti yojanā. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘sabbā disā’’tiādikaṃ suttaṃ sattesu vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">sattādhiṭṭhānaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Ye keci khīṇāsavā puggalā <span class="bld">bhūtāva</span> na bhavissanti, <span class="bld">sabbe</span> te khīṇāsavā puggalā <span class="bld">dehaṃ</span> attabhāvaṃ pahāya nibbānaṃ gamissanti. Ye ca puthujjanādayo sattā punabbhavesu bhavissanti, <span class="bld">sabbe</span> te puthujjanādayo sattā <span class="bld">dehaṃ</span> attabhāvaṃ pahāya paralokaṃ gamissanti, taṃ <span class="bld">sabbajāniṃ</span> sabbassa sattassa hāniṃ maraṇaṃ, vināsaṃ vā kusalo yo puggalo vijānāti, so <span class="bld">kusalo</span> puggalo taṃ sabbajāniṃ viditvā ātāpiyo brahmacariyaṃ careyyāti yojanā. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘ye kecī’’tiādikaṃ vuttanayena sattādhiṭṭhānaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Sattahi aṅgehi samannāgataṃ kalyāṇamittaṃ yāvajīvaṃ kusalena puggalena na vijahitabbaṃ. Katamehi sattahi? Parisuddhasīlasampattiparisuddhadiṭṭhisampattīhi samannāgatattā <span class="bld">piyo ca</span> piyāyitabbo <a name="V0.0438"></a> ca hoti, pāsāṇachattaṃ viya <span class="bld">garu ca</span> hoti, sambhāvetabbatāya <span class="bld">bhāvanīyo ca</span> hoti, ‘‘kālena vadāmi, no akālenā’’tiādike pañcadhamme attani upaṭṭhāpetvā sabrahmacārīnaṃ vā sissānaṃ vā vinicchayaullumpanaovādadānabhāve ṭhatvā <span class="bld">vattā ca</span> hoti, sabrahmacārīhi vā sissādīhi vā vuccamāno suvaco hutvā tesaṃ <span class="bld">vacanakkhamo ca</span> hoti, saccapaṭiccasamuppādādigambhīraṃ vā aññaṃ gambhīraṃ vā <span class="bld">kathaṃ kattā ca</span> hoti, dhammavinayādivaseneva dīpanato <span class="bld">aṭṭhāne ca na niyojako</span> hoti. Imehi sattahi aṅgehi samannāgataṃ kalyāṇamittaṃ yāvajīvaṃ na vijahitabbaṃ. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘sattahī’’tiādivacanaṃ bhagavā avoca. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘sattahī’’tiādikaṃ vacanaṃ sugato vatvā athāparaṃ <span class="bld">etaṃ</span> gāthāvacanaṃ satthā avoca. Kiṃ avoca?</p>
- <p class="gatha1">‘‘Piyo garu bhāvanīyo, vattā ca vacanakkhamo;</p>
- <p class="gatha2">Gambhīrañca kathaṃ kattā, na caṭṭhāne niyojako;</p>
- <p class="gathalast">Taṃ mittaṃ mittakāmena, yāvajīvampi seviya’’nti. –</p>
- <p class="unindented"><span class="bld">Etaṃ</span> <a name="M0.0321"></a> gāthāvacanaṃ satthā avocāti yojanā. ‘‘Na ca aṭṭhānayojako’’ti pāṭho atthi. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘sattahī’’tiādikaṃ vacanaṃ sattādhiṭṭhānaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Loke yaṃ kāmasukhañca yaṃ idaṃ diviyaṃ sukhañca atthi, <span class="bld">ete</span> kāmasukhadiviyasukhā taṇhākkhayasukhassa soḷasiṃ kalaṃ na agghantīti yojanā. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘yañcā’’tiādikaṃ suttaṃ dhammādhiṭṭhānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yattha</span> nibbāne dukkhaṃ nirujjhati, sammāsambuddhadesitaṃ asokaṃ virajaṃ khemaṃ taṃ nibbānaṃ susukhaṃ vatāti yojanā. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘susukha’’ntiādikaṃ suttampi dhammādhiṭṭhānaṃ. (3)</p>
- <p class="bodytext">Tīsu bhavesu sattānaṃ jananato taṇhāsaṅkhātaṃ <span class="bld">mātarañca,</span> pitaraṃ nissāya mānassa uppajjanato mānasaṅkhātaṃ <span class="bld">pitarañca,</span> raṭṭhe loko raṭṭhissaraṃ rājānaṃ bhajati viya dvinnaṃ sassatucchedadiṭṭhīnaṃ sabbadiṭṭhigatehi bhajanīyattā sassatucchedadiṭṭhisaṅkhāte <span class="bld">khattiye dve rājāno ca,</span> āyasādhako puriso raṭṭhe atthaṃ anucarati iva nandirāgassa dvādasāyatane anucaraṇato nandirāgasaṅkhātena anucaraṇena saha pavattanaṭṭhānaṃ dvādasāyatanasaṅkhātaṃ <span class="bld">raṭṭhañca</span> khīṇāsavo yo brāhmaṇo hanati, so brāhmaṇo hantvā <span class="bld">anīgho</span> niddukkho hutvā yātīti yojanā. Iha ‘‘mātara’’ntiādigāthāyaṃ <a name="V0.0439"></a> ‘‘mātaraṃ…pe… hantvā’’ti <span class="bld">idaṃ</span> gāthāvacanaṃ dhammādhiṭṭhānaṃ. ‘‘Anīgho yāti brāhmaṇo’’ti <span class="bld">idaṃ</span> gāthāvacanaṃ sattādhiṭṭhānaṃ. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘mātara’’ntiādikaṃ suttaṃ sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Cattārome bhikkhave iddhipādā’’ti <span class="bld">idaṃ</span> suttappadesavacanaṃ dhammādhiṭṭhānaṃ. So catūhi iddhipādehi samannāgato puggalo <span class="bld">kāyepi</span> karajakāyepi <span class="bld">cittaṃ</span> pādakajjhānacittaṃ <span class="bld">samodahati</span> pakkhipati, so puggalo dissamānakāyena gantukāmo karajakāyagatikaṃ pādakajjhānacittaṃ adhiṭṭhahati. <span class="bld">Cittepi</span> pādakajjhānacittepi <span class="bld">kāyaṃ</span> karajakāyaṃ <span class="bld">samodahati</span> pakkhipati, so puggalo sīghaṃ aññaṃ gantukāmo pādakajjhānacittagatikaṃ karajakāyaṃ adhiṭṭhahati. <span class="bld">Kāye</span> karajakāye <span class="bld">sukhasaññañca</span> sukhavihārasaññañca <span class="bld">lahusaññañca</span> lahugamanasaññañca okkamitvā aññaṃ gamaneyyaṃ icchitaṭṭhānaṃ ekacittakkhaṇeneva ca gantvā upasampajja viharati. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘so’’tiādikaṃ suttappadesavacanaṃ sattādhiṭṭhānaṃ. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘cattārome’’tiādikaṃ suttaṃ sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca. (4)</p>
- <p class="bodytext"><a name="para114"></a><span class="paranum">114</span>. Yaṃ <a name="M0.0322"></a> sabbaññuta<span class="bld">ñāṇaṃ lokuttaraṃ</span> lokaṃ uttaritvā abhibhavitvā ṭhitaṃ, <span class="bld">yena</span> sabbaññutaññāṇena bhagavā ‘‘sabbaññū’’ti vuccati, <span class="bld">tassa</span> sabbaññutaññāṇassa parihānaṃ natthi, <span class="bld">taṃ</span> sabbaññutaññāṇaṃ sabbakāle jānituṃ āvajjanakāle pavattatīti yojanā. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘yaṃ ta’’ntiādikaṃ ñāṇe atthe vācakañāpakabhāvenapi pavattanato <span class="bld">ñāṇaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yāya</span> nibbānagāminiyā maggapaññāya jātimaraṇasaṅkhayaṃ pajānāti, sā nibbānagāminī maggapaññā sabbāhi lokiyāhi paññāhi <span class="bld">seṭṭhā</span> pasatthāti yojanā. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘paññā hī’’tiādikaṃ vuttanayena ñāṇaṃ nāma.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Dhotaka, vo tumhākaṃ santiṃ ahaṃ kittayissāmī’’ti bhagavā avoca. <span class="bld">‘‘Diṭṭhe dhamme</span> dukkhādidhamme vā attabhāve vā <span class="bld">sato</span> aniccānupassanādisatisampanno hutvā <span class="bld">caraṃ</span> caranto yogāvacaro anītihaṃ <span class="bld">yaṃ santiṃ</span> yaṃ nibbānaṃ ariyamaggena <span class="bld">viditvā loke</span> saṃsāraloke <span class="bld">visattikaṃ</span> visappakaṃ taṇhaṃ <span class="bld">tare</span> tareyyā’’ti bhagavā avoca.</p>
- <p class="bodytext">Dhotako bhagavantaṃ vadati <span class="bld">‘‘mahesi</span> mahante sīlakkhandhādī esanasīla, gotama, <span class="bld">sato</span> ‘sabbe saṅkhārā aniccā’tiādisaraṇasampanno hutvā <span class="bld">caraṃ</span> caranto yogāvacaro uttamaṃ <span class="bld">yaṃ santiṃ</span> yaṃ <a name="V0.0440"></a> nibbānaṃ ariyamaggena <span class="bld">viditvā loke</span> saṃsāraloke visattikaṃ taṇhaṃ <span class="bld">tare</span> tareyyāti <span class="bld">tañca</span> vacanaṃ <span class="bld">tañca</span> santiṃ nibbānaṃ ahaṃ <span class="bld">abhinandāmi</span> abhipatthayāmi, mahesi tvaṃ, yañca sampajānāsī’’ti dhotako bhagavantaṃ vadati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Dhotakā’’</span>ti ālapitvā bhagavā dhotakaṃ avoca. <span class="bld">‘‘Uddhaṃ</span> anāgataṃ upari <span class="bld">adho</span> atītaṃ heṭṭhā ca <span class="bld">tiriyañcāpi</span> majjhe paccuppannaṃ parito ca <span class="bld">loke</span> saṃsāraloke etaṃ taṇhaṃ <span class="bld">bhavābhavāya</span> khuddakabhavamahantabhavatthāya <span class="bld">saṅgo</span> laggoti <span class="bld">viditvā</span> vicaranto tvaṃ taṇhaṃ <span class="bld">mākāsi</span> mā akāsī’’ti bhagavā dhotakaṃ avocāti yojanā. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘kittayissāmī’’tiādikaṃ ñeyye visaye atthe vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">ñeyyaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ettakamevā’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘catunnaṃ bhikkhave’’</span>tiādi vuttaṃ. Bhikkhave, catunnaṃ <span class="bld">ariyasaccānaṃ</span> ariyabhāvakarānaṃ saccānaṃ <span class="bld">ananubodhā</span> abujjhanena <span class="bld">appaṭivedhā</span> appaṭivijjhanena <span class="bld">evaṃ</span> iminā kāraṇena mamañceva tumhākañca dīghamaddhānaṃ idaṃ <span class="bld">sandhāvitaṃ</span> sandhāvanaṃ, idaṃ <span class="bld">saṃsaritaṃ</span> saṃsaraṇaṃ ahosīti, bhikkhave, ajja <a name="M0.0323"></a> <span class="bld">tayidaṃ</span> taṃ idaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ mayā anubuddhaṃ paṭividdhaṃ…pe… <span class="bld">tayidaṃ</span> taṃ idaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ mayā anubuddhaṃ paṭividdhaṃ, mama bhavataṇhā ucchinnā, bhavanetti taṇhā khīṇā, idāni mama punabbhavo natthi, <span class="bld">iti idaṃ</span> ‘‘catunna’’ntiādikaṃ bhagavā avoca, sugato <span class="bld">idaṃ</span> ‘‘catunna’’ntiādikaṃ vatvā athāparaṃ <span class="bld">etaṃ</span> ‘‘catunna’’ntiādigāthāvacanaṃ satthā avocāti yojetvā gāthāyañca tatheva yojanā kātabbā. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘catunna’’ntiādikaṃ vuttanayena ñeyyaṃ nāma. (5)</p>
- <p class="bodytext">‘‘Rūpaṃ aniccaṃ…pe… viññāṇaṃ anicca’’nti <span class="bld">idaṃ</span> suttaṃ ñeyye rūpādidhamme vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">ñeyyaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ</span> ‘‘rūpaṃ anicca’’ntiādinā pakārena <span class="bld">jānaṃ</span> jānanto <span class="bld">evaṃ</span> ‘‘rūpaṃ anicca’’ntiādinā pakārena <span class="bld">passaṃ</span> passanto <span class="bld">ariyasāvako</span> ariyassa bhagavato sāvako ‘‘idaṃ rūpaṃ anicca’’nti rūpaṃ passati, ‘‘ayaṃ vedanā aniccā’’ti vedanaṃ passati, ‘‘ayaṃ saññā aniccā’’ti saññaṃ passati, ‘‘ime saṅkhārā aniccā’’ti saṅkhāre passati, ‘‘idaṃ viññāṇaṃ anicca’’nti viññāṇaṃ passati. <span class="bld">Iti idaṃ</span> suttaṃ rūpādipassane ñāṇe vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">ñāṇaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">So</span> <a name="V0.0441"></a> ‘‘rūpaṃ anicca’’ntiādinā pakārena passanto ariyasāvako <span class="bld">rūpena</span> rūparāgena parimuccati…pe… <span class="bld">viññāṇamhā</span> viññāṇarāgamhā parimuccatīti dukkhasmā parimuccatīti ahaṃ vadāmīti yojanā. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘so parimuccatī’’tiādikaṃ suttaṃ ñāṇe ca ñeyye ca vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">ñāṇañca ñeyyañca</span> hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbe</span> pañcakkhandhā paccayehi saṅkharitattā <span class="bld">saṅkhārā</span> ādiantavantabhāvato, aniccantikabhāvato, tāvakālikabhāvato ca khaṇaparittabhāvato <span class="bld">aniccā</span> bhavanti. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti suttappadesavacanaṃ vuttanayena ñeyyaṃ nāma. <span class="bld">Yadā</span> vipassanākaraṇakāle <span class="bld">paññāya</span> vipassanāpaññāya <span class="bld">passati</span> aniccatādikaṃ passati. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘yadā paññāya passatī’’ti suttappadesavacanaṃ ñāṇaṃ nāma. <span class="bld">Atha</span> passanakkhaṇe <span class="bld">dukkhe</span> pañcakkhandhe vipassako nibbindati, nibbindanto puggalo dukkhādijānanādivasena cattāri saccāni paṭivijjhati, <span class="bld">eso</span> catusaccapaṭivedho <span class="bld">visuddhiyā</span> visuddhatthāya maggoti. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘athā’’tiādikaṃ suttappadesavacanaṃ ñāṇañca ñeyyañca hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Soṇā</span>ti <a name="M0.0324"></a> soṇaṃ ālapati. <span class="bld">Samaṇā</span> bāhirakasamaṇā <span class="bld">brāhmaṇā</span> jātibrāhmaṇā aniccena rūpena, dukkhena rūpena, vipariṇāmadhammena rūpena ‘‘ahaṃ parehi <span class="bld">seyyo</span> uttamo asmī’’ti vā samanupassanti, ‘‘ahaṃ parena <span class="bld">sadiso</span> samāno asmī’’ti vā samanupassanti, ‘‘ahaṃ parato <span class="bld">hīno</span> lāmako asmī’’ti vā samanupassanti, yathābhūtassa adassanā <span class="bld">aññatra</span> vajjetvā aññaṃ kiṃ nāma kāraṇaṃ siyā, yathābhūtaṃ adassanato tāva samanupassanassa aññaṃ kāraṇaṃ natthi, yathābhūtaṃ adassanameva kāraṇanti veditabbaṃ. <span class="bld">‘‘Aniccāya vedanāyā’’</span>tiādīsupi iminā vuttanayena vuttanayānusārena yojanā kātabbā. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘ye hi kecī’’tiādikaṃ suttappadesavacanaṃ ñeyyaṃ nāma. ‘‘Ye ca kho kecī’’tiādiko sukkapakkho pana vuttavipariyāyena veditabbo. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘ye ca kho’’tiādikaṃ suttappadesavacanaṃ ñāṇaṃ nāma. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘ye hi kecī’’tiādikaṃ suttaṃ ñāṇe ca ñeyye ca atthe vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">ñāṇañca ñeyyañca</span> hoti. (6)</p>
- <p class="bodytext">Nānāvidhaṃ ñāṇañca ñeyyañca sāsanapaṭṭhānasuttaṃ ācariyena niddhāritaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘katamaṃ dassana’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamaṃ dassana’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu lokiyādīsu aṭṭhavīsatividhesu sāsanapaṭṭhānesu suttesu katamaṃ suttaṃ dassanaṃ nāmāti pucchati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para115"></a><span class="paranum">115</span>. <span class="bld">Gambhīrapaññena</span> <a name="V0.0442"></a> sabbaññubuddhena <span class="bld">sudesitāni</span> saṅkhepavitthārādīhi tehi tehi nayehi suṭṭhu desitāni ariyasaccāni <span class="bld">ye</span> bhāvitabhāvanā ariyapuggalā paññāobhāsena vibhāvayanti, te bhāvitabhāvanā ariyapuggalā devarajjacakkavattirajjādipamādaṭṭhānaṃ āgamma bhusaṃ pamattā kiñcāpi honti, tathāpi <span class="bld">te</span> bhāvitabhāvanā ariyapuggalā sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena aṭṭhamabhavādīsu uppajjanārahānaṃ nāmarūpānaṃ niruddhattā aṭṭhamakkhattuvasena <span class="bld">aṭṭhamaṃ</span> bhavaṃ na ādiyantīti yojanā. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘ye ariyasaccānī’’tiādikaṃ suttaṃ dassane paṭhamamaggañāṇe vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">dassanaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Nagaradvārabāhathirakaraṇatthaṃ ummārabbhantare pathaviyaṃ aṭṭhahatthadasahatthappamāṇaṃ āvāṭaṃ khaṇitvā tasmiṃ āvāṭe ussāpitattā <span class="bld">pathavissito</span> pathavinissito antopathavinissito <span class="bld">indakhīlo</span> sāradārumayo thambho <a name="M0.0325"></a> <span class="bld">catubbhi</span> catūhi disāhi āgatehi <span class="bld">vātehi</span> mahāvātehi <span class="bld">asampakampiyo</span> sampakampituṃ asakkuṇeyyo siyā yathā, <span class="bld">yo</span> sappuriso ariyasaccāni avecca passati, taṃ sappurisaṃ sabbatitthiyavādavātehi asampakampiyattā <span class="bld">tathūpamaṃ</span> ahaṃ vadāmīti yojanā. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘yathindakhīlo’’tiādikaṃ suttaṃ vuttanayena dassanaṃ nāma.</p>
- <p class="bodytext">Bhikkhave, catūhi sotāpattiyaṅgehi samannāgato <span class="bld">ariyasāvako</span> ariyassa bhagavato sammāsambuddhassa sāvako ācikkhituṃ <span class="bld">ākaṅkhamāno</span> hutvā <span class="bld">attanāva</span> sayameva attānaṃ byākareyya ‘‘bho, mama atta ahaṃ idāni khīṇanirayo amhi, khīṇatiracchānayoni amhi…pe…. dukkhassantaṃ karissāmī’’ti byākareyya. Caturaṅgasarūpaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘katamehi catūhī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘catūhī’’tiādikaṃ dassanaṃ nāma.</p>
- <p class="bodytext">Nānāvidhaṃ dassanaṃ niddhāritaṃ, ‘‘katamā bhāvanā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamā bhāvanā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Idha sāsane <span class="bld">yassa</span> ariyasāvakassa <span class="bld">ajjhattaṃ</span> kāmabhave nibbattāpakānaṃ orambhāgiyasaṃyojanānaṃ pajahanavasena ca <span class="bld">bahiddhā</span> rūpārūpabhavesu nibbattāpakānaṃ uddhambhāgiyasaṃyojanānaṃ pajahanavasena ca <span class="bld">indriyāni</span> saddhindriyādīni indriyāni <span class="bld">subhāvitāni</span> ariyamaggabhāvanāvasena suṭṭhu bhāvitāni bhavanti, <span class="bld">bhāvito</span> bhāvitamaggo <span class="bld">sa danto</span> so ariyasāvako imaṃ lokañca paraṃ lokañca <span class="bld">nibbijjha</span> nibbijjhitvā paṭivijjhitvā <span class="bld">kālaṃ</span> maraṇakāle<a name="V0.0443"></a>, kālaṃkiriyaṃ vā <span class="bld">kaṅkhati</span> patthetīti yojanā. <span class="bld">Ayaṃ</span> ‘‘yassindriyānī’’tiādikā pāḷi bhāvanāya vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">bhāvanā</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammapadāni</span> jhānavipassanāmaggaphalanibbānadhammakoṭṭhāsāni. <span class="bld">Anabhijjhā dhammapadaṃ</span> anabhijjhāsīsena adhigatajhānavipassanāmagganibbānadhammapadaṃ koṭṭhāsaṃ. Esa nayo sesesupi. <span class="bld">Ayaṃ</span> ‘‘cattārimānī’’tiādikā pāḷi vuttanayena bhāvanā nāma. (7)</p>
- <p class="bodytext">Devaputta chindanto puggalo <span class="bld">pañca</span> orambhāgiyasaṃyojanāni heṭṭhā maggattayena <span class="bld">chinde</span> chindeyya, pajahanto puggalo <span class="bld">pañca</span> uddhambhāgiyasaṃyojanāni arahattamaggena <span class="bld">jahe</span> pajaheyya, bhāvayanto puggalo <span class="bld">pañca</span> <a name="M0.0326"></a> saddhindriyādīni ca uttari <span class="bld">bhāvaye</span> bhāveyya. <span class="bld">Pañcasaṅgātigo</span> rāgasaṅgadosasaṅgamohasaṅgamānasaṅgadiṭṭhisaṅgātigo bhikkhu <span class="bld">oghatiṇṇoti</span> kāmoghabhavoghadiṭṭhoghaavijjoghatiṇṇoti <span class="bld">vuccati</span> kathīyatīti yojanā. ‘‘Pañca chinde pañca jahe’’ti idaṃ vacanaṃ dassanaṃ nāma. ‘‘Pañca cuttari…pe… vuccatī’’ti <span class="bld">ayaṃ</span> pāḷi bhāvanā nāma. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘pañcā’’tiādikaṃ suttaṃ dassanañca bhāvanā ca hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Tīṇimāni, bhikkhave’’</span>tiādīsu yojanā pākaṭā. (8)</p>
- <p class="bodytext"><a name="para116"></a><span class="paranum">116</span>. ‘‘Sabbapāpassa akaraṇaṃ…pe… buddhāna sāsana’’nti <span class="bld">idaṃ</span> suttaṃ sammāsambuddhassa vacanabhāvato <span class="bld">sakavacanaṃ</span> nāma. Attho heṭṭhā vuttova.</p>
- <p class="bodytext">Bhikkhave, bālassa <span class="bld">bālalakkhaṇāni</span> bālaupalakkhaṇakāraṇāni <span class="bld">bālanimittāni</span> ‘‘ayaṃ bālo’’ti gahaṇakāraṇāni <span class="bld">bālāpadānāni</span> bālassa apadānāni porāṇāni viruḷhāni kammāni <span class="bld">yehi</span> bālalakkhaṇādīhi bālaṃ ‘‘bālo’’ti <span class="bld">pare</span> paṇḍitā sañjānanti, <span class="bld">imāni</span> bālalakkhaṇāni mayā vuccamānāni tīṇi. Katamāni tīṇi? Bhikkhave, bālo <span class="bld">duccintitacintī ca</span> duccintitaṃ abhijjhābyāpādamicchādassanaṃ cintī ca hoti, <span class="bld">dubbhāsitabhāsī</span> dubbhāsitaṃ musāvādādiṃ bhāsī ca hoti. <span class="bld">dukkaṭakammakārī ca</span> dukkaṭaṃ pāṇātipātādikammaṃ kārī ca hoti. Bhikkhave, bālassa…pe… bālāpadānāni iminā mayā vuttāni tīṇi kho bhavanti. Sukkapakkho pana vuttavipariyāyena veditabbo. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘tīṇimāni bhikkhave’’tiādikaṃ vacanaṃ sammāsambuddhassa vacanabhāvato <span class="bld">sakavacanaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Pathavīsamo <a name="V0.0444"></a> vitthato sambodho nāma natthi. Pātaṃ vuṭṭhaṃ udakaṃ ābhuso lābhi gaṇhātīti <span class="bld">pātālo,</span> pātālena samo <span class="bld">pātālasamo</span> ninno na vijjati. Merusamo unnato natthi, cakkavattisadiso poriso natthīti yojanā. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘pathavīsamo’’tiādikaṃ vacanaṃ parassa devassa vacanabhāvato <span class="bld">paravacanaṃ</span> hoti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Devānaṃ inda, tava subhāsitena jayo hotī’’ti vatvā ‘‘vepacitti, tava subhāsitena jayo hotū’’ti vatvā ‘‘vepacitti, tvaṃ gāthaṃ <span class="bld">bhaṇa</span> bhaṇāhī’’ti avoca. Bhikkhave, atha kho asurindo vepacitti <span class="bld">imaṃ</span> vuccamānaṃ gāthaṃ abhāsi ‘‘te paṭisedhako <span class="bld">no ce assa</span> no ce bhaveyya<a name="M0.0327"></a>, evaṃ sati bālā bhiyyo pakujjheyyuṃ, tasmā <span class="bld">dhīro</span> paṇḍito bhusena daṇḍena bālaṃ nisedhaye’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Gāthāya, bhikkhave, asurindena vepacittinā bhāsitāya asurā anumodiṃsu, devā tuṇhī ahesuṃ. Bhikkhave, atha kho asurindo vepacitti devānaṃ indaṃ sakkaṃ <span class="bld">etaṃ</span> vacanaṃ avoca ‘‘devānaminda, tvaṃ gāthaṃ <span class="bld">bhaṇa</span> bhaṇāhī’’ti etaṃ vacanaṃ avoca. Bhikkhave, atha kho devānamindo sakko imaṃ gāthaṃ abhāsi ‘‘bālassa paṭisedhanaṃ <span class="bld">paraṃ</span> paccatthikaṃ saṅkupitaṃ ñatvā <span class="bld">sato</span> satimā <span class="bld">yo</span> paṇḍito kodhato upasammati, tassa paṇḍitassa <span class="bld">etadeva</span> upasamaṃ varanti ahaṃ maññe’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Gāthāya, bhikkhave, devānamindena sakkena bhāsitāya devā anumodiṃsu, asurā tuṇhī ahesuṃ. Bhikkhave, atha kho devānamindo sakko asurindaṃ vepacittiṃ <span class="bld">etaṃ</span> vacanaṃ avoca ‘‘vepacitti, tvaṃ gāthaṃ bhaṇāhī’’ti etaṃ vacanaṃ avoca. Bhikkhave, atha kho asurindo vepacitti imaṃ gāthaṃ abhāsi ‘‘vāsava yadā titikkhati, tadā naṃ titikkhantaṃ puggalaṃ bālo ‘‘ayaṃ me bhayā titikkhatī’’ti maññati, titikkhāya etadeva vajjaṃ ahaṃ passāmi. Vāsava gogaṇo palāyinaṃ gavaṃ ajjhottharati iva, evaṃ dummedho khamantaṃ bhiyyo <span class="bld">ajjhāruhati</span> ajjhottharati.</p>
- <p class="bodytext">Gāthāya, bhikkhave, asurindena vepacittinā bhāsitāya asurā anumodiṃsu, devā tuṇhī ahesuṃ. Jāyamāne ca goyuddhe paṭhamaṃ dveyeva goṇā yujjhanti, gogaṇo pana yāva eko goṇo na palāyati, tāva olokentova tiṭṭhati. Yadā ca eko goṇo palāyati<a name="V0.0445"></a>, tadā sabbo goṇo taṃ palāyinaṃ gavaṃ bhiyyo ajjhottharatīti goyuddhasabhāvo veditabbo. <span class="bld">‘‘Atha kho’’</span>tiādīnaṃ yojanattho pākaṭo.</p>
- <p class="bodytext">Vepacitti, yo puggalo titikkhati, <span class="bld">taṃ</span> khamantaṃ puggalaṃ ‘‘ayaṃ me bhayā titikkhatī’’ti kāmaṃ maññatu vā, mā maññatu vā, taṃ maññanaṃ nipphalameva. Atthā sadatthaparamā bhavanti. <span class="bld">Khantyā</span> khantito bhiyyo sadattho nāma na vijjati.</p>
- <p class="bodytext">Yo balavā santo dubbalassa have titikkhatīti tassa balavantassa <span class="bld">taṃ</span> titikkhanaṃ paramaṃ khantinti sappurisā āhu, dubbalo niccaṃ khamati eva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yassa</span> <a name="M0.0328"></a> bālassa bālabalaṃ atthi, tassa bālassa bālabalaṃ ‘‘abala’’nti sappurisā āhu, yassa dhammaguttassa yaṃ balaṃ atthi, tassa dhammaguttassa tassa balassa <span class="bld">paṭivattā</span> paṭippharitvā vattā na vijjati.</p>
- <p class="bodytext">Vepacitti, yo puggalo <span class="bld">kuddhaṃ</span> paṭhamaṃ kujjhantassa paṭikujjhati, so paṭikujjhanto puggalo tena paṭikujjhanena <span class="bld">tassa</span> paṭhamaṃ kujjhantassa pāpapuggalassa pāpapuggalato <span class="bld">pāpiyo eva</span> pāpataro hīnataro eva bhave.</p>
- <p class="bodytext">Vepacitti, yo sappuriso <span class="bld">sato</span> satimā paraṃ saṅkupitaṃ ñatvā paṭhamaṃ kujjhantassa appaṭikujjhantova bhave, so sappuriso dujjayaṃ saṅgāmaṃ jeti nāma, attano ca parassa ca ubhinnaṃ atthaṃ carati nāma.</p>
- <p class="bodytext">Attano ca parassa ca tikicchantānaṃ ubhinnaṃ kodho upasammati, ye janā <span class="bld">dhammassa</span> khantidhammassa atthe, catusaccadhamme vā akovidā bhavanti, te janā khamantaṃ sappurisaṃ ‘‘ayaṃ bālo’’ti maññanti, tesaṃ akovidānaṃ janānaṃ taṃ maññanaṃ nipphalanti.</p>
- <p class="bodytext">Gāthāsu, bhikkhave, devānamindena sakkena bhāsitāsu devā anumodiṃsu, asurā tuṇhī ahesunti yojanā. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘bhiyyo bālā’’tiādikaṃ vacanaṃ sakkavepacittīnaṃ vacanabhāvato <span class="bld">paravacanaṃ</span> nāma. (9)</p>
- <p class="bodytext"><a name="para117"></a><span class="paranum">117</span>. <span class="bld">Pattaṃ</span> <a name="V0.0446"></a> etarahi adhigataṃ yañca kāmūpakaraṇaṃ, āyatiṃ <span class="bld">pattabbaṃ</span> adhigataṃ yañca kāmūpakaraṇaṃ atthi, etaṃ ubhayaṃ <span class="bld">rajānukiṇṇaṃ</span> rāgarajādikiṇṇaṃ iti <span class="bld">āturassa</span> āturānaṃyeva puggalānaṃ santike <span class="bld">anusikkhato</span> anusikkhantassa <span class="bld">sikkhāsārā</span> hutvā upaṭṭhahanti, sīlaṃ vataṃ jīvitaṃ brahmacariyaṃ ime sikkhāsārā hutvā upaṭṭhahantīti ye <span class="bld">upaṭṭhānasārā</span> puggalā sārato gahetvā ṭhitā. Ettha <span class="bld">sīlaṃ</span> nāma ‘‘na karomī’’ti oramaṇaṃ. <span class="bld">Vataṃ</span> nāma bhojanakiccakaraṇādi. <span class="bld">Jīvitaṃ</span> nāma ājīvo. <span class="bld">Brahmacariyaṃ</span> nāma methunavirativisesabhāvo veditabbo. Tesaṃ upaṭṭhānasārānaṃ puggalānaṃ <span class="bld">ayaṃ</span> vādo <span class="bld">eko</span> paṭhamo <span class="bld">anto</span> lāmako. <span class="bld">Ye ca</span> puggalā ‘‘kāmesu doso natthī’’ti <span class="bld">evaṃvādino evaṃdiṭṭhino</span> hutvā ṭhitā, tesaṃ puggalānaṃ <span class="bld">ayaṃ</span> vādo <span class="bld">eko</span> dutiyo <span class="bld">anto</span> <a name="M0.0329"></a> lāmako. Iccete ubho <span class="bld">antā</span> antavādā puggalā kaṭasivaḍḍhanā kaṭasiyo diṭṭhiṃ vaḍḍhenti. Ete <span class="bld">ubho ante</span> attakilamathānuyoge kāmasukhallikānuyoge <span class="bld">eke</span> puggalā anabhiññāya olīyanti, <span class="bld">eke</span> puggalā atidhāvantīti yojanā. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘yañca patta’’ntiādikaṃ vacanaṃ paresaṃ puggalānaṃ vacanabhāvato <span class="bld">paravacanaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ye</span> ca sammādiṭṭhipuggalā <span class="bld">te ubho ante</span> attakilamathānuyogakāmasukhallikānuyoge abhiññāya <span class="bld">tatra</span> ca ante na ahesuṃ. Tena ca abhijānanena <span class="bld">te</span> ubho ante na amaññiṃsu, <span class="bld">tesaṃ</span> sammādiṭṭhipuggalānaṃ <span class="bld">vaṭṭaṃ</span> tividhaṃ vaṭṭaṃ paññāpanāya natthi. <span class="bld">Iti</span> evaṃ <span class="bld">idaṃ</span> ‘‘ye cā’’tiādikaṃ vacanaṃ bhagavato vacanabhāvato <span class="bld">sakavacanaṃ</span> nāma. <span class="bld">Ayaṃ udāno</span> ‘‘yañca pattaṃ…pe… paññāpanāyā’’ti ayaṃ udāno vuttanayena sakavacanañca paravacanañca hoti.</p>
- <p class="bodytext">Pasenadi nāma <span class="bld">kosalo</span> kosalissaro rājā bhagavantaṃ <span class="bld">etaṃ</span> ‘‘idha mayhaṃ…pe… tesaṃ piyo attā’’ti vacanaṃ avoca. Bhante, idha rahogatassa paṭisallīnassa <span class="bld">mayhaṃ</span> mama <span class="bld">cetaso</span> cittassa evaṃ parivitakko udapādi, <span class="bld">kesaṃ</span> sattānaṃ attā piyo nu kho, <span class="bld">kesaṃ</span> sattānaṃ attā appiyo nu kho <span class="bld">iti</span> etaṃ parivitakkanaṃ udapādi. Bhante, tassa mayhaṃ etaṃ parivitakkanaṃ ahosi, <span class="bld">ye ca keci</span> sattā kāyena duccaritaṃ caranti kho…pe… manasā duccaritaṃ caranti kho, <span class="bld">tesaṃ</span> sattānaṃ attā appiyo kho. <span class="bld">Te</span> duccaritaṃ carantā sattā ‘‘no attā piyo’’ti evaṃ kiñcāpi vadeyyuṃ, atha kho <span class="bld">tesaṃ</span> duccaritaṃ carantānaṃ sattānaṃ attā appiyova. Taṃ kissa hetu? Appiyo <span class="bld">appiyassa</span> anatthāya <span class="bld">yaṃ</span> duccaritaṃ kareyya, <span class="bld">taṃ</span> duccaritaṃ <span class="bld">te</span> duccaritaṃ carantā sattā <span class="bld">attanāva</span>. sayameva. <span class="bld">Attano</span> anatthāya <span class="bld">hi</span> yasmā karonti, tasmā <span class="bld">tesaṃ</span> duccaritaṃ carantānaṃ sattānaṃ attā appiyovāti etaṃ parivitakkanaṃ ahosi.</p>
- <p class="bodytext">Bhante<a name="V0.0447"></a>, <span class="bld">ye ca keci</span> sattā kāyena sucaritaṃ caranti kho…pe… manasā sucaritaṃ caranti kho, <span class="bld">tesaṃ</span> sucaritaṃ carantānaṃ sattānaṃ attā piyo kho, <span class="bld">te</span> sucaritaṃ carantā sattā ‘‘no attā appiyo’’ti evaṃ kiñcāpi vadeyyuṃ, atha kho <span class="bld">tesaṃ</span> sucaritaṃ carantānaṃ sattānaṃ attā piyova. Taṃ kissa hetu? Piyo <span class="bld">piyassa</span> atthāya <span class="bld">yaṃ</span> sucaritaṃ careyya, <span class="bld">taṃ</span> sucaritaṃ <span class="bld">te</span> sucaritaṃ carantā sattā <span class="bld">attanāva</span> sayameva <span class="bld">attano</span> atthāya <span class="bld">hi</span> yasmā karonti<a name="M0.0330"></a>, tasmā <span class="bld">tesaṃ</span> sucaritaṃ carantānaṃ sattānaṃ attā piyovāti etaṃ parivitakkanaṃ ahosi. Etaṃ vacanaṃ avocāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Evametaṃ mahārājā’’</span>ti vacanaṃ paṭhamaṃ vatvā <span class="bld">‘‘ye hi kecī’’</span>tiādike bhagavato vuttavacanepi yojanā tatheva kātabbā.</p>
- <p class="bodytext">Gāthāsu pana yo paṇḍito attānaṃ ‘‘piya’’nti ce jaññā, evaṃ sati so paṇḍito <span class="bld">naṃ</span> attānaṃ <span class="bld">pāpena</span> kammena <span class="bld">na saṃyuje</span> na saṃyojeyya, <span class="bld">taṃ</span> vacanaṃ <span class="bld">hi</span> saccaṃ piyaṃ attānaṃ sulabhaṃ na hoti, dukkaṭakārinā sukhaṃ sulabhaṃ na hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Antakena</span> maccunā adhipannassa mānusaṃ bhavaṃ <span class="bld">jahato</span> pajahantassa <span class="bld">tassa</span> maraṇamukhe ṭhitassa sattassa kiṃ sakaṃ hoti, maraṇamukhe ṭhito so satto kiñca ādāya paralokaṃ gacchati, chāyā gacchantaṃ sattaṃ anapāyinī iva, evaṃ <span class="bld">assa</span> paralokagatassa sattassa kiñca anugaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext">Iti bhagavā evaṃ pucchati, pucchitvā <span class="bld">‘‘ubho’’</span>tiādivissajjanavacanañca āha. <span class="bld">Idha</span> loke yo macco yaṃ puññañca yaṃ pāpañca ubho kamme <span class="bld">kurute</span> karoti, <span class="bld">tassa</span> paralokagatassa maccassa <span class="bld">taṃ</span> puññapāpadvayaṃ sakaṃ hoti. Paralokaṃ gato macco <span class="bld">taṃva</span> puññapāpadvayaṃ ādāya paralokaṃ gacchati, chāyā gacchantaṃ sattaṃ anapāyinī iva, evaṃ <span class="bld">assa</span> paralokagatassa maccassa <span class="bld">taṃva</span> puññapāpadvayaṃ anugaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext">Tasmā paṇḍito <span class="bld">samparāyikaṃ</span> samparāye phalanibbattāpakaṃ kalyāṇaṃ <span class="bld">nicayaṃ</span> nicayanto hutvā kareyya. Pāṇinaṃ paralokasmiṃ puññāni patiṭṭhā honti, iti bhagavā āhāti yojanā kātabbā. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘rājā pasenadī’’tiādikaṃ suttaṃ kosalarañño vacanabhāvato <span class="bld">paravacanaṃ</span> hoti. ‘‘Evametaṃ<a name="V0.0448"></a>, mahārāja, evametaṃ mahārājā’’tiādikā anugīti bhagavato vacanabhāvato <span class="bld">sakavacanaṃ</span> hoti. <span class="bld">Idaṃ</span> dvayaṃ vacanaṃ sakavacanañca paravacanañca hoti. (10)</p>
- <p class="bodytext"><a name="para118"></a><span class="paranum">118</span>. Pañhe pucchite <span class="bld">idaṃ</span> dukkhasaccaṃ abhiññeyyaṃ, <span class="bld">idaṃ</span> samudayasaccaṃ pahātabbaṃ, <span class="bld">idaṃ</span> maggasaccaṃ bhāvetabbaṃ, <span class="bld">idaṃ</span> nirodhasaccaṃ, phalaṃ vā sacchikātabbaṃ, <span class="bld">ime</span> kusalākusalā <span class="bld">dhammā</span> evaṃ kusalākusalabhāvena <span class="bld">gahitā</span> anavajjasāvajjabhāvena vā <span class="bld">gahitā</span> sukhavipākadukkhavipākabhāvena vā <span class="bld">gahitā</span><a name="M0.0331"></a>, <span class="bld">idaṃ</span> iṭṭhavipākaṃ <span class="bld">idaṃ</span> aniṭṭhavipākaṃ phalaṃ nibbattayaiti evaṃgahitānaṃ <span class="bld">tesaṃ</span> kusalākusaladhammānaṃ ayaṃ vuḍḍhi attho, ayaṃ hāni atthoti. <span class="bld">Iti idaṃ</span> ‘‘pañhe pucchite’’tiādikaṃ suttaṃ vissajjanīye atthe vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">vissajjanīyaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Uḷāro buddho bhagavā’’ti iminā padena buddhauḷārataṃ <span class="bld">ekaṃseneva</span> ekakoṭṭhāseneva niddise. ‘‘Svākkhāto dhammo’’ti iminā padena dhammasvākkhātataṃ <span class="bld">ekaṃseneva</span> ekakoṭṭhāseneva niddise. ‘‘Suppaṭipanno saṅgho’’ti iminā padena saṅghasuppaṭipattiṃ <span class="bld">ekaṃseneva</span> ekakoṭṭhāseneva niddise ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti iminā padena saṅkhārāniccataṃ ekaṃseneva niddise. ‘‘Sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti iminā padena saṅkhāradukkhataṃ ekaṃseneva niddise. ‘‘Sabbe dhammā anattā’’ti iminā padena dhammānattataṃ ekaṃseneva niddise. ‘‘Sabbe saṅkhārā anattā’’ti avatvā ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti vuttena iminā padena saṅkhārehi aññaṃ yaṃ vā pana maggaphalanirodhasamāpattidhammajātaṃ atthi, taṃ maggaphalanirodhasamāpattidhammajātampi evaṃjātiyaṃ evaṃ ekaṃsabyākaraṇīyanti maggaphalanirodhasamāpattidhammajātassāpi anattataṃ ekaṃseneva niddiseti yojanā. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘uḷāro’’tiādikaṃ suttaṃ vissajjanīye buddhauḷāratādike vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">vissajjanīyaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Naradammasārathi ākaṅkhato <span class="bld">te</span> bhagavato <span class="bld">manasā</span> sabbaññutaññāṇasahitādimanasā <span class="bld">vicintitaṃ</span> ñeyyadhammaṃ devā manussā sabbe pāṇino <span class="bld">na jaññā</span> na jāneyyuṃ. Santaṃ araṇaṃ samādhiṃ nisevato <span class="bld">te</span> bhagavato manasā vicintitā kasiṇāpi sabbe pāṇino <span class="bld">na jaññā</span> na jāneyyuṃ. <span class="bld">Kasiṇāpi</span> vā kasiṇārammaṇāya paññāyapi <span class="bld">na jaññā</span> na jāneyyuṃ. <span class="bld">Kasiṇāpī</span>ti ettha ca ‘‘kasiṇāyapī’’ti vattabbepi ya-kāra lopavasena ‘‘kasiṇāpī’’ti vuttaṃ. Atha vā <span class="bld">‘‘yaṃ ākaṅkhati</span> yaṃ ākaṅkhanaṃ karoti, <span class="bld">taṃ</span> ākaṅkhanaṃ <span class="bld">kiṃ</span> katama’’nti pucchitaṃ pañhaṃ aññesaṃ avisayattā <a name="V0.0449"></a> avissajjanīyaṃ hotīti yojanā. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘ākaṅkhato’’tiādikaṃ suttaṃ avissajjanīye visaye vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">avissajjanīyaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Bhagavā <span class="bld">sīlakkhandhe</span> sīlakkhandhahetu <span class="bld">ettako</span> etaparimāṇo, bhagavā <span class="bld">samādhikkhandhe</span> samādhikkhandhahetu <span class="bld">ettako</span> etaparimāṇo, bhagavā <span class="bld">paññākkhandhe</span> <a name="M0.0332"></a> paññākkhandhahetu <span class="bld">ettako</span> etaparimāṇo, bhagavā <span class="bld">vimuttikkhandhe</span> vimuttikkhandhahetu <span class="bld">ettako</span> etaparimāṇo, bhagavā <span class="bld">vimuttiñāṇadassanakkhandhe</span> vimuttiñāṇadassanakkhandhahetu <span class="bld">ettako</span> etaparimāṇo, bhagavā <span class="bld">iriyāyaṃ</span> kāyavacīsamācāre kāyavacīsamācārahetu <span class="bld">ettako</span> etaparimāṇo, bhagavā <span class="bld">pabhāve</span> ānubhāvahetu <span class="bld">ettako</span> etaparimāṇo, bhagavā <span class="bld">hitesitāyaṃ</span> mettāhetu <span class="bld">ettako</span> etaparimāṇo, bhagavā <span class="bld">karuṇāyaṃ</span> karuṇāhetu <span class="bld">ettako</span> etaparimāṇo, bhagavā <span class="bld">iddhiyaṃ</span> iddhividhahetu <span class="bld">ettako</span> etaparimāṇoti avissajjanīyoti yojanā. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘ettako’’tiādikaṃ suttaṃ avissajjanīye visaye vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">avissajjanīyaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Bhikkhave, arahato sammāsambuddhassa tathāgatassa loke <span class="bld">uppādā</span> uppādahetu tiṇṇaṃ ratanānaṃ uppādo sambhavati, āyatiṃ buddharatanassa uppādo sambhavati, ekassa buddharatanassa dharamānakkhaṇena hi aññassa buddharatanassa anuppajjanato āyatinti vuttaṃ, dhammaratanassa uppādo sambhavati, saṅgharatanassa uppādo sambhavatīti tīṇi ratanāni. ‘‘Tāni tīṇi ratanāni guṇato kiṃpamāṇānī’’ti pucchite sati tāni tīṇi ratanāni guṇato etaparimāṇānīti na vissajjitabbānīti yojanā. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘tathāgatassā’’tiādikaṃ suttaṃ avissajjanīye visaye vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">avissajjanīyaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Buddhavisayo</span> puggalaparo puggalapadhāno pañho avissajjanīyo, buddhavisayāva <span class="bld">puggalaparoparaññutā</span> avissajjanīyā. Bhikkhave, avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ pubbā koṭi na paññāyati taṇhāsaṃyojanānaṃ, sakiṃ nirayaṃ sandhāvataṃ saṃsarataṃ sattānaṃ, sakiṃ tiracchānayoniṃ sandhāvataṃ saṃsarataṃ sattānaṃ, sakiṃ pettivisayaṃ sandhāvataṃ saṃsarataṃ sattānaṃ, sakiṃ asurayoniṃ sandhāvataṃ saṃsarataṃ sattānaṃ, sakiṃ deve sandhāvataṃ saṃsarataṃ sattānaṃ, sakiṃ manusse sandhāvataṃ saṃsarataṃ sattānaṃ pubbā koṭi na paññāyati na dissati na upalabbhatīti. ‘‘Sā pubbā koṭi katamā’’ti kenaci kataṃ pucchanaṃ <span class="bld">avissajjanīyaṃ</span> saṃsārassa pubbakoṭiyā abhāvato avissajjanīyaṃ hoti. <span class="bld">‘‘Na paññāyatī’’</span>ti desanā sāvakānaṃ ñāṇavekallena katā, na attano ñāṇavekallena. ‘‘Na paññāyatī’’ti desanā attano ceva sāvakānañca ñāṇavekallena kātabbā <a name="V0.0450"></a><a name="M0.0333"></a> siyāti codanaṃ manasi katvā <span class="bld">‘‘duvidhā buddhānaṃ bhagavantānaṃ desanā’’</span>tiādi vuttaṃ. Attā upanetabbo etissā desanāyāti <span class="bld">attūpanāyikā</span>. Paro upanetabbo etissā desanāyāti <span class="bld">parūpanāyikā</span>. ‘‘Katamā attūpanāyikā desanā, katamā parūpanāyikā desanā’’ti pucchitabbattā niyametvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘na paññāyatī’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Na paññāyatī’’ti desanā sāvakānaṃ netabbānaṃ vasena desitattā parūpanāyikā desanā nāma, <span class="bld">‘‘natthi buddhānaṃ bhagavantānaṃ avijānanā’’</span>ti desanā attano netabbassa vasena desitattā attūpanāyikā desanā nāma. ‘‘Natthi buddhānaṃ bhagavantānaṃ avijānanā’’ti vuttattā pubbāya koṭiyā abhāvato eva na paññāyatīti viññāyati, bhagavato ñāṇassa paññāpanaṃ kātuṃ asamatthattā na paññāyatīti na viññāyati tena <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘natthi buddhānaṃ bhagavantānaṃ avijānanāti etena purimāya koṭiyā abhāvato eva na paññāyati, na tattha ñāṇassa paṭighātoti dassetī’’ti (netti. aṭṭha. 118) vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kathaṃ pana buddhānaṃ bhagavantānaṃ avijānanāya natthibhāvovijānitabbo’’ti vattabbattā avijānanāya natthibhāvaṃ jānāpetuṃ <span class="bld">‘‘yathā bhagavā kokālikaṃ bhikkhu’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana – ‘‘yaṃ pana atthi, taṃ aññesaṃ appameyyampi bhagavato na appameyyanti bhagavato sabbattha appaṭihatañāṇataṃ dassetuṃ ‘yathā bhagavā kokālikaṃ bhikkhuṃ ārabbhā’tiādimāhā’’ti vuttaṃ. Bhagavā kokālikaṃ bhikkhuṃ ārabbha ‘‘kīva dīghaṃ nu kho, bhante, padume niraye āyuppamāṇa’’nti pañhaṃ pucchitvā nisinnaṃ <span class="bld">aññataraṃ bhikkhuṃ yathā</span> yena pakārena <span class="bld">‘‘seyyathāpi…pe… āghātetvā’’</span>ti evamāha. Tato tena pakārena avijānanāya natthibhāvo vijānitabboti attho gahetabbo.</p>
- <p class="bodytext">Bhikkhu, tvaṃ sallakkhehi, kokāliko vīsatikhāriko kosalako tilavāho rāsiṃ katvā ṭhapito, tato tilato puriso vassasatassa vassasatassa accayena ekamekaṃ tilaṃ uddhareyya, so vīsatikhāriko kosalako tilavāho iminā uddharānupakkamena khippataraṃ parikkhayaṃ pariyādānaṃ seyyathāpi gaccheyya, eko abbudo nirayo parikkhayaṃ pariyādānaṃ na tveva gaccheyya. Vīsati abbudā nirayā tattake kāle <a name="M0.0334"></a> parikkhayaṃ pariyādānaṃ seyyathāpi gaccheyyuṃ, evameva eko nirabbudo nirayo tattake kāle parikkhayaṃ pariyādānaṃ na tveva gaccheyya. Esa nayo sesesupi. Sāriputtamoggallānesu cittaṃ āghātetvā padumaṃ nirayaṃ kokāliko bhikkhu upapanno kho, bhikkhu, tvaṃ evaṃ sallakkhehīti bhagavā āhāti yojanā. Bhagavā ‘‘ayaṃ appameyyo ayaṃ asaṅkhyeyyo’’ti vā na kiñci āha. ‘‘Tasmiṃ appameyye <a name="V0.0451"></a> katamo appameyyo, tasmiṃ asaṅkhyeyye katamo asaṅkhyeyyo’’ti kenaci kataṃ pucchanaṃ buddhavisayattā <span class="bld">avissajjanīyaṃ. Idaṃ</span> appameyyaasaṅkhyeyyasuttaṃ vuttanayena avissajjanīyaṃ. (11)</p>
- <p class="bodytext"><a name="para119"></a><span class="paranum">119</span>. <span class="bld">‘‘Yadā so upako’’</span>tiādīsu yojanā pākaṭā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Kathaṃ</span> kena pakārena <span class="bld">jino’’</span>ti upakena kataṃ pucchanaṃ ‘‘kilesappahānapakārena jino’’ti vissajjanīyattā <span class="bld">vissajjanīyaṃ. ‘‘Kena</span> pakārena <span class="bld">jino’’</span>ti upakena kataṃ pucchanaṃ ‘‘pāpakānaṃ dhammānaṃ jitattā jino’’ti vissajjanīyattā <span class="bld">vissajjanīyaṃ. ‘‘Katamo jino’’</span>ti kataṃ pucchanaṃ ‘‘rūpādiko jino’’ti vā ‘‘rūpādikaṃ muñcitvā añño jino’’ti vā vissajjetuṃ asakkuṇeyyattā <span class="bld">avissajjanīyaṃ. ‘‘Katamo āsavakkhayo, katamo rāgakkhayo, katamo dosakkhayo, katamo mohakkhayo’’</span>ti kataṃ pucchanaṃ ‘‘nibbānaṃ āsavakkhayo’’ti vā ‘‘arahattamaggo āsavakkhayo’’ti vā ‘‘arahattaphalaṃ rāgakkhayo’’ti vā iti evamādinā vissajjanīyattā <span class="bld">vissajjanīyaṃ. ‘‘Kittako āsavakkhayo,</span> kittako rāgakkhayo, kittako dosakkhayo, kittako mohakkhayo’’ti kataṃ pucchanaṃ ‘‘ettako etaparimāṇo āsavakkhayo’’ti evamādinā avissajjanīyattā <span class="bld">avissajjanīyaṃ. Idaṃ</span> vuttappakāraṃ suttaṃ vuttanayena vissajjanīyañca avissajjanīyañca hoti. (12)</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Tathāgato</span> satto <span class="bld">atthī’’</span>ti pucchanaṃ ‘‘pañcakkhandhe upādāya paññāpetabbo sattabhūto atthī’’ti vissajjanīyattā <span class="bld">vissajjanīyaṃ. ‘‘Atthi rūpa’’</span>nti kataṃ pucchanaṃ rūpassa vissajjamānattā ‘‘āmantā’’ti vissajjanīyattā <span class="bld">vissajjanīyaṃ, ‘‘rūpaṃ tathāgato’’</span>ti kataṃ pucchanaṃ tathābhāvato alabbhanato avissajjanīyattā <span class="bld">avissajjanīyaṃ. ‘‘Rūpavā tathāgato’’</span>tiādīsupi esa nayo <a name="M0.0335"></a> yathāsambhavaṃ yojetabbo. <span class="bld">Idaṃ</span> vuttappakāraṃ suttaṃ vuttanayena vissajjanīyañca avissajjanīyañca hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Passati bhagavā dibbena cakkhunā…pe… yathākammūpage satte pajānātī’’</span>ti kataṃ pucchanaṃ ‘‘passati bhagavā’’ti vā…pe… ‘‘pajānāti bhagavā’’ti vā vissajjanīyattā <span class="bld">vissajjanīyaṃ. ‘‘Katame sattā, katamo tathāgato’’</span>ti kataṃ pucchanaṃ paramatthato alabbhanato avissajjanīyattā <span class="bld">avissajjanīyaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Atthi</span> <a name="V0.0452"></a> <span class="bld">tathāgato’’</span>ti kataṃ pucchanaṃ heṭṭhā vuttanayena vissajjanīyaṃ. <span class="bld">‘‘Atthi tathāgato paraṃ maraṇā’’</span>ti kataṃ pucchanaṃ ‘‘atthi tathāgato paraṃ maraṇā’’ti vissajjamāne sati ca idhaloko eva paralokoti āpajjati, ‘‘natthi tathāgato paraṃ maraṇā’’ti vissajjamāne sati ca idhalokato añño paralokoti āpajjati, tasmā avissajjanīyattā <span class="bld">avissajjanīyaṃ. Idaṃ</span> vuttappakāraṃ suttaṃ vissajjanīye visaye ca avissajjanīye visaye ca vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">vissajjanīyañca avissajjanīyañca</span> hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para120"></a><span class="paranum">120</span>. Nānāvidhaṃ vissajjanīyāvissajjanīyasuttaṃ ācariyena niddhāritaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘katamaṃ suttaṃ kamma’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamaṃ kamma’’</span>ntiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Antakenādhipannassā’’</span>tiādīsu attho heṭṭhā vuttanayattā pākaṭo ‘‘maraṇenābhibhūtassa…pe… chāyāva anapāyinī’’ti <span class="bld">idaṃ</span> suttaṃ puññakammapāpakammadvaye vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">kammaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Bhikkhave, tumhe puna caparaṃ kammaṃ sallakkhetha. <span class="bld">(Anuṭṭhānagilānaṃ)</span> anuṭṭhānagilānassa <span class="bld">pīṭhasamāruḷhaṃ</span> pīṭhasamāruḷhassa <span class="bld">bālaṃ</span> bālassa vā <span class="bld">mañcasamāruḷhaṃ</span> mañcasamāruḷhassa <span class="bld">bālaṃ</span> bālassa vā <span class="bld">chamāyaṃ</span> bhūmiyaṃ <span class="bld">semānaṃ</span> semānassa sayantassa <span class="bld">bālaṃ</span> bālassa vā kāyena duccaritāni vācāya duccaritāni manasā duccaritāni pāpakāni yāni kammāni <span class="bld">pubbe</span> pubbakāle vā atīte anekakappakoṭisatasahasse vā <span class="bld">assa</span> bālena katāni, <span class="bld">tāni</span> pāpakāni kammāni <span class="bld">tamhi</span> pīṭhasamāruḷhādi<span class="bld">samaye olambanti</span> viya upaṭṭhahanti <span class="bld">ajjholambanti</span> viya upaṭṭhahanti <span class="bld">abhippalambanti</span> viya upaṭṭhahanti. Bhikkhave<a name="M0.0336"></a>, <span class="bld">mahataṃ</span> mahantānaṃ pabbatakūṭānaṃ chāyā sāyanhasamayaṃ pathaviyaṃ seyyathāpi olambanti ajjholambanti abhippalambanti yathā, bhikkhave, evameva bālaṃ…pe… abhippalambanti. Bhikkhave, <span class="bld">tatra</span> tasmiṃ upaṭṭhānākāre upaṭṭhānākārahetu <span class="bld">bālassa</span> katapāpassa evaṃ parivitakko hoti <span class="bld">‘‘me</span> mayā kalyāṇaṃ akataṃ vata, <span class="bld">me</span> mayā kusalaṃ akataṃ vata, bhīruttāṇaṃ kataṃ vata, <span class="bld">me</span> mayā pāpaṃ kataṃ vata, <span class="bld">me</span> mayā luddaṃ kataṃ vata, <span class="bld">me</span> mayā kibbisaṃ kataṃ vata, <span class="bld">bho</span> agilāna sappurisa akatakalyāṇānaṃ akatakusalānaṃ akatabhīruttāṇānaṃ katapāpānaṃ kataluddānaṃ katakibbisānaṃ yāvatā <span class="bld">gati</span> duggati atthi, taṃ gatiṃ ahaṃ pecca gacchāmī’’ti evaṃ parivitakko hoti. Evaṃ vitakkento <span class="bld">so</span> bālo socati kilamati paridevati, urattāḷiṃ kandati sammohaṃ āpajjatīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">Pabbatakūṭānaṃ <a name="V0.0453"></a> chāyā nāma sūriyuggamanakālepi pathaviyā olambantīpi chāyā hāyanavasena olambanti. Sāyanhasamayaṃ pana chāyā vaḍḍhanavasena olambanti, tatheva kammānipi tasmiṃ kāle vaḍḍhanavasena upaṭṭhahanti, tasmā tameva vaḍḍhanupaṭṭhānaṃ sandhāya ‘‘sāyanhasamaya’’nti vuttaṃ. Sukkapakkhepi yojanā kaṇhapakkhe yojanānusārena kātabbā. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘puna capara’’ntiādikaṃ suttadvayaṃ kusalakammaakusalakammesu vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">kammaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Nānāvidhaṃ kammaṃ ācariyena niddhāritaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘katamo vipāko’’ti pucchitabbattā <span class="bld">tattha katamo vipāko’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tattha</span> tesu aṭṭhavīsatividhesu lokiyādīsu sāsanapaṭṭhānesu katamo vipākoti pucchati. Bhikkhave, vo tumhehi ye manussattasaddhāpaṭilābhādayo paṭiladdhā, te manussattasaddhāpaṭilābhādayo <span class="bld">vo</span> tumhākaṃ lābhā bhavanti. Tumhehi pabbajitvā yaṃ catupārisuddhisīlādisampādanaṃ laddhaṃ, taṃ catupārisuddhisīlādisampādanaṃ <span class="bld">vo</span> tumhākaṃ suladdhaṃ bhavati. Bhikkhave, yo buddhuppādo navamo khaṇo tumhehi laddho, so buddhuppādo navamo <span class="bld">khaṇo vo</span> tumhākaṃ brahmacariyavāsāya paṭiladdho bhavati.</p>
- <p class="bodytext">Bhikkhave, mayā chaphassāyatanikā nāma nirayā diṭṭhā, <span class="bld">tattha</span> tesu diṭṭhesu chaphassāyatanikesu nāma nirayesu yaṃ kiñci rūpaṃ cakkhunā passati, taṃ aniṭṭharūpaṃyeva passati, no iṭṭharūpaṃ. Akantarūpaṃyeva passati, no kantarūpaṃ. Amanāparūpaṃyeva passati, no manāparūpaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Yaṃ <a name="M0.0337"></a> kiñci saddaṃ sotena…pe… ghānena…pe… jivhāya…pe… kāyena…pe… yaṃ kiñci dhammaṃ manasā vijānāti, taṃ aniṭṭhadhammaṃyeva vijānāti, no iṭṭhadhammaṃ. Akantadhammaṃyeva vijānāti, no kantadhammaṃ. Amanāpadhammaṃyeva vijānāti, no manāpadhammanti pāṭho yutto. ‘‘Aniṭṭharūpaṃyeva vijānāti, no iṭṭharūpa’’ntiādipāṭho ayutto, katthaci pāḷiyaṃ ayuttapāṭho diṭṭho. Sukkapakkhe vuttanayavipariyāyena yojanā kātabbā. <span class="bld">Ayaṃ</span> vuttappakārā ‘‘lābhā vo, bhikkhave’’tiādiko pāṭho vipāke vācakañāpakabhāveneva pavattanato <span class="bld">vipāko</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Mārisā <span class="bld">niraye paccamānānaṃ</span> amhākaṃ sabbaso nimujjanaummujjanavasena <span class="bld">saṭṭhivassasahassāni</span> paripuṇṇāni, nirayassa <span class="bld">anto</span> pariyosānaṃ <span class="bld">kadā</span> kasmiṃ kāle bhavissati.</p>
- <p class="bodytext">Nirayassa <a name="V0.0454"></a> <span class="bld">anto</span> pariyosānaṃ natthi. Nirayassa anto pariyosānaṃ kuto atthi? Nirayassa <span class="bld">anto</span> pariyosānaṃ amhākaṃ na paṭidissati. Mārisā, yadā tumhe ca ahañca seṭṭhiputtā jātā, <span class="bld">tadā tuyhaṃ</span> tumhākañca <span class="bld">mayhaṃ</span> mama ca pāpaṃ <span class="bld">hi</span> yasmā <span class="bld">pakataṃ</span> pakārehi kataṃ, tasmā nirayassa <span class="bld">anto</span> pariyosānaṃ amhākaṃ na dissatīti <span class="bld">ayaṃ</span> pāṭho vipāke vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">vipāko</span> nāma. (13)</p>
- <p class="bodytext"><a name="para121"></a><span class="paranum">121</span>. Adhammacārī naro kusaladhammesu pamatto <span class="bld">hi</span> yasmā hoti, tasmā so adhammacārī pamatto naro <span class="bld">yahiṃ yahiṃ</span> yaṃ yaṃ duggatiṃ gacchati, taṃ taṃ gacchantaṃ adhammacāriṃ <span class="bld">naṃ</span> naraṃ attanā carito so dhammova hanati. Kimiva hanati? <span class="bld">Sayaṃ</span> attanā gahito kaṇhasappo gaṇhantaṃ janaṃ hanati yathā, evaṃ attanā carito adhammo adhammacāriṃ naṃ hanati. <span class="bld">‘‘Na hi dhammo adhammo cā’’</span>tiādigāthāya attho pākaṭo. <span class="bld">Idaṃ</span> suttadvayaṃ kamme ca vipāke ca vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">kammañca vipāko ca</span> hoti.</p>
- <p class="bodytext">Bhikkhave, tumhe puññānaṃ mā bhāyittha; bhikkhave, <span class="bld">yadidaṃ</span> yaṃ idaṃ ‘‘puññānī’’ti adhivacanaṃ pavattaṃ; <span class="bld">etaṃ</span> ‘‘puññānī’’ti adhivacanaṃ iṭṭhassa kantassa piyassa manāpassa <span class="bld">sukhassa</span> sukhavipākajanakassa kammassa adhivacanaṃ hoti. Bhikkhave, ahaṃ dīgharattaṃ katānaṃ puññānaṃ dīgharattaṃ paccanubhūtaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ piyaṃ manāpaṃ abhijānāmi kho. ‘‘Kathaṃ abhijānāmī’’ti ce puccheyya<a name="M0.0338"></a>, pubbe satta vassāni <span class="bld">mettacittaṃ</span> mettāya sahitaṃ dutiyajjhānacittaṃ bhāvetvā satta saṃvaṭṭavivaṭṭakappe <span class="bld">imaṃ lokaṃ</span> manussalokaṃ puna na āgamāsiṃ. <span class="bld">Satta saṃvaṭṭavivaṭṭakappe</span>ti cettha saṃvaṭṭaggahaṇena saṃvaṭṭaṭṭhāyī, vivaṭṭaggahaṇena vivaṭṭaṭṭhāyīpi gahitāti veditabbā. Sesesupi evameva gahetabbo. Bhikkhave, saṃvaṭṭamāne kappe ahaṃ ābhassarūpago homi, vivaṭṭakappe suññaṃ brahmavimānaṃ upapajjāmi. Bhikkhave, <span class="bld">tatra</span> brahmavimāne tatra upapajjamāne upapajjamānahetu ahaṃ brahmā homi, aññe mahānubhāvena abhibhavanato <span class="bld">abhibhū,</span> aññehi anabhibhavanato <span class="bld">anabhibhūto</span> mahābrahmā homi, <span class="bld">aññadatthu</span> ekaṃsena daso ahaṃ vasavattī homi.</p>
- <p class="bodytext">Bhikkhave, ahaṃ devānamindo sakko chattiṃsakkhattuṃ ahosiṃ kho, dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto cakkaratanādi<span class="bld">sattaratanasamannāgato</span> cakkavattirājā anekasatakkhattuṃ ahosiṃ, padesarajjassa rājabhāve ko pana vādo.</p>
- <p class="bodytext">Bhikkhave, tassa cakkavattirājabhūtassa mayhaṃ <span class="bld">etaṃ</span> parivitakkanaṃ ahosi ‘‘yena phalena yena <a name="V0.0455"></a> vipākena ahaṃ etarahi evaṃmahiddhiko evaṃmahānubhāvo amhi, taṃ idaṃ phalaṃ kissa kammassa phalaṃ nu kho, so ayaṃ vipāko kissa kammassa vipāko nu kho’’ti etaṃ parivitakkanaṃ ahosi. Bhikkhave, <span class="bld">tassa</span> vitakkentassa mayhaṃ <span class="bld">etaṃ</span> parivitakkanaṃ ahosi ‘‘yena phalena yena vipākena ahaṃ etarahi evaṃmahiddhiko evaṃmahānubhāvo amhi, <span class="bld">me</span> pavattaṃ taṃ idaṃ phalaṃ tiṇṇaṃ kammānaṃ phalaṃ kho, so ayaṃ vipāko tiṇṇaṃ kammānaṃ vipāko kho, seyyathidaṃ katamesaṃ tiṇṇaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko? Dānassa damassa saṃyamassāti tiṇṇaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’ti etaṃ parivitakkanaṃ ahosīti avocāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tattha</span> tasmiṃ ‘‘mā, bhikkhave, puññānaṃ bhāyitthā’’tiādike sutte yañca dānaṃ, yo ca damo, yo ca saṃyamo atthi, <span class="bld">idaṃ</span> dānādittayaṃ <span class="bld">kammaṃ,</span> taṃvācakañāpakaṃ suttampi <span class="bld">kammaṃ</span> nāma. <span class="bld">Tappaccayo</span> taṃkammapaccayo paccayuppannabhūto paccanubhūto yo vipāko atthi, etaṃ vipāke phalampi pakkhipitabbaṃ, <span class="bld">ayaṃ</span> vipāko taṃvācakañāpako pāṭhopi <span class="bld">vipāko</span> nāma. <span class="bld">Cūḷakammavibhaṅgo</span> cūḷakammavipākaputhuttavibhāgo tathā vattabbo.</p>
- <p class="bodytext">Todeyyaputtassa <a name="M0.0339"></a> subhassa māṇavassa <span class="bld">yaṃ</span> suttaṃ bhagavatā desitaṃ, <span class="bld">tattha</span> sutte vuttā <span class="bld">ye</span> pāṇātipātādayo dhammā appāyukadīghāyukatāya saṃvattanti, <span class="bld">ye</span> hiṃsanādayo dhammā bahvābādhaappābādhatāya saṃvattanti, <span class="bld">ye</span> usūyanādayo dhammā appesakkhamahesakkhatāya saṃvattanti, <span class="bld">ye</span> kodhādayo dhammā dubbaṇṇasuvaṇṇatāya saṃvattanti, <span class="bld">ye</span> agāravādayo dhammā nīcakulikauccakulikatāya saṃvattanti, <span class="bld">ye</span> maccherādayo dhammā appabhogamahābhogatāya saṃvattanti, <span class="bld">ye</span> asallakkhaṇādayo dhammā duppaññapaññavantatāya saṃvattanti. <span class="bld">Idaṃ</span> pāṇātipātasattayugaṃ <span class="bld">kammaṃ,</span> taṃvācakañāpakaṃ suttampi <span class="bld">kammaṃ</span> nāma. <span class="bld">Tattha</span> subhasutte yā appāyukadīghāyukatā vuttā…pe… yā duppaññapaññavantatā vuttā, so <span class="bld">ayaṃ</span> appāyukadīghāyukatādiko <span class="bld">vipāko,</span> taṃvācakañāpakapāṭhopi <span class="bld">vipāko. Idaṃ</span> subhasuttaṃ kusalākusalakamme ceva vipāke ca vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">kammañca vipāko ca</span> hoti. (14)</p>
- <p class="bodytext"><a name="para122"></a><span class="paranum">122</span>. Yo puggalo vacīduccaritaparivajjanena <span class="bld">vācānurakkhī</span> bhaveyya, abhijjhādianuppādanena <span class="bld">manasā saṃvuto</span> bhaveyya, pāṇātipātādipajahanena <span class="bld">kāyena akusalaṃ na kayirā,</span> iti tayo ete kammapathe visodhaye, so puggalo isippaveditaṃ <span class="bld">maggaṃ</span> ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ <span class="bld">ārādhaye</span> ārādhayeyyāti yojanā. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘vācānurakkhī’’tiādikaṃ suttaṃ kusale vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">kusalaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yassa</span> <a name="V0.0456"></a> puggalassa kāyena <span class="bld">dukkaṭaṃ</span> duggatisaṃvattaniyakammaṃ natthi, vācāya dukkaṭakammaṃ natthi, manasā dukkaṭakammaṃ natthi, tīhi <span class="bld">ṭhānehi</span> uppajjanaṭṭhānehi saṃvutaṃ <span class="bld">taṃ</span> puggalaṃ ‘‘brāhmaṇa’’nti ahaṃ vadāmīti yojanā. <span class="bld">Idaṃ</span> gāthāvacanaṃ vuttanayena kusalaṃ nāma.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tīṇimāni, bhikkhave…pe… kusalamūlānī’’ti <span class="bld">idaṃ</span> vacanaṃ vuttanayena kusalaṃ. Bhikkhave, kusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā vijjā pubbaṅgamā hoti, hirī ca ottappañca anudevāti yojanā. <span class="bld">Idaṃ</span> vacanaṃ vuttanayena kusalaṃ nāma.</p>
- <p class="bodytext">Māluvā <span class="bld">sālaṃ</span> rukkhaṃ onataṃ bhūmiyaṃ patanaṃ karoti iva, tathā <span class="bld">yassa</span> janassa accantaṃ dvīsu tīsu bhavesu dussīlyaṃ atthi, <span class="bld">so</span> jano attānaṃ onataṃ <a name="M0.0340"></a> apāyesu pākaṭaṃ karoti. Anatthakāmo jano yathā anatthaṃ icchati, tathā anatthaṃ karoti yathā, tathā īdiso dussīlo <span class="bld">naṃ</span> attānaṃ anatthaṃ karotīti yojanā. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘yassā’’tiādikaṃ vacanaṃ vuttanayena akusalaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asmamayaṃ</span> asmasaṅkhātaṃ pāsāṇamaṇimayaṃ <span class="bld">vajiraṃ</span> vajirassa uṭṭhānasaṅkhātaṃ pāsāṇamaṇiṃ <span class="bld">abhimatthati</span> vidhaṃseti iva, tathā <span class="bld">attanā hi</span> sayameva kataṃ <span class="bld">attajaṃ</span> attasambhavaṃ pāpaṃ <span class="bld">dummedhaṃ</span> pāpaṃ karontaṃ janaṃ abhimatthatīti yojanā. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘attanā hī’’tiādikaṃ vacanaṃ vuttanayena akusalaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Devate kusalehi vivajjitā akusalā dasa kammapathe <span class="bld">niseviya</span> katvā <span class="bld">garahā</span> gārayhā bhavanti, <span class="bld">bālamatī</span> mandabuddhino nirayesu paccareti yojanā. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘dasa kammapathe’’tiādikaṃ suttaṃ vuttanayena akusalaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tīṇimāni, bhikkhave…pe… akusalamūlānī’’ti <span class="bld">idaṃ</span> vacanaṃ vuttanayena akusalaṃ. (15)</p>
- <p class="bodytext">Yādisaṃ yaṃ bījaṃ vapate, taṃ bījaṃ tādisaṃ phalaṃ harate iva, tathā <span class="bld">kalyāṇakārī</span> paṇḍito kalyāṇaṃ phalaṃ harate, <span class="bld">pāpakārī</span> bālo ca pāpakaṃ phalaṃ harateti yojanā. <span class="bld">Tattha</span> ‘‘yādisa’’ntiādike sutte ‘‘kalyāṇakārī kalyāṇa’’nti <span class="bld">yaṃ</span> vacanaṃ āha, <span class="bld">idaṃ</span> vacanaṃ kusalaṃ. ‘‘Pāpakārī ca pāpaka’’nti <span class="bld">yaṃ</span> vacanaṃ āha, <span class="bld">idaṃ</span> vacanaṃ akusalaṃ. <span class="bld">Idaṃ</span> dvivacanaṃ vuttanayena kusalañca akusalañca hoti.</p>
- <p class="bodytext">Kalyāṇakārī <a name="V0.0457"></a> sappurisā subhena kammena suggatiṃ <span class="bld">vajanti</span> gacchanti, pāpakārī kāpurisā asubhena kammunā apāyabhūmiṃ <span class="bld">vajanti</span> gacchanti, <span class="bld">kammassa</span> abhisaṅkhāraviññāṇasahagatakammassa <span class="bld">khayā</span> khayanato <span class="bld">vimuttacetasā</span> samucchedavimuttipaṭippassaddhivimutticittā <span class="bld">te</span> sappurisā asubhe nibbanti. Kimiva nibbanti? Indhanakkhayā joti nibbāti iva, tathā <span class="bld">te</span> sappurisā kammassa <span class="bld">khayā</span> anavasesakhayanato nibbantīti yojanā. <span class="bld">Tattha</span> tasmiṃ ‘‘subhenā’’tiādigāthāvacane ‘‘subhena…pe… suggati’’nti <span class="bld">yaṃ</span> vacanaṃ āha, <span class="bld">idaṃ</span> ‘‘subhena…pe…suggati’’nti vacanaṃ kusale vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">kusalaṃ</span> nāma. ‘‘Apāyabhūmiṃ asubhena kammunā’’ti <span class="bld">yaṃ</span> vacanaṃ āha<a name="M0.0341"></a>, <span class="bld">idaṃ</span> ‘‘apāya…pe… kammunā’’ti vacanaṃ akusale vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">akusalaṃ</span> nāma. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘subhenā’’tiādikaṃ gāthāvacanaṃ vuttanayena kusalañca akusalañca hoti. (16)</p>
- <p class="bodytext"><a name="para123"></a><span class="paranum">123</span>. <span class="bld">‘‘Yathāpi bhamaro pupphaṃ…pe… munī care’’</span>ti <span class="bld">idaṃ</span> gāthāvacanaṃ anuññāte caraṇe vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">anuññātaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhamaro</span> nāma puppharasapivanagahaṇavasena caraṇako madhukarādiko bhamaro. So puppharasaṃ gaṇhanto mandavego hutvā pupphañca vaṇṇañca gandhañca avināsetvā yāvadatthaṃ puppharasaṃ pivitvā madhukaraṇatthāya ca puppha<span class="bld">rasaṃ</span> gahetvā madhukaraṇaṭṭhānaṃ vanasaṇḍaṃ paleti. Pupphavaṇṇagandhā pākatikāva honti. Evameva piṇḍāya gāmaṃ pavisanto muni pasādajanakaṃ ālokanavilokanagamanatiṭṭhanādikaṃ janetvā pītisomanassasahitaṃ pasādaṃ janetvā saddhādeyyaṃ piṇḍapātaṃ yāpanamattaṃ paṭiggahetvā gāmato nikkhamitvā udakaphāsukaṭṭhāne vane bhesajjaṃ limpanto viya, kantāre puttamaṃsaṃ khādanto viya, piṇḍapātaṃ paccavekkhitvā paribhuñjitvā bhamaro vane madhuṃ karoti viya, kammaṭṭhānānurūpaṃ vanasaṇḍaṃ pavisitvā jhānamaggaphalanibbattanatthāya samaṇadhammakaraṇatthāya gāme <span class="bld">care</span> careyyāti adhippāyo veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, bhikkhūnaṃ karaṇīyāni…pe… imāni kho, bhikkhave, bhikkhūnaṃ tīṇi karaṇīyānī’’ti <span class="bld">idaṃ</span> suttaṃ bhagavatā anuññāte ācāre atthe vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">anuññātaṃ</span> nāma. Tasmiṃ sutte yo bhikkhu sīlaṃ pāti rakkhati, iti rakkhaṇato so bhikkhu <span class="bld">pāti</span> nāma. Yaṃ sīlaṃ taṃ pātiṃ bhikkhuṃ apāyādidukkhato moceti, iti mocanato taṃ sīlaṃ <span class="bld">pātimokkhaṃ</span> nāma. Yena sīlena bhikkhu saṃvaritabbacakkhundriyādikaṃ saṃvarati, iti saṃvaraṇakaraṇato taṃ sīlaṃ <span class="bld">saṃvaraṃ</span> nāma, pātimokkhaṃ eva <a name="V0.0458"></a> saṃvaraṃ <span class="bld">pātimokkhasaṃvaraṃ,</span> pātimokkhasaṃvarena <span class="bld">saṃvuto</span> samannāgato hutvā saṃvuṇanato catuiriyāpathesu cārako hoti, iti saṃvuṇanato bhikkhu <span class="bld">pātimokkhasaṃvarasaṃvuto</span> nāma. <span class="bld">Viharati</span> catuiriyāpathe pavatteti. Vārittacāraṃ vajjetvā cārittasīlaṃ ādāya caraṇaṃ <span class="bld">ācāro,</span> agocare vajjetvā gocare <a name="M0.0342"></a> caraṇaṃ <span class="bld">gocaro</span>ti. Attho vuccamāno ativitthāro bhavissati, tasmā kiñcimattaṃ kathetvā sāsanapaṭṭhānasuttabhāvaṃ kathessāma.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ettakameva suttaṃ ‘anuññāta’nti niddhāritabba’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘dasayime, bhikkhave, dhammā pabbajitena abhiṇhaṃ paccavekkhitabbā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘dasā’’tiādikaṃ suttampi anuññāte dasavidhe paccavekkhitabbe dhamme vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">anuññātaṃ</span> nāma. ‘‘Tīṇimāni…pe… karaṇīyānī’’ti <span class="bld">idaṃ</span> suttampi anuññāte tividhe sucarite vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">anuññātaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Nānāvidhaṃ anuññātaṃ suttaṃ ācariyena niddhāritaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘katamaṃ suttaṃ paṭikkhitta’’nti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamaṃ paṭikkhitta’’</span>ntiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Natthi puttasamaṃ pemaṃ, natthi gosamitaṃ dhanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Natthi sūriyasamā ābhā, samuddaparamā sarā’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Idaṃ devaputtavacanaṃ paṭikkhipanto bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Natthi attasamaṃ pemaṃ, natthi dhaññasamaṃ dhanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Natthi paññāsamā ābhā, vuṭṭhi ve paramā sarā’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Gāthaṃ āha. <span class="bld">Ettha</span> etasmiṃ gāthādvaye <span class="bld">yaṃ</span> ‘‘natthi puttasamaṃ pema’’ntiādikaṃ purimakaṃ hoti. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘natthi puttasamaṃ pema’’ntiādikaṃ devaputtavacanaṃ bhagavatā paṭikkhittattā, paṭikkhitte atthe pavattanato ca <span class="bld">paṭikkhittaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Dubbhikkhakāle vā kantāre vā mātāpitaro puttadhītaro ghātetvāpi attānameva posenti, tasmā <span class="bld">‘‘natthi attasamaṃ pema’’</span>nti vuttaṃ. Dubbhikkhakālādīsu hiraññasuvaṇṇasārādīni, gomahiṃsādīnipi dhaññagahaṇatthāya dhaññassāmikānaṃ datvā dhaññameva gaṇhanti, tasmā <span class="bld">‘‘natthi dhaññasamaṃ</span> <a name="V0.0459"></a> <span class="bld">dhana’’</span>nti vuttaṃ. Sūriyādīnaṃ ābhā paccuppannatamaṃ ekadesaṃva vinodeti, paññā pana dasasahassilokadhātumpi ekapajjotaṃ ekobhāsaṃ kātuṃ samatthā, atītānāgatapaccuppannadhammakoṭṭhāsesupi paṭicchādakaṃ kilesatamampi vidhamati, tasmā <span class="bld">‘‘natthi paññāsamā ābhā’’</span>ti vuttaṃ. Samuddo bhūmiyā <a name="M0.0343"></a> ca ekadeseyeva tiṭṭhati, so ca deve avuṭṭhe sati khayanasabhāvo bhaveyya, vuṭṭhi pana koṭisatasahassacakkavāḷesupi yāva ābhassarā brahmalokāpi pūrā bhavati, tasmā <span class="bld">‘‘vuṭṭhi ve paramāsarā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Idameva paṭikkhittaṃ niddhāritabba’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘tīṇimāni bhikkhave’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘tīṇimānī’’tiādikaṃ suttampi paṭikkhitte duccarite vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">paṭikkhittaṃ</span> nāma. (17)</p>
- <p class="bodytext"><a name="para124"></a><span class="paranum">124</span>. Nānāvidhaṃ paṭikkhittaṃ ācariyena niddhāritaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘katamaṃ anuññātañca paṭikkhittañcā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha katamaṃ anuññātañcā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhūripañña</span>bhūripaññavanta gotama, <span class="bld">taṃ</span> bhūripaññaṃ gotamaṃ ahaṃ pucchāmi. <span class="bld">Idha</span> loke anekā <span class="bld">yā</span> janatā bhītā, sā janatā <span class="bld">kiṃsu</span> katamā bhave. Yo ca maggo anekāyatano iti pavutto, so ca maggo <span class="bld">kiṃsu</span> katamo bhave. <span class="bld">Kismiṃ</span> dhamme <span class="bld">ṭhito</span> jano paralokaṃ <span class="bld">na bhāye</span> na bhāyeyyāti pucchatīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">Devaputta yo jano sammā<span class="bld">vācañca</span> paṇidhāya, sammā<span class="bld">manañca</span> paṇidhāya, kāyena pāpāni akubbamāno ca bhave, ayaṃ eko. Bahvannapānaṃ gharaṃ āvasanto ca bhave, ayaṃ eko. <span class="bld">Saddho</span> saddhāsampanno cittamudubhāvena <span class="bld">mudu</span> ca bhave, ayaṃ eko. <span class="bld">Vadaññū</span> yācakānaṃ yācanavasena vuttavacanaññū hutvā saṃvibhāgī ca bhave, ayaṃ eko. Iti <span class="bld">etesu</span> catūsu dhammesu <span class="bld">ṭhito</span> jano dhammesu ṭhito hutvā paralokaṃ <span class="bld">na bhāye</span> na bhāyeyyāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tasmiṃ sutte katamaṃ anuññātaṃ, katamaṃ paṭikkhittaṃ nāmā’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘tattha yaṃ āhā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tattha</span> tasmiṃ ‘‘kiṃsūdhā’’tiādipañhāya vissajjane ‘‘vācaṃ manañcā’’tiādivacane ‘‘vācaṃ manañca paṇidhāya sammā’’ti <span class="bld">yaṃ</span> vacanaṃ bhagavā āha, <span class="bld">idaṃ</span> ‘‘vācaṃ…pe… sammā’’ti vacanaṃ anuññāte vacanīyādike atthe vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">anuññātaṃ</span> nāma. ‘‘Kāyena pāpāni akubbamāno’’ti <span class="bld">yaṃ</span> vacanaṃ āha, <span class="bld">idaṃ</span> ‘‘kāyena <a name="V0.0460"></a> …pe… māno’’ti vacanaṃ pāpakubbena paṭikkhitte vuttanayena pavattanato <span class="bld">paṭikkhittaṃ</span> nāma. ‘‘Bahvanna…pe… na bhāye’’ti <span class="bld">yaṃ</span> vacanaṃ āha, <span class="bld">idaṃ</span> ‘‘bahvanna…pe… na <a name="M0.0344"></a> bhāye’’ti vacanaṃ vuttanayena anuññātaṃ nāma. <span class="bld">Idaṃ</span> ‘‘vāca’’ntiādikaṃ vacanaṃ vuttanayadvayena anuññātañca paṭikkhittañca hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Sabbapāpassa akaraṇa’’</span>ntiādiko vuttatthova. ‘‘Tasmiṃ sabbapāpassātiādike katamaṃ anuññātaṃ, katamaṃ paṭikkhitta’’nti vattabbabhāvato <span class="bld">‘‘tattha ya’’</span>ntiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Devānaminda, ahaṃ kāyasamācārampi duvidhena vadāmi – <span class="bld">sevitabbaṃ</span> anavajjaṃ kāyasamācārampi vadāmi, <span class="bld">asevitabbaṃ</span> sāvajjaṃ kāyasamācārampi ahaṃ vadāmi. Vacīsamācārādīsupi vuttanayānusārena yojanā kātabbā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kiñca vaḍḍhanahāyanaṃ āgamma kāyasamācārādikaṃ sevitabbāsevitabbabhedena vutta’’nti vattabbabhāvato <span class="bld">‘‘kiñcetaṃ paṭiccā’’</span>tiādi vuttaṃ. Akusaladhammavaḍḍhanaṃ, kusaladhammahāyanañca paṭicca kāyasamācārādayo na sevitabbā, kusaladhammavaḍḍhanaṃ, akusaladhammahāyanañca paṭicca kāyasamācārādayo sevitabbāti sallakkhetabbā. (18)</p>
- <p class="bodytext"><a name="para125"></a><span class="paranum">125</span>. Nānāvidhaṃ anuññātañca paṭikkhittañca ācariyena niddhāritaṃ, amhehi ca ñātaṃ, <span class="bld">‘‘katamo suttaviseso thavo’’ti</span> pucchitabbattā tathā pucchitvā ayaṃ suttaviseso thavo nāmāti viññāpetuṃ <span class="bld">‘‘tattha katamo thavo’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha<span class="bld"> tatthā</span>ti tesu aṭṭhavīsatividhesu lokiyādīsu sāsanapaṭṭhānasuttesu katamo suttaviseso thavo nāmāti pucchati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Maggānaṃ</span> jaṅghamaggadiṭṭhimaggādīnaṃ <span class="bld">aṭṭhaṅgiko</span> sammādiṭṭhimaggaṅgādiaṭṭhaṅgiko maggo <span class="bld">seṭṭho</span> uttamo. <span class="bld">Saccānaṃ</span> vacīsaccakhattiyādisammutisaccaparamatthasaccānaṃ <span class="bld">caturo</span> dukkhasamudayanirodhanirodhagāminipaṭipadāvasena caturo ariyasaccā <span class="bld">padā seṭṭhā</span> uttamā. <span class="bld">Dhammānaṃ</span> sabbasaṅkhatasappaccayadhammānaṃ <span class="bld">virāgo</span> asaṅkhatanibbānasaṅkhāto virāgo dhammo <span class="bld">seṭṭho</span> uttamo. <span class="bld">Dvipadānaṃ</span> sabbadevamanussādīnaṃ dvipadānaṃ <span class="bld">cakkhumā</span> pañcavidhacakkhumā bhagavā <span class="bld">seṭṭho</span> uttamoti yojanā. <span class="bld">Ayaṃ</span> ‘‘maggānaṭṭhaṅgiko’’tiādisuttaviseso thave atthe vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">thavo</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ayameva <a name="V0.0461"></a> suttaviseso thavo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tīṇimāni bhikkhave’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Apadā</span> ahimacchādayo vā, <span class="bld">dvipadā</span> manussasakuṇapakkhijātikādayo vā, <span class="bld">catuppadā</span> hatthiassagomahiṃsādayo vā, <span class="bld">bahuppadā</span> <a name="M0.0345"></a> satapadiādayo vā, <span class="bld">rūpino</span> kāmarūpasattā vā, <span class="bld">arūpino</span> arūpasattā vā, <span class="bld">saññino</span> sattaviññāṇaṭṭhitisattā vā, <span class="bld">asaññino</span> asaññasattā vā, <span class="bld">nevasaññīnāsaññino</span> bhavagge nibbattasattā vā <span class="bld">yāvatā</span> yattakā sattā saṃvijjanti, <span class="bld">tesaṃ</span> tattakānaṃ apadādīnaṃ sattānaṃ <span class="bld">yadidaṃ</span> yo ayaṃ arahaṃ sammāsambuddho tathāgato uppanno, so ayaṃ arahaṃ sammāsambuddho tathāgato <span class="bld">aggaṃ</span> aggoti akkhāyati, <span class="bld">seṭṭhaṃ</span> seṭṭhoti akkhāyati, <span class="bld">pavaraṃ</span> pavaroti akkhāyati, ayaṃ paṭhamo aggo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅkhatānaṃ dhammānaṃ vā</span> sappaccayasabhāvānaṃ vā, <span class="bld">asaṅkhatānaṃ</span> paccayehi asaṅkharitānaṃ paṇṇattimattabhūtānaṃ dhammānaṃ vā <span class="bld">yāvatā</span> yattakā paṇṇattī voharīyanti, tattakehi paṇṇattīhi paññapetabbānaṃ <span class="bld">tesaṃ</span> saṅkhatāsaṅkhatānaṃ <span class="bld">dhammānaṃ yadidaṃ</span> yo ayaṃ madanimmadano…pe… yo ayaṃ nirodho, yaṃ idaṃ nibbānamaggaphalānamālambaṇaṃ bhavati, so ayaṃ madanimmadanādiko dhammo <span class="bld">aggaṃ</span> aggoti akkhāyati…pe… akkhāyati, ayaṃ dutiyo aggo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅghānaṃ</span> yāvatā paṇṇatti, gaṇānaṃ yāvatā paṇṇatti, mahājanasannipātānaṃ yāvatā paṇṇatti voharīyanti, tattakehi paṇṇattīhi paññapetabbānaṃ tesaṃ saṅghagaṇādīnaṃ yāni imāni cattāri puggalāni purisayugāni, ye ime aṭṭha purisapuggalā…pe… lokassa yaṃ idaṃ puññakkhettaṃ saṃvijjati, so ayaṃ catupurisayugādiko tathāgatasāvakasaṅgho <span class="bld">aggaṃ</span> aggoti akkhāyati…pe… akkhāyati, ayaṃ tatiyo aggo. Imāni tīṇi tathāgatanibbānaariyasaṅgharatanāni aggāni bhavanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbalokuttaro</span> apadādisabbasattalokato uttaro satthā ca, <span class="bld">kusalapakkhato</span> kusalaanavajjapakkhabhāvato uttaro dhammo ca, <span class="bld">narasīhassa</span> satthuno gaṇo ca iti <span class="bld">tīṇi</span> satthudhammagaṇaratanāni aggāni, tāni <span class="bld">tīṇi</span> satthudhammagaṇaratanāni <span class="bld">visissare</span> guṇavasena visissanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samaṇapadumasañcayo</span> sare ruhamānaṃ padumaṃ sobhanaṃ iva sāsane sobhanasamaṇapadumasamūho gaṇo ca, dhammavaro ca, vidūnaṃ sakkato <span class="bld">naravaradamako</span> <a name="M0.0346"></a> naravarānaṃ brahmadevamanussarājarājamahāmaccādīnaṃ <a name="V0.0462"></a> damako anudamako <span class="bld">cakkhumā</span> sambuddho ca iti <span class="bld">tīṇi</span> gaṇadhammabuddharatanāni lokassa uttari bhavanti.</p>
- <p class="bodytext">Appaṭisamo satthā ca, <span class="bld">nirupadāho</span> niggataupadāho, sabbo dhammo ca ariyo gaṇavaro ca iti yāni <span class="bld">tīṇi</span> buddhadhammagaṇaratanāni aggāni, <span class="bld">tāni</span> tīṇi…pe… nāni <span class="bld">khalu</span> ekaṃsena <span class="bld">visissare</span> visissanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saccanāmo</span> avitathasaccadesanato saccanāmo khemo <span class="bld">sabbābhibhū</span> sabbe manussadevādike anabhibhavamānopi guṇātirekavasena abhibhavamāno viya pavattanato sabbābhibhū jino ca, <span class="bld">saccadhammo</span> avitathasabhāvato saccadhammo ca, <span class="bld">tassa</span> saccadhammassa <span class="bld">uttari</span> uttamo añño dhammo natthi, viññūnaṃ niccaṃ <span class="bld">pūjito</span> pūjāraho ariyasaṅgho ca iti tīṇi lokassa <span class="bld">uttari</span> uttamāni bhavanti.</p>
- <p class="bodytext">Ekāyanapadassa vacanattho <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ (netti. aṭṭha. 170) </span> bahudhā vutto. Jātikhayantadassī hitānukampī bhagavā ekāyanaṃ maggaṃ pajānāti. ‘‘Yaṃ ekāyanaṃ maggaṃ pajānāti, tena maggena kiṃ taratī’’ti vattabbabhāvato <span class="bld">‘‘etena maggenā’’</span>tiādi vuttaṃ. Yaṃ maggaṃ bhagavā jānāti, <span class="bld">etena maggena pubbe</span> atītamaddhānaṃ buddhādayo ariyā <span class="bld">oghaṃ</span> saṃsāroghaṃ tariṃsu, anāgatamaddhānaṃ tarissanti, <span class="bld">ye cāpi</span> buddhādayo paccuppanne uppajjanti, te cāpi buddhādayo paccuppanne taranti, <span class="bld">visuddhipekkhā</span> visuddhiṃ apekkhamānā <span class="bld">sattā</span> devamanussaseṭṭhaṃ tādisaṃ yathāvuttaguṇaṃ <span class="bld">taṃ</span> sammāsambuddhaṃ namassanti, <span class="bld">iti ayaṃ</span> nānāvidhasuttavisesopi thave ratanattaye, ratanattayaguṇe ca vācakañāpakabhāvena pavattanato <span class="bld">thavo</span> nāma. Iccetaṃ sāsanapaṭṭhānasuttavisesadassako saṃvaṇṇanāvisesopi sāsanapaṭṭhānaṃ nāmāti veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">Amhākācariya tumhehi amhākācariyehi soḷasappabhedasaṃkilesabhāgiyādisāsanapaṭṭhānasuttañceva aṭṭhavīsatividhaṃ lokiyādisāsanapaṭṭhānasuttañca niddhāritaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘tesu saṃkilesabhāgiyādīsu sāsanapaṭṭhānasuttavisesesu katamaṃ suttavisesaṃ katamena suttavisesena saṃsanditvā niddisitabba’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘tattha lokiyaṃ</span> <a name="M0.0347"></a> <span class="bld">sutta’’</span>ntiādi āraddhaṃ. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana – ‘‘evaṃ duvidhampi sāsanapaṭṭhānaṃ nānāsuttapadāni udāharantena vibhajitvā idāni saṃkilesabhāgiyādīhi saṃsanditvā dassetuṃ puna ‘lokiyaṃ sutta’ntiādi āraddha’’nti (netti. aṭṭha. 170) vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="V0.0463"></a> <span class="bld">tatthā</span>ti tesu soḷasavidhesu saṃkilesabhāgiyādīsu sāsanapaṭṭhānasuttavisesesu ceva aṭṭhavīsatividhesu lokiyādīsu sāsanapaṭṭhānasuttavisesesu ca akusalapakkhe pavattaṃ lokiyaṃ suttaṃ saṃkilesabhāgiyasuttena samānatthabhāvena saṃsandati, kusalapakkhe pavattaṃ lokiyaṃ suttaṃ vāsanābhāgiyasuttena samānatthabhāvena saṃsandati, tasmā lokiyaṃ suttaṃ ekavidhampi saṃkilesabhāgiyena ca vāsanābhāgiyena ca dvīhi suttehi niddisitabbaṃ. Dassanapakkhe pavattaṃ lokuttaraṃ suttaṃ dassanabhāgiyena samānatthabhāvena saṃsandati, bhāvanāpakkhe pavattaṃ lokuttaraṃ suttaṃ bhāvanābhāgiyena samānatthabhāvena saṃsandati, asekkhapakkhe pavattaṃ lokuttaraṃ suttaṃ asekkhabhāgiyena samānatthabhāvena saṃsandati, tasmā lokuttarampi suttaṃ dassanabhāgiyena ca bhāvanābhāgiyena ca asekkhabhāgiyena ca tīhi suttehi niddisitabbaṃ. Vuttanayānusārena sesesupi saṃsandanayojanā kātabbā.</p>
- <p class="bodytext">Amhākācariya tumhehi amhākācariyehi nayadassanavasena suttavisesasaṃsandanaṃ dassitaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘kimatthāya saṃkilesabhāgiyādibhedena vibhajitvā bhagavatā vutta’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ saṃkilesabhāgiyassa suttassa nigghātāyā’’</span>tiādi vuttaṃ. Ettha ca suttavasena suttatthā gahitā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yaṃ sattādhiṭṭhānaṃ ācariyena niddhāritaṃ, taṃ sattādhiṭṭhānaṃ kittakehi suttehi vibhajitvā niddisitabba’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘lokuttaraṃ suttaṃ sattādhiṭṭhānaṃ chabbisatiyā puggalehi niddisitabba’’</span>nti vuttaṃ. ‘‘Te chabbīsati puggalā katihi suttehi samanvesitabbā’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘te tīhī’’</span>tiādi vuttaṃ. Dassanabhāgiyena sattādhiṭṭhānena, bhāvanābhāgiyena sattādhiṭṭhānena, asekkhabhāgiyena sattādhiṭṭhānena cāti tīhi suttehi te chabbīsati puggalā samanvesitabbā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Katamehi <a name="M0.0348"></a> katamehi katamaṃ katamaṃ suttaṃ niddisitabba’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘tattha dassanabhāgiya’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tesu tīsu dassanabhāgiyādīsu suttesu. <span class="bld">Tatthā</span>ti vā tesu chabbīsatiyā puggalesu. Sattādhiṭṭhānekadesaṃ dassanabhāgiyaṃ suttaṃ ekabījinā puggalena ca niddisitabbaṃ…pe… dhammānusārinā puggalena ca niddisitabbaṃ, iti imehi pañcahi puggalehi sattādhiṭṭhānekadesaṃ dassanabhāgiyaṃ suttaṃ niddisitabbaṃ. Ettha ca dassanaggahaṇena sotāpattiphalaṭṭhāpi gahitā, tasmā ekabījikolaṃkolasattakkhattuparamā phalaṭṭhāpi gahitā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saddhānusārī</span> <a name="V0.0464"></a> pana yo vipassanākkhaṇe saddhaṃ dhuraṃ katvā sotāpattimaggaṃ nibbatteti, so puggalo nibbattetabbasotāpattimaggakkhaṇe saddhānusārī nāma, saddhāya samāpattiṃ anussarati, iti saddhāya samāpattiyā anussaraṇato sotāpattimaggaṭṭho puggalo <span class="bld">saddhānusārī</span> nāma. So puggalo sotāpattiphalakkhaṇe saddhāya vimuttattā saddhāvimutto hutvā ekabījikolaṃkolasattakkhattuparamo bhavati. Yo pana puggalo vipassanākkhaṇe paññaṃ dhuraṃ katvā sotāpattimaggaṃ nibbatteti, so puggalo nibbattetabbasotāpattimaggakkhaṇe <span class="bld">dhammānusārī</span> nāma, dhammena paññāya samāpattiṃ anussarati, iti dhammena paññāya samāpattiyā anussaraṇato <span class="bld">dhammānusārī</span> nāma. So puggalo phalakkhaṇe diṭṭhiyā paññāya nirodhaṃ pattattā diṭṭhipatto hutvā ekabīji…pe… paramo bhavati. <span class="bld">Dhammo</span>ti cettha paññā gahitā. Iti pabhedato dve maggaṭṭhā, cha phalaṭṭhāti aṭṭhahi ariyapuggalehi, sampiṇḍite pana pañcahi ariyapuggalehi sattādhiṭṭhānekadesaṃ dassanabhāgiyaṃ suttaṃ niddisitabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Imesaṃ ekabījiādīnaṃ puggalānaṃ sattādhiṭṭhānekadesatthattā ceva dassanabhāgiyatthattā ca sattādhiṭṭhānekadesaṃ dassanabhāgiyaṃ suttaṃ ettakehi puggalehi niddisitabbanti niyametvā ācariyena vibhattaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘sattādhiṭṭhānekadesaṃ dassanabhāgiyaṃ suttaṃ kittakehi puggalehi niddisitabba’’nti pucchitabbattā –</p>
- <p class="indent">‘‘Bhāvanābhāgiyaṃ suttaṃ dvādasahi puggalehi niddisitabbaṃ sakadāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipannena, sakadāgāminā, anāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipannena, anāgāminā, antarāparinibbāyinā, upahaccaparinibbāyinā, asaṅkhāraparinibbāyinā, sasaṅkhāraparinibbāyinā<a name="M0.0349"></a>, uddhaṃsotena akaniṭṭhagāminā, saddhāvimuttena, diṭṭhippattena, kāyasakkhinā cāti bhāvanābhāgiyaṃ suttaṃ imehi dvādasahi puggalehi niddisitabba’’nti –</p>
- <p class="unindented">Vuttaṃ. Tatthāpi sattādhiṭṭhānekadesaṃ bhāvanābhāgiyaṃ suttanti gahetabbaṃ. <span class="bld">Sakadā…pe… pannena</span> sakadāgāmimaggaṭṭhena puggalena, <span class="bld">sakadāgāminā</span> sakadāgāmiphalaṭṭhena, <span class="bld">anāgāmi…pe… pannena</span> anāgāmimaggaṭṭhena, <span class="bld">anāgāminā</span> anāgāmiphalaṭṭhena, avihādīsu pañcasu suddhāvāsesu āyuvemajjhaṃ anatikkamitvā arahattaṃ patvā parinibbāyanasabhāvena <span class="bld">antarāparinibbāyī</span>nāmakena anāgāminā, āyuvemajjhaṃ atikkamitvā arahattaṃ patvā parinibbāyanasabhāvena <span class="bld">upahaccaparinibbāyī</span>nāmakena anāgāminā, asaṅkhārena appayogena arahattaṃ patvā parinibbāyanasabhāvena <a name="V0.0465"></a> <span class="bld">asaṅkhāraparinibbāyī</span>nāmakena anāgāminā, sasaṅkhārena sappayogena arahattaṃ patvā parinibbāyanasabhāvena <span class="bld">sasaṅkhāraparinibbāyī</span>nāmakena anāgāminā, avihādīhi uddhaṃ atappādīsu upapattisotena arahattaṃ patvā parinibbāyanasabhāvena <span class="bld">uddhaṃsota</span>nāmakena anāgāminā, akaniṭṭhaṃ gantvā arahattaṃ patvā parinibbāyanasabhāvena <span class="bld">akaniṭṭhagāmī</span>nāmakena anāgāminā, saddhāya vimuttattā <span class="bld">saddhāvimutta</span>nāmakena anāgāminā, diṭṭhiyā paññāya nirodhaṃ pattattā <span class="bld">diṭṭhippatta</span>nāmakena anāgāminā cāti imehi ekādasahi ajhānalābhīpuggalehi ca, kāyena nāmakāye phuṭṭhānaṃ arūpajhānānaṃ anantaraṃ nibbānaṃ sacchikaroti, iti sacchikaraṇato <span class="bld">kāyasakkhī</span>nāmakena jhānalābhinā cāti dvādasahi puggalehi niddisitabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Imesaṃ vuttappakārānaṃ puggalānaṃ sattādhiṭṭhānekadesatthattā ceva bhāvanābhāgiyatthattā ca sattādhiṭṭhānekadesaṃ bhāvanābhāgiyaṃ suttaṃ ettakehi puggalehi niddisitabbanti niyametvā ācariyena vibhattaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘kittakehi puggalehi sattādhiṭṭhānekadesaṃ asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ niddisitabba’’nti vattabbattā –</p>
- <p class="indent">‘‘Asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ navahi puggalehi niddisitabbaṃ saddhāvimuttena, paññāvimuttena, suññatavimuttena, animittavimuttena, appaṇihitavimuttena, ubhatobhāgavimuttena, samasīsinā, paccekabuddhehi, sammāsambuddhehi cāti asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ imehi navahi puggalehi niddisitabba’’nti –</p>
- <p class="unindented">Vuttaṃ<a name="M0.0350"></a>. Tattha sattādhiṭṭhānekadesaṃ asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ niddisitabbanti yojetabbaṃ. Saddhāya kilesehi vimuttattā arahattaphalakkhaṇe <span class="bld">saddhāvimutto</span> arahā, tena saddhāvimuttena. Paññāya vimuttattā arahattaphalakkhaṇe <span class="bld">paññāvimutto</span> arahā, tena paññāvimuttena. Suññatavipassanāsaṅkhātena anattānupassanena vimuttattā <span class="bld">suññatavimutto</span> arahā, tena suññatavimuttena. Animittānupassanāsaṅkhātena aniccānupassanena vimuttattā <span class="bld">animittavimutto</span> arahā, tena animittavimuttena. Appaṇihitānupassanāsaṅkhātena dukkhānupassanena vimuttattā <span class="bld">appaṇihitavimutto</span> arahā, tena appaṇihitavimuttena. Ubhato rūpakāyanāmakāyato ubhatobhāgato vimuttattā <span class="bld">ubhatobhāgavimutto</span> arahā, tena ubhatobhāgavimuttena. Purimā pañca puggalā ajhānalābhino gahitā, ubhatobhāgavimutto pana jhānalābhīgahito.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samasīsī</span> nāma iriyāpathasamasīsī, rogasamasīsī, jīvitasamasīsīti tividhā honti. Imesu <a name="V0.0466"></a> tīsu samasīsīsu yo arahā catūsu iriyāpathesu ekekasmiṃ iriyāpathe arahattaṃ patvā aññaṃ iriyāpathaṃ asaṅkamitvā tasmiṃ tasmiṃ iriyāpatheyeva parinibbāyati, ayaṃ arahā <span class="bld">iriyāpathasamasīsī</span> nāma. Yo arahā yasmiṃ roge uppanne arahattaṃ patvā tato rogato anuṭṭhahitvā tasmiṃ rogeyeva parinibbāyati, ayaṃ arahā <span class="bld">rogasamasīsī</span> nāma. Yo arahā paccavekkhaṇavīthiyānantaraṃ bhavaṅgaṃ otaritvā tato maraṇāsannajavanavīthiyānantarameva parinibbāyati, ayaṃ arahā vārasamatāya <span class="bld">jīvitasamasīsī</span> nāma. <span class="bld">Vārasamatā</span>ti ca paccavekkhaṇavīthi maggavithyānuvattakattā paccavekkhaṇavīthianantaraṃ pavattamānāyapi maraṇāsannavīthi maggavīthianantaraṃ pavattāti vattabbārahā, tasmā vīthianantaratā vārasamatā nāma. Tāya vārasamatāya ca jīvitasamasīsī vutto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇī</span>ti etthapi paccavekkhaṇavīthiyānantaraṃ bhavaṅgaṃ otaritvā bhavaṅgato vuṭṭhāya pavattavīthiyā paṭisambhidāñāṇāni pavattanti. Vuttanayena vīthianantaratāya vārasamatāya ‘‘saha paṭisambhidāhī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Bhagavato sabbaññutaññāṇampi</span> paccavekkhaṇavīthiyānantaraṃ bhavaṅgaṃ otaritvā bhavaṅgato vuṭṭhāya pavattavīthiyā paṭhamaṃ pavattatīti veditabbaṃ. Iminā <a name="M0.0351"></a> jīvitasamasīsinā, sabbehi paccekabuddhehi, sabbehi sammāsambuddhehi cāti imehi navahi puggalehi sattādhiṭṭhānekadesaṃ asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ niddisitabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Imesaṃ puggalānaṃ sattādhiṭṭhānekadesatthattā ceva asekkhabhāgiyatthattā ca <span class="bld">evaṃ</span> iminā ‘‘lokuttaraṃ suttaṃ sattādhiṭṭhāna’’ntiādinā pakārena vuttehi imehi chabbīsatiyā puggalehi ariyehi dassanabhāgiyavāsanābhāgiyaasekkhabhāgiyasuttānaṃ vasena lokuttaraṃ suttaṃ sattādhiṭṭhānekadesaṃ suttaṃ niddisitabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Imesaṃ chabbīsatiyā puggalānaṃ sakalalokuttarasuttatthattā ceva sattādhiṭṭhānekadesasuttatthattā ca lokuttaraṃ sattādhiṭṭhānekadesaṃ suttaṃ. Ettakehi puggalehi niddisitabbanti ācariyena niyametvā vibhattaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘lokiyaṃ sattādhiṭṭhānekadesaṃ suttaṃ kittakehi puggalehi niddisitabba’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘lokiyaṃ suttaṃ sattādhiṭṭhānaṃ ekūnavīsatiyā puggalehi niddisitabba’’</span>ntiādi vuttaṃ. ‘‘Te ekūnavīsati lokiyā puggalā katamehi dhammehi niddiṭṭhā samanvesitabbā’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘te caritehī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Te</span> ekūnavīsati lokiyā puggalā <span class="bld">caritehi</span> caritavisesehi niddiṭṭhā samanvesitabbāti. ‘‘Kathaṃ caritehi niddiṭṭhā’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘keci rāgacaritā’’</span>tiādi vuttaṃ. Rāgacaritadosacaritādīhi caritehi ekūnavīsati lokiyapuggalā <a name="V0.0467"></a> rāgacaritā, keci dosacaritā…pe… mohacarito cāti niddiṭṭhā. Iti niddiṭṭhehi imehi ekūnavīsatiyā puggalehi lokiyasattādhiṭṭhānekadesaṃ suttaṃ niddisitabbaṃ. ‘‘Lokiya’’nti sāmaññavasena vuttampi ‘‘saṃkilesabhāgiyaṃ lokiya’’nti visesato viññātabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Lokiyaṃ sattādhiṭṭhānekadesaṃ suttaṃ ettakehi puggalehi niddisitabbanti ācariyena niyametvā vibhattaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘vāsanābhāgiyaṃ sattādhiṭṭhānekadesaṃ suttaṃ katamehi puggalehi niddisitabba’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘vāsanābhāgiya’’</span>ntiādi vuttaṃ. Vāsanābhāgiyaṃ sattādhiṭṭhānekadesaṃ suttaṃ sīlavantehi puggalehi, dhammehi ca niddisitabbanti yojetabbaṃ. ‘‘Kittakā sīlavantapuggalā’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘te sīlavanto pañca puggalā’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Kittakā dhammā’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘pakatisīla’’</span>ntiādi vuttaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – pakatisīlavanto ca samādānasīlavanto ca cittappasādavanto <a name="M0.0352"></a> ca samathavanto ca vipassanāvanto cāti <span class="bld">pañca puggalā,</span> pakatisīladhammo ca samādānasīladhammo ca cittappasādadhammo ca samathadhammo ca vipassanādhammo cāti <span class="bld">pañca dhammā</span>ti imehi pañcahi puggalehi, imehi pañcahi dhammehi vāsanābhāgiyaṃ sattādhiṭṭhānekadesadhammādhiṭṭhānekadesaṃ suttaṃ yathākkamaṃ niddisitabbanti.</p>
- <p class="bodytext">Lokuttaraṃ sattādhiṭṭhānaṃ suttaṃ dassanabhāgiyavāsanābhāgiyaasekkhabhāgiyasuttehi niddisitabbanti ācariyena niyametvā vibhattaṃ, amhehi ca ñātaṃ, ‘‘lokuttaraṃ dhammādhiṭṭhānaṃ suttaṃ kittakehi suttehi niddisitabba’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘lokuttaraṃ suttaṃ dhammādhiṭṭhānaṃ…pe… asekkhabhāgiyenā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Lokiyañca lokuttarañca sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca kittakehi niddisitabba’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘lokiyañca…pe… ubhayena niddisitabba’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Ubhayenā</span>ti lokiyalokuttarena, sattādhiṭṭhānadhammādhiṭṭhānena samānatthabhāvena niddisitabbanti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ñāṇaṃ kittakehi niddisitabba’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘ñāṇaṃ paññāyā’’</span>tiādi vuttaṃ. Yasmiṃ yasmiṃ sutte ñāṇaṃ āgataṃ, tasmiṃ tasmiṃ sutte ñāṇaṃ ñāṇapariyāyena paññādinā niddisitabbanti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ñeyyaṃ kittakena niddisitabba’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘ñeyyaṃ atītānāgatapaccuppannehī’’</span>tiādi vuttaṃ. Yasmiṃ yasmiṃ sutte ñeyyaṃ āgataṃ, tasmiṃ tasmiṃ sutte ñeyyaṃ ñeyyapariyāyena niddisitabbanti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ñāṇañca <a name="V0.0468"></a> ñeyyañca kittakena niddisitabba’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘ñāṇañca ñeyyañca tadubhayenā’’</span>tiādi vuttaṃ. Yasmiṃ yasmiṃ sutte ñāṇañeyyā āgatā, tasmiṃ tasmiṃ sutte ñāṇañeyyā ñāṇañeyyapariyāyena niddisitabbanti.</p>
- <p class="bodytext">Dassanasutte yathā niddiṭṭhaṃ, tathā upadhārayitvā labbhamānato niddisitabbaṃ. Bhāvanāsutte yathā niddiṭṭhaṃ, tathā upadhārayitvā labbhamānato niddisitabbaṃ. Tadubhayaṃ dassanañca bhāvanā ca sutte yathā niddiṭṭhaṃ, tathā upadhārayitvā labbhamānato niddisitabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Sakavacanaṃ</span> <a name="M0.0353"></a> <span class="bld">paravacana’’</span>ntiādīsupi evameva visuṃ visuṃ ca ekato ca sutte yathā niddiṭṭhaṃ, tathā upadhārayitvā labbhamānato niddisitabbanti yojanā kātabbā. ‘‘Ettakameva niddisitabba’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘yaṃ vā panā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vipākassa hetu kammamevā’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘duvidho hetū’’</span>tiādi vuttaṃ. Kilesā saṃkilesabhāgiyasuttena samānatthabhāvena niddisitabbā. Taṇhāsaṅkhāto samudayo vā kilesasaṅkhāto samudayo vā akusalasaṅkhāto samudayo vā saṃkilesabhāgiyena suttena samānatthabhāvena niddisitabbo. Lokiyakusalahetusaṅkhāto samudayo vā lokiyakusalasaṅkhāto samudayo vā vāsanābhāgiyena suttena samānatthabhāvena niddisitabbo.</p>
- <p class="bodytext">Kammañca vipāko ca yathārahaṃ labbhamānasuttena niddisitabboti sāmaññavasena vibhatto, ‘‘kusalaṃ katamena niddisitabba’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘tattha kusala’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu aṭṭhavīsatiyā sāsanapaṭṭhānasuttesu kusalaṃ catūhi suttehi samānatthabhāvena niddisitabbaṃ. ‘‘Katamehi catūhī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘vāsanābhāgiyenā’’</span>tiādi vuttaṃ. Lokiyakusalaṃ vāsanābhāgiyena niddisitabbaṃ samānatthattā, lokuttarakusalaṃ dassanabhāgiyena, vāsanābhāgiyena, asekkhabhāgiyena ca yathārahaṃ samānatthabhāvena niddisitabbaṃ. Kusalaṃ ettakehi niddisitabbanti niyametvā vibhattaṃ, ‘‘akusalaṃ katamena niddisitabba’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘akusala’’</span>ntiādi vuttaṃ. ‘‘Kusalañca akusalañca katamena niddisitabba’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘kusalañca akusalañca tadubhayena niddisitabba’’</span>nti vuttaṃ. Yasmiṃ yasmiṃ sutte tadubhayaṃ āgataṃ, tasmiṃ tasmiṃ sutte āgatena tadubhayena niddisitabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Anuññātaṃ katamena niddisitabba’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘anuññāta’’</span>ntiādi vuttaṃ. Anuññātaṃ <a name="V0.0469"></a> bhagavato anuññātāya samānatāya niddisitabbaṃ. ‘‘Katividhaṃ anuññāta’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘taṃ pañcavidha’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Yaṃ</span> anuññātaṃ yāsu yāsu bhūmīsu dissati, <span class="bld">taṃ</span> anuññātaṃ tāsu tāsu bhūmīsu āgatena samānena <span class="bld">kappiyānulomena</span> niddisitabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Anuññātaṃ <a name="M0.0354"></a> iminā niddisitabbanti ācariyena niyametvā vibhattaṃ, ‘‘paṭikkhittaṃ katamena niddisitabba’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘paṭikkhittaṃ bhagavatā’’</span>tiādi vuttaṃ. Bhagavatā paṭikkhittaṃ bhagavatā <span class="bld">paṭikkhittakāraṇena</span> sutte āgatena vatthunā kāraṇaphalabhāvena niddisitabbaṃ. Yaṃ paṭikkhittaṃ yāsu yāsu bhūmīsu dissati, taṃ pana paṭikkhittaṃ tāsu tāsu bhūmīsu āgatena pākaṭena akappiyānulomena niddisitabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Anuññātañca paṭikkhittañca katamena niddisitabba’’nti vattabbattā <span class="bld">‘‘anuññātañca paṭikkhittañca tadubhayena niddisitabba’’</span>nti vuttaṃ. Yasmiṃ yasmiṃ sutte anuññātañca paṭikkhittañca āgataṃ, tasmiṃ tasmiṃ sutte āgatena tadubhayena niddisitabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Thavo katamena niddisitabbo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘thavo pasaṃsāyā’’</span>tiādi vuttaṃ. Yasmiṃ yasmiṃ sutte yā yā pasaṃsā āgatā, tasmiṃ tasmiṃ sutte āgatāya tāya tāya pasaṃsāya thavo niddisitabbo. ‘‘Yo thavo pasaṃsāya niddisitabbo, so thavo katividhena niddisitabbo’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘so pañcavidhenā’’</span>tiādi vuttaṃ. Bhagavato thavo ca dhammassa thavo ca ariyasaṅghassa thavo ca ariyadhammānaṃ sikkhāya thavo ca lokiyaguṇasampattiyā thavo cāti pañcavidhena veditabbo. <span class="bld">Iti evaṃ</span> vuttappakārena pañcavidhena thavo niddisitabbo.</p>
- <p class="bodytext">Amhākācariya amhākācariyena aṭṭhārasa mūlapadā sāsanapaṭṭhāne daṭṭhabbāti vuttā, ‘‘katamāni tāni aṭṭhārasa mūlapadānī’’ti pucchitabbattā <span class="bld">‘‘indriyabhūmī’’</span>tiādi vuttaṃ. Sāsanapaṭṭhāne <span class="bld">indriyabhūmi</span> saddhindriyādiindriyabhūmi yehi navahi padehi niddisitabbā, sāsanapaṭṭhāne kilesabhūmi yehi navahi padehi niddisitabbā, evaṃ iminā pakārena etāni mūlapadāni nava padāni kusalapadāni, nava padāni akusalapadānīti aṭṭhārasa mūlapadāni honti. Sāsanapaṭṭhāne daṭṭhabbā, ‘‘kena kāraṇena aṭṭhārasa mūlapadā sāsanapaṭṭhāne daṭṭhabbāti viññāyatī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tathā hī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tathā hī</span>ti tato eva aṭṭhārasamūlapadānaṃ sāsanapaṭṭhāne daṭṭhabbattā <span class="bld">‘‘aṭṭhārasa mūlapadā kuhiṃ daṭṭhabbā? Sāsanapaṭṭhāne’’</span>ti yaṃ <a name="M0.0355"></a> vacanaṃ vuttaṃ, tena vacanena viññāyatīti. ‘‘Kena mūlapadānaṃ navakusalapadanavaakusalapadabhāvena <a name="V0.0470"></a> aṭṭhārasabhāvo viññāyatī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘tenāhā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tena</span> mūlapadānaṃ navakusalapadanavaakusalapadabhāvato āyasmā mahākaccāno –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Navahi ca padehi kusalā, navahi ca yujjanti akusalapakkhā;</p>
- <p class="gathalast">Ete kho mūlapadā, bhavanti aṭṭhārasa padānī’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Yaṃ vacanaṃ āha, tena ‘‘navahi…pe… padānī’’ti vacanena mūlapadānaṃ navakusalapadanavaakusalapadabhāvena aṭṭhārasabhāvo viññāyatīti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yaṃ yaṃ saṃkilesabhāgiyādisoḷasavidhaṃ sāsanapaṭṭhānañceva yaṃ yaṃ lokiyādiaṭṭhavīsatividhaṃ sāsanapaṭṭhānañca ācariyena niddhāritaṃ, ettakameva paripuṇṇaṃ, aññaṃ sāsanapaṭṭhānaṃ niddhāretvā yuttaṃ yujjitabbaṃ natthī’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘niyuttaṃ sāsanapaṭṭhāna’’</span>nti vuttaṃ. Yathāniddhāritasāsanapaṭṭhānato yaṃ yaṃ aññaṃ sāsanapaṭṭhānaṃ niddhāritaṃ atthi, taṃ taṃ aññaṃ sāsanapaṭṭhānaṃ <span class="bld">niyuttaṃ</span> yathārahaṃ niddhāretvā yuttaṃ yujjitabbanti attho gahetabboti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yaṃ loko pūjayate…pe… niyuttaṃ sāsanapaṭṭhānanti yattako vacanakkamo bhāsito, ettakena vacanakkamena kiṃ netti samattā, udāhu asamattā’’ti vattabbattā <span class="bld">‘‘ettāvatā’’</span>tiādi vuttaṃ. Āyasmatā mahākaccānena yā netti bhāsitā, bhagavatā sā netti anumoditā, mūlasaṅgītiyaṃ saṅgāyantehi therāsabhehi yā netti saṅgītā, sā netti ‘‘yaṃ loko pūjayate…pe… niyuttaṃ sāsanapaṭṭhāna’’nti <span class="bld">ettāvatā</span> vacanakkamena <span class="bld">samattā</span> paripuṇṇāva hoti.</p>
- <p class="bodytext">Iti samattāya āyasmatā mahākaccānena bhāsitāya bhagavatā anumoditāya mūlasaṅgītiyaṃ saṅgāyantehi therāsabhehi saṅgītāya nettiyā atthavaṇṇanā <span class="bld">saddhammapālanāmena mahādhammarājagurunā mahātherena</span> racitā jinaputtānaṃ hitakarā nettivibhāvanā chabbīsādhikanavasate sakkarāje sāvaṇamāse sukkapakkhe navamadivase sūriyuggamanasamaye samattā.</p>
- <p class="centered">Iti sāsanapaṭṭhāne sattibalānurūpā racitā vibhāvanā</p>
- <p class="bodytext">Niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Nigamanakathā</p>
- <p class="gatha1">Sabbasattuttamo <a name="V0.0471"></a><a name="M0.0356"></a> nātho, loke uppajji nāyako;</p>
- <p class="gathalast">Sambuddho gotamo jino, anekaguṇalaṅkato.</p>
- <p class="gatha1">Sāsanaṃ tassa seṭṭhassa, aṭṭhavassasatādhikaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Dvisahassaṃ yadā pattaṃ, nimmalaṃ vaḍḍhanaṃ subhaṃ.</p>
- <p class="gatha1">Tadā bhūmissaro <span class="bld">mahādhammarājā</span> mahiddhiko;</p>
- <p class="gathalast">Āṇācakkena sāreti, rājā noanuvattake.</p>
- <p class="gatha1">Laddhā setagaje vare, loke vimhayajānake;</p>
- <p class="gathalast">Appamatto mahāvīro, puññaṃ katvābhimodati.</p>
- <p class="gatha1">Tasmiṃ vasseva sāvaṇe, māse navamadivase;</p>
- <p class="gathalast">Sūriyuggamane kāle, nibbattāyaṃ vibhāvanā.</p>
- <p class="gatha1">Yattakaṃ sāsanaṃ ṭhitaṃ, tattakaṃ racitaṃ mayā;</p>
- <p class="gathalast">Ṭhātu nettivibhāvanā, jinaputtahitāvahā.</p>
- <p class="gatha1">Iti taṃ racayantena, puññaṃ adhigataṃ mayā;</p>
- <p class="gathalast">Hontu tassānubhāvena, sabbe vimuttibhāgino.</p>
- <p class="gatha1">Rājadevī <a name="V0.0472"></a> puttanattā, panattā ca sajātikā;</p>
- <p class="gathalast">Sabbe rajjasukhe ṭhatvā, carantu caritaṃ sukhī.</p>
- <p class="gatha1">Devo kāle suvassatu, sabbo raṭṭhajano sukhī;</p>
- <p class="gathalast">Aññamaññaṃ ahiṃsanto, piyo hotu hitāvahoti.</p>
- <p class="centered">Nettivibhāvinī niṭṭhitā.</p>
- </body>
|