2
0

s0403a.att.htm 483 KB

1234567891011121314151617181920212223242526272829303132333435363738394041424344454647484950515253545556575859606162636465666768697071727374757677787980818283848586878889909192939495969798991001011021031041051061071081091101111121131141151161171181191201211221231241251261271281291301311321331341351361371381391401411421431441451461471481491501511521531541551561571581591601611621631641651661671681691701711721731741751761771781791801811821831841851861871881891901911921931941951961971981992002012022032042052062072082092102112122132142152162172182192202212222232242252262272282292302312322332342352362372382392402412422432442452462472482492502512522532542552562572582592602612622632642652662672682692702712722732742752762772782792802812822832842852862872882892902912922932942952962972982993003013023033043053063073083093103113123133143153163173183193203213223233243253263273283293303313323333343353363373383393403413423433443453463473483493503513523533543553563573583593603613623633643653663673683693703713723733743753763773783793803813823833843853863873883893903913923933943953963973983994004014024034044054064074084094104114124134144154164174184194204214224234244254264274284294304314324334344354364374384394404414424434444454464474484494504514524534544554564574584594604614624634644654664674684694704714724734744754764774784794804814824834844854864874884894904914924934944954964974984995005015025035045055065075085095105115125135145155165175185195205215225235245255265275285295305315325335345355365375385395405415425435445455465475485495505515525535545555565575585595605615625635645655665675685695705715725735745755765775785795805815825835845855865875885895905915925935945955965975985996006016026036046056066076086096106116126136146156166176186196206216226236246256266276286296306316326336346356366376386396406416426436446456466476486496506516526536546556566576586596606616626636646656666676686696706716726736746756766776786796806816826836846856866876886896906916926936946956966976986997007017027037047057067077087097107117127137147157167177187197207217227237247257267277287297307317327337347357367377387397407417427437447457467477487497507517527537547557567577587597607617627637647657667677687697707717727737747757767777787797807817827837847857867877887897907917927937947957967977987998008018028038048058068078088098108118128138148158168178188198208218228238248258268278288298308318328338348358368378388398408418428438448458468478488498508518528538548558568578588598608618628638648658668678688698708718728738748758768778788798808818828838848858868878888898908918928938948958968978988999009019029039049059069079089099109119129139149159169179189199209219229239249259269279289299309319329339349359369379389399409419429439449459469479489499509519529539549559569579589599609619629639649659669679689699709719729739749759769779789799809819829839849859869879889899909919929939949959969979989991000100110021003100410051006100710081009101010111012101310141015101610171018101910201021102210231024102510261027102810291030103110321033103410351036103710381039104010411042104310441045
  1. <body>
  2. <a name="an5"></a>
  3. <p class="centered"><a name="para0"></a><a name="para0_an5"></a> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  4. <p class="nikaya">Aṅguttaranikāye</p>
  5. <p class="book">Pañcakanipāta-aṭṭhakathā</p>
  6. <a name="an5_1"></a>
  7. <p class="title">1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ</p>
  8. <a name="an5_1_1"></a>
  9. <p class="chapter">1. Sekhabalavaggo</p>
  10. <p class="subhead">1. Saṃkhittasuttavaṇṇanā</p>
  11. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><a name="para1_an5"></a><span class="paranum">1</span>. Pañcakanipātassa <a name="V3.0001"></a><a name="M3.0001"></a><a name="P3.0222"></a> paṭhame sattannaṃ sekhānaṃ balānīti <span class="bld">sekhabalāni</span>. Saddhābalādīsu assaddhiye na kampatīti <span class="bld">saddhābalaṃ</span>. Ahirike na kampatīti <span class="bld">hirībalaṃ</span>. Anottappe na kampatīti <span class="bld">ottappabalaṃ</span>. Kosajje na kampatīti <span class="bld">vīriyabalaṃ</span>. Avijjāya na kampatīti <span class="bld">paññābalaṃ. Tasmā</span>ti yasmā imāni sattannaṃ sekhānaṃ balāni, tasmā.</p>
  12. <p class="subhead">2. Vitthatasuttavaṇṇanā</p>
  13. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><a name="para2_an5"></a><span class="paranum">2</span>. Dutiye <a name="V3.0002"></a> <span class="bld">kāyaduccaritenā</span>tiādīsu upayogatthe karaṇavacanaṃ, hirīyitabbāni kāyaduccaritādīni hirīyati jigucchatīti attho. Ottappaniddese hetvatthe karaṇavacanaṃ, kāyaduccaritādīhi ottappassa hetubhūtehi ottappati bhāyatīti attho.</p>
  14. <p class="bodytext"><span class="bld">Āraddhavīriyo</span>ti <a name="M3.0002"></a> paggahitavīriyo anosakkitamānaso. <span class="bld">Pahānāyā</span>ti pahānatthāya. <span class="bld">Upasampadāyā</span>ti paṭilābhatthāya. <span class="bld">Thāmavā</span>ti vīriyathāmena samannāgato. <span class="bld">Daḷhaparakkamo</span>ti thiraparakkamo. <span class="bld">Anikkhittadhuro kusalesu dhammesū</span>ti kusalesu dhammesu anoropitadhuro anosakkitavīriyo.</p>
  15. <p class="bodytext"><span class="bld">Udayatthagāminiyā</span>ti pañcannaṃ khandhānaṃ udayavayagāminiyā udayañca vayañca paṭivijjhituṃ samatthāya. <span class="bld">Paññāya</span> <a name="P3.0223"></a> <span class="bld">samannāgato</span>ti vipassanāpaññāya ceva maggapaññāya ca samaṅgibhūto. <span class="bld">Ariyāyā</span>ti vikkhambhanavasena ca samucchedavasena ca kilesehi ārakā ṭhitāya parisuddhāya. <span class="bld">Nibbedhikāyā</span>ti sā ca abhinivijjhanato nibbedhikāti vuccati, tāya samannāgatoti attho. Tattha maggapaññā samucchedavasena anibbiddhapubbaṃ appadālitapubbaṃ lobhakkhandhaṃ dosakkhandhaṃ mohakkhandhaṃ nibbijjhati padāletīti nibbedhikā, vipassanāpaññā tadaṅgavasena nibbedhikā, maggapaññāya paṭilābhasaṃvattanato tabbipassanā nibbedhikāti vattuṃ vaṭṭati. <span class="bld">Sammā dukkhakkhayagāminiyā</span>ti idhāpi maggapaññā sammā hetunā nayena vaṭṭadukkhañca kilesadukkhañca khepayamānā gacchatīti sammā dukkhakkhayagāminī nāma, vipassanāpaññā tadaṅgavasena vaṭṭadukkhañca kilesadukkhañca khepayamānā gacchatīti dukkhakkhayagāminī. Dukkhakkhayagāminiyā vā maggapaññāya paṭilābhāya saṃvattanatopesā dukkhakkhayagāminīti veditabbā. Iti imasmiṃ sutte pañca balāni missakāneva kathitāni, tathā pañcame.</p>
  16. <p class="subhead">6. Samāpattisuttavaṇṇanā</p>
  17. <p class="bodytext"><a name="para6"></a><a name="para6_an5"></a><span class="paranum">6</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">akusalassa samāpattī</span>ti akusaladhammassa samāpajjanā, tena saddhiṃ samaṅgibhāvoti attho. <span class="bld">Pariyuṭṭhāya tiṭṭhatī</span>ti pariyonandhitvā tiṭṭhati.</p>
  18. <p class="subhead">7. Kāmasuttavaṇṇanā</p>
  19. <p class="bodytext"><a name="para7"></a><a name="para7_an5"></a><span class="paranum">7</span>. Sattame <a name="V3.0003"></a> <span class="bld">kāmesu laḷitā</span>ti vatthukāmakilesakāmesu laḷitā abhiratā. <span class="bld">Asitabyābhaṅgi</span>nti <a name="P3.0224"></a> tiṇalāyanaasitañceva tiṇavahanakājañca. <span class="bld">Kulaputto</span>ti ācārakulaputto. <span class="bld">Ohāyā</span>ti pahāya. <span class="bld">Alaṃ</span> <a name="M3.0003"></a> <span class="bld">vacanāyā</span>ti yuttaṃ vacanāya. <span class="bld">Labbhā</span>ti sulabhā sakkā labhituṃ. <span class="bld">Hīnā kāmā</span>ti pañcannaṃ nīcakulānaṃ kāmā. <span class="bld">Majjhimā kāmā</span>ti majjhimasattānaṃ kāmā. <span class="bld">Paṇītā kāmā</span>ti rājarājamahāmattānaṃ kāmā. <span class="bld">Kāmātveva saṅkhaṃ gacchantī</span>ti kāmanavasena kāmetabbavasena ca kāmāicceva saṅkhaṃ gacchanti. <span class="bld">Vuddho hotī</span>ti mahallako hoti. <span class="bld">Alaṃpañño</span>ti yuttapañño. <span class="bld">Attagutto</span>ti attanāva gutto rakkhito, attānaṃ vā gopetuṃ rakkhituṃ samattho. <span class="bld">Nālaṃ pamādāyā</span>ti na yutto pamajjituṃ. <span class="bld">Saddhāya akataṃ hotī</span>ti yaṃ saddhāya kusalesu dhammesu kātuṃ yuttaṃ, taṃ na kataṃ hoti. Sesapadesupi eseva nayo. <span class="bld">Anapekkho dānāhaṃ, bhikkhave, tasmiṃ bhikkhusmiṃ homī</span>ti evaṃ saddhādīhi kātabbaṃ katvāva sotāpattiphale patiṭṭhite tasmiṃ puggale anapekkho homīti dasseti. Imasmiṃ sutte sotāpattimaggo kathito.</p>
  20. <p class="subhead">8. Cavanasuttavaṇṇanā</p>
  21. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><a name="para8_an5"></a><span class="paranum">8</span>. Aṭṭhame <span class="bld">saddhamme</span>ti sāsanasaddhamme. <span class="bld">Assaddho</span>ti okappanasaddhāya ca pakkhandanasaddhāya cāti dvīhipi saddhāhi virahito. <span class="bld">Cavati nappatiṭṭhātī</span>ti imasmiṃ sāsane guṇehi cavati, patiṭṭhātuṃ na sakkoti. Iti imasmiṃ sutte appatiṭṭhānañca patiṭṭhānañca kathitaṃ.</p>
  22. <p class="subhead">9. Paṭhamaagāravasuttavaṇṇanā</p>
  23. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><a name="para9_an5"></a><span class="paranum">9</span>. Navame <a name="P3.0225"></a> nāssa gāravoti <span class="bld">agāravo</span>. Nāssa patissoti <span class="bld">appatisso,</span> ajeṭṭhako anīcavutti. Sesamettha purimasadisameva.</p>
  24. <p class="subhead">10. Dutiyaagāravasuttavaṇṇanā</p>
  25. <p class="bodytext"><a name="para10"></a><a name="para10_an5"></a><span class="paranum">10</span>. Dasame <a name="V3.0004"></a> <span class="bld">abhabbo</span>ti abhājanaṃ. <span class="bld">Vuddhi</span>nti vaḍḍhiṃ. <span class="bld">Virūḷhi</span>nti virūḷhamūlatāya niccalabhāvaṃ. <span class="bld">Vepulla</span>nti mahantabhāvaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  26. <p class="centered">Sekhabalavaggo paṭhamo.</p>
  27. <a name="an5_1_2"></a>
  28. <p class="chapter">2. Balavaggo</p>
  29. <p class="subhead">1. Ananussutasuttavaṇṇanā</p>
  30. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><a name="para11_an5"></a><span class="paranum">11</span>. Dutiyassa <a name="M3.0004"></a> paṭhame <span class="bld">pubbāhaṃ, bhikkhave, ananussutesu dhammesū</span>ti ahaṃ, bhikkhave, pubbe ananussutesu catūsu saccadhammesu. <span class="bld">Abhiññāvosānapāramippatto paṭijānāmī</span>ti catūsu saccesu catūhi maggehi soḷasavidhassa kiccassa karaṇena abhijānitvā vosānapāramiṃ sabbesaṃ kiccānaṃ niṭṭhitattā katakiccabhāvaṃ pāraṃ patto paṭijānāmīti mahābodhipallaṅke attano āgamanīyaguṇaṃ dasseti. <span class="bld">Tathāgatassā</span>ti aṭṭhahi kāraṇehi tathāgatassa. <span class="bld">Tathāgatabalānī</span>ti yathā tehi gantabbaṃ, tatheva gatāni pavattāni ñāṇabalāni. <span class="bld">Āsabhaṃ ṭhāna</span>nti seṭṭhaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Sīhanāda</span>nti abhītanādaṃ. <span class="bld">Brahmacakka</span>nti seṭṭhacakkaṃ. <span class="bld">Pavattetī</span>ti katheti.</p>
  31. <p class="subhead">2. Kūṭasuttavaṇṇanā</p>
  32. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><a name="para12_an5"></a><span class="paranum">12</span>. Dutiye <a name="P3.0226"></a> <span class="bld">sekhabalānī</span>ti sekhānaṃ ñāṇabalāni. <span class="bld">Agga</span>nti uttamaṃ. Sesabalāni gopānasiyo kūṭaṃ viya saṅgaṇhātīti <span class="bld">saṅgāhikaṃ</span>. Tāneva balāni saṃhatāni karotīti <span class="bld">saṅghātaniyaṃ</span>.</p>
  33. <p class="subhead">3. Saṃkhittasuttavaṇṇanā</p>
  34. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><a name="para13_an5"></a><span class="paranum">13</span>. Tatiye <a name="V3.0005"></a> tattha muṭṭhassacce na kampatīti <span class="bld">satibalaṃ</span>. Uddhacce na kampatīti <span class="bld">samādhibalaṃ</span>.</p>
  35. <p class="subhead">4. Vitthatasuttavaṇṇanā</p>
  36. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><a name="para14_an5"></a><span class="paranum">14</span>. Catutthe <span class="bld">satinepakkenā</span>ti ettha nepakkaṃ vuccati paññā, sā satiyā upakārakabhāvena gahitā.</p>
  37. <p class="subhead">5. Daṭṭhabbasuttavaṇṇanā</p>
  38. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><a name="para15_an5"></a><span class="paranum">15</span>. Pañcame savisayasmiṃyeva lokiyalokuttaradhamme kathetuṃ <span class="bld">kattha ca, bhikkhave, saddhābalaṃ daṭṭhabba</span>ntiādimāha. Yathā hi cattāro seṭṭhiputtā, rājāti rājapañcamesu sahāyesu ‘‘nakkhattaṃ kīḷissāmā’’ti vīthiṃ otiṇṇesu ekassa seṭṭhiputtassa gehaṃ gatakāle itare cattāro <a name="M3.0005"></a> tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova ‘‘imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha, gandhamālālaṅkārādīni dethā’’ti gehe vicāreti. Dutiyatatiyacatutthassa gehaṃ gatakāle itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova ‘‘imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha, gandhamālālaṅkārādīni dethā’’ti gehe vicāreti. Atha sabbapacchā rañño gehaṃ gatakāle kiñcāpi rājā sabbattha issaro, imasmiṃ pana kāle attano geheyeva ‘‘imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha, gandhamālālaṅkārādīni dethā’’ti vicāreti, evamevaṃ saddhāpañcamesu balesu tesu sahāyesu ekato vīthiṃ otarantesu viya ekārammaṇe uppajjamānesupi yathā paṭhamassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ sotāpattiyaṅgāni patvā adhimokkhalakkhaṇaṃ saddhābalameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Yathā dutiyassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ sammappadhānāni patvā paggahalakkhaṇaṃ vīriyabalameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ<a name="P3.0227"></a>, sesāni tadanvayāni honti. Yathā tatiyassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ satipaṭṭhānāni patvā upaṭṭhānalakkhaṇaṃ satibalameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Yathā catutthassa gehe itare cattāro <a name="V3.0006"></a> tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ jhānavimokkhe patvā avikkhepalakkhaṇaṃ samādhibalameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Sabbapacchā rañño gehaṃ gatakāle pana yathā itare cattāro tuṇhī nisīdanti, rājāva gehe vicāreti, evameva ariyasaccāni patvā pajānanalakkhaṇaṃ paññābalameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni hontīti evamidha pañca balāni missakāni kathitāni. Chaṭṭhaṃ uttānatthameva. Evaṃ purimavagge ca idha ca aṭṭhasu suttesu sekhabalāneva kathitāni. Karaṇḍakolavāsī mahādattatthero panāha – ‘‘heṭṭhā catūsu suttesu sekhabalāni kathitāni, upari catūsu asekhabalānī’’ti.</p>
  39. <p class="subhead">7. Paṭhamahitasuttavaṇṇanā</p>
  40. <p class="bodytext"><a name="para17"></a><a name="para17_an5"></a><span class="paranum">17</span>. Sattame sīlādayo missakāva kathitā. <span class="bld">Vimuttī</span>ti arahattaphalavimuttiyeva. <span class="bld">Vimuttiñāṇadassanaṃ</span> paccavekkhaṇañāṇaṃ, taṃ lokiyameva.</p>
  41. <p class="subhead">8-10. Dutiyahitasuttādivaṇṇanā</p>
  42. <p class="bodytext"><a name="para18-20"></a><a name="para18-20_an5"></a><span class="paranum">18-20</span>. Aṭṭhame <a name="M3.0006"></a> dussīlo bahussuto kathito, navame appassuto dussīlo, dasame bahussuto khīṇāsavoti.</p>
  43. <p class="centered">Balavaggo dutiyo.</p>
  44. <a name="an5_1_3"></a>
  45. <p class="chapter">3. Pañcaṅgikavaggo</p>
  46. <p class="subhead">1. Paṭhamaagāravasuttavaṇṇanā</p>
  47. <p class="bodytext"><a name="para21"></a><a name="para21_an5"></a><span class="paranum">21</span>. Tatiyassa <a name="P3.0228"></a> paṭhame <span class="bld">asabhāgavuttiko</span>ti asabhāgāya visadisāya jīvitavuttiyā samannāgato<a name="V3.0007"></a>. <span class="bld">Ābhisamācārikaṃ dhamma</span>nti uttamasamācārabhūtaṃ vattavasena paññattasīlaṃ. <span class="bld">Sekhaṃ dhamma</span>nti sekhapaṇṇattisīlaṃ. <span class="bld">Sīlānī</span>ti cattāri mahāsīlāni. <span class="bld">Sammādiṭṭhi</span>nti vipassanāsammādiṭṭhiṃ. <span class="bld">Sammāsamādhi</span>nti maggasamādhiñceva phalasamādhiñca. Imasmiṃ sutte sīlādīni missakāni kathitāni.</p>
  48. <p class="subhead">2. Dutiyaagāravasuttavaṇṇanā</p>
  49. <p class="bodytext"><a name="para22"></a><a name="para22_an5"></a><span class="paranum">22</span>. Dutiye <span class="bld">sīlakkhandha</span>nti sīlarāsiṃ. Sesadvayepi eseva nayo. Ime pana tayopi khandhā missakāva kathitāti.</p>
  50. <p class="subhead">3. Upakkilesasuttavaṇṇanā</p>
  51. <p class="bodytext"><a name="para23"></a><a name="para23_an5"></a><span class="paranum">23</span>. Tatiye <span class="bld">na ca pabhassara</span>nti na ca pabhāvantaṃ. <span class="bld">Pabhaṅgu cā</span>ti pabhijjanasabhāvaṃ. <span class="bld">Ayo</span>ti kāḷalohaṃ. <span class="bld">Loha</span>nti ṭhapetvā idha vuttāni cattāri avasesaṃ lohaṃ. <span class="bld">Sajjha</span>nti rajataṃ. <span class="bld">Cittassā</span>ti cātubhūmakakusalacittassa. Tebhūmakassa tāva upakkilesā hontu, lokuttarassa kathaṃ hontīti? Uppajjituṃ appadānena. Yadaggena hi uppajjituṃ na denti, tadaggeneva te lokiyassapi lokuttarassapi upakkilesā nāma honti. <span class="bld">Pabhaṅgu cā</span>ti ārammaṇe cuṇṇavicuṇṇabhāvūpagamanena bhijjanasabhāvaṃ. <span class="bld">Sammā</span> <a name="P3.0229"></a> <span class="bld">samādhiyati āsavānaṃ khayāyā</span>ti āsavānaṃ khayasaṅkhātassa arahattassa atthāya hetunā kāraṇena samādhiyati. Ettāvatā <a name="M3.0007"></a> cittaṃ visodhetvā arahatte patiṭṭhitaṃ khīṇāsavaṃ dasseti. Idānissa abhiññāpaṭivedhaṃ dassento <span class="bld">yassa yassa cā</span>tiādimāha. Taṃ uttānatthamevāti.</p>
  52. <p class="subhead">4. Dussīlasuttavaṇṇanā</p>
  53. <p class="bodytext"><a name="para24"></a><a name="para24_an5"></a><span class="paranum">24</span>. Catutthe <span class="bld">hatūpaniso</span>ti hataupanissayo hatakāraṇo. <span class="bld">Yathābhūtañāṇadassana</span>nti nāmarūpaparicchedañāṇaṃ ādiṃ katvā taruṇavipassanā. <span class="bld">Nibbidāvirāgo</span>ti nibbidā ca virāgo ca<a name="V3.0008"></a>. Tattha nibbidā balavavipassanā, virāgo maggo. <span class="bld">Vimuttiñāṇadassana</span>nti phalavimutti ca paccavekkhaṇañāṇañca.</p>
  54. <p class="subhead">5. Anuggahitasuttavaṇṇanā</p>
  55. <p class="bodytext"><a name="para25"></a><a name="para25_an5"></a><span class="paranum">25</span>. Pañcame <span class="bld">sammādiṭṭhī</span>ti vipassanāsammādiṭṭhi. <span class="bld">Cetovimuttiphalā</span>tiādīsu <span class="bld">cetovimuttī</span>ti maggaphalasamādhi. <span class="bld">Paññāvimuttī</span>ti phalañāṇaṃ. <span class="bld">Sīlānuggahitā</span>ti sīlena anuggahitā anurakkhitā. <span class="bld">Sutānuggahitā</span>ti bāhusaccena anuggahitā. <span class="bld">Sākacchānuggahitā</span>ti dhammasākacchāya anuggahitā. <span class="bld">Samathānuggahitā</span>ti cittekaggatāya anuggahitā.</p>
  56. <p class="bodytext">Imassa panatthassa āvibhāvatthaṃ madhurambabījaṃ ropetvā samantā mariyādaṃ bandhitvā kālānukālaṃ udakaṃ āsiñcitvā kālānukālaṃ mūlāni sodhetvā kālānukālaṃ patitapāṇake hāretvā kālānukālaṃ makkaṭajālaṃ luñcitvā ambaṃ paṭijagganto puriso dassetabbo. Tassa hi purisassa madhurambabījaropanaṃ viya vipassanāsammādiṭṭhi daṭṭhabbā, mariyādabandhanaṃ viya sīlena anuggaṇhanaṃ, udakāsecanaṃ <a name="P3.0230"></a> viya sutena anuggaṇhanaṃ, mūlaparisodhanaṃ viya sākacchāya anuggaṇhanaṃ, pāṇakaharaṇaṃ viya jhānavipassanāpāripanthikasodhanavasena samathānuggaṇhanaṃ, makkaṭajālaluñcanaṃ viya balavavipassanānuggaṇhanaṃ, evaṃ anuggahitassa rukkhassa khippameva vaḍḍhitvā phalappadānaṃ viya imehi sīlādīhi anuggahitāya mūlasammādiṭṭhiyā khippameva maggavasena vaḍḍhitvā cetovimuttipaññāvimuttiphalappadānaṃ veditabbaṃ.</p>
  57. <p class="subhead">6. Vimuttāyatanasuttavaṇṇanā</p>
  58. <p class="bodytext"><a name="para26"></a><a name="para26_an5"></a><span class="paranum">26</span>. Chaṭṭhe <a name="M3.0008"></a> <span class="bld">vimuttāyatanānī</span>ti vimuccanakāraṇāni. <span class="bld">Yatthā</span>ti yesu vimuttāyatanesu. <span class="bld">Satthā dhammaṃ desetī</span>ti catusaccadhammaṃ deseti. <span class="bld">Atthapaṭisaṃvedino</span>ti pāḷiatthaṃ jānantassa. <span class="bld">Dhammapaṭisaṃvedino</span>ti pāḷiṃ jānantassa. <span class="bld">Pāmojja</span>nti taruṇapīti. <span class="bld">Pītī</span>ti tuṭṭhākārabhūtā balavapīti. <span class="bld">Kāyo</span>ti nāmakāyo. <span class="bld">Passambhatī</span>ti paṭippassambhati. <span class="bld">Sukhaṃ vedetī</span>ti sukhaṃ paṭilabhati. <span class="bld">Cittaṃ samādhiyatī</span>ti arahattaphalasamādhinā samādhiyati. Ayañhi taṃ dhammaṃ suṇanto āgatāgataṭṭhāne jhānavipassanāmaggaphalāni jānāti, tassa evaṃ jānato pīti uppajjati. So <a name="V3.0009"></a> tassā pītiyā antarā osakkituṃ na dento upacārakammaṭṭhāniko hutvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇāti. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘cittaṃ samādhiyatī’’ti. Sesesupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso – <span class="bld">samādhinimitta</span>nti aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu aññataro samādhiyeva samādhinimittaṃ. <span class="bld">Suggahitaṃ</span> <a name="P3.0231"></a> <span class="bld">hotī</span>tiādisu ācariyassa santike kammaṭṭhānaṃ uggaṇhantena suṭṭhu gahitaṃ hoti suṭṭhu manasikataṃ suṭṭhu upadhāritaṃ. <span class="bld">Suppaṭividdhaṃ paññāyā</span>ti paññāya suṭṭhu paccakkhaṃ kataṃ. <span class="bld">Tasmiṃ dhamme</span>ti tasmiṃ kammaṭṭhānapāḷidhamme. Iti imasmiṃ sutte pañcapi vimuttāyatanāni arahattaṃ pāpetvā kathitānīti.</p>
  59. <p class="subhead">7. Samādhisuttavaṇṇanā</p>
  60. <p class="bodytext"><a name="para27"></a><a name="para27_an5"></a><span class="paranum">27</span>. Sattame <span class="bld">appamāṇa</span>nti pamāṇakaradhammarahitaṃ lokuttaraṃ. <span class="bld">Nipakā patissatā</span>ti nepakkena ca satiyā ca samannāgatā hutvā. <span class="bld">Pañca ñāṇānī</span>ti pañca paccavekkhaṇañāṇāni. <span class="bld">Paccattaññeva uppajjantī</span>ti attaniyeva uppajjanti. <span class="bld">Ayaṃ samādhi paccuppannasukho cevā</span>tiādīsu arahattaphalasamādhi adhippeto. Maggasamādhītipi vadantiyeva. So hi appitappitakkhaṇe sukhattā <span class="bld">paccuppannasukho,</span> purimo purimo pacchimassa pacchimassa samādhisukhassa paccayattā <span class="bld">āyatiṃ sukhavipāko,</span> kilesehi ārakattā <span class="bld">ariyo,</span> kāmāmisavaṭṭāmisalokāmisānaṃ abhāvā <span class="bld">nirāmiso</span>. Buddhādīhi mahāpurisehi sevitattā <span class="bld">akāpurisasevito</span>. Aṅgasantatāya ārammaṇasantatāya sabbakilesadarathasantatāya ca <span class="bld">santo,</span> atappaniyaṭṭhena <span class="bld">paṇīto</span>. Kilesappaṭippassaddhiyā laddhattā kilesappaṭippassaddhibhāvaṃ vā laddhattā <span class="bld">paṭippassaddhaladdho</span>. Paṭippassaddhaṃ paṭippassaddhīti hi idaṃ atthato ekaṃ. Paṭippassaddhakilesena <a name="M3.0009"></a> vā arahatā laddhattāpi <span class="bld">paṭippassaddhaladdho,</span> ekodibhāvena adhigatattā ekodibhāvameva vā adhigatattā <span class="bld">ekodibhāvādhigato</span>. Appaguṇasāsavasamādhi viya sasaṅkhārena sappayogena <a name="P3.0232"></a> cittena paccanīkadhamme niggayha kilese vāretvā anadhigatattā <span class="bld">na sasaṅkhāraniggayhavāritagato</span>. Taṃ samādhiṃ samāpajjanto tato vā vuṭṭhahanto sativepullappattattā <span class="bld">satova samāpajjati, satova vuṭṭhahati</span>. Yathāparicchinnakālavasena vā sato samāpajjati, sato vuṭṭhahati. Tasmā yadettha ‘‘ayaṃ samādhi paccuppannasukho ceva āyatiñca sukhavipāko cā’’ti evaṃ paccavekkhamānassa paccattaṃyeva aparappaccayañāṇaṃ uppajjati, taṃ ekaṃ ñāṇaṃ. Eseva nayo sesesu. Evaṃ imāni pañca ñāṇāni paccattaññeva uppajjantīti.</p>
  61. <p class="subhead">8. Pañcaṅgikasuttavaṇṇanā</p>
  62. <p class="bodytext"><a name="para28"></a><a name="para28_an5"></a><span class="paranum">28</span>. Aṭṭhame <a name="V3.0010"></a> <span class="bld">ariyassā</span>ti vikkhambhanavasena pahīnakilesehi ārakā ṭhitassa. <span class="bld">Bhāvanaṃ desessāmī</span>ti brūhanaṃ vaḍḍhanaṃ pakāsayissāmi. <span class="bld">Imameva kāya</span>nti imaṃ karajakāyaṃ. <span class="bld">Abhisandetī</span>ti temeti sneheti, sabbattha pavattapītisukhaṃ karoti. <span class="bld">Parisandetī</span>ti samantato sandeti. <span class="bld">Paripūretī</span>ti vāyunā bhastaṃ viya pūreti. <span class="bld">Parippharatī</span>ti samantato phusati. <span class="bld">Sabbāvato kāyassā</span>ti assa bhikkhuno sabbakoṭṭhāsavato kāyassa kiñci upādinnakasantatipavattiṭṭhāne chavimaṃsalohitānugataṃ aṇumattampi ṭhānaṃ paṭhamajjhānasukhena aphuṭaṃ nāma na hoti.</p>
  63. <p class="bodytext"><span class="bld">Dakkho</span>ti cheko paṭibalo nhānīyacuṇṇāni kātuñceva yojetuñca sannetuñca. <span class="bld">Kaṃsathāle</span>ti yena kenaci lohena katabhājane. Mattikābhājanaṃ pana thiraṃ na hoti, sannentassa bhijjati. Tasmā taṃ na dassesi. <span class="bld">Paripphosakaṃ</span> <a name="P3.0233"></a> <span class="bld">paripphosaka</span>nti siñcitvā siñcitvā. <span class="bld">Sanneyyā</span>ti vāmahatthena kaṃsathālaṃ gahetvā dakkhiṇahatthena pamāṇayuttaṃ udakaṃ siñcitvā siñcitvā parimaddanto piṇḍaṃ kareyya. <span class="bld">Snehānugatā</span>ti udakasinehena anugatā. <span class="bld">Snehaparetā</span>ti udakasinehena pariggahitā. <span class="bld">Santarabāhirā</span>ti <a name="M3.0010"></a> saddhiṃ antopadesena ceva bahipadesena ca, sabbatthakameva udakasinehena phuṭāti attho. <span class="bld">Na ca pagghariṇī</span>ti na bindu bindu udakaṃ paggharati, sakkā hoti hatthenapi dvīhipi aṅgulīhi gahetuṃ ovaṭṭikāyapi kātunti attho.</p>
  64. <p class="bodytext">Dutiyajjhānasukhaupamāyaṃ <span class="bld">ubbhidodako</span>ti ubbhinnaudako, na heṭṭhā ubbhijjitvā uggacchanaudako, antoyeva pana uppajjanaudakoti attho. <span class="bld">Āyamukha</span>nti āgamanamaggo. <span class="bld">Devo</span>ti megho. <span class="bld">Kālena kāla</span>nti kāle kāle, anvaḍḍhamāsaṃ vā anudasāhaṃ vāti attho. <span class="bld">Dhāra</span>nti vuṭṭhiṃ. <span class="bld">Nānuppaveccheyyā</span>ti nappaveseyya, na vasseyyāti attho. <span class="bld">Sītā vāridhārā ubbhijjitvā</span>ti sītā vāridhārā taṃ rahadaṃ pūrayamānā <a name="P3.0234"></a> ubbhijjitvā. Heṭṭhā uggacchanaudakañhi uggantvā bhijjantaṃ udakaṃ khobheti, catūhi disāhi pavisanaudakaṃ purāṇapaṇṇatiṇakaṭṭhadaṇḍakādīhi udakaṃ khobheti. Vuṭṭhiudakaṃ dhārānipātabubbuḷakehi udakaṃ khobheti, sannisinnameva pana hutvā iddhinimmitamiva uppajjamānaṃ udakaṃ imaṃ padesaṃ pharati, imaṃ na pharatīti natthi. Tena aphuṭokāso nāma na hoti. Tattha rahado viya karajakāyo, udakaṃ viya dutiyajjhānasukhaṃ, sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.</p>
  65. <p class="bodytext">Tatiyajjhānasukhaupamāyaṃ <a name="V3.0011"></a> uppalāni ettha santīti <span class="bld">uppalinī</span>. Sesapadadvayepi eseva nayo. Ettha ca setarattanīlesu yaṃkiñci uppalameva, ūnakasatapattaṃ puṇḍarīkaṃ, satapattaṃ padumaṃ. Pattaniyamaṃ vā vināpi setaṃ padumaṃ, rattaṃ puṇḍarīkanti ayamettha vinicchayo. <span class="bld">Udakānuggatānī</span>ti udakato na uggatāni. <span class="bld">Antonimuggaposīnī</span>ti udakatalassa anto nimuggāniyeva hutvā posanti vaḍḍhantīti attho. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.</p>
  66. <p class="bodytext">Catutthajjhānaupamāyaṃ <span class="bld">parisuddhena cetasā pariyodātenā</span>ti ettha nirupakkilesaṭṭhena parisuddhaṃ, pabhassaraṭṭhena pariyodātaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">Odātena vatthenā</span>ti idaṃ utupharaṇatthaṃ vuttaṃ. Kiliṭṭhavatthena hi utupharaṇaṃ na hoti, taṅkhaṇadhotaparisuddhena <a name="P3.0235"></a> utupharaṇaṃ balavaṃ hoti. Imissā hi upamāya vatthaṃ viya karajakāyo, utupharaṇaṃ viya catutthajjhānasukhaṃ. Tasmā yathā sunhātassa purisassa parisuddhaṃ vatthaṃ sasīsaṃ pārupitvā nisinnassa <a name="M3.0011"></a> sarīrato utu sabbameva vatthaṃ pharati, na koci vatthassa aphuṭokāso hoti, evaṃ catutthajjhānasukhena bhikkhuno karajakāyassa na koci okāso aphuṭo hotīti evamettha attho daṭṭhabbo. Catutthajjhānacittameva vā vatthaṃ viya, taṃsamuṭṭhānarūpaṃ utupharaṇaṃ viya. Yathā hi katthaci katthaci odātavatthe kāyaṃ aphusantepi taṃsamuṭṭhānena utunā sabbatthakameva kāyo phuṭo hoti, evaṃ catutthajjhānasamuṭṭhāpitena sukhumarūpena sabbatthakameva bhikkhuno kāyo phuṭo hotīti evamettha attho daṭṭhabbo.</p>
  67. <p class="bodytext"><span class="bld">Paccavekkhaṇanimitta</span>nti paccavekkhaṇañāṇameva. <span class="bld">Suggahitaṃ hotī</span>ti yathā tena jhānavipassanāmaggā suṭṭhu gahitā honti, evaṃ paccavekkhaṇanimittaṃ aparāparena paccavekkhaṇanimittena suṭṭhu gahitaṃ hoti. <span class="bld">Añño vā añña</span>nti añño eko aññaṃ ekaṃ, attanoyeva hi attā na pākaṭo hoti. <span class="bld">Ṭhito vā nisinna</span>nti ṭhitakassāpi nisinno pākaṭo hoti, tenevaṃ vuttaṃ. Sesesupi eseva nayo. <span class="bld">Udakamaṇiko</span>ti samekhalā udakacāṭi. <span class="bld">Samatittiko</span>ti samabharito. <span class="bld">Kākapeyyā</span>ti mukhavaṭṭiyaṃ nisīditvā kākena gīvaṃ anāmetvāva pātabbo.</p>
  68. <p class="bodytext"><span class="bld">Subhūmiya</span>nti samabhūmiyaṃ. ‘‘Subhūme sukhette vihatakhāṇuke bījāni patiṭṭhāpeyyā’’ti (dī. ni. 2.438) ettha pana maṇḍabhūmi subhūmīti āgatā. <span class="bld">Catumahāpathe</span>ti <a name="P3.0236"></a> dvinnaṃ mahāmaggānaṃ vinivijjhitvā gataṭṭhāne. <span class="bld">Ājaññaratho</span>ti vinītaassaratho. <span class="bld">Odhastapatodo</span>ti yathā rathaṃ <a name="V3.0012"></a> abhiruhitvā ṭhitena sakkā hoti gaṇhituṃ, evaṃ ālambanaṃ nissāya tiriyato ṭhapitapatodo. <span class="bld">Yoggācariyo</span>ti assācariyo. Sveva assadamme sāretīti <span class="bld">assadammasārathi. Yenicchaka</span>nti yena yena maggena icchati. <span class="bld">Yadicchaka</span>nti yaṃ yaṃ gatiṃ icchati. <span class="bld">Sāreyyā</span>ti ujukaṃ purato peseyya. <span class="bld">Paccāsāreyyā</span>ti paṭinivatteyya.</p>
  69. <p class="bodytext">Evaṃ heṭṭhā pañcahi aṅgehi samāpattiparikammaṃ kathetvā imāhi tīhi upamāhi paguṇasamāpattiyā ānisaṃsaṃ dassetvā idāni khīṇāsavassa abhiññāpaṭipāṭiṃ dassetuṃ <span class="bld">so sace ākaṅkhatī</span>tiādimāha. Taṃ uttānatthamevāti.</p>
  70. <p class="subhead">9. Caṅkamasuttavaṇṇanā</p>
  71. <p class="bodytext"><a name="para29"></a><a name="para29_an5"></a><span class="paranum">29</span>. Navame <a name="M3.0012"></a> <span class="bld">addhānakkhamo hotī</span>ti dūraṃ addhānamaggaṃ gacchanto khamati, adhivāsetuṃ sakkoti. <span class="bld">Padhānakkhamo</span>ti vīriyakkhamo. <span class="bld">Caṅkamādhigato samādhī</span>ti caṅkamaṃ adhiṭṭhahantena adhigato aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ aññatarasamādhi. <span class="bld">Ciraṭṭhitiko hotī</span>ti ciraṃ tiṭṭhati. Ṭhitakena gahitanimittañhi nisinnassa nassati, nisinnena gahitanimittaṃ nipannassa. Caṅkamaṃ adhiṭṭhahantena calitārammaṇe gahitanimittaṃ pana ṭhitassapi nisinnassapi nipannassapi na nassatīti.</p>
  72. <p class="subhead">10. Nāgitasuttavaṇṇanā</p>
  73. <p class="bodytext"><a name="para30"></a><a name="para30_an5"></a><span class="paranum">30</span>. Dasame uddhaṃ uggatattā ucco, rāsibhāvena ca mahā saddo etesanti <span class="bld">uccāsaddamahāsaddā</span>. Tesu hi uggatuggatesu khattiyamahāsāla-brāhmaṇamahāsālādīsu mahāsakkāraṃ gahetvā <a name="P3.0237"></a> āgatesu ‘‘asukassa okāsaṃ detha, asukassa okāsaṃ dethā’’ti vutte ‘‘mayaṃ paṭhamataraṃ āgatā, mayhaṃ paṭhamataraṃ āgatā, natthi okāso’’ti evaṃ aññamaññaṃ kathentānaṃ saddo ucco ceva mahā ca ahosi. <span class="bld">Kevaṭṭā maññe macchavilope</span>ti kevaṭṭā viya macchavilope. Tesañhi macchapacchiṃ gahetvā āgatānaṃ vikkiṇanaṭṭhāne ‘‘mayhaṃ detha mayhaṃ dethā’’ti vadato mahājanassa evarūpo saddo hoti. <span class="bld">Mīḷhasukha</span>nti asucisukhaṃ. <span class="bld">Middhasukha</span>nti niddāsukhaṃ. <span class="bld">Lābhasakkārasilokasukha</span>nti lābhasakkārañceva vaṇṇabhaṇanañca nissāya uppannasukhaṃ.</p>
  74. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃninnāva</span> <a name="V3.0013"></a> <span class="bld">gamissantī</span>ti taṃ tadeva bhagavato gataṭṭhānaṃ gamissanti, anubandhissantiyevāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Tathā hi, bhante, bhagavato sīlapaññāṇa</span>nti yasmā tathāvidhaṃ tumhākaṃ sīlañca ñāṇañcāti attho. <span class="bld">Mā ca mayā yaso</span>ti mayā saddhiṃ yasopi mā samāgacchatu. <span class="bld">Piyāna</span>nti piyajanānaṃ. <span class="bld">Eso tassa nissando</span>ti esā piyabhāvassa nipphatti. <span class="bld">Asubhanimittānuyoga</span>nti asubhakammaṭṭhānānuyogaṃ. <span class="bld">Subhanimitte</span>ti <a name="P3.0238"></a> rāgaṭṭhāniye iṭṭhārammaṇe. <span class="bld">Eso tassa nissando</span>ti esā tassa asubhanimittānuyogassa nipphatti. Evamimasmiṃ sutte imesu pañcasu ṭhānesu vipassanāva kathitāti.</p>
  75. <p class="centered">Pañcaṅgikavaggo tatiyo.</p>
  76. <a name="an5_1_4"></a>
  77. <p class="chapter">4. Sumanavaggo</p>
  78. <p class="subhead">1. Sumanasuttavaṇṇanā</p>
  79. <p class="bodytext"><a name="para31"></a><a name="para31_an5"></a><span class="paranum">31</span>. Catutthassa <a name="M3.0013"></a> paṭhame <span class="bld">sumanā rājakumārī</span>ti mahāsakkāraṃ katvā patthanaṃ patthetvā evaṃ laddhanāmā rājakaññā. Vipassisammāsambuddhakālasmiṃ hi nāgaresu ‘‘yuddhampi katvā satthāraṃ amhākaṃ gaṇhissāmā’’ti senāpatiṃ nissāya buddhappamukhaṃ saṅghaṃ labhitvā paṭipāṭiyā puññāni kātuṃ āraddhesu sabbapaṭhamadivaso senāpatissa vāro ahosi. Tasmiṃ divase senāpati mahādānaṃ sajjetvā ‘‘ajja yathā añño koci ekabhikkhampi na deti, evaṃ rakkhathā’’ti samantā purise ṭhapesi. Taṃdivasaṃ seṭṭhibhariyā rodamānā pañcahi kumārikāsatehi saddhiṃ kīḷitvā āgataṃ dhītaraṃ āha – ‘‘sace, amma, tava pitā jīveyya, ajjāhaṃ paṭhamaṃ dasabalaṃ bhojeyya’’nti. Sā taṃ āha – ‘‘amma, mā cintayi, ahaṃ tathā karissāmi, yathā buddhappamukho saṅgho amhākaṃ paṭhamaṃ bhikkhaṃ bhuñjissatī’’ti. Tato satasahassagghanikāya suvaṇṇapātiyā nirudakapāyāsaṃ pūretvā sappimadhusakkharādīhi <a name="P3.0239"></a> abhisaṅkharitvā aññissā pātiyā paṭikujjitvā taṃ sumanamālāguḷehi parikkhipitvā mālāguḷasadisaṃ katvā bhagavato gāmaṃ pavisanavelāya sayameva ukkhipitvā dhātigaṇaparivutā gharā nikkhami.</p>
  80. <p class="bodytext">Antarāmagge <a name="V3.0014"></a> senāpatino upaṭṭhākā, ‘‘amma, mā ito āgamā’’ti vadanti. Mahāpuññā nāma manāpakathā honti, na ca tesaṃ punappunaṃ bhaṇantānaṃ kathā paṭikkhipituṃ sakkā hoti. Sā ‘‘cūḷapita, mahāpita, mātula, kissa tumhe gantuṃ na dethā’’ti āha. Senāpatinā ‘‘aññassa kassaci khādanīyaṃ bhojanīyaṃ mā dethā’’ti ṭhapitamha, ammāti. Kiṃ pana mama hatthe khādanīyaṃ bhojanīyaṃ passathāti? Mālāguḷaṃ passāmāti. Kiṃ tumhākaṃ senāpati mālāpūjampi kātuṃ na detīti? Deti, ammāti. Tena hi apethāti bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ‘‘mālāguḷaṃ gaṇhatha bhagavā’’ti āha. Bhagavā ekaṃ senāpatissa upaṭṭhākaṃ oloketvā mālāguḷaṃ gaṇhāpesi. Sā bhagavantaṃ vanditvā ‘‘bhavābhavābhinibbattiyaṃ me sati paritassanajīvitaṃ nāma mā hotu, ayaṃ sumanamālā viya nibbattanibbattaṭṭhāne piyāva <a name="M3.0014"></a> homi, nāmena ca sumanāyevā’’ti patthanaṃ katvā satthārā ‘‘sukhinī hohī’’ti vuttā vanditvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi.</p>
  81. <p class="bodytext">Bhagavāpi senāpatissa gehaṃ gantvā paññattāsane nisīdi. Senāpati yāguṃ gahetvā upagañchi, satthā hatthena pattaṃ pidahi. Nisinno, bhante, bhikkhusaṅghoti<a name="P3.0240"></a>. Atthi no eko antarāmagge piṇḍapāto laddhoti? Mālaṃ apanetvā piṇḍapātaṃ addasa. Cūḷupaṭṭhāko āha – ‘‘sāmi mālāti maṃ vatvā mātugāmo vañcesī’’ti. Pāyāso bhagavantaṃ ādiṃ katvā sabbabhikkhūnaṃ pahosi. Senāpati attano deyyadhammaṃ adāsi. Satthā bhattakiccaṃ katvā maṅgalaṃ vatvā pakkāmi. Senāpati ‘‘kā nāma sā piṇḍapātamadāsī’’ti pucchi. Seṭṭhidhītā sāmīti. Sappaññā itthī, evarūpāya ghare vasantiyā purisassa saggasampatti nāma na dullabhāti kaṃ ānetvā jeṭṭhakaṭṭhāne ṭhapesi?</p>
  82. <p class="bodytext">Sā pitugehe ca senāpatigehe ca dhanaṃ gahetvā yāvatāyukaṃ tathāgatassa dānaṃ datvā puññāni karitvā tato cutā kāmāvacaradevaloke nibbatti. Nibbattakkhaṇeyeva jāṇuppamāṇena odhinā sakalaṃ devalokaṃ paripūrayamānaṃ sumanavassaṃ vassi. Devatā ‘‘ayaṃ attanāva attano nāmaṃ gahetvā āgatā’’ti ‘‘sumanā devadhītā’’tvevassā nāmaṃ akaṃsu. Sā ekanavutikappe devesu ca manussesu ca saṃsarantī nibbattanibbattaṭṭhāne avijahitasumanavassā ‘‘sumanā sumanā’’tveva nāmā ahosi. Imasmiṃ pana kāle kosalarañño aggamahesiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Tāpi pañcasatā kumārikā taṃdivasaññeva tasmiṃ tasmiṃ kule paṭisandhiṃ gahetvā <a name="V3.0015"></a> ekadivaseyeva sabbā mātukucchito nikkhamiṃsu. Taṃkhaṇaṃyeva jāṇuppamāṇena odhinā sumanavassaṃ vassi. Taṃ disvā rājā ‘‘pubbe katābhinīhārā esā bhavissatī’’ti <a name="P3.0241"></a> tuṭṭhamānaso ‘‘dhītā me attanāva attano nāmaṃ gahetvā āgatā’’ti sumanātvevassā nāmaṃ katvā ‘‘mayhaṃ dhītā na ekikāva nibbattissatī’’ti nagaraṃ vicināpento ‘pañca dārikāsatāni jātānī’’ti sutvā sabbā attanāva posāpesi. Māse māse sampate ‘‘ānetvā mama dhītu dassethā’’ti āha. Evamesā mahāsakkāraṃ katvā patthanaṃ patthetvā evaṃladdhanāmāti veditabbā.</p>
  83. <p class="bodytext">Tassā <a name="M3.0015"></a> sattavassikakāle anāthapiṇḍikena vihāraṃ niṭṭhāpetvā tathāgatassa dūte pesite satthā bhikkhusaṅghaparivāro sāvatthiṃ agamāsi. Anāthapiṇḍiko gantvā rājānaṃ evamāha – ‘‘mahārāja, satthu idhāgamanaṃ amhākampi maṅgalaṃ tumhākampi maṅgalameva, sumanaṃ rājakumāriṃ pañcahi dārikāsatehi saddhiṃ puṇṇaghaṭe ca gandhamālādīni ca gāhāpetvā dasabalassa paccuggamanaṃ pesethā’’ti. Rājā ‘‘sādhu mahāseṭṭhī’’ti tathā akāsi. Sāpi raññā vuttanayeneva gantvā satthāraṃ vanditvā gandhamālādīhi pūjetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Satthā tassā dhammaṃ desesi. Sā pañcahi kumārikāsatehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Aññānipi pañca dārikāsatāni pañca mātugāmasatāni pañca upāsakasatāni tasmiṃyeva khaṇe sotāpattiphalaṃ pāpuṇiṃsu. Evaṃ tasmiṃ divase antarāmaggeyeva dve sotāpannasahassāni jātāni.</p>
  84. <p class="bodytext"><span class="bld">Yena bhagavā tenupasaṅkamī</span>ti kasmā upasaṅkamīti? Pañhaṃ pucchitukāmatāya. Kassapasammāsambuddhakāle kira sahāyakā dve bhikkhū ahesuṃ. Tesu eko sāraṇīyadhammaṃ pūreti, eko bhattaggavattaṃ. Sāraṇīyadhammapūrako itaraṃ āha – ‘‘āvuso, adinnassa phalaṃ nāma natthi, attanā laddhaṃ paresaṃ datvā bhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti. Itaro pana āha – ‘‘āvuso, tvaṃ na jānāsi, deyyadhammaṃ nāma vinipātetuṃ na <a name="P3.0242"></a> vaṭṭati, attano yāpanamattameva gaṇhantena bhattaggavattaṃ pūretuṃ vaṭṭatī’’ti. Tesu ekopi ekaṃ attano ovāde otāretuṃ nāsakkhi. Dvepi attano paṭipattiṃ pūretvā tato cutā kāmāvacaradevaloke nibbattiṃsu. Tattha sāraṇīyadhammapūrako itaraṃ pañcahi dhammehi adhigaṇhi.</p>
  85. <p class="bodytext">Evaṃ te devesu ca manussesu ca saṃsarantā ekaṃ buddhantaraṃ khepetvā imasmiṃ kāle sāvatthiyaṃ nibbattiṃsu. Sāraṇīyadhammapūrako kosalarañño aggamahesiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi<a name="V3.0016"></a>, itaro tassāyeva upaṭṭhākaitthiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Te dvepi janā ekadivaseneva jāyiṃsu. Te nāmaggahaṇadivase nhāpetvā sirigabbhe nipajjāpetvā dvinnampi mātaro bahi sakkāraṃ saṃvidahiṃsu. Tesu sāraṇīyadhammapūrako akkhīni ummīletvā mahantaṃ setacchattaṃ supaññattaṃ sirisayanaṃ alaṅkatapaṭiyattañca nivesanaṃ disvā ‘‘ekasmiṃ rājakule nibbattosmī’’ti aññāsi. So ‘‘kiṃ <a name="M3.0016"></a> nu kho kammaṃ katvā idha nibbattosmī’’ti āvajjento ‘‘sāraṇīyadhammanissandenā’’ti ñatvā ‘‘sahāyo me kuhiṃ nu kho nibbatto’’ti āvajjento nīcasayane nipannaṃ disvā ‘‘ayaṃ bhattaggavattaṃ pūremīti mama vacanaṃ na gaṇhi, imasmiṃ idāni taṃ ṭhāne niggaṇhituṃ vaṭṭatī’’ti ‘‘samma mama vacanaṃ nākāsī’’ti āha. Atha kiṃ jātanti. Passa mayhaṃ sampattiṃ, setacchattassa heṭṭhā sirisayane nipannosmi, tvaṃ nīcamañce thaddhaattharaṇamatte nipannosīti. Kiṃ pana tvaṃ etaṃ nissāya mānaṃ karosi, nanu veḷusalākāhi katvā pilotikāya paliveṭhitaṃ sabbametaṃ pathavīdhātumattamevāti?</p>
  86. <p class="bodytext">Sumanā tesaṃ kathaṃ sutvā ‘‘mama bhātikānaṃ santike koci natthī’’ti tesaṃ samīpaṃ gacchantī dvāraṃ nissāya ṭhitā ‘‘dhātū’’ti vacanaṃ <a name="P3.0243"></a> sutvā ‘‘idaṃ dhātūti vacanaṃ bahiddhā natthi. Mama bhātikā samaṇadevaputtā bhavissantī’’ti cintetvā – ‘‘sacāhaṃ ‘ime evaṃ kathentī’ti mātāpitūnaṃ kathessāmi, ‘amanussā ete’ti nīharāpessanti. Idaṃ kāraṇaṃ aññassa akathetvā kaṅkhacchedakaṃ purisaheraññikaṃ mama pitaraṃ mahāgotamadasabalaṃyeva pucchissāmī’’ti bhuttapātarāsā rājānaṃ upasaṅkamitvā ‘‘dasabalassa upaṭṭhānaṃ gamissāmī’’ti āha. Rājā pañca rathasatāni yojāpesi. Jambudīpatalasmiñhi tissova kumāriyo pitūnaṃ santikā pañca rathasatāni labhiṃsu – bimbisārarañño dhītā cundī rājakaññā, dhanañcayassa seṭṭhissa dhītā visākhā, ayaṃ sumanā rājakaññāti. Sā gandhamālaṃ ādāya rathe ṭhitā pañcarathasataparivārā ‘‘imaṃ pañhaṃ pucchissāmī’’ti yena bhagavā tenupasaṅkami.</p>
  87. <p class="bodytext"><span class="bld">Idhassū</span>ti idha bhaveyyuṃ. <span class="bld">Eko dāyako</span>ti eko attanā laddhalābhato parassa datvā paribhuñjanako sāraṇīyadhammapūrako. <span class="bld">Eko adāyako</span>ti eko attanā laddhaṃ parassa adatvā paribhuñjanako bhattaggavattapūrako. <span class="bld">Devabhūtānaṃ pana nesa</span>nti devabhūtānaṃ etesaṃ. <span class="bld">Adhigaṇhātī</span>ti adhibhavitvā gaṇhāti ajjhottharati atiseti. <span class="bld">Ādhipateyyenā</span>ti jeṭṭhakakāraṇena. <span class="bld">Imehi pañcahi ṭhānehī</span>ti sesadeve sakko devarājā viya imehi pañcahi kāraṇehi adhigaṇhāti. <span class="bld">Mānusakenā</span>tiādīsu <a name="V3.0017"></a><a name="M3.0017"></a> āyunā mahākassapatthero viya bākulatthero <a name="P3.0244"></a> viya ānandatthero viya ca, vaṇṇena mahāgatimbaabhayatthero viya bhaṇḍāgāraamacco viya ca, sukhena raṭṭhapālakulaputto viya soṇaseṭṭhiputto viya yasadārako viya ca, yasena dhammāsoko viya, tathā ādhipaccenāti imehi pañcahi kāraṇehi atireko jeṭṭhako hoti.</p>
  88. <p class="bodytext"><span class="bld">Yācitova bahula</span>nti bākulatthera-sīvalitthera-ānandattherādayo viya yācitova bahulaṃ cīvarādīni paribhuñjatīti imehi kāraṇehi atireko hoti jeṭṭhako. <span class="bld">Yadidaṃ vimuttiyā vimutti</span>nti yaṃ ekassa vimuttiyā saddhiṃ itarassa vimuttiṃ ārabbha nānākaraṇaṃ vattabbaṃ bhaveyya, taṃ na vadāmīti attho. Sattavassikadārako vā hi vimuttiṃ paṭivijjhatu vassasatikatthero vā bhikkhu vā bhikkhunī vā upāsako vā upāsikā vā devo vā māro vā brahmā vā, paṭividdhalokuttaramagge nānattaṃ nāma natthi. <span class="bld">Alamevā</span>ti yuttameva. <span class="bld">Yatra hi nāmā</span>ti yāni nāma.</p>
  89. <p class="bodytext"><span class="bld">Gacchaṃ ākāsadhātuyā</span>ti ākāsena gacchanto. <span class="bld">Saddho</span>ti ratanattayaguṇānaṃ saddhātā. <span class="bld">Thanaya</span>nti gajjanto. <span class="bld">Vijjumālī</span>ti mālāsadisāya meghamukhe carantiyā vijjulatāya samannāgato. <span class="bld">Satakkakū</span>ti satakūṭo, ito cito ca uṭṭhitena valāhakakūṭasatena samannāgatoti attho. <span class="bld">Dassanasampanno</span>ti sotāpanno. <span class="bld">Bhogaparibyūḷho</span>ti udakoghena viya dānavasena dīyamānehi bhogehi paribyūḷho, devalokaṃ sampāpitoti attho. <span class="bld">Peccā</span>ti <a name="P3.0245"></a> paraloke. <span class="bld">Sagge pamodatī</span>ti yasmiṃ sagge uppajjati, tattheva modatīti.</p>
  90. <p class="subhead">2. Cundīsuttavaṇṇanā</p>
  91. <p class="bodytext"><a name="para32"></a><a name="para32_an5"></a><span class="paranum">32</span>. Dutiye <span class="bld">pañcahi rathasatehī</span>ti bhuttapātarāsā pitu santikaṃ pesetvā pañca rathasatāni yojāpetvā tehi parivutāti attho. <span class="bld">Upasaṅkamī</span>ti bhātarā saddhiṃ pavattitaṃ pañhasākacchaṃ pucchissāmīti gandhamālacuṇṇādīni ādāya upasaṅkami. <span class="bld">Yadeva so hotī</span>ti yadā eva so hoti. Atha vā yo eva so hoti. <span class="bld">Ariyakantāni sīlānī</span>ti maggaphalasampayuttāni <a name="M3.0018"></a> sīlāni. Tāni hi ariyānaṃ kantāni honti, bhavantarepi na pariccajanti. Sesaṃ catukkanipāte aggappasādasutte vuttanayeneva veditabbaṃ.</p>
  92. <p class="subhead">3. Uggahasuttavaṇṇanā</p>
  93. <p class="bodytext"><a name="para33"></a><a name="para33_an5"></a><span class="paranum">33</span>. Tatiye <a name="V3.0018"></a> <span class="bld">bhaddiye</span>ti bhaddiyanagare. <span class="bld">Jātiyāvane</span>ti sayaṃjāte aropite himavantena saddhiṃ ekābaddhe vanasaṇḍe, taṃ nagaraṃ upanissāya tasmiṃ vane viharatīti attho. <span class="bld">Attacatuttho</span>ti attanā catuttho. Kasmā panesa bhagavantaṃ attacatutthaṃyeva nimantesi? Gehe kirassa maṅgalaṃ mahantaṃ, tattha mahantena saṃvidhānena bahū <a name="P3.0246"></a> manussā sannipatissanti. Te bhikkhusaṅghaṃ parivisantena dussaṅgahā bhavissantīti attacatutthaṃyeva nimantesi. Api cassa evampi ahosi – ‘‘daharakumārikāyo mahābhikkhusaṅghamajjhe satthari ovadante olīnamanā ovādaṃ gahetuṃ na sakkuṇeyyu’’nti. Imināpi kāraṇena attacatutthameva nimantesi. <span class="bld">Ovadatu tāsaṃ, bhante</span>ti, bhante bhagavā, etāsaṃ ovadatu, etā ovadatūti attho. Upayogatthasmiñhi etaṃ sāmivacanaṃ. <span class="bld">Yaṃ tāsa</span>nti yaṃ ovādānusāsanaṃ etāsaṃ. Evañca pana vatvā so seṭṭhi ‘‘imā mama santike ovādaṃ gaṇhamānā harāyeyyu’’nti bhagavantaṃ vanditvā pakkāmi.</p>
  94. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhattū</span>ti sāmikassa. <span class="bld">Anukampaṃ upādāyā</span>ti anuddayaṃ paṭicca. <span class="bld">Pubbuṭṭhāyiniyo</span>ti sabbapaṭhamaṃ uṭṭhānasīlā. <span class="bld">Pacchānipātiniyo</span>ti sabbapacchā nipajjanasīlā. Itthiyā hi paṭhamataraṃ bhuñjitvā sayanaṃ āruyha nipajjituṃ na vaṭṭati, sabbe pana gehaparijane bhojetvā upakaraṇabhaṇḍaṃ saṃvidhāya gorūpādīni āgatānāgatāni ñatvā sve kattabbakammaṃ vicāretvā kuñcikāmuddikaṃ hatthe katvā sace bhojanaṃ atthi, bhuñjitvā, no ce atthi, aññaṃ pacāpetvā sabbe santappetvā pacchā nipajjituṃ vaṭṭati. Nipannāyapi yāva sūriyuggamanā niddāyituṃ na vaṭṭati, sabbapaṭhamaṃ pana uṭṭhāya dāsakammakare pakkosāpetvā ‘‘idañcidañca kammaṃ karothā’’ti kammantaṃ vicāretvā dhenuyo duhāpetvā sabbaṃ gehe kattabbakiccaṃ attano paccakkhaṃyeva <a name="P3.0247"></a> kātuṃ vaṭṭati<a name="M3.0019"></a>. Etamatthaṃ sandhāya ‘‘pubbuṭṭhāyiniyo pacchānipātiniyo’’ti āha. <span class="bld">‘‘Kiṃkārapaṭissāviniyo</span>ti kiṃ karoma kiṃ karomā’’ti mukhaṃ oloketvā vicaraṇasīlā. <span class="bld">Manāpacāriniyo</span>ti manāpaṃyeva kiriyaṃ karaṇasīlā. <span class="bld">Piyavādiniyo</span>ti piyameva vacanaṃ vādanasīlā. <span class="bld">Pūjessāmā</span>ti catupaccayapūjāya pūjayissāma.</p>
  95. <p class="bodytext"><span class="bld">Abbhāgate</span>ti attano santikaṃ āgate. <span class="bld">Āsanodakena paṭipūjessāmā</span>ti āsanena ca pādadhovanaudakena ca pūjayissāma. Ettha ca mātāpitūnaṃ devasikaṃ sakkāro kātabbo. Samaṇabrāhmaṇānaṃ <a name="V3.0019"></a> pana abbhāgatānaṃ āsanaṃ datvā pādadhovanañca dātabbaṃ, sakkāro ca kātabbo.</p>
  96. <p class="bodytext"><span class="bld">Uṇṇā</span>ti eḷakalomaṃ. <span class="bld">Tattha dakkhā bhavissāmā</span>ti eḷakalomānaṃ vijaṭanadhovanarajanaveṇikaraṇādīsu kappāsassa ca vaṭṭanapisanaphoṭanakantanādīsu chekā bhavissāma. <span class="bld">Tatrupāyāyā</span>ti tasmiṃ uṇṇākappāsasaṃvidhāne upāyabhūtāya ‘‘imasmiṃ kāle idaṃ nāma kātuṃ vaṭṭatī’’ti evaṃ pavattāya vīmaṃsāya samannāgatā. <span class="bld">Alaṃ kātuṃ alaṃ saṃvidhātu</span>nti attanā kātumpi parehi kārāpetumpi yuttā ceva samatthā ca bhavissāmāti attho.</p>
  97. <p class="bodytext"><span class="bld">Katañca katato jānissāma, akatañca akatato</span>ti sakaladivasaṃ idaṃ nāma kammaṃ katvā āgatānaṃ, upaḍḍhadivasaṃ idaṃ <a name="P3.0248"></a> nāma kammaṃ katvā āgatānaṃ, nikkammānaṃ gehe nisinnānaṃ idaṃ nāma dātuñca evañca kātuṃ vaṭṭatīti evaṃ jānissāma. <span class="bld">Gilānakānañca balābala</span>nti sace hi gilānakāle tesaṃ bhesajjabhojanādīni datvā rogaṃ phāsuṃ na karonti, ‘‘ime arogakāle amhe yaṃ icchanti, taṃ kārenti. Gilānakāle atthi bhāvampi no na jānantī’’ti virattarūpā pacchā kiccāni na karonti, dukkaṭāni vā karonti. Tasmā nesaṃ balābalaṃ ñatvā dātabbañca kātabbañca jānissāmāti evaṃ tumhehi sikkhitabbanti dasseti. <span class="bld">Khādanīyaṃ bhojanīyañcassā</span>ti khādanīyañca bhojanīyañca assa antojanassa. <span class="bld">Paccaṃsenā</span>ti paṭilabhitabbena aṃsena, attano attano laddhabbakoṭṭhāsānurūpenāti attho. <span class="bld">Saṃvibhajissāmā</span>ti dassāma. <span class="bld">Sampādessāmā</span>ti sampādayissāma.</p>
  98. <p class="bodytext"><span class="bld">Adhuttī</span>ti <a name="M3.0020"></a> purisadhuttasurādhuttatāvasena adhuttiyo. <span class="bld">Athenī</span>ti atheniyo acoriyo. <span class="bld">Asoṇḍī</span>ti surāsoṇḍatādivasena asoṇḍiyo.</p>
  99. <p class="bodytext">Evaṃ suttantaṃ niṭṭhapetvā idāni gāthāhi kūṭaṃ gaṇhanto <span class="bld">yo naṃ bharati sabbadā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">bharatī</span>ti posati paṭijaggati. <span class="bld">Sabbakāmahara</span>nti sabbakāmadadaṃ. <span class="bld">Sotthī</span>ti suitthī. <span class="bld">Evaṃ vattatī</span>ti ettakaṃ vattaṃ pūretvā vattati. <span class="bld">Manāpā nāma te devā</span>ti nimmānaratī devā. Te hi icchiticchitaṃ <a name="P3.0249"></a> rūpaṃ māpetvā abhiramaṇato nimmānaratīti ca manāpāti ca vuccantīti.</p>
  100. <p class="subhead">4. Sīhasenāpatisuttavaṇṇanā</p>
  101. <p class="bodytext"><a name="para34"></a><a name="para34_an5"></a><span class="paranum">34</span>. Catutthe <a name="V3.0020"></a> <span class="bld">sandiṭṭhika</span>nti sāmaṃ passitabbakaṃ. <span class="bld">Dāyako</span>ti dānasūro. Na so saddhāmattakeneva tiṭṭhati, pariccajitumpi sakkotīti attho. <span class="bld">Dānapatī</span>ti yaṃ dānaṃ deti, tassa pati hutvā deti, na dāso, na sahāyo. Yo hi attanā madhuraṃ bhuñjati, paresaṃ amadhuraṃ deti, so dānasaṅkhātassa deyyadhammassa dāso hutvā deti. Yo yaṃ attanā bhuñjati, tadeva deti, so sahāyo hutvā deti. Yo pana attanā yena kenaci yāpeti, paresaṃ madhuraṃ deti, so pati jeṭṭhako sāmī hutvā deti. Tādisaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘dānapatī’’ti.</p>
  102. <p class="bodytext"><span class="bld">Amaṅkubhūto</span>ti na nittejabhūto. <span class="bld">Visārado</span>ti ñāṇasomanassappatto. <span class="bld">Sahabyataṃ gatā</span>ti sahabhāvaṃ ekībhāvaṃ gatā. <span class="bld">Katāvakāsā</span>ti yena kammena tattha avakāso hoti, tassa katattā katāvakāsā. Taṃ pana yasmā kusalameva hoti, tasmā <span class="bld">katakusalā</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Modare</span>ti modanti pamodanti. <span class="bld">Asitassā</span>ti anissitassa tathāgatassa. <span class="bld">Tādino</span>ti tādilakkhaṇaṃ pattassa.</p>
  103. <p class="subhead">5. Dānānisaṃsasuttavaṇṇanā</p>
  104. <p class="bodytext"><a name="para35"></a><a name="para35_an5"></a><span class="paranum">35</span>. Pañcame <span class="bld">gihidhammā anapagato hotī</span>ti akhaṇḍapañcasīlo hoti. <span class="bld">Sataṃ dhammaṃ anukkama</span>nti sappurisānaṃ mahāpurisānaṃ dhammaṃ anukkamanto<a name="M3.0021"></a>. <span class="bld">Santo</span> <a name="P3.0250"></a> <span class="bld">naṃ bhajantī</span>ti sappurisā buddhapaccekabuddhatathāgatasāvakā etaṃ bhajanti.</p>
  105. <p class="subhead">6. Kāladānasuttavaṇṇanā</p>
  106. <p class="bodytext"><a name="para36"></a><a name="para36_an5"></a><span class="paranum">36</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">kāladānānī</span>ti yuttadānāni, pattadānāni anucchavikadānānīti attho. <span class="bld">Navasassānī</span>ti aggasassāni. <span class="bld">Navaphalānī</span>ti ārāmato paṭhamuppannāni aggaphalāni. <span class="bld">Paṭhamaṃ sīlavantesu patiṭṭhāpetī</span>ti paṭhamaṃ sīlavantānaṃ datvā pacchā attanā paribhuñjati. <span class="bld">Vadaññū</span>ti bhāsitaññū. <span class="bld">Kālena dinna</span>nti yuttappattakālena dinnaṃ. <span class="bld">Anumodantī</span>ti ekamante ṭhitā anumodanti. <span class="bld">Veyyāvacca</span>nti kāyena veyyāvaṭikakammaṃ karonti. <span class="bld">Appaṭivānacitto</span>ti anukkaṇṭhitacitto. <span class="bld">Yattha dinnaṃ mahapphala</span>nti yasmiṃ ṭhāne dinnaṃ mahapphalaṃ hoti, tattha dadeyya.</p>
  107. <p class="subhead">7. Bhojanasuttavaṇṇanā</p>
  108. <p class="bodytext"><a name="para37"></a><a name="para37_an5"></a><span class="paranum">37</span>. Sattame <a name="V3.0021"></a> <span class="bld">āyuṃ detī</span>ti āyudānaṃ deti. <span class="bld">Vaṇṇa</span>nti sarīravaṇṇaṃ. <span class="bld">Sukha</span>nti kāyikacetasikasukhaṃ. <span class="bld">Bala</span>nti sarīrathāmaṃ. <span class="bld">Paṭibhāna</span>nti yuttamuttappaṭibhānaṃ.</p>
  109. <p class="subhead">8. Saddhasuttavaṇṇanā</p>
  110. <p class="bodytext"><a name="para38"></a><a name="para38_an5"></a><span class="paranum">38</span>. Aṭṭhame <span class="bld">anukampantī</span>ti anuggaṇhanti. <span class="bld">Khandhimāva mahādumo</span>ti khandhasampanno mahārukkho viya. <span class="bld">Manorame āyatane</span>ti ramaṇīye samosaraṇaṭṭhāne. <span class="bld">Chāyaṃ chāyatthikā yantī</span>ti chāyāya atthikāva chāyaṃ upagacchanti. <span class="bld">Nivātavutti</span>nti nīcavuttiṃ. <span class="bld">Atthaddha</span>nti kodhamānathaddhatāya rahitaṃ. <span class="bld">Sorata</span>nti soraccena sucisīlena samannāgataṃ. <span class="bld">Sakhila</span>nti sammodakaṃ.</p>
  111. <p class="subhead">9. Puttasuttavaṇṇanā</p>
  112. <p class="bodytext"><a name="para39"></a><a name="para39_an5"></a><span class="paranum">39</span>. Navame <span class="bld">bhato vā no bharissatī</span>ti amhehi thaññapāyanahatthapādavaḍḍhanādīhi bhato paṭijaggito amhe mahallakakāle <a name="P3.0251"></a> hatthapādadhovana-nhāpanayāgubhattadānādīhi bharissati. <span class="bld">Kiccaṃ vā no karissatī</span>ti attano kammaṃ ṭhapetvā amhākaṃ rājakulādīsu uppannaṃ kiccaṃ gantvā karissati<a name="M3.0022"></a>. <span class="bld">Kulavaṃso ciraṃ ṭhassatī</span>ti amhākaṃ santakaṃ khettavatthuhiraññasuvaṇṇādiṃ avināsetvā rakkhante putte kulavaṃso ciraṃ ṭhassati, amhehi vā pavattitāni salākabhattādīni anupacchinditvā pavattessati, evampi no kulavaṃso ciraṃ ṭhassati. <span class="bld">Dāyajjaṃ paṭipajjissatī</span>ti kulavaṃsānurūpāya paṭipattiyā attānaṃ dāyajjārahaṃ karonto amhākaṃ santakaṃ dāyajjaṃ paṭipajjissati. <span class="bld">Dakkhiṇaṃ anuppadassatī</span>ti pattidānaṃ katvā tatiyadivasato paṭṭhāya dānaṃ anuppadassati.</p>
  113. <p class="bodytext"><span class="bld">Santo sappurisā</span>ti imasmiṃ ṭhāne mātāpitūsu sammā paṭipattiyā santo sappurisāti veditabbā. <span class="bld">Pubbe katamanussara</span>nti mātāpitūhi paṭhamataraṃ kataguṇaṃ anussarantā. <span class="bld">Ovādakārī</span>ti mātāpitūhi dinnassa ovādassa kattā. <span class="bld">Bhataposī</span>ti yehi bhato, tesaṃ posako. <span class="bld">Pasaṃsiyo</span>ti diṭṭheva dhamme mahājanena pasaṃsitabbo hoti.</p>
  114. <p class="subhead">10. Mahāsālaputtasuttavaṇṇanā</p>
  115. <p class="bodytext"><a name="para40"></a><a name="para40_an5"></a><span class="paranum">40</span>. Dasame <a name="V3.0022"></a> <span class="bld">mahāsālā</span>ti mahārukkhā. <span class="bld">Sākhāpattapalāsena vaḍḍhantī</span>ti khuddakasākhāhi ca pattasaṅkhātena ca palāsena vaḍḍhanti. <span class="bld">Araññasmi</span>nti agāmake padese. <span class="bld">Brahāvane</span>ti mahāvane aṭaviyaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  116. <p class="centered">Sumanavaggo catuttho.</p>
  117. <a name="an5_1_5"></a>
  118. <p class="chapter">5. Muṇḍarājavaggo</p>
  119. <p class="subhead">1. Ādiyasuttavaṇṇanā</p>
  120. <p class="bodytext"><a name="para41"></a><a name="para41_an5"></a><span class="paranum">41</span>. Pañcamassa <a name="P3.0252"></a> paṭhame <span class="bld">bhogānaṃ ādiyā</span>ti bhogānaṃ ādātabbakāraṇāni. <span class="bld">Uṭṭhānavīriyādhigatehī</span>ti uṭṭhānasaṅkhātena vīriyena adhigatehi. <span class="bld">Bāhābalaparicitehī</span>ti bāhubalena sañcitehi. <span class="bld">Sedāvakkhittehī</span>ti sedaṃ avakkhipetvā uppāditehi. <span class="bld">Dhammikehī</span>ti dhammayuttehi. <span class="bld">Dhammaladdhehī</span>ti dasakusalakammaṃ akopetvā laddhehi. <span class="bld">Pīṇetī</span>ti pīṇitaṃ <a name="M3.0023"></a> thūlaṃ karoti. Sesamettha catukkanipāte vuttanayeneva veditabbaṃ. Dutiyaṃ uttānatthameva.</p>
  121. <p class="subhead">3. Iṭṭhasuttavaṇṇanā</p>
  122. <p class="bodytext"><a name="para43"></a><a name="para43_an5"></a><span class="paranum">43</span>. Tatiye <span class="bld">āyusaṃvattanikā paṭipadā</span>ti dānasīlādikā puññapaṭipadā. Sesesupi eseva nayo. <span class="bld">Atthābhisamayā</span>ti atthassa abhisamāgamena, atthappaṭilābhenāti vuttaṃ hoti.</p>
  123. <p class="subhead">4. Manāpadāyīsuttavaṇṇanā</p>
  124. <p class="bodytext"><a name="para44"></a><a name="para44_an5"></a><span class="paranum">44</span>. Catutthe <a name="V3.0023"></a> <span class="bld">uggo</span>ti guṇehi uggatattā evaṃladdhanāmo. <span class="bld">Sālapupphakaṃ khādanīya</span>nti catumadhurayojitena sālipiṭṭhena kataṃ sālapupphasadisaṃ khādanīyaṃ. Tañhi paññāyamānavaṇṭapattakesaraṃ katvā jīrakādisambhārayutte sappimhi pacitvā sappiṃ vinivattetvā kolumbe pūretvā gandhavāsaṃ gāhāpetvā pidahitvā lañchetvā ṭhapitaṃ <a name="P3.0253"></a> hoti. Taṃ so yāguṃ pivitvā nisinnassa bhagavato antarabhatte dātukāmo evamāha. <span class="bld">Paṭiggahesi bhagavā</span>ti desanāmattametaṃ, upāsako pana taṃ bhagavato ca pañcannañca bhikkhusatānaṃ adāsi. Yathā ca taṃ, evaṃ sūkaramaṃsādīnipi. Tattha <span class="bld">sampannakolaka</span>nti sampannabadaraṃ. <span class="bld">Sūkaramaṃsa</span>nti madhurarasehi badarehi saddhiṃ jīrakādisambhārehi yojetvā pakkaṃ ekasaṃvaccharikasūkaramaṃsaṃ. <span class="bld">Nibbattatelaka</span>nti vinivattitatelaṃ. <span class="bld">Nāliyasāka</span>nti sālipiṭṭhena saddhiṃ madditvā jīrakādisaṃyutte sappimhi pacitvā catumadhurena yojetvā vāsaṃ gāhāpetvā ṭhapitaṃ nāliyasākaṃ. <span class="bld">Netaṃ bhagavato kappatī</span>ti ettha akappiyaṃ upādāya kappiyampi na kappatīti vuttaṃ, seṭṭhi pana sabbampi taṃ āharāpetvā rāsiṃ katvā yaṃ yaṃ akappiyaṃ, taṃ taṃ antarāpaṇaṃ pahiṇitvā kappiyaṃ upabhogaparibhogabhaṇḍaṃ adāsi. Candanaphalakaṃ nātimahantaṃ dīghato aḍḍhateyyaratanaṃ, tiriyaṃ diyaḍḍharatanaṃ, sāravarabhaṇḍattā pana mahagghaṃ ahosi. Bhagavā taṃ paṭiggahetvā khaṇḍākhaṇḍikaṃ chedāpetvā bhikkhūnaṃ añjanapisanatthāya dāpesi.</p>
  125. <p class="bodytext"><span class="bld">Ujjubhūtesū</span>ti <a name="M3.0024"></a> kāyavācācittehi ujukesu. <span class="bld">Chandasā</span>ti pemena. <span class="bld">Catta</span>ntiādīsu pariccāgavasena <span class="bld">cattaṃ</span>. Muttacāgatāya <span class="bld">muttaṃ</span>. Anapekkhacittatāya cittena na uggahitanti <span class="bld">anuggahītaṃ. Khettūpame</span>ti <a name="P3.0254"></a> viruhanaṭṭhena khettasadise.</p>
  126. <p class="bodytext"><span class="bld">Aññataraṃ manomaya</span>nti suddhāvāsesu ekaṃ jhānamanena nibbattaṃ devakāyaṃ. <span class="bld">Yathādhippāyo</span>ti yathājjhāsayo. Iminā kiṃ pucchati? Tassa kira manussakāle arahattatthāya ajjhāsayo ahosi, taṃ pucchāmīti pucchati. Devaputtopi arahattaṃ pattatāya <span class="bld">taggha me bhagavā yathādhippāyo</span>ti āha. <span class="bld">Yattha yatthūpapajjatī</span>ti tīsu vā kulasampattīsu chasu vā kāmasaggesu yattha yattha uppajjati, tattha tattha dīghāyu yasavā hotīti. Pañcamaṃ catukkanipāte vuttanayeneva veditabbaṃ. Chaṭṭhasattamāni uttānatthāneva.</p>
  127. <p class="subhead">8. Alabbhanīyaṭhānasuttavaṇṇanā</p>
  128. <p class="bodytext"><a name="para48"></a><a name="para48_an5"></a><span class="paranum">48</span>. Aṭṭhame <a name="V3.0024"></a> <span class="bld">alabbhanīyānī</span>ti aladdhabbāni, na sakkā labhituṃ. <span class="bld">Ṭhānānī</span>ti kāraṇāni. <span class="bld">Jarādhammaṃ mā jīrī</span>ti yaṃ mayhaṃ jarāsabhāvaṃ, taṃ mā jīratu. Sesapadesupi eseva nayo. <span class="bld">Nacchādeyyā</span>ti na rucceyya. <span class="bld">Abbuhī</span>ti nīhari.</p>
  129. <p class="bodytext"><span class="bld">Yato</span>ti yasmiṃ kāle. <span class="bld">Āpadāsū</span>ti upaddavesu. <span class="bld">Na vedhatī</span>ti na kampati nānusocati. <span class="bld">Atthavinicchayaññū</span>ti kāraṇatthavinicchaye kusalo. <span class="bld">Purāṇa</span>nti nibbikāratāya porāṇakameva. <span class="bld">Jappenā</span>ti vaṇṇabhaṇanena. <span class="bld">Mantenā</span>ti mahānubhāvamantaparivattanena. <span class="bld">Subhāsitenā</span>ti subhāsitakathanena. <span class="bld">Anuppadānenā</span>ti satassa vā sahassassa vā dānena. <span class="bld">Paveṇiyā</span> <a name="P3.0255"></a> <span class="bld">vā</span>ti kulavaṃsena vā, ‘‘idaṃ amhākaṃ paveṇiyā āciṇṇaṃ, idaṃ anāciṇṇa’’nti evaṃ paveṇikathanenāti attho. <span class="bld">Yathā yathā yattha labhetha attha</span>nti etesu jappādīsu yena yena yattha yattha ṭhāne jarādhammādīnaṃ ajīraṇatādiatthaṃ labheyya. <span class="bld">Tathā tathā tattha parakkameyyā</span>ti tena tena tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne parakkamaṃ kareyya. <span class="bld">Kammaṃ daḷha</span>nti vaṭṭagāmikammaṃ mayā thiraṃ katvā āyūhitaṃ, svāhaṃ idāni kinti karomīti evaṃ paccavekkhitvā adhivāseyyāti.</p>
  130. <p class="subhead">9. Kosalasuttavaṇṇanā</p>
  131. <p class="bodytext"><a name="para49"></a><a name="para49_an5"></a><span class="paranum">49</span>. Navame <a name="M3.0025"></a> <span class="bld">upakaṇṇake</span>ti kaṇṇamūle. <span class="bld">Dummano</span>ti duṭṭhumano. <span class="bld">Pattakkhandho</span>ti patitakkhandho. <span class="bld">Pajjhāyanto</span>ti cintayanto. <span class="bld">Appaṭibhāno</span>ti nippaṭibhāno hutvā. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.</p>
  132. <p class="subhead">10. Nāradasuttavaṇṇanā</p>
  133. <p class="bodytext"><a name="para50"></a><a name="para50_an5"></a><span class="paranum">50</span>. Dasame <span class="bld">ajjhomucchito</span>ti adhiomucchito gilitvā pariniṭṭhapetvā gahaṇasabhāvāya atirekamucchāya taṇhāya samannāgato. <span class="bld">Mahaccā rājānubhāvenā</span>ti mahatā rājānubhāvena, aṭṭhārasahi senīhi parivārito mahatiyā rājiddhiyā pāyāsīti attho. <span class="bld">Tagghā</span>ti ekaṃsatthe nipāto<a name="V3.0025"></a>, ekaṃseneva sokasallaharaṇoti attho. Iti rājā imaṃ ovādaṃ sutvā tasmiṃ ṭhito dhammena samena rajjaṃ kāretvā saggaparāyaṇo ahosi.</p>
  134. <p class="centered">Muṇḍarājavaggo pañcamo.</p>
  135. <p class="centered">Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  136. <a name="an5_2"></a>
  137. <p class="title">2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ</p>
  138. <a name="an5_2_1"></a>
  139. <p class="chapter">(6) 1. Nīvaraṇavaggo</p>
  140. <p class="subhead">1. Āvaraṇasuttavaṇṇanā</p>
  141. <p class="bodytext"><a name="para51"></a><a name="para51_an5"></a><span class="paranum">51</span>. Dutiyassa <a name="M3.0026"></a><a name="V3.0026"></a><a name="P3.0256"></a> paṭhame āvaraṇavasena <span class="bld">āvaraṇā</span>. Nīvaraṇavasena <span class="bld">nīvaraṇā</span>. Ceto ajjhāruhantīti <span class="bld">cetaso ajjhāruhā</span>. Vipassanāpaññañca maggapaññañca uppattinivāraṇaṭṭhena dubbalaṃ karontīti <span class="bld">paññāya dubbalīkaraṇā</span>. Yā vā etehi saddhiṃ vokiṇṇā paññā uppajjati, taṃ dubbalaṃ karontītipi <span class="bld">paññāya dubbalīkaraṇā. Abalāyā</span>ti pañcanīvaraṇapariyonaddhattā apagatabalāya. <span class="bld">Uttari vā manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesa</span>nti dasakusalakammapathasaṅkhātā manussadhammā uttari ariyabhāvaṃ kātuṃ samatthaṃ ñāṇadassanavisesaṃ. <span class="bld">Hārahārinī</span>ti haritabbaṃ harituṃ samatthā. <span class="bld">Naṅgalamukhānī</span>ti mātikāmukhāni. Tāni hi naṅgalasarikkhakattā naṅgalehi ca khatattā naṅgalamukhānīti vuccanti.</p>
  142. <p class="bodytext"><span class="bld">Evameva kho</span>ti ettha sotaṃ viya vipassanāñāṇaṃ daṭṭhabbaṃ, ubhato naṅgalamukhānaṃ vivaraṇakālo viya chasu dvāresu saṃvarassa vissaṭṭhakālo, majjhenadiyā rukkhapāde koṭṭetvā palālatiṇamattikāhi āvaraṇe kate udakassa vikkhittavisaṭabyādiṇṇakālo viya pañcahi nīvaraṇehi pariyonaddhakālo, evaṃ āvaraṇe kate vihatavegassa udakassa tiṇapalālādīni <a name="P3.0257"></a> parikaḍḍhitvā samuddaṃ pāpuṇituṃ asamatthakālo viya vipassanāñāṇena sabbākusale viddhaṃsetvā nibbānasāgaraṃ pāpuṇituṃ asamatthakālo veditabbo. Sukkapakkhe vuttavipallāsena yojanā kātabbā. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ. Dutiyaṃ uttānatthameva.</p>
  143. <p class="subhead">3. Padhāniyaṅgasuttavaṇṇanā</p>
  144. <p class="bodytext"><a name="para53"></a><a name="para53_an5"></a><span class="paranum">53</span>. Tatiye <a name="V3.0027"></a> <span class="bld">padhāniyaṅgānī</span>ti padhānaṃ vuccati padahanabhāvo, padhānamassa atthīti padhāniyo, padhāniyassa bhikkhuno aṅgānīti padhāniyaṅgāni. <span class="bld">Saddho</span>ti saddhāya samannāgato. Saddhā panesā āgamasaddhā adhigamasaddhā okappanasaddhā pasādasaddhāti catubbidhā. Tattha sabbaññubodhisattānaṃ saddhā, abhinīhārato paṭṭhāya āgatattā <span class="bld">āgamasaddhā</span> nāma. Ariyasāvakānaṃ <a name="M3.0027"></a> paṭivedhena adhigatattā <span class="bld">adhigamasaddhā</span> nāma. Buddho dhammo saṅghoti vutte acalabhāvena okappanaṃ <span class="bld">okappanasaddhā</span> nāma. Pasāduppatti <span class="bld">pasādasaddhā</span> nāma. Idha okappanasaddhā adhippetā. <span class="bld">Bodhi</span>nti catumaggañāṇaṃ. Taṃ suppaṭividdhaṃ tathāgatenāti saddahati. Desanāsīsameva cetaṃ, iminā pana aṅgena tīsupi ratanesu saddhā adhippetā. Yassa hi buddhādīsu pasādo balavā, tassa padhānavīriyaṃ ijjhati.</p>
  145. <p class="bodytext"><span class="bld">Appābādho</span>ti arogo. <span class="bld">Appātaṅko</span>ti niddukkho. <span class="bld">Samavepākiniyā</span>ti samavipākiniyā. <span class="bld">Gahaṇiyā</span>ti kammajatejodhātuyā. <span class="bld">Nātisītāya nāccuṇhāyā</span>ti atisītalaggahaṇiko hi sītabhīruko hoti, accuṇhaggahaṇiko uṇhabhīruko, tesaṃ padhānaṃ na ijjhati, majjhimaggahaṇikassa ijjhati. Tenāha – <span class="bld">majjhimāya padhānakkhamāyā</span>ti. <span class="bld">Yathābhūtaṃ</span> <a name="P3.0258"></a> <span class="bld">attānaṃ āvikattā</span>ti yathābhūtaṃ attano aguṇaṃ pakāsetā. <span class="bld">Udayatthagāminiyā</span>ti udayañca atthañca gantuṃ paricchindituṃ samatthāya. Etena paññāsalakkhaṇapariggāhakaṃ udayabbayañāṇaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Ariyāyā</span>ti parisuddhāya. <span class="bld">Nibbedhikāyā</span>ti anibbiddhapubbe lobhakkhandhādayo nibbijjhituṃ samatthāya. <span class="bld">Sammā dukkhakkhayagāminiyā</span>ti tadaṅgavasena kilesānaṃ pahīnattā yaṃ dukkhaṃ khīyati, tassa dukkhassa khayagāminiyā. Iti sabbehipi imehi padehi vipassanāpaññāva kathitā. Duppaññassa hi padhānaṃ na ijjhati.</p>
  146. <p class="subhead">4. Samayasuttavaṇṇanā</p>
  147. <p class="bodytext"><a name="para54"></a><a name="para54_an5"></a><span class="paranum">54</span>. Catutthe <span class="bld">padhānāyā</span>ti vīriyakaraṇatthāya. <span class="bld">Na sukaraṃ uñchena paggahena yāpetu</span>nti na sakkā hoti pattaṃ gahetvā uñchācariyāya yāpetuṃ. Imasmimpi sutte vaṭṭavivaṭṭameva kathitaṃ.</p>
  148. <p class="subhead">5. Mātāputtasuttavaṇṇanā</p>
  149. <p class="bodytext"><a name="para55"></a><a name="para55_an5"></a><span class="paranum">55</span>. Pañcame <a name="V3.0028"></a> <span class="bld">pariyādāya tiṭṭhatī</span>ti pariyādiyitvā gahetvā khepetvā tiṭṭhati. <span class="bld">Ugghātitā</span>ti uddhumātā.</p>
  150. <p class="bodytext"><span class="bld">Asihatthenā</span>ti sīsacchedanatthāya asiṃ ādāya āgatenāpi. <span class="bld">Pisācenā</span>ti khādituṃ āgatayakkhenāpi. <span class="bld">Āsīde</span>ti ghaṭṭeyya. <span class="bld">Mañjunā</span>ti mudukena. <span class="bld">Kāmoghavuḷhāna</span>nti kāmoghena vuḷhānaṃ kaḍḍhitānaṃ. <span class="bld">Kālaṃ</span> <a name="P3.0259"></a> <span class="bld">gati bhavābhava</span>nti <a name="M3.0028"></a> vaṭṭakālaṃ gatiñca punappunabbhave ca. <span class="bld">Purakkhatā</span>ti purecārikā purato gatāyeva. <span class="bld">Ye ca kāme pariññāyā</span>ti ye paṇḍitā duvidhepi kāme tīhi pariññāhi parijānitvā. <span class="bld">Caranti akutobhayā</span>ti khīṇāsavānaṃ kutoci bhayaṃ nāma natthi, tasmā te akutobhayā hutvā caranti. <span class="bld">Pāraṅgatā</span>ti pāraṃ vuccati nibbānaṃ, taṃ upagatā, sacchikatvā ṭhitāti attho. <span class="bld">Āsavakkhaya</span>nti arahattaṃ. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathetvā gāthāsu vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.</p>
  151. <p class="subhead">6. Upajjhāyasuttavaṇṇanā</p>
  152. <p class="bodytext"><a name="para56"></a><a name="para56_an5"></a><span class="paranum">56</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">madhurakajāto</span>ti sañjātagarubhāvo. <span class="bld">Disā ca me na pakkhāyantī</span>ti catasso disā ca anudisā ca mayhaṃ na upaṭṭhahantīti vadati. <span class="bld">Dhammā ca maṃ nappaṭibhantī</span>ti samathavipassanādhammāpi me na upaṭṭhahanti. <span class="bld">Anabhirato ca brahmacariyaṃ carāmī</span>ti ukkaṇṭhito hutvā brahmacariyavāsaṃ vasāmi. <span class="bld">Yena bhagavā tenupasaṅkamī</span>ti tassa kathaṃ sutvā ‘‘buddhaveneyyapuggalo aya’’nti taṃ kāraṇaṃ bhagavato ārocetuṃ upasaṅkami. <span class="bld">Avipassakassa kusalānaṃ dhammāna</span>nti kusaladhamme avipassantassa, anesantassa agavesantassāti attho. <span class="bld">Bodhipakkhiyānaṃ dhammāna</span>nti satipaṭṭhānādīnaṃ sattatiṃsadhammānaṃ.</p>
  153. <p class="subhead">7. Abhiṇhapaccavekkhitabbaṭhānasuttavaṇṇanā</p>
  154. <p class="bodytext"><a name="para57"></a><a name="para57_an5"></a><span class="paranum">57</span>. Sattame <span class="bld">jarādhammomhī</span>ti jarāsabhāvo amhi. <span class="bld">Jaraṃ anatīto</span>ti jaraṃ anatikkanto, antojarāya eva carāmi. Sesapadesupi eseva nayo. <span class="bld">Kammassako</span>tiādīsu <a name="P3.0260"></a> kammaṃ mayhaṃ sakaṃ <a name="V3.0029"></a> attano santakanti kammassako amhi. Kammassa dāyādoti <span class="bld">kammadāyādo,</span> kammaṃ mayhaṃ dāyajjaṃ santakanti attho. Kammaṃ mayhaṃ yoni kāraṇanti <span class="bld">kammayoni</span>. Kammaṃ mayhaṃ bandhūti <span class="bld">kammabandhu,</span> kammañātakoti attho. Kammaṃ mayhaṃ paṭisaraṇaṃ patiṭṭhāti <span class="bld">kammapaṭisaraṇo. Tassa dāyādo bhavissāmī</span>ti tassa kammassa dāyādo tena dinnaphalapaṭiggāhako bhavissāmīti attho. <span class="bld">Yobbanamado</span>ti yobbanaṃ ārabbha uppannamado. Sesesupi eseva nayo. <span class="bld">Maggo sañjāyatī</span>ti lokuttaramaggo sañjāyati. <span class="bld">Saṃyojanāni sabbaso pahīyantī</span>ti dasa saṃyojanāni sabbaso pahīyanti. <span class="bld">Anusayā byantīhontī</span>ti satta anusayā vigatantā paricchinnā parivaṭumā <a name="M3.0029"></a> honti. Evamettha heṭṭhā pañcasu ṭhānesu vipassanā kathitā, imesu pañcasu lokuttaramaggo.</p>
  155. <p class="bodytext">Idāni gāthāhi kūṭaṃ gaṇhanto <span class="bld">byādhidhammā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">ñatvā dhammaṃ nirūpadhi</span>nti upadhirahitaṃ arahattamaggaṃ ñatvā. <span class="bld">Sabbe made abhibhosmī</span>ti sabbe ime tayopi made adhibhaviṃ, atikkamma ṭhitosmīti attho. <span class="bld">Nekkhammaṃ daṭṭhu khemato</span>ti pabbajjaṃ khemato disvā. <span class="bld">Tassa me ahu ussāho, nibbānaṃ abhipassato</span>ti tassa mayhaṃ nibbānaṃ abhipassantassa vāyāmo ahosi. <span class="bld">Anivatti bhavissāmī</span>ti pabbajjato anivattiko bhavissāmi, brahmacariyavāsato <a name="P3.0261"></a> anivattiko, sabbaññutaññāṇato anivattiko bhavissāmi. <span class="bld">Brahmacariyaparāyaṇo</span>ti maggabrahmacariyaparāyaṇo. Iminā lokuttaro aṭṭhaṅgiko maggo kathitoti.</p>
  156. <p class="subhead">8. Licchavikumārakasuttavaṇṇanā</p>
  157. <p class="bodytext"><a name="para58"></a><a name="para58_an5"></a><span class="paranum">58</span>. Aṭṭhame <span class="bld">sajjāni dhanūnī</span>ti sajiyāni āropitadhanūni. <span class="bld">Addasū</span>ti addasaṃsu. <span class="bld">Bhavissanti vajjī</span>ti vaḍḍhissanti vajjirājāno. <span class="bld">Apānubhā</span>ti avaḍḍhinissitā mānathaddhā. <span class="bld">Pacchāliyaṃ khipantī</span>ti pacchato gantvā piṭṭhiṃ pādena paharanti. <span class="bld">Raṭṭhikassā</span>tiādīsu raṭṭhaṃ bhuñjatīti <span class="bld">raṭṭhiko</span>. Pitarā dattaṃ sāpateyyaṃ bhuñjatīti <span class="bld">pettaniko</span>. Senāya pati jeṭṭhakoti <span class="bld">senāpatiko. Gāmagāmaṇikassā</span>ti gāmānaṃ gāmaṇikassa, gāmasāmikassāti attho. <span class="bld">Pūgagāmaṇikassā</span>ti gaṇajeṭṭhakassa. <span class="bld">Kulesū</span>ti tesu tesu kulesu. <span class="bld">Paccekādhipaccaṃ kārentī</span>ti paccekaṃ jeṭṭhakaṭṭhānaṃ kārenti. <span class="bld">Kalyāṇena manasā anukampantī</span>ti sundarena cittena anuggaṇhanti. <span class="bld">Khettakammantasāmantasabyohāre</span>ti ye ca attano khettakammantānaṃ sāmantā anantarakkhettasāmino, te ca rajjudaṇḍehi bhūmippamāṇaggāhake sabbohāre ca. <span class="bld">Balipaṭiggāhikā</span> <a name="V3.0030"></a><a name="P3.0262"></a> <span class="bld">devatā</span>ti kulappaveṇiyā āgatā ārakkhadevatā. <span class="bld">Sakkarotī</span>ti tā devatā aggayāgubhattādīhi sakkaroti.</p>
  158. <p class="bodytext"><span class="bld">Kiccakaro</span>ti uppannānaṃ kiccānaṃ kārako. <span class="bld">Ye cassa anujīvino</span>ti ye ca etaṃ upanissāya jīvanti. <span class="bld">Ubhinnañceva atthāyā</span>ti ubhinnampi hitatthāya paṭipanno hotīti attho. <span class="bld">Pubbapetāna</span>nti paralokagatānaṃ. <span class="bld">Diṭṭhe dhamme ca jīvata</span>nti ye ca diṭṭhe dhamme <a name="M3.0030"></a> jīvanti. Iti padadvayenāpi atītapaccuppanne ñātayo dasseti. <span class="bld">Vittisañjanano</span>ti tuṭṭhijanano. <span class="bld">Gharamāvasa</span>nti gharāvāsaṃ vasanto. <span class="bld">Pujjo hoti pasaṃsiyo</span>ti pūjetabbo ca pasaṃsitabbo ca hotīti.</p>
  159. <p class="subhead">9-10. Vuḍḍhapabbajitasuttadvayavaṇṇanā</p>
  160. <p class="bodytext"><a name="para59-60"></a><a name="para59-60_an5"></a><span class="paranum">59-60</span>. Navame <span class="bld">nipuṇo</span>ti saṇho sukhumakāraṇaññū. <span class="bld">Ākappasampanno</span>ti samaṇākappena sampanno. Dasame <span class="bld">padakkhiṇaggāhī</span>ti dinnovādaṃ padakkhiṇato gaṇhanto. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  161. <p class="centered">Nīvaraṇavaggo paṭhamo.</p>
  162. <a name="an5_2_2"></a>
  163. <p class="chapter">(7) 2. Saññāvaggo</p>
  164. <p class="subhead">1-2. Saññāsuttadvayavaṇṇanā</p>
  165. <p class="bodytext"><a name="para61-62"></a><a name="para61-62_an5"></a><span class="paranum">61-62</span>. Dutiyassa paṭhame <span class="bld">mahapphalā</span>ti vipākaphalena mahapphalā. Vipākānisaṃseneva <span class="bld">mahānisaṃsā. Amatogadhā</span>ti nibbānapatiṭṭhā. <span class="bld">Sabbaloke</span> <a name="P3.0263"></a> <span class="bld">anabhiratisaññā</span>ti sabbasmiṃ tedhātusannivese loke ukkaṇṭhitassa uppajjanakasaññā. Dutiyaṃ uttānatthameva.</p>
  166. <p class="subhead">3-4. Vaḍḍhasuttadvayavaṇṇanā</p>
  167. <p class="bodytext"><a name="para63-64"></a><a name="para63-64_an5"></a><span class="paranum">63-64</span>. Tatiye <a name="V3.0031"></a> <span class="bld">varādāyī</span>ti uttamassa varassa ādāyako. Sesamettha catutthe ca uttānatthamevāti.</p>
  168. <p class="subhead">5. Sākacchasuttavaṇṇanā</p>
  169. <p class="bodytext"><a name="para65"></a><a name="para65_an5"></a><span class="paranum">65</span>. Pañcame <span class="bld">alaṃsākaccho</span>ti sākacchāya yutto. <span class="bld">Āgataṃ pañha</span>nti pucchitaṃ pañhaṃ. <span class="bld">Byākattā hotī</span>ti vissajjitā hoti.</p>
  170. <p class="subhead">6. Sājīvasuttavaṇṇanā</p>
  171. <p class="bodytext"><a name="para66"></a><a name="para66_an5"></a><span class="paranum">66</span>. Chaṭṭhe <a name="M3.0031"></a> <span class="bld">alaṃsājīvo</span>ti sājīvāya yutto. <span class="bld">Sājīvo</span>ti pañhapucchanañceva pañhavissajjanañca. Sabbepi hi sabrahmacārino pañhaṃ upajīvanti, tenetaṃ pañhapucchanavissajjanaṃ samānājīvatāya sājīvoti vuttaṃ. <span class="bld">Kataṃ pañha</span>nti abhisaṅkhataṃ pañhaṃ.</p>
  172. <p class="subhead">7-10. Paṭhamaiddhipādasuttādivaṇṇanā</p>
  173. <p class="bodytext"><a name="para67-70"></a><a name="para67-70_an5"></a><span class="paranum">67-70</span>. Sattame <span class="bld">ussoḷhī</span>ti adhimattavīriyaṃ. Aṭṭhame attano bodhimaṇḍe paṭividdhe āgamanaiddhipāde kathetvā upari attanova cha abhiññā kathesīti. Navamadasamesu vipassanā kathitā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  174. <p class="centered">Saññāvaggo dutiyo.</p>
  175. <a name="an5_2_3"></a>
  176. <p class="chapter">(8) 3. Yodhājīvavaggo</p>
  177. <p class="subhead">1. Paṭhamacetovimuttiphalasuttavaṇṇanā</p>
  178. <p class="bodytext"><a name="para71"></a><a name="para71_an5"></a><span class="paranum">71</span>. Tatiyassa <a name="V3.0032"></a> paṭhame <span class="bld">yato kho, bhikkhave</span>ti heṭṭhā vuttanayena vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattassa bhikkhuno idāni vaṇṇabhaṇanatthaṃ idaṃ āraddhaṃ. Tattha <a name="P3.0264"></a> <span class="bld">yato kho</span>ti yadā kho. <span class="bld">Ukkhittapaligho</span>ti avijjāpalighaṃ ukkhipitvā apanetvā ṭhito. <span class="bld">Saṃkiṇṇaparikho</span>ti saṃsāraparikhaṃ saṃkiritvā vināsetvā ṭhito. <span class="bld">Abbūḷhesiko</span>ti taṇhāsaṅkhātaṃ esikāthambhaṃ abbuyha luñcitvā ṭhito. <span class="bld">Niraggaḷo</span>ti nīvaraṇakavāṭaṃ ugghāṭetvā ṭhito. <span class="bld">Pannaddhajo pannabhāro</span>ti mānaddhajañca khandhābhisaṅkhārakilesabhārañca pātetvā otāretvā ṭhito. <span class="bld">Visaṃyutto</span>ti vaṭṭena visaṃyutto. Sesaṃ pāḷinayeneva veditabbaṃ. Ettāvatā bhagavatā maggena kilese khepetvā nirodhasayanavaragatassa nibbānārammaṇaṃ phalasamāpattiṃ appetvā viharato khīṇāsavassa kālo dassito.</p>
  179. <p class="bodytext">Yathā hi dve nagarāni ekaṃ coranagaraṃ ekaṃ khemanagaraṃ. Atha ekassa mahāyodhassa evaṃ bhaveyya – ‘‘yāvimaṃ coranagaraṃ tiṭṭhati, tāva khemanagaraṃ bhayato <a name="M3.0032"></a> na muccati, coranagaraṃ anagaraṃ karissāmī’’ti sannāhaṃ katvā khaggaṃ gahetvā coranagaraṃ upasaṅkamitvā nagaradvāre ussāpite esikāthambhe khaggena chinditvā saddhiṃ dvārabāhāhi kavāṭaṃ bhinditvā palighaṃ ukkhipitvā pākāraṃ bhinditvā parikhaṃ vikiritvā nagarasobhatthāya ussite dhaje pātetvā nagaraṃ agginā jhāpetvā khemanagaraṃ pavisitvā pāsādaṃ āruyha ñātigaṇaparivuto surasabhojanaṃ bhuñjeyya. Evaṃ coranagaraṃ viya sakkāyo, khemanagaraṃ viya nibbānaṃ, mahāyodho viya yogāvacaro. Tassevaṃ hoti – ‘‘yāva sakkāyavaṭṭaṃ vaṭṭati, tāva dvattiṃsakammakāraṇāaṭṭhanavutirogapañcavīsatimahābhayehi <a name="P3.0265"></a> parimuccanaṃ natthī’’ti. So mahāyodho sannāhaṃ viya sīlasannāhaṃ katvā paññākhaggaṃ gahetvā khaggena esikāthambhe viya arahattamaggena taṇhesikaṃ luñcitvā, so yodho sadvārabāhakaṃ nagarakavāṭaṃ viya pañcorambhāgiyasaṃyojanaaggaḷaṃ ugghāṭetvā, so yodho palighaṃ viya avijjāpalighaṃ ukkhipitvā, so yodho pākāraṃ bhindanto parikhaṃ viya kammābhisaṅkhāraṃ bhindanto jātisaṃsāraparikhaṃ vikiritvā, so yodho nagaraṃ sobhatthāya <a name="V3.0033"></a> ussāpitaddhaje viya mānaddhaje pātetvā sakkāyanagaraṃ jhāpetvā, so yodho khemanagare uparipāsāde subhojanaṃ viya kilesaparinibbānanagaraṃ pavisitvā amataṃ nirodhārammaṇaṃ phalasamāpattisukhaṃ anubhavamāno kālaṃ vītināmeti.</p>
  180. <p class="subhead">2. Dutiyacetovimuttiphalasuttavaṇṇanā</p>
  181. <p class="bodytext"><a name="para72"></a><a name="para72_an5"></a><span class="paranum">72</span>. Dutiye <span class="bld">aniccasaññā</span>ti khandhapañcakaṃ hutvā abhāvākārena aniccanti uppajjanakasaññā. <span class="bld">Anicce dukkhasaññā</span>ti yadaniccaṃ, taṃ paṭipīḷanākārena dukkhanti uppajjanakasaññā. <span class="bld">Dukkhe anattasaññā</span>ti yaṃ dukkhaṃ, taṃ avasavattanākārena anattāti uppajjanakasaññā. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva. Imesu pana dvīsupi suttesu vipassanāphalaṃ nāma kathitanti.</p>
  182. <p class="subhead">3. Paṭhamadhammavihārīsuttavaṇṇanā</p>
  183. <p class="bodytext"><a name="para73"></a><a name="para73_an5"></a><span class="paranum">73</span>. Tatiye <span class="bld">divasaṃ atināmetī</span>ti divasaṃ atikkāmeti. <span class="bld">Riñcati paṭisallāna</span>nti ekībhāvaṃ vissajjeti. <span class="bld">Desetī</span>ti katheti pakāseti. <span class="bld">Dhammapaññattiyā</span>ti <a name="M3.0033"></a> dhammassa paññāpanāya. <span class="bld">Dhammaṃ</span> <a name="P3.0266"></a> <span class="bld">pariyāpuṇātī</span>ti navaṅgavasena catusaccadhammaṃ pariyāpuṇāti vaḷañjeti katheti. <span class="bld">Na riñcati paṭisallāna</span>nti ekībhāvaṃ na vissajjeti. <span class="bld">Anuyuñjati ajjhattaṃ cetosamatha</span>nti niyakajjhatte cittasamādhiṃ āsevati bhāveti, samathakammaṭṭhāne yuttappayutto hoti.</p>
  184. <p class="bodytext"><span class="bld">Hitesinā</span>ti hitaṃ esantena. <span class="bld">Anukampakenā</span>ti anukampamānena. <span class="bld">Anukampaṃ upādāyā</span>ti anukampaṃ cittena pariggahetvā, paṭiccātipi vuttaṃ hoti. <span class="bld">Kataṃ vo taṃ mayā</span>ti taṃ mayā ime pañca puggale desentena tumhākaṃ kataṃ. Ettakameva hi anukampakassa satthu kiccaṃ yadidaṃ aviparītadhammadesanā, ito paraṃ pana paṭipatti nāma sāvakānaṃ kiccaṃ. Tenāha – <span class="bld">etāni bhikkhu rukkhamūlāni…pe… amhākaṃ anusāsanī</span>ti. Tattha ca <span class="bld">rukkhamūlānī</span>ti iminā rukkhamūlasenāsanaṃ dasseti. <span class="bld">Suññāgārānī</span>ti iminā janavivittaṭṭhānaṃ. Ubhayenāpi ca yogānurūpaṃ senāsanamācikkhati, dāyajjaṃ niyyāteti. <span class="bld">Jhāyathā</span>ti ārammaṇūpanijjhānena aṭṭhatiṃsārammaṇāni, lakkhaṇūpanijjhānena ca aniccādito khandhāyatanādīni upanijjhāyatha, samathañca <a name="V3.0034"></a> vipassanañca vaḍḍhethāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Mā pamādatthā</span>ti mā pamajjittha. <span class="bld">Mā pacchā vippaṭisārino ahuvatthā</span>ti ye hi pubbe daharakāle ārogyakāle sattasappāyādisampattikāle satthu sammukhībhāvakāle ca yonisomanasikāravirahitā rattindivaṃ maṅkulabhattā hutvā seyyasukhamiddhasukhamanuyuttā pamajjanti, te pacchā jarākāle rogakāle maraṇakāle vipattikāle <a name="P3.0267"></a> satthu parinibbānakāle ca taṃ pubbe pamādavihāraṃ anussarantā sappaṭisandhikālakiriyañca bhāriyaṃ sampassamānā vippaṭisārino honti. Tumhe pana tādisā mā ahuvatthāti etamatthaṃ dassento āha – ‘‘mā pacchā vippaṭisārino ahuvatthā’’ti. <span class="bld">Ayaṃ vo amhākaṃ anusāsanī</span>ti ayaṃ amhākaṃ santikā ‘‘jhāyatha mā pamādatthā’’ti tumhākaṃ anusāsanī, ovādoti vuttaṃ hoti.</p>
  185. <p class="subhead">4. Dutiyadhammavihārīsuttavaṇṇanā</p>
  186. <p class="bodytext"><a name="para74"></a><a name="para74_an5"></a><span class="paranum">74</span>. Catutthe <span class="bld">uttari cassa paññāya atthaṃ nappajānātī</span>ti tato pariyattito uttari tassa dhammassa sahavipassanāya maggapaññāya atthaṃ nappajānāti<a name="M3.0034"></a>, cattāri saccāni na passati nappaṭivijjhatīti attho. Sesavāresupi eseva nayo. Evametesu dvīsupi suttesu bahussutabhikkhu vipassanākammiko sotāpanno sakadāgāmī anāgāmī khīṇāsavoti cha janā dhammavihārino nāmāti veditabbā.</p>
  187. <p class="subhead">5. Paṭhamayodhājīvasuttavaṇṇanā</p>
  188. <p class="bodytext"><a name="para75"></a><a name="para75_an5"></a><span class="paranum">75</span>. Pañcame <span class="bld">yodhājīvā</span>ti yuddhūpajīvino. <span class="bld">Rajagga</span>nti hatthiassādīnaṃ pādappahārabhinnāya bhūmiyā uggataṃ rajakkhandhaṃ. <span class="bld">Na santhambhatī</span>ti santhambhitvā ṭhātuṃ na sakkoti. <span class="bld">Sahati rajagga</span>nti rajakkhandhaṃ disvāpi adhivāseti. <span class="bld">Dhajagga</span>nti hatthiassadīnaṃ piṭṭhesu vā rathesu vā ussāpitānaṃ dhajānaṃ aggaṃ. <span class="bld">Ussāraṇa</span>nti hatthiassarathānañceva balakāyassa ca uccāsaddamahāsaddaṃ. <span class="bld">Sampahāre</span>ti samāgate appamattakepi pahāre. <span class="bld">Haññatī</span>ti vihaññati vighātaṃ āpajjati. <span class="bld">Byāpajjatī</span>ti vipattiṃ āpajjati, pakatibhāvaṃ jahati. <span class="bld">Sahati sampahāra</span>nti dve tayo pahāre patvāpi sahati adhivāseti. <span class="bld">Tameva</span> <a name="P3.0268"></a> <span class="bld">saṅgāmasīsa</span>nti taṃyeva jayakkhandhāvāraṭṭhānaṃ. <span class="bld">Ajjhāvasatī</span>ti sattāhamattaṃ abhibhavitvā āvasati. Kiṃ kāraṇā<a name="V3.0035"></a>? Laddhapahārānaṃ pahārajagganatthañceva katakammānaṃ visesaṃ ñatvā ṭhānantaradānatthañca issariyasukhānubhavanatthañca.</p>
  189. <p class="bodytext">Idāni yasmā satthu yodhājīvehi kiccaṃ natthi, imasmiṃ pana sāsane tathārūpe pañca puggale dassetuṃ idaṃ opammaṃ ābhataṃ. Tasmā te puggale dassento <span class="bld">evameva kho</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">saṃsīdatī</span>ti micchāvitakkasmiṃ saṃsīdati anuppavisati. <span class="bld">Na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretu</span>nti brahmacariyavāsaṃ anupacchijjamānaṃ gopetuṃ na sakkoti. <span class="bld">Sikkhādubbalyaṃ āvikatvā</span>ti sikkhāya dubbalabhāvaṃ pakāsetvā. <span class="bld">Kimassa rajaggasmi</span>nti kiṃ tassa puggalassa rajaggaṃ nāmāti vadati. <span class="bld">Abhirūpā</span>ti abhirūpavatī. <span class="bld">Dassanīyā</span>ti dassanayoggā. <span class="bld">Pāsādikā</span>ti dassaneneva cittappasādāvahā. <span class="bld">Paramāyā</span>ti uttamāya. <span class="bld">Vaṇṇapokkharatāyā</span>ti sarīravaṇṇena ceva aṅgasaṇṭhānena ca. <span class="bld">Ūhasatī</span>ti avahasati. <span class="bld">Ullapatī</span>ti katheti. <span class="bld">Ujjhagghatī</span>ti <a name="M3.0035"></a> pāṇiṃ paharitvā mahāhasitaṃ hasati. <span class="bld">Uppaṇḍetī</span>ti uppaṇḍanakathaṃ katheti. <span class="bld">Abhinisīdatī</span>ti abhibhavitvā santike vā ekāsane vā nisīdati. Dutiyapadepi <a name="P3.0269"></a> eseva nayo. <span class="bld">Ajjhottharatī</span>ti avattharati. <span class="bld">Viniveṭhetvā vinimocetvā</span>ti gahitaṭṭhānato tassā hatthaṃ vinibbeṭhetvā ceva mocetvā ca. Sesamettha uttānatthamevāti. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.</p>
  190. <p class="subhead">6. Dutiyayodhājīvasuttavaṇṇanā</p>
  191. <p class="bodytext"><a name="para76"></a><a name="para76_an5"></a><span class="paranum">76</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">asicammaṃ gahetvā</span>ti asiñca cammañca gahetvā. <span class="bld">Dhanukalāpaṃ sannayhitvā</span>ti dhanuñca sarakalāpañca sannayhitvā. <span class="bld">Viyūḷha</span>nti yuddhasannivesavesena ṭhitaṃ. <span class="bld">Saṅgāmaṃ otaratī</span>ti mahāyuddhaṃ otarati. <span class="bld">Ussahati vāyamatī</span>ti ussāhañca vāyāmañca karoti. <span class="bld">Hanantī</span>ti ghātenti. <span class="bld">Pariyāpādentī</span>ti pariyāpādayanti. <span class="bld">Upalikkhantī</span>ti vijjhanti. <span class="bld">Apanentī</span>ti sakasenaṃ gahetvā gacchanti. <span class="bld">Apanetvā ñātakānaṃ nentī</span>ti sakasenaṃ netvā tato ñātakānaṃ santikaṃ nenti. <span class="bld">Nīyamāno</span>ti attano gehaṃ vā sesañātisantikaṃ vā niyyamāno. <span class="bld">Upaṭṭhahanti paricarantī</span>ti pahārasodhanavaṇakappanādīni karontā jagganti gopayanti.</p>
  192. <p class="bodytext"><span class="bld">Arakkhiteneva kāyenā</span>ti arakkhitena kāyadvārena. <span class="bld">Arakkhitāya vācāyā</span>ti arakkhitena vacīdvārena. <span class="bld">Arakkhitena cittenā</span>ti arakkhitena manodvārena. <span class="bld">Anupaṭṭhitāya satiyā</span>ti satiṃ supaṭṭhitaṃ <a name="V3.0036"></a> akatvā. <span class="bld">Asaṃvutehi</span> <a name="P3.0270"></a> <span class="bld">indriyehī</span>ti manacchaṭṭhehi indriyehi apihitehi agopitehi. <span class="bld">Rāgo cittaṃ anuddhaṃsetī</span>ti rāgo uppajjamānova samathavipassanācittaṃ dhaṃseti, dūre khipati. <span class="bld">Rāgapariyuṭṭhitomhi, āvuso, rāgapareto</span>ti ahaṃ, āvuso, rāgena ratto, rāgena anugato.</p>
  193. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭhikaṅkalūpamā</span>tiādīsu <span class="bld">aṭṭhikaṅkalūpamā</span> appassādaṭṭhena. <span class="bld">Maṃsapesūpamā</span> bahusādhāraṇaṭṭhena. <span class="bld">Tiṇukkūpamā</span> anudahanaṭṭhena. <span class="bld">Aṅgārakāsūpamā</span> mahābhitāpaṭṭhena. <span class="bld">Supinakūpamā</span> ittarapaccupaṭṭhānaṭṭhena. <span class="bld">Yācitakūpamā</span> tāvakālikaṭṭhena. <span class="bld">Rukkhaphalūpamā</span> sabbaṅgapaccaṅgapalibhañjanaṭṭhena. <span class="bld">Asisūnūpamā</span> adhikuṭṭanaṭṭhena. <span class="bld">Sattisūlūpamā</span> vinivijjhanaṭṭhena. <span class="bld">Sappasirūpamā</span> sāsaṅkasappaṭibhayaṭṭhena<a name="M3.0036"></a>. <span class="bld">Ussahissāmī</span>ti ussāhaṃ karissāmi. <span class="bld">Dhārayissāmī</span>ti samaṇabhāvaṃ dhārayissāmi. <span class="bld">Abhiramissāmī</span>ti abhiratiṃ uppādessāmi na ukkaṇṭhissāmi. Sesamettha uttānatthameva. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti.</p>
  194. <p class="subhead">7. Paṭhamaanāgatabhayasuttavaṇṇanā</p>
  195. <p class="bodytext"><a name="para77"></a><a name="para77_an5"></a><span class="paranum">77</span>. Sattame <span class="bld">āraññakenā</span>ti araññavāsinā. <span class="bld">Appattassā</span>ti asampattassa jhānavipassanāmaggaphalappabhedassa visesassa pattiyā. Sesapadesupi eseva nayo. <span class="bld">So mamassa antarāyo</span>ti so mama jīvitantarāyo ca brahmacariyantarāyo ca, puthujjanakālakiriyaṃ karontassa saggantarāyo ca maggantarāyo ca bhaveyya. <span class="bld">Handā</span>ti vavassaggatthe nipāto. <span class="bld">Vīriyaṃ ārabhāmī</span>ti duvidhampi vīriyaṃ karomi. <span class="bld">Satthakā</span>ti <a name="P3.0271"></a> satthaṃ viya sandhibandhanacchedakavātā. <span class="bld">Vāḷehī</span>ti kakkhaḷehi. <span class="bld">Māṇavehī</span>ti corehi. <span class="bld">Katakammehi vā akatakammehi vā</span>ti ettha corikaṃ katvā nikkhantā katakammā nāma, corikaṃ kātuṃ gacchantā akatakammā nāma. Tattha katakammā kammassa nipphannattā sattānaṃ galalohitaṃ gahetvā devatānaṃ baliṃ karonti, akatakammā ‘‘evaṃ no kammaṃ nipphajjissatī’’ti paṭhamataraṃ karonti. Idaṃ sandhāya <span class="bld">te maṃ jīvitā voropeyyu</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Vāḷā amanussā</span>ti kakkhaḷā duṭṭhā yakkhādayo amanussā.</p>
  196. <p class="subhead">8. Dutiyaanāgatabhayasuttavaṇṇanā</p>
  197. <p class="bodytext"><a name="para78"></a><a name="para78_an5"></a><span class="paranum">78</span>. Aṭṭhame <span class="bld">purā maṃ so dhammo āgacchatī</span>ti yāva so dhammo maṃ na upagacchati, tāva <a name="V3.0037"></a> ahaṃ puretarameva vīriyaṃ ārabhāmīti attho. <span class="bld">Khīrodakībhūtā</span>ti khīrodakaṃ viya bhūtā ekībhāvaṃ upagatā. <span class="bld">Piyacakkhūhī</span>ti mettacakkhūhi.</p>
  198. <p class="subhead">9. Tatiyaanāgatabhayasuttavaṇṇanā</p>
  199. <p class="bodytext"><a name="para79"></a><a name="para79_an5"></a><span class="paranum">79</span>. Navame <span class="bld">dhammasandosā vinayasandoso</span>ti dhammasandosena vinayasandoso hoti. Kathaṃ pana dhammasmiṃ dussante vinayo dussati nāma? Samathavipassanādhammesu gabbhaṃ aggaṇhantesu pañcavidho vinayo na hoti<a name="M3.0037"></a>, evaṃ dhamme dussante vinayo dussati. Dussīlassa pana saṃvaravinayo nāma na hoti, tasmiṃ asati samathavipassanā gabbhaṃ na gaṇhāti. Evaṃ vinayasandosenapi dhammasandoso veditabbo. <span class="bld">Abhidhammakatha</span>nti sīlādiuttamadhammakathaṃ. <span class="bld">Vedallakatha</span>nti vedapaṭisaṃyuttaṃ ñāṇamissakakathaṃ. <span class="bld">Kaṇhadhammaṃ okkamamānā</span>ti randhagavesitāya upārambhapariyesanavasena <a name="P3.0272"></a> kāḷakadhammaṃ okkamamānā. Apica duṭṭhacittena puggalaṃ ghaṭṭentāpi taṃ kaṇhadhammaṃ attano dahantāpi lābhasakkāratthaṃ kathentāpi kaṇhadhammaṃ okkamantiyeva.</p>
  200. <p class="bodytext"><span class="bld">Gambhīrā</span>ti pāḷigambhīrā. <span class="bld">Gambhīratthā</span>ti atthagambhīrā. <span class="bld">Lokuttarā</span>ti lokuttaradhammadīpakā. <span class="bld">Suññatāpaṭisaṃyuttā</span>ti khandhadhātuāyatanapaccayākārapaṭisaṃyuttā. <span class="bld">Na aññā cittaṃ upaṭṭhapessantī</span>ti jānanatthāya cittaṃ na ṭhapessanti. <span class="bld">Uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabba</span>nti uggahetabbe ca vaḷañjetabbe ca. <span class="bld">Kavitā</span>ti silokādibandhanavasena kavīhi katā. <span class="bld">Kāveyyā</span>ti tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Bāhirakā</span>ti sāsanato bahiddhā ṭhitā. <span class="bld">Sāvakabhāsitā</span>ti bāhirasāvakehi bhāsitā. Sesamettha heṭṭhā vuttanayattā suviññeyyattā ca uttānatthameva.</p>
  201. <p class="subhead">10. Catutthaanāgatabhayasuttavaṇṇanā</p>
  202. <p class="bodytext"><a name="para80"></a><a name="para80_an5"></a><span class="paranum">80</span>. Dasame <span class="bld">kalyāṇakāmā</span>ti sundarakāmā. <span class="bld">Rasaggānī</span>ti uttamarasāni. <span class="bld">Saṃsaṭṭhā viharissantī</span>ti pañcavidhena saṃsaggena saṃsaṭṭhā viharissanti. <span class="bld">Sannidhikāraparibhoga</span>nti sannidhikatassa paribhogaṃ. <span class="bld">Oḷārikampi nimitta</span>nti ettha pathaviṃ khaṇantopi khaṇāhīti āṇāpentopi pathaviyaṃ oḷārikaṃ nimittaṃ karoti nāma. Tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ chindantopi chindāti āṇāpentopi haritagge <a name="P3.0273"></a> oḷārikaṃ nimittaṃ karoti nāma. Ājīvatthāya paṇṇanivāpaādīni <a name="V3.0038"></a> gāhāpento phalāni ocinante vā ocināpentena vattabbameva natthi. Imesu catūsu suttesu satthārā sāsane vuddhiparihāni kathitāti.</p>
  203. <p class="centered">Yodhājīvavaggo tatiyo.</p>
  204. <a name="an5_2_4"></a>
  205. <p class="chapter">(9) 4. Theravaggo</p>
  206. <p class="subhead">1. Rajanīyasuttavaṇṇanā</p>
  207. <p class="bodytext"><a name="para81"></a><a name="para81_an5"></a><span class="paranum">81</span>. Catutthassa <a name="M3.0038"></a> paṭhame <span class="bld">rajanīyesū</span>ti rāgassa paccayesu ārammaṇesu. Sesesupi eseva nayo.</p>
  208. <p class="subhead">2. Vītarāgasuttavaṇṇanā</p>
  209. <p class="bodytext"><a name="para82"></a><a name="para82_an5"></a><span class="paranum">82</span>. Dutiye <span class="bld">makkhī</span>ti guṇamakkhako. <span class="bld">Paḷāsī</span>ti yugaggāhalakkhaṇena paḷāsena samannāgato.</p>
  210. <p class="subhead">3. Kuhakasuttavaṇṇanā</p>
  211. <p class="bodytext"><a name="para83"></a><a name="para83_an5"></a><span class="paranum">83</span>. Tatiye <span class="bld">kuhako</span>ti tīhi kuhanavatthūhi samannāgato. <span class="bld">Lapako</span>ti lābhasannissitāya lapanāya samannāgato. <span class="bld">Nemittiko</span>ti nimittakiriyakārako. <span class="bld">Nippesiko</span>ti nippesanakatāya samannāgato. <span class="bld">Lābhena ca lābhaṃ nijigīsitā</span>ti lābhena lābhagavesako. Sukkapakkho vuttavipallāsavasena veditabbo. Catutthaṃ uttānameva.</p>
  212. <p class="subhead">5. Akkhamasuttavaṇṇanā</p>
  213. <p class="bodytext"><a name="para85"></a><a name="para85_an5"></a><span class="paranum">85</span>. Pañcame <a name="V3.0039"></a> <span class="bld">akkhamo hoti rūpāna</span>nti rūpārammaṇānaṃ anadhivāsako hoti, tadārammaṇehi rāgādīhi abhibhuyyati. Eseva nayo sabbattha.</p>
  214. <p class="subhead">6. Paṭisambhidāppattasuttavaṇṇanā</p>
  215. <p class="bodytext"><a name="para86"></a><a name="para86_an5"></a><span class="paranum">86</span>. Chaṭṭhe <a name="P3.0274"></a> <span class="bld">atthapaṭisambhidāppatto</span>ti pañcasu atthesu pabhedagataṃ ñāṇaṃ patto. <span class="bld">Dhammapaṭisambhidāppatto</span>ti catubbidhe dhamme pabhedagataṃ ñāṇaṃ patto. <span class="bld">Niruttipaṭisambhidāppatto</span>ti dhammaniruttīsu pabhedagataṃ ñāṇaṃ patto. <span class="bld">Paṭibhānapaṭisambhidāppatto</span>ti tesu tīsu ñāṇesu pabhedagataṃ ñāṇaṃ patto. So pana tāni tīṇi ñāṇāneva jānāti, na tesaṃ kiccaṃ karoti. <span class="bld">Uccāvacānī</span>ti mahantakhuddakāni. <span class="bld">Kiṃkaraṇīyānī</span>ti iti kattabbāni.</p>
  216. <p class="subhead">7. Sīlavantasuttavaṇṇanā</p>
  217. <p class="bodytext"><a name="para87"></a><a name="para87_an5"></a><span class="paranum">87</span>. Sattamaṃ <a name="M3.0039"></a> uttānatthameva. Sīlaṃ panettha khīṇāsavasīlameva, bāhusaccampi khīṇāsavabāhusaccameva, vācāpi khīṇāsavassa kalyāṇavācāva, jhānānipi kiriyajjhānāneva kathitānīti veditabbāni.</p>
  218. <p class="subhead">8. Therasuttavaṇṇanā</p>
  219. <p class="bodytext"><a name="para88"></a><a name="para88_an5"></a><span class="paranum">88</span>. Aṭṭhame <span class="bld">thero</span>ti thirabhāvappatto. <span class="bld">Rattaññū</span>ti pabbajitadivasato paṭṭhāya atikkantānaṃ bahūnaṃ rattīnaṃ ñātā. <span class="bld">Ñāto</span>ti paññāto pākaṭo. <span class="bld">Yasassī</span>ti yasanissito. <span class="bld">Micchādiṭṭhiko</span>ti ayāthāvadiṭṭhiko. <span class="bld">Saddhammā vuṭṭhāpetvā</span>ti dasakusalakammapathadhammato vuṭṭhāpetvā. <span class="bld">Asaddhamme patiṭṭhāpetī</span>ti akusalakammapathesu patiṭṭhāpeti.</p>
  220. <p class="subhead">9. Paṭhamasekhasuttavaṇṇanā</p>
  221. <p class="bodytext"><a name="para89"></a><a name="para89_an5"></a><span class="paranum">89</span>. Navame <a name="V3.0040"></a> <span class="bld">sekhassā</span>ti sikkhakassa sakaraṇīyassa. <span class="bld">Parihānāyā</span>ti upariguṇehi parihānatthāya. <span class="bld">Kammārāmatā</span>ti navakamme ramanakabhāvo. <span class="bld">Bhassārāmatā</span>ti <a name="P3.0275"></a> ālāpasallāpe ramanakabhāvo. <span class="bld">Niddārāmatā</span>ti niddāyane ramanakabhāvo. <span class="bld">Saṅgaṇikārāmatā</span>ti gaṇasaṅgaṇikāya ramanakabhāvo. <span class="bld">Yathāvimuttaṃ cittaṃ na paccavekkhatī</span>ti yathā yaṃ cittaṃ vimuttaṃ, ye ca dosā pahīnā, guṇā ca paṭiladdhā, te paccavekkhitvā upariguṇapaṭilābhāya vāyāmaṃ na karotīti attho. Iti imasmiṃ sutte sattannaṃ sekhānaṃ upariguṇehi parihānikāraṇañca vuddhikāraṇañca kathitaṃ. Yañca nāma sekhassa parihānakāraṇaṃ, taṃ puthujjanassa paṭhamameva hotīti.</p>
  222. <p class="subhead">10. Dutiyasekhasuttavaṇṇanā</p>
  223. <p class="bodytext"><a name="para90"></a><a name="para90_an5"></a><span class="paranum">90</span>. Dasame <span class="bld">viyatto</span>ti byatto cheko. <span class="bld">Kiṃkaraṇīyesū</span>ti iti kattabbesu. <span class="bld">Cetosamatha</span>nti samādhikammaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Ananulomikenā</span>ti sāsanassa ananucchavikena. <span class="bld">Atikālenā</span>ti atipātova. <span class="bld">Atidivā</span>ti divā vuccati majjhanhiko, taṃ atikkamitvā. <span class="bld">Ābhisallekhikā</span>ti ativiya kilesasallekhikā. <span class="bld">Cetovivaraṇasappāyā</span>ti cittavivaraṇasaṅkhātānaṃ samathavipassanānaṃ sappāyā. <span class="bld">Appicchakathā</span>ti appicchā hothāti <a name="M3.0040"></a> kathanakathā. <span class="bld">Santuṭṭhikathā</span>ti catūhi paccayehi santuṭṭhā hothāti kathanakathā. <span class="bld">Pavivekakathā</span>ti tīhi vivekehi vivittā hothāti kathanakathā. <span class="bld">Asaṃsaggakathā</span>ti pañcavidhena saṃsaggena asaṃsaṭṭhā hothāti kathanakathā. <span class="bld">Vīriyārambhakathā</span>ti duvidhaṃ vīriyaṃ ārabhathāti kathanakathā. <span class="bld">Sīlakathā</span>dīsu sīlaṃ ārabbha kathā sīlakathā. Samādhiṃ ārabbha, paññaṃ ārabbha, pañcavidhaṃ <a name="P3.0276"></a> vimuttiṃ ārabbha, ekūnavīsatipaccavekkhaṇasaṅkhātaṃ vimuttiñāṇadassanaṃ ārabbha kathā vimuttiñāṇadassanakathā. <span class="bld">Na nikāmalābhī</span>tiādīsu na icchiticchitalābhī, dukkhalābhī na vipulalābhīti attho. Sesaṃ uttānatthamevāti.</p>
  224. <p class="centered">Theravaggo catuttho.</p>
  225. <a name="an5_2_5"></a>
  226. <p class="chapter">(10) 5. Kakudhavaggo</p>
  227. <p class="subhead">1-2. Sampadāsuttadvayavaṇṇanā</p>
  228. <p class="bodytext"><a name="para91-92"></a><a name="para91-92_an5"></a><span class="paranum">91-92</span>. Pañcamassa <a name="V3.0041"></a> paṭhame pañca sampadā missikā kathitā. Dutiye purimā catasso missikā, pañcamī lokikāva.</p>
  229. <p class="subhead">3. Byākaraṇasuttavaṇṇanā</p>
  230. <p class="bodytext"><a name="para93"></a><a name="para93_an5"></a><span class="paranum">93</span>. Tatiye <span class="bld">aññābyākaraṇānī</span>ti arahattabyākaraṇāni. <span class="bld">Mandattā</span>ti mandabhāvena aññāṇena. <span class="bld">Momūhattā</span>ti atimūḷhabhāvena. <span class="bld">Aññaṃ byākarotī</span>ti arahattaṃ pattosmīti katheti. <span class="bld">Icchāpakato</span>ti icchāya abhibhūto. <span class="bld">Adhimānenā</span>ti adhigatamānena. <span class="bld">Sammadevā</span>ti hetunā nayena kāraṇeneva.</p>
  231. <p class="subhead">4-5. Phāsuvihārasuttādivaṇṇanā</p>
  232. <p class="bodytext"><a name="para94-95"></a><a name="para94-95_an5"></a><span class="paranum">94-95</span>. Catutthe <span class="bld">phāsuvihārā</span>ti sukhavihārā. Pañcame <span class="bld">akuppa</span>nti arahattaṃ.</p>
  233. <p class="subhead">6. Sutadharasuttavaṇṇanā</p>
  234. <p class="bodytext"><a name="para96"></a><a name="para96_an5"></a><span class="paranum">96</span>. Chaṭṭhe <a name="M3.0041"></a> <span class="bld">appaṭṭho</span>ti appasamārambho. <span class="bld">Appakicco</span>ti appakaraṇīyo. <span class="bld">Subharo</span>ti sukhena bharitabbo suposo. <span class="bld">Susantoso</span>ti tīhi santosehi suṭṭhu santoso. <span class="bld">Jīvitaparikkhāresū</span>ti jīvitasambhāresu. <span class="bld">Appāhāro</span>ti mandāhāro. <span class="bld">Anodarikatta</span>nti na odarikabhāvaṃ amahagghasabhāvaṃ anuyutto. <span class="bld">Appamiddho</span>ti <a name="P3.0277"></a> na bahuniddo. Sattamaṭṭhamāni uttānatthāni.</p>
  235. <p class="subhead">9. Sīhasuttavaṇṇanā</p>
  236. <p class="bodytext"><a name="para99"></a><a name="para99_an5"></a><span class="paranum">99</span>. Navame <a name="V3.0042"></a> <span class="bld">sakkaccaññeva deti no asakkacca</span>nti anavaññāya avirajjhitvāva deti, no avaññāya virajjhitvā. <span class="bld">Mā me yoggapatho nassā</span>ti mayā katayoggapatho mayhaṃ mā nassatu, ‘‘eko sīho uṭṭhāya biḷāraṃ paharanto virajjhitvā paharī’’ti evaṃ vattāro mā hontūti attho. <span class="bld">Annabhāranesādāna</span>nti ettha annaṃ vuccati yavabhattaṃ, taṃ bhāro etesanti annabhārā. Yācakānaṃ etaṃ nāmaṃ. Nesādā vuccanti sākuṇikā. Iti sabbapacchimāya koṭiyā etesaṃ yācakanesādānampi sakkaccameva deseti.</p>
  237. <p class="subhead">10. Kakudhatherasuttavaṇṇanā</p>
  238. <p class="bodytext"><a name="para100"></a><a name="para100_an5"></a><span class="paranum">100</span>. Dasame <span class="bld">attabhāvapaṭilābho</span>ti sarīrapaṭilābho. <span class="bld">Dve vā tīṇi vā māgadhakāni gāmakkhettānī</span>ti ettha māgadhikaṃ gāmakkhettaṃ atthi khuddakaṃ, atthi majjhimaṃ, atthi mahantaṃ. Khuddakaṃ gāmakkhettaṃ ito cattālīsaṃ usabhāni, ito cattālīsanti gāvutaṃ hoti, majjhimaṃ ito gāvutaṃ, ito gāvutanti aḍḍhayojanaṃ hoti, mahantaṃ ito diyaḍḍhagāvutaṃ, ito diyaḍḍhagāvutanti tigāvutaṃ hoti. Tesu khuddakena gāmakkhettena tīṇi, khuddakena ca majjhimena ca dve gāmakkhettāni tassa attabhāvo. Tigāvutañhissa sarīraṃ. <span class="bld">Pariharissāmī</span>ti paṭijaggissāmi gopayissāmi. <span class="bld">Rakkhasseta</span>nti rakkhassu etaṃ. <span class="bld">Moghapuriso</span>ti tucchapuriso. <span class="bld">Nāssassā</span>ti na <a name="M3.0042"></a> etassa bhaveyya. <span class="bld">Samudācareyyāmā</span>ti <a name="P3.0278"></a> katheyyāma. <span class="bld">Sammannatī</span>ti sammānaṃ karoti. <span class="bld">Yaṃ tumo karissati tumova tena paññāyissatī</span>ti yaṃ esa karissati, esova tena kammena pākaṭo bhavissati. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  239. <p class="centered">Kakudhavaggo pañcamo.</p>
  240. <p class="centered">Dutiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  241. <a name="an5_3"></a>
  242. <p class="title">3. Tatiyapaṇṇāsakaṃ</p>
  243. <a name="an5_3_1"></a>
  244. <p class="chapter">(11) 1. Phāsuvihāravaggo</p>
  245. <p class="subhead">1. Sārajjasuttavaṇṇanā</p>
  246. <p class="bodytext"><a name="para101"></a><a name="para101_an5"></a><span class="paranum">101</span>. Tatiyassa <a name="M3.0043"></a><a name="V3.0043"></a> paṭhame <span class="bld">vesārajjakaraṇā</span>ti visāradabhāvāvahā. <span class="bld">Sārajjaṃ hotī</span>ti domanassaṃ hoti.</p>
  247. <p class="subhead">2. Ussaṅkitasuttavaṇṇanā</p>
  248. <p class="bodytext"><a name="para102"></a><a name="para102_an5"></a><span class="paranum">102</span>. Dutiye <span class="bld">ussaṅkitaparisaṅkito</span>ti ussaṅkito ca parisaṅkito ca. <span class="bld">Api akuppadhammopī</span>ti api akuppadhammo khīṇāsavo samānopi parehi pāpabhikkhūhi ussaṅkitaparisaṅkito hotīti attho. <span class="bld">Vesiyāgocaro</span>tiādīsu vesiyā vuccanti rūpūpajīviniyo, tā gocaro assāti vesiyāgocaro, tāsaṃ gehaṃ abhiṇhagamanoti attho. Sesapadesupi eseva nayo. Tattha pana <span class="bld">vidhavā</span>ti matapatikā. <span class="bld">Thullakumārikā</span>ti mahallikakumārikāyo.</p>
  249. <p class="subhead">3. Mahācorasuttavaṇṇanā</p>
  250. <p class="bodytext"><a name="para103"></a><a name="para103_an5"></a><span class="paranum">103</span>. Tatiye <span class="bld">ito bhogena paṭisantharissāmī</span>ti ito mama sāpateyyato bhogaṃ gahetvā tena paṭisanthāraṃ karissāmi, tassa ca mama ca antaraṃ pidahissāmīti attho. <span class="bld">Gahaṇānī</span>ti <a name="P3.0279"></a> parasantakānaṃ bhaṇḍānaṃ gahaṇāni. <span class="bld">Guyhamantā</span>ti guhitabbamantā. <span class="bld">Antaggāhikāyā</span>ti sassataṃ vā ucchedaṃ vā gahetvā ṭhitāya. Sesamettha uttānatthameva. Catutthe sabbaṃ heṭṭhā vuttanayameva.</p>
  251. <p class="subhead">5. Phāsuvihārasuttavaṇṇanā</p>
  252. <p class="bodytext"><a name="para105"></a><a name="para105_an5"></a><span class="paranum">105</span>. Pañcame <span class="bld">mettaṃ kāyakamma</span>nti mettacittena pavattitaṃ kāyakammaṃ. <span class="bld">Āvi ceva raho cā</span>ti <a name="V3.0044"></a> sammukhe ceva parammukhe ca. Itaresupi eseva nayo. <span class="bld">Yāni tāni sīlānī</span>tiādi catupārisuddhisīlavasena vuttaṃ. <span class="bld">Samādhisaṃvattanikānī</span>ti <a name="M3.0044"></a> maggasamādhiphalasamādhinibbattakāni. <span class="bld">Sīlasāmaññagato</span>ti samānasīlataṃ gato, ekasadisasīlo hutvāti attho. <span class="bld">Takkarassā</span>ti yo naṃ karoti, tassa. Iti imasmiṃ sutte sīlaṃ missakaṃ kathitaṃ, diṭṭhi vipassanāsammādiṭṭhīti.</p>
  253. <p class="subhead">6. Ānandasuttavaṇṇanā</p>
  254. <p class="bodytext"><a name="para106"></a><a name="para106_an5"></a><span class="paranum">106</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">no ca paraṃ adhisīle sampavattā hotī</span>ti paraṃ sīlabhāvena na garahati na upavadati. <span class="bld">Attānupekkhī</span>ti attanova katākataṃ jānanavasena attānaṃ anupekkhitā. <span class="bld">No parānupekkhī</span>ti parassa katākatesu abyāvaṭo. <span class="bld">Apaññāto</span>ti apākaṭo appapuñño. <span class="bld">Apaññātakenā</span>ti apaññātabhāvena apākaṭatāya mandapuññatāya. <span class="bld">No paritassatī</span>ti paritāsaṃ nāpajjati. Iti imasmiṃ sutte khīṇāsavova kathito.</p>
  255. <p class="subhead">7-8. Sīlasuttādivaṇṇanā</p>
  256. <p class="bodytext"><a name="para107-108"></a><a name="para107-108_an5"></a><span class="paranum">107-108</span>. Sattame sīlasamādhipaññā missikā kathitā, vimutti arahattaphalaṃ<a name="P3.0280"></a>, vimuttiñāṇadassanaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ lokiyameva. Aṭṭhamepi eseva nayo. Paccavekkhaṇañāṇaṃ panettha asekhassa pavattattā asekhanti vuttaṃ.</p>
  257. <p class="subhead">9-10. Cātuddisasuttādivaṇṇanā</p>
  258. <p class="bodytext"><a name="para109-110"></a><a name="para109-110_an5"></a><span class="paranum">109-110</span>. Navame <span class="bld">cātuddiso</span>ti catūsu disāsu appaṭihatacāro. Imasmimpi sutte khīṇāsavova kathito. Dasame <span class="bld">ala</span>nti yutto. Idhāpi khīṇāsavova kathito.</p>
  259. <p class="centered">Phāsuvihāravaggo paṭhamo.</p>
  260. <a name="an5_3_2"></a>
  261. <p class="chapter">(12) 2. Andhakavindavaggo</p>
  262. <p class="subhead">1. Kulūpakasuttavaṇṇanā</p>
  263. <p class="bodytext"><a name="para111"></a><a name="para111_an5"></a><span class="paranum">111</span>. Dutiyassa <a name="V3.0045"></a> paṭhame <span class="bld">asanthavavissāsī</span>ti attanā saddhiṃ santhavaṃ akarontesu vissāsaṃ anāpajjantesuyeva vissāsaṃ karoti. <span class="bld">Anissaravikappī</span>ti <a name="M3.0045"></a> anissarova samāno ‘‘imaṃ detha, imaṃ gaṇhathā’’ti issaro viya vikappeti. <span class="bld">Vissaṭṭhupasevī</span>ti vissaṭṭhāni bhinnakulāni ghaṭanatthāya upasevati. <span class="bld">Upakaṇṇakajappī</span>ti kaṇṇamūle mantaṃ gaṇhāti. Sukkapakkho vuttavipariyāyena veditabbo.</p>
  264. <p class="subhead">2. Pacchāsamaṇasuttavaṇṇanā</p>
  265. <p class="bodytext"><a name="para112"></a><a name="para112_an5"></a><span class="paranum">112</span>. Dutiye <span class="bld">pattapariyāpannaṃ na gaṇhātī</span>ti upajjhāye nivattitvā ṭhite attano tucchapattaṃ datvā tassa pattaṃ na gaṇhāti, tato vā dīyamānaṃ na gaṇhāti. <span class="bld">Na nivāretī</span>ti idaṃ vacanaṃ āpattivītikkamavacanaṃ nāmāti <a name="P3.0281"></a> na jānāti. Ñatvā vāpi, ‘‘bhante, evarūpaṃ nāma vattuṃ na vaṭṭatī’’ti na nivāreti. <span class="bld">Kathaṃ opātetī</span>ti tassa kathaṃ bhinditvā attano kathaṃ paveseti. <span class="bld">Jaḷo</span>ti jaḍo. <span class="bld">Eḷamūgo</span>ti paggharitakheḷamukho. Tatiyaṃ uttānameva.</p>
  266. <p class="subhead">4. Andhakavindasuttavaṇṇanā</p>
  267. <p class="bodytext"><a name="para114"></a><a name="para114_an5"></a><span class="paranum">114</span>. Catutthe <span class="bld">sīlavā hothā</span>ti sīlavantā hotha. <span class="bld">Ārakkhasatino</span>ti dvārarakkhikāya satiyā samannāgatā. <span class="bld">Nipakkasatino</span>ti dvārarakkhanakeneva ñāṇena samannāgatassatino. <span class="bld">Satārakkhena cetasā samannāgatā</span>ti satārakkhena cittena samannāgatā. <span class="bld">Appabhassā</span>ti appakathā. <span class="bld">Sammādiṭṭhikā</span>ti kammassakatajjhāna-vipassanāmagga-phalavasena pañcavidhāya sammādiṭṭhiyā samannāgatā. Apica paccavekkhaṇañāṇampi sammādiṭṭhiyevāti veditabbā.</p>
  268. <p class="subhead">5. Maccharinīsuttavaṇṇanā</p>
  269. <p class="bodytext"><a name="para115"></a><a name="para115_an5"></a><span class="paranum">115</span>. Pañcame <a name="V3.0046"></a> <span class="bld">āvāsamaccharinī</span>ti āvāsaṃ maccharāyati, tattha aññesaṃ vāsaṃ na sahati. <span class="bld">Kulamaccharinī</span>ti upaṭṭhākakulaṃ maccharāyati, aññesaṃ tattha upasaṅkamanaṃ na sahati. <span class="bld">Lābhamaccharinī</span>ti lābhaṃ maccharāyati, aññesaṃ taṃ uppajjantaṃ na sahati. <span class="bld">Vaṇṇamaccharinī</span>ti guṇaṃ maccharāyati, aññesaṃ guṇakathaṃ na sahati. <span class="bld">Dhammamaccharinī</span>ti <a name="P3.0282"></a> pariyattidhammaṃ maccharāyati, aññesaṃ dātuṃ na icchati.</p>
  270. <p class="subhead">6-7. Vaṇṇanāsuttādivaṇṇanā</p>
  271. <p class="bodytext"><a name="para116-117"></a><a name="para116-117_an5"></a><span class="paranum">116-117</span>. Chaṭṭhe <a name="M3.0046"></a> <span class="bld">saddhādeyyaṃ vinipātetī</span>ti parehi saddhāya dinnapiṇḍapātato aggaṃ aggahetvā parassa deti. Sattame <span class="bld">issukinī</span>ti issāya samannāgatā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  272. <p class="centered">Andhakavindavaggo dutiyo.</p>
  273. <a name="an5_3_3"></a>
  274. <p class="chapter">(13) 3. Gilānavaggo</p>
  275. <p class="subhead">4. Dutiyaupaṭṭhākasuttavaṇṇanā</p>
  276. <p class="bodytext"><a name="para124"></a><a name="para124_an5"></a><span class="paranum">124</span>. Tatiyassa catutthe <span class="bld">nappaṭibalo</span>ti kāyabalena ca ñāṇabalena ca asamannāgato. <span class="bld">Āmisantaro</span>ti āmisahetuko cīvarādīni paccāsīsamāno.</p>
  277. <p class="subhead">5-6. Anāyussāsuttadvayavaṇṇanā</p>
  278. <p class="bodytext"><a name="para125-126"></a><a name="para125-126_an5"></a><span class="paranum">125-126</span>. Pañcame <a name="V3.0047"></a> <span class="bld">anāyussā</span>ti āyupacchedanā, na āyuvaḍḍhanā. Chaṭṭhepi eseva nayo.</p>
  279. <p class="subhead">7. Vapakāsasuttavaṇṇanā</p>
  280. <p class="bodytext"><a name="para127"></a><a name="para127_an5"></a><span class="paranum">127</span>. Sattame <span class="bld">nālaṃ saṅghamhā vapakāsitu</span>nti saṅghato nikkhamitvā ekako vasituṃ na yutto. Kāmañcesa saṅghamajjhepi vasituṃ ayuttova asaṅghasobhanatāya, ovādānusāsanippaṭibaddhattā pana nippariyāyeneva saṅghamhā vapakāsituṃ na yutto. <span class="bld">Alaṃ saṅghamhā vapakāsitu</span>nti cātuddisattā saṅghamhā nikkhamma ekako vasituṃ yutto, saṅghasobhanatāya pana saṅghepi vasituṃ yuttoyeva. Aṭṭhamaṃ uttānatthameva.</p>
  281. <p class="subhead">9. Parikuppasuttavaṇṇanā</p>
  282. <p class="bodytext"><a name="para129"></a><a name="para129_an5"></a><span class="paranum">129</span>. Navame <span class="bld">āpāyikā</span>ti apāyagāmino. <span class="bld">Nerayikā</span>ti nirayagāmino. <span class="bld">Parikuppā</span>ti <a name="P3.0283"></a> parikuppanasabhāvā purāṇavaṇasadisā. <span class="bld">Atekicchā</span>ti akattabbaparikammā. Dasamaṃ uttānatthamevāti.</p>
  283. <p class="centered">Gilānavaggo tatiyo.</p>
  284. <a name="an5_3_4"></a>
  285. <p class="chapter">(14) 4. Rājavaggo</p>
  286. <p class="subhead">1. Paṭhamacakkānuvattanasuttavaṇṇanā</p>
  287. <p class="bodytext"><a name="para131"></a><a name="para131_an5"></a><span class="paranum">131</span>. Catutthassa <a name="M3.0047"></a> paṭhame <span class="bld">dhammenā</span>ti dasakusaladhammena. <span class="bld">Cakka</span>nti āṇācakkaṃ. <span class="bld">Atthaññū</span>ti rajjatthaṃ jānāti. <span class="bld">Dhammaññū</span>ti paveṇidhammaṃ jānāti. <span class="bld">Mattaññū</span>ti daṇḍe vā balamhi vā pamāṇaṃ jānāti. <span class="bld">Kālaññū</span>ti rajjasukhānubhavanakālaṃ, vinicchayakaraṇakālaṃ, janapadacārikākālañca <a name="V3.0048"></a> jānāti. <span class="bld">Parisaññū</span>ti ayaṃ parisā khattiyaparisā, ayaṃ brāhmaṇavessasuddasamaṇaparisāti jānāti.</p>
  288. <p class="bodytext">Tathāgatavāre <span class="bld">atthaññū</span>ti pañca atthe jānāti. <span class="bld">Dhammaññū</span>ti cattāro dhamme jānāti. <span class="bld">Mattaññū</span>ti catūsu paccayesu paṭiggahaṇaparibhogamattaṃ jānāti. <span class="bld">Kālaññū</span>ti ayaṃ kālo paṭisallīnassa, ayaṃ samāpattiyā, ayaṃ dhammadesanāya, ayaṃ janapadacārikāyāti evaṃ kālaṃ jānāti. <span class="bld">Parisaññū</span>ti ayaṃ parisā khattiyaparisā…pe… ayaṃ samaṇaparisāti jānāti. <span class="bld">Anuttara</span>nti navahi lokuttaradhammehi anuttaraṃ. <span class="bld">Dhammacakka</span>nti seṭṭhacakkaṃ.</p>
  289. <p class="subhead">2. Dutiyacakkānuvattanasuttavaṇṇanā</p>
  290. <p class="bodytext"><a name="para132"></a><a name="para132_an5"></a><span class="paranum">132</span>. Dutiye <span class="bld">pitarā pavattitaṃ cakka</span>nti cakkavattimhi pabbajite vā kālakate vā cakkaratanaṃ sattāhamattaṃ ṭhatvā antaradhāyati, kathamesa taṃ anuppavatteti nāma? Pitu paveṇiyaṃ <a name="P3.0284"></a> ṭhatvā cakkavattivattaṃ pūretvā cakkavattirajjaṃ kārentopi pitarā pavattitameva anuppavatteti nāma.</p>
  291. <p class="subhead">3. Dhammarājāsuttavaṇṇanā</p>
  292. <p class="bodytext"><a name="para133"></a><a name="para133_an5"></a><span class="paranum">133</span>. Tatiyaṃ tikanipāte vuttanayameva. Sevitabbāsevitabbe panettha pacchimapadadvayameva viseso. Tattha sammāājīvo sevitabbo, micchāājīvo na sevitabbo. Sappāyo gāmanigamo sevitabbo, asappāyo na sevitabbo.</p>
  293. <p class="subhead">4. Yassaṃdisaṃsuttavaṇṇanā</p>
  294. <p class="bodytext"><a name="para134"></a><a name="para134_an5"></a><span class="paranum">134</span>. Catutthe <a name="M3.0048"></a> <span class="bld">ubhato</span>ti dvīhipi pakkhehi. <span class="bld">Mātito ca pitito cā</span>ti yassa hi mātā khattiyā, mātumātā khattiyā, tassāpi mātā khattiyā. Pitā khattiyo, pitupitā khattiyo, tassapi pitā khattiyo. So ubhato sujāto mātito ca pitito ca. <span class="bld">Saṃsuddhagahaṇiko</span>ti saṃsuddhāya mātukucchiyā samannāgato. ‘‘Samavepākiniyā gahaṇiyā’’ti ettha pana <a name="V3.0049"></a> kammajatejodhātu gahaṇīti vuccati. <span class="bld">Yāva sattamā pitāmahayugā</span>ti ettha pitupitā pitāmaho, pitāmahassa yugaṃ pitāmahayugaṃ. Yuganti āyuppamāṇaṃ vuccati. Abhilāpamattameva cetaṃ, atthato pana pitāmahoyeva pitāmahayugaṃ. Tato uddhaṃ sabbepi pubbapurisā pitāmahaggahaṇeneva gahitā. Evaṃ yāva sattamo puriso, tāva saṃsuddhagahaṇiko, atha vā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādenāti dasseti. <span class="bld">Akkhitto</span>ti ‘‘apanetha etaṃ, kiṃ iminā’’ti evaṃ akkhitto anavakkhitto. <span class="bld">Anupakkuṭṭho</span>ti na upakkuṭṭho na akkosaṃ vā nindaṃ vā pattapubbo. Kena <a name="P3.0285"></a> kāraṇenāti? <span class="bld">Jātivādena,</span> ‘‘itipi hīnajātiko eso’’ti evarūpena vacanenāti attho.</p>
  295. <p class="bodytext"><span class="bld">Aḍḍho</span>tiādīsu yo koci attano santakena vibhavena aḍḍho hoti. Idha pana na kevalaṃ aḍḍhoyeva, <span class="bld">mahaddhano</span> mahatā aparimāṇasaṅkhena dhanena samannāgatoti attho. Pañcakāmaguṇavasena mahantā uḷārā bhogā assāti <span class="bld">mahābhogo. Paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro</span>ti koso vuccati bhaṇḍāgāraṃ, nidahitvā ṭhapitena dhanena paripuṇṇakoso, dhaññena ca paripuṇṇakoṭṭhāgāroti attho. Atha vā catubbidho koso hatthī assā rathā raṭṭhanti, tividhaṃ koṭṭhāgāraṃ dhanakoṭṭhāgāraṃ dhaññakoṭṭhāgāraṃ vatthakoṭṭhāgāranti. Taṃ sabbampi paripuṇṇamassāti paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro. <span class="bld">Assavāyā</span>ti kassaci bahumpi dhanaṃ dentassa senā na suṇāti, sā anassavā nāma hoti. Kassaci adentassāpi suṇātiyeva, ayaṃ assavā nāma. <span class="bld">Ovādapaṭikarāyā</span>ti ‘‘idaṃ vo kattabba, idaṃ na kattabba’’nti dinnaovādakarāya. <span class="bld">Paṇḍito</span>ti paṇḍiccena samannāgato. <span class="bld">Byatto</span>ti paññāveyyattiyena yutto. <span class="bld">Medhāvī</span>ti ṭhānuppattikapaññāya <a name="M3.0049"></a> samannāgato. <span class="bld">Paṭibalo</span>ti samattho. <span class="bld">Atthe cintetu</span>nti vaḍḍhiatthe cintetuṃ. So hi paccuppannaatthavaseneva ‘‘atītepi evaṃ ahesuṃ, anāgatepi evaṃ bhavissantī’’ti cinteti. <span class="bld">Vijitāvīna</span>nti vijitavijayānaṃ, mahantena vā vijayena samannāgatānaṃ. <span class="bld">Vimuttacittāna</span>nti pañcahi vimuttīhi vimuttamānasānaṃ.</p>
  296. <p class="subhead">5-6. Patthanāsuttadvayavaṇṇanā</p>
  297. <p class="bodytext"><a name="para135-136"></a><a name="para135-136_an5"></a><span class="paranum">135-136</span>. Pañcame <a name="P3.0286"></a> <span class="bld">negamajānapadassā</span>ti nigamavāsino ca raṭṭhavāsino ca janassa. <span class="bld">Hatthismi</span>ntiādīhi hatthiassarathatharudhanulekhamuddāgaṇanādīni soḷasa mahāsippāni dassitāni. <span class="bld">Anavayo</span>ti <a name="V3.0050"></a> samattho paripuṇṇo. Sesamettha heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Chaṭṭhe <span class="bld">oparajja</span>nti uparājabhāvaṃ.</p>
  298. <p class="subhead">7. Appaṃsupatisuttavaṇṇanā</p>
  299. <p class="bodytext"><a name="para137"></a><a name="para137_an5"></a><span class="paranum">137</span>. Sattame <span class="bld">purisādhippāyā</span>ti assaddhammavasena purise uppannādhippāyā purisajjhāsayā. <span class="bld">Ādānādhippāyo</span>ti idāni gahetuṃ sakkhissāmi, idāni sakkhissāmīti evaṃ gahaṇādhippāyo. <span class="bld">Visaṃyogādhippāyo</span>ti idāni nibbānaṃ pāpuṇissāmi, idāni pāpuṇissāmīti evaṃ nibbānajjhāsayo.</p>
  300. <p class="subhead">8. Bhattādakasuttavaṇṇanā</p>
  301. <p class="bodytext"><a name="para138"></a><a name="para138_an5"></a><span class="paranum">138</span>. Aṭṭhame <span class="bld">bhattādako</span>ti bhattakkhādako, bahubhattabhuñjoti attho. <span class="bld">Okāsapharaṇo</span>ti okāsaṃ pharitvā aññesaṃ sambādhaṃ katvā ṭhānena okāsapharaṇo. Tattha tattha laṇḍaṃ sāreti pātetīti <span class="bld">laṇḍasāraṇo</span>. Ettakā hatthīti gaṇanakāle salākaṃ gaṇhātīti <span class="bld">salākaggāhī</span>. Nisīdanasayanavasena mañcapīṭhaṃ maddatīti <span class="bld">mañcapīṭhamaddano</span>. Bhikkhugaṇanakāle salākaṃ gaṇhātīti <span class="bld">salākaggāhī</span>.</p>
  302. <p class="subhead">9. Akkhamasuttavaṇṇanā</p>
  303. <p class="bodytext"><a name="para139"></a><a name="para139_an5"></a><span class="paranum">139</span>. Navame <span class="bld">hatthikāya</span>nti hatthighaṭaṃ. Sesesupi eseva nayo. Saṅgāme avacarantīti <span class="bld">saṅgāmāvacarā. Ekissā</span> <a name="P3.0287"></a> <span class="bld">vā tiṇodakadattiyā vimānito</span>ti <a name="M3.0050"></a> ekadivasaṃ ekena tiṇodakadānena vimānito, ekadivasamattaṃ aladdhatiṇodakoti attho. Ito parampi eseva nayo. <span class="bld"> Na sakkoti cittaṃ samādahitu</span>nti ārammaṇe cittaṃ sammā ṭhapetuṃ na sakkoti. Sesamettha uttānameva. Imasmiṃ pana sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti veditabbaṃ.</p>
  304. <p class="subhead">10. Sotasuttavaṇṇanā</p>
  305. <p class="bodytext"><a name="para140"></a><a name="para140_an5"></a><span class="paranum">140</span>. Dasame <a name="V3.0051"></a> <span class="bld">duruttāna</span>nti na suṭṭhu vuttānaṃ dosavasena pavattitānaṃ pharusavacanānaṃ. <span class="bld">Durāgatāna</span>nti dukkhuppādanākārena sotadvāraṃ āgatānaṃ. <span class="bld">Vacanapathāna</span>nti vacanānaṃ. <span class="bld">Dukkhāna</span>nti dukkhamānaṃ. <span class="bld">Tibbāna</span>nti bahalānaṃ tāpanasabhāvānaṃ vā. <span class="bld">Kharāna</span>nti pharusānaṃ. <span class="bld">Kaṭukāna</span>nti tikhiṇānaṃ. <span class="bld">Asātāna</span>nti amadhurānaṃ. <span class="bld">Amanāpāna</span>nti manaṃ appāyituṃ vaḍḍhetuṃ asamatthānaṃ. <span class="bld">Pāṇaharāna</span>nti jīvitaharānaṃ. <span class="bld">Yā sā disā</span>ti sabbasaṅkhārasamathādivasena dissati apadissatīti nibbānaṃ disāti veditabbaṃ. Yasmā pana taṃ āgamma sabbe saṅkhārā samathaṃ gacchanti, tasmā <span class="bld">sabbasaṅkhārasamatho</span>ti vuttaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Imasmiṃ pana sutte sīlasamādhipaññā missikā kathitāti.</p>
  306. <p class="centered">Rājavaggo catuttho.</p>
  307. <a name="an5_3_5"></a>
  308. <p class="chapter">(15) 5. Tikaṇḍakīvaggo</p>
  309. <p class="subhead">1. Avajānātisuttavaṇṇanā</p>
  310. <p class="bodytext"><a name="para141"></a><a name="para141_an5"></a><span class="paranum">141</span>. Pañcamassa <a name="P3.0288"></a> paṭhame <span class="bld">saṃvāsenā</span>ti ekatovāsena. <span class="bld">Ādeyyamukho</span>ti ādiyanamukho, gahaṇamukhoti attho. <span class="bld">Tamenaṃ datvā avajānātī</span>ti ‘‘ayaṃ dinnaṃ paṭiggahetumeva jānātī’’ti evaṃ avamaññati. <span class="bld">Tamenaṃ saṃvāsena avajānātī</span>ti appamattake kismiñcideva kujjhitvā ‘‘jānāmahaṃ tayā katakammaṃ, ettakaṃ addhānaṃ ahaṃ kiṃ karonto vasiṃ, nanu tuyhameva katākataṃ vīmaṃsanto’’tiādīni vattā hoti. Atha itaro ‘‘addhā koci mayhaṃ doso bhavissatī’’ti kiñci paṭippharituṃ na sakkoti. <span class="bld">Taṃ khippaññeva adhimuccitā hotī</span>ti taṃ vaṇṇaṃ vā avaṇṇaṃ vā sīghameva <a name="M3.0051"></a> saddahati. Saddahanaṭṭhena hi ādānena esa ādiyanamukhoti vutto. <span class="bld">Ādheyyamukho</span>ti pāḷiyā <a name="V3.0052"></a> pana ṭhapitamukhoti attho. Magge khaṭaāvāṭo viya āgatāgataṃ udakaṃ vaṇṇaṃ vā avaṇṇaṃ vā saddahanavasena sampaṭicchituṃ ṭhapitamukhoti vuttaṃ hoti.</p>
  311. <p class="bodytext"><span class="bld">Ittarasaddho</span>ti parittakasaddho. <span class="bld">Kusalākusale dhamme na jānātī</span>tiādīsu kusale dhamme ‘‘ime kusalā’’ti na jānāti, akusale dhamme ‘‘ime akusalā’’ti na jānāti. Tathā sāvajje sadosadhamme ‘‘ime sāvajjā’’ti, anavajje ca niddosadhamme ‘‘ime anavajjā’’ti, hīne hīnāti, paṇīte paṇītāti. <span class="bld">Kaṇhasukkasappaṭibhāge</span>ti ‘‘ime kaṇhā sukke paṭibāhetvā ṭhitattā sappaṭibhāgā nāma, ime ca sukkā kaṇhe paṭibāhitvā ṭhitattā sappaṭibhāgā’’ti na jānāti.</p>
  312. <p class="subhead">2. Ārabhatisuttavaṇṇanā</p>
  313. <p class="bodytext"><a name="para142"></a><a name="para142_an5"></a><span class="paranum">142</span>. Dutiye <a name="P3.0289"></a> <span class="bld">ārabhati ca vippaṭisārī ca hotī</span>ti āpattivītikkamanavasena ārabhati ceva, tappaccayā ca vippaṭisārī hoti. <span class="bld">Cetovimuttiṃ paññāvimutti</span>nti arahattasamādhiñceva arahattaphalañāṇañca. <span class="bld">Nappajānātī</span>ti anadhigatattā na jānāti. <span class="bld">Ārabhati na vippaṭisārī hotī</span>ti āpattiṃ āpajjati, vuṭṭhitattā pana na vippaṭisārī hoti. <span class="bld">Nārabhati vippaṭisārī hotī</span>ti sakiṃ āpattiṃ āpajjitvā tato vuṭṭhāya pacchā kiñcāpi nāpajjati, vippaṭisāraṃ pana vinodetuṃ na sakkoti. <span class="bld">Nārabhati na vippaṭisārī hotī</span>ti na ceva āpattiṃ āpajjati, na ca vippaṭisārī hoti. <span class="bld">Tañca cetovimuttiṃ…pe… nirujjhantī</span>ti arahattaṃ pana appatto hoti. Pañcamanayena khīṇāsavo kathito.</p>
  314. <p class="bodytext"><span class="bld">Ārambhajā</span>ti āpattivītikkamasambhavā. <span class="bld">Vippaṭisārajā</span>ti vippaṭisārato jātā. <span class="bld">Pavaḍḍhantī</span>ti punappunaṃ uppajjanena vaḍḍhanti. <span class="bld">Ārambhaje āsave pahāyā</span>ti vītikkamasambhave āsave āpattidesanāya vā āpattivuṭṭhānena vā pajahitvā. <span class="bld">Paṭivinodetvā</span>ti suddhante ṭhitabhāvapaccavekkhaṇena nīharitvā. <span class="bld">Cittaṃ paññañca bhāvetū</span>ti vipassanācittañca taṃsampayuttaṃ paññañca bhāvetu. Sesaṃ iminā upāyeneva veditabbanti.</p>
  315. <p class="subhead">3. Sārandadasuttavaṇṇanā</p>
  316. <p class="bodytext"><a name="para143"></a><a name="para143_an5"></a><span class="paranum">143</span>. Tatiye <a name="V3.0053"></a><a name="M3.0052"></a> <span class="bld">kāmādhimuttāna</span>nti vatthukāmakilesakāmesu adhimuttānaṃ. <span class="bld">Dhammānudhammappaṭipanno</span>ti navalokuttaradhammatthāya <a name="P3.0290"></a> sahasīlakaṃ pubbabhāgappaṭipadaṃ paṭipanno paṭipattipūrako puggalo dullabho lokasmiṃ.</p>
  317. <p class="subhead">4. Tikaṇḍakīsuttavaṇṇanā</p>
  318. <p class="bodytext"><a name="para144"></a><a name="para144_an5"></a><span class="paranum">144</span>. Catutthe <span class="bld">appaṭikūle</span>ti appaṭikūlārammaṇe. <span class="bld">Paṭikūlasaññī</span>ti paṭikūlanti evaṃsaññī. Esa nayo sabbattha. Kathaṃ panāyaṃ evaṃ viharatīti? Iṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ pana asubhāya vā pharati, aniccato vā upasaṃharati. Evaṃ tāva appaṭikūle paṭikūlasaññī viharati. Aniṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ mettāya vā pharati, dhātuto vā upasaṃharati. Evaṃ paṭikūle appaṭikūlasaññī viharati. Ubhayasmiṃ pana purimanayassa ca pacchimanayassa ca vasena tatiyacatutthavārā vuttā, chaḷaṅgupekkhāvasena pañcamo. Chaḷaṅgupekkhā cesā khīṇāsavassa upekkhāsadisā, na pana khīṇāsavupekkhā. Tattha <span class="bld">upekkhako vihareyyā</span>ti majjhattabhāve ṭhito vihareyya. <span class="bld">Kvacanī</span>ti kismiñci ārammaṇe. <span class="bld">Katthacī</span>ti kismiñci padese. <span class="bld">Kiñcana</span>ti koci appamattakopi. Iti imasmiṃ sutte pañcasu ṭhānesu vipassanāva kathitā. Taṃ āraddhavipassako bhikkhu kātuṃ sakkoti, ñāṇavā paññuttaro bahussutasamaṇopi kātuṃ sakkoti. Sotāpannasakadāgāmianāgāmino kātuṃ sakkontiyeva, khīṇāsave vattabbameva natthīti. Pañcamaṃ uttānameva.</p>
  319. <p class="subhead">6. Mittasuttavaṇṇanā</p>
  320. <p class="bodytext"><a name="para146"></a><a name="para146_an5"></a><span class="paranum">146</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">kammantaṃ kāretī</span>ti khettādikammantaṃ kāreti. <span class="bld">Adhikaraṇaṃ ādiyatī</span>ti cattāri adhikaraṇāni ādiyati. <span class="bld">Pāmokkhesu bhikkhūsū</span>ti disāpāmokkhesu bhikkhūsu. <span class="bld">Paṭiviruddho</span> <a name="P3.0291"></a> <span class="bld">hotī</span>ti paccanīkaggāhitāya viruddho hoti. <span class="bld">Anavatthacārika</span>nti anavatthānacārikaṃ.</p>
  321. <p class="subhead">7. Asappurisadānasuttavaṇṇanā</p>
  322. <p class="bodytext"><a name="para147"></a><a name="para147_an5"></a><span class="paranum">147</span>. Sattame <a name="V3.0054"></a><a name="M3.0053"></a> <span class="bld">asakkaccaṃ detī</span>ti na sakkaritvā suciṃ katvā deti. <span class="bld">Acittīkatvā detī</span>ti acittīkārena agāravavasena deti. <span class="bld">Apaviddhaṃ detī</span>ti na nirantaraṃ deti, atha vā chaḍḍetukāmo viya deti. <span class="bld">Anāgamanadiṭṭhiko detī</span>ti katassa nāma phalaṃ āgamissatīti na evaṃ āgamanadiṭṭhiṃ na uppādetvā deti.</p>
  323. <p class="bodytext">Sukkapakkhe <span class="bld">cittīkatvā detī</span>ti deyyadhamme ca dakkhiṇeyyesu ca cittīkāraṃ upaṭṭhapetvā deti. Tattha deyyadhammaṃ paṇītaṃ ojavantaṃ katvā dento deyyadhamme cittīkāraṃ upaṭṭhapeti nāma. Puggalaṃ vicinitvā dento dakkhiṇeyyesu cittīkāraṃ upaṭṭhapeti nāma. <span class="bld">Sahatthā detī</span>ti āṇattiyā parahatthena adatvā ‘‘anamatagge saṃsāre vicarantena me hatthapādānaṃ aladdhakālassa pamāṇaṃ nāma natthi, vaṭṭamokkhaṃ bhavanissaraṇaṃ karissāmī’’ti sahattheneva deti. <span class="bld">Āgamanadiṭṭhiko</span>ti ‘‘anāgatabhavassa paccayo bhavissatī’’ti kammañca vipākañca saddahitvā detīti.</p>
  324. <p class="subhead">8. Sappurisadānasuttavaṇṇanā</p>
  325. <p class="bodytext"><a name="para148"></a><a name="para148_an5"></a><span class="paranum">148</span>. Aṭṭhame <span class="bld">saddhāyā</span>ti dānañca dānaphalañca saddahitvā. <span class="bld">Kālenā</span>ti yuttappattakālena. <span class="bld">Anaggahitacitto</span>ti aggahitacitto muttacāgo hutvā. <span class="bld">Anupahaccā</span>ti anupaghātetvā guṇe amakkhetvā. <span class="bld">Kālāgatā cassa atthā pacurā hontī</span>ti atthā āgacchamānā vayovuḍḍhakāle <a name="P3.0292"></a> anāgantvā yuttappattakāle paṭhamavayasmiṃyeva āgacchanti ceva bahū ca honti.</p>
  326. <p class="subhead">9. Paṭhamasamayavimuttasuttavaṇṇanā</p>
  327. <p class="bodytext"><a name="para149"></a><a name="para149_an5"></a><span class="paranum">149</span>. Navame <span class="bld">samayavimuttassā</span>ti appitappitakkhaṇeyeva vikkhambhitehi kilesehi vimuttattā samayavimuttisaṅkhātāya lokiyavimuttiyā vimuttacittassa. Dasamaṃ uttānatthameva.</p>
  328. <p class="centered">Tikaṇḍakīvaggo pañcamo.</p>
  329. <p class="centered">Tatiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  330. <a name="an5_4"></a>
  331. <p class="title">4. Catutthapaṇṇāsakaṃ</p>
  332. <a name="an5_4_1"></a>
  333. <p class="chapter">(16) 1. Saddhammavaggo</p>
  334. <p class="subhead">1. Paṭhamasammattaniyāmasuttavaṇṇanā</p>
  335. <p class="bodytext"><a name="para151"></a><a name="para151_an5"></a><span class="paranum">151</span>. Catutthassa <a name="V3.0055"></a><a name="M3.0054"></a> paṭhame <span class="bld">abhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammatta</span>nti kusalesu dhammesu sammattabhūtaṃ magganiyāmaṃ okkamituṃ abhabbo abhājanaṃ. <span class="bld">Kathaṃ paribhotī</span>tiādīsu ‘‘kiṃ kathā nāma esā’’ti vadanto <span class="bld">kathaṃ paribhoti</span> nāma. ‘‘Kiṃ nāmesa katheti, kiṃ ayaṃ jānātī’’ti vadanto <span class="bld">kathikaṃ paribhoti</span> nāma. ‘‘Mayaṃ kiṃ jānāma, kuto amhākaṃ etaṃ sotuṃ bala’’nti vadanto <span class="bld">attānaṃ paribhoti</span> nāma. Vipariyāyena sukkapakkho veditabbo.</p>
  336. <p class="subhead">2. Dutiyasammattaniyāmasuttavaṇṇanā</p>
  337. <p class="bodytext"><a name="para152"></a><a name="para152_an5"></a><span class="paranum">152</span>. Dutiye <span class="bld">anaññāte aññātamānī</span>ti aviññātasmiṃyeva ‘‘viññātamidaṃ mayā’’ti evaṃmānī.</p>
  338. <p class="subhead">3. Tatiyasammattaniyāmasuttavaṇṇanā</p>
  339. <p class="bodytext"><a name="para153"></a><a name="para153_an5"></a><span class="paranum">153</span>. Tatiye <span class="bld">makkhī dhammaṃ suṇātī</span>ti makkhī hutvā guṇamakkhanacittena dhammaṃ suṇāti. <span class="bld">Upārambhacitto</span>ti niggahāropanacitto. <span class="bld">Randhagavesī</span>ti guṇarandhaṃ guṇacchiddaṃ gavesanto.</p>
  340. <p class="subhead">4. Paṭhamasaddhammasammosasuttavaṇṇanā</p>
  341. <p class="bodytext"><a name="para154"></a><a name="para154_an5"></a><span class="paranum">154</span>. Catutthe <a name="P3.0293"></a> <span class="bld">na sakkaccaṃ dhammaṃ suṇantī</span>ti ohitasotā sukatakārino hutvā na suṇanti<a name="V3.0056"></a>. <span class="bld">Na pariyāpuṇantī</span>ti yathāsutaṃ dhammaṃ vaḷañjantāpi sakkaccaṃ na vaḷañjenti. Pañcamaṃ uttānameva.</p>
  342. <p class="subhead">6. Tatiyasaddhammasammosasuttavaṇṇanā</p>
  343. <p class="bodytext"><a name="para156"></a><a name="para156_an5"></a><span class="paranum">156</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">appaṭisaraṇo</span>ti appatiṭṭho. Ācariyā hi suttantassa paṭisaraṇaṃ nāma, tesaṃ abhāvā appaṭisaraṇo hoti. Sesamettha heṭṭhā vuttanayameva.</p>
  344. <p class="subhead">7. Dukkathāsuttavaṇṇanā</p>
  345. <p class="bodytext"><a name="para157"></a><a name="para157_an5"></a><span class="paranum">157</span>. Sattame <a name="M3.0055"></a> <span class="bld">puggalaṃ upanidhāyā</span>ti taṃ taṃ puggalaṃ upanikkhipitvā, sakkhiṃ katvāti attho. <span class="bld">Kacchamānāyā</span>ti kathiyamānāya. Sesamettha aṭṭhamañca uttānatthamevāti.</p>
  346. <p class="subhead">9. Udāyīsuttavaṇṇanā</p>
  347. <p class="bodytext"><a name="para159"></a><a name="para159_an5"></a><span class="paranum">159</span>. Navame <span class="bld">anupubbiṃ kathaṃ kathessāmī</span>ti dānānantaraṃ sīlaṃ, sīlānantaraṃ sagganti evaṃ desanānupubbiṃ kathaṃ vā, yaṃ yaṃ suttapadaṃ vā gāthāpadaṃ vā nikkhittaṃ hoti, tassa tassa anurūpakathaṃ kathessāmīti cittaṃ upaṭṭhapetvā paresaṃ dhammo desetabbo. <span class="bld">Pariyāyadassāvī</span>ti tassa tassa atthassa taṃ taṃ kāraṇaṃ dassento. Kāraṇañhi idha pariyāyoti vuttaṃ. <span class="bld">Anuddayataṃ paṭiccā</span>ti ‘‘mahāsambādhappatte satte sambādhato mocessāmī’’ti anukampaṃ āgamma. <span class="bld">Na āmisantaro</span>ti na āmisahetuko, attano catupaccayalābhaṃ anāsīsantoti attho. <span class="bld">Attānañca parañca anupahaccā</span>ti attukkaṃsanaparavambhanādivasena attānañca parañca guṇupaghātena anupahantvā.</p>
  348. <p class="subhead">10. Duppaṭivinodayasuttavaṇṇanā</p>
  349. <p class="bodytext"><a name="para160"></a><a name="para160_an5"></a><span class="paranum">160</span>. Dasame <span class="bld">duppaṭivinodayā</span>ti yāni hassādīni kiccāni nipphādetuṃ <a name="P3.0294"></a> ṭhānāni uppannāni honti, tesu matthakaṃ asampattesu antarāyeva dunnīhārā duvikkhambhayā honti. <span class="bld">Paṭibhāna</span>nti <a name="V3.0057"></a> kathetukāmatā vuccati. Imāni pañca duppaṭivinodayāni, na suppaṭivinodayāni. Upāyena pana kāraṇena anurūpāhi paccavekkhaṇaanusāsanādīhi sakkā paṭivinodetunti.</p>
  350. <p class="centered">Saddhammavaggo paṭhamo.</p>
  351. <a name="an5_4_2"></a>
  352. <p class="chapter">(17) 2. Āghātavaggo</p>
  353. <p class="subhead">1. Paṭhamaāghātapaṭivinayasuttavaṇṇanā</p>
  354. <p class="bodytext"><a name="para161"></a><a name="para161_an5"></a><span class="paranum">161</span>. Dutiyassa <a name="M3.0056"></a> paṭhame āghātaṃ paṭivinenti vūpasamentīti <span class="bld">āghātapaṭivinayā. Yattha bhikkhuno uppanno āghāto sabbaso paṭivinetabbo</span>ti yattha ārammaṇe bhikkhuno āghāto uppanno hoti, tattha so sabbo imehi pañcahi paṭivinodetabboti attho. <span class="bld">Mettā tasmiṃ puggale bhāvetabbā</span>ti tikacatukkajjhānavasena mettā bhāvetabbā. <span class="bld">Karuṇāya</span>pi eseva nayo. <span class="bld">Upekkhā</span> pana catukkapañcakajjhānavasena bhāvetabbā. Yasmā pana yaṃ puggalaṃ passato cittaṃ na nibbāti, tasmiṃ muditā na saṇṭhahati, tasmā sā na vuttā. <span class="bld">Asatiamanasikāro</span>ti yathā so puggalo na upaṭṭhāti, kuṭṭādīhi antarito viya hoti, evaṃ tasmiṃ asatiamanasikāro āpajjitabbo. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānameva.</p>
  355. <p class="subhead">2. Dutiyaāghātapaṭivinayasuttavaṇṇanā</p>
  356. <p class="bodytext"><a name="para162"></a><a name="para162_an5"></a><span class="paranum">162</span>. Dutiye āghāto etesu paṭivinetabboti <span class="bld">āghātapaṭivinayā</span><a name="P3.0295"></a>. Āghāto etehi paṭivinetabbotipi <span class="bld">āghātapaṭivinayā</span>. Paṭivinayoti hi paṭivinayavatthūnampi paṭivinayakāraṇānampi etaṃ adhivacanaṃ, tadubhayampi idha vaṭṭati. Pañca hi puggalā paṭivinayavatthū honti pañcahi upamāhi pañca paṭipattiyo paṭivinayakāraṇāni. <span class="bld">Labhati ca kālena kālaṃ cetaso <a name="V3.0058"></a> vivaraṃ cetaso pasāda</span>nti kāle kāle samathavipassanācittassa uppannokāsasaṅkhātaṃ vivarañceva saddhāsampannabhāvasaṅkhātaṃ pasādañca labhati.</p>
  357. <p class="bodytext"><span class="bld">Rathiyāyā</span>ti antaravīthiyaṃ. <span class="bld">Nantaka</span>nti pilotikakhaṇḍaṃ. <span class="bld">Niggahetvā</span>ti akkamitvā. <span class="bld">Yo tattha sāro</span>ti yaṃ tattha thiraṭṭhānaṃ. <span class="bld">Taṃ paripātetvā</span>ti taṃ luñcitvā. <span class="bld">Evameva kho</span>ti ettha paṃsukūliko viya mettāvihārī daṭṭhabbo, rathiyāya nantakaṃ viya veripuggalo, dubbalaṭṭhānaṃ viya aparisuddhakāyasamācāratā, thiraṭṭhānaṃ viya parisuddhavacīsamācāratā, dubbalaṭṭhānaṃ chaḍḍetvā thiraṭṭhānaṃ ādāya gantvā sibbitvā rajitvā pārupitvā <a name="M3.0057"></a> vicaraṇakālo viya aparisuddhakāyasamācārataṃ amanasikatvā parisuddhavacīsamācārataṃ manasikatvā verimhi cittuppādaṃ nibbāpetvā phāsuvihārakālo daṭṭhabbo.</p>
  358. <p class="bodytext"><span class="bld">Sevālapaṇakapariyonaddhā</span>ti sevālena ca udakapappaṭakena ca paṭicchannā. <span class="bld">Ghammapareto</span>ti ghammena anugato. <span class="bld">Kilanto</span>ti <a name="P3.0296"></a> maggakilanto. <span class="bld">Tasito</span>ti taṇhābhibhūto. <span class="bld">Pipāsito</span>ti pānīyaṃ pātukāmo. <span class="bld">Apaviyūhitvā</span>ti apanetvā. <span class="bld">Pivitvā</span>ti pasannaudakaṃ pivitvā. <span class="bld">Evameva kho</span>ti ettha ghammābhitatto puriso viya mettāvihārī daṭṭhabbo, sevālapaṇakaṃ viya aparisuddhavacīsamācāratā, pasannaudakaṃ viya parisuddhakāyasamācāratā, sevālapaṇakaṃ apabyūhitvā pasannodakaṃ pivitvā gamanaṃ viya aparisuddhavacīsamācārataṃ amanasikatvā parisuddhakāyasamācārataṃ manasikatvā verimhi cittuppādaṃ nibbāpetvā phāsuvihārakālo daṭṭhabbo.</p>
  359. <p class="bodytext"><span class="bld">Khobhessāmī</span>ti cālessāmi. <span class="bld">Loḷessāmī</span>ti ākulaṃ karissāmi. <span class="bld">Apeyyampi taṃ karissāmī</span>ti pivituṃ asakkuṇeyyaṃ karissāmi. <span class="bld">Catukkuṇḍiko</span>ti jāṇūhi ca hatthehi ca bhūmiyaṃ patiṭṭhānena catukkuṇḍiko hutvā. <span class="bld">Gopītakaṃ pivitvā</span>ti gāviyo viya mukhena ākaḍḍhento pivitvā. <span class="bld">Evameva kho</span>ti ettha ghammābhitatto puriso viya mettāvihārī daṭṭhabbo, gopadaṃ viya veripuggalo, gopade parittaudakaṃ viya tassabbhantare parittaguṇo, catukkuṇḍikassa gopītakaṃ pivitvā pakkamanaṃ viya tassa aparisuddhakāyavacīsamācārataṃ amanasikatvā yaṃ so kālena kālaṃ <a name="P3.0297"></a> dhammassavanaṃ nissāya cetaso vivarappasādasaṅkhātaṃ pītipāmojjaṃ labhati, taṃ manasikatvā cittuppādanibbāpanaṃ veditabbaṃ.</p>
  360. <p class="bodytext"><span class="bld">Ābādhiko</span>ti <a name="V3.0059"></a> iriyāpathabhañjanakena visabhāgābādhena ābādhiko. <span class="bld">Puratopissā</span>ti puratopi bhaveyya. <span class="bld">Anayabyasana</span>nti avaḍḍhivināsaṃ. <span class="bld">Evameva kho</span>ti ettha so anāthagilāno viya sabbakaṇhadhammasamannāgato puggalo, addhānamaggo viya anamataggasaṃsāro, purato ca pacchato ca gāmānaṃ dūrabhāvo viya nibbānassa dūrabhāvo, sappāyabhojanānaṃ alābho viya sāmaññaphalabhojanānaṃ alābho, sappāyabhesajjānaṃ alābho <a name="M3.0058"></a> viya samathavipassanānaṃ abhāvo, patirūpaupaṭṭhākānaṃ alābho viya ovādānusāsanīhi kilesatikicchakānaṃ abhāvo, gāmantanāyakassa alābho viya nibbānasampāpakassa tathāgatassa vā tathāgatasāvakassa vā aladdhabhāvo, aññatarassa purisassa disvā kāruññupaṭṭhānaṃ viya tasmiṃ puggale mettāvihārikassa kāruññaṃ uppādetvā cittanibbāpanaṃ veditabbaṃ.</p>
  361. <p class="bodytext"><span class="bld">Acchodakā</span>ti pasannodakā. <span class="bld">Sātodakā</span>ti madhurodakā. <span class="bld">Sītodakā</span>ti tanusītasalilā. <span class="bld">Setakā</span>ti ūmibhijjanaṭṭhānesu setavaṇṇā. <span class="bld">Supatitthā</span>ti samatitthā. <span class="bld">Evameva kho</span>ti ettha ghammābhitatto puriso viya mettāvihārī daṭṭhabbo, sā pokkharaṇī viya parisuddhasabbadvāro puriso, nhatvā pivitvā paccuttaritvā rukkhacchāyāya nipajjitvā yathākāmaṃ gamanaṃ viya tesu dvāresu <a name="P3.0298"></a> yaṃ icchati, taṃ ārammaṇaṃ katvā cittanibbāpanaṃ veditabbaṃ. Tatiyacatutthāni heṭṭhā vuttanayāneva.</p>
  362. <p class="subhead">5. Pañhapucchāsuttavaṇṇanā</p>
  363. <p class="bodytext"><a name="para165"></a><a name="para165_an5"></a><span class="paranum">165</span>. Pañcame <span class="bld">paribhava</span>nti paribhavanto, evaṃ paribhavissāmīti paribhavanatthāya pucchatīti attho. <span class="bld">Aññātukāmo</span>ti jānitukāmo hutvā.</p>
  364. <p class="subhead">6. Nirodhasuttavaṇṇanā</p>
  365. <p class="bodytext"><a name="para166"></a><a name="para166_an5"></a><span class="paranum">166</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">atthetaṃ ṭhāna</span>nti atthi etaṃ kāraṇaṃ. <span class="bld">No ce diṭṭheva dhamme aññaṃ ārādheyyā</span>ti no ce imasmiṃyeva attabhāve arahattaṃ pāpuṇeyya. <span class="bld">Kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ devāna</span>nti kāmāvacaradevānaṃ. <span class="bld">Aññataraṃ manomayaṃ kāya</span>nti jhānamanena nibbattaṃ aññataraṃ suddhāvāsabrahmakāyaṃ. <span class="bld">Udāyī</span>ti lāḷudāyī. So hi ‘‘manomaya’’nti sutvā ‘‘āruppe na bhavitabba’’nti <a name="V3.0060"></a> paṭibāhi. Thero ‘‘sāriputto kiṃ jānāti, yassa sammukhā evaṃ bhikkhū vacanaṃ paṭikkosantī’’ti evaṃ bālānaṃ laddhiuppattipaṭibāhanatthaṃ taṃ vacanaṃ anadhivāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami.</p>
  366. <p class="bodytext"><span class="bld">Atthi nāmā</span>ti amarisanatthe nipāto. Teneva cettha ‘‘ajjhupekkhissathā’’ti anāgatavacanaṃ kataṃ. Ayañhetthattho – ānanda, tumhe theraṃ <a name="M3.0059"></a> bhikkhuṃ viheṭhiyamānaṃ ajjhupekkhatha, na vo etaṃ marisayāmi na sahāmi nādhivāsemīti. Kasmā pana bhagavā ānandatheraṃyeva evamāhāti? Dhammabhaṇḍāgārikattā. Dhammabhaṇḍāgārikassa hi evaṃ vadanto paṭibāhituṃ bhāro. Apicesa sāriputtattherassa piyasahāyo, tenāpissa esa bhāro. Tattha kiñcāpi bhagavā <a name="P3.0299"></a> ānandattheraṃ garahanto evamāha, na panesā tasseva garahā, sammukhībhūtānaṃ sabbesaṃyeva garahāti veditabbā. <span class="bld">Vihāra</span>nti gandhakuṭiṃ.</p>
  367. <p class="bodytext"><span class="bld">Anacchariya</span>nti na acchariyaṃ. <span class="bld">Yathā</span>ti kāraṇavacanaṃ. <span class="bld">Āyasmantaṃyevettha upavānaṃ paṭibhāseyyā</span>ti ettha bhagavatā ca evaṃ etadeva kāraṇaṃ ārabbha udāhaṭe āyasmatoyeva upavānassa paṭivacanaṃ paṭibhātu upaṭṭhātūti dīpeti. <span class="bld">Sārajjaṃ okkanta</span>nti domanassaṃ anupaviṭṭhaṃ. <span class="bld">Sīlavā</span>tiādīhi khīṇāsavasīlādīniyeva kathitāni. <span class="bld">Khaṇḍiccenā</span>tiādīni sakkārādīnaṃ kāraṇapucchāvasena vuttāni. Kiṃ khaṇḍiccādīhi kāraṇehi taṃ taṃ sabrahmacāriṃ sakkareyyunti ayañhettha adhippāyo.</p>
  368. <p class="subhead">7. Codanāsuttavaṇṇanā</p>
  369. <p class="bodytext"><a name="para167"></a><a name="para167_an5"></a><span class="paranum">167</span>. Sattame <span class="bld">codakenā</span>ti vatthusandassanā āpattisandassanā saṃvāsappaṭikkhepo sāmīcippaṭikkhepoti catūhi codanāvatthūhi codayamānena. <span class="bld">Kālena vakkhāmi no akālenā</span>ti ettha cuditakassa kālo kathito, na codakassa. Paraṃ codentena hi parisamajjhe vā uposathapavāraṇagge vā āsanasālābhojanasālādīsu vā na codetabbo, divāṭṭhāne nisinnakāle ‘‘karotāyasmā okāsaṃ, ahaṃ āyasmantaṃ vattukāmo’’ti evaṃ okāsaṃ kāretvā codetabbo. Puggalaṃ pana upaparikkhitvā yo lolapuggalo abhūtaṃ vatvā bhikkhūnaṃ ayasaṃ āropeti, so okāsakammaṃ vināpi codetabbo. <span class="bld">Bhūtenā</span>ti <a name="P3.0300"></a> tacchena sabhāvena. <span class="bld">Saṇhenā</span>ti maṭṭhena mudukena. <span class="bld">Atthasaṃhitenā</span>ti <a name="V3.0061"></a> atthakāmatāya hitakāmatāya upetena. <span class="bld">Avippaṭisāro upadahātabbo</span>ti amaṅkubhāvo upanetabbo. <span class="bld">Alaṃ</span> <a name="M3.0060"></a> <span class="bld">te avippaṭisārāyā</span>ti yuttaṃ te amaṅkubhāvāya. Sesamettha uttānamevāti. Aṭṭhamaṃ heṭṭhā vuttanayattā pākaṭameva.</p>
  370. <p class="subhead">9. Khippanisantisuttavaṇṇanā</p>
  371. <p class="bodytext"><a name="para169"></a><a name="para169_an5"></a><span class="paranum">169</span>. Navame khippaṃ nisāmayati upadhāretīti <span class="bld">khippanisanti</span>. Suggahitaṃ katvā gaṇhātīti <span class="bld">suggahitaggāhī. Atthakusalo</span>ti aṭṭhakathāya cheko. <span class="bld">Dhammakusalo</span>ti pāḷiyaṃ cheko. <span class="bld">Niruttikusalo</span>ti niruttivacanesu cheko. <span class="bld">Byañjanakusalo</span>ti akkharappabhede cheko. <span class="bld">Pubbāparakusalo</span>ti atthapubbāparaṃ, dhammapubbāparaṃ, akkharapubbāparaṃ, byañjanapubbāparaṃ, anusandhipubbāparanti imasmiṃ pañcavidhe pubbāpare cheko. Tattha <span class="bld">atthapubbāparakusalo</span>ti heṭṭhā atthena upari atthaṃ jānāti, upari atthena heṭṭhā atthaṃ jānāti. Kathaṃ? So hi heṭṭhā atthaṃ ṭhapetvā upari atthe vutte ‘‘heṭṭhā attho atthī’’ti jānāti. Upari atthaṃ ṭhapetvā heṭṭhā atthe vuttepi ‘‘upari attho atthī’’ti jānāti. Ubhato ṭhapetvā majjhe atthe vutte ‘‘ubhato attho atthī’’ti jānāti. Majjhe atthaṃ ṭhapetvā ubhatobhāgesu atthe vutte ‘‘majjhe attho atthī’’ti jānāti. <span class="bld">Dhammapubbāparā</span>dīsupi eseva nayo. <span class="bld">Anusandhipubbāpare</span> pana sīlaṃ ādiṃ katvā āraddhe suttante matthake chasu abhiññāsu <a name="P3.0301"></a> āgatāsu ‘‘yathānusandhiṃ yathānuparicchedaṃ suttanto gato’’ti jānāti. Diṭṭhivasena āraddhe upari saccesu āgatesupi ‘‘yathānusandhinā gato’’ti jānāti. Kalahabhaṇḍanavasena āraddhe upari sāraṇīyadhammesu āgatesupi, dvattiṃsatiracchānakathāvasena āraddhe upari dasakathāvatthūsu (a. ni. 10.69; udā.31) āgatesupi ‘‘yathānusandhinā gato’’ti jānātīti.</p>
  372. <p class="subhead">10. Bhaddajisuttavaṇṇanā</p>
  373. <p class="bodytext"><a name="para170"></a><a name="para170_an5"></a><span class="paranum">170</span>. Dasame <span class="bld">abhibhū</span>ti abhibhavitvā ṭhito jeṭṭhako. <span class="bld">Anabhibhūto</span>ti aññehi anabhibhūto. <span class="bld">Aññadatthū</span>ti ekaṃsavacane nipāto. Dassanavasena <span class="bld">daso,</span> sabbaṃ passatīti adhippāyo. <span class="bld">Vasavattī</span>ti sabbaṃ janaṃ vase vatteti. <span class="bld">Yathā passato</span>ti iṭṭhārammaṇaṃ vā hotu aniṭṭhārammaṇaṃ vā<a name="M3.0061"></a>, yenākārena taṃ passantassa. <span class="bld">Anantarā āsavānaṃ khayo hotī</span>ti anantarāyeva arahattaṃ <a name="V3.0062"></a> uppajjati. <span class="bld">Yathā suṇato</span>ti etthāpi eseva nayo. Atha vā yaṃ cakkhunā rūpaṃ disvā nirantarameva vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇāti, taṃ tassa arahattaṃ cakkhuviññāṇānantaraṃ nāma hoti. Taṃ sandhāya vuttaṃ – <span class="bld">idaṃ dassanānaṃ agga</span>nti. Dutiyapadepi eseva nayo.</p>
  374. <p class="bodytext"><span class="bld">Yathā sukhitassā</span>ti yena maggasukhena sukhitassa. <span class="bld">Anantarā āsavānaṃ khayo hotī</span>ti samanantarameva arahattaṃ uppajjati. <span class="bld">Idaṃ sukhānaṃ agga</span>nti idaṃ maggasukhaṃ sukhānaṃ uttamaṃ. <span class="bld">Yathā saññissā</span>ti idhāpi maggasaññāva adhippetā. <span class="bld">Yathā bhūtassā</span>ti yasmiṃ bhave yasmiṃ attabhāve ṭhitassa. <span class="bld">Anantarā</span>ti <a name="P3.0302"></a> anantarāyena arahattaṃ uppajjati. <span class="bld">idaṃ bhavānaṃ agga</span>nti ayaṃ pacchimo attabhāvo bhavānaṃ aggaṃ nāma. Atha vā <span class="bld">yathā bhūtassā</span>ti yehi khandhehi maggakkhaṇe bhūtassa vijjamānassa. <span class="bld">Anantarā āsavānaṃ khayo hotī</span>ti maggānantarameva phalaṃ uppajjati. <span class="bld">Idaṃ bhavānaṃ agga</span>nti idaṃ maggakkhaṇe khandhapañcakaṃ bhavānaṃ aggaṃ nāmāti.</p>
  375. <p class="centered">Āghātavaggo dutiyo.</p>
  376. <a name="an5_4_3"></a>
  377. <p class="chapter">(18) 3. Upāsakavaggo</p>
  378. <p class="subhead">1-3. Sārajjasuttādivaṇṇanā</p>
  379. <p class="bodytext"><a name="para171-173"></a><a name="para171-173_an5"></a><span class="paranum">171-173</span>. Tatiyassa paṭhamadutiyatatiyesu agāriyappaṭipatti kathitā. Sotāpannasakadāgāminopi hontu, vaṭṭantiyeva.</p>
  380. <p class="subhead">4. Verasuttavaṇṇanā</p>
  381. <p class="bodytext"><a name="para174"></a><a name="para174_an5"></a><span class="paranum">174</span>. Catutthe <span class="bld">bhayānī</span>ti cittutrāsabhayāni. <span class="bld">Verānī</span>ti akusalaverānipi puggalaverānipi<a name="V3.0063"></a>. <span class="bld">Cetasika</span>nti cittanissitaṃ. <span class="bld">Dukkha</span>nti kāyapasādavatthukaṃ dukkhaṃ. <span class="bld">Domanassa</span>nti domanassavedanaṃ. Imasmiṃ sutte viratipahānaṃ kathitaṃ.</p>
  382. <p class="subhead">5. Caṇḍālasuttavaṇṇanā</p>
  383. <p class="bodytext"><a name="para175"></a><a name="para175_an5"></a><span class="paranum">175</span>. Pañcame <a name="M3.0062"></a> <span class="bld">upāsakapatikuṭṭho</span>ti upāsakapacchimako. <span class="bld">Kotūhalamaṅgaliko</span>ti ‘‘iminā idaṃ bhavissatī’’ti evaṃ pavattattā kotūhalasaṅkhātena diṭṭhasutamutamaṅgalena samannāgato. <span class="bld">Maṅgalaṃ pacceti no kamma</span>nti maṅgalaṃ oloketi, kammaṃ na oloketi. <span class="bld">Ito ca bahiddhā</span>ti imamhā sāsanā bahiddhā. <span class="bld">Pubbakāraṃ karotī</span>ti dānādikaṃ kusalakiccaṃ paṭhamataraṃ karoti.</p>
  384. <p class="subhead">6. Pītisuttavaṇṇanā</p>
  385. <p class="bodytext"><a name="para176"></a><a name="para176_an5"></a><span class="paranum">176</span>. Chaṭṭhe <a name="P3.0303"></a> <span class="bld">kinti maya</span>nti kena nāma upāyena mayaṃ. <span class="bld">Pavivekaṃ pīti</span>nti paṭhamadutiyajjhānāni nissāya uppajjanakapītiṃ. <span class="bld">Kāmūpasaṃhita</span>nti kāmanissitaṃ duvidhe kāme ārabbha uppajjanakaṃ. <span class="bld">Akusalūpasaṃhita</span>nti ‘‘migasūkarādayo vijjhissāmī’’ti saraṃ khipitvā tasmiṃ viraddhe ‘‘viraddhaṃ mayā’’ti evaṃ akusale nissāya uppajjanakaṃ. Tādisesu pana ṭhānesu avirajjhantassa ‘‘suṭṭhu me viddhaṃ, suṭṭhu me pahaṭa’’nti uppajjanakaṃ <span class="bld">akusalūpasaṃhitaṃ sukhaṃ somanassaṃ</span> nāma. Dānādiupakaraṇānaṃ asampattiyā uppajjamānaṃ pana <span class="bld">kusalūpasaṃhitaṃ dukkhaṃ domanassa</span>nti veditabbaṃ.</p>
  386. <p class="subhead">7. Vaṇijjāsuttavaṇṇanā</p>
  387. <p class="bodytext"><a name="para177"></a><a name="para177_an5"></a><span class="paranum">177</span>. Sattame <span class="bld">vaṇijjā</span>ti vāṇijakammāni. <span class="bld">Upāsakenā</span>ti tisaraṇagatena. <span class="bld">Satthavaṇijjā</span>ti āvudhabhaṇḍaṃ kāretvā tassa vikkayo. <span class="bld">Sattavaṇijjā</span>ti manussavikkayo. <span class="bld">Maṃsavaṇijjā</span>ti sūkaramigādayo posetvā tesaṃ vikkayo. <span class="bld">Majjavaṇijjā</span>ti yaṃkiñci majjaṃ kāretvā tassa vikkayo. <span class="bld">Visavaṇijjā</span>ti visaṃ kāretvā tassa vikkayo. Iti sabbampi imaṃ vaṇijjaṃ neva attanā kātuṃ, na pare samādapetvā kāretuṃ vaṭṭati.</p>
  388. <p class="subhead">8. Rājasuttavaṇṇanā</p>
  389. <p class="bodytext"><a name="para178"></a><a name="para178_an5"></a><span class="paranum">178</span>. Aṭṭhame <a name="V3.0064"></a> <span class="bld">pabbājentī</span>ti raṭṭhamhā pabbājenti. <span class="bld">Yathāpaccayaṃ vā karontī</span>ti yathādhippāyaṃ yathājjhāsayaṃ karonti. <span class="bld">Tatheva pāpakammaṃ pavedentī</span>ti yathā tena kataṃ, taṃ tatheva aññesaṃ ārocenti kathenti.</p>
  390. <p class="subhead">9. Gihisuttavaṇṇanā</p>
  391. <p class="bodytext"><a name="para179"></a><a name="para179_an5"></a><span class="paranum">179</span>. Navame <a name="M3.0063"></a><a name="P3.0304"></a> <span class="bld">saṃvutakammanta</span>nti pihitakammantaṃ. <span class="bld">Ābhicetasikāna</span>nti uttamacittanissitānaṃ. <span class="bld">Diṭṭhadhammasukhavihārāna</span>nti paccakkheyeva dhamme pavattikkhaṇe sukhavihārānaṃ. <span class="bld">Ariyakantehī</span>ti ariyānaṃ kantehi maggaphalasīlehi.</p>
  392. <p class="bodytext"><span class="bld">Ariyadhammaṃ samādāyā</span>ti ettha ariyadhammoti pañca sīlāni kathitāni. <span class="bld">Merayaṃ vāruṇi</span>nti catubbidhaṃ merayaṃ pañcavidhañca suraṃ. <span class="bld">Dhammañcānuvitakkaye</span>ti navavidhaṃ lokuttaradhammaṃ anussativaseneva vitakkeyya. <span class="bld">Abyāpajjhaṃ hitaṃ citta</span>nti niddukkhaṃ mettādibrahmavihāracittaṃ. <span class="bld">Devalokāya bhāvaye</span>ti brahmalokatthāya bhāveyya. <span class="bld">Puññatthassa jigīsato</span>ti puññena atthikassa puññaṃ gavesantassa. <span class="bld">Santesū</span>ti buddhapaccekabuddhatathāgatasāvakesu. <span class="bld">Vipulā hoti dakkhiṇā</span>ti evaṃ dinnadānaṃ mahapphalaṃ hoti. <span class="bld">Anupubbenā</span>ti sīlapūraṇādinā anukkamena. Sesaṃ tikanipāte vuttatthameva.</p>
  393. <p class="subhead">10. Gavesīsuttavaṇṇanā</p>
  394. <p class="bodytext"><a name="para180"></a><a name="para180_an5"></a><span class="paranum">180</span>. Dasame <span class="bld">sitaṃ pātvākāsī</span>ti mahāmaggeneva gacchanto taṃ sālavanaṃ oloketvā ‘‘atthi nu kho imasmiṃ ṭhāne kiñci sukāraṇaṃ uppannapubba’’nti addasa kassapabuddhakāle gavesinā upāsakena kataṃ sukāraṇaṃ. Athassa etadahosi – ‘‘idaṃ sukāraṇaṃ bhikkhusaṅghassa apākaṭaṃ paṭicchannaṃ, handa naṃ bhikkhusaṅghassa pākaṭaṃ karomī’’ti maggā okkamma aññatarasmiṃ padese ṭhitova sitapātukammaṃ <a name="P3.0305"></a> akāsi, aggaggadante dassetvā mandahasitaṃ hasi<a name="V3.0065"></a>. Yathā hi lokiyamanussā udaraṃ paharantā ‘‘kahaṃ kaha’’nti hasanti, na evaṃ buddhā. Buddhānaṃ pana hasitaṃ haṭṭhapahaṭṭhākāramattameva hoti.</p>
  395. <p class="bodytext">Hasitañca nāmetaṃ terasahi somanassasahagatacittehi hoti. Tattha lokiyamahājano akusalato catūhi, kāmāvacarakusalato catūhīti aṭṭhahi cittehi hasati, sekhā akusalato diṭṭhigatasampayuttāni dve apanetvā chahi cittehi hasanti, khīṇāsavā catūhi sahetukakiriyacittehi, ekena ahetukakiriyacittenāti pañcahi cittehi <a name="M3.0064"></a> hasanti. Tesupi balavārammaṇe āpāthamāgate dvīhi ñāṇasampayuttacittehi hasanti, dubbalārammaṇe duhetukacittadvayena ca ahetukacittena cāti tīhi cittehi hasanti. Imasmiṃ pana ṭhāne kiriyāhetukamanoviññāṇadhātusomanassasahagatacittaṃ bhagavato pahaṭṭhākāramattahasitaṃ uppādeti.</p>
  396. <p class="bodytext">Taṃ panetaṃ hasitaṃ evaṃ appamattakampi therassa pākaṭaṃ ahosi. Kathaṃ? Tathārūpe hi kāle tathāgatassa catūhi dāṭhāhi cātuddīpikamahāmeghamukhato samosaritā vijjulatā viya virocamānā mahātālakkhandhappamāṇā rasmivaṭṭiyo uṭṭhahitvā tikkhattuṃ siravaraṃ padakkhiṇaṃ katvā dāṭhaggesuyeva antaradhāyanti. Tena saññāṇena āyasmā ānando bhagavato pacchato gacchamānopi sitapātubhāvaṃ jānāti.</p>
  397. <p class="bodytext"><span class="bld">Iddha</span>nti samiddhaṃ. <span class="bld">Phīta</span>nti atisamiddhaṃ sabbapāliphullaṃ viya. <span class="bld">Ākiṇṇamanussa</span>nti janasamākulaṃ. <span class="bld">Sīlesu aparipūrakārī</span>ti pañcasu sīlesu asamattakārī. <span class="bld">Paṭidesitānī</span>ti <a name="P3.0306"></a> upāsakabhāvaṃ paṭidesitāni. <span class="bld">Samādapitānī</span>ti saraṇesu patiṭṭhāpitānīti attho. <span class="bld">Iccetaṃ samasama</span>nti iti etaṃ kāraṇaṃ sabbākārato samabhāveneva samaṃ, na ekadesena. <span class="bld">Natthi kiñci atireka</span>nti mayhaṃ imehi kiñci atirekaṃ natthi. <span class="bld">Handā</span>ti vavassaggatthe nipāto. <span class="bld">Atirekāyā</span>ti visesakāraṇatthāya paṭipajjāmīti attho. <span class="bld">Sīlesu paripūrakāriṃ dhārethā</span>ti pañcasu sīlesu samattakārīti jānātha. Ettāvatā tena pañca sīlāni samādinnāni nāma honti. <span class="bld">Kimaṅga pana na maya</span>nti mayaṃ pana keneva kāraṇena paripūrakārino na bhavissāma. Sesamettha uttānamevāti.</p>
  398. <p class="centered">Upāsakavaggo tatiyo.</p>
  399. <a name="an5_4_4"></a>
  400. <p class="chapter">(19) 4. Araññavaggo</p>
  401. <p class="subhead">1. Āraññikasuttavaṇṇanā</p>
  402. <p class="bodytext"><a name="para181"></a><a name="para181_an5"></a><span class="paranum">181</span>. Catutthassa <a name="V3.0066"></a> paṭhame <span class="bld">mandattā momūhattā</span>ti neva samādānaṃ jānāti, na ānisaṃsaṃ. Attano pana mandattā momūhattā aññāṇeneva āraññako <a name="M3.0065"></a> hoti. <span class="bld">Pāpiccho icchāpakato</span>ti ‘‘araññe me viharantassa ‘ayaṃ āraññako’ti catupaccayasakkāraṃ karissanti, ‘ayaṃ bhikkhu lajjī pavivitto’tiādīhi ca guṇehi sambhāvessantī’’ti evaṃ pāpikāya icchāya ṭhatvā tāya eva icchāya abhibhūto hutvā āraññako hoti. Ummādavasena araññaṃ pavisitvā viharanto pana <span class="bld">ummādā cittakkhepā</span> āraññako nāma hoti. <span class="bld">Vaṇṇita</span>nti <a name="P3.0307"></a> idaṃ āraññakaṅgaṃ nāma buddhehi ca buddhasāvakehi ca vaṇṇitaṃ pasatthanti āraññako hoti. <span class="bld">Idamatthita</span>nti imāya kalyāṇāya paṭipattiyā attho etassāti idamatthī, idamatthino bhāvo idamatthitā. Taṃ idamatthitaṃyeva nissāya, na aññaṃ kiñci lokāmisanti attho. Sesamettha ito paresu ca uttānatthameva.</p>
  403. <p class="centered">Araññavaggo catuttho.</p>
  404. <a name="an5_4_5"></a>
  405. <p class="chapter">(20) 5. Brāhmaṇavaggo</p>
  406. <p class="subhead">1. Soṇasuttavaṇṇanā</p>
  407. <p class="bodytext"><a name="para191"></a><a name="para191_an5"></a><span class="paranum">191</span>. Pañcamassa paṭhame <span class="bld">brāhmaṇadhammā</span>ti brāhmaṇasabhāvā. <span class="bld">Sunakhesū</span>ti kukkuresu. <span class="bld">Neva kiṇanti na vikkiṇantī</span>ti na gaṇhantā kiṇanti, na dadantā vikkiṇanti. <span class="bld">Sampiyeneva saṃvāsaṃ saṃbandhāya sampavattentī</span>ti piyo piyaṃ upasaṅkamitvā paveṇiyā bandhanatthaṃ saṃvāsaṃ pavattayanti<a name="V3.0067"></a>. <span class="bld">Udarāvadehaka</span>nti udaraṃ avadihitvā upacinitvā pūretvā. <span class="bld">Avasesaṃ ādāya pakkamantī</span>ti yaṃ bhuñjituṃ na sakkonti, taṃ bhaṇḍikaṃ katvā gahetvā gacchanti. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathitaṃ.</p>
  408. <p class="subhead">2. Doṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā</p>
  409. <p class="bodytext"><a name="para192"></a><a name="para192_an5"></a><span class="paranum">192</span>. Dutiye <span class="bld">tvampi no</span>ti tvampi nu. <span class="bld">Pavattāro</span>ti pavattayitāro. <span class="bld">Yesa</span>nti yesaṃ santakaṃ. <span class="bld">Mantapada</span>nti <a name="P3.0308"></a> vedasaṅkhātaṃ mantameva. <span class="bld">Gīta</span>nti aṭṭhakādīhi dasahi porāṇakabrāhmaṇehi sarasampattivasena sajjhāyitaṃ. <span class="bld">Pavutta</span>nti aññesaṃ vuttaṃ, vācitanti attho. <span class="bld">Samīhita</span>nti samupabyūḷhaṃ rāsikataṃ, piṇḍaṃ <a name="M3.0066"></a> katvā ṭhapitanti attho. <span class="bld">Tadanugāyantī</span>ti etarahi brāhmaṇā taṃ tehi pubbehi gītaṃ anugāyanti anusajjhāyanti. <span class="bld">Tadanubhāsantī</span>ti taṃ anubhāsanti. Idaṃ purimasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Bhāsitamanubhāsantī</span>ti tehi bhāsitaṃ anubhāsanti. <span class="bld">Sajjhāyitamanusajjhāyantī</span>ti tehi sajjhāyitaṃ anusajjhāyanti. <span class="bld">Vācitamanuvācentī</span>ti tehi aññesaṃ vācitaṃ anuvācenti. <span class="bld">Seyyathida</span>nti te katameti attho. <span class="bld">Aṭṭhako</span>tiādīni tesaṃ nāmāni. Te kira dibbena cakkhunā oloketvā parūpaghātaṃ akatvā kassapasammāsambuddhassa bhagavato pāvacanena saha saṃsandetvā mante ganthesuṃ. Aparāpare pana brāhmaṇā pāṇātipātādīni pakkhipitvā tayo vede bhinditvā buddhavacanena saddhiṃ viruddhe akaṃsu. <span class="bld">Tyāssu’me</span>ti ettha <span class="bld">assū</span>ti nipātamattaṃ, te brāhmaṇā ime pañca brāhmaṇe paññāpentīti attho.</p>
  410. <p class="bodytext"><span class="bld">Mante adhīyamāno</span>ti vede sajjhāyanto gaṇhanto. <span class="bld">Ācariyadhana</span>nti ācariyadakkhiṇaṃ ācariyabhāgaṃ. <span class="bld">Na issatthenā</span>ti na yodhājīvakammena uppādeti. <span class="bld">Na rājaporisenā</span>ti na rājupaṭṭhākabhāvena. <span class="bld">Kevalaṃ bhikkhācariyāyā</span>ti suddhāya bhikkhācariyāya eva. <span class="bld">Kapālaṃ</span> <a name="P3.0309"></a> <span class="bld">anatimaññamāno</span>ti taṃ bhikkhābhājanaṃ anatimaññamāno. So hi puṇṇapattaṃ ādāya sīsaṃ nhāto kuladvāresu ṭhatvā ‘‘ahaṃ aṭṭhacattālīsa vassāni komārabrahmacariyaṃ cariṃ, mantāpi me gahitā, ācariyassa ācariyadhanaṃ dassāmi, dhanaṃ me dethā’’ti yācati. Taṃ sutvā manussā yathāsatti yathābalaṃ aṭṭhapi soḷasapi satampi sahassampi denti. Evaṃ sakalagāmaṃ caritvā laddhadhanaṃ ācariyassa niyyādeti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Evaṃ kho doṇa brāhmaṇo brahmasamo hotī</span>ti evaṃ brahmavihārehi samannāgatattā brāhmaṇo brahmasamo nāma hoti.</p>
  411. <p class="bodytext"><span class="bld">Neva</span> <a name="V3.0068"></a> <span class="bld">kayena na vikkayenā</span>ti neva attanā kayaṃ katvā gaṇhāti, na parena vikkayaṃ katvā dinnaṃ. <span class="bld">Udakūpassaṭṭha</span>nti udakena upassaṭṭhaṃ pariccattaṃ. So hi yasmiṃ kule vayappattā dārikā atthi, gantvā tassa dvāre tiṭṭhati. ‘‘Kasmā ṭhitosī’’ti vutte ‘‘ahaṃ aṭṭhacattālīsa vassāni komārabrahmacariyaṃ cariṃ, taṃ sabbaṃ tumhākaṃ demi, tumhe mayhaṃ dārikaṃ dethā’’ti vadati. Te dārikaṃ ānetvā tassa hatthe udakaṃ pātetvā denti. So taṃ udakūpassaṭṭhaṃ bhariyaṃ gaṇhitvā gacchati. <span class="bld">Atimīḷhajo</span>ti atimīḷhe <a name="M3.0067"></a> mahāgūtharāsimhi jāto. <span class="bld">Tassa sā</span>ti tassa esā. <span class="bld">Na davatthā</span>ti na kīḷanatthā. <span class="bld">Na ratatthā</span>ti na kāmaratiatthā. <span class="bld">Methunaṃ</span> <a name="P3.0310"></a> <span class="bld">uppādetvā</span>ti dhītaraṃ vā puttaṃ vā uppādetvā ‘‘idāni paveṇi ghaṭīyissatī’’ti nikkhamitvā pabbajati. <span class="bld">Sugatiṃ saggaṃ loka</span>nti brahmalokameva sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Devasamo hotī</span>ti dibbavihārehi samannāgatattā devasamo nāma hoti.</p>
  412. <p class="bodytext"><span class="bld">Tameva puttassādaṃ nikāmayamāno</span>ti yvāssa dhītaraṃ vā puttaṃ vā jātaṃ disvā puttapemaṃ puttassādo uppajjati, taṃ patthayamāno icchamāno. <span class="bld">Kuṭumbaṃ ajjhāvasatī</span>ti kuṭumbaṃ saṇṭhapetvā kuṭumbamajjhe vasati. Sesamettha uttānamevāti.</p>
  413. <p class="subhead">3. Saṅgāravasuttavaṇṇanā</p>
  414. <p class="bodytext"><a name="para193"></a><a name="para193_an5"></a><span class="paranum">193</span>. Tatiye <span class="bld">pagevā</span>ti paṭhamaññeva. <span class="bld">Kāmarāgapariyuṭṭhitenā</span>ti kāmarāgaggahitena. <span class="bld">Kāmarāgaparetenā</span>ti kāmarāgānugatena. <span class="bld">Nissaraṇa</span>nti tividhaṃ kāmarāgassa nissaraṇaṃ vikkhambhananissaraṇaṃ, tadaṅganissaraṇaṃ, samucchedanissaraṇanti. Tattha asubhe paṭhamajjhānaṃ vikkhambhananissaraṇaṃ nāma, vipassanā tadaṅganissaraṇaṃ nāma, arahattamaggo samucchedanissaraṇaṃ nāma. Taṃ tividhampi nappajānātīti attho. <span class="bld">Attatthampī</span>tiādīsu arahattasaṅkhāto attano attho attattho nāma, paccayadāyakānaṃ attho parattho nāma, sveva duvidho ubhayattho nāma. Iminā nayena sabbavāresu attho veditabbo.</p>
  415. <p class="bodytext">Ayaṃ pana viseso – <span class="bld">byāpādassa nissaraṇa</span>ntiādīsu hi dveva nissaraṇāni vikkhambhananissaraṇañca samucchedanissaraṇañca. Tattha byāpādassa tāva mettāya paṭhamajjhānaṃ vikkhambhananissaraṇaṃ nāma, anāgāmimaggo samucchedanissaraṇaṃ, thinamiddhassa ālokasaññā vikkhambhananissaraṇaṃ<a name="V3.0069"></a>, arahattamaggo <a name="P3.0311"></a> samucchedanissaraṇaṃ. Uddhaccakukkuccassa yo koci samatho vikkhambhananissaraṇaṃ, uddhaccassa panettha arahattamaggo, kukkuccassa anāgāmimaggo samucchedanissaraṇaṃ. Vicikicchāya dhammavavatthānaṃ vikkhambhananissaraṇaṃ, paṭhamamaggo samucchedanissaraṇaṃ.</p>
  416. <p class="bodytext">Yā panettha <span class="bld">seyyathāpi, brāhmaṇa, udapatto saṃsaṭṭho lākhāya vā</span>tiādikā upamā vuttā, tāsu <span class="bld">udapatto</span>ti udakabharitā pāti. <span class="bld">Saṃsaṭṭho</span>ti <a name="M3.0068"></a> vaṇṇabhedakaraṇavasena saṃsaṭṭho. <span class="bld">Ukkudhito</span>ti kudhito. <span class="bld">Ussadakajāto</span>ti usumakajāto. <span class="bld">Sevālapaṇakapariyonaddho</span>ti tilabījakādibhedena sevālena vā nīlamaṇḍūkapiṭṭhivaṇṇena vā udakapiṭṭhiṃ chādetvā nibbattena paṇakena pariyonaddho. <span class="bld">Vāterito</span>ti vātena erito kampito. <span class="bld">Āvilo</span>ti appasanno. <span class="bld">Luḷito</span>ti asannisinno. <span class="bld">Kalalībhūto</span>ti kaddamībhūto. <span class="bld">Andhakāre nikkhitto</span>ti koṭṭhakantarādibhede anālokaṭṭhāne ṭhapito. Imasmiṃ sutte bhagavā tīhi bhavehi desanaṃ nivaṭṭetvā arahattanikūṭena niṭṭhapesi, brāhmaṇo pana saraṇamatte patiṭṭhitoti.</p>
  417. <p class="subhead">4. Kāraṇapālīsuttavaṇṇanā</p>
  418. <p class="bodytext"><a name="para194"></a><a name="para194_an5"></a><span class="paranum">194</span>. Catutthe <span class="bld">kāraṇapālī</span>ti pāloti tassa nāmaṃ, rājakulānaṃ pana kammante kāretīti kāraṇapālī nāma jāto. <span class="bld">Kammantaṃ</span> <a name="P3.0312"></a> <span class="bld">kāretī</span>ti pātova uṭṭhāya dvāraṭṭālakapākāre akate kāreti, jiṇṇe paṭijaggāpeti. <span class="bld">Piṅgiyāniṃ brāhmaṇa</span>nti evaṃnāmakaṃ anāgāmiphale patiṭṭhitaṃ ariyasāvakaṃ brāhmaṇaṃ. So kira pātova uṭṭhāya gandhamālādīni gāhāpetvā satthu santikaṃ gantvā vanditvā gandhamālādīhi pūjetvā nagaraṃ āgacchati, idaṃ brāhmaṇassa devasikaṃ vattanti. Taṃ so evaṃ vattaṃ katvā āgacchantaṃ addasa. <span class="bld">Etadavocā</span>ti ‘‘ayaṃ brāhmaṇo paññavā ñāṇuttaro, kahaṃ nu kho pātova gantvā āgacchatī’’ti cintetvā anukkamena santikaṃ āgataṃ sañjānitvā ‘‘handa kuto nū’’tiādivacanaṃ avoca.</p>
  419. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">divā divassā</span>ti divasassāpi divā, majjhanhikakāleti attho. <span class="bld">Paṇḍito maññe</span>ti bhavaṃ piṅgiyānī samaṇaṃ gotamaṃ paṇḍitoti maññati, udāhu noti ayamettha attho. <span class="bld">Ko cāhaṃ, bho</span>ti, bho, samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyajānane ahaṃ ko nāma? <span class="bld">Ko ca samaṇassa <a name="V3.0070"></a> gotamassa paññāveyyattiyaṃ jānissāmī</span>ti kuto cāhaṃ samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jānissāmi, kena nāma kāraṇena jānissāmīti evaṃ sabbathāpi attano ajānanabhāvaṃ dīpeti. <span class="bld">Sopi nūnassa tādisovā</span>ti yo samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jāneyya, sopi nūna dasa pāramiyo pūretvā sabbaññutaṃ patto tādiso <a name="M3.0069"></a> buddhoyeva bhaveyya. Sineruṃ vā hi pathaviṃ vā ākāsaṃ vā pametukāmena tappamāṇo daṇḍo <a name="P3.0313"></a> vā rajju vā laddhuṃ vaṭṭati, samaṇassa gotamassa paññaṃ jānantenapi tassa ñāṇasadisameva sabbaññutaññāṇaṃ laddhuṃ vaṭṭatīti dīpeti. Ādaravasena panettha āmeḍitaṃ kataṃ. <span class="bld">Uḷārāyā</span>ti uttamāya seṭṭhāya. <span class="bld">Ko cāhaṃ, bho</span>ti, bho, ahaṃ samaṇassa gotamassa pasaṃsane ko nāma. <span class="bld">Ko ca samaṇaṃ gotamaṃ pasaṃsissāmī</span>ti kena kāraṇena pasaṃsissāmi.</p>
  420. <p class="bodytext"><span class="bld">Pasatthappasattho</span>ti sabbaguṇānaṃ upari carehi sabbalokapasatthehi attano guṇeheva pasattho, na tassa aññehi pasaṃsanakiccaṃ atthi. Yathā hi campakapupphaṃ vā nīluppalaṃ vā padumaṃ vā lohitacandanaṃ vā attano vaṇṇagandhasiriyāva pāsādikañceva sugandhañca, na tassa āgantukehi vaṇṇagandhehi thomanakiccaṃ atthi. Yathā ca maṇiratanaṃ vā candamaṇḍalaṃ vā attano ālokeneva obhāsati, na tassa aññena obhāsanakiccaṃ atthi, evaṃ samaṇo gotamo sabbalokapasatthehi attano guṇeheva pasattho thomito, sabbalokassa seṭṭhataṃ pāpito. Na tassa aññena pasaṃsanakiccaṃ atthi.</p>
  421. <p class="bodytext">Pasatthehi vā pasatthotipi <span class="bld">pasatthappasattho</span>. Ke pana pasatthā nāma? Rājā pasenadi kosalo kāsikosalavāsikehi pasattho, bimbisāro aṅgamagadhavāsīhi, vesālikā licchavī vajjitaṭṭhavāsīhi pasatthā, pāveyyakā mallā kosinārakā mallā aññepi te te khattiyā tehi tehi jānapadehi pasatthā, caṅkiādayo brāhmaṇā brāhmaṇagaṇehi, anāthapiṇḍikādayo upāsakā upāsakagaṇehi, visākhāādikā upāsikā anekasatāhi upāsikāhi, sakuludāyiādayo paribbājakā anekehi paribbājakasatehi, uppalavaṇṇattheriādikā mahāsāvikā anekehi bhikkhunisatehi, sāriputtattherādayo mahātherā <a name="P3.0314"></a> anekasatehi bhikkhūhi, sakkādayo devā anekasahassehi devehi, mahābrahmādayo brahmāno anekasahassehi brahmehi pasatthā. Te sabbepi dasabalaṃ thomenti vaṇṇenti pasaṃsantīti bhagavā ‘‘pasatthappasattho’’ti vuccati. <span class="bld">Atthavasa</span>nti atthānisaṃsaṃ.</p>
  422. <p class="bodytext">Athassa <a name="V3.0071"></a><a name="M3.0070"></a> so attano pasādakāraṇaṃ ācikkhanto <span class="bld">seyyathāpi, bho, puriso</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">aggarasaparititto</span>ti bhojanarasesu pāyāso sneharasesu gosappi, kasāvarasesu khuddakamadhu aneḷakaṃ, madhurarasesu sakkarāti evamādayo aggarasā nāma. Tesu yena kenaci parititto ākaṇṭhappamāṇaṃ bhuñjitvā ṭhito. <span class="bld">Aññesaṃ hīnāna</span>nti aggarasehi aññesaṃ hīnarasānaṃ. <span class="bld">Suttaso</span>ti suttato, suttabhāvenāti attho. Sesupi eseva nayo. <span class="bld">Tato tato</span>ti suttādīsu tato tato. <span class="bld">Aññesaṃ puthusamaṇabrāhmaṇāppavādāna</span>nti ye aññesaṃ puthūnaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ laddhisaṅkhātappavādā, tesaṃ. <span class="bld">Na pihetī</span>ti na pattheti, te kathiyamāne sotumpi na icchati. <span class="bld">Jighacchādubbalyapareto</span>ti jighacchāya ceva dubbalabhāvena ca anugato. <span class="bld">Madhupiṇḍika</span>nti sālipiṭṭhaṃ bhajjitvā catumadhurena yojetvā kataṃ baddhasattupiṇḍikaṃ, madhurapūvameva vā. <span class="bld">Adhigaccheyyā</span>ti <a name="P3.0315"></a> labheyya. <span class="bld">Asecanaka</span>nti madhurabhāvakaraṇatthāya aññena rasena anāsittakaṃ ojavantaṃ paṇītarasaṃ.</p>
  423. <p class="bodytext"><span class="bld">Haricandanassā</span>ti suvaṇṇavaṇṇacandanassa. <span class="bld">Lohitacandanassā</span>ti rattavaṇṇacandanassa. <span class="bld">Surabhigandha</span>nti sugandhaṃ. <span class="bld">Darathā</span>dayo vaṭṭadarathā, vaṭṭakilamathā, vaṭṭapariḷāhā eva. <span class="bld">Udānaṃ udānesī</span>ti udāhāraṃ udāhari. Yathā hi yaṃ telaṃ mānaṃ gahetuṃ na sakkoti, vissanditvā gacchati, taṃ avasekoti vuccati. Yañca jalaṃ taḷākaṃ gahetuṃ na sakkoti, ajjhottharitvā gacchati, taṃ oghoti vuccati. Evamevaṃ yaṃ pītivacanaṃ hadayaṃ gahetuṃ na sakkoti, adhikaṃ hutvā anto asaṇṭhahitvā bahi nikkhamati, taṃ udānanti vuccati. Evarūpaṃ pītimayavacanaṃ nicchāresīti attho.</p>
  424. <p class="subhead">5. Piṅgiyānīsuttavaṇṇanā</p>
  425. <p class="bodytext"><a name="para195"></a><a name="para195_an5"></a><span class="paranum">195</span>. Pañcame <span class="bld">nīlā</span>ti idaṃ sabbasaṅgāhikaṃ. <span class="bld">Nīlavaṇṇā</span>tiādi tasseva vibhāgadassanaṃ. Tattha na tesaṃ pakativaṇṇo nīlo, nīlavilepanavilittattā panetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Nīlavatthā</span>ti paṭadukūlakoseyyādīnipi tesaṃ nīlāneva honti. <span class="bld">Nīlālaṅkārā</span>ti nīlamaṇīhi nīlapupphehi alaṅkatā, tesaṃ hatthālaṅkāra-assālaṅkāra-rathālaṅkāra-sāṇivitānakañcukāpi sabbe nīlāyeva honti. Iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo.</p>
  426. <p class="bodytext"><span class="bld">Padumaṃ</span> <a name="M3.0071"></a> <span class="bld">yathā</span>ti yathā satapattaṃ rattapadumaṃ. <span class="bld">Kokanada</span>nti tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Pāto</span>ti pageva suriyuggamanakāle<a name="V3.0072"></a>. <span class="bld">Siyā</span>ti bhaveyya. <span class="bld">Avītagandha</span>nti <a name="P3.0316"></a> avigatagandhaṃ. <span class="bld">Aṅgīrasa</span>nti bhagavato aṅgamaṅgehi rasmiyo niccharanti, tasmā aṅgīrasoti vuccati. <span class="bld">Tapantamādiccamivantalikkhe</span>ti dvisahassadīpaparivāresu catūsu mahādīpesu ālokakaraṇavasena antalikkhe tapantaṃ ādiccaṃ viya virocamānaṃ. <span class="bld">Aṅgīrasaṃ passā</span>ti attānameva vā mahājanaṃ vā sandhāya evaṃ vadati.</p>
  427. <p class="subhead">6. Mahāsupinasuttavaṇṇanā</p>
  428. <p class="bodytext"><a name="para196"></a><a name="para196_an5"></a><span class="paranum">196</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">mahāsupinā</span>ti mahantehi purisehi passitabbato mahantānañca atthānaṃ nimittabhāvato mahāsupinā. <span class="bld">Pāturahesu</span>nti pākaṭā ahesuṃ. Tattha supinaṃ passanto catūhi kāraṇehi passati dhātukkhobhato vā anubhūtapubbato vā devatopasaṃhārato vā pubbanimittato vāti.</p>
  429. <p class="bodytext">Tattha pittādīnaṃ khobhakaraṇapaccayappayogena khubhitadhātuko <span class="bld">dhātukkhobhato</span> supinaṃ passati. Passanto ca nānāvidhaṃ supinaṃ passati pabbatā patanto viya, ākāsena gacchanto viya, vāḷamigahatthicorādīhi anubaddho viya ca. <span class="bld">Anubhūtapubbato</span> passanto pubbe anubhūtapubbaṃ ārammaṇaṃ passati. <span class="bld">Devatopasaṃhārato</span> passantassa devatā atthakāmatāya vā anatthakāmatāya vā atthāya vā anatthāya vā nānāvidhāni ārammaṇāni upasaṃharanti. So tāsaṃ devatānaṃ ānubhāvena tāni ārammaṇāni passati. <span class="bld">Pubbanimittato</span> passanto puññāpuññavasena uppajjitukāmassa atthassa vā anatthassa vā pubbanimittabhūtaṃ supinaṃ passati bodhisattamātā viya puttapaṭilābhanimittaṃ, kosalarājā viya soḷasa supine, ayameva bhagavā bodhisattabhūto ime pañca mahāsupine viya cāti.</p>
  430. <p class="bodytext">Tattha yaṃ dhātukkhobhato anubhūtapubbato ca supine passati, na taṃ saccaṃ hoti. Yaṃ devatopasaṃhārato passati, taṃ saccaṃ vā hoti alikaṃ vā. Kuddhā hi devatā upāyena <a name="P3.0317"></a> vināsetukāmā viparītampi katvā dassenti. Yaṃ pana pubbanimittato passati, taṃ ekantaṃ saccameva <a name="M3.0072"></a> hoti. Etesaṃ catunnaṃ mūlakāraṇānaṃ saṃsaggabhedatopi supinabhedo hotiyeva.</p>
  431. <p class="bodytext">Taṃ panetaṃ catubbidhampi supinaṃ sekhaputhujjanāva passanti appahīnavipallāsattā, asekhā na <a name="V3.0073"></a> passanti pahīnavipallāsattā. Kiṃ panetaṃ passanto sutto passati paṭibuddho, udāhu neva sutto na paṭibuddhoti? Kiñcettha yadi tāva sutto passati, abhidhammavirodho āpajjati. Bhavaṅgacittena hi supati, taṃ rūpanimittādiārammaṇaṃ rāgādisampayuttaṃ vā na hoti. Supinaṃ passantassa ca īdisāni cittāni uppajjanti. Atha paṭibuddho passati, vinayavirodho āpajjati. Yañhi paṭibuddho passati, taṃ sabbohārikacittena passati. Sabbohārikacittena ca kate vītikkame anāpatti nāma natthi. Supinaṃ passantena pana katepi vītikkame ekantaṃ anāpatti eva. Atha neva sutto na paṭibuddho passati, na nāma passati. Evañca sati supinassa abhāvo ca āpajjati? Na abhāvo. Kasmā? Yasmā kapimiddhapareto passati. Vuttañhetaṃ – ‘‘kapimiddhapareto kho, mahārāja, supinaṃ passatī’’ti.</p>
  432. <p class="bodytext"><span class="bld">Kapimiddhapareto</span>ti makkaṭaniddāya yutto. Yathā hi makkaṭassa niddā lahuparivattā hoti, evaṃ yā niddā punappunaṃ kusalādicittavokiṇṇattā lahuparivattā, yassā pavattiyaṃ punappunaṃ bhavaṅgato uttaraṇaṃ hoti, tāya yutto supinaṃ passati. Tenāyaṃ supino kusalopi hoti akusalopi abyākatopi. Tattha supinante cetiyavandanadhammassavanadhammadesanādīni <a name="P3.0318"></a> karontassa kusalo, pāṇātipātādīni karontassa akusalo, dvīhi antehi mutto āvajjanatadārammaṇakkhaṇe abyākatoti veditabbo. Svāyaṃ dubbalavatthukattā cetanāya paṭisandhiṃ ākaḍḍhituṃ asamattho. Pavatte pana aññehi kusalākusalehi upatthambhito vipākaṃ deti. Kiñcāpi vipākaṃ deti, atha kho avisaye uppannattā abbohārikāva supinantacetanā. So panesa supino kālavasenapi divā tāva diṭṭho na sameti, tathā paṭhamayāme majjhimayāme pacchimayāme ca. Balavapaccūse pana asitapītakhāyite sammā pariṇāmaṃ gate kāyasmiṃ ojāya patiṭṭhitāya aruṇe uggacchamāneva diṭṭho <a name="M3.0073"></a> supino sameti. Iṭṭhanimittaṃ supinaṃ passanto iṭṭhaṃ paṭilabhati, aniṭṭhanimittaṃ passanto aniṭṭhaṃ.</p>
  433. <p class="bodytext">Ime pana pañca mahāsupine neva lokiyamahājano passati, na mahārājāno, na cakkavattirājāno, na aggasāvakā, na paccekabuddhā, na sammāsambuddhā, eko sabbaññubodhisattoyeva passati. Amhākaṃ pana bodhisatto kadā ime supine passīti? ‘‘Sve buddho bhavissāmī’’ti cātuddasiyaṃ pakkhassa rattivibhāyanakāle passi. Terasiyantipi vadantiyeva. So ime supine disvā uṭṭhāya pallaṅkaṃ ābhuñjitvā nisinno cintesi – ‘‘sace mayā <a name="V3.0074"></a> kapilavatthunagare ime supinā diṭṭhā assu, pitu mahārājassa katheyyaṃ. Sace pana me mātā jīveyya, tassā katheyyaṃ. Imasmiṃ kho pana ṭhāne imesaṃ paṭiggāhako nāma natthi, ahameva paṭigaṇhissāmī’’ti. Tato ‘‘idaṃ imassa <a name="P3.0319"></a> pubbanimittaṃ idaṃ imassā’’ti sayameva supine paṭiggaṇhitvā uruvelagāme sujātāya dinnaṃ pāyāsaṃ paribhuñjitvā bodhimaṇḍaṃ āruyha bodhiṃ patvā anukkamena jetavane viharanto attano makulabuddhakāle diṭṭhe pañca mahāsupine vitthāretuṃ bhikkhū āmantetvā imaṃ desanaṃ ārabhi.</p>
  434. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">mahāpathavī</span>ti cakkavāḷagabbhaṃ pūretvā ṭhitā mahāpathavī. <span class="bld">Mahāsayanaṃ ahosī</span>ti sirisayanaṃ ahosi. <span class="bld">Ohito</span>ti ṭhapito. So pana na udakasmiṃyeva ṭhapito ahosi, atha kho pācīnasamuddassa uparūparibhāgena gantvā pācīnacakkavāḷamatthake ṭhapito ahosīti veditabbo. <span class="bld">Pacchime samudde dakkhiṇe samudde</span>ti etesupi eseva nayo. <span class="bld">Tiriyā nāma tiṇajātī</span>ti dabbatiṇaṃ vuccati. <span class="bld">Nābhiyā uggantvā nabhaṃ āhacca ṭhitā ahosī</span>ti naṅgalamattena rattadaṇḍena nābhito uggantvā passantassa passantasseva vidatthimattaṃ ratanamattaṃ byāmamattaṃ yaṭṭhimattaṃ gāvutamattaṃ aḍḍhayojanamattaṃ yojanamattanti evaṃ uggantvā uggantvā anekayojanasahassaṃ nabhaṃ āhacca ṭhitā ahosi. <span class="bld">Pādehi ussakkitvā</span>ti agganakhato paṭṭhāya pādehi abhiruhitvā. <span class="bld">Nānāvaṇṇā</span>ti eko nīlavaṇṇo, eko pītavaṇṇo, eko lohitavaṇṇo, eko paṇḍupalāsavaṇṇoti evaṃ nānāvaṇṇā. <span class="bld">Setā</span>ti paṇḍarā parisuddhā. <span class="bld">Mahato mīḷhapabbatassā</span>ti tiyojanubbedhassa gūthapabbatassa. <span class="bld">Uparūpari</span> <a name="P3.0320"></a> <span class="bld">caṅkamatī</span>ti matthakamatthake caṅkamati<a name="M3.0074"></a>. Dīghāyukabuddhā pana tiyojanike mīḷhapabbate anupavisitvā nisinnā viya honti.</p>
  435. <p class="bodytext">Evaṃ ettakena ṭhānena pubbanimittāni dassetvā idāni saha pubbanimittehi paṭilābhaṃ dassetuṃ <span class="bld">yampi, bhikkhave</span>tiādimāha. Tattha sabbaguṇadāyakattā buddhānaṃ arahattamaggo <span class="bld">anuttarā sammāsambodhi</span> nāma. Tasmā yaṃ so cakkavāḷamahāpathaviṃ sirisayanabhūtaṃ addasa, taṃ buddhabhāvassa pubbanimittaṃ. Yaṃ himavantapabbatarājānaṃ bimbohanaṃ addasa, taṃ sabbaññutaññāṇabimbohanassa pubbanimittaṃ. Yaṃ cattāro hatthapāde cakkavāḷamatthake ṭhite addasa, taṃ dhammacakkassa appaṭivattiyabhāve pubbanimittaṃ. Yaṃ attānaṃ uttānakaṃ nipannaṃ addasa, taṃ tīsu bhavesu avakujjānaṃ sattānaṃ uttānamukhabhāvassa pubbanimittaṃ. Yaṃ akkhīni ummīletvā passanto <a name="V3.0075"></a> viya ahosi, taṃ dibbacakkhupaṭilābhassa pubbanimittaṃ. Yaṃ yāva bhavaggā ekālokaṃ ahosi, taṃ anāvaraṇañāṇassa pubbanimittaṃ. Sesaṃ pāḷivaseneva veditabbanti.</p>
  436. <p class="subhead">7. Vassasuttavaṇṇanā</p>
  437. <p class="bodytext"><a name="para197"></a><a name="para197_an5"></a><span class="paranum">197</span>. Sattame <span class="bld">nemittā</span>ti nimittapāṭhakā. <span class="bld">Tejodhātu pakuppatī</span>ti mahāaggikkhandho uppajjati. <span class="bld">Pāṇinā udakaṃ sampaṭicchitvā</span>ti uppannaṃ utusamuṭṭhānaṃ udakaṃ tiyojanasatena hatthena paṭiggahetvā. <span class="bld">Pamattā hontī</span>ti attano kīḷāya pamattā honti vippavuṭṭhasatino. Tesañhi sakāya ratiyā ‘‘ramāmā’’ti citte uppanne akālepi <a name="P3.0321"></a> devo vassati, tadabhāve na vassati. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘na kālavassa’’nti. Aṭṭhamanavamāni uttānatthāneva.</p>
  438. <p class="subhead">10. Nissāraṇīyasuttavaṇṇanā</p>
  439. <p class="bodytext"><a name="para200"></a><a name="para200_an5"></a><span class="paranum">200</span>. Dasame <span class="bld">nissāraṇīyā</span>ti nissaṭā visaññuttā. <span class="bld">Dhātuyo</span>ti attasuññasabhāvā. <span class="bld">Kāmaṃ manasikaroto</span>ti kāmaṃ manasikarontassa, asubhajjhānato vuṭṭhāya agadaṃ gahetvā visaṃ vīmaṃsanto viya vīmaṃsanatthaṃ kāmābhimukhaṃ cittaṃ pesentassāti attho. <span class="bld">Na pakkhandatī</span>ti nappavisati. <span class="bld">Nappasīdatī</span>ti pasādaṃ nāpajjati. <span class="bld">Na santiṭṭhatī</span>ti nappatiṭṭhahati. <span class="bld">Na vimuccatī</span>ti na adhimuccati. Yathā pana kukkuṭapattaṃ vā nhārudaddulaṃ vā aggimhi pakkhittaṃ paṭilīyati patikuṭati pativaṭṭati na saṃpasārīyati, evaṃ paṭilīyati <a name="M3.0075"></a> na saṃpasārīyati. <span class="bld">Nekkhammaṃ kho panā</span>ti idha nekkhammaṃ nāma asubhesu paṭhamajjhānaṃ, tadassa manasikaroto cittaṃ pakkhandati. <span class="bld">Tassa taṃ citta</span>nti tassa taṃ asubhajjhānacittaṃ. <span class="bld">Sugata</span>nti gocare gatattā suṭṭhu gataṃ. <span class="bld">Subhāvita</span>nti ahānabhāgiyattā suṭṭhu bhāvitaṃ. <span class="bld">Suvuṭṭhita</span>nti kāmato vuṭṭhitaṃ. <span class="bld">Suvimutta</span>nti kāmehi suṭṭhu vimuttaṃ. <span class="bld">Kāmapaccayā āsavā</span> nāma kāmahetukā cattāro āsavā. <span class="bld">Vighātā</span>ti dukkhā. <span class="bld">Pariḷāhā</span>ti <a name="P3.0322"></a> kāmarāgapariḷāhā. <span class="bld">Na so taṃ vedanaṃ vediyatī</span>ti so taṃ kāmavedanaṃ vighātapariḷāhavedanañca na vediyati. <span class="bld">Idamakkhātaṃ kāmānaṃ nissaraṇa</span>nti idaṃ asubhajjhānaṃ kāmehi nissaṭattā kāmānaṃ nissaraṇanti akkhātaṃ. Yo pana taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasanto tatiyamaggaṃ patvā anāgāmiphalena nibbānaṃ disvā ‘‘puna kāmā nāma natthī’’ti jānāti. Tassa cittaṃ accantanissaraṇameva. Sesapadesupi eseva nayo.</p>
  440. <p class="bodytext">Ayaṃ <a name="V3.0076"></a> pana viseso – dutiyavāre mettājhānāni byāpādassa nissaraṇaṃ nāma. Tatiyavāre karuṇājhānāni vihiṃsāya nissaraṇaṃ nāma. Catutthavāre arūpajjhānāni rūpānaṃ nissaraṇaṃ nāma. Accantanissaraṇañcettha arahattaphalaṃ yojetabbaṃ. Pañcamavāre <span class="bld">sakkāyaṃ manasikaroto</span>ti suddhasaṅkhāre pariggaṇhitvā arahattaṃ pattassa sukkhavipassakassa phalasamāpattito vuṭṭhāya vīmaṃsanatthaṃ pañcupādānakkhandhābhimukhaṃ cittaṃ pesentassa. <span class="bld">Idamakkhātaṃ sakkāyassa nissaraṇa</span>nti idaṃ arahattamaggena ca phalena ca nibbānaṃ disvā ṭhitassa bhikkhuno ‘‘puna sakkāyo natthī’’ti uppannaṃ arahattaphalasamāpatticittaṃ sakkāyassa nissaraṇanti akkhātaṃ. Idāni evaṃ sakkāyanissaraṇaṃ nirodhaṃ patvā ṭhitassa khīṇāsavassa vaṇṇaṃ kathento <span class="bld">tassa kāmanandīpi nānusetī</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">nānusetī</span>ti na nibbattati. <span class="bld">Ananusayā</span>ti anibbattiyā. Sesamettha uttānatthamevāti.</p>
  441. <p class="centered">Brāhmaṇavaggo pañcamo.</p>
  442. <p class="centered">Catutthapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  443. <a name="an5_5"></a>
  444. <p class="title">5. Pañcamapaṇṇāsakaṃ</p>
  445. <a name="an5_5_1"></a>
  446. <p class="chapter">(21) 1. Kimilavaggo</p>
  447. <p class="subhead">1. Kimilasuttavaṇṇanā</p>
  448. <p class="bodytext"><a name="para201"></a><a name="para201_an5"></a><span class="paranum">201</span>. Pañcamassa <a name="V3.0077"></a><a name="M3.0076"></a><a name="P3.0323"></a> paṭhame <span class="bld">kimilāya</span>nti evaṃnāmake nagare. <span class="bld">Niculavane</span>ti mucalindavane. <span class="bld">Etadavocā</span>ti ayaṃ kira thero tasmiṃyeva nagare seṭṭhiputto satthu santike pabbajitvā pubbenivāsañāṇaṃ paṭilabhi. So attanā nivutthaṃ khandhasantānaṃ anussaranto kassapadasabalassa sāsanosakkanakāle pabbajitvā catūsu parisāsu sāsane agāravaṃ karontīsu nisseṇiṃ bandhitvā pabbataṃ āruyha tattha samaṇadhammaṃ katvā attano nivutthabhāvaṃ addasa. So ‘‘satthāraṃ upasaṅkamitvā taṃ kāraṇaṃ pucchissāmī’’ti etaṃ ‘‘ko nu kho, bhante’’tiādivacanaṃ avoca.</p>
  449. <p class="bodytext"><span class="bld">Satthari agāravā viharanti appatissā</span>ti satthari gāravañceva jeṭṭhakabhāvañca anupaṭṭhapetvā viharanti. Sesesupi eseva nayo. Tattha cetiyaṅgaṇādīsu chattaṃ dhāretvā upāhanā āruyha vicaranto nānappakārañca niratthakakathaṃ kathento satthari agāravo viharati nāma. Dhammassavanagge pana nisīditvā niddāyanto ceva nānappakārañca niratthakakathaṃ kathento dhamme agāravo viharati nāma. Saṅghamajjhe bāhāvikkhepakaṃ nānattakathaṃ kathento theranavamajjhimesu ca cittīkāraṃ akaronto saṅghe agāravo viharati nāma. Sikkhaṃ aparipūrento sikkhāya agāravo viharati nāma. Aññamaññaṃ kalahabhaṇḍanādīni karonto aññamaññaṃ agāravo viharati nāma. Dutiyaṃ uttānatthameva.</p>
  450. <p class="subhead">3. Assājānīyasuttavaṇṇanā</p>
  451. <p class="bodytext"><a name="para203-204"></a><a name="para203-204_an5"></a><span class="paranum">203-204</span>. Tatiye <a name="V3.0078"></a> <span class="bld">ajjavenā</span>ti ujubhāvena avaṅkagamanena. <span class="bld">Javenā</span>ti <a name="P3.0324"></a> padajavena. <span class="bld">Maddavenā</span>ti sarīramudutāya. <span class="bld">Khantiyā</span>ti adhivāsanakkhantiyā. <span class="bld">Soraccenā</span>ti sucisīlatāya. Bhikkhuvāre <span class="bld">ajjava</span>nti ñāṇassa ujukagamanaṃ. <span class="bld">Javo</span>ti sūraṃ hutvā ñāṇassa gamanabhāvo. <span class="bld">Maddava</span>nti <a name="M3.0077"></a> sīlamaddavaṃ. <span class="bld">Khantī</span>ti adhivāsanakkhantiyeva. <span class="bld">Soraccaṃ</span> sucisīlatāyeva. Catutthe pañca balāni missakāni kathitāni.</p>
  452. <p class="subhead">5. Cetokhilasuttavaṇṇanā</p>
  453. <p class="bodytext"><a name="para205"></a><a name="para205_an5"></a><span class="paranum">205</span>. Pañcame <span class="bld">cetokhilā</span>ti cittassa thaddhabhāvā, kacavarabhāvā, khāṇukabhāvā. <span class="bld">Satthari kaṅkhatī</span>ti satthu sarīre vā guṇe vā kaṅkhati. Sarīre kaṅkhamāno ‘‘dvattiṃsavarapurisalakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ nāma sarīraṃ atthi nu kho natthī’’ti kaṅkhati, guṇe kaṅkhamāno ‘‘atītānāgatapaccuppannajānanasamatthaṃ sabbaññutaññāṇaṃ atthi nu kho natthī’’ti kaṅkhati. <span class="bld">Vicikicchatī</span>ti vicinanto kicchati, dukkhaṃ āpajjati, vinicchetuṃ na sakkoti. <span class="bld">Nādhimuccatī</span>ti evametanti adhimokkhaṃ na paṭilabhati. <span class="bld">Na sampasīdatī</span>ti guṇesu otaritvā nibbicikicchabhāvena pasīdituṃ anāvilo bhavituṃ na sakkoti. <span class="bld">Ātappāyā</span>ti kilesasantāpakavīriyakaraṇatthāya. <span class="bld">Anuyogāyā</span>ti punappunaṃ yogāya. <span class="bld">Sātaccāyā</span>ti satatakiriyāya. <span class="bld">Padhānāyā</span>ti padahanatthāya. <span class="bld">Ayaṃ paṭhamo cetokhilo</span>ti ayaṃ satthari vicikicchāsaṅkhāto <a name="P3.0325"></a> paṭhamo cittassa thaddhabhāvo evametassa bhikkhuno appahīno hoti.</p>
  454. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhamme</span>ti pariyattidhamme ca paṭivedhadhamme ca. Pariyattidhamme kaṅkhamāno ‘‘tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ caturāsītidhammakkhandhasahassānīti vadanti, atthi nu kho etaṃ natthī’’ti kaṅkhati. Paṭivedhadhamme kaṅkhamāno ‘‘vipassanānissando maggo nāma, magganissandaṃ phalaṃ nāma, sabbasaṅkhārapaṭinissaggo nibbānaṃ nāmāti vadanti, taṃ atthi nu kho natthī’’ti kaṅkhati. <span class="bld">Saṅghe kaṅkhatī</span>ti ‘‘ujuppaṭipanno’’tiādīnaṃ padānaṃ vasena ‘‘evarūpaṃ paṭipadaṃ paṭipanno cattāro maggaṭṭhā cattāro phalaṭṭhāti aṭṭhannaṃ puggalānaṃ samūhabhūto saṅgho nāma atthi nu kho natthī’’ti kaṅkhati. <span class="bld">Sikkhāya</span> kaṅkhamāno ‘‘adhisīlasikkhā nāma adhicittaadhipaññāsikkhā nāmāti vadanti, sā atthi nu kho <a name="V3.0079"></a> natthī’’ti kaṅkhati. <span class="bld">Ayaṃ pañcamo</span>ti ayaṃ sabrahmacārīsu kopasaṅkhāto pañcamo cittassa thaddhabhāvo kacavarabhāvo khāṇukabhāvo.</p>
  455. <p class="subhead">6. Vinibandhasuttavaṇṇanā</p>
  456. <p class="bodytext"><a name="para206"></a><a name="para206_an5"></a><span class="paranum">206</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">cetasovinibandhā</span>ti cittaṃ vinibandhitvā muṭṭhiyaṃ katvā viya gaṇhantīti cetasovinibandhā. <span class="bld">Kāme</span>ti vatthukāmepi kilesakāmepi. <span class="bld">Kāye</span>ti <a name="M3.0078"></a> attano kāye. <span class="bld">Rūpe</span>ti bahiddhārūpe. <span class="bld">Yāvadattha</span>nti yattakaṃ icchati, tattakaṃ. <span class="bld">Udarāvadehaka</span>nti udarapūraṃ. Tañhi udaraṃ avadehanato udarāvadehakanti vuccati. <span class="bld">Seyyasukha</span>nti mañcapīṭhasukhaṃ, utusukhaṃ vā. <span class="bld">Passasukha</span>nti <a name="P3.0326"></a> yathā samparivattakaṃ sayantassa dakkhiṇapassa vāmapassānaṃ sukhaṃ hoti, evaṃ uppannasukhaṃ. <span class="bld">Middhasukha</span>nti niddāsukhaṃ. <span class="bld">Anuyutto</span>ti yuttappayutto viharati. <span class="bld">Paṇidhāyā</span>ti patthayitvā. <span class="bld">Sīlenā</span>tiādīsu <span class="bld">sīla</span>nti catupārisuddhisīlaṃ. <span class="bld">Vata</span>nti vatasamādānaṃ. <span class="bld">Tapo</span>ti tapacaraṇaṃ. <span class="bld">Brahmacariya</span>nti methunavirati. <span class="bld">Devo vā bhavissāmī</span>ti mahesakkhadevo vā bhavissāmi. <span class="bld">Devaññataro vā</span>ti appesakkhadevesu vā aññataroti.</p>
  457. <p class="subhead">7-8. Yāgusuttādivaṇṇanā</p>
  458. <p class="bodytext"><a name="para207-208"></a><a name="para207-208_an5"></a><span class="paranum">207-208</span>. Sattame <span class="bld">vātaṃ anulometī</span>ti vātaṃ anulometvā harati. <span class="bld">Vatthiṃ sodhetī</span>ti dhamaniyo suddhā karoti. <span class="bld">Āmāvasesaṃ pācetī</span>ti sace āmāvasesakaṃ hoti, taṃ pāceti. Aṭṭhame <span class="bld">acakkhussa</span>nti na cakkhūnaṃ hitaṃ, cakkhuṃ visuddhaṃ na karoti.</p>
  459. <p class="subhead">9. Gītassarasuttavaṇṇanā</p>
  460. <p class="bodytext"><a name="para209"></a><a name="para209_an5"></a><span class="paranum">209</span>. Navame <span class="bld">āyatakenā</span>ti dīghena, paripuṇṇapadabyañjanakaṃ gāthāvattañca vināsetvā pavattena. <span class="bld">Sarakuttimpi nikāmayamānassā</span>ti evaṃ gītassaro kātabboti sarakiriyaṃ patthayamānassa. <span class="bld">Samādhissa bhaṅgo hotī</span>ti samathavipassanācittassa vināso hoti.</p>
  461. <p class="subhead">10. Muṭṭhassatisuttavaṇṇanā</p>
  462. <p class="bodytext"><a name="para210"></a><a name="para210_an5"></a><span class="paranum">210</span>. Dasame <a name="V3.0080"></a> <span class="bld">dukkhaṃ supatī</span>ti nānāvidhaṃ supinaṃ passanto dukkhaṃ supati. <span class="bld">Dukkhaṃ paṭibujjhatī</span>ti paṭibujjhantopi uttasitvā salomahaṃso paṭibujjhati. Imasmiṃ sutte satisampajaññaṃ missakaṃ kathitaṃ.</p>
  463. <p class="centered">Kimilavaggo paṭhamo.</p>
  464. <a name="an5_5_2"></a>
  465. <p class="chapter">(22) 2. Akkosakavaggo</p>
  466. <p class="subhead">1. Akkosakasuttavaṇṇanā</p>
  467. <p class="bodytext"><a name="para211"></a><a name="para211_an5"></a><span class="paranum">211</span>. Dutiyassa <a name="M3.0079"></a><a name="P3.0327"></a> paṭhame <span class="bld">akkosakaparibhāsako</span>ti dasahi akkosavatthūhi akkosako, bhayadassanena paribhāsako. <span class="bld">Chinnaparipantho</span>ti lokuttaraparipanthassa chinnattā chinnaparipantho. <span class="bld">Rogātaṅka</span>nti rogoyeva kicchajīvikāyāvahanato rogātaṅko nāma.</p>
  468. <p class="subhead">2. Bhaṇḍanakārakasuttavaṇṇanā</p>
  469. <p class="bodytext"><a name="para212"></a><a name="para212_an5"></a><span class="paranum">212</span>. Dutiye <span class="bld">adhikaraṇakārako</span>ti catunnaṃ adhikaraṇānaṃ aññatarassa kārako. <span class="bld">Anadhigata</span>nti pubbe appattavisesaṃ.</p>
  470. <p class="subhead">3. Sīlasuttavaṇṇanā</p>
  471. <p class="bodytext"><a name="para213"></a><a name="para213_an5"></a><span class="paranum">213</span>. Tatiye <span class="bld">dussīlo</span>ti asīlo nissīlo. <span class="bld">Sīlavipanno</span>ti vipannasīlo bhinnasaṃvaro. <span class="bld">Pamādādhikaraṇa</span>nti pamādakāraṇā. Idañca suttaṃ gahaṭṭhānaṃ vasena āgataṃ, pabbajitānampi pana labbhateva<a name="V3.0081"></a>. Gahaṭṭho hi yena yena sippaṭṭhānena jīvikaṃ kappeti, yadi kasiyā, yadi vaṇijjāya, pāṇātipātādivasena pamatto taṃ taṃ yathākālaṃ sampādetuṃ na sakkoti, athassa mūlaṃ vinassati. Māghātakālepi pāṇātipātaṃ adinnādānādīni ca karonto daṇḍavasena mahatiṃ bhogajāniṃ nigacchati. Pabbajito dussīlo pamādakāraṇā sīlato buddhavacanato jhānato sattaariyadhanato ca jāniṃ nigacchati. Gahaṭṭhassa ‘‘asuko asukakule jāto dussīlo pāpadhammo pariccattaidhalokaparaloko salākabhattamattampi na detī’’ti catuparisamajjhe pāpako kittisaddo abbhuggacchati. Pabbajitassa ‘‘asuko nāsakkhi sīlaṃ rakkhituṃ buddhavacanaṃ <a name="P3.0328"></a> gahetuṃ, vejjakammādīhi jīvati, chahi agāravehi samannāgato’’ti evaṃ abbhuggacchati.</p>
  472. <p class="bodytext"><span class="bld">Avisārado</span>ti gahaṭṭho tāva ‘‘avassaṃ bahūnaṃ sannipātaṭṭhāne koci mama kammaṃ jānissati, atha maṃ niggaṇhissanti vā, rājakulassa vā dassantī’’ti sabhayo upasaṅkamati. <span class="bld">Maṅkubhūto</span> ca patitakkhandho adhomukho <a name="M3.0080"></a> aṅguṭṭhakena bhūmiṃ kasanto nisīdati, visārado hutvā kathetuṃ na sakkoti. Pabbajitopi ‘‘bahū bhikkhū sannipatitā, avassaṃ koci mama kammaṃ jānissati, atha me uposathampi pavāraṇampi ṭhapetvā sāmaññā cāvetvā nikkaḍḍhissantī’’ti sabhayo upasaṅkamati, visārado hutvā kathetuṃ na sakkoti. Ekacco pana dussīlopi dappito viya carati, sopi ajjhāsayena maṅku hotiyeva.</p>
  473. <p class="bodytext"><span class="bld">Sammūḷho kālaṃ karotī</span>ti tassa hi maraṇamañce nipannassa dussīlakammaṃ samādāya vattitaṭṭhānaṃ āpāthaṃ āgacchati. So ummīletvā idhalokaṃ passati, nimmīletvā paralokaṃ. Tassa cattāro apāyā upaṭṭhahanti, sattisatena sīse pahariyamāno viya hoti. So ‘‘vāretha vārethā’’ti viravanto marati. Tena vuttaṃ – ‘‘sammūḷho kālaṃ karotī’’ti. Pañcamapadaṃ uttānameva. Ānisaṃsakathā vuttavipariyāyena veditabbā.</p>
  474. <p class="subhead">4. Bahubhāṇisuttavaṇṇanā</p>
  475. <p class="bodytext"><a name="para214"></a><a name="para214_an5"></a><span class="paranum">214</span>. Catutthe <span class="bld">bahubhāṇismi</span>nti paññāya aparicchinditvā bahuṃ bhaṇante. <span class="bld">Mantabhāṇismi</span>nti <a name="P3.0329"></a> mantā vuccati paññā, tāya paricchinditvā bhaṇante.</p>
  476. <p class="subhead">5. Paṭhamaakkhantisuttavaṇṇanā</p>
  477. <p class="bodytext"><a name="para215"></a><a name="para215_an5"></a><span class="paranum">215</span>. Pañcame <a name="V3.0082"></a> <span class="bld">verabahulo</span>ti puggalaverenapi akusalaverenapi bahuvero. <span class="bld">Vajjabahulo</span>ti dosabahulo.</p>
  478. <p class="subhead">6. Dutiyaakkhantisuttavaṇṇanā</p>
  479. <p class="bodytext"><a name="para216"></a><a name="para216_an5"></a><span class="paranum">216</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">luddo</span>ti dāruṇo kakkhaḷo. <span class="bld">Vippaṭisārī</span>ti maṅkubhāvena samannāgato.</p>
  480. <p class="subhead">7.Paṭhamaapāsādikasuttavaṇṇanā</p>
  481. <p class="bodytext"><a name="para217"></a><a name="para217_an5"></a><span class="paranum">217</span>. Sattame <span class="bld">apāsādike</span>ti apāsādikehi kāyakammādīhi samannāgate. <span class="bld">Pāsādike</span>ti pasādāvahe parisuddhasamācāre. Aṭṭhamanavamāni uttānatthāneva.</p>
  482. <p class="subhead">10. Madhurāsuttavaṇṇanā</p>
  483. <p class="bodytext"><a name="para220"></a><a name="para220_an5"></a><span class="paranum">220</span>. Dasame <a name="M3.0081"></a> <span class="bld">pañcime, bhikkhave, ādīnavā madhurāya</span>nti ekaṃ samayaṃ bhagavā bhikkhusaṅghaparivuto cārikaṃ caramāno madhurānagaraṃ sampāpuṇitvā antonagaraṃ pavisituṃ ārabhi. Athekā micchādiṭṭhikā yakkhinī acelā hutvā dve hatthe pasāretvā jivhaṃ nillāletvā dasabalassa purato aṭṭhāsi. Satthā antonagaraṃ appavisitvā tatova nikkhamitvā vihāraṃ agamāsi. Mahājano khādanīyabhojanīyañceva sakkārasammānañca ādāya vihāraṃ gantvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ adāsi. Satthā tassa nagarassa niggaṇhanatthāya imaṃ suttaṃ ārabhi. Tattha <span class="bld">visamā</span>ti na samatalā. <span class="bld">Bahurajā</span>ti vātapaharaṇakāle uddhatena rajakkhandhena pariyonaddhā viya hoti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  484. <p class="centered">Akkosakavaggo dutiyo.</p>
  485. <a name="an5_5_3"></a>
  486. <p class="chapter">(23) 3. Dīghacārikavaggo</p>
  487. <p class="subhead">1. Paṭhamadīghacārikasuttavaṇṇanā</p>
  488. <p class="bodytext"><a name="para221"></a><a name="para221_an5"></a><span class="paranum">221</span>. Tatiyassa <a name="V3.0083"></a><a name="P3.0330"></a> paṭhame <span class="bld">anavatthacārika</span>nti avavatthitacārikaṃ. <span class="bld">Sutaṃ na pariyodapetī</span>ti yampissa sutaṃ atthi, taṃ pariyodapetuṃ na sakkoti. <span class="bld">Sutenekaccena avisārado hotī</span>ti thokathokena sutena vijjamānenāpi ñāṇena somanassappatto na hoti. <span class="bld">Samavatthacāre</span>ti samavatthitacāre. Dutiyaṃ uttānatthameva.</p>
  489. <p class="subhead">3-4. Atinivāsasuttādivaṇṇanā</p>
  490. <p class="bodytext"><a name="para223-224"></a><a name="para223-224_an5"></a><span class="paranum">223-224</span>. Tatiye <span class="bld">bahubhaṇḍo</span>ti bahuparikkhāro. <span class="bld">Bahubhesajjo</span>ti sappinavanītādīnaṃ bahutāya bahubhesajjo. <span class="bld">Byatto</span>ti byāsatto. <span class="bld">Saṃsaṭṭho</span>ti pañcavidhena saṃsaggena saṃsaṭṭho hutvā. <span class="bld">Ananulomikenā</span>ti sāsanassa ananucchavikena. Catutthe <span class="bld">vaṇṇamaccharī</span>ti guṇamaccharī. <span class="bld">Dhammamaccharī</span>ti pariyattimaccharī.</p>
  491. <p class="subhead">5-6. Kulūpakasuttādivaṇṇanā</p>
  492. <p class="bodytext"><a name="para225-226"></a><a name="para225-226_an5"></a><span class="paranum">225-226</span>. Pañcame <a name="M3.0082"></a> <span class="bld">anāmantacāre āpajjatī</span>ti ‘‘nimantito sabhatto samāno santaṃ bhikkhuṃ anāpucchā purebhattaṃ vā pacchābhattaṃ vā kulesu cārittaṃ āpajjeyyā’’ti sikkhāpade (pārā. 294) vuttaṃ āpattiṃ āpajjati. <span class="bld">Raho nisajjāyā</span>tiādīnipi tesaṃ tesaṃ sikkhāpadānaṃ vasena veditabbāni. Chaṭṭhe <span class="bld">ativela</span>nti atikkantapamāṇakālaṃ. Sattamaṃ uttānameva.</p>
  493. <p class="subhead">8. Ussūrabhattasuttavaṇṇanā</p>
  494. <p class="bodytext"><a name="para228"></a><a name="para228_an5"></a><span class="paranum">228</span>. Aṭṭhame <a name="V3.0084"></a> <span class="bld">ussūrabhatte</span>ti atidivāpacanabhatte. <span class="bld">Na kālena paṭipūjentī</span>ti yāgukāle yāguṃ, khajjakakāle khajjakaṃ<a name="P3.0331"></a>, bhojanakāle bhojanaṃ apacantā yuttappayuttakālassa atināmitattā na kālena paṭipūjenti, attano citteneva denti nāma. Tato tepi tesu attano gehaṃ āgatesu tatheva karonti. Kulapaveṇiyā āgatā balipaṭiggāhikā devatāpi yuttappayuttakālena lābhaṃ labhamānāyeva rakkhanti gopayanti pīḷaṃ akatvā. Akāle labhamānā pana ‘‘ime amhesu anādarā’’ti ārakkhaṃ na karonti.</p>
  495. <p class="bodytext">Samaṇabrāhmaṇāpi ‘‘etesaṃ gehe bhojanavelāya bhojanaṃ na hoti, ṭhitamajjhanhike dentī’’ti maṅgalāmaṅgalesu kātabbaṃ na karonti. <span class="bld">Vimukhā kammaṃ karontī</span>ti ‘‘pāto kiñci na labhāma, khudāya paṭipīḷitā kammaṃ kātuṃ na sakkomā’’ti kammaṃ vissajjetvā nisīdanti. <span class="bld">Anojavantaṃ hotī</span>ti akāle bhuttaṃ ojaṃ harituṃ na sakkoti. Sukkapakkho vuttavipallāsena veditabbo.</p>
  496. <p class="subhead">9. Paṭhamakaṇhasappasuttavaṇṇanā</p>
  497. <p class="bodytext"><a name="para229"></a><a name="para229_an5"></a><span class="paranum">229</span>. Navame <span class="bld">sabhīrū</span>ti saniddo mahāniddaṃ niddāyati. <span class="bld">Sappaṭibhayo</span>ti taṃ nissāya bhayaṃ uppajjati, tasmā sappaṭibhayo. <span class="bld">Mittadubbhī</span>ti pānabhojanadāyakampi mittaṃ dubbhati hiṃsati. Mātugāmepi eseva nayo.</p>
  498. <p class="subhead">10. Dutiyakaṇhasappasuttavaṇṇanā</p>
  499. <p class="bodytext"><a name="para230"></a><a name="para230_an5"></a><span class="paranum">230</span>. Dasame <a name="M3.0083"></a> <span class="bld">ghoraviso</span>ti kakkhaḷaviso. <span class="bld">Dujjivho</span>ti dvidhā bhinnajivho. <span class="bld">Ghoravisatā</span>ti ghoravisatāya. Sesadvayepi eseva nayo.</p>
  500. <p class="centered">Dīghacārikavaggo tatiyo.</p>
  501. <a name="an5_5_4"></a>
  502. <p class="chapter">(24) 4. Āvāsikavaggo</p>
  503. <p class="subhead">1. Āvāsikasuttavaṇṇanā</p>
  504. <p class="bodytext"><a name="para231"></a><a name="para231_an5"></a><span class="paranum">231</span>. Catutthassa <a name="V3.0085"></a><a name="P3.0332"></a> paṭhame <span class="bld">na ākappasampanno</span>ti samaṇākappena sampanno. <span class="bld">Abhāvanīyo hotī</span>ti vaḍḍhanīyo na hoti. Dutiyaṃ uttānameva.</p>
  505. <p class="subhead">3. Sobhanasuttavaṇṇanā</p>
  506. <p class="bodytext"><a name="para233"></a><a name="para233_an5"></a><span class="paranum">233</span>. Tatiye <span class="bld">paṭibalo</span>ti kāyabalena ca ñāṇabalena ca samannāgatattā paṭibalo.</p>
  507. <p class="subhead">4. Bahūpakārasuttavaṇṇanā</p>
  508. <p class="bodytext"><a name="para234"></a><a name="para234_an5"></a><span class="paranum">234</span>. Catutthe <span class="bld">khaṇḍaphulla</span>nti patitaṭṭhānañca bhinnaṭṭhānañca. <span class="bld">Paṭisaṅkharotī</span>ti paṭipākatikaṃ karoti. <span class="bld">Ārocetī</span>ti idaṃ pavāritakulānaṃ vasena vuttaṃ.</p>
  509. <p class="subhead">5. Anukampasuttavaṇṇanā</p>
  510. <p class="bodytext"><a name="para235"></a><a name="para235_an5"></a><span class="paranum">235</span>. Pañcame <span class="bld">adhisīlesū</span>ti pañcasu sīlesu. <span class="bld">Dhammadassane nivesetī</span>ti catusaccadhammadassane patiṭṭhāpeti. <span class="bld">Arahaggata</span>nti sabbasakkārānaṃ arahe ratanattayeva gataṃ, tīsu vatthūsu garucittīkāraṃ upaṭṭhapethāti attho. Chaṭṭhaṃ uttānameva.</p>
  511. <p class="subhead">7. Dutiyaavaṇṇārahasuttavaṇṇanā</p>
  512. <p class="bodytext"><a name="para237"></a><a name="para237_an5"></a><span class="paranum">237</span>. Sattame <a name="M3.0084"></a> <span class="bld">āvāsapaligedhī</span>ti āvāsaṃ balavagiddhivasena gilitvā viya ṭhito. Sesaṃ sabbaṃ uttānamevāti.</p>
  513. <p class="centered">Āvāsikavaggo catuttho.</p>
  514. <a name="an5_5_5"></a>
  515. <p class="chapter">(25) 5. Duccaritavaggo</p>
  516. <p class="subhead">1. Paṭhamaduccaritasuttavaṇṇanā</p>
  517. <p class="bodytext"><a name="para241"></a><a name="para241_an5"></a><span class="paranum">241</span>. Pañcamassa <a name="V3.0086"></a><a name="P3.0333"></a> paṭhame <span class="bld">duccarite sucarite</span>ti idaṃ abhedato vuttaṃ, <span class="bld">kāyaduccarite</span>tiādi kāyadvārādīnaṃ vasena bhedato. <span class="bld">Saddhammā</span>ti dasakusalakammapathadhammato. <span class="bld">Asaddhamme</span>ti akusalakammapathasaṅkhāte assaddhamme.</p>
  518. <p class="subhead">9. Sivathikasuttavaṇṇanā</p>
  519. <p class="bodytext"><a name="para249"></a><a name="para249_an5"></a><span class="paranum">249</span>. Navame <span class="bld">sivathikāyā</span>ti susāne. <span class="bld">Ārodanā</span>ti ārodanaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Asucinā</span>ti jigucchanīyena.</p>
  520. <p class="subhead">10. Puggalappasādasuttavaṇṇanā</p>
  521. <p class="bodytext"><a name="para250"></a><a name="para250_an5"></a><span class="paranum">250</span>. Dasame <span class="bld">puggalappasāde</span>ti ekapuggalasmiṃ uppannappasāde. <span class="bld">Ante nisīdāpetī</span>ti bhikkhūnaṃ āsanapariyante nisīdāpeti. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  522. <p class="centered">Duccaritavaggo pañcamo.</p>
  523. <p class="centered">Pañcamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  524. <a name="an5_6"></a>
  525. <p class="chapter">(26) 6. Upasampadāvaggo</p>
  526. <p class="subhead">1-3. Upasampādetabbasuttādivaṇṇanā</p>
  527. <p class="bodytext"><a name="para251-253"></a><a name="para251-253_an5"></a><span class="paranum">251-253</span>. Chaṭṭhassa <a name="M3.0085"></a><a name="V3.0087"></a> paṭhame <span class="bld">upasampādetabba</span>nti upajjhāyena hutvā upasampādetabbaṃ. Dutiye <span class="bld">nissayo dātabbo</span>ti ācariyena hutvā nissayo dātabbo. Tatiye <span class="bld">sāmaṇero upaṭṭhāpetabbo</span>ti upajjhāyena hutvā sāmaṇero gahetabbo. Iti imāni tīṇipi suttāni paṭhamabodhiyaṃ khīṇāsavavasena vuttāni. Catutthādīni anupadavaṇṇanāto uttānatthāneva.</p>
  528. <p class="subhead">1. Sammutipeyyālādivaṇṇanā</p>
  529. <p class="bodytext"><a name="para272"></a><a name="para272_an5"></a><span class="paranum">272</span>. Bhattuddesakādīnaṃ <a name="P3.0334"></a> vinicchayakathā samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 325) vuttanayena veditabbāti. <span class="bld">Sammato na pesetabbo</span>ti pakatiyā sammato ‘‘gaccha bhattāni uddisāhī’’ti na pesetabbo.</p>
  530. <p class="bodytext"><a name="para273-285"></a><a name="para273-285_an5"></a><span class="paranum">273-285</span>. <span class="bld">Sāṭiyaggāhāpako</span>ti vassikasāṭikāya gāhāpako. <span class="bld">Pattaggāhāpako</span>ti ‘‘yo ca tassā bhikkhuparisāya pattapariyanto, so tassa bhikkhuno padātabbo’’ti ettha vuttapattaggāhāpako.</p>
  531. <p class="bodytext"><a name="para293-302"></a><a name="para293-302_an5"></a><span class="paranum">293-302</span>. <span class="bld">Ājīvako</span>ti naggaparibbājako. <span class="bld">Nigaṇṭho</span>ti purimabhāgappaṭicchanno. <span class="bld">Muṇḍasāvako</span>ti nigaṇṭhasāvako. <span class="bld">Jaṭilako</span>ti tāpaso. <span class="bld">Paribbājako</span>ti channaparibbājako. <span class="bld">Māgaṇḍikā</span>dayopi titthiyā eva. Etesaṃ pana sīlesu paripūrakāritāya abhāvena sukkapakkho na gahito. Sesamettha uttānamevāti.</p>
  532. <p class="centered">Manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya</p>
  533. <p class="centered">Pañcakanipātassa saṃvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  534. <a name="an6"></a>
  535. <p class="centered"><a name="para0"></a><a name="para0_an6"></a> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  536. <p class="nikaya">Aṅguttaranikāye</p>
  537. <p class="book">Chakkanipāta-aṭṭhakathā</p>
  538. <a name="an6_1"></a>
  539. <p class="title">1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ</p>
  540. <a name="an6_1_1"></a>
  541. <p class="chapter">1. Āhuneyyavaggo</p>
  542. <p class="subhead">1. Paṭhamaāhuneyyasuttavaṇṇanā</p>
  543. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><a name="para1_an6"></a><span class="paranum">1</span>. Chakkanipātassa <a name="V3.0089"></a><a name="M3.0087"></a><a name="P3.0335"></a> paṭhame <span class="bld">idha, bhikkhave, bhikkhū</span>ti, bhikkhave, imasmiṃ sāsane bhikkhu. <span class="bld">Neva sumano hoti na dummano</span>ti iṭṭhārammaṇe rāgasahagatena somanassena sumano vā aniṭṭhārammaṇe dosasahagatena domanassena dummano vā na hoti. <span class="bld">Upekkhako viharati sato sampajāno</span>ti majjhattārammaṇe asamapekkhanena aññāṇupekkhāya upekkhakabhāvaṃ anāpajjitvā sato <a name="V3.0090"></a> sampajāno hutvā ārammaṇe majjhatto viharati. Imasmiṃ sutte khīṇāsavassa satatavihāro kathito.</p>
  544. <p class="subhead">2. Dutiyaāhuneyyasuttavaṇṇanā</p>
  545. <p class="bodytext"><a name="para2-4"></a><a name="para2-4_an6"></a><span class="paranum">2-4</span>. Dutiye <span class="bld">anekavihitaṃ iddhividha</span>ntiādīni visuddhimagge vuttāneva. <span class="bld">Āsavānaṃ khayā anāsava</span>nti āsavānaṃ khayena anāsavaṃ, na cakkhuviññāṇādīnaṃ viya abhāvenāti. Imasmiṃ sutte khīṇāsavassa abhiññā paṭipāṭiyā kathitā. Tatiyacatutthesu khīṇāsavo kathito.</p>
  546. <p class="subhead">5-7. Ājānīyasuttattayavaṇṇanā</p>
  547. <p class="bodytext"><a name="para5-7"></a><a name="para5-7_an6"></a><span class="paranum">5-7</span>. Pañcame <span class="bld">aṅgehī</span>ti guṇaṅgehi. <span class="bld">Khamo</span>ti adhivāsako. <span class="bld">Rūpāna</span>nti rūpārammaṇānaṃ. <span class="bld">Vaṇṇasampanno</span>ti <a name="P3.0336"></a> sarīravaṇṇena sampanno. Chaṭṭhe <span class="bld">balasampanno</span>ti kāyabalena sampanno. Sattame <span class="bld">javasampanno</span>ti padajavena sampanno.</p>
  548. <p class="subhead">8-9. Anuttariyasuttādivaṇṇanā</p>
  549. <p class="bodytext"><a name="para8-9"></a><a name="para8-9_an6"></a><span class="paranum">8-9</span>. Aṭṭhame <span class="bld">anuttariyānī</span>ti aññena uttaritarena rahitāni niruttarāni. <span class="bld">Dassanānuttariya</span>nti rūpadassanesu anuttaraṃ. Esa nayo sabbapadesu<a name="M3.0088"></a>. Hatthiratanādīnañhi dassanaṃ na dassanānuttariyaṃ, niviṭṭhasaddhassa pana niviṭṭhapemavasena dasabalassa vā bhikkhusaṅghassa vā kasiṇaasubhanimittādīnaṃ vā aññatarassa dassanaṃ dassanānuttariyaṃ nāma. Khattiyādīnaṃ guṇakathāsavanaṃ na savanānuttariyaṃ, niviṭṭhasaddhassa pana niviṭṭhapemavasena tiṇṇaṃ vā ratanānaṃ guṇakathāsavanaṃ tepiṭakabuddhavacanasavanaṃ vā savanānuttariyaṃ nāma. Maṇiratanādīnaṃ lābho na lābhānuttariyaṃ, sattavidhaariyadhanalābho pana lābhānuttariyaṃ nāma. Hatthisippādisikkhanaṃ na sikkhānuttariyaṃ, sikkhāttayassa pūraṇaṃ pana sikkhānuttariyaṃ nāma. Khattiyādīnaṃ pāricariyā na pāricariyānuttariyaṃ, tiṇṇaṃ pana ratanānaṃ pāricariyā pāricariyānuttariyaṃ nāma. Khattiyādīnaṃ guṇānussaraṇaṃ na anussatānuttariyaṃ, tiṇṇaṃ pana ratanānaṃ guṇānussaraṇaṃ anussatānuttariyaṃ <a name="V3.0091"></a> nāma. Iti imāni cha anuttariyāni lokiyalokuttarāni kathitāni. Navame <span class="bld">buddhānussatī</span>ti buddhaguṇārammaṇā sati. Sesapadesupi eseva nayo.</p>
  550. <p class="subhead">10. Mahānāmasuttavaṇṇanā</p>
  551. <p class="bodytext"><a name="para10"></a><a name="para10_an6"></a><span class="paranum">10</span>. Dasame <span class="bld">mahānāmo</span>ti dasabalassa cūḷapitu putto eko sakyarājā. <span class="bld">Yena</span> <a name="P3.0337"></a> <span class="bld">bhagavā tenupasaṅkamī</span>ti bhuttapātarāso hutvā dāsaparijanaparivuto gandhamālādīni gāhāpetvā yattha satthā, tattha agamāsi. Ariyaphalaṃ assa āgatanti <span class="bld">āgataphalo</span>. Sikkhāttayasāsanaṃ etena viññātanti <span class="bld">viññātasāsano</span>. Iti ayaṃ rājā ‘‘sotāpannassa nissayavihāraṃ pucchāmī’’ti pucchanto evamāha.</p>
  552. <p class="bodytext"><span class="bld">Nevassa rāgapariyuṭṭhita</span>nti na uppajjamānena rāgena uṭṭhahitvā gahitaṃ. <span class="bld">Ujugata</span>nti buddhānussatikammaṭṭhāne ujukameva gataṃ. <span class="bld">Tathāgataṃ ārabbhā</span>ti tathāgataguṇe ārabbha. <span class="bld">Atthaveda</span>nti aṭṭhakathaṃ nissāya uppannaṃ pītipāmojjaṃ. <span class="bld">Dhammaveda</span>nti pāḷiṃ nissāya uppannaṃ pītipāmojjaṃ. <span class="bld">Dhammūpasañhita</span>nti pāḷiñca aṭṭhakathañca nissāya uppannaṃ. <span class="bld">Pamuditassā</span>ti duvidhena pāmojjena pamuditassa. <span class="bld">Pīti jāyatī</span>ti pañcavidhā pīti nibbattati. <span class="bld">Kāyo passambhatī</span>ti nāmakāyo ca karajakāyo ca darathapaṭippassaddhiyā paṭippassambhati. <span class="bld">Sukha</span>nti kāyikacetasikasukhaṃ. <span class="bld">Samādhiyatī</span>ti ārammaṇe sammā ṭhapitaṃ hoti. <span class="bld">Visamagatāya pajāyā</span>ti rāgadosamohavisamagatesu sattesu. <span class="bld">Samappatto</span>ti samaṃ upasamaṃ patto hutvā. <span class="bld">Sabyāpajjhāyā</span>ti sadukkhāya. <span class="bld">Dhammasotaṃ</span> <a name="M3.0089"></a> <span class="bld">samāpanno</span>ti vipassanāsaṅkhātaṃ dhammasotaṃ samāpanno. <span class="bld">Buddhānussatiṃ bhāvetī</span>ti buddhānussatikammaṭṭhānaṃ brūheti vaḍḍheti. Iminā nayena sabbattha attho veditabbo. Iti <a name="P3.0338"></a> mahānāmo sotāpannassa nissayavihāraṃ pucchi. Satthāpissa tameva kathesi. Evaṃ imasmiṃ sutte sotāpannova kathitoti.</p>
  553. <p class="centered">Āhuneyyavaggo paṭhamo.</p>
  554. <a name="an6_1_2"></a>
  555. <p class="chapter">2. Sāraṇīyavaggo</p>
  556. <p class="subhead">1. Paṭhamasāraṇīyasuttavaṇṇanā</p>
  557. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><a name="para11_an6"></a><span class="paranum">11</span>. Dutiyassa <a name="V3.0092"></a> paṭhame <span class="bld">sāraṇīyā</span>ti saritabbayuttakā. <span class="bld">Mettaṃ kāyakamma</span>nti mettena cittena kātabbaṃ kāyakammaṃ. <span class="bld">Vacīkammamanokammesu</span>pi eseva nayo. Imāni ca pana bhikkhūnaṃ vasena āgatāni, gihīsupi labbhanti. Bhikkhūnañhi mettena cittena ābhisamācārikadhammapūraṇaṃ mettaṃ kāyakammaṃ nāma. Gihīnaṃ cetiyavandanatthāya bodhivandanatthāya saṅghanimantanatthāya gamanaṃ, gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhe bhikkhū disvā paccuggamanaṃ, pattapaṭiggahaṇaṃ, āsanapaññāpanaṃ, anugamananti evamādikaṃ mettaṃ kāyakammaṃ nāma.</p>
  558. <p class="bodytext">Bhikkhūnaṃ mettena cittena ācārapaṇṇattisikkhāpanaṃ, kammaṭṭhānakathanaṃ, dhammadesanā, tepiṭakampi buddhavacanaṃ mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Gihīnaṃ ‘‘cetiyavandanāya gacchāma, bodhivandanāya gacchāma, dhammassavanaṃ karissāma, dīpamālāpupphapūjaṃ karissāma, tīṇi sucaritāni samādāya vattissāma, salākabhattādīni dassāma, vassāvāsikaṃ dassāma, ajja saṅghassa cattāro paccaye dassāma, saṅghaṃ nimantetvā khādanīyādīni saṃvidahatha, āsanāni paññāpetha, pānīyaṃ upaṭṭhāpetha, saṅghaṃ paccuggantvā <a name="P3.0339"></a> ānetha, paññattāsane nisīdāpetvā ussāhajātā veyyāvaccaṃ karothā’’tiādivacanakāle mettaṃ vacīkammaṃ nāma.</p>
  559. <p class="bodytext">Bhikkhūnaṃ pātova uṭṭhāya sarīrapaṭijagganaṃ cetiyaṅgaṇavattādīni ca katvā vivittāsane nisīditvā ‘‘imasmiṃ vihāre bhikkhū sukhī hontu averā abyāpajjhā’’ti <a name="M3.0090"></a> cintanaṃ mettaṃ manokammaṃ nāma. Gihīnaṃ ‘‘ayyā sukhī hontu averā abyāpajjhā’’ti cintanaṃ mettaṃ manokammaṃ nāma.</p>
  560. <p class="bodytext"><span class="bld">Āvi ceva raho cā</span>ti sammukhā ca parammukhā ca. Tattha navakānaṃ cīvarakammādīsu sahāyabhāvagamanaṃ sammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma, therānaṃ pana pādadhovanadānādibhedaṃ sabbampi sāmīcikammaṃ sammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma. Ubhayehipi dunnikkhittānaṃ dārubhaṇḍādīnaṃ tesu avaññaṃ <a name="V3.0093"></a> akatvā attanā dunnikkhittānaṃ viya paṭisāmanaṃ parammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma. ‘‘Devatthero tissatthero’’ti evaṃ paggayha vacanaṃ sammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Vihāre asantaṃ pana paṭipucchantassa ‘‘kahaṃ amhākaṃ devatthero, kahaṃ amhākaṃ tissatthero, kadā nu kho āgamissatī’’ti evaṃ mamāyanavacanaṃ parammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Mettāsinehasiniddhāni pana nayanāni ummīletvā pasannena mukhena olokanaṃ sammukhā mettaṃ manokammaṃ nāma. ‘‘Devatthero tissatthero arogo hotu appābādho’’ti samannāharaṇaṃ parammukhā mettaṃ manokammaṃ nāma.</p>
  561. <p class="bodytext"><span class="bld">Lābhā</span>ti cīvarādayo laddhapaccayā. <span class="bld">Dhammikā</span>ti <a name="P3.0340"></a> kuhanādibhedaṃ micchājīvaṃ vajjetvā dhammena samena bhikkhācariyavattena uppannā. <span class="bld">Antamaso pattapariyāpannamattampī</span>ti pacchimakoṭiyā pattapariyāpannaṃ pattassa antogataṃ dvattikaṭacchubhikkhāmattampi. <span class="bld">Appaṭivibhattabhogī</span>ti ettha dve paṭivibhattāni nāma āmisapaṭivibhattaṃ pana puggalapaṭivibhattañca. Tattha ‘‘ettakaṃ dassāmi, ettakaṃ na dassāmī’’ti evaṃ cittena paṭivibhajanaṃ āmisapaṭivibhattaṃ nāma. ‘‘Asukassa dassāmi, asukassa na dassāmī’’ti evaṃ cittena vibhajanaṃ pana puggalapaṭivibhattaṃ nāma. Tadubhayampi akatvā yo appaṭivibhattaṃ bhuñjati, ayaṃ appaṭivibhattabhogī nāma. <span class="bld">Sīlavantehi sabrahmacārīhi sādhāraṇabhogī</span>ti ettha sādhāraṇabhogino idaṃ lakkhaṇaṃ – yaṃ yaṃ paṇītaṃ labhati, taṃ taṃ neva lābhenalābhaṃ-nijigīsanatāmukhena gihīnaṃ deti, na attanā paribhuñjati, paṭiggaṇhanto ca ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotū’’ti gahetvā ghaṇṭiṃ paharitvā paribhuñjitabbaṃ saṅghasantakaṃ viya passati.</p>
  562. <p class="bodytext">Imaṃ pana sāraṇīyadhammaṃ ko pūreti, ko na pūreti? Dussīlo tāva na pūreti. Na hi tassa santakaṃ sīlavantā gaṇhanti. Parisuddhasīlo pana <a name="M3.0091"></a> vattaṃ akhaṇḍento pūreti. Tatridaṃ vattaṃ – yo hi odissakaṃ katvā mātu vā pitu vā ācariyupajjhāyādīnaṃ vā deti, so dātabbaṃ deti. Sāraṇīyadhammo panassa na hoti, palibodhajagganaṃ nāma hoti. Sāraṇīyadhammo hi muttapalibodhassa vaṭṭati. Tena pana odissakaṃ <a name="P3.0341"></a> dentena gilānagilānupaṭṭhākaāgantukagamikānañceva navapabbajitassa ca saṅghāṭipattaggahaṇaṃ ajānantassa dātabbaṃ. Etesaṃ datvā avasesaṃ therāsanato paṭṭhāya thokaṃ thokaṃ adatvā yo yattakaṃ gaṇhāti, tassa tattakaṃ dātabbaṃ. Avasiṭṭhe <a name="V3.0094"></a> asati puna piṇḍāya caritvā therāsanato paṭṭhāya yaṃ yaṃ paṇītaṃ, taṃ taṃ datvā sesaṃ bhuñjitabbaṃ. ‘‘Sīlavantehī’’ti vacanato dussīlassa adātumpi vaṭṭati.</p>
  563. <p class="bodytext">Ayaṃ pana sāraṇīyadhammo susikkhitāya parisāya supūro hoti, susikkhitāya hi parisāya yo aññato labhati, so na gaṇhāti. Aññato alabhantopi pamāṇayuttameva gaṇhati, na atirekaṃ. Ayaṃ pana sāraṇīyadhammo evaṃ punappunaṃ piṇḍāya caritvā laddhaṃ laddhaṃ dentassāpi dvādasahi vassehi pūreti, na tato oraṃ. Sace hi dvādasame vasse sāraṇīyadhammapūrako piṇḍapātapūraṃ pattaṃ āsanasālāyaṃ ṭhapetvā nhāyituṃ gacchati, saṅghatthero ca ‘‘kasseso patto’’ti vatvā ‘‘sāraṇīyadhammapūrakassā’’ti vutte ‘‘āharatha na’’nti sabbaṃ piṇḍapātaṃ vicāretvāva bhuñjitvā rittapattaṃ ṭhapeti. Atha kho so bhikkhu rittapattaṃ disvā ‘‘mayhaṃ asesetvāva paribhuñjiṃsū’’ti domanassaṃ uppādeti, sāraṇīyadhammo bhijjati, puna dvādasa vassāni pūretabbo hoti. Titthiyaparivāsasadiso hesa, sakiṃ khaṇḍe jāte puna pūretabbova. Yo pana ‘‘lābhā vata me, suladdhaṃ vata me, yassa me pattagataṃ anāpucchāva sabrahmacārī paribhuñjantī’’ti somanassaṃ janeti, tassa puṇṇo nāma hoti.</p>
  564. <p class="bodytext">Evaṃ pūritasāraṇīyadhammassa pana neva issā na macchariyaṃ hoti, manussānaṃ piyo hoti, amanussānaṃ <a name="P3.0342"></a> piyo hoti, sulabhapaccayo. Pattagatamassa diyyamānampi na khīyati, bhājanīyabhaṇḍaṭṭhāne aggabhaṇḍaṃ labhati, bhaye vā chātake vā patte devatā ussukkaṃ āpajjanti.</p>
  565. <p class="bodytext">Tatrimāni <a name="M3.0092"></a> vatthūni – <span class="bld">senagirivāsī tissatthero</span> kira mahāgirigāmaṃ upanissāya vasati, paññāsa mahātherā nāgadīpaṃ cetiyavandanatthāya gacchantā girigāme piṇḍāya caritvā kiñci aladdhā nikkhamiṃsu. Thero pavisanto te disvā pucchi – ‘‘laddhaṃ, bhante’’ti? Vicarimhā, āvusoti. So aladdhabhāvaṃ ñatvā āha – ‘‘bhante, yāvāhaṃ āgacchāmi, tāva idheva hothā’’ti. Mayaṃ, āvuso, paññāsa janā pattatemanamattampi na labhimhāti. Bhante, nevāsikā nāma paṭibalā honti, alabhantāpi bhikkhācāramaggasabhāgaṃ jānantīti. Therā āgamesuṃ. Thero gāmaṃ pāvisi. Dhurageheyeva mahāupāsikā khīrabhattaṃ sajjetvā theraṃ olokayamānā ṭhitā therassa dvāraṃ sampattasseva pattaṃ pūretvā adāsi. So taṃ ādāya therānaṃ santikaṃ gantvā ‘‘gaṇhatha<a name="V3.0095"></a>, bhante’’ti saṅghattheraṃ āha. Thero ‘‘amhehi ettakehi kiñci na laddhaṃ, ayaṃ sīghameva gahetvā āgato, kiṃ nu kho’’ti sesānaṃ mukhaṃ olokesi. Thero olokanākāreneva ñatvā, ‘‘bhante, dhammena samena laddho, nikkukkuccā gaṇhathā’’ti ādito paṭṭhāya sabbesaṃ yāvadatthaṃ datvā attanāpi yāvadatthaṃ bhuñji.</p>
  566. <p class="bodytext">Atha naṃ bhattakiccāvasāne therā pucchiṃsu – ‘‘kadā, āvuso, lokuttaradhammaṃ paṭivijjhī’’ti? Natthi me, bhante, lokuttaradhammoti. Jhānalābhīsi, āvusoti. Etampi, bhante, natthīti? Nanu, āvuso, pāṭihāriyanti. Sāraṇīyadhammo me, bhante, pūrito, tassa <a name="P3.0343"></a> me pūritakālato paṭṭhāya sacepi bhikkhusatasahassaṃ hoti, pattagataṃ na khīyatīti. Sādhu sādhu, sappurisa, anucchavikamidaṃ tuyhanti. Idaṃ tāva <span class="bld">pattagataṃ na khīyatī</span>ti ettha vatthu.</p>
  567. <p class="bodytext">Ayameva pana thero cetiyapabbate giribhaṇḍamahāpūjāya dānaṭṭhānaṃ gantvā ‘‘imasmiṃ dāne kiṃ varabhaṇḍa’’nti pucchi. Dve sāṭakā, bhanteti. Ete mayhaṃ pāpuṇissantīti? Taṃ sutvā amacco rañño ārocesi – ‘‘eko daharo evaṃ vadatī’’ti. ‘‘Daharassa evaṃ cittaṃ, mahātherānaṃ pana sukhumasāṭakā <a name="M3.0093"></a> vaṭṭantī’’ti vatvā ‘‘mahātherānaṃ dassāmī’’ti ṭhapesi. Tassa bhikkhusaṅghe paṭipāṭiyā ṭhite dentassa matthake ṭhapitāpi te sāṭakā hatthaṃ nārohanti, aññeva ārohanti. Daharassa dānakāle pana hatthaṃ āruḷhā. So tassa hatthe ṭhapetvā amaccassa mukhaṃ oloketvā daharaṃ nisīdāpetvā dānaṃ datvā saṅghaṃ vissajjetvā daharassa santike nisīditvā ‘‘kadā, bhante, imaṃ dhammaṃ paṭivijjhitthā’’ti āha. So pariyāyenapi asantaṃ avadanto ‘‘natthi mayhaṃ, mahārāja, lokuttaradhammo’’ti āha. Nanu, bhante, pubbeva avacutthāti. Āma, mahārāja, sāraṇīyadhammapūrako ahaṃ, tassa me dhammassa pūritakālato paṭṭhāya bhājanīyabhaṇḍaṭṭhāne aggabhaṇḍaṃ pāpuṇātīti. ‘‘Sādhu sādhu, bhante, anucchavikamidaṃ tumhāka’’nti vatvā pakkāmi. Idaṃ <span class="bld">bhājanīyabhaṇḍaṭṭhāne aggabhaṇḍaṃ pāpuṇātī</span>ti ettha vatthu.</p>
  568. <p class="bodytext">Brāhmaṇatissabhaye pana bhātaragāmavāsino nāgattheriyā anārocetvāva palāyiṃsu. Therī paccūsasamaye ‘‘ativiya <a name="P3.0344"></a> appanigghoso gāmo, upadhāretha tāvā’’ti daharabhikkhuniyo āha. Tā gantvā sabbesaṃ gatabhāvaṃ ñatvā āgamma theriyā ārocesuṃ. Sā sutvā ‘‘mā tumhe tesaṃ gatabhāvaṃ cintayittha, attano uddesaparipucchāyonisomanasikāresuyeva yogaṃ karothā’’ti vatvā bhikkhācāravelāyaṃ <a name="V3.0096"></a> pārupitvā attadvādasamā gāmadvāre nigrodharukkhamūle aṭṭhāsi. Rukkhe adhivatthā devatā dvādasannampi bhikkhunīnaṃ piṇḍapātaṃ datvā, ‘‘ayye, aññattha mā gacchatha, niccaṃ idheva āgaccheyyāthā’’ti āha. Theriyā pana kaniṭṭhabhātā nāgatthero nāma atthi. So ‘‘mahantaṃ bhayaṃ, na sakkā yāpetuṃ, paratīraṃ gamissāmī’’ti attadvādasamova attano vasanaṭṭhānā nikkhanto ‘‘theriṃ disvā gamissāmī’’ti bhātaragāmaṃ āgato. Therī ‘‘therā āgatā’’ti sutvā tesaṃ santikaṃ gantvā ‘‘kiṃ ayyā’’ti pucchi. So taṃ pavattiṃ ārocesi. Sā ‘‘ajja ekadivasaṃ vihāreva vasitvā sve gamissathā’’ti āha. Therā vihāraṃ agamiṃsu.</p>
  569. <p class="bodytext">Therī punadivase rukkhamūle piṇḍāya caritvā theraṃ upasaṅkamitvā ‘‘imaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjathā’’ti āha. Thero ‘‘vaṭṭissati therī’’ti vatvā tuṇhī aṭṭhāsi. Dhammiko, tāta, piṇḍapāto, kukkuccaṃ akatvā paribhuñjathāti<a name="M3.0094"></a>. Vaṭṭissati therīti? Sā pattaṃ gahetvā ākāse khipi, patto ākāse aṭṭhāsi. Thero ‘‘sattatālamatte ṭhitampi bhikkhunībhattameva therī’’ti vatvā ‘‘bhayaṃ nāma sabbakālaṃ na hoti, bhaye vūpasante ariyavaṃsaṃ kathayamāno, ‘bho piṇḍapātika, bhikkhunībhattaṃ bhuñjitvā vītināmayitthā’ti cittena anuvadiyamāno santhambhituṃ na sakkhissāmi, appamattā hotha <a name="P3.0345"></a> theriyo’’ti maggaṃ paṭipajji.</p>
  570. <p class="bodytext">Rukkhadevatāpi ‘‘sace thero theriyā hatthato piṇḍapātaṃ paribhuñjissati, na taṃ nivattessāmi. Sace na paribhuñjissati, nivattessāmī’’ti cintayamānā ṭhatvā therassa gamanaṃ disvā rukkhā oruyha ‘‘pattaṃ, bhante, dethā’’ti vatvā pattaṃ gahetvā theraṃ rukkhamūlaṃyeva ānetvā āsanaṃ paññāpetvā piṇḍapātaṃ datvā katabhattakiccaṃ paṭiññaṃ kāretvā dvādasa bhikkhuniyo dvādasa ca bhikkhū satta vassāni upaṭṭhahi. Idaṃ <span class="bld">devatā ussukkaṃ āpajjantī</span>ti ettha vatthu. Tatra hi therī sāraṇīyadhammapūrikā ahosi.</p>
  571. <p class="bodytext"><span class="bld">Akhaṇḍānī</span>tiādīsu yassa sattasu āpattikkhandhesu ādimhi vā ante vā sikkhāpadaṃ bhinnaṃ hoti, tassa sīlaṃ pariyante chinnasāṭako viya <span class="bld">khaṇḍaṃ</span> nāma. Yassa pana vemajjhe bhinnaṃ, tassa chiddasāṭako viya <span class="bld">chiddaṃ</span> nāma hoti. Yassa paṭipāṭiyā dve tīṇi bhinnāni, tassa piṭṭhiyaṃ vā kucchiyaṃ vā uṭṭhitena visabhāgavaṇṇena kāḷarattādīnaṃ aññataravaṇṇā gāvī viya <span class="bld">sabalaṃ</span> <a name="V3.0097"></a> nāma hoti. Yassa antarantarā bhinnāni, tassa antarantarā visabhāgabinduvicitrā gāvī viya <span class="bld">kammāsaṃ</span> nāma hoti. Yassa pana sabbena sabbaṃ abhinnāni, tassa tāni sīlāni <span class="bld">akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni</span> nāma honti. Tāni panetāni taṇhādāsabyato mocetvā bhujissabhāvakaraṇato <span class="bld">bhujissāni,</span> buddhādīhi viññūhi pasatthattā <span class="bld">viññuppasatthāni,</span> taṇhādiṭṭhīhi aparāmaṭṭhattā ‘‘idaṃ nāma tvaṃ āpannapubbo’’ti kenaci parāmaṭṭhuṃ asakkuṇeyyattā ca <span class="bld">aparāmaṭṭhāni,</span> upacārasamādhiṃ appanāsamādhiṃ vā saṃvattayantīti <span class="bld">samādhisaṃvattanikānī</span>ti vuccanti.</p>
  572. <p class="bodytext"><span class="bld">Sīlasāmaññagato</span> <a name="M3.0095"></a><a name="P3.0346"></a> <span class="bld">viharatī</span>ti tesu tesu disābhāgesu viharantehi bhikkhūhi saddhiṃ samānabhāvūpagatasīlo viharati. Sotāpannādīnañhi sīlaṃ samuddantarepi devalokepi vasantānaṃ aññesaṃ sotāpannādīnaṃ sīlena samānameva hoti, natthi maggasīle nānattaṃ. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.</p>
  573. <p class="bodytext"><span class="bld">Yāyaṃ diṭṭhī</span>ti maggasampayuttā sammādiṭṭhi. <span class="bld">Ariyā</span>ti niddosā. Niyyātīti <span class="bld">niyyānikā. Takkarassā</span>ti yo tathākārī hoti. <span class="bld">Dukkhakkhayāyā</span>ti sabbadukkhakkhayatthaṃ. <span class="bld">Diṭṭhisāmaññagato</span>ti samānadiṭṭhibhāvaṃ upagato hutvā viharatīti.</p>
  574. <p class="subhead">2. Dutiyasāraṇīyasuttavaṇṇanā</p>
  575. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><a name="para12_an6"></a><span class="paranum">12</span>. Dutiye yo te dhamme pūreti, taṃ sabrahmacārīnaṃ piyaṃ karontīti <span class="bld">piyakaraṇā</span>. Garuṃ karontīti <span class="bld">garukaraṇā. Saṅgahāyā</span>ti saṅgaṇhanatthāya. <span class="bld">Avivādāyā</span>ti avivadanatthāya. <span class="bld">Sāmaggiyā</span>ti samaggabhāvatthāya. <span class="bld">Ekībhāvāyā</span>ti ekabhāvatthāya ninnānākaraṇāya. <span class="bld">Saṃvattantī</span>ti vattanti pavattanti.</p>
  576. <p class="subhead">3. Nissāraṇīyasuttavaṇṇanā</p>
  577. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><a name="para13_an6"></a><span class="paranum">13</span>. Tatiye <span class="bld">nissāraṇīyā dhātuyo</span>ti nissaraṇadhātuyova. <span class="bld">Mettā hi kho me cetovimuttī</span>ti ettha paccanīkadhammehi vimuttattā tikacatukkajjhānikā mettāva mettācetovimutti nāma<a name="V3.0098"></a>. <span class="bld">Bhāvitā</span>ti vaḍḍhitā. <span class="bld">Bahulīkatā</span>ti punappunaṃ katā. <span class="bld">Yānīkatā</span>ti yuttayānasadisā katā. <span class="bld">Vatthukatā</span>ti <a name="P3.0347"></a> patiṭṭhā katā. <span class="bld">Anuṭṭhitā</span>ti adhiṭṭhitā. <span class="bld">Paricitā</span>ti samantato citā ācitā upacitā. <span class="bld">Susamāraddhā</span>ti suppaguṇakaraṇena suṭṭhu samāraddhā. <span class="bld">Pariyādāya tiṭṭhatī</span>ti pariyādiyitvā gahetvā tiṭṭhati. <span class="bld">Mā hevantissa vacanīyo</span>ti yasmā abhūtabyākaraṇaṃ byākaroti, tasmā ‘‘mā evaṃ bhaṇī’’ti vattabbo. <span class="bld">Yadidaṃ mettācetovimuttī</span>ti yā ayaṃ mettācetovimutti, idaṃ nissaraṇaṃ byāpādassa, byāpādato nissaṭāti attho. Yo pana mettāya tikacatukkajjhānato vuṭṭhito saṅkhāre sammasitvā tatiyamaggaṃ patvā ‘‘puna <a name="M3.0096"></a> byāpādo natthī’’ti tatiyaphalena nibbānaṃ passati, tassa cittaṃ accantanissaraṇaṃ byāpādassa. Etenupāyena sabbattha attho veditabbo.</p>
  578. <p class="bodytext"><span class="bld">Animittācetovimuttī</span>ti balavavipassanā. Dīghabhāṇakā pana arahattaphalasamāpattīti vadanti. Sā hi rāganimittādīnañceva rūpanimittādīnañca niccanimittādīnañca abhāvā animittāti vuttā. <span class="bld">Nimittānusārī</span>ti vuttappabhedaṃ nimittaṃ anusaraṇasabhāvaṃ.</p>
  579. <p class="bodytext"><span class="bld">Asmī</span>ti asmimāno. <span class="bld">Ayamahamasmī</span>ti pañcasu khandhesu ayaṃ nāma ahaṃ asmīti. Ettāvatā arahattaṃ byākataṃ hoti. <span class="bld">Vicikicchākathaṃkathāsalla</span>nti vicikicchābhūtaṃ kathaṃkathāsallaṃ. <span class="bld">Mā hevantissa vacanīyo</span>ti sace te paṭhamamaggavajjhā vicikicchā uppajjati, arahattabyākaraṇaṃ micchā hoti, tasmā ‘‘mā abhūtaṃ gaṇhī’’ti vāretabbo. <span class="bld">Asmīti</span> <a name="P3.0348"></a> <span class="bld">mānasamugghāto</span>ti arahattamaggo. Arahattamaggaphalavasena hi nibbāne diṭṭhe puna asmimāno natthīti arahattamaggo ‘‘asmīti mānasamugghāto’’ti vutto. Iti imasmiṃ sutte abhūtabyākaraṇaṃ nāma kathitaṃ.</p>
  580. <p class="subhead">4. Bhaddakasuttavaṇṇanā</p>
  581. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><a name="para14_an6"></a><span class="paranum">14</span>. Catutthe <span class="bld">na bhaddaka</span>nti na laddhakaṃ. Tattha yo hi bhītabhīto marati, tassa na bhaddakaṃ maraṇaṃ hoti. Yo apāye paṭisandhiṃ gaṇhāti, tassa na bhaddikā kālakiriyā hoti. <span class="bld">Kammārāmo</span>tiādīsu āramaṇaṃ ārāmo, abhiratīti attho. Vihārakaraṇādimhi navakamme ārāmo assāti <span class="bld">kammārāmo</span>. Tasmiṃyeva kamme ratoti <span class="bld">kammarato</span>. Tadeva kammārāmataṃ punappunaṃ yuttoti <a name="V3.0099"></a> <span class="bld">anuyutto</span>. Esa nayo sabbattha. Ettha ca <span class="bld">bhassa</span>nti ālāpasallāpo. <span class="bld">Niddā</span>ti soppaṃ. <span class="bld">Saṅgaṇikā</span>ti gaṇasaṅgaṇikā. Sā ‘‘ekassa dutiyo hoti, dvinnaṃ hoti tatiyako’’tiādinā nayena veditabbā. <span class="bld">Saṃsaggo</span>ti dassanasavanasamullāpasambhogakāyasaṃsaggavasena pavatto saṃsaṭṭhabhāvo. <span class="bld">Papañco</span>ti taṇhādiṭṭhimānavasena pavatto madanākārasaṇṭhito kilesapapañco. <span class="bld">Sakkāya</span>nti tebhūmakavaṭṭaṃ. <span class="bld">Sammā dukkhassa antakiriyāyā</span>ti hetunā nayena sakalavaṭṭadukkhassa parivaṭumaparicchedakaraṇatthaṃ. <span class="bld">Mago</span>ti magasadiso. <span class="bld">Nippapañcapade</span>ti nibbānapade. <span class="bld">Ārādhayī</span>ti paripūrayi taṃ sampādesīti.</p>
  582. <p class="subhead">5. Anutappiyasuttavaṇṇanā</p>
  583. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><a name="para15_an6"></a><span class="paranum">15</span>. Pañcame <a name="M3.0097"></a><a name="P3.0349"></a> <span class="bld">anutappā</span>ti anusocitabbā anutāpakārī. Imesu dvīsupi suttesu gāthāsu ca vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.</p>
  584. <p class="subhead">6. Nakulapitusuttavaṇṇanā</p>
  585. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><a name="para16_an6"></a><span class="paranum">16</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">bāḷhagilāno</span>ti adhimattagilāno. <span class="bld">Etadavocā</span>ti sāmikassa bhesajjaṃ katvā byādhiṃ vūpasametuṃ asakkontī idāni sīhanādaṃ naditvā saccakiriyāya byādhiṃ vūpasametuṃ santike nisīditvā etaṃ ‘‘mā kho tva’’ntiādivacanaṃ avoca. <span class="bld">Sāpekkho</span>ti sataṇho. <span class="bld">Na nakulamātā</span>ti ettha na-kāro na sakkhatīti evaṃ parapadena yojetabbo. <span class="bld">Santharitu</span>nti nicchiddaṃ kātuṃ, saṇṭhapetunti attho. <span class="bld">Veṇiṃ olikhitu</span>nti eḷakalomāni kappetvā vijaṭetvā veṇiṃ kātuṃ.</p>
  586. <p class="bodytext"><span class="bld">Aññaṃ gharaṃ gamissatī</span>ti aññaṃ sāmikaṃ gaṇhissati. <span class="bld">Soḷasa vassāni gahaṭṭhakaṃ brahmacariyaṃ samāciṇṇa</span>nti ito soḷasavassamatthake gahaṭṭhabrahmacariyavāso samāciṇṇo. <span class="bld">Dassanakāmatarā</span>ti atirekena dassanakāmā. Imehi tīhi aṅgehi sīhanādaṃ naditvā ‘‘iminā saccena tava sarīre byādhi phāsu hotū’’ti saccakiriyaṃ akāsi.</p>
  587. <p class="bodytext">Idāni bhagavantaṃ sakkhiṃ katvā attano sīlādiguṇehipi saccakiriyaṃ kātuṃ <span class="bld">siyā kho</span> <a name="V3.0100"></a> <span class="bld">pana te</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">paripūrakārinī</span>ti samattakārinī. <span class="bld">Cetosamathassā</span>ti samādhikammaṭṭhānassa. <span class="bld">Ogādhappattā</span>ti ogādhaṃ anuppavesaṃ pattā. <span class="bld">Patigādhappattā</span>ti <a name="P3.0350"></a> patigādhaṃ patiṭṭhaṃ pattā. <span class="bld">Assāsappattā</span>ti assāsaṃ avassayaṃ pattā. <span class="bld">Vesārajjappattā</span>ti somanassañāṇaṃ pattā. <span class="bld">Aparappaccayā</span>ti parappaccayo vuccati parasaddhā parapattiyāyanā, tāya virahitāti attho. Imehi tīhi aṅgehi attano guṇe ārabbha saccakiriyaṃ akāsi. <span class="bld">Gilānā vuṭṭhito</span>ti gilāno hutvā vuṭṭhito. <span class="bld">Yāvatā</span>ti yattikāyo. <span class="bld">Tāsaṃ aññatarā</span>ti tāsaṃ antare ekā. <span class="bld">Anukampikā</span>ti hitānukampikā. <span class="bld">Ovādikā</span>ti ovādadāyikā. <span class="bld">Anusāsikā</span>ti anusiṭṭhidāyikā.</p>
  588. <p class="subhead">7. Soppasuttavaṇṇanā</p>
  589. <p class="bodytext"><a name="para17"></a><a name="para17_an6"></a><span class="paranum">17</span>. Sattame <a name="M3.0098"></a> <span class="bld">paṭisallānā vuṭṭhito</span>ti ekībhāvāya dhammanijjhānakkhantito phalasamāpattivihārato vuṭṭhito. <span class="bld">Yathāvihāra</span>nti attano attano vasanavihāraṃ. <span class="bld">Navā</span>ti pabbajjāya navakā. Te pañcasatamattā ahesuṃ. <span class="bld">Kākacchamānā</span>ti kākasaddaṃ karontā dante khādantā. <span class="bld">Therā</span>ti thirabhāvaṃ pattā. <span class="bld">Tena no</span>ti tena nu. <span class="bld">Seyyasukhā</span>dīni heṭṭhā vuttatthāneva. <span class="bld">Raṭṭhiko</span>ti yo raṭṭhaṃ bhuñjati. <span class="bld">Pettaṇiko</span>ti yo pitarā bhuttānubhuttaṃ bhuñjati. <span class="bld">Senāpatiko</span>ti senāya jeṭṭhako. <span class="bld">Gāmagāmaṇiko</span>ti gāmabhojako. <span class="bld">Pūgagāmaṇiko</span>ti gaṇajeṭṭhako. <span class="bld">Avipassako</span> <a name="P3.0351"></a> <span class="bld">kusalānaṃ dhammāna</span>nti kusalānaṃ dhammānaṃ anesako agavesako hutvā. <span class="bld">Bodhipakkhiyānaṃ dhammāna</span>nti sattatiṃsāya bodhipakkhiyadhammānaṃ.</p>
  590. <p class="subhead">8. Macchabandhasuttavaṇṇanā</p>
  591. <p class="bodytext"><a name="para18"></a><a name="para18_an6"></a><span class="paranum">18</span>. Aṭṭhame <span class="bld">macchika</span>nti macchaghātakaṃ. Hatthinā yātīti <span class="bld">hatthiyāyī</span>. Paratopi eseva nayo. <span class="bld">Vajjhe</span>ti vadhitabbe. <span class="bld">Vadhāyanīte</span>ti vadhāya upanīte. <span class="bld">Pāpakena manasā</span>ti lāmakena vadhakacittena. Pāḷiyaṃ pana vadhāyupanīteti likhanti. <span class="bld">Māgaviko</span>ti migaghātako. <span class="bld">Ko pana vādo manussabhūta</span>nti yo manussabhūtaṃ pāpakena manasā anupekkhati, tassa sampattiyā abhāve kimeva vattabbaṃ. Idaṃ pāpakassa kammuno aniṭṭhaphalabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Yesaṃ pana tādisaṃ kammaṃ karontānampi yasapaṭilābho hoti, tesaṃ taṃ akusalaṃ nissāya kusalaṃ vipaccatīti veditabbaṃ<a name="V3.0101"></a>. Tena panassa akusalakammena upahatattā vipāko na ciraṭṭhitiko hoti. Imasmiṃ sutte akusalapakkhova kathito.</p>
  592. <p class="subhead">9. Paṭhamamaraṇassatisuttavaṇṇanā</p>
  593. <p class="bodytext"><a name="para19"></a><a name="para19_an6"></a><span class="paranum">19</span>. Navame <span class="bld">nātike</span>ti evaṃnāmake gāme. <span class="bld">Giñjakāvasathe</span>ti iṭṭhakāmaye pāsāde. <span class="bld">Amatogadhā</span>ti nibbānogadhā, nibbānapatiṭṭhāti attho. <span class="bld">Bhāvetha no</span>ti bhāvetha nu. <span class="bld">Maraṇassati</span>nti maraṇassatikammaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Aho vatā</span>ti patthanatthe nipāto. <span class="bld">Bahuṃ</span> <a name="P3.0352"></a> <span class="bld">vata me kataṃ assā</span>ti <a name="M3.0099"></a> tumhākaṃ sāsane mama kiccaṃ bahu kataṃ assa. <span class="bld">Tadantara</span>nti taṃ antaraṃ khaṇaṃ okāsaṃ. <span class="bld">Assasitvā vā passasāmī</span>ti ettha assāso vuccati anto pavisanavāto, passāso bahi nikkhamanavāto. Iti ayaṃ bhikkhu yāva anto paviṭṭhavāto bahi nikkhamati, bahi nikkhanto vāto anto pavisati, tāva jīvitaṃ patthento evamāha. <span class="bld">Dandha</span>nti mandaṃ garukaṃ asīghappavattaṃ. <span class="bld">Āsavānaṃ khayāyā</span>ti arahattaphalatthāya. Imasmiṃ sutte maraṇassati arahattaṃ pāpetvā kathitāti.</p>
  594. <p class="subhead">10. Dutiyamaraṇassatisuttavaṇṇanā</p>
  595. <p class="bodytext"><a name="para20"></a><a name="para20_an6"></a><span class="paranum">20</span>. Dasame <span class="bld">patigatāyā</span>ti paṭipannāya. <span class="bld">Iti paṭisañcikkhatī</span>ti evaṃ paccavekkhati. <span class="bld">So mamassa antarāyo</span>ti ettha tividho antarāyo jīvitantarāyo, samaṇadhammantarāyo, puthujjanakālakiriyaṃ karontassa saggantarāyo ceva maggantarāyo cāti. Taṃ sabbampi sandhāyevamāha. <span class="bld">Byāpajjeyyā</span>ti ajiṇṇakādivasena vipajjeyya. <span class="bld">Adhimatto</span>ti balavā. <span class="bld">Chando</span>ti kattukamyatāchando. <span class="bld">Vāyāmo</span>ti payogavīriyaṃ. <span class="bld">Ussāho</span>ti ussāpanavīriyaṃ. <span class="bld">Ussoḷhī</span>ti sampādanavīriyaṃ. <span class="bld">Appaṭivānī</span>ti anukkaṇṭhanā appaṭisaṅgharaṇā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  596. <p class="centered">Sāraṇīyavaggo dutiyo.</p>
  597. <a name="an6_1_3"></a>
  598. <p class="chapter">3. Anuttariyavaggo</p>
  599. <p class="subhead">1-2. Sāmakasuttādivaṇṇanā</p>
  600. <p class="bodytext"><a name="para21-22"></a><a name="para21-22_an6"></a><span class="paranum">21-22</span>. Tatiyassa <a name="V3.0102"></a><a name="P3.0353"></a> paṭhame <span class="bld">sāmagāmake</span>ti sāmakānaṃ ussannattā evaṃladdhanāme gāmake. <span class="bld">Pokkharaṇiyāya</span>nti pokkharaṇiyānāmake vihāre. <span class="bld">Abhikkantāya rattiyā</span>ti rattiyā paṭhamayāmaṃ atikkamma majjhimayāme sampatte. <span class="bld">Abhikkantavaṇṇā</span>ti abhikkantaatimanāpavaṇṇā. <span class="bld">Kevalakappa</span>nti sakalakappaṃ. <span class="bld">Pokkharaṇiyaṃ obhāsetvā</span>ti pokkharaṇiyānāmakaṃ mahāvihāraṃ attano obhāsena pharitvā. <span class="bld">Samanuñño</span>ti samānaanuñño samānacitto. <span class="bld">Dovacassatā</span>ti dubbacabhāvo. <span class="bld">Pāpamittatā</span>ti lāmakamittatā<a name="M3.0100"></a>. Imasmiṃ sutte parihāniyadhammāva kathitā. Dutiye aparihāniyadhammā lokuttaramissakā kathitā.</p>
  601. <p class="subhead">3. Bhayasuttavaṇṇanā</p>
  602. <p class="bodytext"><a name="para23"></a><a name="para23_an6"></a><span class="paranum">23</span>. Tatiye <span class="bld">kāmarāgarattāya</span>nti kāmarāgaratto ayaṃ. <span class="bld">Chandarāgavinibaddho</span>ti chandarāgena vinibaddho. <span class="bld">Bhayā</span>ti cittutrāsabhayā. <span class="bld">Paṅkā</span>ti kilesapaṅkato. <span class="bld">Saṅgo paṅko ca ubhaya</span>nti saṅgo ca paṅko ca idampi ubhayaṃ. <span class="bld">Ete kāmā pavuccanti, yattha satto puthujjano</span>ti yasmiṃ saṅge ca paṅke ca puthujjano satto laggo laggito palibuddho. <span class="bld">Upādāne</span>ti catubbidhe upādāne. <span class="bld">Jātimaraṇasambhave</span>ti jātiyā ca maraṇassa ca sambhave paccayabhūte. <span class="bld">Anupādā</span> <a name="P3.0354"></a> <span class="bld">vimuccantī</span>ti anupādiyitvā vimuccanti. <span class="bld">Jātimaraṇasaṅkhaye</span>ti jātimaraṇānaṃ saṅkhayasaṅkhāte nibbāne, nibbānārammaṇāya vimuttiyā vimuccantīti attho. Imasmiṃ ṭhāne vivaṭṭetvā arahattameva patto esa bhikkhu. Idāni taṃ khīṇāsavaṃ thomento <span class="bld">te khemappattā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">khemappattā</span>ti khemabhāvaṃ pattā. <span class="bld">Sukhino</span>ti lokuttarasukhena sukhitā. <span class="bld">Diṭṭhadhammābhinibbutā</span>ti abbhantare kilesābhāvena diṭṭhadhammeyeva abhinibbutā. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathetvā gāthāsu vaṭṭavivaṭaṃ kathitaṃ.</p>
  603. <p class="subhead">4. Himavantasuttavaṇṇanā</p>
  604. <p class="bodytext"><a name="para24"></a><a name="para24_an6"></a><span class="paranum">24</span>. Catutthe <a name="V3.0103"></a> <span class="bld">padāleyyā</span>ti bhindeyya. <span class="bld">Chavāyā</span>ti lāmikāya. <span class="bld">Samādhissa samāpattikusalo hotī</span>ti āhārasappāyautusappāyāni pariggahetvā samādhiṃ samāpajjituṃ kusalo hoti cheko samattho paṭibalo. <span class="bld">Samādhissa ṭhitikusalo</span>ti samādhissa ṭhitiyaṃ kusalo, samādhiṃ ṭhapetuṃ sakkotīti attho. <span class="bld">Samādhissa vuṭṭhānakusalo</span>ti samādhissa vuṭṭhāne kusalo, yathāparicchedena vuṭṭhātuṃ sakkotīti attho. <span class="bld">Samādhissa kallitakusalo</span>ti samādhissa kallatāya kusalo, samādhicittaṃ hāsetuṃ kallaṃ kātuṃ sakkotīti attho. <span class="bld">Samādhissa gocarakusalo</span>ti samādhissa asappāye anupakārake dhamme vajjetvā sappāye upakārake sevantopi, ‘‘ayaṃ samādhinimittārammaṇo <a name="M3.0101"></a> ayaṃ lakkhaṇārammaṇo’’ti jānantopi samādhissa gocarakusalo nāma hoti. <span class="bld">Samādhissa abhinīhārakusalo</span>ti upariuparisamāpattisamāpajjanatthāya <a name="P3.0355"></a> paṭhamajjhānādisamādhiṃ abhinīharituṃ sakkonto samādhissa abhinīhārakusalo nāma hoti. So paṭhamajjhānā vuṭṭhāya dutiyaṃ samāpajjati, dutiyajjhānā…pe… tatiyajjhānā vuṭṭhāya catutthaṃ samāpajjatīti.</p>
  605. <p class="subhead">5. Anussatiṭṭhānasuttavaṇṇanā</p>
  606. <p class="bodytext"><a name="para25"></a><a name="para25_an6"></a><span class="paranum">25</span>. Pañcame <span class="bld">anussatiṭṭhānānī</span>ti anussatikāraṇāni. <span class="bld">Itipi so bhagavā</span>tiādīni visuddhimagge (visuddhi. 1.123 ādayo) vitthāritāneva. <span class="bld">Idampi kho, bhikkhave, ārammaṇaṃ karitvā</span>ti idaṃ buddhānussatikammaṭṭhānaṃ ārammaṇaṃ karitvā. <span class="bld">Visujjhantī</span>ti paramavisuddhiṃ nibbānaṃ pāpuṇanti. Sesaṃ sabbattha uttānatthameva. Imasmiṃ pana sutte cha anussatiṭṭhānāni missakāni kathitānīti veditabbāni.</p>
  607. <p class="subhead">6. Mahākaccānasuttavaṇṇanā</p>
  608. <p class="bodytext"><a name="para26"></a><a name="para26_an6"></a><span class="paranum">26</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">sambādhe</span>ti pañcakāmaguṇasambādhe. <span class="bld">Okāsādhigamo</span>ti ettha okāsā vuccanti cha anussatiṭṭhānāni, tesaṃ adhigamo. <span class="bld">Visuddhiyā</span>ti visujjhanatthāya. <span class="bld">Sokaparidevānaṃ samatikkamāyā</span>ti sokānañca paridevānañca samatikkamatthāya. <span class="bld">Atthaṅgamāyā</span>ti atthaṃ gamanatthāya<a name="V3.0104"></a>. <span class="bld">Ñāyassa adhigamāyā</span>ti sahavipassanakassa maggassa adhigamanatthāya. <span class="bld">Nibbānassa sacchikiriyāyā</span>ti apaccayaparinibbānassa paccakkhakiriyatthāya.</p>
  609. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbaso</span>ti sabbākārena. <span class="bld">Ākāsasamenā</span>ti alagganaṭṭhena ceva apalibuddhaṭṭhena ca ākāsasadisena. <span class="bld">Vipulenā</span>ti na parittakena. <span class="bld">Mahaggatenā</span>ti mahantabhāvaṃ gatena, mahantehi vā ariyasāvakehi gatena, paṭipannenāti attho. <span class="bld">Appamāṇenā</span>ti <a name="P3.0356"></a> pharaṇaappamāṇatāya appamāṇena. <span class="bld">Averenā</span>ti akusalaverapuggalaverarahitena. <span class="bld">Abyāpajjhenā</span>ti kodhadukkhavajjitena. Sabbametaṃ buddhānussaticittameva sandhāya vuttaṃ. Paratopi eseva nayo. <span class="bld">Visuddhidhammā</span>ti visujjhanasabhāvā. Imasmimpi sutte cha anussatiṭṭhānāni missakāneva kathitānīti.</p>
  610. <p class="subhead">7. Paṭhamasamayasuttavaṇṇanā</p>
  611. <p class="bodytext"><a name="para27"></a><a name="para27_an6"></a><span class="paranum">27</span>. Sattame <a name="M3.0102"></a> <span class="bld">manobhāvanīyassā</span>ti ettha manaṃ bhāveti vaḍḍhetīti manobhāvanīyo. <span class="bld">Dassanāyā</span>ti dassanatthaṃ. <span class="bld">Nissaraṇa</span>nti niggamanaṃ vūpasamanaṃ. <span class="bld">Dhammaṃ desetī</span>ti kāmarāgappajahanatthāya asubhakammaṭṭhānaṃ katheti. Dutiyavārādīsu byāpādappahānāya mettākammaṭṭhānaṃ, thinamiddhappahānāya thinamiddhavinodanakammaṭṭhānaṃ, ālokasaññaṃ vā vīriyārambhavatthuādīnaṃ vā aññataraṃ, uddhaccakukkuccappahānāya samathakammaṭṭhānaṃ, vicikicchāpahānāya tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇakathaṃ kathento dhammaṃ desetīti veditabbo. <span class="bld">Āgammā</span>ti ārabbha. <span class="bld">Manasikaroto</span>ti ārammaṇavasena citte karontassa. <span class="bld">Anantarā āsavānaṃ khayo hotī</span>ti anantarāyena āsavānaṃ khayo hoti.</p>
  612. <p class="subhead">8. Dutiyasamayasuttavaṇṇanā</p>
  613. <p class="bodytext"><a name="para28"></a><a name="para28_an6"></a><span class="paranum">28</span>. Aṭṭhame <span class="bld">maṇḍalamāḷe</span>ti bhojanasālāya. <span class="bld">Cārittakilamatho</span>ti piṇḍapātacariyāya uppannakilamatho. <span class="bld">Bhattakilamatho</span>ti bhattadaratho. <span class="bld">Vihārapacchāyāya</span>nti vihārapaccante chāyāya. <span class="bld">Yadevassa</span> <a name="P3.0357"></a> <span class="bld">divā samādhinimittaṃ manasikataṃ hotī</span>ti yaṃ eva tassa tato purimadivasabhāge samathanimittaṃ citte kataṃ hoti. <span class="bld">Tadevassa tasmiṃ samaye samudācaratī</span>ti taṃyeva etassa tasmiṃ samaye divāvihāre nisinnassa manodvāre sañcarati. <span class="bld">Ojaṭṭhāyī</span>ti ojāya ṭhito patiṭṭhito. <span class="bld">Phāsukassa</span> <a name="V3.0105"></a> <span class="bld">hotī</span>ti phāsukaṃ assa hoti. <span class="bld">Sammukhā</span>ti kathentassa sammukhaṭṭhāne. <span class="bld">Suta</span>nti sotena sutaṃ. <span class="bld">Paṭiggahita</span>nti cittena paṭiggahitaṃ.</p>
  614. <p class="subhead">9. Udāyīsuttavaṇṇanā</p>
  615. <p class="bodytext"><a name="para29"></a><a name="para29_an6"></a><span class="paranum">29</span>. Navame <span class="bld">udāyi</span>nti lāḷudāyittheraṃ. <span class="bld">Suṇomahaṃ, āvuso</span>ti, āvuso, nāhaṃ badhiro, suṇāmi bhagavato vacanaṃ, pañhaṃ pana upaparikkhāmīti. <span class="bld">Adhicitta</span>nti samādhivipassanācittaṃ. <span class="bld">Idaṃ, bhante, anussatiṭṭhāna</span>nti idaṃ jhānattayasaṅkhātaṃ anussatikāraṇaṃ. <span class="bld">Diṭṭhadhammasukhavihārāya saṃvattatī</span>ti imasmiṃyeva attabhāve sukhavihāratthāya pavattati. <span class="bld">Ālokasañña</span>nti ālokanimitte uppannasaññaṃ. <span class="bld">Divā saññaṃ adhiṭṭhātī</span>ti divāti saññaṃ ṭhapeti<a name="M3.0103"></a>. <span class="bld">Yathā divā tathā ratti</span>nti yathānena divā ālokasaññā manasikatā, rattimpi tatheva taṃ manasi karoti. <span class="bld">Yathā rattiṃ tathā divā</span>ti yathā vānena rattiṃ ālokasaññā manasikatā, divāpi taṃ tatheva manasi karoti. <span class="bld">Vivaṭenā</span>ti pākaṭena. <span class="bld">Apariyonaddhenā</span>ti nīvaraṇehi anonaddhena. <span class="bld">Sappabhāsaṃ cittaṃ bhāvetī</span>ti dibbacakkhuñāṇatthāya sahobhāsakaṃ cittaṃ brūheti vaḍḍheti. Yaṃ pana ‘‘ālokasaññaṃ <a name="P3.0358"></a> manasi karotī’’ti vuttaṃ, taṃ thinamiddhavinodanālokasaññaṃ sandhāya vuttaṃ, na dibbacakkhuñāṇālokanti veditabbaṃ. <span class="bld">Ñāṇadassanappaṭilābhāyā</span>ti dibbacakkhusaṅkhātassa ñāṇadassanassa paṭilābhāya.</p>
  616. <p class="bodytext"><span class="bld">Imameva kāya</span>ntiādīsu yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ sabbākārena vitthārato visuddhimagge kāyagatāsatikammaṭṭhāne vuttaṃ. <span class="bld">Kāmarāgappahānāyā</span>ti pañcakāmaguṇikassa rāgassa pahānatthāya. <span class="bld">Seyyathāpi passeyyā</span>ti yathā passeyya. <span class="bld">Sarīra</span>nti matasarīraṃ. <span class="bld">Sivathikāya chaḍḍita</span>nti susāne apaviddhaṃ. Ekāhaṃ matassa assāti <span class="bld">ekāhamataṃ</span>. Dvīhaṃ matassa assāti <span class="bld">dvīhamataṃ</span>. Tīhaṃ matassa assāti <span class="bld">tīhamataṃ</span>. Bhastā viya vāyunā uddhaṃ jīvitapariyādānā yathānukkamaṃ samuggatena sūnabhāvena dhumātattā uddhumātaṃ, uddhumātameva <span class="bld">uddhumātakaṃ</span>. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ uddhumātanti <span class="bld">uddhumātakaṃ</span>. Vinīlaṃ vuccati viparibhinnavaṇṇaṃ, vinīlameva <span class="bld">vinīlakaṃ</span>. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ vinīlanti <span class="bld">vinīlakaṃ</span>. Maṃsussadaṭṭhānesu rattavaṇṇassa pubbasannicayaṭṭhānesu setavaṇṇassa yebhuyyena ca nīlavaṇṇassa nīlaṭṭhāne nīlasāṭakapārutasseva chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Paribhinnaṭṭhānehi navahi vā vaṇamukhehi vissandamānaṃ pubbaṃ vipubbaṃ, vipubbameva <a name="V3.0106"></a> <span class="bld">vipubbakaṃ</span>. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ vipubbanti vipubbakaṃ. Vipubbakaṃ jātaṃ tathābhāvaṃ gatanti <span class="bld">vipubbakajātaṃ</span>.</p>
  617. <p class="bodytext"><span class="bld">So</span> <a name="P3.0359"></a> <span class="bld">imameva kāya</span>nti so bhikkhu imaṃ attano kāyaṃ tena kāyena saddhiṃ ñāṇena upasaṃharati upaneti. Kathaṃ? <span class="bld">Ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatīto</span>ti. Idaṃ vuttaṃ hoti – āyu usmā viññāṇanti imesaṃ tiṇṇaṃ dhammānaṃ atthitāya ayaṃ kāyo ṭhānagamanādikhamo hoti, imesaṃ pana vigamā ayampi evaṃdhammo evaṃpūtikasabhāvoyevāti. <span class="bld">Evaṃbhāvī</span>ti evamevaṃ uddhumātādibhedo bhavissati. <span class="bld">Evaṃ anatīto</span>ti evaṃ uddhumātādibhāvaṃ anatikkanto.</p>
  618. <p class="bodytext"><span class="bld">Khajjamāna</span>nti <a name="M3.0104"></a> udarādīsu nisīditvā udaramaṃsaoṭṭhamaṃsaakkhikamaṃsādīni luñcitvā luñcitvā khādiyamānaṃ. <span class="bld">Samaṃsalohita</span>nti sesāvasesamaṃsalohitayuttaṃ. <span class="bld">Nimmaṃsalohitamakkhita</span>nti maṃse khīṇepi lohitaṃ na sussati, taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘nimmaṃsalohitamakkhita’’nti. <span class="bld">Aññenā</span>ti aññena disābhāgena. <span class="bld">Hatthaṭṭhika</span>nti catusaṭṭhibhedampi hatthaṭṭhikaṃ pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ vippakiṇṇaṃ. <span class="bld">Pādaṭṭhikā</span>dīsupi eseva nayo. <span class="bld">Terovassikānī</span>ti atikkantasaṃvaccharāni. <span class="bld">Pūtīnī</span>ti abbhokāse ṭhitāni vātātapavuṭṭhisamphassena terovassikāneva pūtīni honti, antobhūmigatāni pana cirataraṃ tiṭṭhanti. <span class="bld">Cuṇṇakajātānī</span>ti cuṇṇavicuṇṇaṃ hutvā vippakiṇṇāni. Sabbattha <a name="P3.0360"></a> <span class="bld">so imamevā</span>ti vuttanayena khajjamānādīnaṃ vasena yojanā kātabbā. <span class="bld">Asmimānasamugghātāyā</span>ti asmīti pavattassa navavidhassa mānassa samugghātatthāya. <span class="bld">Anekadhātupaṭivedhāyā</span>ti anekadhātūnaṃ paṭivijjhanatthāya. <span class="bld">Satova abhikkamatī</span>ti gacchanto satipaññāhi samannāgatova gacchati. <span class="bld">Satova paṭikkamatī</span>ti paṭinivattantopi satipaññāhi samannāgatova nivattati. Sesapadesupi eseva nayo. <span class="bld">Satisampajaññāyā</span>ti satiyā ca ñāṇassa ca atthāya. Iti imasmiṃ sutte satiñāṇāni missakāni kathitānīti.</p>
  619. <p class="subhead">10. Anuttariyasuttavaṇṇanā</p>
  620. <p class="bodytext"><a name="para30"></a><a name="para30_an6"></a><span class="paranum">30</span>. Dasame <a name="V3.0107"></a> <span class="bld">uccāvaca</span>nti yaṃ kiñci mahantakhuddakaṃ, uccanīcaṃ vā. <span class="bld">Hīna</span>nti nihīnaṃ. <span class="bld">Gamma</span>nti gāmavāsikānaṃ dassanaṃ. <span class="bld">Pothujjanika</span>nti puthujjanānaṃ santakaṃ. <span class="bld">Anariya</span>nti na ariyaṃ na uttamaṃ na parisuddhaṃ. <span class="bld">Anatthasaṃhita</span>nti na atthasannissitaṃ. <span class="bld">Na nibbidāyā</span>ti na vaṭṭe nibbindanatthāya. <span class="bld">Na virāgāyā</span>ti na rāgādīnaṃ virajjanatthāya. <span class="bld">Na nirodhāyā</span>ti na rāgādīnaṃ appavattinirodhāya. <span class="bld">Na upasamāyā</span>ti na rāgādīnaṃ vūpasamanatthāya. <span class="bld">Na abhiññāyā</span>ti na abhijānanatthāya. <span class="bld">Na sambodhāyā</span>ti na sambodhisaṅkhātassa catumaggañāṇassa paṭivijjhanatthāya. <span class="bld">Na nibbānāyā</span>ti na nibbānassa sacchikiriyāya.</p>
  621. <p class="bodytext"><span class="bld">Niviṭṭhasaddho</span>ti patiṭṭhitasaddho. <span class="bld">Niviṭṭhapemo</span>ti <a name="P3.0361"></a> patiṭṭhitapemo. <span class="bld">Ekantagato</span>ti ekantaṃ gato, acalappattoti attho. <span class="bld">Abhippasanno</span>ti ativiya pasanno. <span class="bld">Etadānuttariya</span>nti etaṃ anuttaraṃ. <span class="bld">Hatthismimpi sikkhatī</span>ti hatthinimittaṃ <a name="M3.0105"></a> sikkhitabbaṃ hatthisippaṃ sikkhati. Sesapadesupi eseva nayo. <span class="bld">Uccāvaca</span>nti mahantakhuddakaṃ sippaṃ sikkhati.</p>
  622. <p class="bodytext"><span class="bld">Upaṭṭhitā pāricariye</span>ti pāricariyāya paccupaṭṭhitā. <span class="bld">Bhāvayanti anussati</span>nti anuttaraṃ anussatiṃ bhāventi. <span class="bld">Vivekappaṭisaṃyutta</span>nti nibbānanissitaṃ katvā. <span class="bld">Khema</span>nti nirupaddavaṃ. <span class="bld">Amatagāmina</span>nti nibbānagāminaṃ, ariyamaggaṃ bhāventīti attho. <span class="bld">Appamāde pamoditā</span>ti satiyā avippavāsasaṅkhāte appamāde āmoditā pamoditā. <span class="bld">Nipakā</span>ti nepakkena samannāgatā. <span class="bld">Sīlasaṃvutā</span>ti sīlena saṃvutā pihitā. <span class="bld">Te ve kālena paccentī</span>ti te ve yuttappayuttakāle jānanti. <span class="bld">Yattha dukkhaṃ nirujjhatī</span>ti yasmiṃ ṭhāne sakalaṃ vaṭṭadukkhaṃ nirujjhati, taṃ amataṃ mahānibbānaṃ te bhikkhū jānantīti. Imasmiṃ sutte cha anuttariyāni missakāni kathitānīti.</p>
  623. <p class="centered">Anuttariyavaggo tatiyo.</p>
  624. <a name="an6_1_4"></a>
  625. <p class="chapter">4. Devatāvaggo</p>
  626. <p class="subhead">1. Sekhasuttavaṇṇanā</p>
  627. <p class="bodytext"><a name="para31"></a><a name="para31_an6"></a><span class="paranum">31</span>. Catutthassa <a name="V3.0108"></a><a name="P3.0362"></a> paṭhame <span class="bld">sekhassā</span>ti sattavidhassa sekhassa. Puthujjane pana vattabbameva natthi. <span class="bld">Parihānāyā</span>ti uparūpariguṇaparihānāya.</p>
  628. <p class="subhead">2-3. Aparihānasuttadvayavaṇṇanā</p>
  629. <p class="bodytext"><a name="para32-33"></a><a name="para32-33_an6"></a><span class="paranum">32-33</span>. Dutiye <span class="bld">satthugāravatā</span>ti satthari garubhāvo. <span class="bld">Dhammagāravatā</span>ti navavidhe lokuttaradhamme garubhāvo. <span class="bld">Saṅghagāravatā</span>ti saṅghe garubhāvo. <span class="bld">Sikkhāgāravatā</span>ti tīsu sikkhāsu garubhāvo. <span class="bld">Appamādagāravatā</span>ti appamāde garubhāvo. <span class="bld">Paṭisanthāragāravatā</span>ti dhammāmisavasena duvidhe paṭisanthāre garubhāvo. Satthā garu assāti <span class="bld">satthugaru</span>. Dhammo garu assāti <span class="bld">dhammagaru. Tibbagāravo</span>ti bahalagāravo. Paṭisanthāre <a name="M3.0106"></a> gāravo assāti <span class="bld">paṭisanthāragāravo</span>. Tatiye <span class="bld">sappatisso</span>ti sajeṭṭhako sagāravo. Hirottappaṃ panettha missakaṃ kathitaṃ.</p>
  630. <p class="subhead">4. Mahāmoggallānasuttavaṇṇanā</p>
  631. <p class="bodytext"><a name="para34"></a><a name="para34_an6"></a><span class="paranum">34</span>. Catutthe <span class="bld">tisso nāma bhikkhū</span>ti therasseva saddhivihāriko. <span class="bld">Mahiddhiko mahānubhāvo</span>ti ijjhanaṭṭhena mahatī iddhi assāti mahiddhiko. Anupharaṇaṭṭhena mahā ānubhāvo assāti mahānubhāvo. <span class="bld">Cirassaṃ kho, mārisa moggallāna, imaṃ pariyāyamakāsī</span>ti evarūpaṃ loke pakatiyā piyasamudāhāravacanaṃ hoti. Lokiyā <a name="P3.0363"></a> hi cirassaṃ āgatampi anāgatapubbampi manāpajātiyaṃ āgataṃ disvā ‘‘kuto bhavaṃ āgato, cirassaṃ bhavaṃ āgato, kathaṃ te idhāgamanamaggo ñāto, kiṃ maggamūḷhosī’’tiādīni vadanti. Ayaṃ pana āgatapubbattāyeva evamāha. Thero hi kālena kālaṃ brahmalokaṃ gacchatiyeva. Tattha <span class="bld">pariyāyamakāsī</span>ti vāraṃ akāsi. <span class="bld">Yadidaṃ idhāgamanāyā</span>ti yo ayaṃ idhāgamanāya vāro, taṃ cirassaṃ akāsīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Idamāsanaṃ paññatta</span>nti <a name="V3.0109"></a> mahārahaṃ brahmapallaṅkaṃ paññāpetvā evamāha. <span class="bld">Aveccappasādenā</span>ti adhigatena acalena maggappasādena. Imasmiṃ sutte sotāpattimaggañāṇaṃ kathitaṃ.</p>
  632. <p class="subhead">5. Vijjābhāgiyasuttavaṇṇanā</p>
  633. <p class="bodytext"><a name="para35"></a><a name="para35_an6"></a><span class="paranum">35</span>. Pañcame <span class="bld">vijjābhāgiyā</span>ti vijjākoṭṭhāsikā. <span class="bld">Aniccasaññā</span>ti aniccānupassanāñāṇe uppannasaññā. <span class="bld">Anicce dukkhasaññā</span>ti dukkhānupassanāñāṇe uppannasaññā. <span class="bld">Dukkhe anattasaññā</span>ti anattānupassanāñāṇe uppannasaññā. <span class="bld">Pahānasaññā</span>ti pahānānupassanāñāṇe uppannasaññā. <span class="bld">Virāgasaññā</span>ti virāgānupassanāñāṇe uppannasaññā. <span class="bld">Nirodhasaññā</span>ti nirodhānupassanāñāṇe uppannasaññā.</p>
  634. <p class="subhead">6. Vivādamūlasuttavaṇṇanā</p>
  635. <p class="bodytext"><a name="para36"></a><a name="para36_an6"></a><span class="paranum">36</span>. Chaṭṭhe <a name="M3.0107"></a> <span class="bld">vivādamūlānī</span>ti vivādassa mūlāni. <span class="bld">Kodhano</span>ti kujjhanalakkhaṇena kodhena samannāgato. <span class="bld">Upanāhī</span>ti veraappaṭinissaggalakkhaṇena upanāhena samannāgato. <span class="bld">Ahitāya dukkhāya devamanussāna</span>nti dvinnaṃ bhikkhūnaṃ vivādo kathaṃ devamanussānaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattati? Kosambakakkhandhake viya dvīsu bhikkhūsu vivādaṃ āpannesu tasmiṃ vihāre tesaṃ antevāsikā vivadanti, tesaṃ ovādaṃ gaṇhanto bhikkhunisaṅgho vivadati. Tato tesaṃ upaṭṭhākā vivadanti, atha manussānaṃ ārakkhadevatā <a name="P3.0364"></a> dve koṭṭhāsā honti. Tathā dhammavādīnaṃ ārakkhadevatā dhammavādiniyo honti, adhammavādīnaṃ adhammavādiniyo. Tato ārakkhadevatānaṃ mittā bhummadevatā bhijjanti. Evaṃ paramparāya yāva brahmalokā ṭhapetvā ariyasāvake sabbe devamanussā dve koṭṭhāsā honti. Dhammavādīhi pana adhammavādinova bahutarā honti. Tato yaṃ bahukehi gahitaṃ, taṃ gacchanti. Dhammaṃ vissajjetvā bahutarāva adhammaṃ gaṇhanti. Te adhammaṃ purakkhatvā viharantā apāye nibbattanti. Evaṃ dvinnaṃ bhikkhūnaṃ vivādo devamanussānaṃ ahitāya dukkhāya hoti. <span class="bld">Ajjhattaṃ vā</span>ti tumhākaṃ abbhantaraparisāya. <span class="bld">Bahiddhā</span>ti paresaṃ parisāya.</p>
  636. <p class="bodytext"><span class="bld">Makkhī</span>ti paresaṃ guṇamakkhanalakkhaṇena makkhena samannāgato. <span class="bld">Paḷāsī</span>ti yugaggāhalakkhaṇena <a name="V3.0110"></a> paḷāsena samannāgato. <span class="bld">Issukī</span>ti parassa sakkārādīni issāyanalakkhaṇāya issāya samannāgato. <span class="bld">Maccharī</span>ti āvāsamacchariyādīhi samannāgato. <span class="bld">Saṭho</span>ti kerāṭiko. <span class="bld">Māyāvī</span>ti katapaṭicchādako. <span class="bld">Pāpiccho</span>ti asantasambhāvanicchako dussīlo. <span class="bld">Micchādiṭṭhī</span>ti natthikavādī, ahetuvādī, akiriyavādī. <span class="bld">Sandiṭṭhiparāmāsī</span>ti sayaṃ diṭṭhameva parāmasati. <span class="bld">Ādhānaggāhī</span>ti daḷhaggāhī. <span class="bld">Duppaṭinissaggī</span>ti na sakkā hoti gahitaṃ vissajjāpetuṃ. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathitaṃ.</p>
  637. <p class="subhead">7. Dānasuttavaṇṇanā</p>
  638. <p class="bodytext"><a name="para37"></a><a name="para37_an6"></a><span class="paranum">37</span>. Sattame <a name="P3.0365"></a> <span class="bld">veḷukaṇḍakī</span>ti veḷukaṇḍakanagaravāsinī. <span class="bld">Chaḷaṅgasamannāgata</span>nti chahi guṇaṅgehi samannāgataṃ. <span class="bld">Dakkhiṇaṃ patiṭṭhāpetī</span>ti dānaṃ deti. <span class="bld">Pubbeva dānā sumano</span>ti dānaṃ dassāmīti māsaḍḍhamāsato paṭṭhāya <a name="M3.0108"></a> somanassappatto hoti. Ettha hi pubbecetanā dassāmīti cittuppādakālato paṭṭhāya ‘‘ito uṭṭhitena dānaṃ dassāmī’’ti khettaggahaṇaṃ ādiṃ katvā cintentassa labbhati. <span class="bld">Dadaṃ cittaṃ pasādetī</span>ti evaṃ vuttā muñcacetanā pana dānakāleyeva labbhati. <span class="bld">Datvā attamano hotī</span>ti ayaṃ pana aparacetanā aparāparaṃ anussarantassa labbhati. <span class="bld">Vītarāgā</span>ti vigatarāgā khīṇāsavā. <span class="bld">Rāgavinayāya vā paṭipannā</span>ti rāgavinayapaṭipadaṃ paṭipannā. Ukkaṭṭhadesanā cesā, na kevalaṃ pana khīṇāsavānaṃ, anāgāmi-sakadāgāmi-sotāpannānampi antamaso tadahupabbajitassa bhaṇḍagāhakasāmaṇerassāpi dinnā dakkhiṇā chaḷaṅgasamannāgatāva hoti. Sopi hi sotāpattimaggatthameva pabbajito.</p>
  639. <p class="bodytext"><span class="bld">Yaññassa sampadā</span>ti dānassa paripuṇṇatā. <span class="bld">Saññatā</span>ti sīlasaññamena saññatā. <span class="bld">Sayaṃ ācamayitvānā</span>ti attanāva hatthapāde dhovitvā mukhaṃ vikkhāletvā. <span class="bld">Sakehi pāṇibhī</span>ti attano hatthehi. Sayehītipi pāṭho. <span class="bld">Saddho</span>ti ratanattayaguṇe saddahanto. <span class="bld">Muttena cetasā</span>ti lābhamacchariyādīhi vimuttena cittena. <span class="bld">Abyāpajjhaṃ</span> <a name="P3.0366"></a> <span class="bld">sukhaṃ loka</span>nti niddukkhaṃ uḷārasukhasomanassaṃ devalokaṃ.</p>
  640. <p class="subhead">8. Attakārīsuttavaṇṇanā</p>
  641. <p class="bodytext"><a name="para38"></a><a name="para38_an6"></a><span class="paranum">38</span>. Aṭṭhame <a name="V3.0111"></a> <span class="bld">addasaṃ vā assosiṃ vā</span>ti akkhīni ummīletvā mā addasaṃ, asukasmiṃ nāma ṭhāne vasatīti mā assosiṃ, kathentassa vā vacanaṃ mā assosiṃ. <span class="bld">Kathañhi nāmā</span>ti kena nāma kāraṇena. <span class="bld">Ārambhadhātū</span>ti ārabhanavasena pavattavīriyaṃ. <span class="bld">Nikkamadhātū</span>ti kosajjato nikkhamanasabhāvaṃ vīriyaṃ. <span class="bld">Parakkamadhātū</span>ti parakkamasabhāvo. <span class="bld">Thāmadhātū</span>ti thāmasabhāvo. <span class="bld">Ṭhitidhātū</span>ti ṭhitisabhāvo. <span class="bld">Upakkamadhātū</span>ti upakkamasabhāvo. Sabbaṃ cetaṃ tena tenākārena pavattassa vīriyasseva nāmaṃ.</p>
  642. <p class="subhead">9-10. Nidānasuttādivaṇṇanā</p>
  643. <p class="bodytext"><a name="para39-40"></a><a name="para39-40_an6"></a><span class="paranum">39-40</span>. Navame <span class="bld">kammāna</span>nti vaṭṭagāmikammānaṃ. <span class="bld">Samudayāyā</span>ti piṇḍakaraṇatthāya. <span class="bld">Nidāna</span>nti paccayo. <span class="bld">Lobhajenā</span>ti lobhato jātena. <span class="bld">Na</span> <a name="M3.0109"></a> <span class="bld">paññāyantī</span>ti ‘‘evarūpena kammena nibbattā’’ti na dissanti. Sukkapakkhe <span class="bld">kammāna</span>nti vivaṭṭagāmikammānaṃ. Iti imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ. Dasame <span class="bld">niculavane</span>ti mahāmucalindavane. <span class="bld">Saddhammo</span>ti sāsanasaddhammo.</p>
  644. <p class="subhead">11. Dārukkhandhasuttavaṇṇanā</p>
  645. <p class="bodytext"><a name="para41"></a><a name="para41_an6"></a><span class="paranum">41</span>. Ekādasame <span class="bld">cetovasippatto</span>ti cittavasibhāvaṃ patto. <span class="bld">Pathavītveva adhimucceyyā</span>ti thaddhākāraṃ pathavīdhātūti sallakkheyya. <span class="bld">Yaṃ</span> <a name="P3.0367"></a> <span class="bld">nissāyā</span>ti yaṃ vijjamānaṃ thaddhākāraṃ pathavīdhātuṃ nissāya amuṃ dārukkhandhaṃ pathavītveva adhimucceyya, sā ettha pathavīdhātu atthīti. Iminā nayena sesapadānipi veditabbāni. Yatheva hi tasmiṃ thaddhākārā pathavīdhātu atthi, evaṃ yūsākārā āpodhātu, uṇhākārā tejodhātu, vitthambhanākārā vāyodhātu, rattavaṇṇamhi sāre padumapupphavaṇṇā subhadhātu, pūtibhūte cuṇṇe ceva pheggupapaṭikāsu ca amanuññavaṇṇā asubhadhātu, taṃ nissāya amuṃ dārukkhandhaṃ asubhantveva adhimucceyya sallakkheyyāti. Imasmiṃ sutte missakavihāro nāma kathito.</p>
  646. <p class="subhead">12. Nāgitasuttavaṇṇanā</p>
  647. <p class="bodytext"><a name="para42"></a><a name="para42_an6"></a><span class="paranum">42</span>. Dvādasame <a name="V3.0112"></a> <span class="bld">gāmantavihāri</span>nti gāmantasenāsanavāsiṃ. <span class="bld">Samāhitaṃ nisinna</span>nti tasmiṃ gāmantasenāsane samādhiṃ appetvā nisinnaṃ. <span class="bld">Idānima</span>nti idāni imaṃ. <span class="bld">Samādhimhā cāvessatī</span>ti samādhito uṭṭhāpessati. <span class="bld">Na attamano homī</span>ti na sakamano homi. <span class="bld">Pacalāyamāna</span>nti niddāyamānaṃ. <span class="bld">Ekatta</span>nti ekasabhāvaṃ, ekaggatābhūtaṃ araññasaññaṃyeva citte karissatīti attho. <span class="bld">Anurakkhissatī</span>ti anuggaṇhissati. <span class="bld">Avimuttaṃ vā cittaṃ vimocessatī</span>ti aññasmiṃ kāle avimuttaṃ cittaṃ idāni pañcahi vimuttīhi vimocayissati. <span class="bld">Riñcatī</span>ti vajjeti vissajjeti. <span class="bld">Paṭipaṇāmetvā</span>ti <a name="P3.0368"></a> panuditvā vissajjetvā. <span class="bld">Uccārapassāvakammāyā</span>ti uccārapassāvakaraṇatthāya. Iminā ettakena ṭhānena satthārā araññasenāsanassa vaṇṇo kathito. Suttassa pana paṭhamakoṭṭhāse yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttamevāti.</p>
  648. <p class="centered">Devatāvaggo catuttho.</p>
  649. <a name="an6_1_5"></a>
  650. <p class="chapter">5. Dhammikavaggo</p>
  651. <p class="subhead">1. Nāgasuttavaṇṇanā</p>
  652. <p class="bodytext"><a name="para43"></a><a name="para43_an6"></a><span class="paranum">43</span>. Pañcamassa <a name="M3.0110"></a> paṭhame <span class="bld">āyasmatā ānandena saddhi</span>nti idaṃ ‘‘āyāmānandā’’ti theraṃ āmantetvā gatattā vuttaṃ, satthā pana anūnehi pañcahi bhikkhusatehi parivuto tattha agamāsīti veditabbo. <span class="bld">Tenupasaṅkamī</span>ti teheva pañcahi bhikkhusatehi parivuto upasaṅkami. <span class="bld">Parisiñcitvā</span>ti vohāravacanametaṃ, nhāyitvāti attho. <span class="bld">Pubbāpayamāno</span>ti rattadupaṭṭaṃ nivāsetvā uttarāsaṅgacīvaraṃ dvīhi hatthehi gahetvā pacchimalokadhātuṃ piṭṭhito katvā puratthimalokadhātuṃ abhimukho vodakabhāvena gattāni pubbasadisāni kurumāno aṭṭhāsīti attho. Bhikkhusaṅghopi tena tena ṭhānena otaritvā nhatvā paccuttaritvā satthāraṃyeva parivāretvā aṭṭhāsi. Iti tasmiṃ samaye <a name="V3.0113"></a> ākāsato patamānaṃ rattasuvaṇṇakuṇḍalaṃ viya sūriyo pacchimalokadhātuṃ paṭipajji, parisuddharajatamaṇḍalo viya pācīnalokadhātuto cando abbhuggañchi, majjhaṭṭhānepi pañcabhikkhusataparivāro sammāsambuddho chabbaṇṇabuddharasmiyo <a name="P3.0369"></a> vissajjetvā pubbakoṭṭhakanadītīre lokaṃ alaṅkurumāno aṭṭhāsi.</p>
  653. <p class="bodytext"><span class="bld">Tena kho pana samayena…pe… seto nāma nāgo</span>ti setavaṇṇatāya evaṃ laddhanāmo hatthināgo. <span class="bld">Mahātūriyatāḷitavāditenā</span>ti mahantena tūriyatāḷitavāditena. Tattha paṭhamaṃ saṅghaṭṭanaṃ tāḷitaṃ nāma hoti, tato paraṃ vāditaṃ. <span class="bld">Jano</span>ti hatthidassanatthaṃ sannipatitamahājano. <span class="bld">Disvā evamāhā</span>ti aṅgapaccaṅgāni ghaṃsitvā nhāpetvā uttāretvā bahitīre ṭhapetvā gattāni vodakāni katvā hatthālaṅkārena alaṅkataṃ taṃ mahānāgaṃ disvā idaṃ ‘‘abhirūpo vata, bho’’ti pasaṃsāvacanamāha. <span class="bld">Kāyupapanno</span>ti sarīrasampattiyā upapanno, paripuṇṇaṅgapaccaṅgoti attho. <span class="bld">Āyasmā udāyī</span>ti paṭisambhidāppatto kāḷudāyitthero. <span class="bld">Etadavocā</span>ti taṃ mahājanaṃ hatthissa vaṇṇaṃ bhaṇantaṃ disvā ‘‘ayaṃ jano ahetukapaṭisandhiyaṃ nibbattahatthino vaṇṇaṃ katheti, na buddhahatthissa. Ahaṃ dāni iminā hatthināgena upamaṃ katvā buddhanāgassa vaṇṇaṃ <a name="M3.0111"></a> kathessāmī’’ti cintetvā etaṃ ‘‘hatthimeva nu kho, bhante’’tiādivacanaṃ avoca. Tattha <span class="bld">mahanta</span>nti ārohasampannaṃ. <span class="bld">Brahanta</span>nti pariṇāhasampannaṃ. <span class="bld">Evamāhā</span>ti evaṃ vadati. Atha bhagavā yasmā ayaṃ nāgasaddo hatthimhiceva assagoṇauragarukkhamanussesu cāpi pavattati, tasmā <span class="bld">hatthimpi kho</span>tiādimāha.</p>
  654. <p class="bodytext"><span class="bld">Āgu</span>nti <a name="P3.0370"></a> pāpakaṃ lāmakaṃ akusaladhammaṃ. <span class="bld">Tamahaṃ nāgoti brūmī</span>ti taṃ ahaṃ imehi tīhi dvārehi dasannaṃ akusalakammapathānaṃ dvādasannañca akusalacittānaṃ akaraṇato nāgoti vadāmi. Ayañhi na āguṃ karotīti iminā atthena nāgo. <span class="bld">Imāhi gāthāhi anumodāmī</span>ti imāhi catusaṭṭhipadāhi soḷasahi gāthāhi anumodāmi abhinandāmi.</p>
  655. <p class="bodytext"><span class="bld">Manussabhūta</span>nti devādibhāvaṃ anupagantvā manussameva bhūtaṃ. <span class="bld">Attadanta</span>nti attanāyeva dantaṃ, na aññehi damathaṃ upanītaṃ. Bhagavā hi attanā uppāditeneva maggadamathena cakkhutopi danto, sotatopi, ghānatopi, jivhātopi, kāyatopi, manatopīti imesu chasu ṭhānesu danto santo nibbuto parinibbuto. Tenāha – ‘‘attadanta’’nti. <span class="bld">Samāhita</span>nti duvidhenāpi samādhinā samāhitaṃ. <a name="V3.0114"></a> <span class="bld">Iriyamāna</span>nti viharamānaṃ. <span class="bld">Brahmapathe</span>ti seṭṭhapathe, amatapathe, nibbānapathe. <span class="bld">Cittassūpasame rata</span>nti paṭhamajjhānena pañca nīvaraṇāni vūpasametvā, dutiyajjhānena vitakkavicāre, tatiyajjhānena pītiṃ, catutthajjhānena sukhadukkhaṃ vūpasametvā tasmiṃ cittassūpasame rataṃ abhirataṃ.</p>
  656. <p class="bodytext"><span class="bld">Namassantī</span>ti kāyena namassanti, vācāya namassanti, manasā namassanti, dhammānudhammapaṭipattiyā namassanti, sakkaronti garuṃ karonti. <span class="bld">Sabbadhammānapāragu</span>nti sabbesaṃ khandhāyatanadhātudhammānaṃ abhiññāpāragū, pariññāpāragū, pahānapāragū, bhāvanāpāragū, sacchikiriyāpāragū, samāpattipāragūti chabbidhena pāragamanena pāragataṃ pārappattaṃ matthakappattaṃ. <span class="bld">Devāpi taṃ namassantī</span>ti dukkhappattā subrahmadevaputtādayo <a name="P3.0371"></a> sukhappattā ca sabbeva dasasahassacakkavāḷavāsino devāpi tumhe namassanti. <span class="bld">Iti me arahato suta</span>nti iti mayā catūhi kāraṇehi arahāti laddhavohārānaṃ tumhākaṃyeva santike sutanti dīpeti.</p>
  657. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbasaṃyojanātīta</span>nti <a name="M3.0112"></a> sabbāni dasavidhasaṃyojanāni atikkantaṃ. <span class="bld">Vanā nibbanamāgata</span>nti kilesavanato nibbanaṃ kilesavanarahitaṃ nibbānaṃ āgataṃ sampattaṃ. <span class="bld">Kāmehi nekkhammarata</span>nti duvidhehi kāmehi nikkhantattā pabbajjā aṭṭha samāpattiyo cattāro ca ariyamaggā kāmehi nekkhammaṃ nāma, tattha rataṃ abhirataṃ. <span class="bld">Muttaṃ selāva kañcana</span>nti seladhātuto muttaṃ kañcanasadisaṃ.</p>
  658. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbe accarucī</span>ti sabbasatte atikkamitvā pavattaruci. Aṭṭhamakañhi atikkamitvā pavattarucitāya sotāpanno accaruci nāma, sotāpannaṃ atikkamitvā pavattarucitāya sakadāgāmī…pe… khīṇāsavaṃ atikkamitvā pavattarucitāya paccekasambuddho, paccekasambuddhaṃ atikkamitvā pavattarucitāya sammāsambuddho accaruci nāma. <span class="bld">Himavāvaññe siluccaye</span>ti yathā himavā pabbatarājā aññe pabbate atirocati, evaṃ atirocatīti attho. <span class="bld">Saccanāmo</span>ti tacchanāmo bhūtanāmo āguṃ akaraṇeneva nāgoti evaṃ avitathanāmo.</p>
  659. <p class="bodytext"><span class="bld">Soracca</span>nti sucisīlaṃ. <span class="bld">Avihiṃsā</span>ti karuṇā ca karuṇāpubbabhāgo ca. <span class="bld">Pādā nāgassa te duve</span>ti te buddhanāgassa duve purimapādā.</p>
  660. <p class="bodytext"><span class="bld">Tapo</span>ti <a name="V3.0115"></a><a name="P3.0372"></a> dhutasamādānaṃ. <span class="bld">Brahmacariya</span>nti ariyamaggasīlaṃ. <span class="bld">Caraṇā nāgassa tyāpare</span>ti te buddhanāgassa apare dve pacchimapādā. <span class="bld">Saddhāhattho</span>ti saddhāmayāya soṇḍāya samannāgato. <span class="bld">Upekkhāsetadantavā</span>ti chaḷaṅgupekkhāmayehi setadantehi samannāgato.</p>
  661. <p class="bodytext"><span class="bld">Sati gīvā</span>ti yathā nāgassa aṅgapaccaṅgasmiṃ sirājālānaṃ gīvā patiṭṭhā, evaṃ buddhanāgassa soraccādīnaṃ dhammānaṃ sati. Tena vuttaṃ – ‘‘sati gīvā’’ti. <span class="bld">Siro paññā</span>ti yathā hatthināgassa siro uttamaṅgo, evaṃ buddhanāgassa sabbaññutañāṇaṃ. Tena hi so sabbadhamme jānāti. Tena vuttaṃ – ‘‘siro paññā’’ti. <span class="bld">Vīmaṃsā dhammacintanā</span>ti yathā hatthināgassa aggasoṇḍo vīmaṃsā nāma hoti. So tāya thaddhamudukaṃ khāditabbākhāditabbañca vīmaṃsati, tato pahātabbaṃ pajahati, ādātabbaṃ ādiyati, evameva buddhanāgassa dhammakoṭṭhāsaparicchedakañāṇasaṅkhātā dhammacintanā vīmaṃsā. Tena hi ñāṇena so bhabbābhabbe jānāti. Tena vuttaṃ – ‘‘vīmaṃsā dhammacintanā’’ti<a name="M3.0113"></a>. <span class="bld">Dhammakucchisamātapo</span>ti dhammo vuccati catutthajjhānasamādhi, kucchiyeva samātapo kucchisamātapo. Samātapo nāma samātapanaṭṭhānaṃ. Dhammo kucchisamātapo assāti dhammakucchisamātapo. Catutthajjhānasamādhismiṃ ṭhitassa hi te te iddhividhādidhammā ijjhanti, tasmā so kucchisamātapoti vutto. <span class="bld">Viveko</span>ti <a name="P3.0373"></a> kāyacittaupadhiviveko. Yathā nāgassa vāladhi makkhikā vāreti, evaṃ tathāgatassa viveko gahaṭṭhapabbajite vāreti. Tasmā so <span class="bld">vāladhī</span>ti vutto.</p>
  662. <p class="bodytext"><span class="bld">Jhāyī</span>ti duvidhena jhānena jhāyī. <span class="bld">Assāsarato</span>ti nāgassa hi assāsapassāsā viya buddhanāgassa phalasamāpatti, tattha rato, assāsapassāsehi viya tāya vinā na vattatīti attho. <span class="bld">Sabbattha saṃvuto</span>ti sabbadvāresu saṃvuto. <span class="bld">Anavajjānī</span>ti sammāājīvena uppannabhojanāni. <span class="bld">Sāvajjānī</span>ti pañcavidhamicchājīvavasena uppannabhojanāni.</p>
  663. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṇuṃthūla</span>nti khuddakañca mahantañca. <span class="bld">Sabbaṃ chetvāna bandhana</span>nti sabbaṃ dasavidhampi saṃyojanaṃ chinditvāna. <span class="bld">Nupalippati lokenā</span>ti lokena saddhiṃ taṇhāmānadiṭṭhilepehi na lippati. <span class="bld">Mahāginī</span>ti mahāaggi. <span class="bld">Viññūhi desitā</span>ti idha paṭisambhidāppatto kāḷudāyittherova viññū paṇḍito, tena desitāti attho. <span class="bld">Viññassanti mahānāgā, nāgaṃ nāgena desita</span>nti udāyittheranāgena desitaṃ buddhanāgaṃ itare khīṇāsavā nāgā vijānissanti.</p>
  664. <p class="bodytext"><span class="bld">Sarīraṃ</span> <a name="V3.0116"></a> <span class="bld">vijahaṃ nāgo, parinibbissatī</span>ti bodhipallaṅke kilesaparinibbānena parinibbuto, yamakasālantare anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyissati. Evaṃ paṭisambhidāppatto udāyitthero soḷasahi gāthāhi catusaṭṭhiyā padehi dasabalassa vaṇṇaṃ kathento desanaṃ niṭṭhāpesi<a name="P3.0374"></a>. Bhagavā anumodi. Desanāvasāne caturāsītipāṇasahassāni amatapānaṃ piviṃsūti.</p>
  665. <p class="subhead">2. Migasālāsuttavaṇṇanā</p>
  666. <p class="bodytext"><a name="para44"></a><a name="para44_an6"></a><span class="paranum">44</span>. Dutiye <span class="bld">kathaṃ kathaṃ nāmā</span>ti kena kena kāraṇena. <span class="bld">Aññeyyo</span>ti ājānitabbo. <span class="bld">Yatra hi nāmā</span>ti yasmiṃ nāma dhamme. <span class="bld">Samasamagatikā</span>ti <a name="M3.0114"></a> samabhāveneva samagatikā. <span class="bld">Bhavissantī</span>ti jātā. <span class="bld">Sakadāgāmipatto tusitaṃ kāyaṃ upapanno</span>ti sakadāgāmipuggalo hutvā tusitabhavaneyeva nibbatto. <span class="bld">Kathaṃ kathaṃ nāmā</span>ti kena kena nu kho kāraṇena, kiṃ nu kho jānitvā desito, udāhu ajānitvāti. Thero kāraṇaṃ ajānanto <span class="bld">evaṃ kho panetaṃ bhagini bhagavatā byākata</span>nti āha.</p>
  667. <p class="bodytext"><span class="bld">Ammakā ammakapaññā</span>ti itthī hutvā itthisaññāya eva samannāgatā. <span class="bld">Ke ca purisapuggalaparopariyañāṇe</span>ti ettha purisapuggalaparopariyañāṇaṃ vuccati purisapuggalānaṃ tikkhamuduvasena indriyaparopariyañāṇaṃ. Tasmā kā ca bālā migasālā, ke ca purisapuggalānaṃ indriyaparopariyañāṇe appaṭihatavisayā sammāsambuddhā, ubhayametaṃ dūre suvidūreti ayamettha saṅkhepo.</p>
  668. <p class="bodytext">Idāni migasālāya attano dūrabhāvaṃ dassento <span class="bld">chayime, ānandā</span>tiādimāha. <span class="bld">Sorato hotī</span>ti pāpato suṭṭhu orato virato hoti. Suratotipi pāṭho. <span class="bld">Abhinandanti sabrahmacārī ekattavāsenā</span>ti tena saddhiṃ ekatovāsena <a name="P3.0375"></a> sabrahmacārī abhinandanti tussanti. Ekantavāsenātipi pāṭho, satatavāsenāti attho. <span class="bld">Savanenapi akataṃ hotī</span>ti sotabbayuttakaṃ asutaṃ hoti. <span class="bld">Bāhusaccenapi akataṃ hotī</span>ti ettha bāhusaccaṃ vuccati vīriyaṃ, vīriyena kattabbayuttakaṃ akataṃ hotīti attho. <span class="bld">Diṭṭhiyāpi appaṭividdhaṃ hotī</span>ti diṭṭhiyā paṭivijjhitabbaṃ appaṭividdhaṃ <a name="V3.0117"></a> hoti. <span class="bld">Sāmāyikampi vimuttiṃ na labhatī</span>ti kālānukālaṃ dhammassavanaṃ nissāya pītipāmojjaṃ na labhati. <span class="bld">Hānagāmīyeva hotī</span>ti parihānimeva gacchati.</p>
  669. <p class="bodytext"><span class="bld">Pamāṇikā</span>ti puggalesu pamāṇaggāhakā. <span class="bld">Paminantī</span>ti pametuṃ tuletuṃ ārabhanti. <span class="bld">Eko hīno</span>ti eko guṇehi hīno. <span class="bld">Eko paṇīto</span>ti eko guṇehi paṇīto. <span class="bld">Taṃ hī</span>ti taṃ pamāṇakaraṇaṃ.</p>
  670. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhikkantataro</span>ti sundarataro. <span class="bld">Paṇītataro</span>ti uttamataro. <span class="bld">Dhammasoto nibbahatī</span>ti sūraṃ hutvā pavattamānavipassanāñāṇaṃ nibbahati, ariyabhūmiṃ <a name="M3.0115"></a> sampāpeti. <span class="bld">Tadantaraṃ ko jāneyyā</span>ti taṃ antaraṃ taṃ kāraṇaṃ aññatra tathāgatena ko jāneyyāti attho.</p>
  671. <p class="bodytext"><span class="bld">Kodhamāno</span>ti kodho ca māno ca. <span class="bld">Lobhadhammā</span>ti lobhoyeva. <span class="bld">Vacīsaṅkhārā</span>ti ālāpasallāpavasena vacanāneva. <span class="bld">Yo vā panassa mādiso</span>ti yo vā pana aññopi mayā sadiso sammāsambuddhoyeva <a name="P3.0376"></a> assa, so puggalesu pamāṇaṃ gaṇheyyāti attho. <span class="bld">Khaññatī</span>ti guṇakhaṇanaṃ pāpuṇāti. <span class="bld">Ime kho, ānanda, cha puggalā</span>ti dve soratā, dve adhigatakodhamānalobhadhammā, dve adhigatakodhamānavacīsaṅkhārāti ime cha puggalā. <span class="bld">Gati</span>nti ñāṇagatiṃ. <span class="bld">Ekaṅgahīnā</span>ti ekekena guṇaṅgena hīnā. Pūraṇo sīlena visesī ahosi, isidatto paññāya. Pūraṇassa sīlaṃ isidattassa paññāṭhāne ṭhitaṃ, isidattassa paññā pūraṇassa sīlaṭṭhāne ṭhitāti.</p>
  672. <p class="subhead">3. Iṇasuttavaṇṇanā</p>
  673. <p class="bodytext"><a name="para45"></a><a name="para45_an6"></a><span class="paranum">45</span>. Tatiye <span class="bld">dāliddiya</span>nti daliddabhāvo. <span class="bld">Kāmabhogino</span>ti kāme bhuñjanakasattassa. <span class="bld">Assako</span>ti attano santakena rahito. <span class="bld">Anāḷhiko</span>ti na aḍḍho. <span class="bld">Iṇaṃ ādiyatī</span>ti jīvituṃ asakkonto iṇaṃ ādiyati. <span class="bld">Vaḍḍhiṃ paṭissuṇātī</span>ti dātuṃ asakkonto vaḍḍhiṃ dassāmīti paṭijānāti. <span class="bld">Anucarantipi na</span>nti parisamajjhagaṇamajjhādīsu ātapaṭhapanapaṃsuokiraṇādīhi vippakāraṃ pāpento pacchato pacchato anubandhanti. <span class="bld">Saddhā natthī</span>ti okappanakasaddhāmattakampi natthi. <span class="bld">Hirī natthī</span>ti hirīyanākāramattakampi natthi. <span class="bld">Ottappaṃ</span> <a name="P3.0377"></a> <span class="bld">natthī</span>ti bhāyanākāramattakampi natthi. <span class="bld">Vīriyaṃ natthī</span>ti kāyikavīriyamattakampi natthi. <span class="bld">Paññā natthī</span>ti kammassakatapaññāmattakampi <a name="V3.0118"></a> natthi. <span class="bld">Iṇādānasmiṃ vadāmī</span>ti iṇaggahaṇaṃ vadāmi. <span class="bld">Mā maṃ jaññū</span>ti mā maṃ jānātu.</p>
  674. <p class="bodytext"><span class="bld">Dāliddiyaṃ dukkha</span>nti dhanadaliddabhāvo dukkhaṃ. <span class="bld">Kāmalābhābhijappina</span>nti kāmalābhaṃ patthentānaṃ. <span class="bld">Pāpakammavinibbayo</span>ti pāpakammavaḍḍhako. <span class="bld">Saṃsappatī</span>ti paripphandati. <span class="bld">Jāna</span>nti jānanto. <span class="bld">Yassa vippaṭisārajā</span>ti ye assa <a name="M3.0116"></a> vippaṭisārato jātā. <span class="bld">Yonimaññatara</span>nti ekaṃ tiracchānayoniṃ. <span class="bld">Dadaṃ cittaṃ pasādaya</span>nti cittaṃ pasādento dadamāno.</p>
  675. <p class="bodytext"><span class="bld">Kaṭaggāho</span>ti jayaggāho, anaparādhaggāho hoti. <span class="bld">Gharamesino</span>ti gharāvāsaṃ pariyesantassa vasamānassa vā. <span class="bld">Cāgo puññaṃ pavaḍḍhatī</span>ti cāgoti saṅkhaṃ gataṃ puññaṃ vaḍḍhati. Cāgā puññanti vā pāṭho. <span class="bld">Patiṭṭhitā</span>ti patiṭṭhitasaddhā nāma sotāpannassa saddhā. <span class="bld">Hirimano</span>ti hirisampayuttacitto. <span class="bld">Nirāmisaṃ sukha</span>nti tīṇi jhānāni nissāya uppajjanakasukhaṃ. <span class="bld">Upekkha</span>nti catutthajjhānupekkhaṃ. <span class="bld">Āraddhavīriyo</span>ti paripuṇṇapaggahitavīriyo. <span class="bld">Jhānāni</span> <a name="P3.0378"></a> <span class="bld">upasampajjā</span>ti cattāri jhānāni patvā. <span class="bld">Ekodi nipako sato</span>ti ekaggacitto kammassakatañāṇasatīhi ca samannāgato.</p>
  676. <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ ñatvā yathābhūta</span>nti evaṃ ettakaṃ kāraṇaṃ yathāsabhāvaṃ jānitvā. <span class="bld">Sabbasaṃyojanakkhaye</span>ti nibbāne. <span class="bld">Sabbaso</span>ti sabbākārena. <span class="bld">Anupādāyā</span>ti aggahetvā. <span class="bld">Sammā cittaṃ vimuccatī</span>ti idaṃ vuttaṃ hoti – sabbasaṃyojanakkhayasaṅkhāte nibbāne sabbaso anupādiyitvā sammā hetunā nayena maggacittaṃ vimuccati. ‘‘Etaṃ ñatvā yathābhūtaṃ, sabbasaṃyojanakkhaya’’ntipi pāḷiyaṃ likhitaṃ, tassa etaṃ sabbasaṃyojanakkhayasaṅkhātaṃ nibbānaṃ yathābhūtaṃ ñatvāti attho. Purimapacchimehi pana saddhiṃ na ghaṭīyati.</p>
  677. <p class="bodytext"><span class="bld">Tassa sammā vimuttassā</span>ti tassa sammā vimuttassa khīṇāsavassa. <span class="bld">Ñāṇaṃ hotī</span>ti paccavekkhaṇañāṇaṃ hoti. <span class="bld">Tādino</span>ti taṃsaṇṭhitassa. <span class="bld">Akuppā</span>ti akuppārammaṇattā kuppakāraṇānaṃ kilesānañca abhāvena akuppā. <span class="bld">Vimuttī</span>ti maggavimuttipi phalavimuttipi. <span class="bld">Bhavasaṃyojanakkhaye</span>ti bhavasaṃyojanakkhayasaṅkhāte nibbāne bhavasaṃyojanānañca khayante uppannā. <span class="bld">Etaṃ kho paramaṃ ñāṇa</span>nti etaṃ maggaphalañāṇaṃ paramañāṇaṃ nāma. <span class="bld">Sukhamanuttara</span>nti etadeva maggaphalasukhaṃ anuttaraṃ <a name="V3.0119"></a> sukhaṃ nāma. <span class="bld">Āṇaṇyamuttama</span>nti sabbesaṃ aṇaṇānaṃ khīṇāsavo uttamaaṇaṇo<a name="P3.0379"></a>, tasmā arahattaphalaṃ āṇaṇyamuttamanti arahattaphalena desanāya kūṭaṃ gaṇhi. Imasmiñca sutte vaṭṭameva kathetvā gāthāsu vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti.</p>
  678. <p class="subhead">4. Mahācundasuttavaṇṇanā</p>
  679. <p class="bodytext"><a name="para46"></a><a name="para46_an6"></a><span class="paranum">46</span>. Catutthe <a name="M3.0117"></a> <span class="bld">cetīsū</span>ti cetiraṭṭhe. <span class="bld">Sayaṃjātiya</span>nti evaṃnāmake nigame. <span class="bld">Mahācundo</span>ti dhammasenāpatissa kaniṭṭhabhātiko. Dhamme yogo anuyogo etesanti <span class="bld">dhammayogā</span>. Dhammakathikānaṃ etaṃ nāmaṃ. Jhāyantīti <span class="bld">jhāyī. Apasādentī</span>ti ghaṭṭenti hiṃsanti. <span class="bld">Jhāyantī</span>ti cintenti. <span class="bld">Pajjhāyantī</span>tiādīni upasaggavasena vaḍḍhitāni. <span class="bld">Kimime jhāyantī</span>ti kiṃ nāma ime jhāyanti. <span class="bld">Kintime jhāyantī</span>ti kimatthaṃ ime jhāyanti. <span class="bld">Kathaṃ ime jhāyantī</span>ti kena kāraṇena ime jhāyanti. <span class="bld">Amataṃ dhātuṃ kāyena phusitvā viharantī</span>ti maraṇavirahitaṃ nibbānadhātuṃ sandhāya kammaṭṭhānaṃ gahetvā viharantā anukkamena taṃ nāmakāyena phusitvā viharanti. <span class="bld">Gambhīraṃ atthapada</span>nti guḷhaṃ paṭicchannaṃ khandhadhātuāyatanādiatthaṃ. <span class="bld">Paññāya</span> <a name="P3.0380"></a> <span class="bld">ativijjha passantī</span>ti sahavipassanāya maggapaññāya paṭivijjhitvā passanti. Imasmiṃ panatthe sammasanapaṭivedhapaññāpi uggahaparipucchāpaññāpi vaṭṭatiyevāti.</p>
  680. <p class="subhead">5-6. Sandiṭṭhikasuttadvayavaṇṇanā</p>
  681. <p class="bodytext"><a name="para47-48"></a><a name="para47-48_an6"></a><span class="paranum">47-48</span>. Pañcame <span class="bld">santaṃ vā ajjhatta</span>nti niyakajjhatte vijjamānaṃ. <span class="bld">Lobho</span>tiādīhi tīṇi akusalamūlāni dassitāni. <span class="bld">Lobhadhammā</span>tiādīhi taṃsampayuttakā dhammā. Chaṭṭhe <span class="bld">kāyasandosa</span>nti kāyadvārassa dussanākāraṃ. Sesadvayepi eseva nayo. Imesu dvīsu suttesu paccavekkhaṇāva kathitā.</p>
  682. <p class="subhead">7. Khemasuttavaṇṇanā</p>
  683. <p class="bodytext"><a name="para49"></a><a name="para49_an6"></a><span class="paranum">49</span>. Sattame <span class="bld">vusitavā</span>ti vutthabrahmacariyavāso. <span class="bld">Katakaraṇīyo</span>ti catūhi maggehi kattabbaṃ katvā ṭhito. <span class="bld">Ohitabhāro</span>ti khandhabhāraṃ kilesabhāraṃ abhisaṅkhārabhārañca otāretvā ṭhito. <span class="bld">Anuppattasadattho</span>ti <a name="V3.0120"></a> sadattho vuccati arahattaṃ, taṃ pattoti attho. <span class="bld">Parikkhīṇabhavasaṃyojano</span>ti khīṇabhavabandhano. <span class="bld">Sammadaññā vimutto</span>ti sammā hetunā kāraṇena jānitvā vimutto. <span class="bld">Tassa na evaṃ hoti atthi me seyyoti vā</span>tiādīhi seyyassa seyyohamasmīti mānādayo tayo mānā paṭikkhittā. Na hi khīṇāsavassa ‘‘atthi mayhaṃ seyyo, atthi sadiso, atthi hīno’’ti māno hoti. <span class="bld">Natthi me seyyo</span>tiādīhipi teyeva <a name="M3.0118"></a> paṭikkhittā. Na hi khīṇāsavassa ‘‘ahameva seyyo, ahaṃ sadiso, ahaṃ hīno, aññe seyyādayo natthī’’ti evaṃ māno hoti.</p>
  684. <p class="bodytext"><span class="bld">Acirapakkantesū</span>ti <a name="P3.0381"></a> arahattaṃ byākaritvā aciraṃyeva pakkantesu. <span class="bld">Aññaṃ byākarontī</span>ti arahattaṃ kathenti. <span class="bld">Hasamānakā maññe aññaṃ byākarontī</span>ti hasamānā viya kathenti. <span class="bld">Vighātaṃ āpajjantī</span>ti dukkhaṃ āpajjanti.</p>
  685. <p class="bodytext"><span class="bld">Na ussesu na omesu, samatte nopanīyare</span>ti ettha <span class="bld">ussā</span>ti ussitatā seyyapuggalā. <span class="bld">Omā</span>ti hīnā. <span class="bld">Samatto</span>ti sadiso. Iti imesu tīsupi seyyahīnasadisesu khīṇāsavā mānena na upanīyare, na upanenti, na upagacchantīti attho. <span class="bld">Khīṇā jātī</span>ti khīṇā tesaṃ jāti. <span class="bld">Vusitaṃ brahmacariya</span>nti vutthaṃ maggabrahmacariyaṃ. <span class="bld">Caranti saṃyojanavippamuttā</span>ti sabbasaṃyojanehi vimuttā hutvā caranti. Suttepi gāthāyampi khīṇāsavo kathito.</p>
  686. <p class="subhead">8. Indriyasaṃvarasuttavaṇṇanā</p>
  687. <p class="bodytext"><a name="para50"></a><a name="para50_an6"></a><span class="paranum">50</span>. Aṭṭhame <span class="bld">hatūpanisaṃ hotī</span>ti hatūpanissayaṃ hoti. <span class="bld">Sīlavipannassā</span>ti vipannasīlassa. <span class="bld">Yathābhūtañāṇadassana</span>nti taruṇavipassanāñāṇaṃ. <span class="bld">Nibbidāvirāgo</span>ti ettha nibbidā balavavipassanā, virāgo ariyamaggo. <span class="bld">Vimuttiñāṇadassana</span>nti ettha <span class="bld">vimuttī</span>ti arahattaphalaṃ, <span class="bld">ñāṇadassana</span>nti paccavekkhaṇañāṇaṃ. <span class="bld">Upanissayasampannaṃ hotī</span>ti sampannaupanissayaṃ hoti. Imasmiṃ sutte sīlānurakkhaṇaindriyasaṃvaro kathito.</p>
  688. <p class="subhead">9. Ānandasuttavaṇṇanā</p>
  689. <p class="bodytext"><a name="para51"></a><a name="para51_an6"></a><span class="paranum">51</span>. Navame <a name="V3.0121"></a> <span class="bld">kittāvatā</span>ti kittakena. <span class="bld">Assutañcevā</span>ti aññasmiṃ kāle assutapubbaṃ. <span class="bld">Na sammosaṃ gacchantī</span>ti vināsaṃ na gacchanti. <span class="bld">Cetaso samphuṭṭhapubbā</span>ti cittena phusitapubbā. <span class="bld">Samudācarantī</span>ti <a name="P3.0382"></a> manodvāre caranti. <span class="bld">Aviññātañca vijānātī</span>ti aññasmiṃ kāle aviññātakāraṇaṃ jānāti. <span class="bld">Pariyāpuṇātī</span>ti vaḷañjeti katheti. <span class="bld">Desetī</span>ti pakāseti. <span class="bld">Paraṃ vācetī</span>ti paraṃ uggaṇhāpeti.</p>
  690. <p class="bodytext"><span class="bld">Āgatāgamā</span>ti <a name="M3.0119"></a> dīghādīsu yo koci āgamo āgato etesanti āgatāgamā. <span class="bld">Dhammadharā</span>ti suttantapiṭakadharā. <span class="bld">Vinayadharā</span>ti vinayapiṭakadharā. <span class="bld">Mātikādharā</span>ti dvepātimokkhadharā. <span class="bld">Paripucchatī</span>ti anusandhipubbāparaṃ pucchati. <span class="bld">Paripañhatī</span>ti idañcidañca pucchissāmīti paritulati paricchindati. <span class="bld">Idaṃ, bhante, katha</span>nti, bhante, idaṃ anusandhipubbāparaṃ kathaṃ hotīti pucchati. <span class="bld">Imassa kvattho</span>ti imassa bhāsitassa ko atthoti pucchati. <span class="bld">Avivaṭa</span>nti avivaritaṃ. <span class="bld">Vivarantī</span>ti pākaṭaṃ karonti. <span class="bld">Kaṅkhāṭhāniyesū</span>ti kaṅkhāya kāraṇabhūtesu. Tattha yasmiṃ dhamme kaṅkhā uppajjati, sveva kaṅkhāṭhāniyo nāmāti veditabbo.</p>
  691. <p class="subhead">10. Khattiyasuttavaṇṇanā</p>
  692. <p class="bodytext"><a name="para52"></a><a name="para52_an6"></a><span class="paranum">52</span>. Dasame <span class="bld">bhogādhippāyā</span>ti bhogasaṃharaṇatthaṃ ṭhapitādhippāyā pavattaajjhāsayā. <span class="bld">Paññūpavicārā</span>ti paññavanto bhaveyyāmāti evaṃ paññatthāya pavattūpavicārā. Ayameva nesaṃ vicāro citte upavicarati. <span class="bld">Balādhiṭṭhānā</span>ti <a name="P3.0383"></a> balakāyādhiṭṭhānā. Balakāyañhi laddhā te laddhapatiṭṭhā nāma honti. <span class="bld">Pathavibhinivesā</span>ti pathavisāmino bhavissāmāti evaṃ pathaviatthāya katacittābhinivesā. <span class="bld">Issariyapariyosānā</span>ti rajjābhisekapariyosānā. Abhisekañhi patvā te pariyosānappattā nāma honti. Iminā nayena sabbattha attho veditabbo.</p>
  693. <p class="bodytext">Sesapadesu panettha ayamadhippāyo – brāhmaṇā tāva mante labhitvā laddhapatiṭṭhā nāma honti, gahapatikā yaṃkiñci sippaṃ, itthī kuladāyajjasāmikaṃ puttaṃ, corā yaṃkiñci āvudhasatthaṃ<a name="V3.0122"></a>, samaṇā sīlaparipuṇṇā laddhapatiṭṭhā nāma honti. Tasmā <span class="bld">mantādhiṭṭhānā</span>tiādīni vuttāni.</p>
  694. <p class="bodytext">Brāhmaṇānañca ‘‘yaññaṃ yajissāmā’’ti cittaṃ abhinivisati, brahmaloke patte pariyosānappattā nāma honti. Tasmā te <span class="bld">yaññābhinivesā brahmalokapariyosānā</span>ti vuttā. Kammantakaraṇatthāya mano etesaṃ abhinivisatīti <span class="bld">kammantābhinivesā</span>. Kamme niṭṭhite pariyosānappattā nāma hontīti <span class="bld">niṭṭhitakammantapariyosānā</span>.</p>
  695. <p class="bodytext"><span class="bld">Purisādhippāyā</span>ti purisesu pavattaajjhāsayā. Alaṅkāratthāya mano upavicarati etissāti <span class="bld">alaṅkārūpavicārā</span>. Asapattī hutvā ekikāva <a name="M3.0120"></a> ghare vaseyyanti evamassā cittaṃ abhinivisatīti <span class="bld">asapattībhinivesā</span>. Gharāvāsissariye laddhe pariyosānappattā nāma hontīti issariyapariyosānā.</p>
  696. <p class="bodytext">Parabhaṇḍassa <a name="P3.0384"></a> ādāne adhippāyo etesanti <span class="bld">ādānādhippāyā</span>. Gahane nilīyanaṭṭhāne etesaṃ mano upavicaratīti <span class="bld">gahanūpavicārā</span>. Andhakāratthāya etesaṃ cittaṃ abhinivisatīti <span class="bld">andhakārābhinivesā</span>. Adassanappattā pariyosānappattā hontīti <span class="bld">adassanapariyosānā</span>.</p>
  697. <p class="bodytext">Adhivāsanakkhantiyañca sucibhāvasīle ca adhippāyo etesanti <span class="bld">khantisoraccādhippāyā</span>. Akiñcanabhāve niggahaṇabhāve cittaṃ etesaṃ abhinivisatīti <span class="bld">ākiñcaññābhinivesā</span>. Nibbānappattā pariyosānappattā hontīti <span class="bld">nibbānapariyosānā</span>.</p>
  698. <p class="subhead">11. Appamādasuttavaṇṇanā</p>
  699. <p class="bodytext"><a name="para53"></a><a name="para53_an6"></a><span class="paranum">53</span>. Ekādasame <span class="bld">samadhiggayhā</span>ti suṭṭhu gaṇhitvā. <span class="bld">Jaṅgalānaṃ pāṇāna</span>nti pathavītalacārīnaṃ sapādakapāṇānaṃ. <span class="bld">Padajātānī</span>ti padāni. <span class="bld">Samodhānaṃ gacchantī</span>ti odhānaṃ upanikkhepaṃ gacchanti. <span class="bld">Aggamakkhāyatī</span>ti seṭṭhaṃ akkhāyati. <span class="bld">Pabbajalāyako</span>ti pabbajatiṇacchedako. <span class="bld">Odhunātī</span>ti heṭṭhā mukhaṃ dhunāti. <span class="bld">Nidhunātī</span>ti ubhohi passehi dhunāti. <span class="bld">Nicchādetī</span>ti bāhāya vā paharati, rukkhe vā paharati. <span class="bld">Ambapiṇḍiyā</span>ti ambaphalapiṇḍiyā. <span class="bld">Vaṇṭūpanibandhanānī</span>ti <a name="P3.0385"></a> vaṇṭe upanibandhanāni<a name="V3.0123"></a>, vaṇṭe vā patiṭṭhitāni. <span class="bld">Tadanvayāni bhavantī</span>ti vaṇṭānuvattakāni bhavanti, ambapiṇḍidaṇḍakānuvattakāni bhavantītipi attho. <span class="bld">Khuddarājāno</span>ti khuddakarājāno, pakatirājāno vā.</p>
  700. <p class="subhead">12. Dhammikasuttavaṇṇanā</p>
  701. <p class="bodytext"><a name="para54"></a><a name="para54_an6"></a><span class="paranum">54</span>. Dvādasame <span class="bld">sabbaso</span>ti sabbesu. <span class="bld">Sattasu vihāresū</span>ti sattasu pariveṇesu. <span class="bld">Paribhāsatī</span>ti paribhavati bhayaṃ upadaṃseti. <span class="bld">Vihiṃsatī</span>ti viheṭheti. <span class="bld">Vitudatī</span>ti vijjhati. <span class="bld">Roseti vācāyā</span>ti vācāya ghaṭṭeti. <span class="bld">Pakkamantī</span>ti disā pakkamanti. <span class="bld">Na saṇṭhahantī</span>ti nappatiṭṭhahanti. <span class="bld">Riñcantī</span>ti <a name="M3.0121"></a> chaḍḍenti vissajjenti. <span class="bld">Pabbājeyyāmā</span>ti nīhareyyāma. <span class="bld">Handā</span>ti vavassaggatthe nipāto. <span class="bld">Ala</span>nti yuttametaṃ, yaṃ taṃ pabbājeyyunti attho. <span class="bld">Kiṃ te iminā</span>ti kiṃ tava iminā jātibhūmiyaṃ vāsena. <span class="bld">Tīradassiṃ sakuṇa</span>nti disākākaṃ. <span class="bld">Muñcantī</span>ti disādassanatthaṃ vissajjenti. <span class="bld">Sāmantā</span>ti avidūre. Samantātipi pāṭho, samantatoti attho. <span class="bld">Abhiniveso</span>ti pattharitvā ṭhitasākhānaṃ niveso. <span class="bld">Mūlasantānakāna</span>nti mūlānaṃ niveso.</p>
  702. <p class="bodytext"><span class="bld">Āḷhakathālikā</span>ti taṇḍulāḷhakassa bhattapacanathālikā. <span class="bld">Khuddaṃ madhu</span>nti khuddamakkhikāhi kataṃ daṇḍakamadhuṃ. <span class="bld">Anelaka</span>nti <a name="P3.0386"></a> niddosaṃ. <span class="bld">Na ca sudaṃ aññamaññassa phalāni hiṃsantī</span>ti aññamaññassa koṭṭhāse phalāni na hiṃsanti. Attano koṭṭhāsehi mūlaṃ vā tacaṃ vā pattaṃ vā chindanto nāma natthi, attano attano sākhāya heṭṭhā patitāneva paribhuñjanti. Aññassa koṭṭhāsato aññasa koṭṭhāsaṃ parivattitvā gatampi ‘‘na amhākaṃ sākhāya phala’’nti ñatvā no khādanti. <span class="bld">Yāvadatthaṃ bhakkhitvā</span>ti kaṇṭhappamāṇena khāditvā. <span class="bld">Sākhaṃ bhañjitvā</span>ti chattappamāṇamattaṃ chinditvā chāyaṃ katvā pakkāmi. <span class="bld">Yatra hi nāmā</span>ti yo hi nāma. <span class="bld">Pakkamissatī</span>ti pakkanto. <span class="bld">Nādāsī</span>ti devatāya ānubhāvena phalameva na gaṇhi. Evañhi sā adhiṭṭhāsi.</p>
  703. <p class="bodytext"><span class="bld">Tenupasaṅkamī</span>ti janapadavāsīhi gantvā, ‘‘mahārāja, rukkho phalaṃ na gaṇhi, amhākaṃ nu kho doso tumhāka’’nti vutte ‘‘neva mayhaṃ doso atthi, na jānapadānaṃ, amhākaṃ vijite adhammo nāma na vattati, kena nu kho kāraṇena rukkho na phalito, sakkaṃ upasaṅkamitvā pucchissāmī’’ti <a name="V3.0124"></a> cintetvā yena sakko devānamindo tenupasaṅkami. <span class="bld">Pavattesī</span>ti parivattesi. <span class="bld">Ummūlamakāsī</span>ti uddhaṃmūlaṃ akāsi. <span class="bld">Api nu tva</span>nti api nu tava. <span class="bld">Aṭṭhitāyevā</span>ti aṭṭhitāya eva. <span class="bld">Sacchavīnī</span>ti samānacchavīni pakatiṭṭhāne ṭhitāni. <span class="bld">Na paccakkosatī</span>ti nappaṭikkosati. <span class="bld">Rosanta</span>nti ghaṭṭentaṃ. <span class="bld">Bhaṇḍanta</span>nti paharantaṃ.</p>
  704. <p class="bodytext"><span class="bld">Sunetto</span>ti <a name="P3.0387"></a> nettā vuccanti akkhīni, tesaṃ sundaratāya sunetto. <span class="bld">Titthakaro</span>ti sugatiogāhanatitthassa kārako. <span class="bld">Vītarāgo</span>ti vikkhambhanavasena <a name="M3.0122"></a> vigatarāgo. <span class="bld">Pasavatī</span>ti paṭilabhati. <span class="bld">Diṭṭhisampanna</span>nti dassanasampannaṃ, sotāpannanti attho. <span class="bld">Khanti</span>nti attano guṇakhaṇanaṃ. <span class="bld">Yathāmaṃ sabrahmacārīsū</span>ti yathā imaṃ sabrahmacārīsu akkosanaparibhāsanaṃ, aññaṃ evarūpaṃ guṇakhantiṃ na vadāmīti attho. <span class="bld">Na no samasabrahmacārīsū</span>ti ettha samajano nāma sakajano vuccati. Tasmā na no sakesu samānabrahmacārīsu cittāni paduṭṭhāni bhavissantīti ayamettha attho.</p>
  705. <p class="bodytext"><span class="bld">Jotipālo ca govindo</span>ti nāmena jotipālo ṭhānena mahāgovindo. <span class="bld">Sattapurohito</span>ti reṇuādīnaṃ sattannaṃ rājūnaṃ purohito. <span class="bld">Ahiṃsakā atītaṃse</span>ti ete cha satthāro atītaṃse ahiṃsakā ahesuṃ. <span class="bld">Nirāmagandhā</span>ti kodhāmagandhena nirāmagandhā. <span class="bld">Karuṇevimuttā</span>ti karuṇajjhāne adhimuttā, karuṇāya ca karuṇāpubbabhāge ca ṭhitā. <span class="bld">Yete</span>ti ete, ayameva vā pāṭho. <span class="bld">Na sādhurūpaṃ āsīde</span>ti sādhusabhāvaṃ na ghaṭṭeyya. <span class="bld">Diṭṭhiṭṭhānappahāyina</span>nti <a name="P3.0388"></a> dvāsaṭṭhidiṭṭhigatappahāyinaṃ. <span class="bld">Sattamo</span>ti arahattato paṭṭhāya sattamo. <span class="bld">Avītarāgo</span>ti avigatarāgo. Etena anāgāmibhāvaṃ paṭikkhipati. <span class="bld">Pañcindriyā mudū</span>ti pañca vipassanindriyāni mudūni. Tassa hi tāni sakadāgāmiṃ upādāya mudūni nāma honti. <span class="bld">Vipassanā</span>ti saṅkhārapariggahañāṇaṃ. <span class="bld">Pubbeva upahaññatī</span>ti paṭhamataraññeva upahaññati. <span class="bld">Akkhato</span>ti guṇakhaṇanena akkhato anupahato hutvā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  706. <p class="centered">Dhammikavaggo pañcamo.</p>
  707. <p class="centered">Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  708. <a name="an6_2"></a>
  709. <p class="title">2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ</p>
  710. <a name="an6_2_1"></a>
  711. <p class="chapter">6. Mahāvaggo</p>
  712. <p class="subhead">1. Soṇasuttavaṇṇanā</p>
  713. <p class="bodytext"><a name="para55"></a><a name="para55_an6"></a><span class="paranum">55</span>. Chaṭṭhassa <a name="V3.0125"></a><a name="M3.0123"></a> paṭhame <span class="bld">soṇo</span>ti sukhumālasoṇatthero. <span class="bld">Sītavane</span>ti evaṃnāmake susāne. Tasmiṃ kira paṭipāṭiyā pañca caṅkamanapaṇṇasālāsatāni māpitāni, tesu thero attano sappāyacaṅkamanaṃ gahetvā samaṇadhammaṃ karoti. Tassa āraddhavīriyassa hutvā caṅkamato pādatalāni bhijjiṃsu, jāṇūhi caṅkamato jāṇukānipi hatthatalānipi bhijjiṃsu, chiddāni ahesuṃ. Evaṃ āraddhavīriyo viharanto obhāsanimittamattakampi dassetuṃ nāsakkhi. Tassa vīriyena kilamitakāyassa koṭiyaṃ pāsāṇaphalake nisinnassa yo vitakko udapādi, taṃ dassetuṃ <span class="bld">atha kho āyasmato</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <a name="P3.0389"></a> <span class="bld">āraddhavīriyā</span>ti paripuṇṇapaggahitavīriyā. <span class="bld">Na anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccatī</span>ti sace hi ahaṃ ugghaṭitaññū vā assaṃ vipañcitaññū vā neyyo vā, nūna me cittaṃ vimucceyya. Addhā panasmi padaparamo, yena me cittaṃ na vimuccatīti sanniṭṭhānaṃ katvā <span class="bld">saṃvijjanti kho panā</span>tiādīni cintesi. Tattha <span class="bld">bhogā</span>ti upayogatthe paccattaṃ.</p>
  714. <p class="bodytext"><span class="bld">Pāturahosī</span>ti therassa cittācāraṃ ñatvā ‘‘ayaṃ soṇo ajja sītavane padhānabhūmiyaṃ nisinno imaṃ vitakkaṃ vitakketi, gantvāssa vitakkaṃ sahotthaṃ gaṇhitvā vīṇopamaṃ kammaṭṭhānaṃ kathessāmī’’ti pamukhe pākaṭo ahosi. <span class="bld">Paññatte āsane</span>ti padhānikabhikkhū attano vasanaṭṭhāne ovadituṃ āgatassa buddhassa bhagavato nisīdanatthaṃ yathālābhena āsanaṃ paññāpetvāva padhānaṃ karonti, aññaṃ alabhamānā purāṇapaṇṇānipi santharitvā upari saṅghāṭiṃ paññapenti. Theropi āsanaṃ paññāpetvā padhānaṃ akāsi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘paññatte āsane’’ti.</p>
  715. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ kiṃ maññasī</span>ti satthā ‘‘imassa bhikkhuno avasesakammaṭṭhānehi attho natthi, ayaṃ gandhabbasippe <a name="V3.0126"></a> cheko ciṇṇavasī, attano visaye kathiyamānaṃ <a name="M3.0124"></a> khippameva sallakkhessatī’’ti vīṇopamaṃ kathetuṃ ‘‘taṃ kiṃ maññasī’’tiādimāha. <span class="bld">Vīṇāya tantissare kusalatā</span> nāma vīṇāya vādanakusalatā, so ca tattha kusalo. Mātāpitaro hissa ‘‘amhākaṃ putto aññaṃ sippaṃ sikkhanto kāyena kilamissati, idaṃ pana sayane <a name="P3.0390"></a> nisinneneva sakkā uggaṇhitu’’nti gandhabbasippameva uggaṇhāpesuṃ. Tassa –</p>
  716. <p class="gatha1">‘‘Satta sarā tayo gāmā, mucchanā ekavīsati;</p>
  717. <p class="gathalast">Ṭhānā ekūnapaññāsa, iccete saramaṇḍalā’’ti. –</p>
  718. <p class="unindented">Ādikaṃ gandhabbasippaṃ sabbameva paguṇaṃ ahosi. <span class="bld">Accāyatā</span>ti atiāyatā kharamucchanā. <span class="bld">Saravatī</span>ti sarasampannā. <span class="bld">Kammaññā</span>ti kammakkhamā kammayoggā. <span class="bld">Atisithilā</span>ti mandamucchanā. <span class="bld">Same guṇe patiṭṭhitā</span>ti majjhime sare ṭhapetvā mucchitā.</p>
  719. <p class="bodytext"><span class="bld">Accāraddha</span>nti atigāḷhaṃ. <span class="bld">Uddhaccāya saṃvattatī</span>ti uddhatabhāvāya saṃvattati. <span class="bld">Atilīna</span>nti atisithilaṃ. <span class="bld">Kosajjāyā</span>ti kusītabhāvatthāya. <span class="bld">Vīriyasamathaṃ adhiṭṭhahā</span>ti vīriyasampayuttaṃ samathaṃ adhiṭṭhaha, vīriyaṃ samathena yojehīti attho. <span class="bld">Indriyānañca samataṃ paṭivijjhā</span>ti saddhādīnaṃ indriyānaṃ samataṃ samabhāvaṃ adhiṭṭhāhi. Tattha saddhaṃ paññāya, paññañca saddhāya, vīriyaṃ samādhinā, samādhiñca vīriyena yojayatā indriyānaṃ samatā adhiṭṭhitā nāma hoti. Sati pana sabbatthikā, sā sadā balavatīyeva vaṭṭati. Tañca pana tesaṃ yojanāvidhānaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.60-62) pakāsitameva. <span class="bld">Tattha ca nimittaṃ gaṇhāhī</span>ti tasmiñca samabhāve sati yena ādāse mukhabimbeneva nimittena uppajjitabbaṃ, taṃ samathanimittaṃ vipassanānimittaṃ magganimittaṃ phalanimittañca <a name="P3.0391"></a> gaṇhāhi nibbattehīti evamassa satthā arahatte pakkhipitvā kammaṭṭhānaṃ kathesi.</p>
  720. <p class="bodytext"><span class="bld">Tattha ca nimittaṃ aggahesī</span>ti samathanimittañca vipassanānimittañca aggahesi. <span class="bld">Cha ṭhānānī</span>ti cha kāraṇāni. <span class="bld">Adhimutto hotī</span>ti paṭivijjhitvā paccakkhaṃ katvā ṭhito hoti. <span class="bld">Nekkhammādhimutto</span>tiādi sabbaṃ arahattavaseneva vuttaṃ. Arahattañhi sabbakilesehi nikkhantattā <span class="bld">nekkhammaṃ,</span> teheva pavivittattā <span class="bld">paviveko,</span> byāpajjhābhāvato <span class="bld">abyāpajjhaṃ,</span> taṇhākkhayante uppannattā <a name="M3.0125"></a> <span class="bld">taṇhākkhayo</span><a name="V3.0127"></a>, upādānakkhayante uppannattā <span class="bld">upādānakkhayo,</span> sammohābhāvato <span class="bld">asammoho</span>ti vuccati.</p>
  721. <p class="bodytext"><span class="bld">Kevalaṃ saddhāmattaka</span>nti paṭivedharahitaṃ kevalaṃ paṭivedhapaññāya asammissakaṃ saddhāmattakaṃ. <span class="bld">Paṭicaya</span>nti punappunaṃ karaṇena vaḍḍhiṃ. <span class="bld">Vītarāgattā</span>ti maggapaṭivedhena rāgassa vigatattāyeva nekkhammasaṅkhātaṃ arahattaṃ paṭivijjhitvā sacchikatvā ṭhito hoti, phalasamāpattivihārena viharati, tanninnamānasoyeva ca hotīti attho. Sesapadesupi eseva nayo.</p>
  722. <p class="bodytext"><span class="bld">Lābhasakkārasiloka</span>nti catupaccayalābhañca tesaññeva sukatabhāvañca vaṇṇabhaṇanañca. <span class="bld">Nikāmayamāno</span>ti icchamāno patthayamāno. <span class="bld">Pavivekādhimutto</span>ti paviveke adhimutto arahanti evaṃ arahattaṃ byākarotīti attho.</p>
  723. <p class="bodytext"><span class="bld">Sīlabbataparāmāsa</span>nti sīlañca vatañca parāmasitvā gahitaṃ gahaṇamattaṃ. <span class="bld">Sārato</span> <a name="P3.0392"></a> <span class="bld">paccāgacchanto</span>ti sārabhāvena jānanto. <span class="bld">Abyāpajjhādhimutto</span>ti abyāpajjhaṃ arahattaṃ byākaroti. Imināva nayena sabbaṭṭhānesu attho daṭṭhabbo. Apicettha ‘‘nekkhammādhimuttoti imasmiṃyeva arahattaṃ kathitaṃ, sesesu pañcasu nibbāna’’nti eke vadanti. Apare ‘‘asammohādhimuttoti ettheva nibbānaṃ kathitaṃ, sesesu arahatta’’nti vadanti. Ayaṃ panettha sāro – sabbesveva tesu arahattampi nibbānampi kathitamevāti.</p>
  724. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhusā</span>ti balavanto dibbarūpasadisā. <span class="bld">Nevassa cittaṃ pariyādiyantī</span>ti etassa khīṇāsavassa cittaṃ gahetvā ṭhātuṃ na sakkonti. Kilesā hi uppajjamānā cittaṃ gaṇhanti nāma. <span class="bld">Amissīkata</span>nti kilesā hi ārammaṇena saddhiṃ cittaṃ missaṃ karonti, tesaṃ abhāvā amissīkataṃ. <span class="bld">Ṭhita</span>nti patiṭṭhitaṃ. <span class="bld">Āneñjappatta</span>nti acalappattaṃ. <span class="bld">Vayañcassānupassatī</span>ti tassa cesa cittassa uppādampi vayampi passati. <span class="bld">Bhusā vātavuṭṭhī</span>ti balavā vātakkhandho. <span class="bld">Neva sampakampeyyā</span>ti ekabhāgena cāletuṃ na sakkuṇeyya. <span class="bld">Na sampakampeyyā</span>ti thūṇaṃ viya sabbabhāgato kampetuṃ na sakkuṇeyya. <span class="bld">Na sampavedheyyā</span>ti vedhetvā pavedhetvā pātetuṃ na sakkuṇeyya.</p>
  725. <p class="bodytext"><span class="bld">Nekkhammaṃ</span> <a name="M3.0126"></a> <span class="bld">adhimuttassā</span>ti arahattaṃ paṭivijjhitvā ṭhitassa khīṇāsavassa. Sesapadesupi <a name="P3.0393"></a> arahattameva <a name="V3.0128"></a> kathitaṃ. <span class="bld">Upādānakkhayassa cā</span>ti upayogatthe sāmivacanaṃ. <span class="bld">Asammohañca cetaso</span>ti cittassa ca asammohaṃ adhimuttassa. <span class="bld">Disvā āyatanuppāda</span>nti āyatanānaṃ uppādañca vayañca disvā. <span class="bld">Sammā cittaṃ vimuccatī</span>ti sammā hetunā nayena imāya vipassanāpaṭipattiyā phalasamāpattivasena cittaṃ vimuccati, nibbānārammaṇe adhimuccati. Atha vā iminā khīṇāsavassa paṭipadā kathitā. Tassa hi āyatanuppādaṃ disvā imāya vipassanāya adhigatassa ariyamaggassānubhāvena sabbakilesehi sammā cittaṃ vimuccati. Evaṃ tassa <span class="bld">sammā vimuttassa…pe… na vijjati</span>. Tattha <span class="bld">santacittassā</span>ti nibbutacittassa. Sesamettha uttānatthamevāti.</p>
  726. <p class="subhead">2. Phaggunasuttavaṇṇanā</p>
  727. <p class="bodytext"><a name="para56"></a><a name="para56_an6"></a><span class="paranum">56</span>. Dutiye <span class="bld">samadhosī</span>ti uṭṭhānākāraṃ dassesi. <span class="bld">Paṭikkamantī</span>ti parihāyanti. <span class="bld">No abhikkamantī</span>ti na vaḍḍhanti. <span class="bld">Sīsaveṭhanaṃ dadeyyā</span>ti sīsaṃ veṭhetvā daṇḍakena samparivattakaṃ bandheyya. <span class="bld">Indriyāni vippasīdiṃsū</span>ti tasmiṃ maraṇasamaye cha indriyāni vippasannāni ahesuṃ. <span class="bld">Atthupaparikkhāyā</span>ti atthānatthaṃ kāraṇākāraṇaṃ upaparikkhane. <span class="bld">Anuttare upadhisaṅkhaye</span>ti nibbāne. <span class="bld">Avimuttaṃ hotī</span>ti arahattaphalena adhimuttaṃ hoti.</p>
  728. <p class="subhead">3. Chaḷabhijātisuttavaṇṇanā</p>
  729. <p class="bodytext"><a name="para57"></a><a name="para57_an6"></a><span class="paranum">57</span>. Tatiye <span class="bld">chaḷabhijātiyo</span>ti cha jātiyo. <span class="bld">Tatrida</span>nti tatrāyaṃ. <span class="bld">Luddā</span>ti dāruṇā. <span class="bld">Bhikkhū</span> <a name="P3.0394"></a> <span class="bld">kaṇṭakavuttikā</span>ti samaṇā nāmete. <span class="bld">Ekasāṭakā</span>ti ekeneva pilotikakhaṇḍena purato paṭicchādanakā. <span class="bld">Akāmakassa bilaṃ olaggeyyu</span>nti satthe gacchamāne goṇamhi mate gomaṃsamūlaṃ uppādanatthāya vibhajitvā khādamānā ekassa gomaṃsaṃ anicchantasseva koṭṭhāsaṃ katvā ‘‘ayañca te khāditabbo, mūlañca dātabba’’nti taṃ koṭṭhāsasaṅkhātaṃ bilaṃ olaggeyyuṃ, balakkārena hatthe ṭhapeyyunti attho. <span class="bld">Akhettaññunā</span>ti abhijātipaññattiyā khettaṃ ajānantena. <span class="bld">Taṃ suṇāhī</span>ti taṃ mama paññattiṃ suṇāhi. <span class="bld">Kaṇhābhijātiko</span>ti kāḷakajātiko. <span class="bld">Kaṇhaṃ dhammaṃ abhijāyatī</span>ti kaṇhasabhāvo hutvā jāyati nibbattati, kaṇhābhijātiyaṃ vā jāyati. <span class="bld">Nibbānaṃ</span> <a name="V3.0129"></a><a name="M3.0127"></a> <span class="bld">abhijāyatī</span>ti nibbānaṃ pāpuṇāti, ariyabhūmisaṅkhātāya vā nibbānajātiyā jāyati.</p>
  730. <p class="subhead">4. Āsavasuttavaṇṇanā</p>
  731. <p class="bodytext"><a name="para58"></a><a name="para58_an6"></a><span class="paranum">58</span>. Catutthe <span class="bld">saṃvarā pahātabbā</span>ti saṃvarena pahātabbā. Sesesupi eseva nayo. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ sāsane. <span class="bld">Paṭisaṅkhā</span>ti paṭisañjānitvā, paccavekkhitvāti attho. <span class="bld">Yoniso</span>ti upāyena pathena. Ettha ca asaṃvare ādīnavapaṭisaṅkhā yoniso paṭisaṅkhāti veditabbā. Sā cāyaṃ ‘‘varaṃ, bhikkhave, tattāya ayosalākāya ādittāya sampajjalitāya sajotibhūtāya cakkhundriyaṃ sampalimaṭṭhaṃ, na tveva cakkhuviññeyyesu rūpesu anubyañjanaso nimittaggāho’’tiādinā ādittapariyāyena (saṃ. ni. 4.235) veditabbā. <span class="bld">Cakkhundriyasaṃvarasaṃvuto</span> <a name="P3.0395"></a> <span class="bld">viharatī</span>ti ettha cakkhumeva indriyaṃ cakkhundriyaṃ, saṃvaraṇato saṃvaro, pidahanato thakanatoti vuttaṃ hoti. Satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Cakkhundriye saṃvaro <span class="bld">cakkhundriyasaṃvaro</span>. Javane uppajjamānopi hesa tasmiṃ dvāre kilesānaṃ uppattivāraṇato cakkhundriyasaṃvaroti vuccati. <span class="bld">Saṃvuto</span>ti tena saṃvarena upeto. Tathā hi ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvuto’’ti imassa vibhaṅge ‘‘iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti…pe… samannāgato’’ti vuttaṃ. Atha vā saṃvarīti saṃvuto, thakesi pidahīti vuttaṃ hoti. Cakkhundriyasaṃvarasaṃvutoti cakkhundriyasaṃvarasaṅkhātaṃ satikavāṭaṃ cakkhudvāre gharadvāre kavāṭaṃ viya saṃvari thakesi pidahīti vuttaṃ hoti. Ayamevettha attho sundarataro. Tathā hi ‘‘cakkhundriyasaṃvaraṃ asaṃvutassa viharato, saṃvutassa viharato’’ti etesu padesu ayamevattho dissatīti.</p>
  732. <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṃ hissā</span>tiādimhi yaṃ cakkhundriyasaṃvaraṃ assa bhikkhuno asaṃvutassa athaketvā apidahitvā viharantassāti attho. Yekārassa vā esa yanti ādeso, ye assāti attho. <span class="bld">Āsavā vighātapariḷāhā</span>ti cattāro āsavā ca aññe ca vighātakarā kilesapariḷāhā vipākapariḷāhā vā. Cakkhudvārasmiñhi iṭṭhārammaṇaṃ āpāthagataṃ kāmassādavasena assādayato abhinandato kāmāsavo uppajjati, ‘‘īdisaṃ aññasmimpi sugatibhave labhissāmī’’ti bhavapatthanāya assādayato bhavāsavo <a name="M3.0128"></a> uppajjati, sattoti vā sattassāti vā gaṇhato diṭṭhāsavo uppajjati, sabbeheva sahajātaṃ aññāṇaṃ avijjāsavoti cattāro āsavā uppajjanti<a name="V3.0130"></a>. Etehi sampayuttā apare kilesā vighātapariḷāhā āyatiṃ vā tesaṃ vipākā tehipi asaṃvutasseva viharato uppajjeyyunti vuccanti. <span class="bld">Evaṃsa</span> <a name="P3.0396"></a> <span class="bld">te</span>ti evaṃ assa te, etenupāyena na honti, no aññathāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Paṭisaṅkhā yoniso sotindriyasaṃvarasaṃvuto</span>tiādīsupi eseva nayo. <span class="bld">Ime vuccanti āsavā saṃvarā pahātabbā</span>ti imesu chasu dvāresu cattāro cattāro katvā catuvīsati āsavā saṃvarena pahātabbāti vuccanti.</p>
  733. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭisaṅkhā yoniso cīvara</span>ntiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.18) sīlakathāya vuttameva. <span class="bld">Yaṃ hissā</span>ti yañhi cīvaraṃ piṇḍapātādīsu vā aññataraṃ assa. <span class="bld">Appaṭisevato</span>ti evaṃ yoniso appaṭisevantassa. Imasmiṃ vāre aladdhaṃ cīvarādiṃ patthayato laddhaṃ vā assādayato kāmāsavassa uppatti veditabbā, īdisaṃ aññasmimpi sugatibhave labhissāmīti bhavapatthanāya assādayato bhavāsavassa, ahaṃ labhāmi na labhāmīti vā mayhaṃ vā idanti attasaññaṃ adhiṭṭhahato diṭṭhāsavassa, sabbeheva pana sahajāto avijjāsavoti evaṃ catunnaṃ āsavānaṃ uppatti vighātapariḷāhāva navavedanuppādanatopi veditabbā. <span class="bld">Ime vuccanti, bhikkhave, āsavā paṭisevanā pahātabbā</span>ti ime ekamekasmiṃ paccaye cattāro cattāro katvā soḷasa āsavā iminā ñāṇasaṃvarasaṅkhātena paccavekkhaṇapaṭisevanena pahātabbāti vuccanti.</p>
  734. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭisaṅkhā yoniso khamo hoti sītassā</span>ti upāyena pathena paccavekkhitvā khantā hoti sītassa, sītaṃ khamati sahati, na avīrapuriso viya appamattakenapi sītena calati kampati kammaṭṭhānaṃ vijahati. <span class="bld">Uṇhā</span>dīsupi <a name="P3.0397"></a> eseva nayo. Ettha ca vacanameva <span class="bld">vacanapatho</span>ti veditabbo. <span class="bld">Dukkhāna</span>ntiādīsu dukkhamanaṭṭhena dukkhā, bahalaṭṭhena tibbā, pharusaṭṭhena kharā, tikhiṇaṭṭhena kaṭukā, assādavirahato asātā, manaṃ avaḍḍhanato amanāpā, pāṇaharaṇasamatthatāya pāṇaharāti veditabbā. <span class="bld">Yaṃ hissā</span>ti sītādīsu yaṃkiñci ekadhammampi assa. <span class="bld">Anadhivāsato</span>ti anadhivāsentassa akkhamantassa<a name="M3.0129"></a>. Āsavuppatti panettha evaṃ veditabbā – sītena phuṭṭhassa uṇhaṃ patthayato kāmāsavo uppajjati, evaṃ sabbattha. ‘‘Natthi sugatibhave sītaṃ vā uṇhaṃ vā’’ti bhavaṃ patthentassa bhavāsavo, mayhaṃ sītaṃ uṇhanti gāho diṭṭhāsavo, sabbeheva sampayutto avijjāsavoti. <span class="bld">Ime vuccantī</span>ti ime sītādīsu ekamekassa vasena cattāro cattāro <a name="V3.0131"></a> katvā aneke āsavā imāya khantisaṃvarasaṅkhātāya adhivāsanāya pahātabbāti vuccantīti attho.</p>
  735. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭisaṅkhā yoniso caṇḍaṃ hatthiṃ parivajjetī</span>ti ahaṃ samaṇoti na caṇḍassa hatthissa āsanne ṭhātabbaṃ. Tatonidānañhi maraṇampi maraṇamattampi dukkhaṃ bhaveyyāti evaṃ upāyena pathena paccavekkhitvā caṇḍaṃ hatthiṃ parivajjeti paṭikkamati. Esa nayo sabbattha. <span class="bld">Caṇḍa</span>nti duṭṭhaṃ vāḷaṃ. <span class="bld">Khāṇu</span>nti khadirakhāṇukādiṃ. <span class="bld">Kaṇṭakaṭṭhāna</span>nti yattha kaṇṭakā vijjhanti, taṃ okāsaṃ. <span class="bld">Sobbha</span>nti <a name="P3.0398"></a> sabbato chinnataṭaṃ. <span class="bld">Papāta</span>nti ekato chinnataṭaṃ. <span class="bld">Candanika</span>nti ucchiṭṭhodakagabbhamalādīnaṃ chaḍḍanaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Oḷigalla</span>nti tesaṃyeva kaddamādīnaṃ sandanokāsaṃ. Taṃ jaṇṇumattampi asucibharitaṃ hoti. Dvepi cetāni ṭhānāni amanussussadaṭṭhānāni honti, tasmā vajjetabbāni. <span class="bld">Anāsane</span>ti ettha ayuttaṃ āsanaṃ anāsanaṃ, taṃ atthato aniyatavatthubhūtaṃ rahopaṭicchannāsananti veditabbaṃ. <span class="bld">Agocare</span>ti etthapi ayutto gocaro agocaro. So vesiyādibhedato pañcavidho. <span class="bld">Pāpake mitte</span>ti lāmake dussīle mittapatirūpake amitte. <span class="bld">Pāpakesū</span>ti lāmakesu. <span class="bld">Okappeyyu</span>nti saddaheyyuṃ adhimucceyyuṃ ‘‘addhā ayamāyasmā akāsi vā karissati vā’’ti. <span class="bld">Yaṃ hissā</span>ti hatthiādīsu yaṃkiñci ekampi assa. Āsavuppatti panettha evaṃ veditabbā – hatthiādinidānena dukkhena phuṭṭhassa sukhaṃ patthayato kāmāsavo uppajjati, ‘‘natthi sugatibhave īdisaṃ dukkha’’nti bhavaṃ patthentassa bhavāsavo, maṃ hatthī maddati maṃ assoti gāho diṭṭhāsavo, sabbeheva sampayutto avijjāsavoti. <span class="bld">Ime vuccantī</span>ti ime hatthiādīsu ekekassa vasena cattāro cattāro katvā aneke āsavā iminā sīlasaṃvarasaṅkhātena parivajjanena pahātabbāti vuccanti.</p>
  736. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭisaṅkhā</span> <a name="P3.0399"></a> <span class="bld">yoniso uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī</span>ti ‘‘itipāyaṃ vitakko akusalo, itipi sāvajjo, itipi dukkhavipāko, so ca kho <a name="M3.0130"></a> attabyābādhāya saṃvattatī’’tiādinā (ma. ni. 1.207-208) nayena yoniso kāmavitakke ādīnavaṃ paccavekkhitvā tasmiṃ tasmiṃ ārammaṇe uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti, cittaṃ āropetvā na vāseti, abbhantare vā na vāsetīti attho. Anadhivāsento kiṃ karotīti? <span class="bld">Pajahati</span>. Kiṃ kacavaraṃ viya piṭakenāti? Na hi, api ca kho naṃ <span class="bld">vinodeti</span> tudati vijjhati nīharati. Kiṃ balibaddaṃ viya patodenāti? Na hi, atha kho naṃ <span class="bld">byantīkaroti</span> vigatantaṃ karoti, yathāssa antopi nāvasissati <a name="V3.0132"></a> antamaso bhaṅgamattampi, tathā naṃ karoti. Kathaṃ pana naṃ tathā karotīti? <span class="bld">Anabhāvaṃ gameti</span> anu anu abhāvaṃ gameti, vikkhambhanappahānena yathā suvikkhambhito hoti, tathā karoti. Sesavitakkadvayepi eseva nayo. <span class="bld">Uppannuppanne</span>ti uppanne uppanne, uppannamatteyevāti vuttaṃ hoti. Sakiṃ vā uppanne vinodetvā dutiye vāre ajjhupekkhitā na hoti, satakkhattumpi uppanne uppanne vinodetiyeva. <span class="bld">Pāpake akusale dhamme</span>ti teyeva kāmavitakkādayo, sabbepi vā nava mahāvitakke. Tattha tayo vuttā, avasesā ‘‘ñātivitakko, janapadavitakko, amarāvitakko, parānuddayatāpaṭisaṃyutto vitakko, lābhasakkārasilokappaṭisaṃyutto vitakko, anavaññattippaṭisaṃyutto vitakko’’ti (mahāni. 207) ime cha. <span class="bld">Yaṃ hissā</span>ti etesu vitakkesu yaṃkiñci assa. Kāmavitakko panettha kāmāsavo eva, tabbiseso bhavāsavo, taṃsampayutto diṭṭhāsavo, sabbavitakkesu avijjā avijjāsavoti evaṃ āsavuppatti veditabbā. <span class="bld">Ime</span> <a name="P3.0400"></a> <span class="bld">vuccantī</span>ti ime kāmavitakkādivasena vuttappakārā āsavā iminā tasmiṃ tasmiṃ vitakke ādīnavapaccavekkhaṇasahitena vīriyasaṃvarasaṅkhātena vinodanena pahātabbāti vuccanti.</p>
  737. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭisaṅkhā yoniso satisambojjhaṅgaṃ bhāvetī</span>ti abhāvanāya ādīnavaṃ bhāvanāya ca ānisaṃsaṃ upāyena pathena paccavekkhitvā satisambojjhaṅgaṃ bhāveti. Eseva nayo sabbattha. Bojjhaṅgānaṃ bhāvanā heṭṭhā vitthāritāva. <span class="bld">Yaṃ hissā</span>ti etesu bojjhaṅgesu yaṃkiñci assa. Āsavuppattiyaṃ panettha imesaṃ ariyamaggasampayuttānaṃ bojjhaṅgānaṃ abhāvitattā ye uppajjeyyuṃ kāmāsavādayo āsavā, bhāvayato evaṃsa te <a name="M3.0131"></a> na hontīti ayaṃ nayo veditabbo. <span class="bld">Ime vuccantī</span>ti ime kāmāsavādayo āsavā imāya lokuttarāya bojjhaṅgabhāvanāya pahātabbāti vuccanti. Imehi chahākārehi pahīnāsavaṃ bhikkhuṃ thomento <span class="bld">yato kho, bhikkhave</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">yato</span>ti sāmivacane to-kāro, yassāti vuttaṃ hoti. Porāṇā pana yamhi kāleti vaṇṇayanti. <span class="bld">Ye āsavā saṃvarā pahātabbā, te saṃvarā pahīnā hontī</span>ti ye āsavā saṃvarena pahātabbā, te saṃvareneva pahīnā honti, na appahīnesuyeva pahīnasaññī hotīti.</p>
  738. <p class="subhead">5. Dārukammikasuttavaṇṇanā</p>
  739. <p class="bodytext"><a name="para59"></a><a name="para59_an6"></a><span class="paranum">59</span>. Pañcame <span class="bld">dārukammiko</span>ti dāruvikkayena pavattitājīvo eko upāsako. <span class="bld">Kāsikacandana</span>nti <a name="V3.0133"></a> saṇhacandanaṃ. <span class="bld">Aṅgenā</span>ti aguṇaṅgena, sukkapakkhe guṇaṅgena. <span class="bld">Nemantaniko</span>ti nimantanaṃ gaṇhanako. <span class="bld">Saṅghe dānaṃ dassāmī</span>ti bhikkhusaṅghassa dassāmi. So evaṃ vatvā satthāraṃ abhivādetvā pakkāmi. Athassa <a name="P3.0401"></a> aparabhāge pañcasatā kulūpakā bhikkhū gihibhāvaṃ pāpuṇiṃsu. So ‘‘kulūpakabhikkhū te vibbhantā’’ti vutte ‘‘kiṃ ettha mayha’’nti vatvā cittuppādavemattamattampi na akāsi. Idaṃ sandhāya satthā <span class="bld">saṅghe te dānaṃ dadato cittaṃ pasīdissatī</span>ti āha.</p>
  740. <p class="subhead">6. Hatthisāriputtasuttavaṇṇanā</p>
  741. <p class="bodytext"><a name="para60"></a><a name="para60_an6"></a><span class="paranum">60</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">abhidhammakatha</span>nti abhidhammamissakaṃ kathaṃ. <span class="bld">Kathaṃ opātetī</span>ti tesaṃ kathaṃ vicchinditvā attano kathaṃ katheti. <span class="bld">Therānaṃ bhikkhūna</span>nti karaṇatthe sāmivacanaṃ, therehi bhikkhūhi saddhinti attho. Yā ca therānaṃ abhidhammakathā, taṃ ayampi kathetuṃ sakkotīti attho. <span class="bld">Cetopariyāya</span>nti cittavāraṃ. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ loke. <span class="bld">Soratasorato</span>ti sūrato viya sūrato, soraccasamannāgato viyāti attho. <span class="bld">Nivātanivāto</span>ti nivāto viya nivāto, nivātavutti viyāti attho. <span class="bld">Upasantupasanto</span>ti upasanto viya upasanto<a name="M3.0132"></a>. <span class="bld">Vapakassateva satthārā</span>ti satthu santikā apagacchati. <span class="bld">Saṃsaṭṭhassā</span>ti pañcahi saṃsaggehi saṃsaṭṭhassa. <span class="bld">Vissaṭṭhassā</span>ti vissajjitassa. <span class="bld">Pākatassā</span>ti pākatindriyassa.</p>
  742. <p class="bodytext"><span class="bld">Kiṭṭhādo</span>ti kiṭṭhakhādako. <span class="bld">Antaradhāpeyyā</span>ti nāseyya. <span class="bld">Gopasū</span>ti gāvo ca ajikā ca. <span class="bld">Sippisambuka</span>nti <a name="P3.0402"></a> sippiyo ca sambukā ca. <span class="bld">Sakkharakaṭhala</span>nti sakkharā ca kaṭhalāni ca. <span class="bld">Ābhidosika</span>nti abhiññātadosaṃ kudrūsakabhojanaṃ. <span class="bld">Nacchādeyyā</span>ti na rucceyya. Tattha yadetaṃ <span class="bld">purisaṃ bhuttāvi</span>nti upayogavacanaṃ, taṃ sāmiatthe daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Amuṃ hāvuso, purisa</span>nti, āvuso, amuṃ purisaṃ.</p>
  743. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbanimittāna</span>nti sabbesaṃ niccanimittādīnaṃ nimittānaṃ. <span class="bld">Animittaṃ cetosamādhi</span>nti balavavipassanāsamādhiṃ. <span class="bld">Cīrikasaddo</span>ti jhallikasaddo. <span class="bld">Sarissati nekkhammassā</span>ti pabbajjāya guṇaṃ sarissati. <span class="bld">Arahataṃ ahosī</span>ti bhagavato sāvakānaṃ arahantānaṃ antare eko arahā ahosi. Ayañhi thero satta vāre gihī hutvā satta vāre pabbaji. Kiṃ kāraṇā? Kassapasammāsambuddhakāle <a name="V3.0134"></a> kiresa ekassa bhikkhuno gihibhāve vaṇṇaṃ kathesi. So teneva kammena arahattassa upanissaye vijjamāneyeva satta vāre gihibhāve ca pabbajjāya ca sañcaranto sattame vāre pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇīti.</p>
  744. <p class="subhead">7. Majjhesuttavaṇṇanā</p>
  745. <p class="bodytext"><a name="para61"></a><a name="para61_an6"></a><span class="paranum">61</span>. Sattame <span class="bld">pārāyane metteyyapañhe</span>ti pārāyanasamāgamamhi metteyyamāṇavassa pañhe. <span class="bld">Ubhonte viditvānā</span>ti dve ante dve koṭṭhāse jānitvā. <span class="bld">Majjhe mantā na lippatī</span>ti mantā vuccati paññā, tāya ubho ante viditvā majjhe na lippati, vemajjheṭṭhāne na lippati. <span class="bld">Sibbanimaccagā</span>ti <a name="P3.0403"></a> sibbanisaṅkhātaṃ taṇhaṃ atīto. <span class="bld">Phasso</span>ti phassavasena nibbattattā ayaṃ attabhāvo. <span class="bld">Eko anto</span>ti ayameko koṭṭhāso. <span class="bld">Phassasamudayo</span>ti phasso samudayo assāti phassasamudayo, imasmiṃ attabhāve katakammaphassapaccayā nibbatto anāgatattabhāvo. <span class="bld">Dutiyo anto</span>ti dutiyo koṭṭhāso. <span class="bld">Phassanirodho</span>ti nibbānaṃ. <span class="bld">Majjhe</span>ti sibbinitaṇhaṃ chetvā dvidhākaraṇaṭṭhena nibbānaṃ majjhe nāma hoti. <span class="bld">Taṇhā hi</span> <a name="M3.0133"></a> <span class="bld">naṃ sibbatī</span>ti taṇhā naṃ attabhāvadvayasaṅkhātaṃ phassañca phassasamudayañca sibbati ghaṭṭeti. Kiṃ kāraṇā? Tassa tasseva bhavassa abhinibbattiyā. Yadi hi taṇhā na sibbeyya, tassa tassa bhavassa nibbatti na bhaveyya. Imasmiṃ ṭhāne koṭimajjhikūpamaṃ gaṇhanti. Dvinnañhi kaṇḍānaṃ ekato katvā majjhe suttena saṃsibbitānaṃ koṭi majjhanti vuccati. Sutte chinne ubho kaṇḍāni ubhato patanti. Evamettha kaṇḍadvayaṃ viya vuttappakārā dve antā, sibbitvā ṭhitasuttaṃ viya taṇhā, sutte chinne kaṇḍadvayassa ubhatopatanaṃ viya taṇhāya niruddhāya antadvayaṃ niruddhameva hoti. <span class="bld">Ettāvatā</span>ti ettakena iminā ubho ante viditvā taṇhāya majjhe anupalittabhāvena abhiññeyyaṃ catusaccadhammaṃ abhijānāti nāma, tīraṇapariññāya ca pahānapariññāya ca parijānitabbaṃ lokiyasaccadvayaṃ parijānāti nāma. <span class="bld">Diṭṭheva</span> <a name="P3.0404"></a> <span class="bld">dhamme</span>ti imasmiṃyeva attabhāve. <span class="bld">Dukkhassantakaro hotī</span>ti vaṭṭadukkhassa koṭikaro paricchedaparivaṭumakaro hoti nāma.</p>
  746. <p class="bodytext">Dutiyavāre tiṇṇaṃ kaṇḍānaṃ vasena upamā veditabbā. Tiṇṇañhi kaṇḍānaṃ suttena saṃsibbitānaṃ sutte chinne tīṇi kaṇḍāni tīsu ṭhānesu patanti, evamettha kaṇḍattayaṃ viya atītānāgatapaccuppannā khandhā, suttaṃ viya taṇhā. Sā hi atītaṃ paccuppannena, paccuppannañca anāgatena <a name="V3.0135"></a> saddhiṃ saṃsibbati. Sutte chinne kaṇḍattayassa tīsu ṭhānesu patanaṃ viya taṇhāya niruddhāya atītānāgatapaccuppannā khandhā niruddhāva honti.</p>
  747. <p class="bodytext">Tatiyavāre <span class="bld">adukkhamasukhā majjhe</span>ti dvinnaṃ vedanānaṃ antaraṭṭhakabhāvena majjhe. Sukhañhi dukkhassa, dukkhaṃ vā sukhassa antaraṃ nāma natthi. <span class="bld">Taṇhā sibbinī</span>ti vedanāsu nandirāgo vedanānaṃ upacchedaṃ nivāretīti tā sibbati nāma.</p>
  748. <p class="bodytext">Catutthavāre <span class="bld">viññāṇaṃ majjhe</span>ti paṭisandhiviññāṇampi sesaviññāṇampi nāmarūpapaccayasamudāgatattā nāmarūpānaṃ majjhe nāma.</p>
  749. <p class="bodytext">Pañcamavāre <span class="bld">viññāṇaṃ majjhe</span>ti kammaviññāṇaṃ majjhe, ajjhattikāyatanesu vā manāyatanena kammassa gahitattā idha yaṃkiñci viññāṇaṃ majjhe nāma, manodvāre vā āvajjanassa ajjhattikāyatananissitattā javanaviññāṇaṃ majjhe nāma.</p>
  750. <p class="bodytext">Chaṭṭhavāre <a name="M3.0134"></a> <span class="bld">sakkāyo</span>ti tebhūmakavaṭṭaṃ. <span class="bld">Sakkāyasamudayo</span>ti samudayasaccaṃ. <span class="bld">Sakkāyanirodho</span>ti nirodhasaccaṃ. <span class="bld">Pariyāyenā</span>ti <a name="P3.0405"></a> tena tena kāraṇeneva. Sesaṃ sabbattha vuttanayeneva veditabbaṃ.</p>
  751. <p class="subhead">8. Purisindriyañāṇasuttavaṇṇanā</p>
  752. <p class="bodytext"><a name="para62"></a><a name="para62_an6"></a><span class="paranum">62</span>. Aṭṭhame <span class="bld">aññataro</span>ti devadattapakkhiko eko. <span class="bld">Samannāharitvā</span>ti āvajjitvā. Idaṃ so ‘‘kiṃ nu kho bhagavatā jānitvā kathitaṃ, udāhu ajānitvā, ekaṃsikaṃ vā kathitaṃ udāhu vibhajjakathita’’nti adhippāyena pucchati. <span class="bld">Āpāyiko</span>ti apāye nibbattanako. <span class="bld">Nerayiko</span>ti nirayagāmī. <span class="bld">Kappaṭṭho</span>ti kappaṭṭhiyakammassa katattā kappaṃ ṭhassati. <span class="bld">Atekiccho</span>ti na sakkā tikicchituṃ. <span class="bld">Dvejjha</span>nti dvidhābhāvaṃ. <span class="bld">Vālaggakoṭinittudanamatta</span>nti vālassa aggakoṭiyā dassetabbamattakaṃ, vālaggakoṭinipātamattakaṃ vā. <span class="bld">Purisindriyañāṇānī</span>ti purisapuggalānaṃ indriyaparopariyattañāṇāni, indriyānaṃ tikkhamudubhāvajānanañāṇānīti attho.</p>
  753. <p class="bodytext"><span class="bld">Vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammā</span>ti ettakā kusalā dhammā vijjanti, ettakā <a name="V3.0136"></a> akusalā dhammāti jānāmi. <span class="bld">Antarahitā</span>ti adassanaṃ gatā. <span class="bld">Sammukhībhūtā</span>ti samudācāravasena pākaṭā jātā. <span class="bld">Kusalamūla</span>nti kusalajjhāsayo. <span class="bld">Kusalā kusala</span>nti tamhā kusalajjhāsayā aññampi kusalaṃ nibbattissati. <span class="bld">Sāradānī</span>ti sārādāni gahitasārāni, saradamāse vā nibbattāni. <span class="bld">Sukhasayitānī</span>ti <a name="P3.0406"></a> sukhasannicitāni. <span class="bld">Sukhette</span>ti maṇḍakhette. <span class="bld">Nikkhittānī</span>ti vuttāni. <span class="bld">Sappaṭibhāgā</span>ti sarikkhakā. <span class="bld">Abhido addharatta</span>nti abhiaddharattaṃ addharatte abhimukhībhūte. <span class="bld">Bhattakālasamaye</span>ti rājakulānaṃ bhattakālasaṅkhāte samaye. <span class="bld">Parihānadhammo</span>ti ko evaṃ bhagavatā ñātoti? Ajātasatturājā. So hi pāpamittaṃ nissāya maggaphalehi parihīno. Aparepi suppabuddhasunakkhattādayo bhagavatā ñātāva. <span class="bld">Aparihānadhammo</span>ti evaṃ bhagavatā ko ñāto? Susīmo paribbājako aññe ca evarūpā. <span class="bld">Parinibbāyissatī</span>ti evaṃ ko ñāto bhagavatāti? Santatimahāmatto aññe ca evarūpā.</p>
  754. <p class="subhead">9. Nibbedhikasuttavaṇṇanā</p>
  755. <p class="bodytext"><a name="para63"></a><a name="para63_an6"></a><span class="paranum">63</span>. Navame <a name="M3.0135"></a> anibbiddhapubbe appadālitapubbe lobhakkhandhādayo nibbijjhati padāletīti <span class="bld">nibbedhikapariyāyo,</span> nibbijjhanakāraṇanti attho. <span class="bld">Nidānasambhavo</span>ti kāme nideti uppādanasamatthatāya niyyādetīti nidānaṃ. Sambhavati tatoti sambhavo, nidānameva sambhavo <span class="bld">nidānasambhavo. Vemattatā</span>ti nānākaraṇaṃ.</p>
  756. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāmaguṇā</span>ti kāmayitabbaṭṭhena kāmā, bandhanaṭṭhena guṇā ‘‘antaguṇa’’ntiādīsu viya. <span class="bld">Cakkhuviññeyyā</span>ti cakkhuviññāṇena passitabbā. <span class="bld">Iṭṭhā</span>ti pariyiṭṭhā vā hontu mā vā, iṭṭhārammaṇabhūtāti attho. <span class="bld">Kantā</span>ti kamanīyā. <span class="bld">Manāpā</span>ti manavaḍḍhanakā. <span class="bld">Piyarūpā</span>ti piyajātikā. <span class="bld">Kāmūpasañhitā</span>ti <a name="P3.0407"></a> ārammaṇaṃ katvā uppajjamānena kāmena upasañhitā. <span class="bld">Rajanīyā</span>ti rāguppattikāraṇabhūtā. <span class="bld">Nete kāmā</span>ti na ete kamanaṭṭhena kāmā nāma honti. <span class="bld">Saṅkapparāgo</span>ti saṅkappavasena uppannarāgo. <span class="bld">Kāmo</span>ti ayaṃ kāmappahānāya paṭipannehi pahātabbo. Kamanaṭṭhena kāmā nāma. <span class="bld">Citrānī</span>ti citravicitrārammaṇāni.</p>
  757. <p class="bodytext"><span class="bld">Phasso</span>ti sahajātaphasso. <span class="bld">Kāmayamāno</span>ti kāmaṃ kāmayamāno. <span class="bld">Tajjaṃ tajja</span>nti tajjātikaṃ tajjātikaṃ. <span class="bld">Puññabhāgiya</span>nti dibbe kāme patthetvā sucaritapāripūriyā devaloke nibbattassa <a name="V3.0137"></a> attabhāvo puññabhāgiyo nāma, duccaritapāripūriyā apāye nibbattassa attabhāvo apuññabhāgiyo nāma. <span class="bld">Ayaṃ vuccati, bhikkhave, kāmānaṃ vipāko</span>ti ayaṃ duvidhopi kāmapatthanaṃ nissāya uppannattā kāmānaṃ vipākoti vuccati. <span class="bld">So imaṃ nibbedhika</span>nti so bhikkhu imaṃ chattiṃsaṭṭhānesu nibbijjhanakaṃ seṭṭhacariyaṃ jānāti. <span class="bld">Kāmanirodha</span>nti kāmānaṃ nirodhane evaṃ laddhanāmaṃ. Imasmiñhi ṭhāne brahmacariyasaṅkhāto maggova kāmanirodhoti vutto.</p>
  758. <p class="bodytext"><span class="bld">Sāmisā</span>ti kilesāmisasampayuttā. Iminā nayena sabbaṭhānesu attho veditabbo. Apicettha <span class="bld">vohāravepakka</span>nti vohāravipākaṃ. Kathāsaṅkhāto hi vohāro saññāya vipāko nāma. <span class="bld">Yathā</span> <a name="P3.0408"></a> <span class="bld">yathā na</span>nti ettha <span class="bld">naṃ</span>-iti nipātamattameva. Iti yasmā yathā yathā sañjānāti, tathā <a name="M3.0136"></a> tathā evaṃsaññī ahosinti katheti, tasmā vohāravepakkāti attho.</p>
  759. <p class="bodytext"><span class="bld">Avijjā</span>ti aṭṭhasu ṭhānesu aññāṇabhūtā bahalaavijjā. Nirayaṃ gamentīti <span class="bld">nirayagamanīyā,</span> niraye nibbattipaccayāti attho. Sesesupi eseva nayo. <span class="bld">Cetanāha</span>nti cetanaṃ ahaṃ. Idha sabbasaṅgāhikā saṃvidahanacetanā gahitā. <span class="bld">Cetayitvā</span>ti dvārappavattacetanā. <span class="bld">Manasā</span>ti cetanāsampayuttacittena. <span class="bld">Nirayavedanīya</span>nti niraye vipākadāyakaṃ. Sesesupi eseva nayo. <span class="bld">Adhimatta</span>nti balavadukkhaṃ. <span class="bld">Dandhavirāgī</span>ti garukaṃ na khippaṃ saṇikaṃ vigacchanakadukkhaṃ. <span class="bld">Urattāḷiṃ kandatī</span>ti uraṃ tāḷetvā rodati. <span class="bld">Pariyeṭṭhi</span>nti pariyesanaṃ. <span class="bld">Ekapadaṃ dvipada</span>nti ekapadamantaṃ vā dvipadamantaṃ vā, ko mantaṃ jānātīti attho. <span class="bld">Sammohavepakka</span>nti sammohavipākaṃ. Dukkhassa hi sammoho nissandavipāko nāma. Dutiyapadepi eseva nayo. Pariyesanāpi hi tassa nissandavipākoti. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.</p>
  760. <p class="subhead">10. Sīhanādasuttavaṇṇanā</p>
  761. <p class="bodytext"><a name="para64"></a><a name="para64_an6"></a><span class="paranum">64</span>. Dasame <span class="bld">āsabhaṃ ṭhāna</span>nti seṭṭhaṃ niccalaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Sīhanāda</span>nti <a name="P3.0409"></a> abhītanādaṃ pamukhanādaṃ. <span class="bld">Brahmacakka</span>nti seṭṭhañāṇacakkaṃ paṭivedhañāṇañceva desanāñāṇañca. <span class="bld">Ṭhānañca ṭhānato</span>ti kāraṇañca kāraṇato. <span class="bld">Yampī</span>ti yena ñāṇena. <span class="bld">Idampi tathāgatassā</span>ti idampi ṭhānāṭṭhānañāṇaṃ tathāgatassa tathāgatabalaṃ nāma hoti. Evaṃ sabbapadesu attho veditabbo. <span class="bld">Kammasamādānāna</span>nti samādiyitvā katānaṃ kusalākusalakammānaṃ, kammameva vā kammasamādānaṃ. <span class="bld">Ṭhānaso hetuso</span>ti paccayato ceva hetuto <a name="V3.0138"></a> ca. Tattha gatiupadhikālapayogā vipākassa ṭhānaṃ, kammaṃ hetu. <span class="bld">Jhānavimokkhasamādhisamāpattīna</span>nti catunnaṃ jhānānaṃ aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ tiṇṇaṃ samādhīnaṃ navannaṃ anupubbasamāpattīnañca. <span class="bld">Saṃkilesa</span>nti hānabhāgiyaṃ dhammaṃ. <span class="bld">Vodāna</span>nti visesabhāgiyaṃ dhammaṃ. <span class="bld">Vuṭṭhāna</span>nti ‘‘vodānampi vuṭṭhānaṃ, tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhāna’’nti (vibha. 828) evaṃ vuttaṃ paguṇajjhānañceva bhavaṅganaphalasamāpattiyo ca. Heṭṭhimaṃ heṭṭhimañhi paguṇajjhānaṃ uparimassa uparimassa padaṭṭhānaṃ hoti, tasmā ‘‘vodānampi vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Bhavaṅgena pana <a name="M3.0137"></a> sabbajjhānehi vuṭṭhānaṃ hoti, phalasamāpattiyā nirodhasamāpattito vuṭṭhānaṃ hoti. Taṃ sandhāya ‘‘tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Anekavihita</span>ntiādīni visuddhimagge (visuddhi. 2.402) vaṇṇitāni. Āsavakkhayañāṇaṃ heṭṭhā vuttatthameva. Purimassāpi ñāṇattayassa vitthārakathaṃ icchantena majjhimaṭṭhakathāya mahāsīhanādavaṇṇanā (ma. ni. aṭṭha. 1.146 ādayo) oloketabbā. <span class="bld">Samāhitassā</span>ti <a name="P3.0410"></a> ekaggacittassa. <span class="bld">Samādhi maggo</span>ti samādhi etesaṃ ñāṇānaṃ adhigamāya upāyo. <span class="bld">Asamādhī</span>ti anekaggabhāvo. <span class="bld">Kummaggo</span>ti micchāmaggo. Imasmiṃ sutte tathāgatassa ñāṇabalaṃ kathitanti.</p>
  762. <p class="centered">Mahāvaggo chaṭṭho.</p>
  763. <a name="an6_2_2"></a>
  764. <p class="chapter">7. Devatāvaggo</p>
  765. <p class="subhead">1-3. Anāgāmiphalasuttādivaṇṇanā</p>
  766. <p class="bodytext"><a name="para65-67"></a><a name="para65-67_an6"></a><span class="paranum">65-67</span>. Sattamassa paṭhame <span class="bld">assaddhiya</span>nti assaddhabhāvaṃ. <span class="bld">Duppaññata</span>nti nippaññabhāvaṃ. Dutiye <span class="bld">pamāda</span>nti sativippavāsaṃ. Tatiye <span class="bld">ābhisamācārika</span>nti uttamasamācārabhūtaṃ vattavasena paṇṇattisīlaṃ. <span class="bld">Sekhadhamma</span>nti sekhapaṇṇattisīlaṃ. <span class="bld">Sīlānī</span>ti cattāri mahāsīlāni.</p>
  767. <p class="subhead">4. Saṅgaṇikārāmasuttavaṇṇanā</p>
  768. <p class="bodytext"><a name="para68"></a><a name="para68_an6"></a><span class="paranum">68</span>. Catutthe <a name="V3.0139"></a> <span class="bld">saṅgaṇikārāmo</span>ti gaṇasaṅgaṇikārāmo. Suttantikagaṇādīsu pana gaṇesu attano vā parisāsaṅkhāte gaṇe ramatīti <span class="bld">gaṇārāmo. Paviveke</span>ti kāyaviveke. <span class="bld">Cittassa nimitta</span>nti samādhivipassanācittassa nimittaṃ samādhivipassanākāraṃ. <span class="bld">Sammādiṭṭhi</span>nti vipassanāsammādiṭṭhiṃ. <span class="bld">Samādhi</span>nti maggasamādhiñceva phalasamādhiñca. <span class="bld">Saṃyojanānī</span>ti dasa saṃyojanāni. <span class="bld">Nibbāna</span>nti apaccayaparinibbānaṃ.</p>
  769. <p class="subhead">5. Devatāsuttavaṇṇanā</p>
  770. <p class="bodytext"><a name="para69"></a><a name="para69_an6"></a><span class="paranum">69</span>. Pañcame <span class="bld">sovacassatā</span>ti subbacabhāvo. <span class="bld">Kalyāṇamittatā</span>ti sucimittatā. <span class="bld">Satthugāravo</span>ti satthari gāravayutto. Esa nayo sabbattha.</p>
  771. <p class="subhead">6. Samādhisuttavaṇṇanā</p>
  772. <p class="bodytext"><a name="para70"></a><a name="para70_an6"></a><span class="paranum">70</span>. Chaṭṭhe <a name="M3.0138"></a><a name="P3.0411"></a> <span class="bld">na santenā</span>ti paccanīkakilesehi avūpasantena. <span class="bld">Na paṇītenā</span>ti na atappakena. <span class="bld">Na paṭippassaddhiladdhenā</span>ti kilesappaṭippassaddhiyā aladdhena appattena. <span class="bld">Na ekodibhāvādhigatenā</span>ti na ekaggabhāvaṃ upagatena.</p>
  773. <p class="subhead">7. Sakkhibhabbasuttavaṇṇanā</p>
  774. <p class="bodytext"><a name="para71"></a><a name="para71_an6"></a><span class="paranum">71</span>. Sattame <span class="bld">tatra tatrā</span>ti tasmiṃ tasmiṃ visese. <span class="bld">Sakkhibhabbata</span>nti paccakkhabhāvaṃ. <span class="bld">Āyatane</span>ti kāraṇe. <span class="bld">Hānabhāgiyā</span>dayo visuddhimagge (visuddhi. 1.39) saṃvaṇṇitā. <span class="bld">Asakkaccakārī</span>ti na sukatakārī, na ādarakārī. <span class="bld">Asappāyakārī</span>ti na sappāyakārī, na upakārabhūtadhammakārī.</p>
  775. <p class="subhead">8. Balasuttavaṇṇanā</p>
  776. <p class="bodytext"><a name="para72"></a><a name="para72_an6"></a><span class="paranum">72</span>. Aṭṭhame <a name="V3.0140"></a> <span class="bld">balata</span>nti balabhāvaṃ thāmabhāvaṃ. <span class="bld">Asātaccakārī</span>ti na satatakārī. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.</p>
  777. <p class="subhead">9-10. Tajjhānasuttadvayavaṇṇanā</p>
  778. <p class="bodytext"><a name="para73-74"></a><a name="para73-74_an6"></a><span class="paranum">73-74</span>. Navame <span class="bld">na yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭho hotī</span>ti vatthukāmakilesakāmesu ādīnavo na yathāsabhāvato jhānapaññāya sudiṭṭho hoti. Dasamaṃ uttānatthamevāti.</p>
  779. <p class="centered">Devatāvaggo sattamo.</p>
  780. <a name="an6_2_3"></a>
  781. <p class="chapter">8. Arahattavaggo</p>
  782. <p class="subhead">1. Dukkhasuttavaṇṇanā</p>
  783. <p class="bodytext"><a name="para75"></a><a name="para75_an6"></a><span class="paranum">75</span>. Aṭṭhamassa paṭhame <span class="bld">savighāta</span>nti saupaghātaṃ sopaddavaṃ. <span class="bld">Sapariḷāha</span>nti kāyikacetasikena pariḷāhena sapariḷāhaṃ. <span class="bld">Pāṭikaṅkhā</span>ti icchitabbā avassaṃbhāvinī.</p>
  784. <p class="subhead">2. Arahattasuttavaṇṇanā</p>
  785. <p class="bodytext"><a name="para76"></a><a name="para76_an6"></a><span class="paranum">76</span>. Dutiye <a name="M3.0139"></a><a name="P3.0412"></a> <span class="bld">māna</span>nti jātiādīhi maññanaṃ. <span class="bld">Omāna</span>nti hīnohamasmīti mānaṃ. <span class="bld">Atimāna</span>nti atikkamitvā pavattaṃ accuṇṇatimānaṃ. <span class="bld">Adhimāna</span>nti adhigatamānaṃ. <span class="bld">Thambha</span>nti kodhamānehi thaddhabhāvaṃ. <span class="bld">Atinipāta</span>nti hīnassa hīnohamasmīti mānaṃ.</p>
  786. <p class="subhead">3. Uttarimanussadhammasuttavaṇṇanā</p>
  787. <p class="bodytext"><a name="para77"></a><a name="para77_an6"></a><span class="paranum">77</span>. Tatiye <a name="V3.0141"></a> <span class="bld">uttarimanussadhammā</span>ti manussadhammato uttari. <span class="bld">Alamariyañāṇadassanavisesa</span>nti ariyabhāvaṃ kātuṃ samatthaṃ ñāṇadassanavisesaṃ, cattāro magge cattāri ca phalānīti attho. <span class="bld">Kuhana</span>nti tividhaṃ kuhanavatthuṃ. <span class="bld">Lapana</span>nti lābhatthikatāya ukkhipitvā avakkhipitvā vā lapanaṃ.</p>
  788. <p class="subhead">4. Sukhasomanassasuttavaṇṇanā</p>
  789. <p class="bodytext"><a name="para78"></a><a name="para78_an6"></a><span class="paranum">78</span>. Catutthe <span class="bld">yoni cassa āraddhā hotī</span>ti kāraṇañcassa paripuṇṇaṃ paggahitaṃ hoti. <span class="bld">Dhammārāmo</span>ti dhamme ratiṃ vindati. Bhāvanāya ramati, bhāvento vā ramatīti <span class="bld">bhāvanārāmo</span>. Pahāne ramati, pajahanto vā ramatīti <span class="bld">pahānārāmo</span>. Tividhe paviveke ramatīti <span class="bld">pavivekārāmo</span>. Abyāpajjhe niddukkhabhāve ramatīti <span class="bld">abyāpajjhārāmo</span>. Nippapañcasaṅkhāte nibbāne ramatīti <span class="bld">nippapañcārāmo</span>.</p>
  790. <p class="subhead">5. Adhigamasuttavaṇṇanā</p>
  791. <p class="bodytext"><a name="para79"></a><a name="para79_an6"></a><span class="paranum">79</span>. Pañcame <span class="bld">na āyakusalo</span>ti na āgamanakusalo. <span class="bld">Na apāyakusalo</span>ti na apagamanakusalo. <span class="bld">Chanda</span>nti kattukamyatāchandaṃ. <span class="bld">Na ārakkhatī</span>ti na rakkhati.</p>
  792. <p class="subhead">6. Mahantattasuttavaṇṇanā</p>
  793. <p class="bodytext"><a name="para80"></a><a name="para80_an6"></a><span class="paranum">80</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">ālokabahulo</span>ti ñāṇālokabahulo. <span class="bld">Yogabahulo</span>ti yoge bahulaṃ karoti. <span class="bld">Vedabahulo</span>ti pītipāmojjabahulo. <span class="bld">Asantuṭṭhibahulo</span>ti <a name="P3.0413"></a> kusaladhammesu asantuṭṭho. <span class="bld">Anikkhittadhuro</span>ti aṭṭhapitadhuro paggahitavīriyo. <span class="bld">Uttari ca patāretī</span>ti sampati ca uttariñca vīriyaṃ karoteva. Sattamaṃ uttānameva.</p>
  794. <p class="subhead">8-10. Dutiyanirayasuttādivaṇṇanā</p>
  795. <p class="bodytext"><a name="para82-84"></a><a name="para82-84_an6"></a><span class="paranum">82-84</span>. Aṭṭhame <a name="M3.0140"></a><a name="V3.0142"></a> <span class="bld">pagabbho</span>ti kāyapāgabbhiyādīhi samannāgato. Navamaṃ uttānatthameva. Dasame <span class="bld">vighātavā</span>ti mahicchataṃ nissāya uppannena lobhadukkhena dukkhito. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  796. <p class="centered">Arahattavaggo aṭṭhamo.</p>
  797. <a name="an6_2_4"></a>
  798. <p class="chapter">9. Sītivaggo</p>
  799. <p class="subhead">1. Sītibhāvasuttavaṇṇanā</p>
  800. <p class="bodytext"><a name="para85"></a><a name="para85_an6"></a><span class="paranum">85</span>. Navamassa paṭhame <span class="bld">sītibhāva</span>nti sītalabhāvaṃ. <span class="bld">Yasmiṃ samaye cittaṃ niggaṇhitabba</span>ntiādīsu uddhaccasamaye cittaṃ samādhinā niggahetabbaṃ nāma, kosajjānupatitakāle vīriyena paggahetabbaṃ nāma, nirassādagatakāle samādhinā sampahaṃsitabbaṃ nāma, samappavattakāle bojjhaṅgupekkhāya ajjhupekkhitabbaṃ nāma.</p>
  801. <p class="subhead">2. Āvaraṇasuttavaṇṇanā</p>
  802. <p class="bodytext"><a name="para86"></a><a name="para86_an6"></a><span class="paranum">86</span>. Dutiye <span class="bld">kammāvaraṇatāyā</span>ti pañcānantariyakammehi. <span class="bld">Kilesāvaraṇatāyā</span>ti niyatamicchādiṭṭhiyā. <span class="bld">Vipākāvaraṇatāyā</span>ti akusalavipākapaṭisandhiyā vā kusalavipākehi ahetukapaṭisandhiyā vāti.</p>
  803. <p class="subhead">4-5. Sussūsatisuttādivaṇṇanā</p>
  804. <p class="bodytext"><a name="para88-89"></a><a name="para88-89_an6"></a><span class="paranum">88-89</span>. Catutthe <a name="V3.0143"></a> <span class="bld">anattha</span>nti avaḍḍhiṃ. <span class="bld">Atthaṃ riñcatī</span>ti vaḍḍhiatthaṃ chaḍḍeti. <span class="bld">Ananulomikāyā</span>ti <a name="P3.0414"></a> sāsanassa ananulomikāya. Pañcame <span class="bld">diṭṭhisampada</span>nti sotāpattimaggaṃ.</p>
  805. <p class="subhead">8-11. Abhabbaṭṭhānasuttacatukkavaṇṇanā</p>
  806. <p class="bodytext"><a name="para92-95"></a><a name="para92-95_an6"></a><span class="paranum">92-95</span>. Aṭṭhame <span class="bld">anāgamanīyaṃ vatthu</span>nti anupagantabbaṃ kāraṇaṃ, pañcannaṃ verānaṃ dvāsaṭṭhiyā ca diṭṭhigatānametaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Aṭṭhamaṃ bhava</span>nti kāmāvacare aṭṭhamaṃ paṭisandhiṃ. Navame <span class="bld">kotūhalamaṅgalenā</span>ti diṭṭhasutamutamaṅgalena<a name="M3.0141"></a>. Dasame <span class="bld">sayaṃkata</span>ntiādīni attadiṭṭhivasena vuttāni. <span class="bld">Adhiccasamuppanna</span>nti ahetunibbattaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  807. <p class="centered">Sītivaggo navamo.</p>
  808. <a name="an6_2_5"></a>
  809. <p class="chapter">10. Ānisaṃsavaggo</p>
  810. <p class="subhead">1-2. Pātubhāvasuttādivaṇṇanā</p>
  811. <p class="bodytext"><a name="para96-97"></a><a name="para96-97_an6"></a><span class="paranum">96-97</span>. Dasamassa paṭhame <span class="bld">ariyāyatane</span>ti majjhimadese. <span class="bld">Indriyāna</span>nti manacchaṭṭhānaṃ. Dutiye <span class="bld">saddhammaniyato</span>ti sāsanasaddhamme niyato. <span class="bld">Asādhāraṇenā</span>ti puthujjanehi asādhāraṇena.</p>
  812. <p class="subhead">7. Anavatthitasuttavaṇṇanā</p>
  813. <p class="bodytext"><a name="para102"></a><a name="para102_an6"></a><span class="paranum">102</span>. Sattame <span class="bld">anodhiṃ karitvā</span>ti ‘‘ettakāva saṅkhārā aniccā, na ito pare’’ti evaṃ sīmaṃ mariyādaṃ akatvā. <span class="bld">Anavatthitā</span>ti avatthitāya rahitā, bhijjamānāva hutvā upaṭṭhahissantīti <a name="V3.0144"></a> attho. <span class="bld">Sabbaloke</span>ti sakale tedhātuke. <span class="bld">Sāmaññenā</span>ti <a name="P3.0415"></a> samaṇabhāvena, ariyamaggenāti attho.</p>
  814. <p class="subhead">8. Ukkhittāsikasuttavaṇṇanā</p>
  815. <p class="bodytext"><a name="para103"></a><a name="para103_an6"></a><span class="paranum">103</span>. Aṭṭhame <span class="bld">mettāvatāyā</span>ti mettāyuttāya pāricariyāya. Satta hi sekhā tathāgataṃ mettāvatāya paricaranti, khīṇāsavo pariciṇṇasatthuko.</p>
  816. <p class="subhead">9. Atammayasuttavaṇṇanā</p>
  817. <p class="bodytext"><a name="para104"></a><a name="para104_an6"></a><span class="paranum">104</span>. Navame <span class="bld">atammayo</span>ti tammayā vuccanti taṇhādiṭṭhiyo, tāhi rahito. <span class="bld">Ahaṃkārā</span>ti ahaṃkāradiṭṭhi. <span class="bld">Mamaṃkārā</span>ti mamaṃkārataṇhā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  818. <p class="centered">Ānisaṃsavaggo dasamo.</p>
  819. <p class="centered">Dutiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  820. <a name="an6_3"></a>
  821. <p class="chapter">11. Tikavaggo</p>
  822. <p class="subhead">1. Rāgasuttavaṇṇanā</p>
  823. <p class="bodytext"><a name="para107"></a><a name="para107_an6"></a><span class="paranum">107</span>. Ekādasamassa <a name="M3.0142"></a> paṭhame <span class="bld">asubhā</span>ti asubhakammaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Mettā</span>ti mettākammaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Paññā</span>ti sahavipassanā maggapaññā.</p>
  824. <p class="subhead">6. Assādasuttavaṇṇanā</p>
  825. <p class="bodytext"><a name="para112"></a><a name="para112_an6"></a><span class="paranum">112</span>. Chaṭṭhe <a name="V3.0145"></a> <span class="bld">assādadiṭṭhī</span>ti sassatadiṭṭhi. <span class="bld">Attānudiṭṭhī</span>ti attānaṃ anugatā vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi. <span class="bld">Micchādiṭṭhī</span>ti dvāsaṭṭhividhāpi diṭṭhi. <span class="bld">Sammādiṭṭhī</span>ti maggasammādiṭṭhi, natthi dinnantiādikā vā micchādiṭṭhi, kammassakatañāṇaṃ sammādiṭṭhi.</p>
  826. <p class="subhead">7. Aratisuttavaṇṇanā</p>
  827. <p class="bodytext"><a name="para113"></a><a name="para113_an6"></a><span class="paranum">113</span>. Sattame <span class="bld">adhammacariyā</span>ti dasa akusalakammapathā.</p>
  828. <p class="subhead">10. Uddhaccasuttavaṇṇanā</p>
  829. <p class="bodytext"><a name="para116"></a><a name="para116_an6"></a><span class="paranum">116</span>. Dasame <span class="bld">asaṃvaro</span>ti anadhivāsakabhāvo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  830. <p class="centered">Tikavaggo ekādasamo.</p>
  831. <a name="an6_4"></a>
  832. <p class="chapter">12. Sāmaññavaggavaṇṇanā</p>
  833. <p class="bodytext"><a name="para119-121"></a><a name="para119-121_an6"></a><span class="paranum">119-121</span>. Ito <a name="P3.0416"></a> paresu <span class="bld">tapusso</span>ti dvevācikupāsako. <span class="bld">Tathāgate niṭṭhaṅgato</span>ti buddhaguṇesu patiṭṭhitacitto pahīnakaṅkho. Amataṃ addasāti <span class="bld">amataddaso. Ariyenā</span>ti niddosena lokuttarasīlena. <span class="bld">Ñāṇenā</span>ti paccavekkhaṇañāṇena. <span class="bld">Vimuttiyā</span>ti sekhaphalavimuttiyā<a name="M3.0143"></a>. <span class="bld">Tavakaṇṇiko</span>ti evaṃnāmako gahapati. Tapakaṇṇikotipi pāḷi.</p>
  834. <a name="an6_5"></a>
  835. <p class="chapter">24. Rāgapeyyālavaṇṇanā</p>
  836. <p class="bodytext"><a name="para140"></a><a name="para140_an6"></a><span class="paranum">140</span>. <span class="bld">Rāgassā</span>ti <a name="V3.0146"></a> pañcakāmaguṇikarāgassa. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  837. <p class="centered">Manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya</p>
  838. <p class="centered">Chakkanipātassa saṃvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  839. <a name="an7"></a>
  840. <p class="centered"><a name="para0"></a><a name="para0_an7"></a> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  841. <p class="nikaya">Aṅguttaranikāye</p>
  842. <p class="book">Sattakanipāta-aṭṭhakathā</p>
  843. <a name="an7_1"></a>
  844. <p class="title">Paṇṇāsakaṃ</p>
  845. <a name="an7_1_1"></a>
  846. <p class="chapter">1. Dhanavaggo</p>
  847. <p class="subhead">1-5. Paṭhamapiyasuttādivaṇṇanā</p>
  848. <p class="bodytext"><a name="para1-5"></a><a name="para1-5_an7"></a><span class="paranum">1-5</span>. Sattakanipātassa <a name="V3.0147"></a><a name="M3.0145"></a><a name="P4.0001"></a> paṭhame <span class="bld">anavaññattikāmo</span>ti abhiññātabhāvakāmo. Tatiye <span class="bld">yoniso vicine dhamma</span>nti upāyena catusaccadhammaṃ vicināti. <span class="bld">Paññāyatthaṃ vipassatī</span>ti sahavipassanāya maggapaññāya saccadhammaṃ vipassati. <span class="bld">Pajjotassevā</span>ti dīpasseva. <span class="bld">Vimokkho hoti cetaso</span>ti tassa imehi balehi samannāgatassa khīṇāsavassa dīpanibbānaṃ viya carimakacittassa vatthārammaṇehi vimokkho hoti, gataṭṭhānaṃ na paññāyati. Catutthe <span class="bld">saddho hotī</span>tiādīni pañcakanipāte vaṇṇitāneva. Pañcame <span class="bld">dhanānī</span>ti adāliddiyakaraṇaṭṭhena dhanāni.</p>
  849. <p class="subhead">7. Uggasuttavaṇṇanā</p>
  850. <p class="bodytext"><a name="para7"></a><a name="para7_an7"></a><span class="paranum">7</span>. Sattame <a name="V3.0148"></a> <span class="bld">uggo rājamahāmatto</span>ti pasenadikosalassa mahāamacco. <span class="bld">Upasaṅkamī</span>ti bhuttapātarāso upasaṅkami. <span class="bld">Aḍḍho</span>ti nidhānagatena dhanena aḍḍho. <span class="bld">Migāro</span> <a name="P4.0002"></a> <span class="bld">rohaṇeyyo</span>ti rohaṇaseṭṭhino nattāraṃ migāraseṭṭhiṃ sandhāyevamāha. <span class="bld">Mahaddhano</span>ti vaḷañjanadhanena mahaddhano. <span class="bld">Mahābhogo</span>ti upabhogaparibhogabhaṇḍassa mahantatāya mahābhogo. <span class="bld">Hiraññassā</span>ti suvaṇṇasseva. Suvaṇṇāmeva hissa koṭisaṅkhyaṃ ahosi. <span class="bld">Rūpiyassā</span>ti sesassa taṭṭakasarakaattharaṇapāvuraṇādino paribhogaparikkhārassa pamāṇasaṅkhāne vādoyeva natthi.</p>
  851. <p class="subhead">8. Saṃyojanasuttavaṇṇanā</p>
  852. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><a name="para8_an7"></a><span class="paranum">8</span>. Aṭṭhame <a name="M3.0146"></a> <span class="bld">anunayasaṃyojana</span>nti kāmarāgasaṃyojanaṃ. Sabbāneva cetāni bandhanaṭṭhena saṃyojanānīti veditabbāni. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathitaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  853. <p class="centered">Dhanavaggo paṭhamo.</p>
  854. <a name="an7_1_2"></a>
  855. <p class="chapter">2. Anusayavaggo</p>
  856. <p class="subhead">3. Kulasuttavaṇṇanā</p>
  857. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><a name="para13_an7"></a><span class="paranum">13</span>. Dutiyassa tatiye <span class="bld">nāla</span>nti na yuttaṃ nānucchavikaṃ. <span class="bld">Na manāpenā</span>ti na manamhi appanakena ākārena nisinnāsanato paccuṭṭhenti, anādarameva dassenti. <span class="bld">Santamassa pariguhantī</span>ti vijjamānampi deyyadhammaṃ etassa niguhanti paṭicchādenti. <span class="bld">Asakkaccaṃ denti no sakkacca</span>nti lūkhaṃ vā hotu paṇītaṃ vā, asahatthā acittīkārena denti, no cittīkārena.</p>
  858. <p class="subhead">4. Puggalasuttavaṇṇanā</p>
  859. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><a name="para14_an7"></a><span class="paranum">14</span>. Catutthe <a name="V3.0149"></a> <span class="bld">ubhatobhāgavimutto</span>ti dvīhi bhāgehi vimutto, arūpasamāpattiyā rūpakāyato vimutto, maggena nāmakāyato. So catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ ekekato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā <a name="P4.0003"></a> arahattaṃ pattānaṃ catunnaṃ, nirodhā vuṭṭhāya arahattaṃ pattaanāgāmino ca vasena pañcavidho hoti. Pāḷi panettha ‘‘katamo ca puggalo ubhatobhāgavimutto? Idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontī’’ti (pu. pa. 208) evaṃ aṭṭhavimokkhalābhino vasena āgatā.</p>
  860. <p class="bodytext">Paññāya vimuttoti <span class="bld">paññāvimutto</span>. So sukkhavipassako, catūhi jhānehi vuṭṭhāya arahattaṃ pattā cattāro cāti imesaṃ vasena pañcavidho hoti. Pāḷi panettha aṭṭhavimokkhapaṭikkhepavaseneva āgatā. Yathāha – ‘‘na heva kho aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya <a name="M3.0147"></a> cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo paññāvimutto’’ti.</p>
  861. <p class="bodytext">Phuṭṭhantaṃ sacchikatoti <span class="bld">kāyasakkhī</span>. So jhānaphassaṃ paṭhamaṃ phusati, pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikaroti. So sotāpattiphalaṭṭhaṃ ādiṃ katvā yāva arahattamaggaṭṭhā chabbidho hoti. Tenāha – ‘‘idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo kāyasakkhī’’ti (pu. pa. 208).</p>
  862. <p class="bodytext">Diṭṭhantaṃ pattoti <span class="bld">diṭṭhippatto</span>. Tatridaṃ saṅkhepalakkhaṇaṃ – dukkhā saṅkhārā, sukho nirodhoti ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ viditaṃ sacchikataṃ phusitaṃ paññāyāti diṭṭhippatto. Vitthārato pana sopi kāyasakkhī viya chabbidho hoti. Tenevāha – ‘‘idhekacco puggalo ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti, tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā paññāya…pe… ayaṃ vuccati puggalo diṭṭhippatto’’ti.</p>
  863. <p class="bodytext">Saddhāya <a name="V3.0150"></a><a name="P4.0004"></a> vimuttoti <span class="bld">saddhāvimutto</span>. Sopi vuttanayeneva chabbidho hoti. Tenāha – ‘‘idhekacco puggalo ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti, tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā paññāya…pe… no ca kho yathādiṭṭhippattassa. Ayaṃ vuccati puggalo saddhāvimutto’’ti. Etassa hi saddhāvimuttassa pubbabhāgamaggakkhaṇe saddahantassa viya okappentassa viya adhimuccantassa viya ca kilesakkhayo hoti, diṭṭhippattassa pubbabhāgamaggakkhaṇe kilesacchedakañāṇaṃ adandhaṃ tikhiṇaṃ sūraṃ hutvā vahati. Tasmā yathā nāma nātitikhiṇena asinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ maṭṭhaṃ na hoti, asi sīghaṃ na vahati, saddo suyyati, balavataro vāyāmo kātabbo hoti, evarūpā saddhāvimuttassa pubbabhāgamaggabhāvanā. Yathā pana sunisitena asinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ maṭṭhaṃ hoti, asi sīghaṃ vahati, saddo na suyyati, balavavāyāmakiccaṃ <a name="M3.0148"></a> na hoti, evarūpā paññāvimuttassa pubbabhāgamaggabhāvanā veditabbā.</p>
  864. <p class="bodytext">Dhammaṃ anussaratīti <span class="bld">dhammānusārī</span>. Dhammoti paññā, paññāpubbaṅgamaṃ maggaṃ bhāvetīti attho. <span class="bld">Saddhānusārimhi</span>pi eseva nayo. Ubhopete sotāpattimaggaṭṭhāyeva. Vuttampi cetaṃ – ‘‘yassa <a name="P4.0005"></a> puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti, paññāvāhiṃ paññāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti. Ayaṃ vuccati puggalo dhammānusārī. Yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti, saddhāvāhiṃ saddhāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti. Ayaṃ vuccati puggalo saddhānusārī’’ti (pu. pa. 208). Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panesā ubhatobhāgavimuttādikathā visuddhimagge (visuddhi. 2.771, 889) paññābhāvanādhikāre vuttā. Tasmā tattha vuttanayeneva veditabbāti.</p>
  865. <p class="subhead">5. Udakūpamāsuttavaṇṇanā</p>
  866. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><a name="para15_an7"></a><span class="paranum">15</span>. Pañcame <span class="bld">udakūpamā</span>ti nimujjanādiākāraṃ gahetvā udakena upamitā. <span class="bld">Sakiṃ nimuggo</span>ti ekavārameva nimuggo. <span class="bld">Ekantakāḷakehī</span>ti niyatamicchādiṭṭhiṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Ummujjatī</span>ti uṭṭhahati. <span class="bld">Sādhū</span>ti sobhanā bhaddakā. <span class="bld">Hāyatiyevā</span>ti caṅkavāre āsittaudakaṃ viya parihāyateva<a name="V3.0151"></a>. <span class="bld">Ummujjitvā vipassati viloketī</span>ti uṭṭhahitvā gantabbadisaṃ vipassati viloketi. <span class="bld">Pataratī</span>ti gantabbadisābhimukho tarati nāma. <span class="bld">Paṭigādhappatto hotī</span>ti uṭṭhāya viloketvā pataritvā ekasmiṃ ṭhāne patiṭṭhāpatto nāma hoti, tiṭṭhati na punāgacchati. <span class="bld">Tiṇṇo</span> <a name="P4.0006"></a> <span class="bld">pāraṅgato thale tiṭṭhatī</span>ti sabbakilesoghaṃ taritvā paratīraṃ gantvā nibbānathale patiṭṭhito nāma hoti. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.</p>
  867. <p class="subhead">6. Aniccānupassīsuttavaṇṇanā</p>
  868. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><a name="para16_an7"></a><span class="paranum">16</span>. Chaṭṭhe aniccāti evaṃ paññāya pharanto anupassatīti <span class="bld">aniccānupassī</span>. Aniccāti evaṃ saññā assāti <span class="bld">aniccasaññī</span>. Aniccāti evaṃ ñāṇena paṭisaṃveditā assāti <span class="bld">aniccapaṭisaṃvedī. Satata</span>nti sabbakālaṃ. <span class="bld">Samita</span>nti yathā <a name="M3.0149"></a> purimacittena pacchimacittaṃ samitaṃ samupagataṃ ghaṭṭitaṃ hoti, evaṃ. <span class="bld">Abbokiṇṇa</span>nti nirantaraṃ aññena cetasā asaṃmissaṃ. <span class="bld">Cetasā adhimuccamāno</span>ti cittena sanniṭṭhāpayamāno. <span class="bld">Paññāya pariyogāhamāno</span>ti vipassanāñāṇena anupavisamāno.</p>
  869. <p class="bodytext"><span class="bld">Apubbaṃ acarima</span>nti apure apacchā ekakkhaṇeyeva. Idha samasīsī kathito. So catubbidho hoti rogasamasīsī, vedanāsamasīsī, iriyāpathasamasīsī, jīvitasamasīsīti. Tattha yassa aññatarena rogena phuṭṭhassa sato rogavūpasamo ca āsavakkhayo ca ekappahāreneva hoti, ayaṃ <span class="bld">rogasamasīsī</span> nāma. Yassa pana aññataraṃ vedanaṃ vedayato vedanāvūpasamo ca āsavakkhayo ca ekappahāreneva hoti, ayaṃ <span class="bld">vedanāsamasīsī</span> nāma. Yassa pana ṭhānādīsu iriyāpathesu aññatarasamaṅgino vipassantassa iriyāpathassa pariyosānañca āsavakkhayo ca ekappahāreneva hoti, ayaṃ <span class="bld">iriyāpathasamasīsī</span> nāma. Yassa pana upakkamato vā sarasato vā jīvitapariyādānañca āsavakkhayo ca ekappahāreneva hoti, ayaṃ <span class="bld">jīvitasamasīsī</span> nāma. Ayamidha adhippeto. Tattha <a name="P4.0007"></a> kiñcāpi āsavapariyādānaṃ maggacittena, jīvitapariyādānaṃ cuticittena hotīti ubhinnaṃ ekakkhaṇe sambhavo nāma natthi. Yasmā panassa āsavesu khīṇamattesu paccavekkhaṇavārānantarameva jīvitapariyādānaṃ gacchati, antaraṃ na paññāyati, tasmā evaṃ vuttaṃ.</p>
  870. <p class="bodytext"><span class="bld">Antarāparinibbāyī</span>ti <a name="V3.0152"></a> yo pañcasu suddhāvāsesu yattha katthaci uppanno nibbattakkhaṇe vā thokaṃ atikkamitvā vā vemajjhe ṭhatvā vā arahattaṃ pāpuṇāti, tassetaṃ nāmaṃ. <span class="bld">Upahaccaparinibbāyī</span>ti yo tattheva āyuvemajjhaṃ atikkamitvā arahattaṃ pāpuṇāti. <span class="bld">Asaṅkhāraparinibbāyī</span>ti yo tesaṃyeva puggalānaṃ asaṅkhāreneva appayogena kilese khepeti. <span class="bld">Sasaṅkhāraparinibbāyī</span>ti yo sasaṅkhārena sappayogena kilese khepeti. <span class="bld">Uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī</span>ti yo heṭṭhā catūsu suddhāvāsesu yattha katthaci nibbattitvā tato cuto anupubbena akaniṭṭhe uppajjitvā arahattaṃ pāpuṇāti.</p>
  871. <p class="subhead">7-9. Dukkhānupassīsuttādivaṇṇanā</p>
  872. <p class="bodytext"><a name="para17-19"></a><a name="para17-19_an7"></a><span class="paranum">17-19</span>. Sattame <a name="M3.0150"></a> <span class="bld">dukkhānupassī</span>ti pīḷanākāraṃ dukkhato anupassanto. Aṭṭhame <span class="bld">anattānupassī</span>ti avasavattanākāraṃ anattāti anupassanto. Navame <span class="bld">sukhānupassī</span>ti sukhanti evaṃ ñāṇena anupassanto.</p>
  873. <p class="subhead">10. Niddasavatthusuttavaṇṇanā</p>
  874. <p class="bodytext"><a name="para20"></a><a name="para20_an7"></a><span class="paranum">20</span>. Dasame <span class="bld">niddasavatthūnī</span>ti niddasādivatthūni, ‘‘niddaso bhikkhu, nibbīso, nittiṃso, niccattālīso, nippaññāso’’ti evaṃ vacanakāraṇāni. Ayaṃ kira pañho titthiyasamaye uppanno. Titthiyā hi dasavassakāle mataṃ nigaṇṭhaṃ niddasoti vadanti. So kira <a name="P4.0008"></a> puna dasavasso na hoti. Na kevalañca dasavasso, navavassopi ekavassopi na hoti. Eteneva nayena vīsativassādikālepi mataṃ nigaṇṭhaṃ ‘‘nibbīso nittiṃso niccattālīso nippaññāso’’ti vadanti. Āyasmā ānando gāme vicaranto taṃ kathaṃ sutvā vihāraṃ gantvā bhagavato ārocesi. Bhagavā āha – ‘‘na idaṃ, ānanda, titthiyānaṃ adhivacanaṃ, mama sāsane khīṇāsavassetaṃ adhivacanaṃ. Khīṇāsavo hi dasavassakāle parinibbuto puna dasavasso na hoti. Na kevalañca dasavassova, navavassopi…pe… ekavassopi. Na kevalañca ekavassova, ekādasamāsikopi…pe… ekamāsikopi ekamuhuttikopi na hotiyeva’’. Kasmā? Puna paṭisandhiyā abhāvā. Nibbīsādīsupi eseva nayo. Iti bhagavā ‘‘mama sāsane <a name="V3.0153"></a> khīṇāsavassetaṃ adhivacana’’nti vatvā yehi kāraṇehi niddaso hoti, tāni dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi.</p>
  875. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">idhā</span>ti imasmiṃ sāsane. <span class="bld">Sikkhāsamādāne tibbacchando hotī</span>ti sikkhāttayapūraṇe balavacchando hoti. <span class="bld">Āyatiñca sikkhāsamādāne avigatapemo</span>ti anāgate punadivasādīsupi sikkhāpūraṇe avigatapemeneva samannāgato hoti. <span class="bld">Dhammanisantiyā</span>ti dhammanisāmanāya. Vipassanāyetaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Icchāvinaye</span>ti taṇhāvinaye. <span class="bld">Paṭisallāne</span>ti ekībhāve. <span class="bld">Vīriyārambhe</span>ti kāyikacetasikassa vīriyassa <a name="M3.0151"></a> pūraṇe. <span class="bld">Satinepakke</span>ti <a name="P4.0009"></a> satiyañceva nipakabhāve. <span class="bld">Diṭṭhipaṭivedhe</span>ti maggadassane. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  876. <p class="centered">Anusayavaggo dutiyo.</p>
  877. <a name="an7_1_3"></a>
  878. <p class="chapter">3. Vajjisattakavaggo</p>
  879. <p class="subhead">1. Sārandadasuttavaṇṇanā</p>
  880. <p class="bodytext"><a name="para21"></a><a name="para21_an7"></a><span class="paranum">21</span>. Tatiyassa paṭhame <span class="bld">sārandade cetiye</span>ti evaṃnāmake vihāre. Anuppanne kira tathāgate tattha sārandadassa yakkhassa nivāsanaṭṭhānaṃ cetiyaṃ ahosi, athettha bhagavato vihāraṃ kāresuṃ. So sārandadacetiyaṃtveva saṅkhaṃ gato. <span class="bld">Yāvakīvañcā</span>ti yattakaṃ kālaṃ. <span class="bld">Abhiṇhaṃ sannipātā</span>ti divasassa tikkhattuṃ sannipatantāpi antarantarā sannipatantāpi abhiṇhaṃ sannipātāva. <span class="bld">Sannipātabahulā</span>ti ‘‘hiyyopi purimadivasampi sannipatamha, puna ajja kimatthaṃ sannipatāmā’’ti vosānamanāpajjanena sannipātabahulā. <span class="bld">Vuddhiyeva licchavī vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā no parihānī</span>ti abhiṇhaṃ asannipatantā hi disāsu āgataṃ sāsanaṃ na suṇanti, tato ‘‘asukagāmasīmā vā nigamasīmā vā ākulā, asukaṭṭhāne corā pariyuṭṭhitā’’ti na jānanti. Corāpi ‘‘pamattā rājāno’’ti ñatvā gāmanigamādīni paharantā janapadaṃ nāsenti. Evaṃ rājūnaṃ parihāni hoti<a name="V3.0154"></a>. Abhiṇhaṃ sannipatantā pana taṃ pavattiṃ suṇanti, tato balaṃ pesetvā amittamaddanaṃ karonti. Corāpi ‘‘appamattā <a name="P4.0010"></a> rājāno, na sakkā amhehi vaggabandhanena vicaritu’’nti bhijjitvā palāyanti. Evaṃ rājūnaṃ vuddhi hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘vuddhiyeva licchavī vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā no parihānī’’ti.</p>
  881. <p class="bodytext"><span class="bld">Samaggā</span>tiādīsu sannipātabheriyā niggatāya ‘‘ajja me kiccaṃ atthi maṅgalaṃ atthī’’ti vikkhepaṃ karontā na samaggā sannipatanti nāma. Bherisaddaṃ pana sutvāva bhuñjamānāpi alaṅkurumānāpi vatthāni nivāsayamānāpi addhabhuttā addhālaṅkatā vatthaṃ nivāsentāva sannipatantā <span class="bld">samaggā sannipatanti</span> nāma. Sannipatitā pana cintetvā mantetvā kattabbaṃ katvā ekatova avuṭṭhahantā na samaggā vuṭṭhahanti nāma. Evaṃ vuṭṭhitesu hi ye paṭhamaṃ gacchanti, tesaṃ evaṃ hoti <a name="M3.0152"></a> – ‘‘amhehi bāhirakathāva sutā, idāni vinicchayakathā bhavissatī’’ti. Ekato vuṭṭhahantā pana <span class="bld">samaggā vuṭṭhahanti</span> nāma. Apica ‘‘asukaṭṭhāne gāmasīmā vā nigamasīmā vā ākulā, corā vā pariyuṭṭhitā’’ti sutvā ‘‘ko gantvā amittamaddanaṃ karissatī’’ti vutte ‘‘ahaṃ paṭhamaṃ ahaṃ paṭhama’’nti vatvā gacchantāpi samaggā vuṭṭhahanti nāma. Ekassa pana kammante osīdamāne sesā puttabhātaro pesetvā tassa kammantaṃ upatthambhayamānāpi āgantukarājānaṃ ‘‘asukassa gehaṃ gacchatu, asukassa gehaṃ gacchatū’’ti avatvā sabbe ekato saṅgaṇhantāpi ekassa maṅgale vā roge vā aññasmiṃ vā pana tādise sukhadukkhe uppanne sabbe tattha sahāyabhāvaṃ gacchantāpi <span class="bld">samaggā vajjikaraṇīyāni karonti</span> nāma.</p>
  882. <p class="bodytext"><span class="bld">Appaññatta</span>ntiādīsu pubbe akataṃ suṅkaṃ vā baliṃ vā daṇḍaṃ vā āharāpentā <span class="bld">appaññattaṃ paññāpenti</span> nāma. Porāṇapaveṇiyā āgatameva pana anāharāpentā <span class="bld">paññattaṃ samucchindanti</span> <a name="P4.0011"></a> nāma. Coroti gahetvā dassite avicinitvā chejjabhejjaṃ anusāsantā porāṇaṃ vajjidhammaṃ samādāya na vattanti nāma. Tesaṃ apaññattaṃ paññāpentānaṃ abhinavasuṅkādipīḷitā manussā ‘‘atiupaddutamha, ke imesaṃ vijite vasissantī’’ti paccantaṃ pavisitvā corā vā corasahāyā vā hutvā janapadaṃ hananti. Paññattaṃ samucchindantānaṃ paveṇiāgatāni suṅkādīni agaṇhantānaṃ koso parihāyati, tato hatthiassabalakāyaorodhādayo yathānibaddhaṃ vaṭṭaṃ alabhamānā thāmabalena parihāyanti. Te neva yuddhakkhamā honti na pāricariyakkhamā. Porāṇaṃ vajjidhammaṃ samādāya avattantānaṃ vijite manussā ‘‘amhākaṃ puttaṃ pitaraṃ bhātaraṃ acoraṃyeva coroti <a name="V3.0155"></a> katvā chindiṃsu bhindiṃsū’’ti kujjhitvā paccantaṃ pavisitvā corā vā corasahāyā vā hutvā janapadaṃ hananti. Evaṃ rājūnaṃ parihāni hoti. Apaññattaṃ na paññāpentānaṃ pana ‘‘paveṇiāgataṃyeva rājāno karontī’’ti manussā haṭṭhatuṭṭhā kasivāṇijjādike kammante sampādenti. Paññattaṃ asamucchindantānaṃ paveṇiāgatāni suṅkādīni gaṇhantānaṃ koso vaḍḍhati, tato hatthiassabalakāyaorodhādayo yathānibaddhaṃ vaṭṭaṃ labhamānā thāmabalasampannā yuddhakkhamā ceva pāricariyakkhamā ca honti. Porāṇe vajjidhamme <a name="M3.0153"></a> samādāya vattantānaṃ manussā na ujjhāyanti. ‘‘Rājāno porāṇapaveṇiyā karonti, aṭṭakulikasenāpatiuparājūhi parikkhitaṃ sayampi parikkhipitvā paveṇipotthakaṃ vācāpetvā anucchavikameva <a name="P4.0012"></a> daṇḍaṃ pavattayanti, etesaṃ doso natthi, amhākaṃyeva doso’’ti appamattā kammante karonti. Evaṃ rājūnaṃ vuddhi hoti.</p>
  883. <p class="bodytext"><span class="bld">Sakkarissantī</span>ti yaṃkiñci tesaṃ sakkāraṃ karontā sundarameva karissanti. <span class="bld">Garuṃ karissantī</span>ti garubhāvaṃ paccupaṭṭhapetvā karissanti. <span class="bld">Mānessantī</span>ti manena piyāyissanti. <span class="bld">Pūjessantī</span>ti paccayapūjāya pūjessanti. <span class="bld">Sotabbaṃ maññissantī</span>ti divasassa dve tayo vāre upaṭṭhānaṃ gantvā tesaṃ kathaṃ sotabbaṃ saddhātabbaṃ maññissanti. Tattha ye evaṃ mahallakānaṃ rājūnaṃ sakkārādīni na karonti, ovādatthāya vā nesaṃ upaṭṭhānaṃ na gacchanti, te tehi vissaṭṭhā anovadiyamānā kīḷāpasutā rajjato parihāyanti. Ye pana tathā paṭipajjanti, tesaṃ mahallakarājāno ‘‘idaṃ kātabbaṃ idaṃ na kātabba’’nti porāṇapaveṇiṃ ācikkhanti. Saṅgāmaṃ patvāpi ‘‘evaṃ pavisitabbaṃ, evaṃ nikkhamitabba’’nti upāyaṃ dassenti. Te tehi ovadiyamānā yathāovādaṃ paṭipajjamānā sakkonti rajjapaveṇiṃ sandhāretuṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘vuddhiyeva licchavī vajjīnaṃ pāṭikaṅkhā’’ti.</p>
  884. <p class="bodytext"><span class="bld">Kulitthiyo</span>ti kulagharaṇiyo. <span class="bld">Kulakumāriyo</span>ti anividdhā tāsaṃ dhītaro. <span class="bld">Okassā</span>ti vā <span class="bld">pasayhā</span>ti vā pasayhākārassevetaṃ nāmaṃ. Okāsātipi paṭhanti. Tattha <a name="P4.0013"></a> <span class="bld">okassā</span>ti avakasitvā ākaḍḍhitvā. <span class="bld">Pasayhā</span>ti abhibhavitvā ajjhottharitvāti ayaṃ vacanattho. Evañhi karontānaṃ vijite manussā ‘‘amhākaṃ gehe puttabhātaropi, kheḷasiṅghānikādīni mukhena apanetvā saṃvaḍḍhitā dhītaropi ime balakkārena gahetvā attano ghare vāsentī’’ti kupitā paccantaṃ pavisitvā corā vā corasahāyā vā hutvā janapadaṃ hananti. Evaṃ akarontānaṃ pana vijite <a name="V3.0156"></a> manussā appossukkā sakāni kammāni karontā rājakosaṃ vaḍḍhenti. Evamettha vuddhihāniyo veditabbā.</p>
  885. <p class="bodytext"><span class="bld">Vajjīnaṃ</span> <a name="M3.0154"></a> <span class="bld">vajjicetiyānī</span>ti vajjirājūnaṃ vajjiraṭṭhe cittīkataṭṭhena cetiyānīti laddhanāmāni yakkhaṭṭhānāni. <span class="bld">Abbhantarānī</span>ti antonagare ṭhitāni. <span class="bld">Bāhirānī</span>ti bahinagare ṭhitāni. <span class="bld">Dinnapubbaṃ katapubba</span>nti pubbe dinnañca katañca. <span class="bld">No parihāpessantī</span>ti ahāpetvā yathāpavattameva karissanti. Dhammikaṃ baliṃ parihāpentānañhi devatā ārakkhaṃ susaṃvihitaṃ na karonti, anuppannaṃ dukkhaṃ uppādetuṃ asakkontiyopi uppannaṃ kāsasīsarogādiṃ vaḍḍhenti, saṅgāme patte sahāyā na honti. Aparihāpentānaṃ pana ārakkhaṃ susaṃvihitaṃ karonti, anuppannaṃ sukhaṃ uppādetuṃ asakkontiyopi uppannaṃ kāsasīsarogādiṃ haranti, saṅgāmasīse sahāyā hontīti. Evamettha vuddhihāniyo veditabbā.</p>
  886. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammikā rakkhāvaraṇaguttī</span>ti ettha rakkhā eva yathā anicchitaṃ nāgacchati, evaṃ āvaraṇato āvaraṇaṃ. Yathā icchitaṃ na nassati, evaṃ gopāyanato gutti. Tattha balakāyena parivāretvā rakkhanaṃ pabbajitānaṃ dhammikā rakkhāvaraṇagutti nāma na hoti. Yathā pana vihārassa upavane rukkhe na chindanti, vājikā vājaṃ na <a name="P4.0014"></a> karonti, pokkharaṇīsu macche na gaṇhanti, evaṃ karaṇaṃ dhammikā rakkhāvaraṇagutti nāma. <span class="bld">Kintī</span>ti kena nu kho kāraṇena.</p>
  887. <p class="bodytext">Tattha ye anāgatānaṃ arahantānaṃ āgamanaṃ na icchanti, te assaddhā honti appasannā. Pabbajite sampatte paccuggamanaṃ na karonti, gantvā na passanti, paṭisanthāraṃ na karonti, pañhaṃ na pucchanti, dhammaṃ na suṇanti, dānaṃ na denti, anumodanaṃ na suṇanti, nivāsanaṭṭhānaṃ na saṃvidahanti. Atha nesaṃ avaṇṇo uggacchati ‘‘asuko nāma rājā assaddho appasanno, pabbajite sampatte paccuggamanaṃ na karoti…pe… nivāsanaṭṭhānaṃ na saṃvidahatī’’ti. Taṃ sutvā pabbajitā tassa nagaradvārena gacchantāpi nagaraṃ na pavisanti. Evaṃ anāgatānaṃ arahantānaṃ anāgamanameva hoti. Āgatānaṃ pana phāsuvihāre asati yepi ajānitvā āgatā, te ‘‘vasissāmāti tāva cintetvā āgatamhā, imesaṃ pana rājūnaṃ iminā nīhārena ke vasissantī’’ti nikkhamitvā gacchanti. Evaṃ anāgatesu anāgacchantesu āgatesu dukkhaṃ viharantesu so doso pabbajitānaṃ anāvāso hoti. Tato devatārakkhā na hoti, devatārakkhāya <a name="V3.0157"></a> asati amanussā okāsaṃ <a name="M3.0155"></a> labhanti, amanussā ussannā anuppannaṃ byādhiṃ uppādenti. Sīlavantānaṃ dassanapañhapucchanādivatthukassa puññassa anāgamo hoti. Vipariyāyena yathāvuttakaṇhapakkhaviparītassa sukkapakkhassa sambhavo hotīti evamettha vuddhihāniyo veditabbā.</p>
  888. <p class="subhead">2. Vassakārasuttavaṇṇanā</p>
  889. <p class="bodytext"><a name="para22"></a><a name="para22_an7"></a><span class="paranum">22</span>. Dutiye <span class="bld">abhiyātukāmo</span>ti abhibhavanatthāya yātukāmo. <span class="bld">Vajjī</span>ti vajjirājāno. <span class="bld">Evaṃmahiddhike</span>ti evaṃ mahatiyā rājiddhiyā samannāgate. Etena nesaṃ samaggabhāvaṃ katheti. <span class="bld">Evaṃmahānubhāve</span>ti evaṃ mahantena rājānubhāvena samannāgate<a name="P4.0015"></a>. Etena nesaṃ hatthisippādīsu katasikkhataṃ katheti, yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘sikkhitā vatime licchavikumārakā, susikkhitā vatime licchavikumārakā, yatra hi nāma sukhumena tāḷacchiggaḷena asanaṃ atipātayissanti poṅkhānupoṅkhaṃ avirādhita’’nti (saṃ. ni. 5.1115). <span class="bld">Ucchecchāmī</span>ti ucchindissāmi. <span class="bld">Vināsessāmī</span>ti adassanaṃ nayissāmi. <span class="bld">Anayabyasana</span>nti avaḍḍhiñceva, ñātibyasanañca. <span class="bld">Āpādessāmī</span>ti pāpayissāmi.</p>
  890. <p class="bodytext">Iti kira so ṭhānanisajjādīsu imaṃ yuddhakathameva katheti, ‘‘gamanasajjā hothā’’ti ca balakāyaṃ āṇāpeti. Kasmā? Gaṅgāya kira ekaṃ paṭṭanagāmaṃ nissāya addhayojanaṃ ajātasattuno vijitaṃ, addhayojanaṃ licchavīnaṃ. Tatra pabbatapādato mahagghabhaṇḍaṃ otarati. Taṃ sutvā ‘‘ajja yāmi, sve yāmī’’ti ajātasattuno saṃvidahantasseva licchavino samaggā sammodamānā puretaraṃ āgantvā sabbaṃ gaṇhanti. Ajātasattu pacchā āgantvā taṃ pavattiṃ ñatvā kujjhitvā gacchati. Te punasaṃvaccharepi tatheva karonti. Atha so balavāghātajāto, tadā evamakāsi.</p>
  891. <p class="bodytext">Tato cintesi – ‘‘gaṇena saddhiṃ yuddhaṃ nāma bhāriyaṃ, ekopi moghappahāro nāma natthi. Ekena kho pana paṇḍitena saddhiṃ mantetvā karonto niraparādho hoti, paṇḍito ca satthārā sadiso natthi, satthā ca avidūre dhuravihāre vasati, handāhaṃ pesetvā pucchāmi. Sace me gatena <a name="M3.0156"></a> koci attho bhavissati, satthā tuṇhī bhavissati. Anatthe pana sati <a name="P4.0016"></a> ‘kiṃ rañño tattha <a name="V3.0158"></a> gatenā’ti vakkhatī’’ti. So vassakāraṃ brāhmaṇaṃ pesesi. Brāhmaṇo gantvā bhagavato tamatthaṃ ārocesi. Tena vuttaṃ – <span class="bld">atha kho rājā…pe… āpādessāmi vajjī</span>ti.</p>
  892. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhagavantaṃ bījayamāno</span>ti thero vattasīse ṭhatvā bhagavantaṃ bījati, bhagavato pana sītaṃ vā uṇhaṃ vā natthi. Bhagavā brāhmaṇassa vacanaṃ sutvā tena saddhiṃ amantetvā therena saddhiṃ mantetukāmo <span class="bld">kinti te, ānanda, suta</span>ntiādimāha. Taṃ vuttatthameva.</p>
  893. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekamidāha</span>nti idaṃ bhagavā pubbe vajjīnaṃ imassa vajjisattakassa desitabhāvappakāsanatthaṃ āha. <span class="bld">Akaraṇīyā</span>ti akattabbā, aggahetabbāti attho. <span class="bld">Yadida</span>nti nipātamattaṃ. <span class="bld">Yuddhassā</span>ti karaṇatthe sāmivacanaṃ, abhimukhaṃ yuddhena gahetuṃ na sakkāti attho. <span class="bld">Aññatra upalāpanāyā</span>ti ṭhapetvā upalāpanaṃ. Upalāpanā nāma ‘‘alaṃ vivādena, idāni samaggā homā’’ti hatthiassarathahiraññasuvaṇṇādīni pesetvā saṅgahakaraṇaṃ, evañhi saṅgahaṃ katvā kevalaṃ vissāsena sakkā gaṇhitunti attho. <span class="bld">Aññatra mithubhedā</span>ti ṭhapetvā mithubhedaṃ. Iminā ‘‘aññamaññabhedaṃ katvāpi sakkā ete gahetu’’nti dasseti. Idaṃ brāhmaṇo bhagavato kathāya nayaṃ labhitvā āha. Kiṃ pana bhagavā brāhmaṇassa imāya kathāya nayalābhaṃ jānātīti? Āma jānāti. Jānanto kasmā kathesi? Anukampāya. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘mayā akathitepi katipāhena gantvā sabbe gaṇhissati, kathite pana samagge bhindanto tīhi saṃvaccharehi gaṇhissati. Ettakampi jīvitameva varaṃ. Ettakañhi jīvantā attano patiṭṭhābhūtaṃ puññaṃ karissantī’’ti. <span class="bld">Abhinanditvā</span>ti <a name="P4.0017"></a> cittena nanditvā. <span class="bld">Anumoditvā</span>ti ‘‘yāva subhāsitamidaṃ bhotā gotamenā’’ti vācāya anumoditvā. <span class="bld">Pakkāmī</span>ti rañño santikaṃ gato. Rājāpi tameva pesetvā sabbe bhinditvā gantvā anayabyasanaṃ pāpesi.</p>
  894. <p class="subhead">3. Paṭhamasattakasuttavaṇṇanā</p>
  895. <p class="bodytext"><a name="para23"></a><a name="para23_an7"></a><span class="paranum">23</span>. Tatiye <span class="bld">abhiṇhaṃ sannipātā</span>ti idaṃ vajjisattake vuttasadisameva. Idhāpi ca abhiṇhaṃ asannipatantā disāsu āgatasāsanaṃ na suṇanti, tato <a name="M3.0157"></a> ‘‘asukavihārasīmā ākulā, uposathappavāraṇā ṭhitā, asukasmiṃ ṭhāne bhikkhū vejjakammadūtakammādīni karonti, viññattibahulā phalapupphadānādīhi jīvikaṃ kappentī’’tiādīni na jānanti. Pāpabhikkhūpi ‘‘pamatto <a name="V3.0159"></a> saṅgho’’ti ñatvā rāsibhūtā sāsanaṃ osakkāpenti. Abhiṇhaṃ sannipatantā pana taṃ pavattiṃ suṇanti, tato bhikkhusaṅghaṃ pesetvā sīmaṃ ujuṃ kārenti, uposathappavāraṇāyo pavattāpenti, micchājīvānaṃ ussannaṭṭhāne ariyavaṃsike pesetvā ariyavaṃsaṃ kathāpenti, pāpabhikkhūnaṃ vinayadharehi niggahaṃ kārāpenti. Pāpabhikkhūpi ‘‘appamatto saṅgho, na sakkā amhehi vaggabandhanena vicaritu’’nti bhijjitvā palāyanti. Evamettha vuddhihāniyo veditabbā.</p>
  896. <p class="bodytext"><span class="bld">Samaggā</span>tiādīsu cetiyapaṭijagganatthaṃ vā bodhigharauposathāgāracchādanatthaṃ vā katikavattaṃ vā ṭhapetukāmatāya ‘‘saṅgho sannipatatū’’ti bheriyā vā ghaṇṭiyā vā ākoṭitamattāya ‘‘mayhaṃ cīvarakammaṃ atthi, mayhaṃ patto pacitabbo, mayhaṃ navakammaṃ atthī’’ti vikkhepaṃ karontā na samaggā sannipatanti nāma. Sabbaṃ pana taṃ kammaṃ <a name="P4.0018"></a> ṭhapetvā ‘‘ahaṃ purimataraṃ, ahaṃ purimatara’’nti ekappahāreneva sannipatantā samaggā sannipatanti nāma. Sannipatitā pana cintetvā mantetvā kattabbaṃ katvā ekatova avuṭṭhahantā na samaggā vuṭṭhahanti nāma. Evaṃ vuṭṭhitesu hi ye paṭhamaṃ gacchanti, tesaṃ evaṃ hoti ‘‘amhehi bāhirakathāva sutā, idāni vinicchayakathā bhavissatī’’ti. Ekappahāreneva vuṭṭhahantā samaggā vuṭṭhahanti nāma. Apica ‘‘asukaṭṭhāne vihārasīmā ākulā, uposathappavāraṇā ṭhitā, asukaṭṭhāne vejjakammādikārakā pāpabhikkhū ussannā’’ti sutvā ‘‘ko gantvā tesaṃ niggahaṃ karissatī’’ti vutte ‘‘ahaṃ paṭhamaṃ, ahaṃ paṭhama’’nti vatvā gacchantāpi samaggā vuṭṭhahanti nāma.</p>
  897. <p class="bodytext">Āgantukaṃ pana disvā ‘‘imaṃ pariveṇaṃ yāhi, etaṃ pariveṇaṃ yāhi, ayaṃ ko’’ti avatvā sabbe vattaṃ karontāpi, jiṇṇapattacīvarakaṃ disvā tassa bhikkhācāravattena pattacīvaraṃ pariyesantāpi, gilānassa gilānabhesajjaṃ pariyesamānāpi, gilānameva anāthaṃ ‘‘asukapariveṇaṃ yāhī’’ti avatvā attano attano pariveṇe paṭijaggantāpi, eko olīyamānako <a name="M3.0158"></a> gantho hoti, paññavantaṃ bhikkhuṃ saṅgaṇhitvā tena taṃ ganthaṃ ukkhipāpentāpi samaggā saṅghakaraṇīyāni karonti nāma.</p>
  898. <p class="bodytext"><span class="bld">Appaññatta</span>ntiādīsu navaṃ adhammikaṃ katikavattaṃ vā sikkhāpadaṃ vā gaṇhantā appaññattaṃ paññāpenti nāma purāṇasanthatavatthusmiṃ sāvatthiyaṃ bhikkhū viya. Uddhammaṃ ubbinayaṃ sāsanaṃ dīpentā paññattaṃ samucchindanti nāma, vassasataparinibbute bhagavati vesālikā vajjiputtakā <a name="V3.0160"></a> viya. Khuddānukhuddakā pana āpattiyo sañcicca vītikkamantā yathāpaññattesu sikkhāpadesu samādāya na vattanti nāma assajipunabbasukā viya. Tathā akarontā pana apaññattaṃ na paññāpenti, paññattaṃ na samucchindanti<a name="P4.0019"></a>, yathāpaññattesu sikkhāpadesu samādāya vattanti nāma āyasmā upaseno viya, āyasmā yaso kākaṇḍakaputto viya, āyasmā mahākassapo viya ca. <span class="bld">Vuddhiyevā</span>ti sīlādiguṇehi vuddhiyeva, no parihāni.</p>
  899. <p class="bodytext"><span class="bld">Therā</span>ti thirabhāvappattā therakārakehi guṇehi samannāgatā. Bahū rattiyo jānantīti <span class="bld">rattaññū</span>. Ciraṃ pabbajitānaṃ etesanti <span class="bld">cirapabbajitā</span>. Saṅghassa pitiṭṭhāne ṭhitāti <span class="bld">saṅghapitaro</span>. Pitiṭṭhāne ṭhitattā saṅghaṃ pariṇenti, pubbaṅgamā hutvā tīsu sikkhāsu pavattentīti <span class="bld">saṅghapariṇāyakā</span>.</p>
  900. <p class="bodytext">Ye tesaṃ sakkārādīni na karonti, ovādatthāya dve tayo vāre upaṭṭhānaṃ na gacchanti, tepi tesaṃ ovādaṃ na denti, paveṇikathaṃ na kathenti, sārabhūtaṃ dhammapariyāyaṃ na sikkhāpenti. Te tehi vissaṭṭhā sīlādīhi dhammakkhandhehi sattahi ca ariyadhanehīti evamādīhi guṇehi parihāyanti. Ye pana tesaṃ sakkārādīni karonti, upaṭṭhānaṃ gacchanti, tesaṃ te ‘‘evaṃ te abhikkamitabba’’ntiādikaṃ ovādaṃ denti, paveṇikathaṃ kathenti, sārabhūtaṃ dhammapariyāyaṃ sikkhāpenti, terasahi dhutaṅgehi dasahi kathāvatthūhi anusāsanti. Te tesaṃ ovāde ṭhatvā sīlādīhi guṇehi vaḍḍhamānā sāmaññatthaṃ anupāpuṇanti. Evamettha hānivuddhiyo daṭṭhabbā.</p>
  901. <p class="bodytext">Punabbhavo sīlamassāti ponobbhavikā, punabbhavadāyikāti attho, tassā <span class="bld">ponobbhavikāya. Na vasaṃ gacchissantī</span>ti ettha ye catunnaṃ paccayānaṃ kāraṇā upaṭṭhākānaṃ padānupadikā hutvā gāmato gāmaṃ vicaranti<a name="P4.0020"></a>, te tassā <a name="M3.0159"></a> vasaṃ gacchanti nāma. Itare na gacchanti. Tattha hānivuddhiyo pākaṭāyeva.</p>
  902. <p class="bodytext"><span class="bld">Āraññakesū</span>ti pañcadhanusatikapacchimesu. <span class="bld">Sāpekkhā</span>ti sālayā. Gāmantasenāsanesu hi jhānaṃ appetvāpi tato vuṭṭhitamattova itthipurisadārakadārikādisaddaṃ suṇāti, yenassa adhigatavisesopi hāyatiyeva. Araññasenāsane niddāyitvāpi pabuddhamatto sīhabyagghamorādīnaṃ saddaṃ suṇāti, yena araññe pītiṃ paṭilabhitvā tameva sammasanto aggaphale patiṭṭhāti. Iti bhagavā <a name="V3.0161"></a> gāmantasenāsane jhānaṃ appetvā nisinnabhikkhuto araññe niddāyamānameva pasaṃsati. Tasmā tameva atthavasaṃ paṭicca ‘‘āraññakesu senāsanesu sāpekkhā bhavissantī’’ti āha.</p>
  903. <p class="bodytext"><span class="bld">Paccattaññeva satiṃ upaṭṭhāpessantī</span>ti attanāva attano abbhantare satiṃ upaṭṭhapessanti. <span class="bld">Pesalā</span>ti piyasīlā. Idhāpi sabrahmacārīnaṃ āgamanaṃ anicchantā nevāsikā assaddhā honti appasannā, vihāraṃ sampattabhikkhūnaṃ paccuggamana-pattacīvarapaṭiggahaṇa-āsanapaññāpanatālavaṇṭaggahaṇādīni na karonti. Atha nesaṃ avaṇṇo uggacchati ‘‘asukavihāravāsino bhikkhū assaddhā appasannā vihāraṃ paviṭṭhānaṃ vattappaṭivattampi na karontī’’ti. Taṃ sutvā pabbajitā vihāradvārena gacchantāpi vihāraṃ na pavisanti. Evaṃ anāgatānaṃ anāgamanameva hoti. Āgatānaṃ pana phāsuvihāre <a name="P4.0021"></a> asati yepi ajānitvā āgatā, te ‘‘vasissāmāti tāvacintetvā āgatamhā, imesaṃ pana nevāsikānaṃ iminā nīhārena ko vasissatī’’ti nikkhamitvā gacchanti. Evaṃ so vihāro aññesaṃ bhikkhūnaṃ anāvāsova hoti. Tato nevāsikā sīlavantānaṃ dassanaṃ alabhantā kaṅkhāvinodakaṃ vā ācārasikkhāpakaṃ vā madhuradhammasavanaṃ vā na labhanti. Tesaṃ neva aggahitadhammaggahaṇaṃ na gahitasajjhāyakaraṇaṃ hoti. Iti nesaṃ hāniyeva hoti, na vuddhi.</p>
  904. <p class="bodytext">Ye pana sabrahmacārīnaṃ āgamanaṃ icchanti, te saddhā honti pasannā, āgatānaṃ sabrahmacārīnaṃ paccuggamanādīni katvā senāsanaṃ paññapetvā denti<a name="M3.0160"></a>, te gahetvā bhikkhācāraṃ pavisanti, kaṅkhaṃ vinodenti, madhuradhammassavanaṃ labhanti. Atha nesaṃ kittisaddo uggacchati ‘‘asukavihāre bhikkhū evaṃ saddhā pasannā vattasampannā saṅgāhakā’’ti. Taṃ sutvā bhikkhū dūratopi āgacchanti. Tesaṃ nevāsikā vattaṃ karonti, samīpaṃ gantvā vuḍḍhataraṃ āgantukaṃ vanditvā nisīdanti, navakatarassa santike āsanaṃ gahetvā nisīditvā ‘‘imasmiṃ vihāre vasissatha, gamissathā’’ti pucchanti. ‘‘Gamissāmā’’ti vutte ‘‘sappāyaṃ senāsanaṃ, sulabhā bhikkhā’’tiādīni vatvā gantuṃ na denti. Vinayadharo ce hoti, tassa santike vinayaṃ sajjhāyanti. Suttantādidharo ce, tassa santike taṃ taṃ dhammaṃ sajjhāyanti. Te āgantukatherānaṃ ovāde ṭhatvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇanti. Āgantukā ‘‘ekaṃ dve divasāni vasissāmāti āgatamhā, imesaṃ pana sukhasaṃvāsatāya dasa dvādasa vassāni vasimhā’’ti vattāro honti. Evamettha hānivuddhiyo veditabbā.</p>
  905. <p class="subhead">4. Dutiyasattakasuttavaṇṇanā</p>
  906. <p class="bodytext"><a name="para24"></a><a name="para24_an7"></a><span class="paranum">24</span>. Catutthe <a name="V3.0162"></a><a name="P4.0022"></a> <span class="bld">na kammārāmā</span>ti ye divasaṃ cīvarakamma-kāyabandhanaparissāvana-dhammakaraṇa-sammajjani-pādakaṭhalikādīneva karonti, te sandhāyesa paṭikkhepo. Yo pana tesaṃ karaṇavelāya evaṃ etāni karoti, uddesavelāya uddesaṃ gaṇhāti, sajjhāyavelāya sajjhāyati, cetiyaṅgaṇavattavelāya cetiyaṅgaṇavattaṃ karoti, manasikāravelāya manasikāraṃ karoti, na so kammārāmo nāma.</p>
  907. <p class="bodytext">Yo itthivaṇṇapurisavaṇṇādivasena ālāpasallāpaṃ karontoyeva rattindivaṃ vītināmeti, evarūpe bhasse pariyantakārī na hoti, ayaṃ <span class="bld">bhassārāmo</span> nāma. Yo pana rattindivaṃ dhammaṃ katheti, pañhaṃ vissajjeti, ayaṃ appabhassova bhasse pariyantakārīyeva. Kasmā? ‘‘Sannipatitānaṃ vo, bhikkhave, dvayaṃ karaṇīyaṃ dhammī vā kathā ariyo vā tuṇhībhāvo’’ti (ma. ni. 1.273) vuttattā.</p>
  908. <p class="bodytext">Yo ṭhitopi gacchantopi nisinnopi thinamiddhābhibhūto niddāyatiyeva, ayaṃ <span class="bld">niddārāmo</span> nāma. Yassa pana karajakāyagelaññena cittaṃ bhavaṅgaṃ <a name="M3.0161"></a> otarati, nāyaṃ niddārāmo. Tenevāha – ‘‘abhijānāmahaṃ, aggivessana<a name="P4.0023"></a>, gimhānaṃ pacchime māse pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññapetvā dakkhiṇena passena sato sampajāno niddaṃ okkamitā’’ti (ma. ni. 1.387).</p>
  909. <p class="bodytext">Yo ‘‘ekassa dutiyo, dvinnaṃ tatiyo, tiṇṇaṃ catuttho’’ti evaṃ saṃsaṭṭhova viharati, ekako assādaṃ na labhati, ayaṃ <span class="bld">saṅgaṇikārāmo</span>. Yo pana catūsu iriyāpathesu ekakova assādaṃ labhati, nāyaṃ saṅgaṇikārāmo.</p>
  910. <p class="bodytext">Asantasambhāvanicchāya samannāgatā dussīlā <span class="bld">pāpicchā</span> nāma. Yesaṃ pāpakā mittā catūsu iriyāpathesu saha ayanato pāpasahāyā, ye ca tanninnatappoṇatappabbhāratāya pāpesu sampavaṅkā, te <span class="bld">pāpamittā pāpasahāyā pāpasampavaṅkā</span> nāma.</p>
  911. <p class="bodytext"><span class="bld">Oramattakenā</span>ti <a name="V3.0163"></a> avaramattakena appamattakena. <span class="bld">Antarā</span>ti arahattaṃ appatvāva etthantare. <span class="bld">Vosāna</span>nti pariniṭṭhitabhāvaṃ ‘‘alamettāvatā’’ti osakkanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yāva sīlapārisuddhijjhānavipassanā sotāpannabhāvādīnaṃ aññataramattakena vosānaṃ nāpajjissanti, tāva vuddhiyeva bhikkhūnaṃ pāṭikaṅkhā, no parihānīti.</p>
  912. <p class="subhead">7. Saññāsuttavaṇṇanā</p>
  913. <p class="bodytext"><a name="para27"></a><a name="para27_an7"></a><span class="paranum">27</span>. Sattame <span class="bld">aniccasaññā</span>dayo aniccānupassanādīhi sahagatasaññā.</p>
  914. <p class="subhead">8. Paṭhamaparihānisuttavaṇṇanā</p>
  915. <p class="bodytext"><a name="para28"></a><a name="para28_an7"></a><span class="paranum">28</span>. Aṭṭhame uppannānaṃ saṅghakiccānaṃ nittharaṇena bhāraṃ vahantīti <span class="bld">bhāravāhino. Te tena paññāyissantī</span>ti te therā tena attano therabhāvānurūpena kiccena paññāyissanti. <span class="bld">Tesu yogaṃ</span> <a name="P4.0024"></a> <span class="bld">āpajjatī</span>ti payogaṃ āpajjati, sayaṃ tāni kiccāni kātuṃ ārabhatīti.</p>
  916. <p class="subhead">9. Dutiyaparihānisuttavaṇṇanā</p>
  917. <p class="bodytext"><a name="para29"></a><a name="para29_an7"></a><span class="paranum">29</span>. Navame <a name="M3.0162"></a> <span class="bld">bhikkhudassanaṃ hāpetī</span>ti bhikkhusaṅghassa dassanatthāya gamanaṃ hāpeti. <span class="bld">Adhisīle</span>ti pañcasīladasasīlasaṅkhāte uttamasīle. <span class="bld">Ito bahiddhā</span>ti imamhā sāsanā bahiddhā. <span class="bld">Dakkhiṇeyyaṃ gavesatī</span>ti deyyadhammapaṭiggāhake pariyesati. <span class="bld">Tattha ca pubbakāraṃ karotī</span>ti tesaṃ bāhirānaṃ titthiyānaṃ datvā pacchā bhikkhūnaṃ deti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  918. <p class="centered">Vajjisattakavaggo tatiyo.</p>
  919. <a name="an7_1_4"></a>
  920. <p class="chapter">4. Devatāvaggo</p>
  921. <p class="subhead">5. Paṭhamamittasuttavaṇṇanā</p>
  922. <p class="bodytext"><a name="para36"></a><a name="para36_an7"></a><span class="paranum">36</span>. Catutthassa <a name="V3.0164"></a> pañcame <span class="bld">duddada</span>nti duppariccajaṃ mahārahaṃ bhaṇḍakaṃ. <span class="bld">Dukkaraṃ karotī</span>ti kātuṃ asukaraṃ kammaṃ karoti. <span class="bld">Dukkhamaṃ khamatī</span>ti sahāyassa atthāya duradhivāsaṃ adhivāseti. <span class="bld">Guyhamassa āvikarotī</span>ti attano guyhaṃ tassa āvikaroti. <span class="bld">Guyhamassa pariguhatī</span>ti tassa guyhaṃ aññesaṃ nācikkhati. <span class="bld">Khīṇena nātimaññatī</span>ti tassa bhoge khīṇe tena khayena taṃ nātimaññati, tasmiṃ omānaṃ attani ca atimānaṃ na karoti.</p>
  923. <p class="subhead">6. Dutiyamittasuttavaṇṇanā</p>
  924. <p class="bodytext"><a name="para37"></a><a name="para37_an7"></a><span class="paranum">37</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">vattā</span>ti vacanakusalo. <span class="bld">Vacanakkhamo</span>ti vacanaṃ khamati, dinnaṃ ovādaṃ karoti. <span class="bld">Gambhīra</span>nti guyhaṃ rahassaṃ jhānanissitaṃ vipassanāmaggaphalanibbānanissitaṃ.</p>
  925. <p class="subhead">7. Paṭhamapaṭisambhidāsuttavaṇṇanā</p>
  926. <p class="bodytext"><a name="para38"></a><a name="para38_an7"></a><span class="paranum">38</span>. Sattame <a name="P4.0025"></a> <span class="bld">idaṃ me cetaso līnatta</span>nti uppanne cetaso līnatte ‘‘idaṃ me cetaso līnatta’’nti yathāsabhāvato jānāti. <span class="bld">Ajjhattaṃ saṃkhittaṃ</span> nāma thinamiddhānugataṃ. <span class="bld">Bahiddhā vikkhittaṃ</span> nāma pañcasu kāmaguṇesu <a name="M3.0163"></a> vikkhittaṃ. <span class="bld">Vedanā</span>tiādīni papañcamūlavasena gahitāni. Vedanā hi taṇhāya mūlaṃ sukhavasena taṇhuppattito, saññā diṭṭhiyā mūlaṃ avibhūtārammaṇe diṭṭhiuppattito, vitakko mānassa mūlaṃ vitakkavasena asmīti mānuppattito. <span class="bld">Sappāyāsappāyesū</span>ti upakārānupakāresu. <span class="bld">Nimitta</span>nti kāraṇaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  927. <p class="centered">Devatāvaggo catuttho.</p>
  928. <a name="an7_1_5"></a>
  929. <p class="chapter">5. Mahāyaññavaggo</p>
  930. <p class="subhead">1-2. Sattaviññāṇaṭṭhitisuttādivaṇṇanā</p>
  931. <p class="bodytext"><a name="para44-45"></a><a name="para44-45_an7"></a><span class="paranum">44-45</span>. Pañcamassa <a name="V3.0165"></a> paṭhame <span class="bld">viññāṇaṭṭhitiyo</span>ti paṭisandhiviññāṇassa ṭhānāni. <span class="bld">Seyyathāpī</span>ti nidassanatthe nipāto, yathā manussāti attho. Aparimāṇesu hi cakkavāḷesu aparimāṇānaṃ manussānaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena dvepi ekasadisā natthi. Yepi hi katthaci yamakabhātaro vaṇṇena vā saṇṭhānena vā sadisā honti, tesampi ālokitavilokitakathitahasitagamanaṭṭhānādīhi viseso hotiyeva. Tasmā <span class="bld">nānattakāyā</span>ti vuttā. Paṭisandhisaññā pana nesaṃ tihetukāpi dvihetukāpi ahetukāpi hoti. Tasmā <span class="bld">nānattasaññino</span>ti vuttā. <span class="bld">Ekacce ca devā</span>ti cha kāmāvacaradevā. Tesu hi kesañci kāyo nīlo hoti, kesañci pītakādivaṇṇo. Saññā pana tesaṃ dvihetukāpi tihetukāpi hoti, ahetukā natthi. <span class="bld">Ekacce</span> <a name="P4.0026"></a> <span class="bld">ca vinipātikā</span>ti catuapāyavinimuttā uttaramātā yakkhinī, piyaṅkaramātā, phussamittā, dhammaguttāti evamādikā aññe ca vemānikā petā. Etesañhi pītaodātakāḷamaṅguracchavisāmavaṇṇādivasena ceva kisa thūlarassadīghavasena ca kāyo nānā hoti, manussānaṃ viya dvihetukatihetukaahetukavasena saññāpi. Te pana devā viya na mahesakkhā, kapaṇamanussā viya appesakkhā dullabhaghāsacchādanā dukkhapīḷitā viharanti. Ekacce kāḷapakkhe dukkhitā juṇhapakkhe sukhitā honti. Tasmā sukhasamussayato vinipatitattā <span class="bld">vinipātikā</span>ti vuttā. Ye panettha tihetukā, tesaṃ dhammābhisamayopi hoti piyaṅkaramātādīnaṃ viya.</p>
  932. <p class="bodytext"><span class="bld">Brahmakāyikā</span>ti <a name="M3.0164"></a> brahmapārisajjabrahmapurohitamahābrahmāno. <span class="bld">Paṭhamābhinibbattā</span>ti te sabbepi paṭhamajjhānena abhinibbattā. Brahmapārisajjā pana parittena abhinibbattā, tesaṃ kappassa tatiyo bhāgo āyuppamāṇaṃ. Brahmapurohitā majjhimena, tesaṃ upaḍḍhakappo āyuppamāṇaṃ, kāyo ca tesaṃ vipphārikataro hoti. Mahābrahmāno paṇītena, tesaṃ kappo āyuppamāṇaṃ, kāyo ca pana tesaṃ ativipphārikova hoti. Iti te kāyassa nānattā paṭhamajjhānavasena saññāya ekattā <span class="bld">nānattakāyā ekattasaññino</span>ti veditabbā.</p>
  933. <p class="bodytext">Yathā <a name="V3.0166"></a> ca te, evaṃ catūsu apāyesu sattā. Nirayesu hi kesañci gāvutaṃ, kesañci aḍḍhayojanaṃ, kesañci yojanaṃ attabhāvo hoti, devadattassa <a name="P4.0027"></a> pana yojanasatiko jāto. Tiracchānesupi keci khuddakā, keci mahantā. Pettivisayesupi keci saṭṭhihatthā, keci asītihatthā honti, keci suvaṇṇā, keci dubbaṇṇā. Tathā kālakañcikā asurā. Apicettha dīghapiṭṭhikapetā nāma saṭṭhiyojanikāpi honti. Saññā pana sabbesampi akusalavipākāhetukāva hoti. Iti āpāyikāpi <span class="bld">nānattakāyā ekattasaññino</span>tveva saṅkhyaṃ gacchanti.</p>
  934. <p class="bodytext"><span class="bld">Ābhassarā</span>ti daṇḍaukkāya acci viya etesaṃ sarīrato ābhā chijjitvā chijjitvā patantī viya sarati vissaratīti ābhassarā. Tesu pañcakanaye dutiyatatiyajjhānadvayaṃ parittaṃ bhāvetvā upapannā parittābhā nāma honti, tesaṃ dve kappā āyuppamāṇaṃ. Majjhimaṃ bhāvetvā upapannā appamāṇābhā nāma honti, tesaṃ cattāro kappā āyuppamāṇaṃ. Paṇītaṃ bhāvetvā upapannā ābhassarā nāma honti, tesaṃ aṭṭha kappā āyuppamāṇaṃ. Idha pana ukkaṭṭhaparicchedavasena sabbeva te gahitā. Sabbesañhi tesaṃ kāyo ekavipphārova hoti, saññā pana avitakkavicāramattā vā avitakkaavicārā vāti nānā.</p>
  935. <p class="bodytext"><span class="bld">Subhakiṇhā</span>ti subhena vokiṇṇā vikiṇṇā, subhena sarīrappabhāvaṇṇena ekagghanāti attho. Etesañhi na ābhassarānaṃ viya chijjitvā chijjitvā pabhā gacchati. Pañcakanaye pana parittamajjhimapaṇītassa catutthajjhānassa vasena soḷasabāttiṃsacatussaṭṭhikappāyukā parittaappamāṇasubhakiṇhā nāma hutvā nibbattanti. Iti sabbepi <a name="P4.0028"></a> te <span class="bld">ekattakāyā</span> ceva catutthajjhānasaññāya <a name="M3.0165"></a> <span class="bld">ekattasaññino</span> cāti veditabbā. <span class="bld">Vehapphalā</span>pi catutthaviññāṇaṭṭhitimeva bhajanti. <span class="bld">Asaññasattā</span> viññāṇābhāvā ettha saṅgahaṃ na gacchanti, sattāvāsesu gacchanti.</p>
  936. <p class="bodytext"><span class="bld">Suddhāvāsā</span> vivaṭṭapakkhe ṭhitā na sabbakālikā, kappasatasahassampi asaṅkheyyampi buddhasuññe loke na uppajjanti. Soḷasakappasahassaabbhantare buddhesu uppannesuyeva uppajjanti. Dhammacakkappavattissa bhagavato khandhāvāraṭṭhānasadisā honti. Tasmā neva viññāṇaṭṭhitiṃ na sattāvāsaṃ bhajanti. Mahāsīvatthero pana ‘‘na kho pana so, sāriputta, āvāso sulabharūpo, yo mayā anāvutthapubbo iminā dīghena addhunā aññatra suddhāvāsehi devehī’’ti <a name="V3.0167"></a> (ma. ni. 1.160) iminā suttena suddhāvāsāpi catutthaviññāṇaṭṭhitiṃ catutthasattāvāsañca bhajantīti vadati, taṃ appatibāhiyattā suttassa anuññātaṃ.</p>
  937. <p class="bodytext">Nevasaññānāsaññāyatanaṃ yatheva saññāya, evaṃ viññāṇassāpi sukhumattā neva viññāṇaṃ nāviññāṇaṃ. Tasmā viññāṇaṭṭhitīsu na vuttaṃ. Dutiye <span class="bld">samādhiparikkhārā</span>ti maggasamādhissa sambhārā.</p>
  938. <p class="subhead">3. Paṭhamaaggisuttavaṇṇanā</p>
  939. <p class="bodytext"><a name="para46"></a><a name="para46_an7"></a><span class="paranum">46</span>. Tatiye sabbepi rāgādayo anuḍahanaṭṭhena <span class="bld">aggī. Āhuneyyaggī</span>tiādīsu panettha āhunaṃ vuccati sakkāro, āhunaṃ arahantīti āhuneyyā. Mātāpitaro hi puttānaṃ bahupakārattā āhunaṃ arahanti, tesu vippaṭipajjamānā puttā nirayādīsu nibbattanti. Tasmā kiñcāpi mātāpitaro na <a name="P4.0029"></a> anuḍahanti, anuḍahanassa pana paccayā honti. Iti anuḍahanaṭṭheneva āhuneyyaggīti vuccanti. <span class="bld">Gahapatī</span>ti pana gehasāmiko vuccati, so mātugāmassa sayanavatthālaṅkārādianuppadānena bahupakāro. Taṃ aticaranto mātugāmo nirayādīsu nibbattati. Tasmā sopi purimanayeneva anuḍahanaṭṭhena <span class="bld">gahapataggī</span>ti vutto. <span class="bld">Dakkhiṇeyyaggī</span>ti ettha pana dakkhiṇāti cattāro paccayā, bhikkhusaṅgho dakkhiṇeyyo. So hi gihīnaṃ tīsu saraṇesu pañcasu sīlesu dasasu sīlesu mātāpitupaṭṭhāne dhammikasamaṇabrāhmaṇupaṭṭhāneti evamādīsu kalyāṇadhammesu niyojanena bahupakāro. Tasmiṃ micchāpaṭipannā gihī <a name="M3.0166"></a> bhikkhusaṅghaṃ akkositvā paribhāsitvā nirayādīsu nibbattanti. Tasmā sopi purimanayeneva anuḍahanaṭṭhena dakkhiṇeyyaggīti vutto. Kaṭṭhato nibbatto pākatikova aggi <span class="bld">kaṭṭhaggi</span> nāma.</p>
  940. <p class="subhead">4. Dutiyaaggisuttavaṇṇanā</p>
  941. <p class="bodytext"><a name="para47"></a><a name="para47_an7"></a><span class="paranum">47</span>. Catutthe <span class="bld">uggatasarīrassā</span>ti so kira brāhmaṇamahāsālo attabhāvenapi bhogehipi uggato sārappatto ahosi, tasmā uggatasarīrotveva paññāyittha. <span class="bld">Upakkhaṭo</span>ti paccupaṭṭhito. <span class="bld">Thūṇūpanītānī</span>ti yūpasaṅkhātaṃ thūṇaṃ upanītāni. <span class="bld">Yaññatthāyā</span>ti vadhitvā yajanatthāya. <span class="bld">Upasaṅkamī</span>ti so <a name="V3.0168"></a> kira sabbaṃ taṃ yaññasambhāraṃ sajjetvā cintesi – ‘‘samaṇo kira gotamo mahāpañño, kiṃ nu kho me yaññassa vaṇṇaṃ kathessati udāhu avaṇṇaṃ, pucchitvā jānissāmī’’ti iminā kāraṇena yena bhagavā tenupasaṅkami. <span class="bld">Aggissa</span> <a name="P4.0030"></a> <span class="bld">ādāna</span>nti yaññayajanatthāya navassa maṅgalaggino ādiyanaṃ. <span class="bld">Sabbena sabba</span>nti sabbena sutena sabbaṃ sutaṃ sameti saṃsandati, ekasadisaṃ hotīti dasseti. <span class="bld">Satthānī</span>ti vihiṃsanaṭṭhena satthāni viyāti satthāni. <span class="bld">Sayaṃ paṭhamaṃ samārambhatī</span>ti attanāva paṭhamataraṃ ārabhati. <span class="bld">Hantu</span>nti hanituṃ.</p>
  942. <p class="bodytext"><span class="bld">Pahātabbā</span>ti pariharitabbā. <span class="bld">Atohaya</span>nti ato hi mātāpitito ayaṃ. <span class="bld">Āhuto</span>ti āgato. <span class="bld">Sambhūto</span>ti uppanno. <span class="bld">Ayaṃ vuccati, brāhmaṇa, gahapataggī</span>ti ayaṃ puttadārādigaṇo yasmā, gahapati, viya gehasāmiko viya hutvā aggati vicarati, tasmā gahapataggīti vuccati. <span class="bld">Attāna</span>nti cittaṃ. <span class="bld">Damentī</span>ti indriyadamanena damenti. <span class="bld">Samentī</span>ti rāgādisamanena samenti. Tesaññeva parinibbāpanena <span class="bld">parinibbāpenti. Nikkhipitabbo</span>ti yathā na vinassati, evaṃ ṭhapetabbo. <span class="bld">Upavāyata</span>nti upavāyatu. Evañca pana vatvā brāhmaṇo sabbesampi tesaṃ pāṇānaṃ jīvitaṃ datvā yaññasālaṃ viddhaṃsetvā satthu sāsane opānabhūto ahosīti.</p>
  943. <p class="subhead">5-6. Saññāsuttadvayavaṇṇanā</p>
  944. <p class="bodytext"><a name="para48-49"></a><a name="para48-49_an7"></a><span class="paranum">48-49</span>. Pañcame <a name="M3.0167"></a> <span class="bld">amatogadhā</span>ti nibbānapatiṭṭhā. <span class="bld">Amatapariyosānā</span>ti nibbānāvasānā. Chaṭṭhe <span class="bld">methunadhammasamāpattiyā</span>ti methunadhammena samaṅgibhāvato. <span class="bld">Nhārudaddula</span>nti nhārukhaṇḍaṃ nhāruvilekhanaṃ vā. <span class="bld">Anusandatī</span>ti <a name="P4.0031"></a> pavattati. <span class="bld">Natthi me pubbenāparaṃ viseso</span>ti natthi mayhaṃ pubbena abhāvitakālena saddhiṃ aparaṃ bhāvitakāle viseso. <span class="bld">Lokacitresū</span>ti tidhātukalokasannivāsasaṅkhātesu lokacitresu. <span class="bld">Ālasye</span>ti ālasiyabhāve. <span class="bld">Vissaṭṭhiye</span>ti vissaṭṭhabhāve. <span class="bld">Ananuyoge</span>ti yogassa ananuyuñjane. <span class="bld">Ahaṅkāramamaṅkāramānāpagata</span>nti ahaṅkāradiṭṭhito ca mamaṅkārataṇhāto ca navavidhamānato ca apagataṃ. <span class="bld">Vidhāsamatikkanta</span>nti tisso vidhā atikkantaṃ. <span class="bld">Santa</span>nti tappaccanīkakilesehi santaṃ. <span class="bld">Suvimutta</span>nti pañcahi vimuttīhi suṭṭhu vimuttaṃ.</p>
  945. <p class="subhead">7. Methunasuttavaṇṇanā</p>
  946. <p class="bodytext"><a name="para50"></a><a name="para50_an7"></a><span class="paranum">50</span>. Sattame <a name="V3.0169"></a> <span class="bld">upasaṅkamī</span>ti bhuttapātarāso dāsakammakaraparivuto upasaṅkami. <span class="bld">Bhavampino</span>ti bhavampi nu. <span class="bld">Brahmacārī paṭijānātī</span>ti ‘‘ahaṃ brahmacārī’’ti evaṃ brahmacariyavāsaṃ paṭijānātīti pucchati. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘brāhmaṇasamaye vedaṃ uggaṇhantā aṭṭhacattālīsa vassāni brahmacariyaṃ caranti. Samaṇo pana gotamo agāraṃ ajjhāvasanto tīsu pāsādesu tividhanāṭakaratiyā abhirami, idāni kiṃ nu kho vakkhatī’’ti imamatthaṃ sandhāyevaṃ pucchati. Tato bhagavā mantena kaṇhasappaṃ gaṇhanto viya amittaṃ gīvāya pādena akkamanto viya attano saṃkilesakāle chabbassāni padhānacariyāya rajjasukhaṃ vā pāsādesu nāṭakasampattiṃ vā ārabbha vitakkamattassāpi anuppannabhāvaṃ sandhāya sīhanādaṃ nadanto <span class="bld">yañhi taṃ brāhmaṇā</span>tiādimāha. Tattha <a name="P4.0032"></a> <span class="bld">dvayaṃdvayasamāpatti</span>nti dvīhi dvīhi samāpajjitabbabhāvaṃ. <span class="bld">Dukkhasmā</span>ti sakalavaṭṭadukkhato. <span class="bld">Sañjagghatī</span>ti hasitakathaṃ katheti. <span class="bld">Saṃkīḷatī</span>ti keḷiṃ karoti. <span class="bld">Saṃkeḷāyatī</span>ti mahāhasitaṃ hasati. <span class="bld">Cakkhunā cakkhu</span>nti attano cakkhunā tassā cakkhuṃ paṭivijjhitvā upanijjhāyati. <span class="bld">Tirokuṭṭaṃ vā tiropākāraṃ vā</span>ti parakuṭṭe vā parapākāre <a name="M3.0168"></a> vā. <span class="bld">Devo</span>ti eko devarājā. <span class="bld">Devaññataro</span>ti aññataro devaputto. <span class="bld">Anuttaraṃ sammāsambodhi</span>nti arahattañceva sabbaññutaññāṇañca.</p>
  947. <p class="subhead">8. Saṃyogasuttavaṇṇanā</p>
  948. <p class="bodytext"><a name="para51"></a><a name="para51_an7"></a><span class="paranum">51</span>. Aṭṭhame <span class="bld">saṃyogavisaṃyoga</span>nti saṃyogavisaṃyogasādhakaṃ. <span class="bld">Dhammapariyāya</span>nti dhammakāraṇaṃ. <span class="bld">Ajjhattaṃ itthindriya</span>nti niyakajjhatte itthibhāvaṃ. <span class="bld">Itthikutta</span>nti itthikiriyaṃ. <span class="bld">Itthākappa</span>nti nivāsanapārupanādiitthiākappaṃ. <span class="bld">Itthividha</span>nti itthiyā mānavidhaṃ. <span class="bld">Itthichanda</span>nti itthiyā ajjhāsayacchandaṃ. <span class="bld">Itthissara</span>nti itthisaddaṃ. <span class="bld">Itthālaṅkāra</span>nti itthiyā pasādhanabhaṇḍaṃ. <span class="bld">Purisindriyā</span>dīsupi eseva nayo. <span class="bld">Bahiddhā saṃyoga</span>nti purisena saddhiṃ samāgamaṃ. <span class="bld">Ativattatī</span>ti anabhiratāti evaṃ vuttāya balavavipassanāya ariyamaggaṃ patvā ativattati. Imasmiṃ <a name="P4.0033"></a> sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.</p>
  949. <p class="subhead">9. Dānamahapphalasuttavaṇṇanā</p>
  950. <p class="bodytext"><a name="para52"></a><a name="para52_an7"></a><span class="paranum">52</span>. Navame <a name="V3.0170"></a> <span class="bld">sāpekho</span>ti sataṇho. <span class="bld">Paṭibaddhacitto</span>ti vipāke baddhacitto. <span class="bld">Sannidhipekho</span>ti nidhānapekho hutvā. <span class="bld">Peccā</span>ti paralokaṃ gantvā. <span class="bld">Taṃ kammaṃ khepetvā</span>ti taṃ kammavipākaṃ khepetvā. <span class="bld">Iddhi</span>nti vipākiddhiṃ. <span class="bld">Yasa</span>nti parivārasampadaṃ. <span class="bld">Ādhipacca</span>nti jeṭṭhabhāvakāraṇaṃ. <span class="bld">Āgantā itthatta</span>nti itthabhāvaṃ ime pañcakkhandhe puna āgantā, na tatrūpapattiko na uparūpapattiko, heṭṭhāgāmīyeva hotīti attho. <span class="bld">Sāhu dāna</span>nti dānaṃ nāmetaṃ sādhu bhaddakaṃ sundaraṃ. <span class="bld">Tāni mahāyaññānī</span>ti tāni sappinavanītadadhimadhuphāṇitādīhi niṭṭhānaṃ gatāni mahādānāni. <span class="bld">Cittālaṅkāracittaparikkhāra</span>nti samathavipassanācittassa alaṅkārabhūtañceva parivārabhūtañca. <span class="bld">Brahmakāyikānaṃ devānaṃ sahabyata</span>nti na sakkā tattha dānena upapajjituṃ. Yasmā pana taṃ samathavipassanācittassa alaṅkārabhūtaṃ, tasmā tena dānālaṅkatena cittena jhānañceva ariyamaggañca nibbattetvā jhānena tattha upapajjati. <span class="bld">Anāgāmī hotī</span>ti jhānānāgāmī nāma hoti. <span class="bld">Anāgantā itthatta</span>nti puna itthabhāvaṃ na āgantā, uparūpapattiko <a name="P4.0034"></a> vā tatrūpapattiko vā hutvā tattheva parinibbāyati. Iti imesu dānesu paṭhamaṃ taṇhuttariyadānaṃ, dutiyaṃ cittīkāradānaṃ, tatiyaṃ hirottappadānaṃ, catutthaṃ niravasesadānaṃ<a name="M3.0169"></a>, pañcamaṃ dakkhiṇeyyadānaṃ, chaṭṭhaṃ somanassupavicāradānaṃ, sattamaṃ alaṅkāraparivāradānaṃ nāmāti.</p>
  951. <p class="subhead">10. Nandamātāsuttavaṇṇanā</p>
  952. <p class="bodytext"><a name="para53"></a><a name="para53_an7"></a><span class="paranum">53</span>. Dasamaṃ atthuppattivasena desitaṃ. Satthā kira vutthavasso pavāretvā dve aggasāvake ohāya ‘‘dakkhiṇāgiriṃ cārikaṃ gamissāmī’’ti nikkhami, rājā pasenadi kosalo, anāthapiṇḍiko gahapati, visākhā mahāupāsikā, aññe ca bahujanā dasabalaṃ nivattetuṃ nāsakkhiṃsu. Anāthapiṇḍiko gahapati ‘‘satthāraṃ nivattetuṃ nāsakkhi’’nti raho cintayamāno nisīdi. Atha naṃ puṇṇā nāma dāsī disvā ‘‘kiṃ nu kho te, sāmi, na pubbe viya indriyāni vippasannānī’’ti pucchi. Āma, puṇṇe, satthā cārikaṃ pakkanto, tamahaṃ nivattetuṃ nāsakkhiṃ. Na kho pana sakkā jānituṃ puna sīghaṃ āgaccheyya vā na vā, tenāhaṃ cintayamāno nisinnoti. Sacāhaṃ dasabalaṃ nivatteyyaṃ, kiṃ me kareyyāsīti? Bhujissaṃ taṃ karissāmīti. Sā gantvā satthāraṃ vanditvā ‘‘nivattatha, bhante’’ti āha. Mama nivattanapaccayā <a name="V3.0171"></a> tvaṃ kiṃ karissasīti? Tumhe, bhante, mama parādhīnabhāvaṃ jānātha, aññaṃ kiñci kātuṃ na sakkomi, saraṇesu pana patiṭṭhāya pañca sīlāni rakkhissāmīti. Sādhu sādhu puṇṇeti, satthā dhammagāravena ekapadasmiññeva nivatti. Vuttañhetaṃ – ‘‘dhammagaru, bhikkhave, tathāgato dhammagāravo’’ti (a. ni. 5.99).</p>
  953. <p class="bodytext">Satthā nivattitvā jetavanamahāvihāraṃ pāvisi. Mahājano puṇṇāya sādhukārasahassāni adāsi. Satthā tasmiṃ samāgame dhammaṃ desesi, caturāsītipāṇasahassāni <a name="P4.0035"></a> amatapānaṃ piviṃsu. Puṇṇāpi seṭṭhinā anuññātā bhikkhuniupassayaṃ gantvā pabbaji. Sammāsambuddho sāriputtamoggallāne āmantetvā ‘‘ahaṃ yaṃ disaṃ cārikāya nikkhanto, tattha na gacchāmi. Tumhe tumhākaṃ parisāya saddhiṃ taṃ disaṃ cārikaṃ gacchathā’’ti vatvā uyyojesi. Imissaṃ atthuppattiyaṃ <span class="bld">ekaṃ samayaṃ āyasmā sāriputto</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  954. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">veḷukaṇḍakī</span>ti veḷukaṇṭakanagaravāsinī. Tassa kira nagarassa pākāraguttatthāya pākārapariyantena veḷū ropitā, tenassa veḷukaṇṭakanteva <a name="M3.0170"></a> nāmaṃ jātaṃ. <span class="bld">Pārāyana</span>nti nibbānasaṅkhātapāraṃ ayanato pārāyananti laddhavohāraṃ dhammaṃ. <span class="bld">Sarena bhāsatī</span>ti sattabhūmikassa pāsādassa uparimatale susaṃvihitārakkhaṭṭhāne nisinnā samāpattibalena rattibhāgaṃ vītināmetvā samāpattito vuṭṭhāya ‘‘imaṃ rattāvasesaṃ katarāya ratiyā vītināmessāmī’’ti cintetvā ‘‘dhammaratiyā’’ti katasanniṭṭhānā tīṇi phalāni pattā ariyasāvikā aḍḍhateyyagāthāsataparimāṇaṃ pārāyanasuttaṃ madhurena sarabhaññena bhāsati. <span class="bld">Assosi kho</span>ti ākāsaṭṭhakavimānāni pariharitvā tassa pāsādassa uparibhāgaṃ gatena maggena naravāhanayānaṃ āruyha gacchamāno assosi. <span class="bld">Kathāpariyosānaṃ āgamayamāno aṭṭhāsī</span>ti ‘‘kiṃ saddo esa bhaṇe’’ti pucchitvā ‘‘nandamātāya upāsikāya sarabhaññasaddo’’ti vutte otaritvā ‘‘idamavocā’’ti idaṃ desanāpariyosānaṃ olokento avidūraṭṭhāne ākāse aṭṭhāsi.</p>
  955. <p class="bodytext"><span class="bld">Sādhu bhagini, sādhu bhaginī</span>ti ‘‘suggahitā te bhagini dhammadesanā <a name="P4.0036"></a> sukathitā, pāsāṇakacetiye nisīditvā soḷasannaṃ pārāyanikabrāhmaṇānaṃ sammāsambuddhena kathitadivase ca ajja ca na kiñci antaraṃ passāmi, majjhe bhinnasuvaṇṇaṃ viya te satthu kathitena saddhiṃ sadisameva kathita’’nti vatvā sādhukāraṃ dadanto evamāha. <span class="bld">Ko paneso bhadramukhā</span>ti imasmiṃ susaṃvihitārakkhaṭṭhāne <a name="V3.0172"></a> evaṃ mahantena saddena ko nāmesa, bhadramukha, laddhamukha, kiṃ nāgo supaṇṇo devo māro brahmāti suvaṇṇapaṭṭavaṇṇaṃ vātapānaṃ vivaritvā vigatasārajjā tīṇi phalāni pattā ariyasāvikā vessavaṇena saddhiṃ kathayamānā evamāha. <span class="bld">Ahaṃ te bhagini bhātā</span>ti sayaṃ sotāpannattā anāgāmiariyasāvikaṃ jeṭṭhikaṃ maññamāno ‘‘bhaginī’’ti vatvā puna taṃ paṭhamavaye ṭhitattā attano kaniṭṭhaṃ, attānaṃ pana navutivassasatasahassāyukattā mahallakataraṃ maññamāno ‘‘bhātā’’ti āha. <span class="bld">Sādhu bhadramukhā</span>ti, bhadramukha, sādhu sundaraṃ, svāgamanaṃ te āgamanaṃ, āgantuṃ yuttaṭṭhānamevasi āgatoti attho. <span class="bld">Idaṃ te hotu ātitheyya</span>nti idameva dhammabhaṇanaṃ tava atithipaṇṇākāro hotu, na hi te aññaṃ ito uttaritaraṃ dātabbaṃ passāmīti adhippāyo<a name="M3.0171"></a>. <span class="bld">Evañceva me bhavissati ātitheyya</span>nti evaṃ attano pattidānaṃ yācitvā ‘‘ayaṃ te dhammakathikasakkāro’’ti aḍḍhateḷasāni koṭṭhasatāni rattasālīnaṃ pūretvā ‘‘yāvāyaṃ upāsikā carati, tāva mā khayaṃ gamiṃsū’’ti adhiṭṭhahitvā pakkāmi. Yāva upāsikā aṭṭhāsi, tāva koṭṭhānaṃ heṭṭhimatalaṃ <a name="P4.0037"></a> nāma daṭṭhuṃ nāsakkhiṃsu. Tato paṭṭhāya ‘‘nandamātāya koṭṭhāgāraṃ viyā’’ti vohāro udapādi.</p>
  956. <p class="bodytext"><span class="bld">Akatapātarāso</span>ti abhuttapātarāso. <span class="bld">Puñña</span>nti pubbacetanā ca muñcanacetanā ca. <span class="bld">Puññamahī</span>ti aparacetanā. <span class="bld">Sukhāya hotū</span>ti sukhatthāya hitatthāya hotu. Evaṃ attano dāne vessavaṇassa pattiṃ adāsi.</p>
  957. <p class="bodytext"><span class="bld">Pakaraṇe</span>ti kāraṇe. <span class="bld">Okkassa pasayhā</span>ti ākaḍḍhitvā abhibhavitvā. <span class="bld">Yakkhayoni</span>nti bhummadevatābhāvaṃ. <span class="bld">Teneva purimena attabhāvena uddassetī</span>ti purimasarīrasadisameva sarīraṃ māpetvā alaṅkatapaṭiyatto sirigabbhasayanatale attānaṃ dasseti. <span class="bld">Upāsikā paṭidesitā</span>ti upāsikā ahanti evaṃ upāsikābhāvaṃ desesiṃ. <span class="bld">Yāvade</span>ti yāvadeva. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  958. <p class="centered">Mahāyaññavaggo pañcamo.</p>
  959. <p class="centered">Paṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
  960. <a name="an7_2"></a>
  961. <p class="chapter">6. Abyākatavaggo</p>
  962. <p class="subhead">1. Abyākatasuttavaṇṇanā</p>
  963. <p class="bodytext"><a name="para54"></a><a name="para54_an7"></a><span class="paranum">54</span>. Chaṭṭhavaggassa <a name="M3.0172"></a><a name="V3.0173"></a> paṭhame <span class="bld">abyākatavatthūsū</span>ti ekaṃsādivasena akathitavatthūsu. <span class="bld">Tathāgato</span>ti satto. <span class="bld">Diṭṭhigatameta</span>nti micchādiṭṭhimattakametaṃ, na tāya diṭṭhiyā gahitasatto nāma atthi. <span class="bld">Paṭipada</span>nti <a name="P4.0038"></a> ariyamaggaṃ. <span class="bld">Na chambhatī</span>ti diṭṭhivasena na kampati. Sesapadesupi eseva nayo. <span class="bld">Taṇhāgata</span>nti diṭṭhitaṇhā. <span class="bld">Saññāgatā</span>dīsupi eseva nayo. Diṭṭhisaññā eva hettha saññāgataṃ, diṭṭhinissitamānoyeva diṭṭhimaññitameva vā maññitaṃ, diṭṭhipapañcova papañcitaṃ, diṭṭhupādānameva upādānaṃ, diṭṭhiyā virūpaṃ paṭisaraṇabhāvoyeva vippaṭisāro nāmāti veditabbo. Ettha ca diṭṭhiggahaṇena dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo, diṭṭhinirodhagāminipaṭipadāgahaṇena sotāpattimaggo gahitoti.</p>
  964. <p class="subhead">2. Purisagatisuttavaṇṇanā</p>
  965. <p class="bodytext"><a name="para55"></a><a name="para55_an7"></a><span class="paranum">55</span>. Dutiye <span class="bld">purisagatiyo</span>ti purisassa ñāṇagatiyo. <span class="bld">Anupādāparinibbāna</span>nti apaccayanibbānaṃ. <span class="bld">No cassā</span>ti atīte attabhāvanibbattakaṃ kammaṃ no ce abhavissa. <span class="bld">No ca me siyā</span>ti etarahi me ayaṃ attabhāvo na siyā. <span class="bld">Na bhavissatī</span>ti etarahi me anāgatattabhāvanibbattakaṃ kammaṃ na bhavissati. <span class="bld">Na ca me bhavissatī</span>ti anāgate me attabhāvo na bhavissati. <span class="bld">Yadatthi yaṃ bhūta</span>nti yaṃ atthi yaṃ bhūtaṃ paccuppannakkhandhapañcakaṃ. <span class="bld">Taṃ pajahāmīti upekkhaṃ paṭilabhatī</span>ti taṃ tattha chandarāgappahānena pajahāmīti vipassanupekkhaṃ paṭilabhati. <span class="bld">Bhave na rajjatī</span>ti atīte khandhapañcake taṇhādiṭṭhīhi na rajjati. <span class="bld">Sambhave na rajjatī</span>ti anāgatepi tatheva na rajjati. <span class="bld">Atthuttari</span> <a name="P4.0039"></a> <span class="bld">padaṃ santa</span>nti uttari santaṃ nibbānapadaṃ nāma atthi. <span class="bld">Sammappaññāya passatī</span>ti taṃ sahavipassanāya maggapaññāya sammā passati. <span class="bld">Na sabbena sabba</span>nti ekaccānaṃ kilesānaṃ appahīnattā saccapaṭicchādakassa tamassa sabbaso aviddhaṃsitattā na sabbākārena sabbaṃ. <span class="bld">Haññamāne</span>ti saṇḍāsena gahetvā muṭṭhikāya koṭṭiyamāne. <span class="bld">Antarāparinibbāyī</span>ti upapattisamanantarato paṭṭhāya āyuno vemajjhaṃ anatikkamitvā etthantare kilesaparinibbānena parinibbuto hoti. <span class="bld">Anupahacca tala</span>nti ākāsatalaṃ anupahacca anatikkamitvā<a name="M3.0173"></a>, bhūmiṃ appatvā ākāseyeva nibbāyeyyāti <a name="V3.0174"></a> imāhi tīhi upamāhi tayo antarāparinibbāyī dassitā.</p>
  966. <p class="bodytext"><span class="bld">Upahaccaparinibbāyī</span>ti āyuvemajjhaṃ atikkamitvā pacchimakoṭiṃ appatvā parinibbuto hoti. <span class="bld">Upahacca tala</span>nti jalamānā gantvā ākāsatalaṃ atikkamitvā pathavītalaṃ vā upahanitvā pathaviyaṃ patitamattāva nibbāyeyya. Asaṅkhārena appayogena kilese khepetvā parinibbāyīti <span class="bld">asaṅkhāraparinibbāyī</span>. Sasaṅkhārena sappayogena kilese khepetvā parinibbāyīti <span class="bld">sasaṅkhāraparinibbāyī. Gaccha</span>nti nirārakkhaṃ araññaṃ. <span class="bld">Dāya</span>nti sārakkhaṃ abhayatthāya dinnaṃ araññaṃ. Sesamettha uttānatthameva. Imasmiṃ sutte ariyapuggalāva kathitāti.</p>
  967. <p class="subhead">3. Tissabrahmāsuttavaṇṇanā</p>
  968. <p class="bodytext"><a name="para56"></a><a name="para56_an7"></a><span class="paranum">56</span>. Tatiye <a name="P4.0040"></a> <span class="bld">bhikkhuniyo</span>ti mahāpajāpatiyā parivārā pañcasatā bhikkhuniyo. <span class="bld">Vimuttā</span>ti pañcahi vimuttīhi vimuttā. <span class="bld">Anupādisesā</span>ti upādānasesaṃ aṭṭhapetvā pañcahi vimuttīhi anavasesāhipi vimuttā. <span class="bld">Saupādisese vā saupādiseso</span>ti saupādānasese puggale ‘‘saupādānaseso aya’’nti. Itarasmimpi eseva nayo. <span class="bld">Tisso</span>ti therassa saddhivihārikabrahmā. <span class="bld">Anulomikānī</span>ti paṭipattiyā anulomāni vivittāni antimapariyantimāni. <span class="bld">Indriyānī</span>ti saddhādīni vipassanindriyāni. <span class="bld">Samannānayamāno</span>ti samannāhāre ṭhapayamāno. <span class="bld">Na hi pana te</span>ti idaṃ kasmā ārabhi? Sattamassa puggalassa dassanatthaṃ. Sattamo hi saddhānusāripuggalo na dassito. Atha bhagavā balavavipassakavasena taṃ dassento evamāha. Tattha <span class="bld">sabbanimittāna</span>nti sabbesaṃ niccanimittādīnaṃ. <span class="bld">Animitta</span>nti balavavipassanāsamādhiṃ.</p>
  969. <p class="subhead">4. Sīhasenāpatisuttavaṇṇanā</p>
  970. <p class="bodytext"><a name="para57"></a><a name="para57_an7"></a><span class="paranum">57</span>. Catutthe <span class="bld">maccharī</span>ti pañcamaccherayutto. <span class="bld">Kadariyo</span>ti thaddhamacchariyo, paresaṃ diyyamānampi vāreti. <span class="bld">Anuppadānarato</span>ti punappunaṃ dānaṃ dadamānova ramati. <span class="bld">Anukampantā</span>ti ‘‘ko ajja amhehi anuggahetabbo, kassa deyyadhammaṃ vā paṭiggaṇheyyāma, dhammaṃ vā deseyyāmā’’ti evaṃ cittena anukampamānā.</p>
  971. <p class="subhead">5. Arakkheyyasuttavaṇṇanā</p>
  972. <p class="bodytext"><a name="para58"></a><a name="para58_an7"></a><span class="paranum">58</span>. Pañcame <a name="V3.0175"></a><a name="M3.0174"></a><a name="P4.0041"></a> <span class="bld">nimitta</span>nti dhammanimittampi puggalanimittampi. Ayañhi attanā desitadhamme ekapadampi durakkhātaṃ aniyyānikaṃ apassanto dhammanimittaṃ na samanupassati, ‘‘durakkhāto tayā dhammo na svākkhāto’’ti uṭṭhahitvā paṭippharantaṃ ekaṃ puggalampi apassanto puggalanimittaṃ na samanupassati nāma. Sesadvayepi eseva nayo. Chaṭṭhasattamāni uttānāneva.</p>
  973. <p class="subhead">8. Pacalāyamānasuttavaṇṇanā</p>
  974. <p class="bodytext"><a name="para61"></a><a name="para61_an7"></a><span class="paranum">61</span>. Aṭṭhame <span class="bld">pacalāyamāno</span>ti taṃ gāmaṃ upanissāya ekasmiṃ vanasaṇḍe samaṇadhammaṃ karonto sattāhaṃ caṅkamanavīriyena nimmathitattā kilantagatto caṅkamanakoṭiyaṃ pacalāyamāno nisinno hoti. <span class="bld">Pacalāyasi no</span>ti niddāyasi nu. <span class="bld">Anumajjitvā</span>ti parimajjitvā. <span class="bld">Ālokasañña</span>nti middhavinodanaālokasaññaṃ. <span class="bld">Divāsañña</span>nti divātisaññaṃ. <span class="bld">Yathā divā tathā ratti</span>nti yathā divā ālokasaññā adhiṭṭhitā, tathā naṃ rattimpi adhiṭṭhaheyyāsi. <span class="bld">Yathā rattiṃ tathā divā</span>ti yathā ca te rattiṃ ālokasaññā adhiṭṭhitā, tathā naṃ divāpi adhiṭṭhaheyyāsi. <span class="bld">Sappabhāsa</span>nti dibbacakkhuñāṇatthāya sahobhāsaṃ. <span class="bld">Pacchāpuresaññī</span>ti purato ca pacchato ca abhiharaṇasaññāya saññāvā. <span class="bld">Antogatehi indriyehī</span>ti bahi avikkhittehi anto anupaviṭṭheheva pañcahi indriyehi. <span class="bld">Middhasukha</span>nti niddāsukhaṃ. Ettakena <a name="P4.0042"></a> ṭhānena bhagavā therassa middhavinodanakammaṭṭhānaṃ kathesi. <span class="bld">Soṇḍa</span>nti mānasoṇḍaṃ. <span class="bld">Kiccakaraṇīyānī</span>ti ettha avassaṃ kattabbāni kiccāni, itarāni karaṇīyāni. <span class="bld">Maṅkubhāvo</span>ti nittejatā domanassatā. Ettakena ṭhānena satthārā therassa bhikkhācāravattaṃ kathitaṃ.</p>
  975. <p class="bodytext">Idāni bhasse pariyantakāritāya samādapetuṃ <span class="bld">tasmātihā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">viggāhikakatha</span>nti ‘‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsī’’tiādinayappavattā viggāhikakathā. <span class="bld">Nāhaṃ moggallānā</span>tiādi pāpamittasaṃsaggavivajjanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Kittāvatā nu kho</span>ti kittakena nu kho. <span class="bld">Taṇhāsaṅkhayavimutto hotī</span>ti taṇhāsaṅkhaye nibbāne taṃ ārammaṇaṃ katvā vimuttacittatāya <a name="M3.0175"></a> taṇhāsaṅkhayavimutto nāma saṃkhittena kittāvatā hoti. Yāya paṭipattiyā taṇhāsaṅkhayavimutto hoti, tameva khīṇāsavassa bhikkhuno pubbabhāgapaṭipadaṃ saṃkhittena desethāti pucchati. <span class="bld">Accantaniṭṭho</span>ti <a name="V3.0176"></a> khayavayasaṅkhātaṃ antaṃ atītāti accantā, accantā niṭṭhā assāti accantaniṭṭho, ekantaniṭṭho satataniṭṭhoti attho. <span class="bld">Accantayogakkhemī</span>ti accantaṃ yogakkhemī, niccayogakkhemīti attho. <span class="bld">Accantabrahmacārī</span>ti accantaṃ brahmacārī, niccabrahmacārīti attho. Accantaṃ <a name="P4.0043"></a> pariyosānamassāti purimanayeneva <span class="bld">accantapariyosāno. Seṭṭho devamanussāna</span>nti devānañca manussānañca seṭṭho uttamo. Evarūpo bhikkhu kittāvatā hoti, saṅkhepeneva tassa paṭipattiṃ kathethāti yācati.</p>
  976. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbe dhammā nālaṃ abhinivesāyā</span>ti ettha sabbe dhammā nāma pañcakkhandhā dvādasāyatanāni aṭṭhārasa dhātuyo, te sabbepi taṇhādiṭṭhivasena abhinivesāya nālaṃ na pariyattā na samattā na yuttā. Kasmā? Gahitākārena atiṭṭhanato. Te hi niccā sukhā attāti gahitāpi aniccā dukkhā anattāva sampajjanti. Tasmā nālaṃ abhinivesāya. <span class="bld">Abhijānātī</span>ti aniccaṃ dukkhaṃ anattāti ñātapariññāya abhijānāti. <span class="bld">Parijānātī</span>ti tatheva tīraṇapariññāya parijānāti. <span class="bld">Yaṃkiñci vedana</span>nti antamaso pañcaviññāṇasampayuttaṃ yaṃkiñci appamattakampi vedanaṃ anubhavati. Iminā bhagavā therassa vedanāvasena ca vinivaṭṭetvā arūpapariggahaṃ dassesi.</p>
  977. <p class="bodytext"><span class="bld">Aniccānupassī</span>ti aniccato anupassanto. <span class="bld">Virāgānupassī</span>ti ettha dve virāgā khayavirāgo ca accantavirāgo ca. Tattha saṅkhārānaṃ khayaṃ khayato passanā vipassanāpi, accantavirāgaṃ nibbānaṃ virāgato dassanamaggañāṇampi virāgānupassanā. Tadubhayasamaṅgipuggalo virāgānupassī nāma. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘virāgānupassī’’ti, virāgato anupassantoti attho. <span class="bld">Nirodhānupassimhi</span>pi eseva nayo. Nirodhopi hi khayanirodho accantanirodhoti duvidhoyeva. <span class="bld">Paṭinissaggānupassī</span>ti ettha paṭinissaggo vuccati vossaggo. So <a name="P4.0044"></a> ca pariccāgavossaggo pakkhandanavossaggoti duvidho hoti. Tattha <span class="bld">pariccāgavossaggo</span>ti vipassanā. Sā hi tadaṅgavasena kilese ca khandhe ca vossajati. <span class="bld">Pakkhandanavossaggo</span>ti maggo. So hi nibbānaṃ ārammaṇato pakkhandati. Dvīhipi vā kāraṇehi so vossaggoyeva, samucchedavasena khandhānaṃ kilesānañca vossajanato nibbāne ca pakkhandanato. Tasmā <a name="M3.0176"></a> kilese ca khandhe ca pariccajatīti pariccāgavossaggo. Nirodhāya nibbānadhātuyā cittaṃ pakkhandatīti pakkhandanavossaggoti ubhayampetaṃ magge sameti. Tadubhayasamaṅgī puggalo imāya paṭinissaggānupassanāya samannāgatattā <a name="V3.0177"></a> paṭinissaggānupassī nāma hoti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Na kiñci loke upādiyatī</span>ti kiñci ekampi saṅkhāragataṃ taṇhāvasena na upādiyati na gaṇhāti na parāmasati. <span class="bld">Anupādiyaṃ na paritassatī</span>ti aggaṇhanto taṇhāparitassanāya na paritassati. <span class="bld">Paccattaṃyeva parinibbāyatī</span>ti sayameva kilesaparinibbānena parinibbāyati. <span class="bld">Khīṇā jātī</span>tiādinā panassa paccavekkhaṇā dassitā. Iti bhagavā saṃkhittena khīṇāsavassa pubbabhāgappaṭipadaṃ pucchito saṃkhitteneva kathesi. Idaṃ pana suttaṃ therassa ovādopi ahosi vipassanāpi. So imasmiṃyeva sutte vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattoti.</p>
  978. <p class="subhead">9. Mettasuttavaṇṇanā</p>
  979. <p class="bodytext"><a name="para62"></a><a name="para62_an7"></a><span class="paranum">62</span>. Navame <span class="bld">mā, bhikkhave, puññānaṃ bhāyitthā</span>ti puññāni karontā tesaṃ mā bhāyittha. <span class="bld">Mettacittaṃ bhāvesi</span>nti tikacatukkajjhānikāya mettāya sampayuttaṃ paṇītaṃ katvā cittaṃ bhāvesinti dasseti. <span class="bld">Saṃvaṭṭamāne sudāha</span>nti saṃvaṭṭamāne sudaṃ ahaṃ. <span class="bld">Saṃvaṭṭamāne</span>ti <a name="P4.0045"></a> jhāyamāne vipajjamāne. <span class="bld">Dhammiko</span>ti dasakusaladhammasamannāgato. <span class="bld">Dhammarājā</span>ti tasseva vevacanaṃ. Dhammena vā laddharajjattā dhammarājā. <span class="bld">Cāturanto</span>ti puratthimasamuddādīnaṃ catunnaṃ samuddānaṃ vasena cāturantāya pathaviyā issaro. <span class="bld">Vijitāvī</span>ti vijitasaṅgāmo. Janapado tasmiṃ thāvariyaṃ thirabhāvaṃ pattoti <span class="bld">janapadatthāvariyappatto. Parosahassa</span>nti atirekasahassaṃ. <span class="bld">Sūrā</span>ti abhīruno. <span class="bld">Vīraṅgarūpā</span>ti vīrānaṃ aṅgaṃ vīraṅgaṃ, vīriyassetaṃ nāmaṃ. Vīraṅgarūpametesanti vīraṅgarūpā. Vīriyajātikā vīriyasabhāvā vīriyamayā viya akilāsuno divasampi yujjhantā na kilamantīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Sāgarapariyanta</span>nti cakkavāḷapabbataṃ sīmaṃ katvā ṭhitasamuddapariyantaṃ. <span class="bld">Adaṇḍenā</span>ti dhanadaṇḍenapi chejjabhejjānusāsanena satthadaṇḍenapi vināyeva. <span class="bld">Asatthenā</span>ti ekatodhārādinā paraviheṭhanasatthenapi vināyeva. <span class="bld">Dhammena abhivijiyā</span>ti ehi kho, mahārājāti evaṃ paṭirājūhi sampaṭicchitāgamano ‘‘pāṇo na hantabbo’’tiādinā dhammeneva vuttappakāraṃ pathaviṃ abhivijinitvā.</p>
  980. <p class="bodytext"><span class="bld">Sukhesino</span>ti <a name="M3.0177"></a> sukhapariyesake satte āmanteti. <span class="bld">Suññabrahmūpago</span>ti suññabrahmavimānūpago. <span class="bld">Pathaviṃ ima</span>nti imaṃ sāgarapariyantaṃ mahāpathaviṃ. <span class="bld">Asāhasenā</span>ti <a name="P4.0046"></a> na sāhasikakammena. <span class="bld">Samena manusāsita</span>nti samena kammena anusāsiṃ. <span class="bld">Tehi etaṃ sudesita</span>nti tehi saṅgāhakehi mahākāruṇikehi buddhehi etaṃ ettakaṃ ṭhānaṃ sudesitaṃ sukathitaṃ. <span class="bld">Pathabyo</span>ti puthavisāmiko.</p>
  981. <p class="subhead">10. Bhariyāsuttavaṇṇanā</p>
  982. <p class="bodytext"><a name="para63"></a><a name="para63_an7"></a><span class="paranum">63</span>. Dasame <a name="V3.0178"></a> <span class="bld">kevaṭṭā maññe macchavilope</span>ti kevaṭṭānaṃ macchapacchiṃ otāretvā ṭhitaṭṭhāne jāle vā udakato ukkhittamatte macchaggāhakānaṃ mahāsaddo hoti, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Sujātā</span>ti visākhāya kaniṭṭhā. <span class="bld">Sā neva sassuṃ ādiyatī</span>ti sassuyā kattabbavattaṃ nāma atthi, taṃ na karoti, sassūtipi naṃ na gaṇeti. <span class="bld">Na sasuraṃ ādiyatī</span>ti vacanaṃ na gaṇhāti. Evaṃ anādaratāyapi aggahaṇenapi na ādiyati nāma. Sesesupi eseva nayo. Evaṃ anāthapiṇḍiko suṇisāya ācāraṃ gahetvā satthu purato nisīdi. Sāpi sujātā ‘‘kiṃ nu kho ayaṃ seṭṭhi dasabalassa santike mayhaṃ guṇaṃ kathessati udāhu aguṇa’’nti gantvā avidūre saddaṃ suṇantī aṭṭhāsi. Atha naṃ satthā <span class="bld">ehi sujāte</span>ti āmantesi.</p>
  983. <p class="bodytext"><span class="bld">Ahitānukampinī</span>ti na hitānukampinī. <span class="bld">Aññesū</span>ti <a name="P4.0047"></a> parapurisesu. <span class="bld">Atimaññate</span>ti omānāti mānavasena atimaññati. <span class="bld">Dhanena kītassā</span>ti dhanena kītā assa. <span class="bld">Vadhāya ussukā</span> vadhituṃ ussukkamāpannā. <span class="bld">Yaṃ itthiyā vindati sāmiko dhana</span>nti itthiyā sāmiko yaṃ dhanaṃ labhati. <span class="bld">Appampi tassa apahātumicchatī</span>ti thokatopi assa harituṃ icchati, uddhane āropitaukkhaliyaṃ pakkhipitabbataṇḍulatopi thokaṃ haritumeva vāyamati. <span class="bld">Alasā</span>ti nisinnaṭṭhāne nisinnāva ṭhitaṭṭhāne ṭhitāva hoti. <span class="bld">Pharusā</span>ti kharā. <span class="bld">Duruttavādinī</span>ti dubbhāsitabhāsinī, kakkhaḷaṃ vāḷakathameva katheti. <span class="bld">Uṭṭhāyakānaṃ abhibhuyya vattatī</span>ti ettha uṭṭhāyakānanti bahuvacanavasena viriyuṭṭhānasampanno sāmiko vutto, tassa taṃ uṭṭhānasampattiṃ abhibhavitvā heṭṭhā katvā vattati. <span class="bld">Pamodatī</span>ti āmoditapamoditā hoti<a name="M3.0178"></a>. <span class="bld">Koleyyakā</span>ti kulasampannā. <span class="bld">Patibbatā</span>ti patidevatā. <span class="bld">Vadhadaṇḍatajjitā</span>ti daṇḍakaṃ gahetvā vadhena tajjitā, ‘‘ghātessāmi na’’nti vuttā. <span class="bld">Dāsīsama</span>nti sāmikassa vattapūrikā dāsīti maṃ bhagavā dhāretūti vatvā saraṇesu patiṭṭhāsi.</p>
  984. <p class="subhead">11. Kodhanasuttavaṇṇanā</p>
  985. <p class="bodytext"><a name="para64"></a><a name="para64_an7"></a><span class="paranum">64</span>. Ekādasame <span class="bld">sapattakantā</span>ti sapattānaṃ verīnaṃ kantā piyā tehi icchitapatthitā. <span class="bld">Sapattakaraṇā</span>ti <a name="V3.0179"></a><a name="P4.0048"></a> sapattānaṃ verīnaṃ atthakaraṇā. <span class="bld">Kodhapareto</span>ti kodhānugato. <span class="bld">Pacuratthatāyā</span>ti bahuatthatāya bahuhitatāya. <span class="bld">Anatthampī</span>ti avuddhimpi. <span class="bld">Attho me gahito</span>ti vuḍḍhi me gahitā.</p>
  986. <p class="bodytext"><span class="bld">Atho atthaṃ gahetvānā</span>ti atho vuddhiṃ gahetvā. <span class="bld">Anatthaṃ adhipajjatī</span>ti anattho me gahitoti sallakkheti. <span class="bld">Vadhaṃ katvānā</span>ti pāṇātipātakammaṃ katvā. <span class="bld">Kodhasammadasammatto</span>ti kodhamadena matto, ādinnagahitaparāmaṭṭhoti attho. <span class="bld">Āyasakya</span>nti ayasabhāvaṃ, ayaso niyaso hotīti attho. <span class="bld">Antarato jāta</span>nti abbhantare uppannaṃ. <span class="bld">Atthaṃ na jānātī</span>ti vuddhiatthaṃ na jānāti. <span class="bld">Dhammaṃ na passatī</span>ti samathavipassanādhammaṃ na passati. <span class="bld">Andhatama</span>nti andhabhāvakaraṃ tamaṃ bahalatamaṃ. <span class="bld">Sahate</span>ti abhibhavati.</p>
  987. <p class="bodytext"><span class="bld">Dummaṅkuya</span>nti dummaṅkubhāvaṃ nittejataṃ dubbaṇṇamukhataṃ. <span class="bld">Yato patāyatī</span>ti yadā nibbattati. <span class="bld">Na vāco hoti gāravo</span>ti vacanassapi garubhāvo na hoti. <span class="bld">Na dīpaṃ hoti kiñcana</span>nti kāci patiṭṭhā nāma na hoti. <span class="bld">Tapanīyānī</span>ti tāpajanakāni. <span class="bld">Dhammehī</span>ti <a name="P4.0049"></a> samathavipassanādhammehi. <span class="bld">Ārakā</span>ti dūre. <span class="bld">Brāhmaṇa</span>nti khīṇāsavabrāhmaṇaṃ. <span class="bld">Yāya mātu bhato</span>ti yāya mātarā bhato posito. <span class="bld">Pāṇadadiṃ santi</span>nti jīvitadāyikaṃ samānaṃ. <span class="bld">Hanti kuddho puthuttāna</span>nti kuddho puggalo puthu nānākāraṇehi attānaṃ hanti. <span class="bld">Nānārūpesu mucchito</span>ti nānārammaṇesu adhimucchito hutvā. <span class="bld">Rajjuyā bajjha mīyantī</span>ti rajjuyā bandhitvā maranti. <span class="bld">Pabbatāmapi kandare</span>ti pabbatakandarepi patitvā maranti.</p>
  988. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhūnahaccānī</span>ti <a name="M3.0179"></a> hatavuddhīni. <span class="bld">Itāya</span>nti iti ayaṃ. <span class="bld">Taṃ damena samucchinde</span>ti taṃ kodhaṃ damena chindeyya. Katarena damenāti? <span class="bld">Paññāvīriyena diṭṭhiyā</span>ti vipassanāpaññāya ceva vipassanāsampayuttena kāyikacetasikavīriyena ca maggasammādiṭṭhiyā ca. <span class="bld">Tatheva dhamme sikkhethā</span>ti yathā akusalaṃ samucchindeyya, samathavipassanādhammepi tatheva sikkheyya. <span class="bld">Mā no dummaṅkuyaṃ ahū</span>ti mā amhākaṃ dummaṅkubhāvo ahosīti imamatthaṃ patthayamānā. <span class="bld">Anāyāsā</span>ti anupāyāsā. <span class="bld">Anussukā</span>ti katthaci ussukkaṃ anāpannā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  989. <p class="centered">Abyākatavaggo chaṭṭho.</p>
  990. <a name="an7_3"></a>
  991. <p class="chapter">7. Mahāvaggo</p>
  992. <p class="subhead">1. Hiriottappasuttavaṇṇanā</p>
  993. <p class="bodytext"><a name="para65"></a><a name="para65_an7"></a><span class="paranum">65</span>. Sattamassa <a name="V3.0180"></a><a name="P4.0050"></a> paṭhame <span class="bld">hatūpaniso</span>ti hataupaniso chinnapaccayo. <span class="bld">Yathābhūtañāṇadassana</span>nti taruṇavipassanā. <span class="bld">Nibbidāvirāgo</span>ti balavavipassanā ceva maggo ca. <span class="bld">Vimuttiñāṇadassana</span>nti arahattavimutti ca paccavekkhaṇā ca.</p>
  994. <p class="subhead">2. Sattasūriyasuttavaṇṇanā</p>
  995. <p class="bodytext"><a name="para66"></a><a name="para66_an7"></a><span class="paranum">66</span>. Dutiye yasmā ayaṃ sattasūriyadesanā tejosaṃvaṭṭadassanavasena pavattā, tasmā tayo saṃvaṭṭā, tisso saṃvaṭṭasīmā, tīṇi saṃvaṭṭamūlānī, tīṇi kolāhalānīti ayaṃ tāva āditova imassa suttassa purecārikakathā veditabbā. Sā visuddhimagge (visuddhi. 2.403) pubbenivāsānussatiniddese vitthāritāva. <span class="bld">Etadavocā</span>ti aniccakammaṭṭhānikānaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ ajjhāsayena upādinnakānaṃ anupādinnakānaṃ saṅkhārānaṃ vipattidassanatthaṃ etaṃ ‘‘aniccā, bhikkhave, saṅkhārā’’tiādisattasūriyopamasuttantaṃ avoca. Tattha <span class="bld">aniccā</span>ti hutvā abhāvaṭṭhena aniccā. <span class="bld">Saṅkhārā</span>ti upādinnakaanupādinnakā saṅkhāradhammā. <span class="bld">Addhuvā</span>ti evaṃ aciraṭṭhena na dhuvā. <span class="bld">Anassāsikā</span>ti <a name="M3.0180"></a> asassatabhāvena assāsarahitā. <span class="bld">Alamevā</span>ti yuttameva.</p>
  996. <p class="bodytext"><span class="bld">Ajjhogāḷho</span>ti udake anupaviṭṭho. <span class="bld">Accuggato</span>ti udakapiṭṭhito uggato. <span class="bld">Devo na vassatī</span>ti paṭhamaṃ tāva upakappanamegho nāma koṭisatasahassacakkavāḷe ekamegho hutvā vassati, tadā <a name="P4.0051"></a> nikkhantabījaṃ na puna gehaṃ pavisati. Tato paṭṭhāya dhamakaraṇe niruddhaṃ viya udakaṃ hoti, puna ekabindumpi devo na vassatīti upamānadhammakathāva pamāṇaṃ. Vinassante pana loke paṭhamaṃ avīcito paṭṭhāya tuccho hoti, tato uṭṭhahitvā sattā manussaloke ca tiracchānesu ca nibbattanti. Tiracchānesu nibbattāpi puttabhātikesu mettaṃ paṭilabhitvā kālakatā devamanussesu nibbattanti. Devatā ākāsena carantiyo ārocenti – ‘‘na idaṃ ṭhānaṃ <a name="V3.0181"></a> sassataṃ na nibaddhaṃ, mettaṃ bhāvetha, karuṇaṃ, muditaṃ, upekkhaṃ bhāvethā’’ti. Te mettādayo bhāvetvā tato cutā brahmaloke nibbattanti.</p>
  997. <p class="bodytext"><span class="bld">Bījagāmā</span>ti ettha bījagāmo nāma pañca bījajātāni. <span class="bld">Bhūtagāmo</span> nāma yaṃkiñci nikkhantamūlapaṇṇaṃ haritakaṃ. <span class="bld">Osadhitiṇavanappatayo</span>ti ettha <span class="bld">osadhī</span>ti osadharukkhā. <span class="bld">Tiṇā</span>ti bahisārā tālanāḷikerādayo. <span class="bld">Vanappatayo</span>ti vanajeṭṭhakarukkhā. <span class="bld">Kunnadiyo</span>ti ṭhapetvā pañca mahānadiyo avasesā ninnagā. <span class="bld">Kusobbhā</span>ti ṭhapetvā satta mahāsare avasesā rahadādayo. <span class="bld">Dutiyo sūriyo</span>tiādīsu dutiyasūriyakāle eko udeti, eko atthaṅgameti. Tatiyakāle eko udeti, eko atthaṅgameti, eko majjhe hoti. Catutthakāle catukulike gāme cattāro piṇḍacārikā dvārapaṭipāṭiyā ṭhitā viya honti. Pañcamādikālepi eseva nayo. <span class="bld">Palujjantī</span>ti <a name="P4.0052"></a> chijjitvā chijjitvā patanti. <span class="bld">Neva chārikā paññāyati na masī</span>ti cakkavāḷamahāpathavī sinerupabbatarājā himavā cakkavāḷapabbato cha kāmasaggā paṭhamajjhānikabrahmalokāti ettake ṭhāne daḍḍhe accharāya gahetabbamattāpi chārikā vā aṅgāro vā na paññāyati. <span class="bld">Ko mantā ko saddhātā</span>ti ko tassa saddhāpanatthāya samattho, ko vā tassa saddhātā. <span class="bld">Aññatra diṭṭhapadehī</span>ti diṭṭhapade <a name="M3.0181"></a> sotāpanne ariyasāvake ṭhapetvā ko añño saddahissatīti attho.</p>
  998. <p class="bodytext"><span class="bld">Vītarāgo</span>ti vikkhambhanavasena vītarāgo. <span class="bld">Sāsanaṃ ājāniṃsū</span>ti anusiṭṭhiṃ jāniṃsu, brahmalokasahabyatāya maggaṃ paṭipajjiṃsu. <span class="bld">Samasamagatiyo</span>ti dutiyattabhāve sabbākārena samagatiko ekagatiko. <span class="bld">Uttari mettaṃ bhāveyya</span>nti paṭhamajjhānato uttari yāva tikacatukkajjhānā paṇītaṃ katvā mettaṃ bhāveyyaṃ. <span class="bld">Cakkhumā</span>ti pañcahi cakkhūhi cakkhumā. <span class="bld">Parinibbuto</span>ti bodhipallaṅkeyeva kilesaparinibbānena parinibbuto. Evaṃ aniccalakkhaṇaṃ dīpetvā satthari desanaṃ vinivaṭṭente pañcasatāpi te aniccakammaṭṭhānikā bhikkhū desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā nisinnāsanesuyeva arahattaṃ pāpuṇiṃsūti.</p>
  999. <p class="subhead">3. Nagaropamasuttavaṇṇanā</p>
  1000. <p class="bodytext"><a name="para67"></a><a name="para67_an7"></a><span class="paranum">67</span>. Tatiye <span class="bld">yato</span>ti yadā. <span class="bld">Paccantima</span>nti raṭṭhapariyante raṭṭhāvasāne niviṭṭhaṃ. Majjhimadesanagarassa <a name="V3.0182"></a><a name="P4.0053"></a> pana rakkhākiccaṃ natthi, tena taṃ na gahitaṃ. <span class="bld">Nagaraparikkhārehi suparikkhata</span>nti nagarālaṅkārehi alaṅkataṃ. <span class="bld">Akaraṇīya</span>nti akattabbaṃ ajiniyaṃ. <span class="bld">Gambhīranemā</span>ti gambhīraāvāṭā. <span class="bld">Sunikhātā</span>ti suṭṭhu sannisīdāpitā. Taṃ panetaṃ esikāthambhaṃ iṭṭhakāhi vā karonti silāhi vā khadirādīhi vā sārarukkhehi. Taṃ nagaraguttatthāya karontā bahinagare karonti, alaṅkāratthāya karontā antonagare. Taṃ iṭṭhakāmayaṃ karontā mahantaṃ āvāṭaṃ katvā cayaṃ cinitvā upari aṭṭhaṃsaṃ katvā sudhāya limpanti. Yadā hatthinā dantehi abhihato na calati, tadā sulitto nāma hoti. Silāthambhādayopi aṭṭhaṃsā eva honti. Te sace aṭṭha ratanā honti, caturatanamattaṃ āvāṭe pavisati, caturatanamattaṃ upari hoti. Soḷasaratanavīsatiratanesupi eseva nayo. Sabbesañhi upaḍḍhaṃ heṭṭhā hoti, upaḍḍhaṃ upari. Te gomuttavaṅkā honti, tena tesaṃ antare padaramayaṃ katvā kammaṃ kātuṃ sakkā hoti, te pana katacittakammā paggahitaddhajāva honti.</p>
  1001. <p class="bodytext"><span class="bld">Parikhā</span>ti <a name="M3.0182"></a> parikkhipitvā ṭhitamātikā. <span class="bld">Anupariyāyapatho</span>ti anto pākārassa pākārena saddhiṃ gato mahāpatho, yattha ṭhitā bahipākāre ṭhitehi saddhiṃ yujjhanti. <span class="bld">Salāka</span>nti <a name="P4.0054"></a> saratomarādinissaggiyāvudhaṃ. <span class="bld">Jevanika</span>nti ekatodhārādisesāvudhaṃ.</p>
  1002. <p class="bodytext"><span class="bld">Hatthārohā</span>ti sabbepi hatthiācariyahatthivejjahatthibandhādayo. <span class="bld">Assārohā</span>ti sabbepi assācariyaassavejjaassabandhādayo. <span class="bld">Rathikā</span>ti sabbepi rathācariyarathayodharatharakkhādayo. <span class="bld">Dhanuggahā</span>ti issāsā. <span class="bld">Celakā</span>ti ye yuddhe jayaddhajaṃ gahetvā purato gacchanti. <span class="bld">Calakā</span>ti ‘‘idha rañño ṭhānaṃ hotu, idha asukamahāmattassā’’ti evaṃ senābyūhakārakā. <span class="bld">Piṇḍadāyikā</span>ti sāhasikamahāyodhā. Te kira parasenaṃ pavisitvā piṇḍapiṇḍamiva chetvā chetvā dayanti, uppatitvā niggacchantīti attho. Ye vā saṅgāmamajjhe yodhānaṃ bhattapānīyaṃ gahetvā pavisanti, tesampetaṃ nāmaṃ. <span class="bld">Uggā rājaputtā</span>ti uggatuggatā saṅgāmāvacarā rājaputtā. <span class="bld">Pakkhandino</span>ti ye ‘‘kassa sīsaṃ vā āvudhaṃ vā āharāmā’’ti vatvā ‘‘asukassā’’ti vuttā saṅgāmaṃ pakkhanditvā tadeva āharanti, ime pakkhandantīti pakkhandino. Mahānāgā viya <span class="bld">mahānāgā,</span> hatthiādīsupi abhimukhaṃ āgacchantesu anivattiyayodhānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Sūrā</span>ti ekasūrā, ye sajālikāpi savammikāpi samuddaṃ tarituṃ sakkonti. <span class="bld">Cammayodhino</span>ti <a name="P4.0055"></a> ye cammakañcukaṃ vā pavisitvā saraparittāṇacammaṃ vā gahetvā yujjhanti. <span class="bld">Dāsakaputtā</span>ti balavasinehā gharadāsayodhā<a name="V3.0183"></a>. <span class="bld">Dovāriko</span>ti dvārapālako. <span class="bld">Vāsanalepanasampanno</span>ti vāsanena sabbavivarapaṭicchādanena sudhālepena sampanno. Bahi vā khāṇupākārasaṅkhātena vāsanena ghanamaṭṭhena ca sudhālepena sampanno puṇṇaghaṭapantiṃ dassetvā katacittakammapaggahitaddhajo. <span class="bld">Tiṇakaṭṭhodaka</span>nti hatthiassādīnaṃ ghāsatthāya gehānañca chādanatthāya āharitvā bahūsu ṭhānesu ṭhapitatiṇañca, gehakaraṇapacanādīnaṃ atthāya āharitvā ṭhapitakaṭṭhañca, yantehi pavesetvā pokkharaṇīsu ṭhapitaudakañca. <span class="bld">Sannicitaṃ hotī</span>ti paṭikacceva anekesu ṭhānesu suṭṭhu nicitaṃ hoti. <span class="bld">Abbhantarānaṃ ratiyā</span>ti antonagaravāsīnaṃ ratiatthāya. <span class="bld">Aparitassāyā</span>ti <a name="M3.0183"></a> tāsaṃ anāpajjanatthāya. <span class="bld">Sāliyavaka</span>nti nānappakārā sāliyo ceva yavā ca. <span class="bld">Tilamuggamāsāparaṇṇa</span>nti tilamuggamāsā ca sesāparaṇṇañca.</p>
  1003. <p class="bodytext">Idāni yasmā tathāgatassa nagare kammaṃ nāma natthi<a name="P4.0056"></a>, nagarasadisaṃ pana ariyasāvakaṃ, nagaraparikkhārasadise ca satta dhamme, catuāhārasadisāni ca cattāri jhānāni dassetvā ekādasasu ṭhānesu arahattaṃ pakkhipitvā desanaṃ vinivaṭṭessāmīti ayaṃ upamā ābhatā. Tasmā taṃ desanaṃ pakāsetuṃ idaṃ <span class="bld">evameva kho</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">saddhammehī</span>ti sudhammehi. <span class="bld">Saddho</span>ti okappanasaddhāya ceva paccakkhasaddhāya ca samannāgato. Tattha dānasīlādīnaṃ phalaṃ saddahitvā dānādipuññakaraṇe saddhā okappanasaddhā nāma. Maggena āgatasaddhā paccakkhasaddhā nāma. Pasādasaddhātipi esā eva. Tassā lakkhaṇādīhi vibhāgo veditabbo.</p>
  1004. <p class="bodytext">‘‘Sampakkhandanalakkhaṇā ca, mahārāja, saddhā sampasādanalakkhaṇā cā’’ti (mi. pa. 2.1.10) hi vacanato idaṃ saddhāya <span class="bld">lakkhaṇaṃ</span> nāma. ‘‘Tīhi, bhikkhave, ṭhānehi saddho pasanno veditabbo. Katamehi tīhi? Sīlavantānaṃ dassanakāmo hotī’’tiādinā (a. ni. 3.42) nayena vuttaṃ pana saddhāya <span class="bld">nimittaṃ</span> nāma. ‘‘Ko cāhāro saddhāya, saddhammassavanantissa vacanīya’’nti (a. ni. 10.61) ayaṃ panassā <span class="bld">āhāro</span> nāma. ‘‘Saddhāpabbajitassa, bhikkhave, bhikkhuno ayaṃ anudhammo hoti, yaṃ rūpe nibbidābahulo viharissatī’’ti ayamassa <a name="P4.0057"></a> <span class="bld">anudhammo</span> nāma. ‘‘Saddhā bandhati pātheyyaṃ, sirī bhogānamāsayo’’ (saṃ. ni. 1.79). ‘‘Saddhā dutiyā purisassa hoti’’ (saṃ. ni. 1.36). ‘‘Saddhāya tarati oghaṃ’’ (saṃ. ni. 1.246). ‘‘Saddhā bījaṃ tapo vuṭṭhi’’ (su. ni. 77; saṃ. ni. 1.197). ‘‘Saddhāhattho mahānāgo. Upekhāsetadantavā’’tiādīsu pana suttesu <a name="V3.0184"></a> etissā baddhabhattapuṭādisarikkhatāya anekasarasatā bhagavatā pakāsitā. Imasmiṃ pana nagaropamasuttante esā acalasuppatiṭṭhitatāya esikāthambhasadisā katvā dassitā.</p>
  1005. <p class="bodytext"><span class="bld">Saddhesiko</span>ti saddhaṃ esikāthambhaṃ katvā ariyasāvako akusalaṃ pajahatīti iminā nayena sabbapadesu yojanā kātabbā. Apicettha hirottappehi tīsu dvāresu saṃvaro sampajjati, so catupārisuddhisīlaṃ hoti<a name="M3.0184"></a>. Iti imasmiṃ sutte ekādasasu ṭhānesu arahattaṃ pakkhipitvā desanāya kūṭaṃ gahitanti veditabbaṃ.</p>
  1006. <p class="subhead">4. Dhammaññūsuttavaṇṇanā</p>
  1007. <p class="bodytext"><a name="para68"></a><a name="para68_an7"></a><span class="paranum">68</span>. Catutthe <span class="bld">kālaṃ jānātī</span>ti yuttappattakālaṃ jānāti. <span class="bld">Ayaṃ kālo uddesassā</span>ti ayaṃ buddhavacanaṃ uggaṇhanakālo. <span class="bld">Paripucchāyā</span>ti atthānatthaṃ kāraṇākāraṇaṃ paripucchāya. <span class="bld">Yogassā</span>ti yoge kammaṃ pakkhipanassa. <span class="bld">Paṭisallānassā</span>ti nilīyanassa ekībhāvassa. <span class="bld">Dhammānudhammappaṭipanno</span>ti navannaṃ lokuttaradhammānaṃ anurūpadhammaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ paṭipanno. <span class="bld">Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu puggalaparoparaññū hotī</span>ti evaṃ <a name="P4.0058"></a> bhikkhu puggalānaṃ paroparaṃ tikkhamudubhāvaṃ jānanasamattho nāma hoti.</p>
  1008. <p class="subhead">5. Pāricchattakasuttavaṇṇanā</p>
  1009. <p class="bodytext"><a name="para69"></a><a name="para69_an7"></a><span class="paranum">69</span>. Pañcame <span class="bld">pannapalāso</span>ti patitapalāso. <span class="bld">Jālakajāto</span>ti sañjātapattapupphajālo. Tassa hi pattajālañca pupphajālañca saheva nikkhamati. <span class="bld">Khārakajāto</span>ti pāṭiyekkaṃ sañjātena suvibhattena pattajālakena ca pupphajālakena ca samannāgato. <span class="bld">Kuṭumalakajāto</span>ti sañjātamakuḷo. <span class="bld">Korakajāto</span>ti avikasitehi mahākucchīhi sambhinnamukhehi pupphehi samannāgato. <span class="bld">Sabbapāliphullo</span>ti sabbākārena supupphito. <span class="bld">Dibbe cattāro māse</span>ti dibbena āyunā cattāro māse. Manussagaṇanāya pana tāni dvādasa vassasahassāni honti. <span class="bld">Paricārentī</span>ti ito cito ca indriyāni cārenti, kīḷanti ramantīti attho.</p>
  1010. <p class="bodytext"><span class="bld">Ābhāya phuṭaṃ hotī</span>ti tattakaṃ ṭhānaṃ obhāsena phuṭaṃ hoti. Tesañhi pupphānaṃ bālasūriyassa <a name="V3.0185"></a> viya ābhā hoti, pattāni paṇṇacchattappamāṇāni, anto mahātumbamattā reṇu hoti. Pupphite pana pāricchattake ārohanakiccaṃ vā aṅkusakaṃ gahetvā namanakiccaṃ vā pupphāharaṇatthaṃ caṅgoṭakakiccaṃ vā natthi, kantanakavāto uṭṭhahitvā pupphāni vaṇṭato kantati, sampaṭicchanakavāto sampaṭicchati, pavesanakavāto sudhammaṃ devasabhaṃ paveseti, sammajjanakavāto purāṇapupphāni nīharati, santharaṇakavāto <a name="P4.0059"></a> pattakaṇṇikakesarāni rañjento santharati. Majjhaṭṭhāne dhammāsanaṃ <a name="M3.0185"></a> hoti yojanappamāṇo ratanapallaṅko upari tiyojanena setacchattena dhāriyamānena, tadanantaraṃ sakkassa devarañño āsanaṃ atthariyati, tato tettiṃsāya devaputtānaṃ, tato aññesaṃ mahesakkhānaṃ devānaṃ, aññataradevatānaṃ pupphakaṇṇikāva āsanaṃ hoti. Devā devasabhaṃ pavisitvā nisīdanti. Tato pupphehi reṇuvaṭṭi uggantvā uparikaṇṇikaṃ āhacca nipatamānā devatānaṃ tigāvutappamāṇaṃ attabhāvaṃ lākhārasaparikammasajjitaṃ viya suvaṇṇacuṇṇapiñjaraṃ viya karoti. Ekacce devā ekekaṃ pupphaṃ gahetvā aññamaññaṃ paharantāpi kīḷantiyeva. Paharaṇakālepi mahātumbappamāṇā reṇu nikkhamitvā sarīraṃ pabhāsampannehi gandhacuṇṇehi sañjatamanosilārāgaṃ viya karoti. Evaṃ sā kīḷā catūhi māsehi pariyosānaṃ gacchati. <span class="bld">Ayamānubhāvo</span>ti ayaṃ anupharituṃ ānubhāvo.</p>
  1011. <p class="bodytext">Idāni yasmā na satthā pāricchattakena atthiko, tena pana saddhiṃ upametvā satta ariyasāvake dassetukāmo, tasmā te dassetuṃ <span class="bld">evameva kho</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">pabbajjāya cetetī</span>ti pabbajissāmīti cinteti. <span class="bld">Devānaṃvā</span>ti devānaṃ viya. <span class="bld">Yāva brahmalokā saddo abbhuggacchatī</span>ti pathavitalato yāva brahmalokā sādhukārasaddena sabbaṃ ekasaddameva hoti. <span class="bld">Ayamānubhāvo</span>ti <a name="P4.0060"></a> ayaṃ khīṇāsavassa bhikkhuno anupharaṇānubhāvo. Imasmiṃ sutte catupārisuddhisīlaṃ pabbajjānissitaṃ hoti, kasiṇaparikammaṃ paṭhamajjhānasannissitaṃ, vipassanāya saddhiṃ tayo maggā tīṇi ca phalāni arahattamaggasannissitāni honti. Desanāya heṭṭhato vā uparito vā ubhayato vā paricchedo hoti, idha pana ubhayato paricchedo. Tenetaṃ vuttaṃ. Saṅkhepato panettha vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti veditabbaṃ.</p>
  1012. <p class="subhead">6. Sakkaccasuttavaṇṇanā</p>
  1013. <p class="bodytext"><a name="para70"></a><a name="para70_an7"></a><span class="paranum">70</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">parisuddhā ca bhavissantī</span>ti bhiyyosomattāya parisuddhā bhavissanti nimmalā. <span class="bld">Sakammāragato</span>ti ettha sa-kāro nipātamattaṃ, kammāragato kammāruddhanagatoti attho.</p>
  1014. <p class="subhead">7. Bhāvanāsuttavaṇṇanā</p>
  1015. <p class="bodytext"><a name="para71"></a><a name="para71_an7"></a><span class="paranum">71</span>. Sattame <a name="M3.0186"></a><a name="V3.0186"></a> <span class="bld">ananuyuttassā</span>ti na yuttappayuttassa hutvā viharato. <span class="bld">Seyyathāpi, bhikkhave, kukkuṭiyā aṇḍānī</span>ti imā kaṇhapakkhasukkapakkhavasena dve upamā vuttā. Tāsu kaṇhapakkhūpamā atthassa asādhikā, itarā sādhikāti sukkapakkhūpamāya eva attho veditabbo. <span class="bld">Seyyathā</span>ti opammatthe nipāto. <span class="bld">Apī</span>ti sambhāvanatthe. Ubhayenāpi seyyathāpi nāma, bhikkhaveti dasseti. <span class="bld">Kukkuṭiyā aṇḍāni aṭṭha vā dasa vā dvādasa vā</span>ti ettha pana kiñcāpi kukkuṭiyā vuttappakārato ūnādhikānipi aṇḍāni honti, vacanasiliṭṭhatāya panetaṃ vuttaṃ. Evañhi loke siliṭṭhaṃ vacanaṃ hoti. <span class="bld">Tānassū</span>ti tāni assu, bhaveyyunti attho. <span class="bld">Kukkuṭiyā sammā adhisayitānī</span>ti tāya janettiyā kukkuṭiyā pakkhe pasāretvā tesaṃ upari sayantiyā sammā adhisayitāni. <span class="bld">Sammā pariseditānī</span>ti kālena kālaṃ utuṃ gaṇhāpentiyā suṭṭhu samantato seditāni, usmīkatānīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Sammā</span> <a name="P4.0061"></a> <span class="bld">paribhāvitānī</span>ti kālena kālaṃ suṭṭhu samantato bhāvitāni, kukkuṭagandhaṃ gāhāpitānīti attho.</p>
  1016. <p class="bodytext"><span class="bld">Kiñcāpi tassā kukkuṭiyā</span>ti tassā kukkuṭiyā imaṃ tividhakiriyākaraṇena appamādaṃ katvā kiñcāpi na evaṃ icchā uppajjeyya. <span class="bld">Atha kho bhabbāva te</span>ti atha kho te kukkuṭapotakā vuttanayena sotthinā abhinibbhijjituṃ bhabbāva. Te hi yasmā tāya kukkuṭiyā evaṃ tīhākārehi tāni aṇḍāni paripāliyamānāni na pūtīni honti. Yopi nesaṃ allasineho, so pariyādānaṃ gacchati, kapālaṃ tanukaṃ hoti, pādanakhasikhā ca mukhatuṇḍakañca kharaṃ hoti, sayampi pariṇāmaṃ gacchati. Kapālassa tanuttā bahiddhā āloko anto paññāyati, tasmā ‘‘ciraṃ vata mayaṃ saṃkuṭitahatthapādā sambādhe sayimha, ayañca bahi āloko dissati, ettha dāni no sukhavihāro bhavissatī’’ti nikkhamitukāmā hutvā kapālaṃ pādena paharanti, gīvaṃ pasārenti, tato taṃ kapālaṃ dvedhā bhijjati. Atha te pakkhe vidhunantā taṃkhaṇānurūpaṃ viravantā nikkhamantiyeva. Nikkhamantā ca gāmakkhettaṃ upasobhayamānā vicaranti.</p>
  1017. <p class="bodytext"><span class="bld">Evameva</span> <a name="M3.0187"></a> <span class="bld">kho</span>ti idaṃ opammasampaṭipādanaṃ. Taṃ evaṃ atthena saṃsandetvā veditabbaṃ – tassā kukkuṭiyā aṇḍesu adhisayanāditividhakiriyākaraṇaṃ viya hi imassa bhikkhuno bhāvanaṃ anuyuttakālo<a name="V3.0187"></a>, kukkuṭiyā tividhakiriyāsampādanena <a name="P4.0062"></a> aṇḍānaṃ apūtibhāvo viya bhāvanaṃ anuyuttassa bhikkhuno tividhānupassanāsampādanena vipassanāñāṇassa aparihāni. Tassā tividhakiriyākaraṇena aṇḍānaṃ allasinehapariyādānaṃ viya tassa bhikkhuno tividhānupassanāsampādanena bhavattayānugatanikantisinehapariyādānaṃ, aṇḍakapālānaṃ tanubhāvo viya bhikkhuno avijjaṇḍakosassa tanubhāvo, kukkuṭapotakānaṃ nakhatuṇḍakānaṃ thaddhabhāvo viya bhikkhuno vipassanāñāṇassa tikkhakharavippasannasūrabhāvo, kukkuṭapotakānaṃ pariṇāmakālo viya bhikkhuno vipassanāñāṇassa pariṇāmakālo vaḍḍhikālo gabbhaggahaṇakālo, kukkuṭapotakānaṃ pādanakhasikhāya vā mukhatuṇḍakena vā aṇḍakosaṃ padāletvā pakkhe papphoṭetvā sotthinā abhinibbhidākālo viya tassa bhikkhuno vipassanāñāṇagabbhaṃ gaṇhāpetvā vicarantassa tajjātikaṃ utusappāyaṃ vā bhojanasappāyaṃ vā puggalasappāyaṃ vā dhammassavanasappāyaṃ vā labhitvā ekāsane nisinnasseva vipassanaṃ vaḍḍhentassa anupubbādhigatena arahattamaggena avijjaṇḍakosaṃ padāletvā abhiññāpakkhe papphoṭetvā sotthinā arahattappattakālo veditabbo.</p>
  1018. <p class="bodytext">Yathā pana kukkuṭapotakānaṃ pariṇatabhāvaṃ ñatvā mātāpi aṇḍakosaṃ bhindati, evaṃ tathārūpassa bhikkhuno ñāṇaparipākaṃ ñatvā satthāpi –</p>
  1019. <p class="gatha1">‘‘Ucchinda <a name="P4.0063"></a> sinehamattano, kumudaṃ sāradikaṃva pāṇinā;</p>
  1020. <p class="gathalast">Santimaggameva brūhaya, nibbānaṃ sugatena desita’’nti. (dha. pa. 285) –</p>
  1021. <p class="unindented">Ādinā nayena obhāsaṃ pharitvā gāthāya avijjaṇḍakosaṃ paharati. So gāthāpariyosāne avijjaṇḍakosaṃ bhinditvā arahattaṃ pāpuṇāti. Tato paṭṭhāya yathā te kukkuṭapotakā gāmakkhettaṃ upasobhayamānā tattha vicaranti, evaṃ ayampi mahākhīṇāsavo nibbānārammaṇaṃ phalasamāpattiṃ appetvā saṅghārāmaṃ upasobhayamāno vicarati.</p>
  1022. <p class="bodytext"><span class="bld">Phalagaṇḍassā</span>ti <a name="M3.0188"></a> vaḍḍhakissa. So hi olambakasaṅkhātaṃ phalaṃ cāretvā dārūnaṃ gaṇḍaṃ haratīti phalagaṇḍoti vuccati. <span class="bld">Vāsijaṭe</span>ti vāsidaṇḍakassa gahaṇaṭṭhāne. <span class="bld">Ettakaṃ me ajja āsavānaṃ khīṇa</span>nti pabbajitassa hi pabbajjāsaṅkhepena uddesena paripucchāya yonisomanasikārena vattapaṭipattiyā ca niccakālaṃ āsavā khīyanti. Evaṃ khīyamānānaṃ pana nesaṃ ‘‘ettakaṃ ajja <a name="V3.0188"></a> khīṇaṃ ettakaṃ hiyyo’’ti evamassa ñāṇaṃ na hotīti attho. Imāya upamāya vipassanānisaṃso dīpito.</p>
  1023. <p class="bodytext"><span class="bld">Hemantikenā</span>ti hemantasamayena. <span class="bld">Paṭippassambhantī</span>ti thirabhāvena parihāyanti. <span class="bld">Evameva kho</span>ti ettha mahāsamuddo viya sāsanaṃ daṭṭhabbaṃ, nāvā viya yogāvacaro, nāvāya mahāsamudde pariyāyanaṃ viya imassa bhikkhuno ūnapañcavassakāle ācariyupajjhāyānaṃ santike vicaraṇaṃ, nāvāya mahāsamuddaudakena <a name="P4.0064"></a> khajjamānānaṃ bandhanānaṃ tanubhāvo viya bhikkhuno pabbajjāsaṅkhepena uddesaparipucchādīhiyeva saṃyojanānaṃ tanubhāvo, nāvāya thale ukkhittakālo viya bhikkhuno nissayamuttakassa kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññe vasanakālo, divā vātātapena saṃsussanaṃ viya vipassanāñāṇena taṇhāsinehassa saṃsussanaṃ, rattiṃ himodakena temanaṃ viya kammaṭṭhānaṃ nissāya uppannena pītipāmojjena cittatemanaṃ, rattindivaṃ vātātapehi ceva himodakena ca parisukkhaparitintānaṃ bandhanānaṃ dubbalabhāvo viya vipassanāñāṇapītipāmojjehi saṃyojanānaṃ bhiyyosomattāya dubbalabhāvo, pāvussakamegho viya arahattamaggañāṇaṃ, meghavuṭṭhiudakena nāvāya antopūtibhāvo viya āraddhavipassakassa rūpasattakādivasena vipassanaṃ vaḍḍhentassa okkhāyamāne pakkhāyamāne kammaṭṭhāne ekadivasaṃ utusappāyādīni laddhā ekapallaṅkena nisinnassa arahattaphalādhigamo. Pūtibandhanāya nāvāya kiñci kālaṃ ṭhānaṃ viya khīṇasaṃyojanassa arahato mahājanaṃ anuggaṇhantassa yāvatāyukaṃ ṭhānaṃ, pūtibandhanāya nāvāya anupubbena bhijjitvā apaṇṇattikabhāvūpagamo viya khīṇāsavassa upādinnakkhandhabhedena anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbutassa apaṇṇattikabhāvūpagamoti imāya upamāya saṃyojanānaṃ dubbalatā dīpitā.</p>
  1024. <p class="subhead">8. Aggikkhandhopamasuttavaṇṇanā</p>
  1025. <p class="bodytext"><a name="para72"></a><a name="para72_an7"></a><span class="paranum">72</span>. Aṭṭhamaṃ <a name="M3.0189"></a><a name="P4.0065"></a> atthuppattiyaṃ kathitaṃ. Atthuppatti panassa heṭṭhā cūḷaccharāsaṅghātasuttavaṇṇanāya (a. ni. aṭṭha. 1.1.51 ādayo) vitthāritā eva. <span class="bld">Passatha no</span>ti passatha nu. <span class="bld">Āliṅgitvā</span>ti upagūhitvā. <span class="bld">Upanisīdeyyā</span>ti samīpe nissāya nisīdeyya. <span class="bld">Upanipajjeyyā</span>ti upagantvā nipajjeyya. <span class="bld">Ārocayāmī</span>ti ācikkhāmi. <span class="bld">Paṭivedayāmī</span>ti paṭivedetvā jānāpetvā kathemi. <span class="bld">Vālarajjuyā</span>ti assavālagovālehi vaṭṭitarajjuyā. <span class="bld">Paccorasmi</span>nti <a name="V3.0189"></a> uramajjhe. <span class="bld">Pheṇuddehaka</span>nti pheṇaṃ uddehitvā, ussādetvāti attho. <span class="bld">Attattha</span>nti attano diṭṭhadhammikasamparāyikalokiyalokuttaraṃ atthaṃ. <span class="bld">Paratthobhayatthesu</span>pi eseva nayo. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ cūḷaccharāsaṅghātasuttassa (a. ni. 1.51 ādayo) atthuppattiyaṃ kathitameva. Idañca pana suttaṃ kathetvā satthā cūḷaccharāsaṅghātasuttaṃ kathesi. Navamaṃ uttānatthameva.</p>
  1026. <p class="subhead">10. Arakasuttavaṇṇanā</p>
  1027. <p class="bodytext"><a name="para74"></a><a name="para74_an7"></a><span class="paranum">74</span>. Dasame <span class="bld">paritta</span>nti appaṃ thokaṃ. Tañhi sarasaparittatāyapi khaṇaparittatāyapi ṭhitiparittatāyapi parittameva. Lahuṃ uppajjitvā nirujjhanato <span class="bld">lahukaṃ. Mantāyaṃ</span> <a name="P4.0066"></a> <span class="bld">boddhabba</span>nti mantāya boddhabbaṃ, paññāya jānitabbanti attho. <span class="bld">Pabbateyyā</span>ti pabbatasambhavā. <span class="bld">Hārahārinī</span>ti rukkhanaḷaveḷuādīni haritabbāni harituṃ samatthā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  1028. <p class="centered">Mahāvaggo sattamo.</p>
  1029. <a name="an7_4"></a>
  1030. <p class="chapter">8. Vinayavaggo</p>
  1031. <p class="subhead">1. Paṭhamavinayadharasuttavaṇṇanā</p>
  1032. <p class="bodytext"><a name="para75"></a><a name="para75_an7"></a><span class="paranum">75</span>. Aṭṭhamassa paṭhame <span class="bld">āpattiṃ jānātī</span>ti āpattiṃyeva āpattīti jānāti. Sesapadesupi eseva nayo.</p>
  1033. <p class="subhead">2. Dutiyavinayadharasuttavaṇṇanā</p>
  1034. <p class="bodytext"><a name="para76"></a><a name="para76_an7"></a><span class="paranum">76</span>. Dutiye <a name="M3.0190"></a> <span class="bld">svāgatānī</span>ti suāgatāni suppaguṇāni. <span class="bld">Suvibhattānī</span>ti koṭṭhāsato suṭṭhu vibhattāni<a name="V3.0190"></a>. <span class="bld">Suppavattīnī</span>ti āvajjitāvajjitaṭṭhāne suṭṭhu pavattāni daḷhappaguṇāni. <span class="bld">Suvinicchitānī</span>ti suṭṭhu vinicchitāni. <span class="bld">Suttaso</span>ti vibhaṅgato. <span class="bld">Anubyañjanaso</span>ti khandhakaparivārato.</p>
  1035. <p class="subhead">3. Tatiyavinayadharasuttavaṇṇanā</p>
  1036. <p class="bodytext"><a name="para77"></a><a name="para77_an7"></a><span class="paranum">77</span>. Tatiye <span class="bld">vinaye kho pana ṭhito hotī</span>ti vinayalakkhaṇe patiṭṭhito hoti. <span class="bld">Asaṃhīro</span>ti na sakkā hoti gahitaggahaṇaṃ vissajjāpetuṃ.</p>
  1037. <p class="subhead">9. Satthusāsanasuttavaṇṇanā</p>
  1038. <p class="bodytext"><a name="para83"></a><a name="para83_an7"></a><span class="paranum">83</span>. Navame <span class="bld">eko</span>ti adutiyo. <span class="bld">Vūpakaṭṭho</span>ti kāyena gaṇato, cittena kilesehi vūpakaṭṭho vivekaṭṭho dūrībhūto. <span class="bld">Appamatto</span>ti <a name="P4.0067"></a> satiavippavāse ṭhito. <span class="bld">Pahitatto</span>ti pesitatto. <span class="bld">Nibbidāyā</span>ti vaṭṭe ukkaṇṭhanatthāya. <span class="bld">Virāgāyā</span>ti rāgādīnaṃ virajjanatthāya. <span class="bld">Nirodhāyā</span>ti appavattikaraṇatthāya. <span class="bld">Vūpasamāyā</span>ti kilesavūpasamāya appavattiyā. <span class="bld">Abhiññāyā</span>ti tilakkhaṇaṃ āropetvā abhijānanatthāya. <span class="bld">Sambodhāyā</span>ti maggasaṅkhātassa sambodhassa atthāya. <span class="bld">Nibbānāyā</span>ti nibbānassa sacchikaraṇatthāya.</p>
  1039. <p class="subhead">10. Adhikaraṇasamathasuttavaṇṇanā</p>
  1040. <p class="bodytext"><a name="para84"></a><a name="para84_an7"></a><span class="paranum">84</span>. Dasame adhikaraṇāni samenti vūpasamentīti <span class="bld">adhikaraṇasamathā. Uppannuppannāna</span>nti uppannānaṃ uppannānaṃ. <span class="bld">Adhikaraṇāna</span>nti vivādādhikaraṇaṃ anuvādādhikaraṇaṃ āpattādhikaraṇaṃ kiccādhikaraṇanti imesaṃ catunnaṃ. <span class="bld">Samathāya vūpasamāyā</span>ti samathatthañceva vūpasamanatthañca. <span class="bld">Sammukhāvinayo dātabbo…pe… tiṇavatthārako</span>ti ime satta samathā dātabbā. Tesaṃ vinicchayo vinayasaṃvaṇṇanato (cūḷava. aṭṭha. 186-187 ādayo) gahetabbo. Apica dīghanikāye saṅgītisuttavaṇṇanāyampi <a name="M3.0191"></a> (dī. ni. aṭṭha. 3.331 adhikaraṇasamathasattakavaṇṇanā) vitthāritoyeva, tathā majjhimanikāye sāmagāmasuttavaṇṇanāyāti (ma. ni. aṭṭha. 3.46).</p>
  1041. <p class="centered">Vinayavaggo aṭṭhamo.</p>
  1042. <p class="bodytext">Ito <a name="V3.0191"></a> parāni satta suttāni uttānatthāneva. Na hettha kiñci heṭṭhā avuttanayaṃ nāma atthīti.</p>
  1043. <p class="centered">Manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya</p>
  1044. <p class="centered">Sattakanipātassa saṃvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1045. </body>