| 12345678910111213141516171819202122232425262728293031323334353637383940414243444546474849505152535455565758596061626364656667686970717273747576777879808182838485868788899091929394959697989910010110210310410510610710810911011111211311411511611711811912012112212312412512612712812913013113213313413513613713813914014114214314414514614714814915015115215315415515615715815916016116216316416516616716816917017117217317417517617717817918018118218318418518618718818919019119219319419519619719819920020120220320420520620720820921021121221321421521621721821922022122222322422522622722822923023123223323423523623723823924024124224324424524624724824925025125225325425525625725825926026126226326426526626726826927027127227327427527627727827928028128228328428528628728828929029129229329429529629729829930030130230330430530630730830931031131231331431531631731831932032132232332432532632732832933033133233333433533633733833934034134234334434534634734834935035135235335435535635735835936036136236336436536636736836937037137237337437537637737837938038138238338438538638738838939039139239339439539639739839940040140240340440540640740840941041141241341441541641741841942042142242342442542642742842943043143243343443543643743843944044144244344444544644744844945045145245345445545645745845946046146246346446546646746846947047147247347447547647747847948048148248348448548648748848949049149249349449549649749849950050150250350450550650750850951051151251351451551651751851952052152252352452552652752852953053153253353453553653753853954054154254354454554654754854955055155255355455555655755855956056156256356456556656756856957057157257357457557657757857958058158258358458558658758858959059159259359459559659759859960060160260360460560660760860961061161261361461561661761861962062162262362462562662762862963063163263363463563663763863964064164264364464564664764864965065165265365465565665765865966066166266366466566666766866967067167267367467567667767867968068168268368468568668768868969069169269369469569669769869970070170270370470570670770870971071171271371471571671771871972072172272372472572672772872973073173273373473573673773873974074174274374474574674774874975075175275375475575675775875976076176276376476576676776876977077177277377477577677777877978078178278378478578678778878979079179279379479579679779879980080180280380480580680780880981081181281381481581681781881982082182282382482582682782882983083183283383483583683783883984084184284384484584684784884985085185285385485585685785885986086186286386486586686786886987087187287387487587687787887988088188288388488588688788888989089189289389489589689789889990090190290390490590690790890991091191291391491591691791891992092192292392492592692792892993093193293393493593693793893994094194294394494594694794894995095195295395495595695795895996096196296396496596696796896997097197297397497597697797897998098198298398498598698798898999099199299399499599699799899910001001100210031004100510061007100810091010101110121013101410151016101710181019102010211022102310241025102610271028102910301031103210331034103510361037103810391040104110421043104410451046104710481049105010511052105310541055105610571058105910601061106210631064106510661067106810691070107110721073107410751076107710781079108010811082108310841085108610871088108910901091109210931094109510961097109810991100110111021103110411051106110711081109111011111112111311141115111611171118111911201121112211231124112511261127112811291130113111321133113411351136113711381139114011411142114311441145114611471148114911501151115211531154115511561157115811591160116111621163116411651166116711681169117011711172117311741175117611771178117911801181118211831184118511861187118811891190119111921193119411951196119711981199120012011202120312041205120612071208120912101211121212131214121512161217121812191220122112221223122412251226122712281229123012311232123312341235123612371238123912401241124212431244124512461247124812491250125112521253125412551256125712581259126012611262126312641265126612671268126912701271127212731274127512761277127812791280128112821283128412851286128712881289129012911292129312941295129612971298129913001301130213031304130513061307130813091310131113121313131413151316131713181319132013211322132313241325132613271328132913301331133213331334133513361337133813391340134113421343134413451346134713481349135013511352135313541355135613571358135913601361136213631364136513661367136813691370137113721373137413751376137713781379138013811382138313841385138613871388138913901391139213931394139513961397139813991400140114021403140414051406140714081409141014111412141314141415141614171418141914201421142214231424142514261427142814291430143114321433143414351436143714381439144014411442144314441445144614471448144914501451145214531454145514561457145814591460146114621463146414651466146714681469147014711472147314741475147614771478147914801481148214831484148514861487148814891490149114921493149414951496149714981499150015011502150315041505150615071508150915101511151215131514151515161517151815191520152115221523152415251526152715281529153015311532153315341535153615371538153915401541154215431544154515461547154815491550155115521553155415551556155715581559156015611562156315641565156615671568156915701571157215731574157515761577157815791580158115821583158415851586158715881589159015911592159315941595159615971598159916001601160216031604160516061607160816091610161116121613161416151616161716181619162016211622162316241625162616271628162916301631163216331634163516361637163816391640164116421643164416451646164716481649165016511652165316541655165616571658165916601661166216631664166516661667166816691670167116721673167416751676167716781679168016811682168316841685168616871688168916901691169216931694169516961697169816991700170117021703170417051706170717081709171017111712171317141715171617171718171917201721172217231724172517261727172817291730173117321733173417351736173717381739174017411742174317441745174617471748174917501751175217531754175517561757175817591760176117621763176417651766176717681769177017711772177317741775177617771778177917801781178217831784178517861787178817891790179117921793179417951796179717981799180018011802 |
- <body>
- <a name="an2"></a>
- <p class="centered"><a name="para0"></a><a name="para0_an2"></a> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
- <p class="nikaya">Aṅguttaranikāye</p>
- <p class="book">Dukanipāta-aṭṭhakathā</p>
- <a name="an2_1"></a>
- <p class="title">1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ</p>
- <a name="an2_1_1"></a>
- <p class="chapter">1. Kammakāraṇavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Vajjasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><a name="para1_an2"></a><span class="paranum">1</span>. Dukanipātassa <a name="V2.0001"></a><a name="M2.0001"></a><a name="P2.0088"></a> paṭhame <span class="bld">vajjānī</span>ti dosā aparādhā. <span class="bld">Diṭṭhadhammika</span>nti diṭṭheva dhamme imasmiṃyeva attabhāve uppannaphalaṃ. <span class="bld">Samparāyika</span>nti samparāye anāgate attabhāve uppannaphalaṃ. <span class="bld">Āgucāri</span>nti pāpakāriṃ aparādhakārakaṃ. <span class="bld">Rājāno gahetvā vividhā kammakāraṇā kārente</span>ti coraṃ gahetvā vividhā kammakāraṇā rājapurisā karonti, rājāno pana tā kārenti nāma. Taṃ coraṃ evaṃ <a name="V2.0002"></a> kammakāraṇā kāriyamānaṃ esa passati. Tena vuttaṃ – ‘‘passati coraṃ āgucāriṃ rājāno gahetvā vividhā kammakāraṇā kārente’’ti. <span class="bld">Addhadaṇḍakehī</span>ti muggarehi, pahārasādhanatthaṃ vā catuhatthadaṇḍaṃ dvedhā chetvā gahitadaṇḍakehi. <span class="bld">Bilaṅgathālika</span>nti kañjiyaukkhalikakammakāraṇaṃ. Taṃ karontā sīsakaṭāhaṃ uppāṭetvā tattaṃ ayoguḷaṃ saṇḍāsena gahetvā tattha pakkhipanti, tena matthaluṅgaṃ pakkuthitvā <a name="M2.0002"></a> uttarati. <span class="bld">Saṅkhamuṇḍika</span>nti saṅkhamuṇḍakammakāraṇaṃ. Taṃ karontā uttaroṭṭhaubhatokaṇṇacūḷikagalavāṭakaparicchedena <a name="P2.0089"></a> cammaṃ chinditvā sabbakese ekato gaṇṭhiṃ katvā daṇḍakena veṭhetvā uppāṭenti, saha kesehi cammaṃ uṭṭhahati. Tato sīsakaṭāhaṃ thūlasakkharāhi ghaṃsitvā dhovantā saṅkhavaṇṇaṃ karonti. <span class="bld">Rāhumukha</span>nti rāhumukhakammakāraṇaṃ. Taṃ karontā saṅkunā mukhaṃ vivaritvā antomukhe dīpaṃ jālenti, kaṇṇacūḷikāhi vā paṭṭhāya mukhaṃ nikhādanena khananti, lohitaṃ paggharitvā mukhaṃ pūreti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jotimālika</span>nti sakalasarīraṃ telapilotikāya veṭhetvā ālimpenti. <span class="bld">Hatthapajjotika</span>nti hatthe telapilotikāya veṭhetvā dīpaṃ viya pajjālenti. <span class="bld">Erakavattika</span>nti erakavattakammakāraṇaṃ. Taṃ karontā heṭṭhāgīvato paṭṭhāya cammavaṭṭe kantitvā gopphake ṭhapenti, atha naṃ yottehi bandhitvā kaḍḍhanti. So attano cammavaṭṭe akkamitvā akkamitvā patati. <span class="bld">Cīrakavāsika</span>nti cīrakavāsikakammakāraṇaṃ. Taṃ karontā tatheva cammavaṭṭe kantitvā kaṭiyaṃ ṭhapenti, kaṭito paṭṭhāya kantitvā gopphakesu ṭhapenti, uparimehi heṭṭhimasarīraṃ cīrakanivāsananivatthaṃ viya hoti. <span class="bld">Eṇeyyaka</span>nti eṇeyyakakammakāraṇaṃ. Taṃ karontā ubhosu kapparesu ca ubhosu jāṇukesu ca ayavalayāni datvā ayasūlāni koṭṭenti. So catūhi ayasūlehi bhūmiyaṃ patiṭṭhahati. Atha naṃ parivāretvā aggiṃ karonti. ‘‘Eṇeyyako jotipariggaho yathā’’ti āgataṭṭhānepi idameva vuttaṃ. Taṃ kālena kālaṃ sūlāni apanetvā catūhi aṭṭhikoṭīhiyeva ṭhapenti. Evarūpā kammakāraṇā nāma natthi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Baḷisamaṃsika</span>nti <a name="P2.0090"></a> ubhatomukhehi baḷisehi paharitvā cammamaṃsanhārūni uppāṭenti. <span class="bld">Kahāpaṇika</span>nti sakalasarīraṃ tiṇhāhi vāsīhi koṭito paṭṭhāya kahāpaṇamattaṃ, kahāpaṇamattaṃ pātentā koṭṭenti. <span class="bld">Khārāpatacchika</span>nti sarīraṃ tattha tattha āvudhehi paharitvā kocchehi khāraṃ ghaṃsanti, cammamaṃsanhārūni paggharitvā aṭṭhikasaṅkhalikāva tiṭṭhati. <span class="bld">Palighaparivattika</span>nti ekena passena nipajjāpetvā kaṇṇacchiddena ayasūlaṃ koṭṭetvā pathaviyā ekābaddhaṃ karonti. Atha naṃ pāde <a name="V2.0003"></a> gahetvā āviñchanti. <span class="bld">Palālapīṭhaka</span>nti cheko <a name="M2.0003"></a> kāraṇiko chavicammaṃ acchinditvā nisadapotehi aṭṭhīni bhinditvā kesesu gahetvā ukkhipati, maṃsarāsiyeva hoti. Atha naṃ keseheva pariyonandhitvā gaṇhanti, palālavaṭṭiṃ viya katvā puna veṭhenti. <span class="bld">Sunakhehipī</span>ti katipayāni divasāni āhāraṃ adatvā chātakasunakhehi khādāpenti. Te muhuttena aṭṭhikasaṅkhalikameva karonti. <span class="bld">Sūle uttāsente</span>ti sūle āropente.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na paresaṃ pābhataṃ vilumpanto caratī</span>ti paresaṃ santakaṃ bhaṇḍaṃ parammukhaṃ ābhataṃ antamaso antaravīthiyaṃ patitaṃ sahassabhaṇḍikampi disvā ‘‘iminā jīvissāmī’’ti vilumpanto na vicarati, ko iminā atthoti piṭṭhipādena vā pavaṭṭetvā gacchati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pāpako</span>ti <a name="P2.0091"></a> lāmako. <span class="bld">Dukkho</span>ti aniṭṭho. <span class="bld">Kiñca ta</span>nti kiṃ nāma taṃ kāraṇaṃ bhaveyya. <span class="bld">Yāha</span>nti yena ahaṃ. <span class="bld">Kāyaduccarita</span>nti pāṇātipātādi tividhaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ. <span class="bld">Kāyasucarita</span>nti tassa paṭipakkhabhūtaṃ tividhaṃ kusalakammaṃ. <span class="bld">Vacīduccarita</span>nti musāvādādi catubbidhaṃ akusalaṃ vacīkammaṃ. <span class="bld">Vacīsucarita</span>nti tassa paṭipakkhabhūtaṃ catubbidhaṃ kusalakammaṃ. <span class="bld">Manoduccarita</span>nti abhijjhādi tividhaṃ akusalakammaṃ. <span class="bld">Manosucarita</span>nti tassa paṭipakkhabhūtaṃ tividhaṃ kusalakammaṃ. <span class="bld">Suddhaṃ attānaṃ pariharatī</span>ti ettha duvidhā suddhi – pariyāyato ca nippariyāyato ca. Saraṇagamanena hi pariyāyena suddhaṃ attānaṃ pariharati nāma. Tathā pañcahi sīlehi, dasahi sīlehi – catupārisuddhisīlena, paṭhamajjhānena…pe… nevasaññānāsaññāyatanena, sotāpattimaggena, sotāpattiphalena…pe… arahattamaggena pariyāyena suddhaṃ attānaṃ pariharati nāma. Arahattaphale patiṭṭhito pana khīṇāsavo chinnamūlake pañcakkhandhe nhāpentopi khādāpentopi bhuñjāpentopi nisīdāpentopi nipajjāpentopi nippariyāyeneva suddhaṃ nimmalaṃ attānaṃ pariharati paṭijaggatīti veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā imāni dve vajjāneva, no na vajjāni, tasmā. <span class="bld">Vajjabhīruno</span>ti vajjabhīrukā. <span class="bld">Vajjabhayadassāvino</span>ti vajjāni bhayato dassanasīlā. <span class="bld">Etaṃ pāṭikaṅkha</span>nti etaṃ icchitabbaṃ, etaṃ avassaṃbhāvīti attho. <span class="bld">Ya</span>nti nipātamattaṃ, kāraṇavacanaṃ vā yena kāraṇena parimuccissati sabbavajjehi<a name="M2.0004"></a>. Kena pana kāraṇena parimuccissatīti? Catutthamaggena ceva catutthaphalena ca. Maggena <a name="P2.0092"></a> hi parimuccati nāma, phalaṃ patto parimutto nāma hotīti. Kiṃ pana <a name="V2.0004"></a> khīṇāsavassa akusalaṃ na vipaccatīti? Vipaccati, taṃ pana khīṇāsavabhāvato pubbe kataṃ. Tañca kho imasmiṃyeva attabhāve, samparāye panassa kammaphalaṃ nāma natthīti. Paṭhamaṃ.</p>
- <p class="subhead">2. Padhānasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><a name="para2_an2"></a><span class="paranum">2</span>. Dutiye <span class="bld">padhānānī</span>ti vīriyāni. Vīriyañhi padahitabbato padhānabhāvakaraṇato vā padhānanti vuccati. <span class="bld">Durabhisambhavānī</span>ti dussahāni duppūriyāni, dukkarānīti attho. <span class="bld">Agāraṃ ajjhāvasata</span>nti agāre vasantānaṃ. <span class="bld">Cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānuppadānatthaṃ padhāna</span>nti etesaṃ cīvarādīnaṃ catunnaṃ paccayānaṃ anuppadānatthāya padhānaṃ nāma durabhisambhavanti dasseti. Caturatanikampi hi pilotikaṃ, pasatataṇḍulamattaṃ vā bhattaṃ, caturatanikaṃ vā paṇṇasālaṃ, telasappinavanītādīsu vā appamattakampi bhesajjaṃ paresaṃ dethāti vattumpi nīharitvā dātumpi dukkaraṃ ubhatobyūḷhasaṅgāmappavesanasadisaṃ. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Dānañca yuddhañca samānamāhu,</p>
- <p class="gatha2">Appāpi santā bahuke jinanti;</p>
- <p class="gatha3">Appampi ce saddahāno dadāti,</p>
- <p class="gathalast">Teneva so hoti sukhī paratthā’’ti. (jā. 1.8.72; saṃ. ni. 1.33);</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Agārasmā anagāriyaṃ pabbajitāna</span>nti gehato nikkhamitvā agārassa gharāvāsassa hitāvahehi kasigorakkhādīhi virahitaṃ anagāriyaṃ pabbajjaṃ upagatānaṃ. <span class="bld">Sabbūpadhipaṭinissaggatthāya padhāna</span>nti sabbesaṃ khandhūpadhikilesūpadhiabhisaṅkhārūpadhisaṅkhātānaṃ upadhīnaṃ paṭinissaggasaṅkhātassa nibbānassa atthāya vipassanāya ceva maggena ca sahajātavīriyaṃ. <span class="bld">Tasmā</span>ti <a name="P2.0093"></a> yasmā imāni dve padhānāni durabhisambhavāni, tasmā. Dutiyaṃ.</p>
- <p class="subhead">3. Tapanīyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><a name="para3_an2"></a><span class="paranum">3</span>. Tatiye <a name="M2.0005"></a> <span class="bld">tapanīyā</span>ti idha ceva samparāye ca tapantīti tapanīyā. <span class="bld">Tappatī</span>ti cittasantāpena <a name="V2.0005"></a> tappati anusocati kāyaduccaritaṃ katvā nandayakkho viya nandamāṇavo viya nandagoghātako viya devadatto viya dvebhātikā viya ca. Te kira gāvaṃ vadhitvā maṃsaṃ dve koṭṭhāse akaṃsu. Tato kaniṭṭho jeṭṭhakaṃ āha – ‘‘mayhaṃ dārakā bahū, imāni me antāni dehī’’ti. Atha naṃ so ‘‘sabbaṃ maṃsaṃ dvedhā vibhattaṃ, puna kiṃ maggasī’’ti paharitvā jīvitakkhayaṃ pāpesi. Nivattitvā ca naṃ olokento mataṃ disvā ‘‘bhāriyaṃ me kammaṃ kata’’nti cittaṃ uppādesi. Athassa balavasoko uppajji. So ṭhitaṭṭhānepi nisinnaṭṭhānepi tadeva kammaṃ āvajjeti, cittassādaṃ na labhati. Asitapītakhāyitasāyitampissa sarīre ojaṃ na pharati, aṭṭhicammamattameva ahosi. Atha naṃ eko thero disvā – ‘‘upāsaka, tvaṃ pahūtaannapāno, aṭṭhicammamattameva te avasiṭṭhaṃ, atthi nu kho te kiñci tapanīyakamma’’nti? So ‘‘āma, bhante’’ti sabbaṃ ārocesi. Atha naṃ thero ‘‘bhāriyaṃ te upāsaka kammaṃ kataṃ, anaparādhaṭṭhāne aparaddha’’nti āha. So teneva kammena kālaṃ katvā niraye nibbatto. Vacīduccaritena suppabuddhasakkakokālikaciñcamāṇavikādayo viya tappati. Sesamettha catutthe ca uttānatthameva. Tatiyaṃ.</p>
- <p class="subhead">5. Upaññātasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para5"></a><a name="para5_an2"></a><span class="paranum">5</span>. Pañcame <span class="bld">dvinnāha</span>nti dvinnaṃ ahaṃ. <span class="bld">Upaññāsi</span>nti upagantvā guṇaṃ aññāsiṃ, jāniṃ paṭivijjhinti attho. Idāni te dhamme dassento <span class="bld">yā ca asantuṭṭhitā</span>tiādimāha. Imañhi <a name="P2.0094"></a> dhammadvayaṃ nissāya satthā sabbaññutaṃ patto, tasmā tassānubhāvaṃ dassento evamāha. Tattha <span class="bld">asantuṭṭhitā kusalesu dhammesū</span>ti iminā imaṃ dīpeti – ‘‘ahaṃ jhānamattakena vā obhāsanimittamattakena vā asantuṭṭho hutvā arahattamaggameva uppādesiṃ. Yāva so na uppajji, na tāvāhaṃ santuṭṭho ahosiṃ. Padhānasmiṃ ca anukkaṇṭhito hutvā anosakkanāya ṭhatvāyeva padhānakiriyaṃ akāsi’’nti imamatthaṃ dassento <span class="bld">yā ca appaṭivānitā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">appaṭivānitā</span>ti appaṭikkamanā anosakkanā. <span class="bld">Appaṭivānī sudāhaṃ</span><a name="M2.0006"></a>, <span class="bld">bhikkhave, padahāmī</span>ti ettha <span class="bld">suda</span>nti nipātamattaṃ. Ahaṃ, bhikkhave, anosakkanāyaṃ ṭhito bodhisattakāle sabbaññutaṃ patthento padhānamakāsinti ayamettha attho.</p>
- <p class="bodytext">Idāni yathā tena taṃ padhānaṃ kataṃ, taṃ dassento <span class="bld">kāmaṃ taco cā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">pattabba</span>nti <a name="V2.0006"></a> iminā pattabbaṃ guṇajātaṃ dasseti. <span class="bld">Purisathāmenā</span>tiādinā purisassa ñāṇathāmo ñāṇavīriyaṃ ñāṇaparakkamo ca kathito. <span class="bld">Saṇṭhāna</span>nti ṭhapanā appavattanā osakkanā, paṭippassaddhīti attho. Ettāvatā tena caturaṅgasamannāgataṃ vīriyādhiṭṭhānaṃ nāma kathitaṃ. Ettha hi kāmaṃ taco cāti ekaṃ aṅgaṃ, nhāru cāti ekaṃ, aṭṭhi cāti ekaṃ, maṃsalohitanti ekaṃ, imāni cattāri aṅgāni. <span class="bld">Purisathāmenā</span>tiādīni adhimattavīriyādhivacanāni. Iti purimehi catūhi aṅgehi samannāgatena hutvā evaṃ adhiṭṭhitaṃ vīriyaṃ caturaṅgasamannāgataṃ vīriyādhiṭṭhānaṃ nāmāti veditabbaṃ. Ettāvatā <a name="P2.0095"></a> tena bodhipallaṅke attano āgamanīyapaṭipadā kathitā.</p>
- <p class="bodytext">Idāni tāya paṭipadāya paṭiladdhaguṇaṃ kathetuṃ <span class="bld">tassa mayhaṃ, bhikkhave</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">appamādādhigatā</span>ti satiavippavāsasaṅkhātena appamādena adhigatā, na suttappamattena laddhā. <span class="bld">Sambodhī</span>ti catumaggañāṇañceva sabbaññutaññāṇañca. Na hi sakkā etaṃ suttappamattena adhigantunti. Tenāha – ‘‘appamādādhigatā sambodhī’’ti. <span class="bld">Anuttaro yogakkhemo</span>ti na kevalaṃ bodhiyeva, arahattaphalanibbānasaṅkhāto anuttaro yogakkhemopi appamādādhigatova.</p>
- <p class="bodytext">Idāni attanā paṭiladdhaguṇesu bhikkhusaṅghaṃ samādapento <span class="bld">tumhe cepi bhikkhave</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">yassatthāyā</span>ti yassa atthāya, yaṃ upasampajja viharitukāmā hutvāti attho. <span class="bld">Tadanuttara</span>nti taṃ anuttaraṃ. <span class="bld">Brahmacariyapariyosāna</span>nti maggabrahmacariyassa pariyosānabhūtaṃ ariyaphalaṃ. <span class="bld">Abhiññā sacchikatvā</span>ti abhiññāya uttamapaññāya paccakkhaṃ katvā. <span class="bld">Upasampajja viharissathā</span>ti paṭilabhitvā pāpuṇitvā viharissatha. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā appaṭivānapadhānaṃ nāmetaṃ bahūpakāraṃ uttamatthasādhakaṃ, tasmā. Pañcamaṃ.</p>
- <p class="subhead">6. Saṃyojanasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para6"></a><a name="para6_an2"></a><span class="paranum">6</span>. Chaṭṭhe <a name="M2.0007"></a> <span class="bld">saṃyojaniyesu dhammesū</span>ti dasannaṃ saṃyojanānaṃ paccayabhūtesu tebhūmakadhammesu. <span class="bld">Assādānupassitā</span>ti assādato passitā passanabhāvoti attho. <span class="bld">Nibbidānupassitā</span>ti nibbidāvasena ukkaṇṭhanavasena passanabhāvo. <span class="bld">Jātiyā</span>ti khandhanibbattito. <span class="bld">Jarāyā</span>ti khandhaparipākato. <span class="bld">Maraṇenā</span>ti khandhabhedato. <span class="bld">Sokehī</span>ti antonijjhāyanalakkhaṇehi sokehi. <span class="bld">Paridevehī</span>ti <a name="V2.0007"></a><a name="P2.0096"></a> tannissitalālappitalakkhaṇehi paridevehi. <span class="bld">Dukkhehī</span>ti kāyapaṭipīḷanadukkhehi. <span class="bld">Domanassehī</span>ti manovighātadomanassehi. <span class="bld">Upāyāsehī</span>ti adhimattāyāsalakkhaṇaupāyāsehi. <span class="bld">Dukkhasmā</span>ti sakalavaṭṭadukkhato. <span class="bld">Pajahatī</span>ti maggena pajahati. <span class="bld">Pahāyā</span>ti ettha pana phalakkhaṇo kathito. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ. Chaṭṭhaṃ.</p>
- <p class="subhead">7. Kaṇhasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para7"></a><a name="para7_an2"></a><span class="paranum">7</span>. Sattame <span class="bld">kaṇhā</span>ti na kāḷavaṇṇatāya kaṇhā, kaṇhatāya pana upanentīti nipphattikāḷatāya kaṇhā. Sarasenāpi vā sabbākusaladhammā kaṇhā eva. Na hi tesaṃ uppattiyā cittaṃ pabhassaraṃ hoti. <span class="bld">Ahirika</span>nti ahirikabhāvo. <span class="bld">Anottappa</span>nti anottāpibhāvo. Sattamaṃ.</p>
- <p class="subhead">8. Sukkasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para8"></a><a name="para8_an2"></a><span class="paranum">8</span>. Aṭṭhame <span class="bld">sukkā</span>ti na vaṇṇasukkatāya sukkā, sukkatāya pana upanentīti nipphattisukkatāya sukkā. Sarasenāpi vā sabbakusaladhammā sukkā eva. Tesaṃ hi uppattiyā cittaṃ pabhassaraṃ hoti. <span class="bld">Hirī ca ottappañcā</span>ti ettha pāpato jigucchanalakkhaṇā hirī, bhāyanalakkhaṇaṃ ottappaṃ. Yaṃ panettha vitthārato vattabbaṃ siyā, taṃ visuddhimagge vuttameva. Aṭṭhamaṃ.</p>
- <p class="subhead">9. Cariyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para9"></a><a name="para9_an2"></a><span class="paranum">9</span>. Navame <span class="bld">lokaṃ pālentī</span>ti lokaṃ sandhārenti ṭhapenti rakkhanti. <span class="bld">Nayidha paññāyetha mātā</span>ti imasmiṃ loke janikā mātā ‘‘ayaṃ me mātā’’ti <a name="M2.0008"></a> garucittīkāravasena na paññāyetha. Sesapadesupi eseva nayo. <span class="bld">Sambheda</span>nti saṅkaraṃ mariyādabhedaṃ vā. <span class="bld">Yathā ajeḷakā</span>tiādīsu ete hi sattā ‘‘ayaṃ me mātā’’ti vā ‘‘mātucchā’’ti vā garucittīkāravasena na jānanti. Yaṃ vatthuṃ <a name="P2.0097"></a> nissāya uppannā, tattheva vippaṭipajjanti. Tasmā upamaṃ āharanto ‘‘yathā ajeḷakā’’tiādimāha. Navamaṃ.</p>
- <p class="subhead">10. Vassūpanāyikasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para10"></a><a name="para10_an2"></a><span class="paranum">10</span>. Dasamaṃ <a name="V2.0008"></a> aṭṭhuppattiyaṃ vuttaṃ. Kataraaṭṭhuppattiyaṃ? Manussānaṃ ujjhāyane. Bhagavatā hi paṭhamabodhiyaṃ vīsati vassāni vassūpanāyikā appaññattā ahosi. Bhikkhū anibaddhavāsā vassepi utuvassepi yathāsukhaṃ vicariṃsu. Te disvā manussā ‘‘kathañhi nāma samaṇā sakyaputtiyā hemantampi gimhampi vassampi cārikaṃ carissanti haritāni tiṇāni sammaddantā ekindriyaṃ jīvaṃ viheṭhentā bahū khuddake pāṇe saṅghātaṃ āpādentā. Ime hi nāma aññatitthiyā durakkhātadhammā vassāvāsaṃ allīyissanti saṃkasāyissanti, ime nāma sakuṇā rukkhaggesu kulāvakāni katvā vassāvāsaṃ allīyissanti saṃkasāyissantī’’tiādīni vatvā ujjhāyiṃsu. Tamatthaṃ bhikkhū bhagavato ārocesuṃ. Bhagavā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā imaṃ suttaṃ desento paṭhamaṃ tāva ‘‘anujānāmi, bhikkhave, vassaṃ upagantu’’nti (mahāva. 184) ettakamevāha. Atha bhikkhūnaṃ ‘‘kadā nu kho vassaṃ upagantabba’’nti uppannaṃ vitakkaṃ sutvā ‘‘anujānāmi, bhikkhave, vassāne vassaṃ upagantu’’nti āha. Atha kho bhikkhūnaṃ etadahosi – ‘‘kati nu kho vassūpanāyikā’’ti. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ. Taṃ sutvā sakalampi idaṃ suttaṃ desento <span class="bld">dvemā, bhikkhave</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">vassūpanāyikā</span>ti vassūpagamanāni. <span class="bld">Purimikā</span>ti aparajjugatāya āsāḷhiyā upagantabbā purimakattikapuṇṇamipariyosānā paṭhamā temāsī. <span class="bld">Pacchimikā</span>ti māsagatāya āsāḷhiyā upagantabbā pacchimakattikapariyosānā pacchimā temāsīti. Dasamaṃ.</p>
- <p class="centered">Kammakāraṇavaggo paṭhamo.</p>
- <a name="an2_1_2"></a>
- <p class="chapter">2. Adhikaraṇavaggavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para11"></a><a name="para11_an2"></a><span class="paranum">11</span>. Dutiyassa <a name="V2.0009"></a><a name="M2.0009"></a><a name="P2.0098"></a> paṭhame <span class="bld">balānī</span>ti kenaṭṭhena balāni. Akampiyaṭṭhena balāni nāma, tathā durabhibhavanaṭṭhena anajjhomaddanaṭṭhena ca. <span class="bld">Paṭisaṅkhānabala</span>nti paccavekkhaṇabalaṃ. <span class="bld">Bhāvanābala</span>nti brūhanabalaṃ vaḍḍhanabalaṃ. <span class="bld">Suddhaṃ attāna</span>nti idaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. <span class="bld">Tatrā</span>ti tesu dvīsu balesu. <span class="bld">Yamida</span>nti yaṃ idaṃ. <span class="bld">Sekhānametaṃ bala</span>nti sattannaṃ sekhānaṃ ñāṇabalametaṃ. <span class="bld">Sekhañhi so, bhikkhave, balaṃ āgammā</span>ti sattannaṃ sekhānaṃ ñāṇabalaṃ ārabbha sandhāya paṭicca. <span class="bld">Pajahatī</span>ti maggena pajahati. <span class="bld">Pahāyā</span>ti iminā pana phalaṃ kathitaṃ. <span class="bld">Yaṃ pāpa</span>nti yaṃ pāpakaṃ lāmakaṃ. Yasmā panetāni dvepi vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇāti, tasmā ettha etadaggaṃ nāgatanti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para12"></a><a name="para12_an2"></a><span class="paranum">12</span>. Dutiye <span class="bld">satisambojjhaṅgaṃ bhāvetī</span>tiādīsu ayaṃ heṭṭhā anāgatānaṃ padānaṃ vasena atthavaṇṇanā – <span class="bld">vivekanissita</span>nti vivekaṃ nissitaṃ. <span class="bld">Viveko</span>ti vivittatā. Svāyaṃ tadaṅgaviveko vikkhambhana-samuccheda-paṭippassaddhi-nissaraṇavivekoti pañcavidho. Tasmiṃ pañcavidhe viveke. Vivekanissitanti tadaṅgavivekanissitaṃ, samucchedavivekanissitaṃ, nissaraṇavivekanissitañca satisambojjhaṅgaṃ bhāvetīti ayamattho veditabbo. Tathā hi satisambojjhaṅgabhāvanānuyutto yogī vipassanākkhaṇe kiccato tadaṅgavivekanissitaṃ, ajjhāsayato nissaraṇavivekanissitaṃ, maggakāle pana kiccato samucchedavivekanissitaṃ, ārammaṇato nissaraṇavivekanissitaṃ satisambojjhaṅgaṃ bhāveti. Pañcavidhavivekanissitampīti eke. Te hi na kevalaṃ balavavipassanāmaggaphalakkhaṇesuyeva <a name="P2.0099"></a> bojjhaṅge uddharanti, vipassanāpādakakasiṇajjhānaānāpānāsubhabrahmavihārajjhānesupi uddharanti, na ca paṭisiddhā aṭṭhakathācariyehi. Tasmā tesaṃ matena etesaṃ jhānānaṃ pavattikkhaṇe kiccato eva vikkhambhanavivekanissitaṃ. Yathā ca ‘‘vipassanākkhaṇe ajjhāsayato nissaraṇavivekanissita’’nti vuttaṃ, evaṃ ‘‘paṭippassaddhivivekanissitampi bhāvetī’’ti vattuṃ vaṭṭati. Esa nayo <span class="bld">virāganissita</span>ntiādīsu. Vivekatthā eva hi virāgādayo.</p>
- <p class="bodytext">Kevalaṃ <a name="M2.0010"></a> hettha <span class="bld">vossaggo</span> duvidho pariccāgavossaggo ca pakkhandanavossaggo cāti. Tattha <span class="bld">pariccāgavossaggo</span>ti <a name="V2.0010"></a> vipassanākkhaṇe ca tadaṅgavasena, maggakkhaṇe ca samucchedavasena kilesappahānaṃ. <span class="bld">Pakkhandanavossaggo</span>ti vipassanākkhaṇe tanninnabhāvena, maggakkhaṇe pana ārammaṇakaraṇena nibbānapakkhandanaṃ. Tadubhayampi imasmiṃ lokiyalokuttaramissake atthavaṇṇanānaye vaṭṭati. Tathā hi ayaṃ satisambojjhaṅgo yathāvuttena pakārena kilese pariccajati, nibbānañca pakkhandati. <span class="bld">Vossaggapariṇāmi</span>nti iminā pana sakalena vacanena vossaggatthaṃ pariṇamantaṃ pariṇatañca, paripaccantaṃ paripakkañcāti idaṃ vuttaṃ hoti. Ayañhi bojjhaṅgabhāvanānuyutto bhikkhu yathā satisambojjhaṅgo kilesapariccāgavossaggatthaṃ nibbānapakkhandanavossaggatthañca paripaccati, yathā ca paripakko hoti, tathā naṃ bhāvetīti. Esa nayo sesabojjhaṅgesu.</p>
- <p class="bodytext">Idha pana nibbānaṃyeva sabbasaṅkhatehi vivittattā <span class="bld">viveko,</span> sabbesaṃ virāgabhāvato <span class="bld">virāgo,</span> nirodhabhāvato <span class="bld">nirodho</span>ti vuttaṃ. Maggo eva <a name="P2.0100"></a> ca vossaggapariṇāmī, tasmā satisambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattiyā vivekanissitaṃ, tathā <span class="bld">virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ</span>. Tañca kho ariyamaggakkhaṇuppattiyā kilesānaṃ samucchedato pariccāgabhāvena ca nibbānapakkhandanabhāvena ca pariṇataṃ paripakkanti ayameva attho daṭṭhabbo. Esa nayo sesabojjhaṅgesu. Iti ime satta bojjhaṅgā lokiyalokuttaramissakā kathitā. Imesupi dvīsu balesu etadaggabhāvo vuttanayeneva veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para13"></a><a name="para13_an2"></a><span class="paranum">13</span>. Tatiye <span class="bld">vivicceva kāmehī</span>tiādīnaṃ catunnaṃ jhānānaṃ pāḷiattho ca bhāvanānayo ca sabbo sabbākārena visuddhimagge (visuddhi. 1.69-70) vitthāritoyeva. Imāni pana cattāri jhānāni eko bhikkhu cittekaggatthāya bhāveti, eko vipassanāpādakatthāya, eko abhiññāpādakatthāya, eko nirodhapādakatthāya, eko bhavavisesatthāya. Idha pana tānipi vipassanāpādakāni adhippetāni. Ayaṃ hi bhikkhu imāni jhānāni samāpajjitvā samāpattito vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā hetupaccayapariggahaṃ katvā sappaccayaṃ <a name="M2.0011"></a> nāmarūpañca vavatthapetvā indriyabalabojjhaṅgāni samodhānetvā arahattaṃ pāpuṇāti. Evametāni jhānāni lokiyalokuttaramissakāneva kathitāni. Imasmimpi baladvaye etadaggabhāvo vuttanayeneva veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para14"></a><a name="para14_an2"></a><span class="paranum">14</span>. Catutthe <a name="V2.0011"></a> <span class="bld">saṃkhittena ca vitthārena cā</span>ti saṃkhittadhammadesanā vitthāradhammadesanā cāti dveyeva dhammadesanāti dasseti. Tattha mātikaṃ uddisitvā kathitā desanā saṃkhittadesanā nāma. Tameva mātikaṃ vitthārato vibhajitvā kathitā vitthāradesanā nāma. Mātikaṃ vā ṭhapetvāpi aṭṭhapetvāpi vitthārato vibhajitvā kathitā vitthāradesanā nāma<a name="P2.0101"></a>. Tāsu saṃkhittadesanā nāma mahāpaññassa puggalassa vasena kathitā, vitthāradesanā nāma mandapaññassa. Mahāpaññassa hi vitthāradesanā atipapañco viya hoti. Mandapaññassa saṅkhepadesanā sasakassa uppatanaṃ viya hoti, neva antaṃ na koṭiṃ pāpuṇituṃ sakkoti. Saṅkhepadesanā ca ugghaṭitaññussa vasena kathitā, vitthāradesanā itaresaṃ tiṇṇaṃ vasena. Sakalampi hi tepiṭakaṃ saṅkhepadesanā vitthāradesanāti ettheva saṅkhaṃ gacchati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para15"></a><a name="para15_an2"></a><span class="paranum">15</span>. Pañcame <span class="bld">yasmiṃ, bhikkhave, adhikaraṇe</span>ti vivādādhikaraṇaṃ, anuvādādhikaraṇaṃ, āpattādhikaraṇaṃ, kiccādhikaraṇanti imesaṃ catunnaṃ adhikaraṇānaṃ yasmiṃ adhikaraṇe. <span class="bld">Āpanno ca bhikkhū</span>ti āpattiṃ āpanno bhikkhu ca. <span class="bld">Tasmeta</span>nti tasmiṃ etaṃ. <span class="bld">Dīghattāyā</span>ti dīghaṃ addhānaṃ tiṭṭhanatthāya. <span class="bld">Kharattāyā</span>ti dāsa-koṇḍa-caṇḍāla-venāti evaṃ kharavācāpavattanatthāya. <span class="bld">Vāḷattāyā</span>ti pāṇi leḍḍudaṇḍādīhi paharaṇavasena kakkhaḷabhāvatthāya. <span class="bld">Bhikkhū ca na phāsuṃ viharissantī</span>ti aññamaññaṃ vivādāpanne bhikkhusaṅghe yepi uddesaṃ vā paripucchaṃ vā gahetukāmā padhānaṃ vā anuyuñjitukāmā, te phāsuṃ na viharissanti. Bhikkhusaṅghasmiṃ hi uposathapavāraṇāya ṭhitāya uddesādīhi atthikā uddesādīni gahetuṃ na sakkonti, vipassakānaṃ cittuppādo na ekaggo hoti, tato visesaṃ nibbattetuṃ na sakkonti. Evaṃ bhikkhū ca na phāsuṃ viharissanti. <span class="bld">Na dīghattāyā</span>tiādīsu vuttapaṭipakkhanayena attho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Idhā</span>ti <a name="M2.0012"></a><a name="P2.0102"></a> imasmiṃ sāsane. <span class="bld">Iti paṭisañcikkhatī</span>ti evaṃ paccavekkhati. <span class="bld">Akusalaṃ āpanno</span>ti ettha akusalanti āpatti adhippetā, āpattiṃ āpannoti attho. <span class="bld">Kañcideva desa</span>nti na sabbameva āpattiṃ, āpattiyā pana kañcideva desaṃ aññataraṃ āpattinti attho. <span class="bld">Kāyenā</span>ti karajakāyena. <span class="bld">Anattamano</span>ti atuṭṭhacitto. <span class="bld">Anattamanavāca</span>nti atuṭṭhavācaṃ. <span class="bld">Mamevā</span>ti maṃyeva. <span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ adhikaraṇe. <span class="bld">Accayo accagamā</span>ti aparādho atikkamitvā madditvā gato, ahamevettha aparādhiko. <span class="bld">Suṅkadāyakaṃva bhaṇḍasmi</span>nti yathā suṅkaṭṭhānaṃ pariharitvā nīte bhaṇḍasmiṃ <a name="V2.0012"></a> suṅkadāyakaṃ aparādho abhibhavati, so ca tattha aparādhiko hoti, na rājāno na rājapurisāti attho.</p>
- <p class="bodytext">Idaṃ vuttaṃ hoti – yo hi raññā ṭhapitaṃ suṅkaṭṭhānaṃ pariharitvā bhaṇḍaṃ harati, taṃ saha bhaṇḍasakaṭena ānetvā rañño dassenti. Tattha neva suṅkaṭṭhānassa doso atthi, na rañño na rājapurisānaṃ, pariharitvā gatasseva pana doso, evamevaṃ yaṃ so bhikkhu āpattiṃ āpanno, tattha neva āpattiyā doso, na codakassa. Tīhi pana kāraṇehi tasseva bhikkhuno doso. Tassa hi āpattiṃ āpannabhāvenapi doso, codake anattamanatāyapi doso, anattamanassa sato paresaṃ ārocanenapi doso. Codakassa pana yaṃ so taṃ āpattiṃ āpajjantaṃ addasa, tattha doso natthi. Anattamanatāya codanāya pana doso. Tampi amanasikaritvā ayaṃ bhikkhu attanova dosaṃ paccavekkhanto ‘‘iti mameva tattha accayo accagamā suṅkadāyakaṃva <a name="P2.0103"></a> bhaṇḍasmi’’nti evaṃ paṭisañcikkhatīti attho. Dutiyavāre codakassa anattamanatā ca anattamanatāya coditabhāvo cāti dve dosā, tesaṃ vasena ‘‘accayo accagamā’’ti ettha yojanā kātabbā. Sesamettha uttānamevāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para16"></a><a name="para16_an2"></a><span class="paranum">16</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">aññataro</span>ti eko apākaṭanāmo brāhmaṇo. <span class="bld">Yena bhagavā tenupasaṅkamī</span>ti <span class="bld">yenā</span>ti bhummatthe karaṇavacanaṃ. Tasmā yattha bhagavā, tattha upasaṅkamīti evamettha attho veditabbo. Yena vā kāraṇena bhagavā devamanussehi upasaṅkamitabbo, tena kāraṇena upasaṅkamīti evamettha attho daṭṭhabbo. Kena ca kāraṇena bhagavā upasaṅkamitabbo<a name="M2.0013"></a>? Nānappakāraguṇavisesādhigamādhippāyena, sāduphalūpabhogādhippāyena dijagaṇehi niccaphalitamahārukkho viya. <span class="bld">Upasaṅkamī</span>ti gatoti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Upasaṅkamitvā</span>ti upasaṅkamanapariyosānadīpanaṃ. Atha vā evaṃ gato tato āsannataraṃ ṭhānaṃ bhagavato samīpasaṅkhātaṃ gantvātipi vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhagavatā saddhiṃ sammodī</span>ti yathā ca khamanīyādīni pucchanto bhagavā tena, evaṃ sopi bhagavatā saddhiṃ samappavattamodo ahosi, sītodakaṃ viya uṇhodakena sammoditaṃ ekībhāvaṃ agamāsi. Yāya ca ‘‘kacci, bho gotama, khamanīyaṃ, kacci yāpanīyaṃ, kacci bhoto gotamassa ca sāvakānañca appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāro’’tiādikāya kathāya <a name="V2.0013"></a> sammodi, taṃ pītipāmojjasaṅkhātassa sammodassa jananato sammodituṃ yuttabhāvato ca <span class="bld">sammodanīyaṃ,</span> atthabyañjanamadhuratāya sucirampi kālaṃ sāretuṃ nirantaraṃ pavattetuṃ araharūpato saritabbabhāvato ca <span class="bld">sāraṇīyaṃ</span>. Suyyamānasukhato vā sammodanīyaṃ, anussariyamānasukhato sāraṇīyaṃ, tathā byañjanaparisuddhatāya sammodanīyaṃ, atthaparisuddhatāya <a name="P2.0104"></a> sāraṇīyanti evaṃ anekehi pariyāyehi sammodanīyaṃ sāraṇīyaṃ kathaṃ vītisāretvā pariyosāpetvā niṭṭhapetvā yenatthena āgato, taṃ pucchitukāmo ekamantaṃ nisīdi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekamanta</span>nti bhāvanapuṃsakaniddeso ‘‘visamaṃ candimasūriyā parivattantī’’tiādīsu (a. ni. 4.70) viya. Tasmā yathā nisinno ekamantaṃ nisinno hoti, tathā nisīdīti evamettha attho daṭṭhabbo. Bhummatthe vā etaṃ upayogavacanaṃ. <span class="bld">Nisīdī</span>ti upāvisi. Paṇḍitā hi purisā garuṭṭhānīyaṃ upasaṅkamitvā āsanakusalatāya ekamantaṃ nisīdanti. Ayañca nesaṃ aññataro, tasmā ekamantaṃ nisīdi.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ nisinno pana ekamantaṃ nisinno hotīti? Cha nisajjadose vajjetvā. Seyyathidaṃ – atidūraṃ, accāsannaṃ, uparivātaṃ, unnatappadesaṃ, atisammukhaṃ atipacchāti. Atidūre nisinno hi sace kathetukāmo hoti, uccāsaddena kathetabbaṃ hoti. Accāsanne nisinno saṅghaṭṭanaṃ karoti<a name="M2.0014"></a>. Uparivāte nisinno sarīragandhena bādhati. Unnatappadese nisinno agāravaṃ pakāseti. Atisammukhā nisinno sace daṭṭhukāmo hoti, cakkhunā cakkhuṃ āhacca daṭṭhabbaṃ hoti. Atipacchā nisinno sace daṭṭhukāmo hoti, gīvaṃ pasāretvā daṭṭhabbaṃ hoti. Tasmā ayampi ete cha nisajjadose vajjetvā nisīdi. Tena vuttaṃ ‘‘ekamantaṃ nisīdī’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etadavocā</span>ti duvidhā hi pucchā – agārikapucchā, anagārikapucchā ca. Tattha ‘‘kiṃ, bhante, kusalaṃ, kiṃ akusala’’nti (ma. ni. 3.296) iminā nayena agārikapucchā āgatā. ‘‘Ime nu kho, bhante, pañcupādānakkhandhā’’ti (ma. ni. 3.86) iminā nayena anagārikapucchā. Ayaṃ pana attano anurūpaṃ agārikapucchaṃ pucchanto etaṃ ‘‘ko nu kho, bho gotama, hetu ko paccayo’’tiādivacanaṃ avoca. Tattha <span class="bld">hetu paccayo</span>ti ubhayampetaṃ kāraṇavevacanameva. <span class="bld">Adhammacariyāvisamacariyāhetū</span>ti adhammacariyāsaṅkhātāya visamacariyāya hetu, taṃkāraṇā tappaccayāti attho<a name="P2.0105"></a>. Tatrāyaṃ padattho – adhammassa cariyā adhammacariyā, adhammakāraṇanti <a name="V2.0014"></a> attho. Visamaṃ cariyā, visamassa vā kammassa cariyāti visamacariyā. Adhammacariyā ca sā visamacariyā cāti adhammacariyāvisamacariyā. Etenupāyena sukkapakkhepi attho veditabbo. Atthato panettha adhammacariyāvisamacariyā nāma dasa akusalakammapathā, dhammacariyāsamacariyā nāma dasa kusalakammapathāti veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Abhikkantaṃ, bho gotamā</span>ti ettha ayaṃ abhikkantasaddo khayasundarābhirūpaabbhanumodanesu dissati. ‘‘Abhikkantā, bhante, ratti, nikkhanto paṭhamo yāmo, ciranisinno bhikkhusaṅgho’’tiādīsu (udā. 45; cūḷava. 383; a. ni. 8.20) hi khaye dissati. ‘‘Ayaṃ imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’tiādīsu (a. ni. 4.100) sundare.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ko me vandati pādāni, iddhiyā yasasā jalaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Ādīsu <a name="M2.0015"></a> (vi. va. 857) abhirūpe. ‘‘Abhikkantaṃ, bhante’’tiādīsu (dī. ni. 1.250; pārā. 15) abbhanumodane. Idhāpi abbhanumodaneyeva. Yasmā ca abbhanumodane, tasmā sādhu sādhu, bho gotamāti vuttaṃ hotīti veditabbaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Bhaye kodhe pasaṃsāyaṃ, turite kotūhalacchare;</p>
- <p class="gathalast">Hāse soke pasāde ca, kare āmeḍitaṃ budho’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Iminā ca lakkhaṇena idha pasādavasena pasaṃsāvasena cāyaṃ dvikkhattuṃ vuttoti veditabbo. Atha vā <span class="bld">abhikkanta</span>nti abhikkantaṃ atiiṭṭhaṃ atimanāpaṃ, atisundaranti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha ekena abhikkantasaddena desanaṃ thometi, ekena attano pasādaṃ. Ayañhettha adhippāyo – abhikkantaṃ, bho <a name="P2.0106"></a> gotama, yadidaṃ bhoto gotamassa dhammadesanā, abhikkantaṃ yadidaṃ bhoto gotamassa dhammadesanaṃ āgamma mama pasādoti. Bhagavatoyeva vā vacanaṃ dve dve atthe sandhāya thometi – bhoto gotamassa vacanaṃ abhikkantaṃ dosanāsanato, abhikkantaṃ guṇādhigamanato<a name="V2.0015"></a>, tathā saddhājananato, paññājananato, sātthato, sabyañjanato, uttānapadato, gambhīratthato, kaṇṇasukhato, hadayaṅgamato, anattukkaṃsanato, aparavambhanato, karuṇāsītalato, paññāvadātato, āpātharamaṇīyato, vimaddakkhamato, suyyamānasukhato, vīmaṃsiyamānahitatoti evamādīhi yojetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tato parampi catūhi upamāhi desanaṃyeva thometi. Tattha <span class="bld">nikkujjita</span>nti adhomukhaṭhapitaṃ, heṭṭhāmukhajātaṃ vā. <span class="bld">Ukkujjeyyā</span>ti uparimukhaṃ kareyya. <span class="bld">Paṭicchanna</span>nti tiṇapaṇṇādichāditaṃ. <span class="bld">Vivareyyā</span>ti ugghāṭeyya. <span class="bld">Mūḷhassā</span>ti disāmūḷhassa. <span class="bld">Maggaṃ ācikkheyyā</span>ti hatthe gahetvā ‘‘esa maggo’’ti vadeyya. <span class="bld">Andhakāre</span>ti kāḷapakkhacātuddasīaḍḍharattaghanavanasaṇḍameghapaṭalehi caturaṅge tame. Ayaṃ tāva anuttānapadattho.</p>
- <p class="bodytext">Ayaṃ pana adhippāyayojanā – yathā koci nikkujjitaṃ ukkujjeyya, evaṃ saddhammavimukhaṃ asaddhamme patitaṃ maṃ asaddhammā vuṭṭhāpentena, yathā paṭicchannaṃ vivareyya, evaṃ kassapassa bhagavato sāsanantaradhānato pabhuti micchādiṭṭhigahanapaṭicchannaṃ <a name="M2.0016"></a> sāsanaṃ vivarantena, yathā mūḷhassa maggaṃ ācikkheyya, evaṃ kummaggamicchāmaggappaṭipannassa me saggamokkhamaggaṃ āvikarontena, yathā andhakāre telapajjotaṃ dhāreyya, evaṃ mohandhakāre nimuggassa me buddhādiratanarūpāni apassato tappaṭicchādakamohandhakāraviddhaṃsakadesanāpajjotadhāraṇena <a name="P2.0107"></a> mayhaṃ bhotā gotamena etehi pariyāyehi pakāsitattā anekapariyāyena dhammo pakāsitoti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ desanaṃ thometvā imāya desanāya ratanattaye pasannacitto pasannākāraṃ karonto <span class="bld">esāha</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">esāha</span>nti eso ahaṃ. <span class="bld">Bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmī</span>ti bhavaṃ me gotamo saraṇaṃ parāyaṇaṃ aghassa tātā hitassa ca vidhātāti iminā adhippāyena bhavantaṃ gotamaṃ gacchāmi bhajāmi sevāmi payirupāsāmi, evaṃ vā jānāmi bujjhāmīti. Yesañhi dhātūnaṃ gati attho, buddhipi tesaṃ attho. Tasmā gacchāmīti imassa jānāmi bujjhāmīti ayamattho vutto. <span class="bld">Dhammañca bhikkhusaṅghañcā</span>ti ettha pana adhigatamagge sacchikatanirodhe yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne ca catūsu apāyesu apatamāne dhāretīti <span class="bld">dhammo</span>. So atthato ariyamaggo ceva nibbānañca. Vuttañhetaṃ – ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo tesaṃ aggamakkhāyatī’’ti (a. ni. 4.34) vitthāro. Na kevalañca ariyamaggo ceva nibbānañca<a name="V2.0016"></a>, apica kho ariyaphalehi saddhiṃ pariyattidhammopi. Vuttañhetaṃ chattamāṇavakavimāne –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Rāgavirāgamanejamasokaṃ, dhammamasaṅkhatamappaṭikūlaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Madhuramimaṃ paguṇaṃ suvibhattaṃ, dhammamimaṃ saraṇatthamupehī’’ti. (vi. va. 887);</p>
- <p class="bodytext">Ettha <span class="bld">rāgavirogo</span>ti maggo kathito. <span class="bld">Anojamasoka</span>nti phalaṃ. <span class="bld">Dhammamasaṅkhata</span>nti nibbānaṃ. <span class="bld">Appaṭikūlaṃ madhuramimaṃ</span> <a name="P2.0108"></a> <span class="bld">paguṇaṃ suvibhatta</span>nti piṭakattayena vibhattā sabbadhammakkhandhāti. Diṭṭhisīlasaṅghātena saṃhatoti <span class="bld">saṅgho</span>. So atthato aṭṭhaariyapuggalasamūho. Vuttañhetaṃ tasmiyeva vimāne –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yattha ca dinnamahapphalamāhu, catūsu sucīsu purisayugesu;</p>
- <p class="gathalast">Aṭṭha ca puggaladhammadasā te, saṅghamimaṃ saraṇatthamupehī’’ti. (vi. va. 888);</p>
- <p class="bodytext">Bhikkhūnaṃ <a name="M2.0017"></a> saṅgho <span class="bld">bhikkhusaṅgho</span>. Ettāvatā brāhmaṇo tīṇi saraṇagamanāni paṭivedesi.</p>
- <p class="bodytext">Idāni tesu saraṇagamanesu kosallatthaṃ saraṇaṃ, saraṇagamanaṃ, yo ca saraṇaṃ gacchati, saraṇagamanappabhedo, saraṇagamanaphalaṃ, saṃkileso, bhedoti ayaṃ vidhi veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">Seyyathidaṃ – padatthato tāva hiṃsatīti <span class="bld">saraṇaṃ,</span> saraṇagatānaṃ teneva saraṇagamanena bhayaṃ santāsaṃ dukkhaṃ duggatiparikilesaṃ hanati vināsetīti attho, ratanattayassevetaṃ adhivacanaṃ. Atha vā hite pavattanena ahitā ca nivattanena sattānaṃ bhayaṃ hiṃsatīti buddho, bhavakantārā uttāraṇena lokassa assāsadānena ca dhammo, appakānampi kārānaṃ vipulaphalapaṭilābhakaraṇena saṅgho. Tasmā imināpi pariyāyena ratanattayaṃ saraṇaṃ. Tappasādataggarutāhi vihatakileso tapparāyaṇatākārappavatto cittuppādo saraṇagamanaṃ. Taṃsamaṅgīsatto saraṇaṃ gacchati, vuttappakārena cittuppādena ‘‘etāni me tīṇi ratanāni saraṇaṃ, etāni parāyaṇa’’nti evaṃ upetīti attho. Evaṃ tāva <span class="bld">saraṇaṃ saraṇagamanaṃ yo ca saraṇaṃ gacchati</span> idaṃ tayaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Saraṇagamanappabhede <a name="V2.0017"></a><a name="P2.0109"></a> pana duvidhaṃ saraṇagamanaṃ lokuttaraṃ lokiyañcāti. Tattha lokuttaraṃ diṭṭhasaccānaṃ maggakkhaṇe saraṇagamanupakkilesasamucchedena ārammaṇato nibbānārammaṇaṃ hutvā kiccato sakalepi ratanattaye ijjhati. Lokiyaṃ puthujjanānaṃ saraṇagamanupakkilesavikkhambhanena ārammaṇato buddhādiguṇārammaṇaṃ hutvā ijjhati. Taṃ atthato buddhādīsu vatthūsu saddhāpaṭilābho, saddhāmūlikā ca sammādiṭṭhi dasasu puññakiriyāvatthūsu diṭṭhijukammanti vuccati.</p>
- <p class="bodytext">Tayidaṃ catudhā pavattati attasanniyyātanena tapparāyaṇatāya sissabhāvūpagamanena paṇipātenāti. Tattha <span class="bld">attasanniyyātanaṃ</span> nāma ‘‘ajja ādiṃ katvā ahaṃ attānaṃ buddhassa niyyātemi, dhammassa, saṅghassā’’ti evaṃ buddhādīnaṃ attapariccajanaṃ. <span class="bld">Tapparāyaṇatā</span> nāma ‘‘ajja ādiṃ katvā ahaṃ buddhaparāyaṇo, dhammaparāyaṇo, saṅghaparāyaṇo iti maṃ dhārethā’’ti evaṃ tapparāyaṇabhāvo. <span class="bld">Sissabhāvūpagamanaṃ</span> nāma ‘‘ajja ādiṃ katvā ahaṃ buddhassa <a name="M2.0018"></a> antevāsiko, dhammassa, saṅghassa iti maṃ dhārethā’’ti evaṃ sissabhāvūpagamo. <span class="bld">Paṇipāto</span> nāma ‘‘ajja ādiṃ katvā ahaṃ abhivādana-paccuṭṭhāna-añjalikamma-sāmīcikammaṃ buddhādīnaṃyeva tiṇṇaṃ vatthūnaṃ karomi iti maṃ dhārethā’’ti evaṃ buddhādīsu paramanipaccakāro. Imesañhi catunnampi ākārānaṃ aññatarampi karontena gahitaṃyeva hoti saraṇagamanaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Apica ‘‘bhagavato attānaṃ pariccajāmi, dhammassa, saṅghassa attānaṃ pariccajāmi, jīvitaṃ pariccajāmi, pariccattoyeva me attā, pariccattaṃyeva me jīvitaṃ, jīvitapariyantikaṃ buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi, buddho me saraṇaṃ leṇaṃ tāṇa’’nti evampi attasanniyyātanaṃ veditabbaṃ. ‘‘Satthārañca <a name="P2.0110"></a> vatāhaṃ passeyyaṃ, bhagavantameva passeyyaṃ, sugatañca vatāhaṃ passeyyaṃ, bhagavantameva passeyyaṃ, sammāsambuddhañca vatāhaṃ passeyyaṃ, bhagavantameva passeyya’’nti (saṃ. ni. 2.154) evampi mahākassapassa saraṇagamane viya sissabhāvūpagamanaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘So ahaṃ vicarissāmi, gāmā gāmaṃ purā puraṃ;</p>
- <p class="gathalast">Namassamāno sambuddhaṃ, dhammassa ca sudhammata’’nti. (su. ni. 194; saṃ. ni. 1.246);</p>
- <p class="bodytext">Evampi āḷavakādīnaṃ saraṇagamanaṃ viya tapparāyaṇatā veditabbā. ‘‘Atha kho brahmāyu brāhmaṇo <a name="V2.0018"></a> uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā bhagavato pādesu sirasā nipatitvā bhagavato pādāni mukhena ca paricumbati, pāṇīhi ca parisambāhati, nāmañca sāveti – ‘brahmāyu ahaṃ, bho gotama, brāhmaṇo; brahmāyu ahaṃ, bho gotama, brāhmaṇo’’’ti (ma. ni. 2.394) evampi paṇipāto veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">So panesa ñātibhayācariyadakkhiṇeyyavasena catubbidho hoti. Tattha dakkhiṇeyyapaṇipātena saraṇagamanaṃ hoti, na itarehi. Seṭṭhavaseneva hi saraṇaṃ gaṇhāti, seṭṭhavasena ca bhijjati. Tasmā yo sākiyo vā koliyo vā ‘‘buddho amhākaṃ ñātako’’ti vandati, aggahitameva hoti saraṇaṃ. Yo vā ‘‘samaṇo gotamo rājapūjito mahānubhāvo avandiyamāno anatthampi kareyyā’’ti bhayena vandati, aggahitameva hoti saraṇaṃ. Yo vā bodhisattakāle bhagavato santike kiñci uggahitaṃ saramāno buddhakāle vā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ekena <a name="M2.0019"></a> bhoge bhuñjeyya, dvīhi kammaṃ payojaye;</p>
- <p class="gathalast">Catutthañca nidhāpeyya, āpadāsu bhavissatī’’ti. (dī. ni. 3.265) –</p>
- <p class="unindented">Evarūpaṃ <a name="P2.0111"></a> anusāsaniṃ uggahetvā ‘‘ācariyo me’’ti vandati, aggahitameva hoti saraṇaṃ. Yo pana ‘‘ayaṃ loke aggadakkhiṇeyyo’’ti vandati, teneva gahitaṃ hoti saraṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ gahitasaraṇassa ca upāsakassa vā upāsikāya vā aññatitthiyesu pabbajitampi ñātiṃ ‘‘ñātako me aya’’nti vandato saraṇagamanaṃ na bhijjati, pageva apabbajitaṃ. Tathā rājānaṃ bhayavasena vandato. So hi raṭṭhapūjitattā avandiyamāno anatthampi kareyyāti. Tathā yaṃ kiñci sippaṃ sikkhāpakaṃ titthiyaṃ ‘‘ācariyo me aya’’nti vandatopi na bhijjatīti evaṃ <span class="bld">saraṇagamanappabhedo</span> veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca lokuttarassa saraṇagamanassa cattāri sāmaññaphalāni vipākaphalaṃ, sabbadukkhakkhayo ānisaṃsaphalaṃ. Vuttañhetaṃ –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yo <a name="V2.0019"></a> ca buddhañca dhammañca, saṅghañca saraṇaṃ gato;</p>
- <p class="gathalast">Cattāri ariyasaccāni, sammappaññāya passati. (dha. pa. 190);</p>
- <p class="gatha1">‘‘Dukkhaṃ dukkhasamuppādaṃ, dukkhassa ca atikkamaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ariyañcaṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, dukkhūpasamagāminaṃ. (dha. pa. 191);</p>
- <p class="gatha1">‘‘Etaṃ kho saraṇaṃ khemaṃ, etaṃ saraṇamuttamaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Etaṃ saraṇamāgamma, sabbadukkhā pamuccatī’’ti. (dha. pa. 192);</p>
- <p class="bodytext">Apica niccato anupagamanādivasenapetassa ānisaṃsaphalaṃ veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ –</p>
- <p class="indent">‘‘Aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo kañci saṅkhāraṃ niccato upagaccheyya, sukhato upagaccheyya, kañci dhammaṃ attato upagaccheyya, mātaraṃ jīvitā voropeyya, pitaraṃ, arahantaṃ jīvitā voropeyya, paduṭṭhacitto tathāgatassa lohitaṃ uppādeyya, saṅghaṃ bhindeyya, aññaṃ satthāraṃ uddiseyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti (ma. ni. 3.128-130; a. ni. 1.272-277).</p>
- <p class="bodytext">Lokiyassa <a name="M2.0020"></a><a name="P2.0112"></a> pana saraṇagamanassa bhavasampadāpi bhogasampadāpi phalameva. Vuttañhetaṃ –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ye keci buddhaṃ saraṇaṃ gatāse,</p>
- <p class="gatha2">Na te gamissanti apāyabhūmiṃ;</p>
- <p class="gatha3">Pahāya mānusaṃ dehaṃ,</p>
- <p class="gathalast">Devakāyaṃ paripūressantī’’ti. (saṃ. ni. 1.37);</p>
- <p class="bodytext">Aparampi vuttaṃ –</p>
- <p class="indent">‘‘Atha kho sakko devānamindo asītiyā devatāsahassehi saddhiṃ yenāyasmā mahāmoggallāno tenupasaṅkami…pe… ekamantaṃ ṭhitaṃ kho sakkaṃ devānamindaṃ āyasmā mahāmoggallāno <a name="V2.0020"></a> etadavoca – ‘sādhu kho, devānaminda, buddhasaraṇagamanaṃ hoti. Buddhasaraṇagamanahetu kho devānaminda evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Te aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhanti dibbena āyunā dibbena vaṇṇena sukhena yasena ādhipateyyena dibbehi rūpehi saddehi gandhehi rasehi phoṭṭhabbehī’’’ti (saṃ. ni. 4.341).</p>
- <p class="bodytext">Eseva nayo dhamme saṅghe ca. Apica velāmasuttādivasenāpi (a. ni. 9.20 ādayo) saraṇagamanassa phalaviseso veditabbo. Evaṃ <span class="bld">saraṇagamanaphalaṃ</span> veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tattha lokiyasaraṇagamanaṃ tīsu vatthūsu aññāṇasaṃsayamicchāñāṇādīhi saṃkilissati, na mahājutikaṃ hoti na mahāvipphāraṃ. Lokuttarassa natthi saṃkileso. Lokiyassa ca saraṇagamanassa duvidho bhedo sāvajjo anavajjo ca. Tattha sāvajjo aññasatthārādīsu attasanniyyātanādīhi hoti, so aniṭṭhaphalo. Anavajjo kālakiriyāya, so avipākattā aphalo. Lokuttarassa pana nevatthi bhedo. Bhavantarepi hi ariyasāvako aññaṃ satthāraṃ na uddisatīti evaṃ saraṇagamanassa <span class="bld">saṃkileso</span> ca <span class="bld">bhedo</span> ca veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upāsakaṃ</span> <a name="M2.0021"></a><a name="P2.0113"></a> <span class="bld">maṃ bhavaṃ gotamo dhāretū</span>ti maṃ bhavaṃ gotamo ‘‘upāsako aya’’nti evaṃ dhāretu, jānātūti attho. Upāsakavidhikosallatthaṃ panettha ko upāsako, kasmā upāsakoti vuccati, kimassa sīlaṃ, ko ājīvo, kā vipatti, kā sampattīti idaṃ pakiṇṇakaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ko upāsako</span>ti yo koci saraṇagato gahaṭṭho. Vuttañhetaṃ –</p>
- <p class="indent">‘‘Yato kho, mahānāma, upāsako buddhaṃ saraṇaṃ gato hoti, dhammaṃ saraṇaṃ gato, saṅghaṃ saraṇaṃ gato hoti. Ettāvatā kho, mahānāma, upāsako hotī’’ti (saṃ. ni. 5.1033).</p>
- <p class="indent"><span class="bld">Kasmā</span> <a name="V2.0021"></a> <span class="bld">upāsako</span>ti. Ratanattayassa upāsanato. So hi buddhaṃ upāsatīti upāsako. Dhammaṃ, saṅghaṃ upāsatīti upāsakoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kimassa sīla</span>nti. Pañca veramaṇiyo. Yathāha –</p>
- <p class="indent">‘‘Yato kho, mahānāma, upāsako pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā, kāmesumicchācārā, musāvādā, surāmerayamajjappamādaṭṭhānā paṭivirato hoti. Ettāvatā kho, mahānāma, upāsako sīlavā hotī’’ti (saṃ. ni. 5.1033).</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ko ājīvo</span>ti. Pañca micchāvaṇijjā pahāya dhammena samena jīvikakappanaṃ. Vuttañhetaṃ –</p>
- <p class="indent">‘‘Pañcimā, bhikkhave, vaṇijjā upāsakena akaraṇīyā. Katamā pañca. Satthavaṇijjā, sattavaṇijjā, maṃsavaṇijjā, majjavaṇijjā, visavaṇijjā. Imā kho, bhikkhave, pañca vaṇijjā upāsakena akaraṇīyā’’ti (a. ni. 5.177).</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kā vipattī</span>ti. Yā tasseva sīlassa ca ājīvassa ca vipatti, ayamassa vipatti. Apica yāya esa caṇḍālo ceva hoti malañca patikuṭṭho ca, sāpi tassa vipattīti veditabbā. Te ca atthato assaddhiyādayo pañca dhammā honti. Yathāha –</p>
- <p class="indent">‘‘Pañcahi<a name="M2.0022"></a>, bhikkhave, dhammehi samannāgato upāsako upāsakacaṇḍālo ca hoti upāsakamalañca upāsakapatikuṭṭho ca. Katamehi pañcahi? Assaddho hoti, dussīlo hoti, kotūhalamaṅgaliko <a name="P2.0114"></a> hoti, maṅgalaṃ pacceti no kammaṃ, ito ca bahiddhā dakkhiṇeyyaṃ pariyesati, tattha ca pubbakāraṃ karotī’’ti (a. ni. 5.175).</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kā sampattī</span>ti. Yā cassa sīlasampadā ca ājīvasampadā ca, sā sampatti. Ye cassa ratanabhāvādikarā saddhādayo pañca dhammā. Yathāha –</p>
- <p class="indent">‘‘Pañcahi<a name="V2.0022"></a>, bhikkhave, dhammehi samannāgato upāsako upāsakaratanañca hoti upāsakapadumañca upāsakapuṇḍarīkañca. Katamehi pañcahi? Saddho hoti, sīlavā hoti, na kotūhalamaṅgaliko hoti, kammaṃ pacceti no maṅgalaṃ, na ito bahiddhā dakkhiṇeyyaṃ gavesati, idha ca pubbakāraṃ karotī’’ti (a. ni. 5.175).</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ajjatagge</span>ti ettha ayaṃ <span class="bld">agga</span>saddo ādikoṭikoṭṭhāsaseṭṭhesu dissati. ‘‘Ajjatagge samma, dovārika, āvarāmi dvāraṃ nigaṇṭhānaṃ nigaṇṭhīna’’ntiādīsu (ma. ni. 2.70) hi ādimhi dissati. ‘‘Teneva aṅgulaggena taṃ aṅgulaggaṃ parāmaseyya (kathā. 441). Ucchaggaṃ veḷagga’’ntiādīsu koṭiyaṃ. ‘‘Ambilaggaṃ vā madhuraggaṃ vā tittakaggaṃ vā (saṃ. ni. 5.374), anujānāmi, bhikkhave, vihāraggena vā pariveṇaggena vā bhājetu’’ntiādīsu (cūḷava. 318) koṭṭhāse. ‘‘Yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā…pe… tathāgato tesaṃ aggamakkhāyatī’’tiādīsu (a. ni. 4.34) seṭṭhe. Idha panāyaṃ ādimhi daṭṭhabbo. Tasmā ajjataggeti ajjataṃ ādiṃ katvāti evamettha attho veditabbo. <span class="bld">Ajjata</span>nti ajjabhāvaṃ. Ajjadaggeti vā pāṭho, dakāro padasandhikaro, ajja aggaṃ katvāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pāṇupeta</span>nti pāṇehi upetaṃ, yāva me jīvitaṃ pavattati, tāva <a name="P2.0115"></a> upetaṃ, anaññasatthukaṃ tīhi saraṇagamanehi saraṇaṃ gataṃ upāsakaṃ kappiyakārakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu jānātu. Ahañhi sacepi me tikhiṇena asinā sīsaṃ chindeyya, neva buddhaṃ ‘‘na buddho’’ti vā dhammaṃ ‘‘na <a name="M2.0023"></a> dhammo’’ti vā saṅghaṃ ‘‘na saṅgho’’ti vā vadeyyanti evaṃ attasanniyyātanena saraṇaṃ gantvā catūhi ca paccayehi pavāretvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā pakkāmīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para17"></a><a name="para17_an2"></a><span class="paranum">17</span>. Sattame <span class="bld">jāṇussoṇī</span>ti jāṇussoṇiṭhānantaraṃ kira nāmekaṃ ṭhānantaraṃ, taṃ yena kulena laddhaṃ, taṃ jāṇussoṇikulanti vuccati. Ayaṃ tasmiṃ kule jātattā rañño santike ca laddhajāṇussoṇisakkārattā jāṇussoṇīti vuccati. <span class="bld">Tenupasaṅkamī</span>ti ‘‘samaṇo kira gotamo paṇḍito byatto bahussuto’’ti sutvā ‘‘sace so liṅgavibhattikārakādibhedaṃ jānissati, amhehi ñātameva jānissati, aññātaṃ kiṃ jānissati. Ñātameva kathessati, aññātaṃ kiṃ kathessatī’’ti cintetvā mānaddhajaṃ paggayha siṅgaṃ ukkhipitvā mahāparivārehi parivuto yena bhagavā <a name="V2.0023"></a> tenupasaṅkami. <span class="bld">Katattā ca, brāhmaṇa, akatattā cā</span>ti satthā tassa vacanaṃ sutvā ‘‘ayaṃ brāhmaṇo idha āgacchanto na jānitukāmo atthagavesī hutvā āgato, mānaṃ pana paggayha siṅgaṃ ukkhipitvā āgato. Kiṃ nu khvassa yathā pañhassa atthaṃ jānāti, evaṃ kathite vaḍḍhi bhavissati, udāhu yathā na jānātī’’ti cintetvā ‘‘yathā na jānāti, evaṃ kathite vaḍḍhi bhavissatī’’ti ñatvā ‘‘katattā ca, brāhmaṇa, akatattā cā’’ti āha.</p>
- <p class="bodytext">Brāhmaṇo taṃ sutvā ‘‘samaṇo gotamo katattāpi akatattāpi niraye nibbattiṃ vadati, idaṃ ubhayakāraṇenāpi ekaṭṭhāne nibbattiyā kathitattā dujjānaṃ mahandhakāraṃ, natthi <a name="P2.0116"></a> mayhaṃ ettha patiṭṭhā. Sace panāhaṃ ettakeneva tuṇhī bhaveyyaṃ, brāhmaṇānaṃ majjhe kathanakālepi maṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘tvaṃ samaṇassa gotamassa santikaṃ mānaṃ paggayha siṅgaṃ ukkhipitvā gatosi, ekavacaneneva tuṇhī hutvā kiñci vattuṃ nāsakkhi, imasmiṃ ṭhāne kasmā kathesī’ti. Tasmā parājitopi aparājitasadiso hutvā puna saggagamanapañhaṃ pucchissāmī’’ti cintetvā <span class="bld">ko nu kho, bho gotamā</span>ti imaṃ dutiyapañhaṃ ārabhi.</p>
- <p class="bodytext">Evampi <a name="M2.0024"></a> tassa ahosi – ‘‘uparipañhena heṭṭhāpañhaṃ jānissāmi, heṭṭhāpañhena uparipañha’’nti. Tasmāpi imaṃ pañhaṃ pucchi. Satthā purimanayeneva cintetvā yathā na jānāti, evameva kathento punapi ‘‘katattā ca, brāhmaṇa, akatattā cā’’ti āha. Brāhmaṇo tasmimpi patiṭṭhātuṃ asakkonto ‘‘alaṃ, bho, na īdisassa purisassa santikaṃ āgatena ajānitvā gantuṃ vaṭṭati, sakavādaṃ pahāya samaṇaṃ gotamaṃ anuvattitvā mayhaṃ atthaṃ gavesissāmi, paralokamaggaṃ sodhessāmī’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā satthāraṃ āyācanto <span class="bld">na kho aha</span>ntiādimāha. Athassa nihatamānataṃ ñatvā satthā upari desanaṃ vaḍḍhento <span class="bld">tena hi, brāhmaṇā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">tena hī</span>ti kāraṇaniddeso. Yasmā saṃkhittena bhāsitassa atthaṃ ajānanto vitthāradesanaṃ yācasi, tasmāti attho. Sesamettha uttānatthamevāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para18"></a><a name="para18_an2"></a><span class="paranum">18</span>. Aṭṭhame <span class="bld">āyasmā</span>ti piyavacanametaṃ. <span class="bld">Ānando</span>ti tassa therassa nāmaṃ. <span class="bld">Ekaṃsenā</span>ti ekantena. <span class="bld">Anuviccā</span>ti anupavisitvā. <span class="bld">Viññū</span>ti paṇḍitā. <span class="bld">Garahantī</span>ti nindanti, avaṇṇaṃ bhāsanti. Sesamettha navame ca sabbaṃ uttānatthameva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para20"></a><a name="para20_an2"></a><span class="paranum">20</span>. Dasame <a name="V2.0024"></a><a name="P2.0117"></a> <span class="bld">dunnikkhittañca padabyañjana</span>nti uppaṭipāṭiyā gahitapāḷipadameva hi atthassa byañjanattā byañjananti vuccati. Ubhayametaṃ pāḷiyāva nāmaṃ. <span class="bld">Attho ca dunnīto</span>ti parivattetvā uppaṭipāṭiyā gahitā aṭṭhakathā. <span class="bld">Dunnikkhittassa, bhikkhave, padabyañjanassa atthopi dunnayo hotī</span>ti parivattetvā uppaṭipāṭiyā gahitāya pāḷiyā aṭṭhakathā nāma dunnayā dunnīhārā dukkathā nāma hoti. Ekādasame vuttapaṭipakkhanayena attho veditabboti.</p>
- <p class="centered">Adhikaraṇavaggo dutiyo.</p>
- <a name="an2_1_3"></a>
- <p class="chapter">3. Bālavaggavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para22"></a><a name="para22_an2"></a><span class="paranum">22</span>. Tatiyassa <a name="V2.0025"></a> paṭhame <span class="bld">accayaṃ accayato na passatī</span>ti ‘‘aparajjhitvā aparaddhaṃ mayā’’ti attano aparādhaṃ na passati, aparaddhaṃ mayāti vatvā daṇḍakammaṃ <a name="M2.0025"></a> āharitvā na khamāpetīti attho. <span class="bld">Accayaṃ desentassā</span>ti evaṃ vatvā daṇḍakammaṃ āharitvā khamāpentassa. <span class="bld">Yathādhammaṃ nappaṭiggaṇhātī</span>ti ‘‘puna evaṃ na karissāmi, khamatha me’’ti vuccamāno accayaṃ imaṃ yathādhammaṃ yathāsabhāvaṃ na paṭiggaṇhāti. ‘‘Ito paṭṭhāya puna evarūpaṃ mā akāsi, khamāmi tuyha’’nti na vadati. Sukkapakkho vuttapaṭipakkhanayeneva veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para23"></a><a name="para23_an2"></a><span class="paranum">23</span>. Dutiye <span class="bld">abbhācikkhantī</span>ti abhibhavitvā ācikkhanti, abhūtena vadanti. <span class="bld">Dosantaro</span>ti antare patitadoso. Evarūpo hi ‘‘natthi samaṇassa gotamassa uttarimanussadhammo’’tiādīni vadanto sunakkhatto viya tathāgataṃ abbhācikkhati. <span class="bld">Saddho</span> <a name="P2.0118"></a> <span class="bld">vā duggahitenā</span>ti yo hi ñāṇavirahitāya saddhāya atisaddho hoti muddhappasanno, sopi ‘‘buddho nāma sabbalokuttaro, sabbe tassa kesādayo bāttiṃsa koṭṭhāsā lokuttarāyevā’’tiādinā nayena duggahitaṃ gaṇhitvā tathāgataṃ abbhācikkhati. Tatiyaṃ uttānatthamevāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para25"></a><a name="para25_an2"></a><span class="paranum">25</span>. Catutthe <span class="bld">neyyatthaṃ suttanta</span>nti yassa attho netabbo, taṃ netabbatthaṃ suttantaṃ. <span class="bld">Nītattho suttantoti dīpetī</span>ti kathitattho ayaṃ suttantoti vadati. Tattha ‘‘ekapuggalo, bhikkhave, dveme, bhikkhave, puggalā, tayome, bhikkhave, puggalā, cattārome, bhikkhave, puggalā’’ti evarūpo suttanto neyyattho nāma. Ettha hi kiñcāpi sammāsambuddhena ‘‘ekapuggalo, bhikkhave’’tiādi vuttaṃ, paramatthato pana puggalo nāma natthīti evamassa attho netabbova hoti. Ayaṃ pana attano bālatāya nītattho ayaṃ suttantoti dīpeti. Paramatthato hi puggale asati na tathāgato ‘‘ekapuggalo, bhikkhave’’tiādīni vadeyya. Yasmā pana tena vuttaṃ, tasmā paramatthato atthi puggaloti gaṇhanto taṃ neyyatthaṃ suttantaṃ nītattho suttantoti dīpeti. <span class="bld">Nītattha</span>nti aniccaṃ dukkhaṃ anattāti evaṃ kathitatthaṃ. Ettha hi aniccameva dukkhameva anattāyevāti attho. Ayaṃ pana attano bālatāya ‘‘neyyattho ayaṃ suttanto, atthamassa āharissāmī’’ti <a name="V2.0026"></a> ‘‘niccaṃ nāma atthi, sukhaṃ nāma atthi, attā nāma atthī’’ti gaṇhanto nītatthaṃ suttantaṃ neyyattho suttantoti dīpeti nāma. Pañcamaṃ uttānatthamevāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para27"></a><a name="para27_an2"></a><span class="paranum">27</span>. Chaṭṭhe <a name="M2.0026"></a> <span class="bld">paṭicchannakammantassā</span>ti pāpakammassa. Pāpaṃ <a name="P2.0119"></a> hi paṭicchādetvā karonti. No cepi paṭicchādetvā karonti, pāpakammaṃ paṭicchannamevāti vuccati. <span class="bld">Nirayo</span>ti sahokāsakā khandhā. Tiracchānayoniyaṃ khandhāva labbhanti. Sattamaṭṭhamāni uttānatthāneva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para30"></a><a name="para30_an2"></a><span class="paranum">30</span>. Navame <span class="bld">paṭiggāhā</span>ti paṭiggāhakā, dussīlaṃ puggalaṃ dve ṭhānāni paṭiggaṇhantīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para31"></a><a name="para31_an2"></a><span class="paranum">31</span>. Dasame <span class="bld">atthavase</span>ti kāraṇāni. <span class="bld">Araññavanapatthānī</span>ti araññāni ca vanapatthāni ca. Tattha kiñcāpi abhidhamme nippariyāyena ‘‘nikkhamitvā bahi indakhīlā, sabbametaṃ arañña’’nti (vibha. 529) vuttaṃ, tathāpi yaṃ taṃ ‘‘pañcadhanusatikaṃ pacchima’’nti (pārā. 654) āraññakaṅganipphādakaṃ senāsanaṃ vuttaṃ, tadeva adhippetanti veditabbaṃ. <span class="bld">Vanapattha</span>nti gāmantaṃ atikkamitvā manussānaṃ anupacāraṭṭhānaṃ, yattha na kasīyati na vapīyati. <span class="bld">Pantānī</span>ti pariyantāni atidūrāni, <span class="bld">diṭṭhadhammasukhavihāra</span>nti lokiyalokuttaraṃ phāsuvihāraṃ. <span class="bld">Pacchimañca janataṃ anukampamāno</span>ti pacchime mama sāvake anukampanto.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para32"></a><a name="para32_an2"></a><span class="paranum">32</span>. Ekādasame <span class="bld">vijjābhāgiyā</span>ti vijjākoṭṭhāsikā. <span class="bld">Samatho</span>ti cittekaggatā. <span class="bld">Vipassanā</span>ti saṅkhārapariggāhakañāṇaṃ. <span class="bld">Kamatthamanubhotī</span>ti katamaṃ atthaṃ ārādheti sampādeti paripūreti. <span class="bld">Cittaṃ bhāvīyatī</span>ti maggacittaṃ bhāvīyati brūhīyati vaḍḍhīyati. <span class="bld">Yo rāgo, so pahīyatī</span>ti yo rajjanakavasena rāgo, so pahīyati. Rāgo hi maggacittassa paccanīko, maggacittaṃ rāgassa ca. Rāgakkhaṇe <a name="P2.0120"></a> maggacittaṃ natthi, maggacittakkhaṇe rāgo natthi. Yadā pana rāgo uppajjati, tadā maggacittassa uppattiṃ nivāreti, padaṃ pacchindati. Yadā pana maggacittaṃ uppajjati, tadā rāgaṃ samūlakaṃ ubbaṭṭetvā samugghātentameva uppajjati. Tena vuttaṃ – ‘‘rāgo pahīyatī’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vipassanā, bhikkhave, bhāvitā</span>ti vipassanāñāṇaṃ brūhitaṃ vaḍḍhitaṃ. <span class="bld">Paññā bhāvīyatī</span>ti maggapaññā <a name="V2.0027"></a> bhāvīyati brūhīyati vaḍḍhīyati. <span class="bld">Yā avijjā, sā pahīyatī</span>ti aṭṭhasu ṭhānesu vaṭṭamūlikā mahāavijjā pahīyati. Avijjā hi maggapaññāya paccanīkā, maggapaññā avijjāya. Avijjākkhaṇe maggapaññā natthi<a name="M2.0027"></a>, maggapaññākkhaṇe avijjā natthi. Yadā pana avijjā uppajjati, tadā maggapaññāya uppattiṃ nivāreti, padaṃ pacchindati. Yadā maggapaññā uppajjati, tadā avijjaṃ samūlikaṃ ubbaṭṭetvā samugghātayamānāva uppajjati. Tena vuttaṃ – ‘‘avijjā pahīyatī’’ti. Iti maggacittaṃ maggapaññāti dvepi sahajātadhammāva kathitā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rāgupakkiliṭṭhaṃ vā, bhikkhave, cittaṃ na vimuccatī</span>ti rāgena upakkiliṭṭhattā maggacittaṃ na vimuccatīti dasseti. <span class="bld">Avijjupakkiliṭṭhā vā paññā na bhāvīyatī</span>ti avijjāya upakkiliṭṭhattā maggapaññā na bhāvīyatīti dasseti. <span class="bld">Iti kho, bhikkhave</span>ti evaṃ kho, bhikkhave. <span class="bld">Rāgavirāgā cetovimuttī</span>ti rāgassa khayavirāgena cetovimutti nāma hoti. Phalasamādhissetaṃ nāmaṃ. <span class="bld">Avijjāvirāgā paññāvimuttī</span>ti avijjāya khayavirāgena paññāvimutti nāma hoti. Imasmiṃ sutte nānākkhaṇikā samādhivipassanā kathitāti.</p>
- <p class="centered">Bālavaggo tatiyo.</p>
- <a name="an2_1_4"></a>
- <p class="chapter">4. Samacittavaggavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para33"></a><a name="para33_an2"></a><span class="paranum">33</span>. Catutthassa <a name="V2.0028"></a><a name="P2.0121"></a> paṭhame <span class="bld">asappurisabhūmī</span>ti asappurisānaṃ patiṭṭhānaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Sappurisabhūmiya</span>mpi eseva nayo. <span class="bld">Akataññū</span>ti kataṃ na jānāti. <span class="bld">Akatavedī</span>ti kataṃ pākaṭaṃ katvā na jānāti. <span class="bld">Upaññāta</span>nti vaṇṇitaṃ thomitaṃ pasatthaṃ. <span class="bld">Yadida</span>nti yā ayaṃ. <span class="bld">Akataññutā akataveditā</span>ti parena katassa upakārassa ajānanañceva pākaṭaṃ katvā ajānanañca. <span class="bld">Kevalā</span>ti sakalā. Sukkapakkhepi vuttanayeneva attho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para34"></a><a name="para34_an2"></a><span class="paranum">34</span>. Dutiye <span class="bld">mātu ca pitu cā</span>ti janakamātu ca janakapitu ca. <span class="bld">Ekena, bhikkhave, aṃsena mātaraṃ parihareyyā</span>ti ekasmiṃ aṃsakūṭe ṭhapetvā mātaraṃ paṭijaggeyya. <span class="bld">Ekena aṃsena pitaraṃ parihareyyā</span>ti ekasmiṃ aṃsakūṭe ṭhapetvā pitaraṃ paṭijaggeyya. <span class="bld">Vassasatāyuko vassasatajīvī</span>ti vassasatāyukakāle jāto sakalaṃ vassasataṃ jīvanto. Idaṃ vuttaṃ hoti – sace putto nāma ‘‘mātāpitūnaṃ paṭikarissāmī’’ti uṭṭhāya samuṭṭhāya dakkhiṇe aṃsakūṭe mātaraṃ, vāme pitaraṃ <a name="M2.0028"></a> ṭhapetvā vassasatāyuko sakalampi vassasataṃ jīvamāno parihareyya. <span class="bld">So ca nesaṃ ucchādanaparimaddananhāpanasambāhanenā</span>ti so ca putto nesaṃ mātāpitūnaṃ aṃsakūṭesu ṭhitānaṃyeva duggandhapaṭivinodanatthaṃ sugandhakaraṇena ucchādanena, parissamavinodanatthaṃ hatthaparimaddanena, sītuṇhakāle ca uṇhodakasītodakanhāpanena, hatthapādādīnaṃ ākaḍḍhanaparikaḍḍhanasaṅkhātena sambāhanena upaṭṭhānaṃ kareyya. <span class="bld">Te ca tatthevā</span>ti te ca mātāpitaro tattheva tassa aṃsakūṭesu nisinnāva muttakarīsaṃ cajeyyuṃ. <span class="bld">Natveva</span> <a name="P2.0122"></a><span class="bld">,</span> <span class="bld">bhikkhave</span>ti, bhikkhave, evampi natveva mātāpitūnaṃ kataṃ vā hoti paṭikataṃ vā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Issarādhipacce rajje</span>ti cakkavattirajjaṃ sandhāyevamāha. <span class="bld">Āpādakā</span>ti vaḍḍhakā anupālakā. Puttā hi mātāpitūhi vaḍḍhitā ceva anupālitā ca. <span class="bld">Posakā</span>ti hatthapāde vaḍḍhetvā hadayalohitaṃ pāyetvā posakā. Puttā hi mātāpitūhi puṭṭhā bhatā annapānādīhi paṭijaggitā. <span class="bld">Imassa lokassa dassetāro</span>ti sace hi mātāpitaro jātadivaseyeva puttaṃ pāde gahetvā araññe vā nadiyaṃ vā papāte vā khipeyyuṃ, imasmiṃ loke iṭṭhāniṭṭhārammaṇaṃ na passeyya. Evaṃ akatvā āpāditattā <a name="V2.0029"></a> positattā esa imasmiṃ loke iṭṭhāniṭṭhārammaṇaṃ mātāpitaro nissāya passatīti tyāssa imassa lokassa dassetāro nāma honti. <span class="bld">Samādapetī</span>ti gaṇhāpeti. Imasmiṃ sutte saddhāsīlacāgapaññā lokiyalokuttaramissakā kathitā. Dhammasenāpatisāriputtattherasadisova bhikkhu tesu patiṭṭhāpeti nāmāti veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para35"></a><a name="para35_an2"></a><span class="paranum">35</span>. Tatiye <span class="bld">tenupasaṅkamī</span>ti so hi brāhmaṇo ‘‘samaṇo kira gotamo kathitaṃ vissajjeti, pucchāyassa virajjhanaṃ nāma natthi. Ahamassa virajjhanapañhaṃ abhisaṅkharissāmī’’ti paṇītabhojanaṃ bhuñjitvā gabbhadvāraṃ pidahitvā nisinno cintetuṃ ārabhi. Athassa etadahosi – ‘‘imasmiṃ ṭhāne uccāsaddamahāsaddo vattati, cittaṃ na ekaggaṃ hoti, bhūmigharaṃ kāressāmī’’ti bhūmigharaṃ kāretvā tattha pavisitvā – ‘‘evaṃ puṭṭho evaṃ kathessati, evaṃ puṭṭho evaṃ kathessatī’’ti ekaṃ gaṇhitvā ekaṃ <a name="M2.0029"></a> vissajjento sakaladivasaṃ kiñci passituṃ nāsakkhi. Tassa imināva nīhārena cattāro māsā vītivattā. So catunnaṃ māsānaṃ accayena ubhatokoṭikaṃ pañhaṃ nāma <a name="P2.0123"></a> addasa. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ahaṃ samaṇaṃ gotamaṃ upasaṅkamitvā ‘kiṃvādī bhava’nti pucchissāmi. Sace ‘kiriyavādimhī’ti vakkhati, ‘sabbākusalānaṃ nāma tumhe kiriyaṃ vadethā’ti naṃ niggaṇhissāmi. Sace ‘akiriyavādimhī’ti vakkhati, ‘kusaladhammānaṃ nāma tumhe akiriyaṃ vadethā’ti naṃ niggaṇhissāmi. Idañhi ubhatokoṭikaṃ pañhaṃ puṭṭho neva uggilituṃ sakkhissati na niggilituṃ. Evaṃ mama jayo bhavissati, samaṇassa gotamassa parājayo’’ti uṭṭhāya apphoṭetvā bhūmigharā nikkhamma ‘‘evarūpaṃ pañhaṃ pucchantena na ekakena gantuṃ vaṭṭatī’’ti nagare ghosanaṃ kāretvā sakalanāgarehi parivuto yena bhagavā tenupasaṅkami. <span class="bld">Kiṃvādī</span>ti kiṃladdhiko. <span class="bld">Kimakkhāyī</span>ti kiṃ nāma sāvakānaṃ paṭipadaṃ akkhāyīti pucchi. Athassa bhagavā catūhi māsehi pañhaṃ abhisaṅkharitvā ‘‘diṭṭho me samaṇassa gotamassa parājayapañho’’ti mānaṃ paggayha āgatabhāvaṃ ñatvā ekapadeneva taṃ pañhaṃ bhindanto <span class="bld">kiriyavādī cāhaṃ, brāhmaṇā</span>tiādimāha. Atha brāhmaṇo attano mānaṃ apanetvā bhagavantaṃ āyācanto <span class="bld">yathākathaṃ panā</span>tiādimāha. Sesamettha uttānatthamevāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para36"></a><a name="para36_an2"></a><span class="paranum">36</span>. Catutthe <span class="bld">dakkhiṇeyyā</span>ti dakkhiṇā vuccati dānaṃ, tassa paṭiggahaṇayuttā kati puggalāti pucchati. <span class="bld">Sekho</span>ti iminā satta sekkhe dasseti. Ettha ca sīlavantaputhujjanopi sotāpanneneva <a name="V2.0030"></a> saṅgahito. <span class="bld">Āhuneyyā yajamānānaṃ hontī</span>ti dānaṃ dadantānaṃ āhunassa arahā dānapaṭiggāhakā nāma hontīti attho. <span class="bld">Khetta</span>nti vatthu patiṭṭhā, puññassa viruhanaṭṭhānanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para37"></a><a name="para37_an2"></a><span class="paranum">37</span>. Pañcame <a name="P2.0124"></a> <span class="bld">pubbārāme</span>ti sāvatthito puratthimadisābhāge ārāme. <span class="bld">Migāramātupāsāde</span>ti visākhāya upāsikāya pāsāde. Sā hi migāraseṭṭhinā mātuṭṭhāne ṭhapitattāpi, sabbajeṭṭhakassa puttassa ayyakaseṭṭhinova samānanāmakattāpi migāramātāti vuccati. Tāya kārito sahassagabbho pāsādo migāramātupāsādo nāma. Thero <a name="M2.0030"></a> tasmiṃ viharati. <span class="bld">Tatra kho āyasmā sāriputto</span>ti tasmiṃ pāsāde viharanto dhammasenāpatisāriputtatthero.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhikkhū āmantesī</span>ti kasmiṃ kāle āmantesi? Kānici hi suttāni purebhatte bhāsitāni atthi, kānici pacchābhatte, kānici purimayāme, kānici majjhimayāme, kānici pacchimayāme. Idaṃ pana samacittapaṭipadāsuttaṃ pacchābhatte bhāsitaṃ. Tasmā sāyanhasamaye āmantesi.</p>
- <p class="bodytext">Na kevalaṃ cetaṃ thereneva bhāsitaṃ, tathāgatenāpi bhāsitaṃ. Kattha nisīditvāti? Visākhāya ratanapāsāde nisīditvā. Tathāgato hi paṭhamabodhiyaṃ vīsati vassāni anibaddhavāso hutvā yattha yattha phāsukaṃ hoti, tattha tattheva gantvā vasi. Paṭhamaṃ antovassañhi isipatane dhammacakkaṃ pavattetvā aṭṭhārasa mahābrahmakoṭiyo amatapānaṃ pāyetvā bārāṇasiṃ upanissāya isipatane vasi. Dutiyaṃ antovassaṃ rājagahaṃ upanissāya veḷuvane, tatiyacatutthānipi tattheva, pañcamaṃ antovassaṃ vesāliṃ upanissāya mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ, chaṭṭhaṃ antovassaṃ makulapabbate, sattamaṃ tāvatiṃsabhavane, aṭṭhamaṃ bhagge susumāragiraṃ nissāya bhesakaḷāvane, navamaṃ kosambiyaṃ, dasamaṃ pālileyyake vanasaṇḍe, ekādasamaṃ nālāyaṃ brāhmaṇagāme, dvādasamaṃ verañjāyaṃ, terasamaṃ cāliyapabbate, cuddasamaṃ jetavane, pañcadasamaṃ kapilavatthusmiṃ, soḷasamaṃ āḷavakaṃ dametvā caturāsītipāṇasahassāni amatapānaṃ pāyetvā āḷaviyaṃ, sattarasamaṃ rājagaheyeva, aṭṭhārasamaṃ cāliyapabbateyeva, tathā ekūnavīsatimaṃ, vīsatimaṃ pana antovassaṃ rājagahaṃyeva <a name="P2.0125"></a> upanissāya vasi. Evaṃ vīsati vassāni anibaddhavāso hutvā yattha yattha phāsukaṃ hoti, tattha tattheva vasi.</p>
- <p class="bodytext">Tato <a name="V2.0031"></a> paṭṭhāya pana dve senāsanāni dhuvaparibhogāni akāsi. Katarāni dve? Jetavanañca pubbārāmañca. Kasmā? Dvinnaṃ kulānaṃ guṇamahantatāya. Anāthapiṇḍikassa hi visākhāya ca guṇaṃ sandhāya guṇaṃ paṭicca satthā tāni senāsanāni dhuvaparibhogena paribhuñji. Utuvassaṃ cārikaṃ caritvāpi hi antovasse dvīsuyeva senāsanesu vasati. Evaṃ vasanto <a name="M2.0031"></a> pana jetavane rattiṃ vasitvā punadivase bhikkhusaṅghaparivuto dakkhiṇadvārena sāvatthiṃ piṇḍāya pavisitvā pācīnadvārena nikkhamitvā pubbārāme divāvihāraṃ karoti. Pubbārāme rattiṃ vasitvā punadivase pācīnadvārena sāvatthiṃ piṇḍāya pavisitvā dakkhiṇadvārena nikkhamitvā jetavane divāvihāraṃ karoti. Tasmiṃ pana divase sammāsambuddho jetavaneyeva vasi. Yattha katthaci vasantassa cassa pañcavidhakiccaṃ avijahitameva hoti. Taṃ heṭṭhā vitthāritameva. Tesu kiccesu pacchimayāmakiccakāle bhagavā lokaṃ olokento sāvatthivāsīnañca samantā ca sāvatthiyā gāvutaaḍḍhayojanayojanaparame ṭhāne aparimāṇānaṃ sattānaṃ abhisamayabhāvaṃ addasa.</p>
- <p class="bodytext">Tato ‘‘kasmiṃ nu kho kāle abhisamayo bhavissatī’’ti olokento ‘‘sāyanhasamaye’’ti disvā ‘‘mayi nu kho kathente abhisamayo bhavissati, sāvake kathente bhavissatī’’ti ‘‘sāriputtatthere kathente bhavissatī’’ti addasa. Tato ‘‘kattha nisīditvā kathente bhavissatī’’ti olokento ‘‘visākhāya ratanapāsāde nisīditvā’’ti disvā ‘‘buddhānaṃ nāma tayo sāvakasannipātā honti, aggasāvakānaṃ eko. Tesu ajja dhammasenāpatisāriputtattherassa sāvakasannipāto bhavissatī’’ti addasa. Disvā pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā nivatthanivāsano <a name="P2.0126"></a> sugatacīvaraṃ pārupitvā selamayapattaṃ ādāya bhikkhusaṅghaparivuto dakkhiṇadvārena nagaraṃ pavisitvā piṇḍāya caranto bhikkhusaṅghassa sulabhapiṇḍapātaṃ katvā vātappahatā viya nāvā paṭinivattitvā dakkhiṇadvārena nikkhamitvā bahidvāre aṭṭhāsi. Tato asīti mahāsāvakā bhikkhuniparisā upāsakaparisā upāsikāparisāti catasso parisā satthāraṃ parivārayiṃsu.</p>
- <p class="bodytext">Satthā sāriputtattheraṃ āmantesi – ‘‘sāriputta, tayā pubbārāmaṃ gantuṃ vaṭṭati, tava ca parisaṃ gahetvā gacchāhī’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti thero attano parivārehi pañcahi bhikkhusatehi parivuto pubbārāmaṃ agamāsi. Eteneva niyāmena asīti mahāsāvake pubbārāmameva pesetvā sayaṃ ekena ānandatthereneva saddhiṃ jetavanaṃ agamāsi. Ānandattheropi vihāre satthu vattaṃ <a name="V2.0032"></a> katvā vanditvā ‘‘pubbārāmaṃ gacchāmi, bhante’’ti āha. Evaṃ <a name="M2.0032"></a> karohi ānandāti. Satthāraṃ vanditvā tattheva agamāsi. Satthā ekakova jetavane ohīno.</p>
- <p class="bodytext">Taṃ divasañhi catasso parisā therasseva dhammakathaṃ sotukāmā ahesuṃ. Kosalamahārājāpi balakāyena parivuto pubbārāmameva gato. Tathā pañcasataupāsakaparivāro anāthapiṇḍiko. Visākhā pana mahāupāsikā dvīhi jaṅghasahassehi parivuto agamāsi. Sattapaṇṇāsāya kulasatasahassānaṃ vasanaṭṭhāne sāvatthinagare gehapālakadārake ṭhapetvā sesajano gandhacuṇṇamālādīni gahetvā pubbārāmameva agamāsi. Catūsu dvāragāmesu gāvutaaḍḍhayojanayojanaparamaṭṭhāne sabbeyeva manussā gandhacuṇṇamālādihatthā pubbārāmameva agamaṃsu. Sakalavihāro missakapupphehi abhikiṇṇo viya ahosi.</p>
- <p class="bodytext">Dhammasenāpatisāriputtattheropi kho vihāraṃ gantvā vihārapariveṇe aṅgaṇaṭṭhāne aṭṭhāsi. Bhikkhū therassa āsanaṃ paññāpayiṃsu. Thero tattha nisīditvā upaṭṭhākattherena vatte kate bhikkhusaṅghassa ovādaṃ katvā gandhakuṭiṃ <a name="P2.0127"></a> pavisitvā samāpattiṃ appetvā nisīdi. So paricchinnakālavasena samāpattito vuṭṭhāya aciravatiṃ gantvā rajojallaṃ pavāhetvā paṭippassaddhadaratho otiṇṇatittheneva uttaritvā nivatthanivāsano saṅghāṭiṃ pārupitvā aṭṭhāsi. Bhikkhusaṅghopi sammukhasammukhaṭṭhānena otaritvā sarīre rajojallaṃ pavāhetvā paccuttaritvā theraṃ parivārayiṃsu. Antovihārepi therassa dhammāsanaṃ paññāpayiṃsu. Catassopi parisā attano attano okāsaṃ ñatvā maggaṃ ṭhapetvā nisīdiṃsu. Sāriputtattheropi pañcabhikkhusataparivāro dhammasabhaṃ āgantvā sīhamatthakappatiṭṭhite samussitasetacchatte ratanapallaṅke cittabījaniṃ gahetvā puratthābhimukho nisīdi. Nisīditvā parisaṃ oloketvā – ‘‘mahatī vatāyaṃ parisā, imissā na appamattikā parittakadhammadesanā anucchavikā, kataradhammadesanā nu kho anucchavikā bhavissatī’’ti tīṇi piṭakāni āvajjamāno imaṃ saṃyojanapariyāya dhammadesanaṃ addasa.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ <a name="M2.0033"></a> desanaṃ sallakkhetvā taṃ desetukāmo bhikkhū āmantesi <span class="bld">āvuso, bhikkhave</span>ti. Āvusoti hi avatvā, bhikkhaveti vacanaṃ buddhālāpo nāma hoti, ayaṃ panāyasmā ‘‘dasabalena samānaṃ ālapanaṃ na karissāmī’’ti satthu gāravavasena sāvakālāpaṃ karonto, ‘‘āvuso <a name="V2.0033"></a> bhikkhave’’ti āha. <span class="bld">Etadavocā</span>ti etaṃ ‘‘ajjhattasaṃyojanañca, āvuso, puggalaṃ desessāmi bahiddhāsaṃyojanañcā’’ti dhammadesanāpadaṃ avoca.</p>
- <p class="bodytext">Tasmiṃ pana ratanapāsāde adhivattho eko sotāpanno devaputto atthi, so buddhehi vā sāvakehi vā desanāya āraddhamattāyayeva jānāti – ‘‘ayaṃ desanā uttānikā bhavissati, ayaṃ gambhīrā. Ayaṃ jhānanissitā bhavissati, ayaṃ vipassanānissitā. Ayaṃ magganissitā ayaṃ phalanissitā, ayaṃ nibbānanissitā’’ti. So tasmimpi divase therena desanāya <a name="P2.0128"></a> āraddhamattāya evaṃ aññāsi – ‘‘yena nīhārena mayhaṃ ayyena dhammasenāpatinā sāriputtattherena desanā āraddhā, ayaṃ desanā vipassanāgāḷhā bhavissati, chahi mukhehi vipassanaṃ kathessati. Desanāpariyosāne koṭisatasahassadevatā arahattaṃ pāpuṇissanti, sotāpannādīnaṃ pana devamanussānaṃ paricchedo na bhavissati. Desanāya anucchavikaṃ katvā mayhaṃ ayyassa sādhukāraṃ dassāmī’’ti devānubhāvena mahantaṃ saddaṃ katvā – ‘‘sādhu sādhu ayyā’’ti āha.</p>
- <p class="bodytext">Devarājena sādhukāre dinne parivārakapāsādasahasse adhivatthā devatā sabbāva sādhukāraṃ adaṃsu. Tāsaṃ sādhukārasaddena sabbā pubbārāme vasanadevatā, tāsaṃ saddena gāvutamatte devatā, tato aḍḍhayojane yojaneti etenupāyena ekacakkavāḷe, dvīsu cakkavāḷesu, tīsu cakkavāḷesūti dasasahassacakkavāḷesu devatā sādhukāramadaṃsu. Tāsaṃ sādhukārasaddena pathaviṭṭhakanāgā ca ākāsaṭṭhakadevatā ca. Tato abbhavalāhakā, uṇhavalāhakā, sītavalāhakā, vassavalāhakā, cātumahārājikā cattāro mahārājāno, tāvatiṃsā devatā, sakko devarājā, yāmā devatā, suyāmo devarājā<a name="M2.0034"></a>, tusitā devatā, santusito devarājā, nimmānaratī devatā, sunimmito devarājā, vasavattī devatā, vasavattī devarājā, brahmapārisajjā, brahmapurohitā, mahābrahmāno, parittābhā, appamāṇābhā, ābhassarā, parittasubhā, appamāṇasubhā, subhakiṇhā, vehapphalā, avihā, atappā, sudassā, sudassī, akaniṭṭhā devatāti asaññe ca arūpāvacarasatte ca ṭhapetvā sotāyatanapavattiṭṭhāne sabbā devatā sādhukāramadaṃsu.</p>
- <p class="bodytext">Tato khīṇāsavamahābrahmāno – ‘‘mahā vatāyaṃ sādhukārasaddo, pathavitalato paṭṭhāya yāva akaniṭṭhalokaṃ āgato, kimatthaṃ nu kho eso’’ti āvajjento ‘‘dhammasenāpatisāriputtatthero pubbārāme <a name="V2.0034"></a><a name="P2.0129"></a> visākhāya ratanapāsāde nisīditvā saṃyojanapariyāyadhammadesanamārabhi, amhehipi tattha kāyasakkhīhi bhavituṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā tattha agamaṃsu. Pubbārāmo devatāhi paripuṇṇo, samantā pubbārāmassa gāvutaṃ aḍḍhayojanaṃ, yojananti sakalacakkavāḷaṃ heṭṭhā pathavitalena tiriyaṃ cakkavāḷapariyantena paricchinnaṃ dasahi cakkavāḷasahassehi sannipatitāhi devatāhi nirantaramahosi, āragganitudanamatte ṭhāne uparimakoṭiyā saṭṭhi devatā sukhumattabhāve māpetvā aṭṭhaṃsu.</p>
- <p class="bodytext">Athāyasmā sāriputto ‘‘mahantaṃ vatidaṃ halāhalaṃ, kiṃ nu kho eta’’nti āvajjento dasasahassacakkavāḷe ṭhitānaṃ devatānaṃ ekacakkavāḷe sannipatitabhāvaṃ addasa. Atha yasmā buddhānaṃ adhiṭṭhānakiccaṃ natthi, parisaparimāṇeneva passanti ceva saddañca sāventi. Sāvakānaṃ pana adhiṭṭhānaṃ vaṭṭati. Tasmā thero samāpattiṃ samāpajjitvā samāpattito vuṭṭhāya mahaggatacittena adhiṭṭhāsi – ‘‘cakkavāḷapariyantā parisā sabbāpi maṃ passatu, dhammañca me desentassa saddaṃ suṇātū’’ti. Adhiṭṭhitakālato paṭṭhāya dakkhiṇajāṇupasse ca cakkavāḷamukhavaṭṭiyañca nisīditvā ‘‘dhammasenāpatisāriputtatthero nāma kīdiso dīgho rasso sāmo odāto’’ti vattabbakāraṇaṃ nāhosi, sabbesampi sabbadisāsu nisinnānaṃ abhimukheyeva paññāyittha, nabhamajjhe ṭhitacando viya ahosi. Dhammaṃ desentassāpissa <a name="M2.0035"></a> dakkhiṇajāṇupasse ca cakkavāḷamukhavaṭṭiyañca nisinnā sabbe ekakaṃseneva saddaṃ suṇiṃsu.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ adhiṭṭhahitvā thero <span class="bld">ajjhattasaṃyojanañca, āvuso</span>ti imaṃ dhammadesanaṃ ārabhi. Tattha <a name="P2.0130"></a> <span class="bld">ajjhatta</span>nti kāmabhavo. <span class="bld">Bahiddhā</span>ti rūpārūpabhavo. Kiñcāpi hi sattā kāmabhave appaṃ kālaṃ vasanti kappassa catutthameva koṭṭhāsaṃ, itaresu tīsu koṭṭhāsesu kāmabhavo suñño hoti tuccho, rūpabhave bahuṃ kālaṃ vasanti, tathāpi tesaṃ yasmā kāmabhave cutipaṭisandhiyo bahukā honti, appakā rūpārūpabhavesu. Yattha ca cutipaṭisandhiyo bahukā, tattha ālayopi patthanāpi abhilāsopi bahu hoti. Yattha appā, tattha appo. Tasmā kāmabhavo ajjhattaṃ nāma jātaṃ, rūpārūpabhavā bahiddhā nāma. Iti ajjhattasaṅkhāte kāmabhave chandarāgo <span class="bld">ajjhattasaṃyojanaṃ</span> nāma, bahiddhāsaṅkhātesu rūpārūpabhavesu chandarāgo <span class="bld">bahiddhāsaṃyojanaṃ</span> nāma. Orambhāgiyāni vā pañca saṃyojanāni ajjhattasaṃyojanaṃ nāma, uddhambhāgiyāni pañca bahiddhāsaṃyojanaṃ nāma. Tatrāyaṃ vacanattho – oraṃ vuccati kāmadhātu, tattha upapattinipphādanato taṃ oraṃ bhajantīti orambhāgiyāni<a name="V2.0035"></a>. Uddhaṃ vuccati rūpārūpadhātu, tattha upapattinipphādanato taṃ uddhaṃ bhajantīti uddhambhāgiyāni.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ vuttappabhedena ajjhattasaṃyojanena saṃyutto puggalo <span class="bld">ajjhattasaṃyojano,</span> bahiddhāsaṃyojanena saṃyutto puggalo <span class="bld">bahiddhāsaṃyojano</span>. Ubhayampi cetaṃ na lokiyassa vaṭṭanissitamahājanassa nāmaṃ. Yesaṃ pana bhavo dvedhā paricchinno, tesaṃ sotāpannasakadāgāmianāgāmīnaṃ ariyasāvakānaṃ etaṃ nāmaṃ. Yathā hi mahāaraññe khadiravanasālavanādīni thambho tulāsaṅghāṭoti nāmaṃ na labhanti, khadiravanaṃ sālavananti nāmameva labhanti. Yadā pana tato rukkhā tiṇhāya kuṭhāriyā chinditvā thambhādisaṇṭhānena tacchitā honti, tadā thambho tulāsaṅghāṭoti nāmaṃ labhanti. Evamevaṃ aparicchinnabhavo bahalakileso puthujjano <a name="P2.0131"></a> etaṃ nāmaṃ na labhati, bhavaṃ paricchinditvā kilese tanuke katvā ṭhitā sotāpannādayova labhanti.</p>
- <p class="bodytext">Imassa ca panatthassa vibhāvanatthaṃ idaṃ <span class="bld">vacchakasālopamaṃ</span> veditabbaṃ. Vacchakasālaṃ hi katvā anto khāṇuke koṭṭetvā vacchake yottehi bandhitvā <a name="M2.0036"></a> tesu upanibandhanti, yottesu appahontesu kaṇṇesupi gahetvā tattha vacchake pavesenti, antosālāya okāse appahonte bahi khāṇuke koṭṭetvāpi evameva karonti. Tattha koci antobaddho vacchako bahinipanno hoti, koci bahibaddho antonipanno, koci antobaddho antova nipanno, koci bahibaddho bahiyeva nipanno. Koci antopi abaddhova carati, bahipi abaddhova. Tattha antobaddhassa bahinipannassa bandhanaṃ dīghaṃ hoti. So hi uṇhādipīḷito nikkhamitvā bahi vacchakānaṃ abbhantare nipajjati. Bahibaddhe antonipannepi eseva nayo. Yo pana antobaddho antonipanno, tassa bandhanaṃ rassaṃ hoti. Bahibaddhe bahinipannepi eseva nayo. Ubhopi hi te divasampi khāṇukaṃ anuparigantvā tattheva sayanti. Yo pana anto abaddho tattheva vacchakānaṃ antare vicarati. Ayaṃ sīlavā vacchako kaṇṇe gahetvā vacchakānaṃ antare vissaṭṭho divasampi aññattha agantvā tattheva carati. Bahi abaddhe tattheva vicarantepi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext">Tattha vacchakasālā viya tayo bhavā veditabbā. Vacchakasālāyaṃ khāṇukā viya avijjākhāṇuko. Vacchakabandhanayottaṃ viya dasa saṃyojanāni. Vacchakā viya tīsu bhavesu nibbattasattā<a name="V2.0036"></a>. Antobaddho bahisayitavacchako viya <a name="P2.0132"></a> rūpārūpabhavesu sotāpannasakadāgāmino. Te hi kiñcāpi tattheva vasanti, saṃyojanaṃ pana tesaṃ kāmāvacarūpanibaddhameva. Kenaṭṭhena? Appahīnaṭṭhena. Rūpārūpabhavesu puthujjanopi eteheva saṅgahito. Sopi hi kiñcāpi tattha vasati, saṃyojanaṃ panassa kāmāvacarūpanibaddhameva. Bahibaddho antosayitavacchako viya kāmāvacare anāgāmī. So hi kiñcāpi kāmāvacare vasati, saṃyojanaṃ panassa rūpārūpabhavūpanibaddhameva. Antobaddho antonipanno viya kāmāvacare sotāpannasakadāgāmino. Te hi sayampi kāmāvacare vasanti, saṃyojanampi tesaṃ kāmāvacarūpanibaddhameva. Bahibaddho bahinipanno viya rūpārūpabhavesu anāgāmī. So hi sayampi tattha vasati, saṃyojanampissa rūpārūpabhavūpanibaddhameva. Antoabaddho antovicaraṇavacchako viya kāmāvacare khīṇāsavo. Bahiabaddho bahivicaraṇavacchako <a name="M2.0037"></a> viya rūpārūpabhave khīṇāsavo. Saṃyojanesu pana sakkāyadiṭṭhi vicikicchā sīlabbataparāmāsoti imāni tīṇi gacchantaṃ nivārenti, gataṃ paṭiānenti. Kāmacchando byāpādoti imāni pana dve saṃyojanāni samāpattiyā vā avikkhambhetvā maggena vā asamucchinditvā rūpārūpabhave nibbattituṃ na sakkoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Katamo cāvuso</span>ti idaṃ thero yathā nāma puriso dve ratanapeḷā passe ṭhapetvā sampattaparisāya dve hatthe pūretvā sattavidhaṃ ratanaṃ bhājetvā dadeyya, evaṃ paṭhamaṃ ratanapeḷaṃ datvā dutiyampi tatheva dadeyya. Evamevaṃ ‘‘ajjhattasaṃyojanañca, āvuso, puggalaṃ desessāmi bahiddhāsaṃyojanañcā’’ti imāni dve padāni mātikāvasena ṭhapetvā idāni aṭṭhavidhāya parisāya bhājetvā dassetuṃ vitthārakathaṃ ārabhi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">idhā</span>ti imasmiṃ sāsane. <span class="bld">Sīlavā</span> <a name="P2.0133"></a> <span class="bld">hotī</span>ti catupārisuddhisīlehi sīlasampanno hoti. Iti thero ettāvatā ca kira catupārisuddhisīlaṃ uddisitvā ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvuto’’ti iminā tattha jeṭṭhakasīlaṃ vitthāretvā dassesīti dīpavihāravāsī summatthero āha. Antevāsiko panassa tipiṭakacūḷanāgatthero āha – ‘‘ubhayatthāpi pātimokkhasaṃvarova vutto. Pātimokkhasaṃvaroyeva hi sīlaṃ, itarāni pana tīṇi sīlanti vuttaṭṭhānaṃ nāma atthī’’ti ananujānanto uttari āha – indriyasaṃvaro nāma chadvārarakkhāmattakameva, ājīvapārisuddhi dhammena samena paccayuppattimattakaṃ, paccayasannissitaṃ paṭiladdhapaccaye ‘‘idamattha’’nti paccavekkhitvā paribhuñjanamattakaṃ, nippariyāyena pana pātimokkhasaṃvarova sīlaṃ<a name="V2.0037"></a>. Yassa so bhinno, ayaṃ chinnasīso viya puriso hatthapāde sesāni rakkhissatīti na vattabbo. Yassa pana so arogo, ayaṃ acchinnasīso viya puriso jīvitaṃ sesāni puna pākatikāni katvā rakkhituṃ sakkoti. Tasmā sīlavāti iminā pātimokkhasaṃvaraṃ uddisitvā taṃ vitthārento ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvuto’’tiādimāhāti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="M2.0038"></a> <span class="bld">pātimokkhasaṃvarasaṃvuto</span>ti pātimokkhasaṃvarena samannāgato. <span class="bld">Ācāragocarasampanno</span>ti ācārena ca gocarena ca sampanno. <span class="bld">Aṇumattesū</span>ti appamattakesu. <span class="bld">Vajjesū</span>ti akusaladhammesu. <span class="bld">Bhayadassāvī</span>ti bhayadassī. <span class="bld">Samādāyā</span>ti sammā ādiyitvā. <span class="bld">Sikkhati sikkhāpadesū</span>ti taṃ taṃ sikkhāpadaṃ samādiyitvā sikkhati. Apica <span class="bld">samādāya sikkhati sikkhāpadesū</span>ti yaṃkiñci sikkhāpadesu sikkhākoṭṭhāsesu sikkhitabbaṃ kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā, taṃ sabbaṃ sammā ādāya sikkhati. Ayamettha <a name="P2.0134"></a> saṅkhepo, vitthārato pana sabbānetāni pātimokkhasaṃvarādīni padāni visuddhimagge (visuddhi. 1.14 ādayo) vuttāni, catupārisuddhisīlañca sabbākārena vibhajitvā dassitaṃ. <span class="bld">Aññataraṃ devanikāya</span>nti chasu kāmāvacaradevaghaṭāsu aññataraṃ devaghaṭaṃ. <span class="bld">Āgāmī hotī</span>ti heṭṭhā āgāmī hoti. <span class="bld">Āgantā itthatta</span>nti itthattaṃ mānusakapañcakkhandhabhāvameva āgantā hoti. Tatrūpapattiko vā uparūpapattiko vā na hoti, puna heṭṭhāgāmīyeva hotīti dasseti. Iminā aṅgena sukkhavipassakassa dhātukammaṭṭhānikabhikkhuno heṭṭhimaṃ maggadvayañceva phaladvayañca kathitaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aññataraṃ santaṃ cetovimutti</span>nti aṭṭhasu samāpattīsu aññataraṃ catutthajjhānasamāpattiṃ. Sā hi paccanīkakilesānaṃ santattā santā, teheva ca kilesehi cetaso vimuttattā cetovimuttīti vuccati. <span class="bld">Aññataraṃ devanikāya</span>nti pañcasu suddhāvāsadevanikāyesu aññataraṃ. <span class="bld">Anāgantā itthatta</span>nti puna imaṃ pañcakkhandhabhāvaṃ anāgantā, heṭṭhūpapattiko na hoti, uparūpapattiko vā hoti tattheva vā parinibbāyīti dasseti. Iminā aṅgena samādhikammikassa bhikkhuno tayo maggā tīṇi ca phalāni kathitāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāmānaṃyeva nibbidāyā</span>ti duvidhānampi kāmānaṃ nibbindanatthāya ukkaṇṭhanatthāya. <span class="bld">Virāgāyā</span>ti virajjanatthāya. <span class="bld">Nirodhāyā</span>ti appavattikaraṇatthāya. <span class="bld">Paṭipanno hotī</span>ti paṭipattiṃ paṭipanno hoti. Ettāvatā sotāpannassa ca sakadāgāmino ca pañcakāmaguṇikarāgakkhayatthāya anāgāmimaggavipassanā <a name="V2.0038"></a> kathitā hoti. <span class="bld">Bhavānaṃyevā</span>ti tiṇṇaṃ bhavānaṃ. Iminā anāgāmino bhavarāgakkhayatthāya arahattamaggavipassanā kathitā hoti. <span class="bld">Taṇhākkhayāya paṭipanno hotī</span>ti imināpi <a name="M2.0039"></a> sotāpannasakadāgāmīnaṃyeva <a name="P2.0135"></a> pañcakāmaguṇikataṇhākkhayakaraṇatthaṃ anāgāmimaggavipassanā kathitā. <span class="bld">So lobhakkhayāyā</span>ti imināpi anāgāmino bhavalobhakkhayatthāya arahattamaggavipassanāva kathitā. <span class="bld">Aññataraṃ devanikāya</span>nti suddhāvāsesveva aññataraṃ devanikāyaṃ. <span class="bld">Anāgantā itthatta</span>nti imaṃ khandhapañcakabhāvaṃ anāgantā, heṭṭhūpapattiko na hoti, uparūpapattiko vā hoti, tattheva vā parinibbāyati.</p>
- <p class="bodytext">Iti paṭhamena aṅgena sukkhavipassakassa dhātukammaṭṭhānikabhikkhuno heṭṭhimāni dve maggaphalāni kathitāni, dutiyena samādhikammikassa tīṇi maggaphalāni, ‘‘so kāmāna’’nti iminā sotāpannasakadāgāmīnaṃ pañcakāmaguṇikarāgakkhayāya upari anāgāmimaggavipassanā, ‘‘so bhavānaṃyevā’’ti iminā anāgāmissa upari arahattamaggavipassanā, ‘‘so taṇhākkhayāyā’’ti iminā sotāpannasakadāgāmīnaṃ pañcakāmaguṇikataṇhākkhayāya upari anāgāmimaggavipassanā, ‘‘so lobhakkhayāyā’’ti iminā anāgāmino bhavalobhakkhayāya upari arahattamaggavipassanā kathitāti evaṃ chahi mukhehi vipassanaṃ kathetvā desanaṃ yathānusandhiṃ pāpesi. Desanāpariyosāne koṭisatasahassadevatā arahattaṃ pāpuṇiṃsu, sotāpannādīnaṃ paricchedova nāhosi. Yathā ca imasmiṃ samāgame, evaṃ mahāsamayasutte maṅgalasutte ca cūḷarāhulovādasutte ca koṭisatasahassadevatā arahattaṃ pāpuṇiṃsu, sotāpannādīnaṃ devamanussānaṃ paricchedo nāhosi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samacittā devatā</span>ti cittassa sukhumabhāvasamatāya samacittā. Sabbāpi hi tā attano attabhāve sukhume cittasarikkhake katvā māpesuṃ. Tena samacittā nāma jātā. Aparenapi kāraṇena samacittā – ‘‘therena samāpatti tāva kathitā, samāpattithāmo <a name="P2.0136"></a> pana na kathito. Mayaṃ dasabalaṃ pakkositvā samāpattiyā thāmaṃ kathāpessāmā’’ti sabbāpi ekacittā ahesuntipi samacittā. Aparampi kāraṇaṃ – ‘‘therena ekena pariyāyena samāpattipi samāpattithāmopi kathito, ko nu kho imaṃ samāgamaṃ sampatto, ko na sampatto’’ti olokayamānā tathāgatassa asampattabhāvaṃ disvā ‘‘mayaṃ tathāgataṃ pakkositvā <a name="M2.0040"></a> parisaṃ paripuṇṇaṃ karissāmā’’ti sabbāpi ekacittā ahesuntipi samacittā. Aparampi kāraṇaṃ – anāgate kocideva bhikkhu vā bhikkhunī <a name="V2.0039"></a> vā devo vā manusso vā ‘‘ayaṃ desanā sāvakabhāsitā’’ti agāravaṃ kareyya, sammāsambuddhaṃ pakkositvā imaṃ desanaṃ sabbaññubhāsitaṃ karissāma. Evaṃ anāgate garubhāvanīyā bhavissatīti sabbāva ekacittā ahesuntipi samacittā. Aparampi kāraṇaṃ – sabbāpi hi tā ekasamāpattilābhiniyo vā ahesuṃ ekārammaṇalābhiniyo vāti evampi samacittā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Haṭṭhā</span>ti tuṭṭhapahaṭṭhā āmoditā pamoditā. <span class="bld">Sādhū</span>ti āyācanatthe nipāto. <span class="bld">Anukampaṃ upādāyā</span>ti na therassa anukampaṃ kāruññaṃ anuddayaṃ paṭicca, na ca imasmiṃ ṭhāne therassa anukampitabbakiccaṃ atthi. Yasmiṃ hi divase thero sūkarakhataleṇadvāre bhāgineyyassa dīghanakhaparibbājakassa vedanākammaṭṭhāne (ma. ni. 2.206) kathiyamāne tālavaṇṭaṃ gahetvā satthāraṃ bījamāno ṭhito parassa vaḍḍhitabhojanaṃ bhuñjitvā khudaṃ vinodento viya parassa sajjitapasādhanaṃ sīse paṭimuñcanto viya ca sāvakapāramiñāṇassa nippadesato matthakaṃ patto, tasmiṃyeva divase bhagavatā anukampito nāma. Avasesānaṃ pana taṃ ṭhānaṃ sampattānaṃ devamanussānaṃ anukampaṃ upādāya gacchatu bhagavāti bhagavantaṃ yāciṃsu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Balavā puriso</span>ti dubbalo hi khippaṃ samiñjanapasāraṇaṃ <a name="P2.0137"></a> kātuṃ na sakkoti, balavāva sakkoti. Tenetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Sammukhe pāturahosī</span>ti sammukhaṭṭhāne puratoyeva pākaṭo ahosi. <span class="bld">Bhagavā etadavocā</span>ti etaṃ ‘‘idha sāriputtā’’tiādinā nayena attano āgamanakāraṇaṃ avoca. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘sace koci bālo akataññū bhikkhu vā bhikkhunī vā upāsako vā upāsikā vā evaṃ cinteyya – ‘sāriputtatthero mahantaṃ parisaṃ alattha, sammāsambuddho ettakaṃ adhivāsetuṃ asakkonto usūyāya parisaṃ uṭṭhāpetuṃ āgato’ti. So imaṃ mayi manopadosaṃ katvā apāye nibbatteyyā’’ti. Athattano āgamanakāraṇaṃ kathento etaṃ ‘‘idha sāriputtā’’tiādivacanaṃ avoca.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ <a name="M2.0041"></a> attano āgamanakāraṇaṃ kathetvā idāni samāpattiyā thāmaṃ kathetuṃ <span class="bld">tā kho pana, sāriputta, devatā dasapi hutvā</span>tiādimāha. Tattha yasavasena vā atthaṃ āharituṃ vaṭṭati samāpattivasena vā. Yasavasena tāva mahesakkhā devatā dasa dasa ekaṭṭhāne aṭṭhaṃsu, tāhi appesakkhatarā vīsati vīsati ekaṭṭhāne aṭṭhaṃsu, tāhi appesakkhatarā…pe… saṭṭhi saṭṭhi ekaṭṭhāne <a name="V2.0040"></a> aṭṭhaṃsu. Samāpattivasena pana yāhi paṇītā samāpatti bhāvitā, tā saṭṭhi saṭṭhi ekaṭṭhāne aṭṭhaṃsu. Yāhi tato hīnatarā, tā paññāsa paññāsa…pe… yāhi tato hīnatarā samāpatti bhāvitā…pe… tā dasa dasa ekaṭṭhāne aṭṭhaṃsu. Yāhi vā hīnā bhāvitā, tā dasa dasa ekaṭṭhāne aṭṭhaṃsu. Yāhi tato paṇītatarā bhāvitā, tā vīsati vīsati. Yāhi tato paṇītatarā…pe… tā saṭṭhi saṭṭhi ekaṭṭhāne aṭṭhaṃsu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āraggakoṭinitudanamatte</span>ti āraggakoṭiyā patanamatte okāse. <span class="bld">Na</span> <a name="P2.0138"></a> <span class="bld">ca aññamaññaṃ byābādhentī</span>ti evaṃ sambādhe ṭhāne tiṭṭhantiyopi aññamaññaṃ na byābādhenti na ghaṭṭenti, asampīḷā asambādhāva ahesuṃ. ‘‘Tava hattho maṃ bādhati, tava pādo maṃ bādhati, tvaṃ maṃ maddantī ṭhitā’’ti vattabbakāraṇaṃ nāhosi. <span class="bld">Tattha nūnā</span>ti tasmiṃ bhave nūna. <span class="bld">Tathācittaṃ bhāvita</span>nti tenākārena cittaṃ bhāvitaṃ. <span class="bld">Yena tā devatā</span>ti yena tathābhāvitena cittena tā devatā dasapi hutvā…pe… tiṭṭhanti, na ca aññamaññaṃ byābādhentīti. <span class="bld">Idheva kho</span>ti sāsane vā manussaloke vā bhummaṃ, imasmiṃyeva sāsane imasmiṃyeva manussaloketi attho. Tāsañhi devatānaṃ imasmiṃyeva manussaloke imasmiṃyeva ca sāsane taṃ cittaṃ bhāvitaṃ, yena tā sante rūpabhave nibbattā, tato ca pana āgantvā evaṃ sukhume attabhāve māpetvā ṭhitā. Tattha kiñcāpi kassapadasabalassa sāsane tīṇi maggaphalāni nibbattetvā brahmaloke nibbattadevatāpi atthi, sabbabuddhānaṃ pana ekāva anusāsanī ekaṃ sāsananti katvā ‘‘idheva kho, sāriputtā’’ti aññabuddhānaṃ sāsanampi imameva sāsanaṃ karonto āha. Ettāvatā tathāgatena samāpattiyā thāmo kathito.</p>
- <p class="bodytext">Idāni <a name="M2.0042"></a> sāriputtattheraṃ ārabbha tantivasena anusāsaniṃ kathento <span class="bld">tasmātiha, sāriputtā</span>ti āha. Tattha <span class="bld">tasmā</span>ti yasmā tā devatā idheva santaṃ samāpattiṃ nibbattetvā sante bhave nibbattā, tasmā. <span class="bld">Santindriyā</span>ti pañcannaṃ indriyānaṃ santatāya nibbutatāya paṇītatāya santindriyā. <span class="bld">Santamānasā</span>ti mānasassa santatāya nibbutatāya paṇītatāya santamānasā. <span class="bld">Santaṃyeva upahāraṃ upaharissāmā</span>ti kāyacittūpahāraṃ santaṃ nibbutaṃ paṇītaṃyeva upaharissāma. <span class="bld">Sabrahmacārīsū</span>ti <a name="P2.0139"></a> samānaṃ ekuddesatādiṃ brahmaṃ carantesu sahadhammikesu. <span class="bld">Evañhi vo, sāriputta, sikkhitabba</span>nti iminā ettakena vārena bhagavā desanaṃ sabbaññubhāsitaṃ akāsi. <span class="bld">Anassu</span>nti naṭṭhā <a name="V2.0041"></a> vinaṭṭhā. <span class="bld">Ye imaṃ dhammapariyāyaṃ nāssosu</span>nti ye attano pāpikaṃ tucchaṃ niratthakaṃ diṭṭhiṃ nissāya imaṃ evarūpaṃ dhammadesanaṃ sotuṃ na labhiṃsūti yathānusandhinā desanaṃ niṭṭhāpesi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para38"></a><a name="para38_an2"></a><span class="paranum">38</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">varaṇāyaṃ viharatī</span>ti varaṇā nāma ekaṃ nagaraṃ, taṃ upanissāya viharati. <span class="bld">Kāmarāgābhinivesavinibandhapaligedhapariyuṭṭhānajjhosānahetū</span>ti kāmarāgābhinivesahetu, kāmarāgavinibandhahetu, kāmarāgapaligedhahetu, kāmarāgapariyuṭṭhānahetu, kāmarāgaajjhosānahetūti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yvāyaṃ pañca kāmaguṇe nissāya uppajjati kāmarāgo, tassābhinivesādihetu. Kāmarāgena abhiniviṭṭhattā vinibaddhattā tasmiṃyeva ca kāmarāge mahāpaṅke viya paligedhattā anupaviṭṭhattā teneva ca kāmarāgena pariyuṭṭhitattā gahitattā kāmarāgeneva ca ajjhositattā gilitvā pariniṭṭhapetvā gahitattāti. <span class="bld">Diṭṭhirāgā</span>dipadesupi eseva nayo. <span class="bld">Diṭṭhirāgo</span>ti panettha dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo nissāya uppajjanakarāgo veditabbo. <span class="bld">Puratthimesu janapadesū</span>ti therassa vasanaṭṭhānato sāvatthijanapado puratthimadisābhāge hoti, thero ca nisīdantopi tatomukhova nisinno, tasmā evamāha. <span class="bld">Udānaṃ udānesī</span>ti udāhāraṃ udāhari. Yathā hi yaṃ telaṃ mānaṃ gahetuṃ na sakkoti, vissanditvā gacchati, taṃ avasesakoti <a name="P2.0140"></a> vuccati. Yañca jalaṃ taḷākaṃ gahetuṃ na sakkoti, ajjhottharitvā gacchati<a name="M2.0043"></a>, taṃ oghoti vuccati, evamevaṃ yaṃ pītivacanaṃ hadayaṃ gahetuṃ na sakkoti, adhikaṃ hutvā anto asaṇṭhahitvā bahi nikkhamati, taṃ udānanti vuccati, evarūpaṃ pītimayavacanaṃ nicchāresīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para39"></a><a name="para39_an2"></a><span class="paranum">39</span>. Sattame <span class="bld">gundāvane</span>ti evaṃ nāmake vane. <span class="bld">Upasaṅkamī</span>ti ‘‘mahākaccānatthero kira nāma attano pitumattampi ayyakamattampi disvā neva abhivādeti na paccuṭṭheti na āsanena nimantetī’’ti sutvā ‘‘na sakkā ettakena niṭṭhaṃ gantuṃ, upasaṅkamitvā naṃ pariggaṇhissāmī’’ti bhuttapātarāso yenāyasmā mahākaccāno tenupasaṅkami. <span class="bld">Jiṇṇe</span>ti jarājiṇṇe. <span class="bld">Vuddhe</span>ti vayovuddhe. <span class="bld">Mahallake</span>ti jātimahallake. <span class="bld">Addhagate</span>ti dīghakāladdhānaṃ atikkante. <span class="bld">Vayoanuppatte</span>ti pacchimavayaṃ anuppatte. <span class="bld">Tayidaṃ, bho kaccāna, tathevā</span>ti, bho kaccāna, yaṃ taṃ amhehi kevalaṃ sutameva, taṃ iminā diṭṭhena sameti. Tasmā taṃ tatheva, na aññathā. <span class="bld">Na hi bhavaṃ kaccāno brāhmaṇe</span>ti idaṃ attānaṃ sandhāya vadati. Ayaṃ kirassa adhippāyo – amhe evaṃ mahallake disvā bhoto kaccānassa abhivādanamattampi paccuṭṭhānamattampi <a name="V2.0042"></a> āsanena nimantanamattampi natthīti. <span class="bld">Na sampannamevā</span>ti na yuttameva na anucchavikameva.</p>
- <p class="bodytext">Thero brāhmaṇassa vacanaṃ sutvā ‘‘ayaṃ brāhmaṇo neva vuddhe jānāti na dahare, ācikkhissāmissa vuddhe ca dahare cā’’ti desanaṃ vaḍḍhento <span class="bld">atthi brāhmaṇā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">jānatā</span>ti sabbaṃ neyyaṃ jānantena. <span class="bld">Passatā</span>ti tadeva hatthe ṭhapitaṃ āmalakaṃ viya passantena. <span class="bld">Vuddhabhūmī</span>ti yena kāraṇena vuddho nāma hoti, taṃ kāraṇaṃ. <span class="bld">Daharabhūmī</span>ti <a name="P2.0141"></a> yena kāraṇena daharo nāma hoti, taṃ kāraṇaṃ. <span class="bld">Āsītiko</span>ti asītivassavayo. <span class="bld">Nāvutiko</span>ti navutivassavayo. <span class="bld">Kāme paribhuñjatī</span>ti vatthukāme kilesakāmeti duvidhepi kāme kamanavasena paribhuñjati. <span class="bld">Kāmamajjhāvasatī</span>ti duvidhepi kāme ghare gharassāmiko viya vasati adhivasati. <span class="bld">Kāmapariyesanāya ussuko</span>ti duvidhānampi kāmānaṃ pariyesanatthaṃ ussukkamāpanno. <span class="bld">Bālo na therotveva saṅkhyaṃ gacchatī</span>ti so na thero bālo mandotveva gaṇanaṃ gacchati. Vuttaṃ hetaṃ –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Na <a name="M2.0044"></a> tena thero so hoti, yenassa palitaṃ siro;</p>
- <p class="gathalast">Paripakko vayo tassa, moghajiṇṇoti vuccatī’’ti. (dha. pa. 260);</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Daharo</span>ti taruṇo. <span class="bld">Yuvā</span>ti yobbanena samannāgato. <span class="bld">Susukāḷakeso</span>ti suṭṭhu kāḷakeso. <span class="bld">Bhadrena yobbanena samannāgato</span>ti yena yobbanena samannāgato yuvā, taṃ yobbanaṃ bhadraṃ laddhakanti dasseti. <span class="bld">Paṭhamena vayasā</span>ti paṭhamavayo nāma tettiṃsa vassāni, tena samannāgatoti attho. <span class="bld">Paṇḍito therotveva saṅkhyaṃ gacchatī</span>ti so evarūpo puggalo paṇḍitoti ca theroti ca gaṇanaṃ gacchati. Vuttampi cetaṃ –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yamhi saccañca dhammo ca, ahiṃsā saṃyamo damo;</p>
- <p class="gathalast">Sa ve vantamalo dhīro, thero iti pavuccatī’’ti. (dha. pa. 261);</p>
- <p class="bodytext"><a name="para40"></a><a name="para40_an2"></a><span class="paranum">40</span>. Aṭṭhame <a name="P2.0142"></a> <span class="bld">corā balavanto hontī</span>ti pakkhasampannā, parivārasampannā, dhanasampannā, nivāsaṭṭhānasampannā, vāhanasampannā ca honti. <span class="bld">Rājāno tasmiṃ samaye dubbalā hontī</span>ti tasmiṃ samaye rājāno tāsaṃ sampattīnaṃ abhāvena dubbalā honti. <span class="bld">Atiyātu</span>nti bahiddhā janapadacārikaṃ <a name="V2.0043"></a> caritvā icchiticchitakkhaṇe antonagaraṃ pavisituṃ. <span class="bld">Niyyātu</span>nti ‘‘corā janapadaṃ vilumpanti maddanti, te nisedhessāmā’’ti paṭhamayāme vā majjhimayāme vā pacchimayāme vā nikkhamituṃ phāsukaṃ na hoti. Tato uṭṭhāya corā manusse pothetvā acchinditvā gacchanti. <span class="bld">Paccantime vā janapade anusaññātu</span>nti gāmaṃ vāsakaraṇatthāya setuṃ attharaṇatthāya pokkharaṇiṃ khaṇāpanatthāya sālādīnaṃ karaṇatthāya paccantime janapade anusaññātumpi na sukhaṃ hoti. <span class="bld">Brāhmaṇagahapatikāna</span>nti antonagaravāsīnaṃ brāhmaṇagahapatikānaṃ. <span class="bld">Bāhirāni vā kammantānī</span>ti bahigāme ārāme khettakammantāni. <span class="bld">Pāpabhikkhū balavanto hontī</span>ti pakkhuttarā yasuttarā puññavanto bahukehi upaṭṭhākehi ca upaṭṭhākīhi ca samannāgatā rājarājamahāmattasannissitā. <span class="bld">Pesalā bhikkhū tasmiṃ samaye dubbalā hontī</span>ti tasmiṃ samaye piyasīlā bhikkhū tāsaṃ sampattīnaṃ abhāvena dubbalā honti. <span class="bld">Tuṇhībhūtā tuṇhībhūtāva saṅghamajjhe saṅkasāyantī</span>ti <a name="M2.0045"></a> nissaddā hutvā saṅghamajjhe nisinnā kiñci ekavacanampi mukhaṃ ukkhipitvā kathetuṃ asakkontā pajjhāyantā viya nisīdanti. <span class="bld">Tayida</span>nti <a name="P2.0143"></a> tadetaṃ kāraṇaṃ. Sukkapakkho vuttavipallāsena veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para41"></a><a name="para41_an2"></a><span class="paranum">41</span>. Navame <span class="bld">micchāpaṭipattādhikaraṇahetū</span>ti micchāpaṭipattiyā kāraṇahetu paṭipajjanahetūti attho. <span class="bld">Ñāyaṃ dhammaṃ kusala</span>nti sahavipassanakaṃ maggaṃ. Evarūpo hi sahavipassanakaṃ maggaṃ ārādhetuṃ sampādetuṃ pūretuṃ na sakkoti. Sukkapakkho vuttavipallāsena veditabbo. Imasmiṃ sutte saha vipassanāya maggo kathito.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para42"></a><a name="para42_an2"></a><span class="paranum">42</span>. Dasame <span class="bld">duggahitehī</span>ti uppaṭipāṭiyā gahitehi. <span class="bld">Byañjanappatirūpakehī</span>ti byañjanaso patirūpakehi akkharacitratāya laddhakehi. <span class="bld">Atthañca dhammañca paṭibāhantī</span>ti suggahitasuttantānaṃ atthañca pāḷiñca paṭibāhanti, attano duggahitasuttantānaṃyeva atthañca pāḷiñca uttaritaraṃ katvā dassenti. Sukkapakkho vuttavipallāsena veditabbo. Imasmiṃ sutte sāsanassa vuddhi ca parihāni ca kathitāti.</p>
- <p class="centered">Samacittavaggo catuttho.</p>
- <a name="an2_1_5"></a>
- <p class="chapter">5. Parisavaggavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para43"></a><a name="para43_an2"></a><span class="paranum">43</span>. Pañcamassa <a name="V2.0044"></a> paṭhame <span class="bld">uttānā</span>ti pākaṭā appaṭicchannā. <span class="bld">Gambhīrā</span>ti guḷhā paṭicchannā. <span class="bld">Uddhatā</span>ti uddhaccena samannāgatā. <span class="bld">Unnaḷā</span>ti uggatanaḷā, uṭṭhitatucchamānāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Capalā</span>ti pattacīvaramaṇḍanādinā cāpallena yuttā. <span class="bld">Mukharā</span>ti mukhakharā kharavacanā. <span class="bld">Vikiṇṇavācā</span>ti asaṃyatavacanā divasampi niratthakavacanapalāpino. <span class="bld">Muṭṭhassatī</span>ti <a name="P2.0144"></a> vissaṭṭhasatino. <span class="bld">Asampajānā</span>ti nippaññā. <span class="bld">Asamāhitā</span>ti cittekaggatāmattassāpi alābhino. <span class="bld">Pākatindriyā</span>ti pakatiyā ṭhitehi vivaṭehi arakkhitehi indriyehi samannāgatā. Sukkapakkho vuttavipallāsena veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para44"></a><a name="para44_an2"></a><span class="paranum">44</span>. Dutiye <a name="M2.0046"></a> <span class="bld">bhaṇḍanajātā</span>ti bhaṇḍanaṃ vuccati kalahassa pubbabhāgo, taṃ tesaṃ jātanti bhaṇḍanajātā. Tathā ‘‘mayaṃ tumhe daṇḍāpessāma bandhāpessāmā’’tiādivacanappavattiyā sañjātakalahā. Ayaṃ tāva gihīsu nayo. Pabbajitā pana āpattivītikkamavācaṃ vadantā <span class="bld">kalahajātā</span> nāma. <span class="bld">Vivādāpannā</span>ti viruddhavādaṃ āpannā. <span class="bld">Mukhasattīhi vitudantā</span>ti guṇānaṃ chindanaṭṭhena dubbhāsitā vācā mukhasattiyoti vuccanti, tāhi vitudantā vijjhantā. <span class="bld">Samaggā</span>ti ekakammaṃ ekuddeso samasikkhatāti etesaṃ karaṇena samaggatāya sahitā. <span class="bld">Piyacakkhūhī</span>ti mettācakkhūhi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para45"></a><a name="para45_an2"></a><span class="paranum">45</span>. Tatiye <span class="bld">aggavatī</span>ti uttamapuggalavatī, aggāya vā uttamāya paṭipattiyā samannāgatā. Tato viparītā <span class="bld">anaggavatī. Bāhulikā</span>ti cīvarādibāhullāya paṭipannā. Sāsanaṃ sithilaṃ gaṇhantīti <span class="bld">sāthalikā. Okkamane pubbaṅgamā</span>ti ettha okkamanaṃ vuccati avagamanaṭṭhena pañca nīvaraṇāni, tena pañcanīvaraṇapūraṇe pubbaṅgamāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Paviveke</span>ti upadhiviveke nibbāne. <span class="bld">Nikkhittadhurā</span>ti tividhepi viveke oropitadhurā. <span class="bld">Na vīriyaṃ ārabhantī</span>ti duvidhampi vīriyaṃ na karonti. <span class="bld">Appattassa pattiyā</span>ti pubbe appattassa jhānavipassanāmaggaphalavisesassa pattiatthāya. Itaraṃ <a name="P2.0145"></a> padadvayaṃ tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Pacchimā janatā</span>ti saddhivihārikaantevāsikajano<a name="V2.0045"></a>. <span class="bld">Diṭṭhānugatiṃ āpajjatī</span>ti ācariyupajjhāyehi kataṃ anukaronto diṭṭhassa tesaṃ ācārassa anugatiṃ āpajjati nāma. Sesaṃ vuttapaṭipakkhanayena veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para46"></a><a name="para46_an2"></a><span class="paranum">46</span>. Catutthe <span class="bld">ariyā</span>ti ariyasāvakaparisā. <span class="bld">Anariyā</span>ti puthujjanaparisā. <span class="bld">‘‘Idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ nappajānantī</span>ti ṭhapetvā taṇhaṃ tebhūmakā pañcakkhandhā dukkhasaccaṃ nāma, ettakameva dukkhaṃ, ito uddhaṃ dukkhaṃ natthīti yathāsabhāvato nappajānanti. Esa nayo sabbattha. Sesapadesu pana tassa dukkhassa samuṭṭhāpikā purimataṇhā <span class="bld">samudayo</span> nāma, tassāyeva taṇhāya, dvinnampi vā tesaṃ saccānaṃ accantakkhayo asamuppatti <span class="bld">dukkhanirodho</span> nāma, aṭṭhaṅgiko ariyamaggo <span class="bld">dukkhanirodhagāminī paṭipadā</span> nāmāti <a name="M2.0047"></a> evaṃ imasmiṃ sutte catūhi saccehi cattāro maggā ca cattāri ca phalāni kathitāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para47"></a><a name="para47_an2"></a><span class="paranum">47</span>. Pañcame <span class="bld">parisākasaṭo</span>ti kasaṭaparisā kacavaraparisā palāpaparisāti attho. <span class="bld">Parisāmaṇḍo</span>ti pasannaparisā sāraparisāti attho. <span class="bld">Chandāgatiṃ gacchantī</span>ti chandena agatiṃ gacchanti, akattabbaṃ karontīti attho. Sesapadesupi eseva nayo. Imāni pana cattāri agatigamanāni bhaṇḍabhājanīye ca vinicchayaṭṭhāne ca labbhanti. Tattha bhaṇḍabhājanīye tāva attano bhārabhūtānaṃ bhikkhūnaṃ amanāpe bhaṇḍake patte taṃ parivattetvā manāpaṃ dento <span class="bld">chandāgatiṃ gacchati</span> nāma. Attano pana abhārabhūtānaṃ manāpe bhaṇḍake patte taṃ parivattetvā amanāpaṃ dento <span class="bld">dosāgatiṃ gacchati</span> nāma. Bhaṇḍakabhājanīyavatthuñca ṭhitikañca ajānanto <span class="bld">mohāgatiṃ</span> <a name="P2.0146"></a> <span class="bld">gacchati</span> nāma. Mukharānaṃ vā rājādinissitānaṃ vā ‘‘ime me amanāpe bhaṇḍake dinne anatthampi kareyyu’’nti bhayena parivattetvā manāpaṃ dento <span class="bld">bhayāgatiṃ gacchati</span> nāma. Yo pana evaṃ na gacchati, sabbesaṃ tulābhūto pamāṇabhūto majjhatto hutvā yaṃ yassa pāpuṇāti, taññeva tassa deti, ayaṃ catubbidhampi agatigamanaṃ na gacchati nāma. Vinicchayaṭṭhāne pana attano bhārabhūtassa garukāpattiṃ lahukāpattīti katvā kathento <span class="bld">chandāgatiṃ gacchati</span> nāma. Itarassa lahukāpattiṃ garukāpattīti katvā kathento <span class="bld">dosāgatiṃ gacchati</span> nāma. Āpattivuṭṭhānaṃ pana samuccayakkhandhakañca ajānanto <span class="bld">mohāgatiṃ gacchati</span> nāma. Mukharassa vā rājapūjitassa vā ‘‘ayaṃ me garukaṃ katvā āpattiṃ kathentassa anatthampi kareyyā’’ti garukameva lahukāti katvā kathento <span class="bld">bhayāgatiṃ gacchati</span> nāma. Yo pana sabbesaṃ yathābhūtameva katheti, ayaṃ catubbidhampi agatigamanaṃ na gacchati nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para48"></a><a name="para48_an2"></a><span class="paranum">48</span>. Chaṭṭhe <a name="V2.0046"></a> <span class="bld">okkācitavinītā</span>ti dubbinītā. <span class="bld">No paṭipucchāvinītā</span>ti na pucchitvā vinītā. <span class="bld">Gambhīrā</span>ti pāḷivasena gambhīrā sallasuttasadisā. <span class="bld">Gambhīratthā</span>ti atthavasena gambhīrā mahāvedallasuttasadisā. <span class="bld">Lokuttarā</span>ti lokuttaraatthadīpakā<a name="M2.0048"></a>. <span class="bld">Suññatāpaṭisaṃyuttā</span>ti sattasuññaṃ dhammamattameva pakāsakā asaṅkhatasaṃyuttasadisā. <span class="bld">Na aññā cittaṃ upaṭṭhapentī</span>ti vijānanatthāya cittaṃ na upaṭṭhapenti, niddāyanti vā aññavihitā vā honti. <span class="bld">Uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabba</span>nti uggahetabbe ca pariyāpuṇitabbe ca. <span class="bld">Kavitā</span>ti <a name="P2.0147"></a> kavīhi katā. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Cittakkharā</span>ti vicitraakkharā. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Bāhirakā</span>ti sāsanato bahibhūtā. <span class="bld">Sāvakabhāsitā</span>ti tesaṃ tesaṃ sāvakehi bhāsitā. <span class="bld">Sussūsantī</span>ti akkharacittatāya ceva sarasampattiyā ca attamanā hutvā suṇanti. <span class="bld">Na ceva aññamaññaṃ paṭipucchantī</span>ti aññamaññaṃ atthaṃ vā anusandhiṃ vā pubbāparaṃ vā na pucchanti. <span class="bld">Na ca paṭivicarantī</span>ti pucchanatthāya cārikaṃ na vicaranti. <span class="bld">Idaṃ katha</span>nti idaṃ byañjanaṃ kathaṃ ropetabbaṃ kinti ropetabbaṃ? <span class="bld">Imassa ko attho</span>ti imassa bhāsitassa ko attho, kā anusandhi, kiṃ pubbāparaṃ? <span class="bld">Avivaṭa</span>nti paṭicchannaṃ. <span class="bld">Na vivarantī</span>ti na ugghāṭenti. <span class="bld">Anuttānīkata</span>nti apākaṭaṃ kataṃ. <span class="bld">Na uttāniṃ karontī</span>ti pākaṭaṃ na karonti. <span class="bld">Kaṅkhāṭhāniyesū</span>ti kaṅkhāya kāraṇabhūtesu. Sukkapakkho vuttavipallāsena veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para49"></a><a name="para49_an2"></a><span class="paranum">49</span>. Sattame <span class="bld">āmisagarū</span>ti catupaccayagarukā lokuttaradhammaṃ lāmakato gahetvā ṭhitaparisā. <span class="bld">Saddhammagarū</span>ti nava lokuttaradhamme garuke katvā cattāro paccaye lāmakato gahetvā ṭhitaparisā. <span class="bld">Ubhatobhāgavimutto</span>ti dvīhi bhāgehi vimutto. <span class="bld">Paññāvimutto</span>ti paññāya vimutto sukkhavipassakakhīṇāsavo. <span class="bld">Kāyasakkhī</span>ti kāyena jhānaphassaṃ phusitvā pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikatvā ṭhito. <span class="bld">Diṭṭhippatto</span>ti <a name="P2.0148"></a> diṭṭhantaṃ patto. Ime dvepi chasu ṭhānesu labbhanti. <span class="bld">Saddhāvimutto</span>ti saddahanto vimutto. Ayampi chasu ṭhānesu labbhati. Dhammaṃ anussaratīti <span class="bld">dhammānusārī</span>. Saddhaṃ anussaratīti<span class="bld"> saddhānusārī</span>. Ime dvepi paṭhamamaggasamaṅgino. <span class="bld">Kalyāṇadhammo</span>ti sundaradhammo. <span class="bld">Dussīlo pāpadhammo</span>ti nissīlo lāmakadhammo. Imaṃ kasmā gaṇhanti? Sabbesu hi ekasadisesu jātesu <a name="M2.0049"></a> sīlavantesu balavagāravaṃ na hoti, ekaccesu pana dussīlesu sati sīlavantānaṃ upari balavagāravaṃ hotīti maññantā gaṇhanti. <span class="bld">Te tena lābhaṃ labhantī</span>ti te bhikkhū ekaccānaṃ vaṇṇaṃ ekaccānaṃ avaṇṇaṃ kathetvā cattāro paccaye labhanti. <span class="bld">Gathitā</span>ti taṇhāya ganthitā. <span class="bld">Mucchitā</span>ti taṇhāvaseneva mucchitā. <span class="bld">Ajjhopannā</span>ti ajjhosāya gilitvā pariniṭṭhapetvā <a name="V2.0047"></a> ṭhitā. <span class="bld">Anādīnavadassāvino</span>ti apaccavekkhitaparibhoge ādīnavaṃ apassantā. <span class="bld">Anissaraṇapaññā</span>ti catūsu paccayesu chandarāgaapakaḍḍhanāya nissaraṇapaññāya virahitā idamatthaṃ etanti ajānantā. <span class="bld">Paribhuñjantī</span>ti sacchandarāgā hutvā paribhuñjanti.</p>
- <p class="bodytext">Sukkapakkhe <span class="bld">ubhatobhāgavimutto</span>tiādīsu ayaṃ sattannampi ariyapuggalānaṃ saṅkhepapakāsanā – eko bhikkhu paññādhurena abhiniviṭṭho aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā sotāpattimaggaṃ pāpuṇāti. So tasmiṃ khaṇe dhammānusārī nāma hoti, sotāpattiphalādīsu chasu ṭhānesu kāyasakkhi nāma, arahattaphalakkhaṇe ubhatobhāgavimutto nāma. Samāpattīhi vikkhambhanavimuttiyā maggena samucchedavimuttiyāti dvikkhattuṃ vā dvīhi vā bhāgehi vimuttoti attho. Aparo paññādhurena abhiniviṭṭho samāpattiyo nibbattetuṃ <a name="P2.0149"></a> asakkonto sukkhavipassakova hutvā sotāpattimaggaṃ pāpuṇāti. So tasmiṃ khaṇe dhammānusārī nāma hoti, sotāpattiphalādīsu chasu ṭhānesu diṭṭhippatto nāma, arahattaphalakkhaṇe paññāvimutto nāma. Aparo saddhādhurena abhiniviṭṭho aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā sotāpattimaggaṃ pāpuṇāti. So tasmiṃ khaṇe saddhānusārī nāma hoti, sotāpattiphalādīsu chasu ṭhānesu kāyasakkhi nāma, arahattaphalakkhaṇe ubhatobhāgavimutto nāma. Aparo saddhādhurena abhiniviṭṭho samāpattiyo nibbattetuṃ asakkonto sukkhavipassakova hutvā sotāpattimaggaṃ pāpuṇāti. So tasmiṃ khaṇe saddhānusārī nāma hoti, sotāpattiphalādīsu chasu ṭhānesu saddhāvimutto nāma, arahattaphalakkhaṇe paññāvimutto nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para50"></a><a name="para50_an2"></a><span class="paranum">50</span>. Aṭṭhame <span class="bld">visamā</span>ti sapakkhalanaṭṭhena visamā. <span class="bld">Samā</span>ti nipakkhalanaṭṭhena samā. <span class="bld">Adhammakammānī</span>ti uddhammāni kammāni. <span class="bld">Avinayakammānī</span>ti ubbinayāni kammāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para51"></a><a name="para51_an2"></a><span class="paranum">51</span>. Navame <a name="M2.0050"></a> <span class="bld">adhammikā</span>ti niddhammā. <span class="bld">Dhammikā</span>ti dhammayuttā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para52"></a><a name="para52_an2"></a><span class="paranum">52</span>. Dasame <span class="bld">adhikaraṇa</span>nti vivādādhikaraṇādicatubbidhaṃ adhikaraṇaṃ. <span class="bld">Ādiyantī</span>ti gaṇhanti. <span class="bld">Saññāpentī</span>ti jānāpenti. <span class="bld">Na ca saññattiṃ upagacchantī</span>ti saññāpanatthaṃ na sannipatanti. <span class="bld">Na ca nijjhāpentī</span>ti na pekkhāpenti. <span class="bld">Na ca nijjhattiṃ upagacchantī</span>ti aññamaññaṃ nijjhāpanatthāya na sannipatanti. <span class="bld">Asaññattibalā</span>ti asaññattiyeva balaṃ etesanti asaññattibalā<a name="V2.0048"></a>. <span class="bld">Appaṭinissaggamantino</span>ti yesaṃ hi evaṃ hoti – ‘‘sace amhehi gahitaṃ adhikaraṇaṃ dhammikaṃ bhavissati, gaṇhissāma. Sace adhammikaṃ, vissajjessāmā’’ti, te paṭinissaggamantino nāma <a name="P2.0150"></a> honti. Ime pana na tathā mantentīti appaṭinissaggamantino. <span class="bld">Thāmasā parāmāsā abhinivissā</span>ti diṭṭhithāmena ca diṭṭhiparāmāsena ca abhinivisitvā. <span class="bld">Idameva sacca</span>nti idaṃ amhākaṃ vacanameva saccaṃ. <span class="bld">Moghamañña</span>nti avasesānaṃ vacanaṃ moghaṃ tucchaṃ. Sukkapakkho uttānatthoyevāti.</p>
- <p class="centered">Parisavaggo pañcamo.</p>
- <p class="centered">Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
- <a name="an2_2"></a>
- <p class="title">2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ</p>
- <a name="an2_2_1"></a>
- <p class="chapter">(6) 1. Puggalavaggavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para53"></a><a name="para53_an2"></a><span class="paranum">53</span>. Dutiyapaṇṇāsakassa <a name="V2.0049"></a><a name="M2.0051"></a> paṭhame cakkavattinā saddhiṃ gahitattā ‘‘lokānukampāyā’’ti na vuttaṃ. Ettha ca cakkavattino uppattiyā dve sampattiyo labhanti, buddhānaṃ uppattiyā tissopi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para54"></a><a name="para54_an2"></a><span class="paranum">54</span>. Dutiye <span class="bld">acchariyamanussā</span>ti āciṇṇamanussā abbhutamanussā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para55"></a><a name="para55_an2"></a><span class="paranum">55</span>. Tatiye <span class="bld">bahuno janassa anutappā hotī</span>ti mahājanassa anutāpakārī hoti. Tattha cakkavattino kālakiriyā ekacakkavāḷe devamanussānaṃ anutāpaṃ karoti, tathāgatassa kālakiriyā dasasu cakkavāḷasahassesu.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para56"></a><a name="para56_an2"></a><span class="paranum">56</span>. Catutthe <span class="bld">thūpārahā</span>ti thūpassa yuttā anucchavikā. Cakkavattino hi cetiyaṃ paṭijaggitvā dve sampattiyo labhanti, buddhānaṃ cetiyaṃ paṭijaggitvā tissopi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para57"></a><a name="para57_an2"></a><span class="paranum">57</span>. Pañcame <span class="bld">buddhā</span>ti attano ānubhāvena cattāri saccāni buddhā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para58"></a><a name="para58_an2"></a><span class="paranum">58</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">phalantiyā</span>ti saddaṃ karontiyā. <span class="bld">Na santasantī</span>ti na bhāyanti. Tattha khīṇāsavo attano sakkāyadiṭṭhiyā pahīnattā na bhāyati, hatthājānīyo sakkāyadiṭṭhiyā balavattāti. Sattamaṭṭhamesupi <a name="P2.0151"></a> eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para61"></a><a name="para61_an2"></a><span class="paranum">61</span>. Navame <span class="bld">kiṃpurisā</span>ti kinnarā. <span class="bld">Mānusiṃ vācaṃ na bhāsantī</span>ti manussakathaṃ na kathenti. Dhammāsokassa kira ekaṃ kinnaraṃ ānetvā dassesuṃ. So ‘‘kathāpetha na’’nti āha. Kinnaro kathetuṃ <a name="V2.0050"></a> na icchati. Eko puriso ‘‘ahametaṃ kathāpessāmī’’ti heṭṭhāpāsādaṃ otāretvā dve khāṇuke koṭṭetvā ukkhaliṃ āropesi. Sā ubhatopassehi patati. Taṃ disvā kinnaro ‘‘kiṃ aññaṃ ekaṃ khāṇukaṃ koṭṭetuṃ <a name="M2.0052"></a> na vaṭṭatī’’ti ettakameva āha. Puna aparabhāge dve kinnare ānetvā dassesuṃ. Rājā ‘‘kathāpetha ne’’ti āha. Te kathetuṃ na icchiṃsu. Eko puriso ‘‘ahamete kathāpessāmī’’ti te gahetvā antarāpaṇaṃ agamāsi. Tattheko ambapakkañca macche ca addasa, eko kabiṭṭhaphalañca ambilikāphalañca. Tattha purimo ‘‘mahāvisaṃ manussā khādanti, kathaṃ te kilāsino na hontī’’ti āha. Itaro ‘‘kathaṃ ime etaṃ nissāya kuṭṭhino na hontī’’ti āha. Evaṃ mānusiṃ vācaṃ kathetuṃ sakkontāpi dve atthe sampassamānā na kathentīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para62"></a><a name="para62_an2"></a><span class="paranum">62</span>. Dasame <span class="bld">appaṭivāno</span>ti anukaṇṭhito apaccosakkito.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para63"></a><a name="para63_an2"></a><span class="paranum">63</span>. Ekādasame <span class="bld">asantasannivāsa</span>nti asappurisānaṃ sannivāsaṃ. <span class="bld">Na vadeyyā</span>ti ovādena vā anusāsaniyā vā na vadeyya, mā vadatūti attho. <span class="bld">Therampāhaṃ na vadeyya</span>nti ahampi theraṃ bhikkhuṃ ovādānusāsanivasena na vadeyyaṃ. <span class="bld">Ahitānukampī</span>ti ahitaṃ icchamāno. <span class="bld">No hitānukampī</span>ti hitaṃ anicchamāno. <span class="bld">Noti naṃ vadeyya</span>nti ‘‘ahaṃ tava vacanaṃ na karissa’’nti naṃ vadeyyaṃ. <span class="bld">Viheṭheyya</span>nti vacanassa akaraṇena viheṭheyyaṃ. <span class="bld">Passampissa</span> <a name="P2.0152"></a> <span class="bld">nappaṭikareyya</span>nti passantopi jānantopi ahaṃ tassa vacanaṃ na kareyyaṃ. Iminā upāyena sabbattha attho veditabbo. Sukkapakkhe pana <span class="bld">sādhūti naṃ vadeyya</span>nti ‘‘sādhu bhaddakaṃ sukathitaṃ tayā’’ti tassa kathaṃ abhinandanto naṃ vadeyyanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para64"></a><a name="para64_an2"></a><span class="paranum">64</span>. Dvādasame <span class="bld">ubhato vacīsaṃsāro</span>ti dvīsupi pakkhesu aññamaññaṃ akkosanapaccakkosanavasena saṃsaramānā vācā vacīsaṃsāro. <span class="bld">Diṭṭhipaḷāso</span>ti diṭṭhiṃ nissāya uppajjanako yugaggāhalakkhaṇo paḷāso diṭṭhipaḷāso nāma. <span class="bld">Cetaso āghāto</span>ti kopo. So hi cittaṃ āghātento uppajjati. <span class="bld">Appaccayo</span>ti atuṭṭhākāro, domanassanti attho. <span class="bld">Anabhiraddhī</span>ti kopoyeva. So hi anabhirādhanavasena anabhiraddhīti vuccati. <span class="bld">Ajjhattaṃ avūpasantaṃ hotī</span>ti sabbampetaṃ niyakajjhattasaṅkhāte <a name="M2.0053"></a> attano citte ca saddhivihārikaantevāsikasaṅkhātāya <a name="V2.0051"></a> attano parisāya ca avūpasantaṃ hoti. <span class="bld">Tasmeta</span>nti tasmiṃ etaṃ. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbanti.</p>
- <p class="centered">Puggalavaggo paṭhamo.</p>
- <a name="an2_2_2"></a>
- <p class="chapter">(7) 2. Sukhavaggavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para65"></a><a name="para65_an2"></a><span class="paranum">65</span>. Dutiyassa <a name="V2.0052"></a> paṭhame <span class="bld">gihisukha</span>nti gihīnaṃ sabbakāmanipphattimūlakaṃ sukhaṃ. <span class="bld">Pabbajitasukha</span>nti pabbajitānaṃ pabbajjāmūlakaṃ sukhaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para66"></a><a name="para66_an2"></a><span class="paranum">66</span>. Dutiye <span class="bld">kāmasukha</span>nti kāme ārabbha uppajjanakasukhaṃ. <span class="bld">Nekkhammasukha</span>nti nekkhammaṃ vuccati pabbajjā, taṃ ārabbha uppajjanakasukhaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para67"></a><a name="para67_an2"></a><span class="paranum">67</span>. Tatiye <a name="P2.0153"></a> <span class="bld">upadhisukha</span>nti tebhūmakasukhaṃ. <span class="bld">Nirupadhisukha</span>nti lokuttarasukhaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para68"></a><a name="para68_an2"></a><span class="paranum">68</span>. Catutthe <span class="bld">sāsavasukha</span>nti āsavānaṃ paccayabhūtaṃ vaṭṭasukhaṃ. <span class="bld">Anāsavasukha</span>nti tesaṃ apaccayabhūtaṃ vivaṭṭasukhaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para69"></a><a name="para69_an2"></a><span class="paranum">69</span>. Pañcame <span class="bld">sāmisa</span>nti saṃkilesaṃ vaṭṭagāmisukhaṃ. <span class="bld">Nirāmisa</span>nti nikkilesaṃ vivaṭṭagāmisukhaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para70"></a><a name="para70_an2"></a><span class="paranum">70</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">ariyasukha</span>nti aputhujjanasukhaṃ. <span class="bld">Anariyasukha</span>nti puthujjanasukhaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para71"></a><a name="para71_an2"></a><span class="paranum">71</span>. Sattame <span class="bld">kāyika</span>nti kāyaviññāṇasahajātaṃ. <span class="bld">Cetasika</span>nti manodvārikasukhaṃ. Taṃ lokiyalokuttaramissakaṃ kathitaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para72"></a><a name="para72_an2"></a><span class="paranum">72</span>. Aṭṭhame <span class="bld">sappītika</span>nti paṭhamadutiyajjhānasukhaṃ. <span class="bld">Nippītika</span>nti tatiyacatutthajjhānasukhaṃ. Tattha lokiyasappītikato lokiyanippītikaṃ, lokuttarasappītikato ca lokuttaranippītikaṃ agganti evaṃ bhummantaraṃ abhinditvā aggabhāvo veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para73"></a><a name="para73_an2"></a><span class="paranum">73</span>. Navame <a name="M2.0054"></a> <span class="bld">sātasukha</span>nti tīsu jhānesu sukhaṃ. <span class="bld">Upekkhāsukha</span>nti catutthajjhānasukhaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para74"></a><a name="para74_an2"></a><span class="paranum">74</span>. Dasame <a name="V2.0053"></a> <span class="bld">samādhisukha</span>nti appanaṃ vā upacāraṃ vā pattasukhaṃ. <span class="bld">Asamādhisukha</span>nti tadubhayaṃ appattasukhaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para75"></a><a name="para75_an2"></a><span class="paranum">75</span>. Ekādasame <span class="bld">sappītikārammaṇa</span>nti sappītikaṃ jhānadvayaṃ paccavekkhantassa uppannasukhaṃ. <span class="bld">Nippītikārammaṇe</span>pi eseva nayo. Dvādasamepi imināva upāyena attho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para77"></a><a name="para77_an2"></a><span class="paranum">77</span>. Terasame <span class="bld">rūpārammaṇa</span>nti rūpāvacaracatutthajjhānārammaṇaṃ, yaṃkiñci rūpaṃ ārabbha uppajjanakaṃ vā. <span class="bld">Arūpārammaṇa</span>nti arūpāvacarajjhānārammaṇaṃ, yaṃkiñci arūpaṃ ārabbha uppajjanakaṃ vāti.</p>
- <p class="centered">Sukhavaggo dutiyo.</p>
- <a name="an2_2_3"></a>
- <p class="chapter">(8) 3. Sanimittavaggavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para78-79"></a><a name="para78-79_an2"></a><span class="paranum">78-79</span>. Tatiyassa <a name="V2.0054"></a><a name="P2.0154"></a> paṭhame <span class="bld">sanimittā</span>ti sakāraṇā. Dutiyādīsupi eseva nayo. Nidānaṃ hetu saṅkhāro paccayo rūpanti sabbānipi hi etāni kāraṇavevacanāneva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para84"></a><a name="para84_an2"></a><span class="paranum">84</span>. Sattame <span class="bld">savedanā</span>ti paccayabhūtāya sampayuttavedanāya satiyeva uppajjanti, nāsatīti attho. Aṭṭhamanavamesupi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para87"></a><a name="para87_an2"></a><span class="paranum">87</span>. Dasame <span class="bld">saṅkhatārammaṇā</span>ti paccayanibbattaṃ saṅkhatadhammaṃ ārammaṇaṃ katvāva uppajjanti. <span class="bld">No asaṅkhatārammaṇā</span>ti asaṅkhataṃ pana nibbānaṃ ārabbha na uppajjanti. <span class="bld">Na hontī</span>ti maggakkhaṇe na honti nāma, phale patte nāhesunti. Evametesu dasasupi ṭhānesu yāva arahattā desanā desitāti.</p>
- <p class="centered">Sanimittavaggo tatiyo.</p>
- <a name="an2_2_4"></a>
- <p class="chapter">(9) 4. Dhammavaggavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para88"></a><a name="para88_an2"></a><span class="paranum">88</span>. Catutthassa <a name="V2.0055"></a><a name="M2.0055"></a> paṭhame <span class="bld">cetovimuttī</span>ti phalasamādhi. <span class="bld">Paññāvimuttī</span>ti phalapaññā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para89"></a><a name="para89_an2"></a><span class="paranum">89</span>. Dutiye <span class="bld">paggāho</span>ti vīriyaṃ. <span class="bld">Avikkhepo</span>ti cittekaggatā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para90"></a><a name="para90_an2"></a><span class="paranum">90</span>. Tatiye <span class="bld">nāma</span>nti cattāro arūpakkhandhā. <span class="bld">Rūpa</span>nti rūpakkhandho. Iti imasmiṃ sutte dhammakoṭṭhāsaparicchedañāṇaṃ nāma kathitaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para91"></a><a name="para91_an2"></a><span class="paranum">91</span>. Catutthe <span class="bld">vijjā</span>ti phalañāṇaṃ. <span class="bld">Vimuttī</span>ti taṃsampayuttā sesadhammā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para92"></a><a name="para92_an2"></a><span class="paranum">92</span>. Pañcame <span class="bld">bhavadiṭṭhī</span>ti sassatadiṭṭhi. <span class="bld">Vibhavadiṭṭhī</span>ti ucchedadiṭṭhi. Chaṭṭhasattamāni uttānatthāneva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para95"></a><a name="para95_an2"></a><span class="paranum">95</span>. Aṭṭhame <span class="bld">dovacassatā</span>ti dubbacabhāvo. <span class="bld">Pāpamittatā</span>ti pāpamittasevanabhāvo. Navamaṃ <a name="P2.0155"></a> vuttavipariyāyena veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para97"></a><a name="para97_an2"></a><span class="paranum">97</span>. Dasame <span class="bld">dhātukusalatā</span>ti aṭṭhārasa dhātuyo dhātūti jānanaṃ. <span class="bld">Manasikārakusalatā</span>ti tāsaṃyeva dhātūnaṃ aniccādivasena lakkhaṇattayaṃ āropetvā jānanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para98"></a><a name="para98_an2"></a><span class="paranum">98</span>. Ekādasame <span class="bld">āpattikusalatā</span>ti pañcannañca sattannañca āpattikkhandhānaṃ jānanaṃ. <span class="bld">Āpattivuṭṭhānakusalatā</span>ti desanāya vā kammavācāya vā āpattīhi vuṭṭhānajānananti.</p>
- <p class="centered">Dhammavaggo catuttho.</p>
- <a name="an2_2_5"></a>
- <p class="chapter">(10) 5. Bālavaggavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para99"></a><a name="para99_an2"></a><span class="paranum">99</span>. Pañcamassa <a name="V2.0056"></a> paṭhame <span class="bld">anāgataṃ bhāraṃ vahatī</span>ti ‘‘sammajjanī padīpo ca, udakaṃ āsanena ca, chandapārisuddhiutukkhānaṃ, bhikkhugaṇanā ca ovādo, pātimokkhaṃ therabhāroti vuccatī’’ti imaṃ dasavidhaṃ therabhāraṃ navako hutvā <a name="M2.0056"></a> therena anajjhiṭṭho karonto anāgataṃ bhāraṃ vahati nāma. <span class="bld">Āgataṃ bhāraṃ na vahatī</span>ti thero samāno tameva dasavidhaṃ bhāraṃ attanā vā akaronto paraṃ vā asamādapento āgataṃ bhāraṃ na vahati nāma. Dutiyasuttepi imināva nayena attho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para101"></a><a name="para101_an2"></a><span class="paranum">101</span>. Tatiye <span class="bld">akappiye kappiyasaññī</span>ti akappiye sīhamaṃsādimhi ‘‘kappiyaṃ ida’’nti evaṃsaññī. <span class="bld">Kappiye akappiyasaññī</span>ti kumbhīlamaṃsabiḷāramaṃsādimhi kappiye ‘‘akappiyaṃ ida’’nti evaṃsaññī. Catutthaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para103"></a><a name="para103_an2"></a><span class="paranum">103</span>. Pañcame <span class="bld">anāpattiyā āpattisaññī</span>ti āpucchitvā bhaṇḍakaṃ dhovantassa, pattaṃ pacantassa, kese chindantassa, gāmaṃ pavisantassātiādīsu anāpatti, tattha ‘‘āpatti aya’’nti evaṃsaññī. <span class="bld">Āpattiyā anāpattisaññī</span>ti tesaññeva vatthūnaṃ anāpucchākaraṇe āpatti, tattha ‘‘anāpattī’’ti evaṃsaññī. Chaṭṭhepi <a name="P2.0156"></a> vuttanayeneva attho veditabbo. Sattamādīni uttānatthāneva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para109"></a><a name="para109_an2"></a><span class="paranum">109</span>. Ekādasame <span class="bld">āsavā</span>ti kilesā. <span class="bld">Na kukkuccāyitabba</span>nti saṅghabhogassa apaṭṭhapanaṃ avicāraṇaṃ na kukkuccāyitabbaṃ nāma, taṃ kukkuccāyati. <span class="bld">Kukkuccāyitabba</span>nti tasseva paṭṭhapanaṃ vicāraṇaṃ, taṃ na kukkuccāyati. Dvādasamādīni heṭṭhā vuttanayeneva veditabbānīti.</p>
- <p class="centered">Bālavaggo pañcamo.</p>
- <p class="centered">Dutiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
- <a name="an2_3"></a>
- <p class="title">3. Tatiyapaṇṇāsakaṃ</p>
- <a name="an2_3_1"></a>
- <p class="chapter">(11) 1. Āsāduppajahavaggavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para119"></a><a name="para119_an2"></a><span class="paranum">119</span>. Tatiyassa <a name="V2.0057"></a><a name="M2.0057"></a> paṇṇāsakassa paṭhame <span class="bld">āsā</span>ti taṇhā. <span class="bld">Duppajahā</span>ti duccajā dunnīharā. Lābhāsāya duppajahabhāvena sattā dasapi vassāni vīsatipi saṭṭhipi vassāni ‘‘ajja labhissāma, sve labhissāmā’’ti rājānaṃ upaṭṭhahanti, kasikammādīni karonti, ubhatobyūḷhaṃ saṅgāmaṃ pakkhandanti, ajapathasaṅkupathādayo paṭipajjanti, nāvāya mahāsamuddaṃ pavisanti. Jīvitāsāya duppajahattā sampatte maraṇakālepi vassasatajīviṃ attānaṃ maññanti. So kammakammanimittādīni passantopi ‘‘dānaṃ dehi pūjaṃ, karohī’’ti anukampakehi vuccamāno ‘‘nāhaṃ marissāmi, jīvissāmi’’cceva āsāya kassaci vacanaṃ na gaṇhāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para120"></a><a name="para120_an2"></a><span class="paranum">120</span>. Dutiye <span class="bld">pubbakārī</span>ti paṭhamaṃ upakārassa kārako. <span class="bld">Kataññūkatavedī</span>ti tena kataṃ ñatvā pacchā kārako. Tesu pubbakārī ‘‘iṇaṃ demī’’ti saññaṃ karoti, pacchā kārako ‘‘iṇaṃ jīrāpemī’’ti saññaṃ karoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para121"></a><a name="para121_an2"></a><span class="paranum">121</span>. Tatiye <span class="bld">titto ca tappetā cā</span>ti paccekabuddho ca tathāgatasāvako ca khīṇāsavo titto nāma, tathāgato arahaṃ sammāsambuddho titto ca tappetā ca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para122"></a><a name="para122_an2"></a><span class="paranum">122</span>. Catutthe <span class="bld">duttappayā</span>ti dāyakena duttappayā tappetuṃ na sukarā. <span class="bld">Nikkhipatī</span>ti <a name="P2.0157"></a> nidahati na paribhuñjati. <span class="bld">Vissajjetī</span>ti paresaṃ deti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para123"></a><a name="para123_an2"></a><span class="paranum">123</span>. Pañcame <span class="bld">na vissajjetī</span>ti sabbaṃyeva paresaṃ na deti, attano pana yāpanamattaṃ gahetvā avasesaṃ deti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para124"></a><a name="para124_an2"></a><span class="paranum">124</span>. Chaṭṭhe <a name="V2.0058"></a> <span class="bld">subhanimitta</span>nti iṭṭhārammaṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para125"></a><a name="para125_an2"></a><span class="paranum">125</span>. Sattame <a name="M2.0058"></a> <span class="bld">paṭighanimitta</span>nti aniṭṭhanimittaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para126"></a><a name="para126_an2"></a><span class="paranum">126</span>. Aṭṭhame <span class="bld">parato ca ghoso</span>ti parassa santikā assaddhammasavanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para127"></a><a name="para127_an2"></a><span class="paranum">127</span>. Navame <span class="bld">parato ca ghoso</span>ti parassa santikā saddhammasavanaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
- <p class="centered">Āsāduppajahavaggo paṭhamo.</p>
- <a name="an2_3_2"></a>
- <p class="chapter">(12) 2. Āyācanavaggavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para131"></a><a name="para131_an2"></a><span class="paranum">131</span>. Dutiyassa <a name="V2.0059"></a> paṭhame <span class="bld">evaṃ sammā āyācamāno āyāceyyā</span>ti saddho bhikkhu uṭṭhahitvā ‘‘yādiso sāriputtatthero paññāya, ahampi tādiso homi. Yādiso mahāmoggallānatthero iddhiyā, ahampi tādiso homī’’ti evaṃ āyācanto pihento patthento yaṃ atthi, tasseva patthitattā sammā pattheyya nāma. Ito uttari patthento micchā pattheyya. Evarūpā hi patthanā yaṃ natthi, tassa patthitattā micchāpatthanā nāma hoti. Kiṃ kāraṇā? <span class="bld">Esā, bhikkhave, tulā etaṃ pamāṇa</span>nti yathā hi suvaṇṇaṃ vā hiraññaṃ vā tulentassa tulā icchitabbā, dhaññaṃ minantassa mānanti tulane tulā, minane ca mānaṃ pamāṇaṃ hoti, evameva mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ esā tulā etaṃ pamāṇaṃ yadidaṃ sāriputtamoggallānā. Te gahetvā ‘‘ahampi ñāṇena vā iddhiyā vā etampamāṇo homī’’ti attānaṃ tuletuṃ vā pamāṇetuṃ vā sakkā, na ito aññathā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para132"></a><a name="para132_an2"></a><span class="paranum">132</span>. Dutiyādīsupi eseva nayo. Idaṃ <a name="P2.0158"></a> panettha visesamattaṃ – <span class="bld">khemā ca bhikkhunī uppalavaṇṇā cā</span>ti etāsu hi khemā paññāya aggā, uppalavaṇṇā iddhiyā. Tasmā ‘‘paññāya vā <a name="M2.0059"></a> iddhiyā vā etādisī homī’’ti sammā āyācamānā āyāceyya. Tathā citto gahapati paññāya aggo, hatthako rājakumāro mahiddhikatāya. Tasmā ‘‘paññāya vā iddhiyā vā ediso homī’’ti sammā āyācamāno āyāceyya. Khujjuttarāpi mahāpaññatāya aggā, nandamātā mahiddhikatāya. Tasmā ‘‘paññāya vā iddhiyā vā etādisī homī’’ti sammā āyācamānā āyāceyya.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para135"></a><a name="para135_an2"></a><span class="paranum">135</span>. Pañcame <span class="bld">khata</span>nti guṇānaṃ khatattā khataṃ. <span class="bld">Upahata</span>nti guṇānaṃ upahatattā upahataṃ, chinnaguṇaṃ naṭṭhaguṇanti attho. <span class="bld">Attānaṃ pariharatī</span>ti nigguṇaṃ attānaṃ jaggati gopāyati. <span class="bld">Sāvajjo</span>ti sadoso. <span class="bld">Sānuvajjo</span>ti saupavādo. <span class="bld">Pasavatī</span>ti paṭilabhati. <span class="bld">Ananuviccā</span>ti ajānitvā avinicchinitvā. <span class="bld">Apariyogāhetvā</span>ti ananupavisitvā. <span class="bld">Avaṇṇārahassā</span>ti avaṇṇayuttassa micchāpaṭipannassa titthiyassa vā titthiyasāvakassa vā. <span class="bld">Vaṇṇaṃ bhāsatī</span>ti ‘‘suppaṭipanno <a name="V2.0060"></a> esa sammāpaṭipanno’’ti guṇaṃ katheti. <span class="bld">Vaṇṇārahassā</span>ti buddhādīsu aññatarassa sammāpaṭipannassa. <span class="bld">Avaṇṇaṃ bhāsatī</span>ti ‘‘duppaṭipanno esa micchāpaṭipanno’’ti aguṇaṃ katheti. <span class="bld">Avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsatī</span>ti idhekacco puggalo duppaṭipannānaṃ micchāpaṭipannānaṃ titthiyānaṃ titthiyasāvakānaṃ ‘‘itipi duppaṭipannā itipi micchāpaṭipannā’’ti avaṇṇaṃ bhāsati. <span class="bld">Vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsatī</span>ti suppaṭipannānaṃ sammāpaṭipannānaṃ buddhānaṃ buddhasāvakānaṃ ‘‘itipi suppaṭipannā itipi sammāpaṭipannā’’ti vaṇṇaṃ bhāsati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para136"></a><a name="para136_an2"></a><span class="paranum">136</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">appasādanīye ṭhāne</span>ti appasādakāraṇe. <span class="bld">Pasādaṃ</span> <a name="P2.0159"></a> <span class="bld">upadaṃsetī</span>ti duppaṭipadāya micchāpaṭipadāya ‘‘ayaṃ suppaṭipadā sammāpaṭipadā’’ti pasādaṃ janeti. <span class="bld">Pasādanīye ṭhāne appasāda</span>nti suppaṭipadāya sammāpaṭipadāya ‘‘ayaṃ duppaṭipadā micchāpaṭipadā’’ti appasādaṃ janetīti. Sesamettha uttānameva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para137"></a><a name="para137_an2"></a><span class="paranum">137</span>. <span class="bld">Sattame dvīsū</span>ti dvīsu okāsesu dvīsu kāraṇesu. <span class="bld">Micchāpaṭipajjamāno</span>ti micchāpaṭipattiṃ paṭipajjamāno. <span class="bld">Mātari ca pitari cā</span>ti mittavindako viya mātari, ajātasattu viya pitari. Sukkapakkho vuttanayeneva veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para138"></a><a name="para138_an2"></a><span class="paranum">138</span>. Aṭṭhame <span class="bld">tathāgate ca tathāgatasāvake cā</span>ti devadatto viya tathāgate, kokāliko viya ca tathāgatasāvake. Sukkapakkhe <a name="M2.0060"></a> ānandatthero viya tathāgate, nandagopālakaseṭṭhiputto viya ca tathāgatasāvake.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para139"></a><a name="para139_an2"></a><span class="paranum">139</span>. Navame <span class="bld">sacittavodāna</span>nti sakacittassa vodānaṃ, aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ etaṃ nāmaṃ. <span class="bld">Na ca kiñci loke upādiyatī</span>ti loke ca rūpādīsu dhammesu kiñci ekaṃ dhammampi na gaṇhāti na parāmasati. Evamettha anupādānaṃ nāma dutiyo dhammo hoti. Dasamekādasamāni uttānatthānevāti.</p>
- <p class="centered">Āyācanavaggo dutiyo.</p>
- <a name="an2_3_3"></a>
- <p class="chapter">(13) 3. Dānavaggavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para142"></a><a name="para142_an2"></a><span class="paranum">142</span>. Tatiyassa <a name="V2.0061"></a> paṭhame <span class="bld">dānānī</span>ti diyyanakavasena dānāni, deyyadhammassetaṃ nāmaṃ. Savatthukā vā cetanā dānaṃ, sampattipariccāgassetaṃ nāmaṃ. <span class="bld">Āmisadāna</span>nti cattāro paccayā diyyanakavasena āmisadānaṃ nāma. <span class="bld">Dhammadāna</span>nti idhekacco amatapattipaṭipadaṃ kathetvā deti, idaṃ dhammadānaṃ nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para143"></a><a name="para143_an2"></a><span class="paranum">143</span>. Dutiye <a name="P2.0160"></a> cattāro paccayā yajanakavasena <span class="bld">yāgo</span> nāma <span class="bld">dhammopi</span> yajanakavasena yāgoti veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para144"></a><a name="para144_an2"></a><span class="paranum">144</span>. Tatiye āmisassa cajanaṃ <span class="bld">āmisacāgo,</span> dhammassa cajanaṃ <span class="bld">dhammacāgo</span>. Catutthe upasaggamattaṃ viseso.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para146"></a><a name="para146_an2"></a><span class="paranum">146</span>. Pañcame catunnaṃ paccayānaṃ bhuñjanaṃ <span class="bld">āmisabhogo,</span> dhammassa bhuñjanaṃ <span class="bld">dhammabhogo</span>. Chaṭṭhe upasaggamattaṃ viseso.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para148"></a><a name="para148_an2"></a><span class="paranum">148</span>. Sattame catunnaṃ paccayānaṃ saṃvibhajanaṃ <span class="bld">āmisasaṃvibhāgo,</span> dhammassa saṃvibhajanaṃ <span class="bld">dhammasaṃvibhāgo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para149"></a><a name="para149_an2"></a><span class="paranum">149</span>. Aṭṭhame catūhi paccayehi saṅgaho <span class="bld">āmisasaṅgaho,</span> dhammena saṅgaho <span class="bld">dhammasaṅgaho</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para150"></a><a name="para150_an2"></a><span class="paranum">150</span>. Navame <a name="M2.0061"></a> catūhi paccayehi anuggaṇhanaṃ <span class="bld">āmisānuggaho,</span> dhammena anuggaṇhanaṃ <span class="bld">dhammānuggaho</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para151"></a><a name="para151_an2"></a><span class="paranum">151</span>. Dasame catūhi paccayehi anukampanaṃ <span class="bld">āmisānukampā,</span> dhammena anukampanaṃ <span class="bld">dhammānukampā</span>ti.</p>
- <p class="centered">Dānavaggo tatiyo.</p>
- <a name="an2_3_4"></a>
- <p class="chapter">(14) 4. Santhāravaggavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para152"></a><a name="para152_an2"></a><span class="paranum">152</span>. Catutthassa <a name="V2.0062"></a> paṭhame catūhi paccayehi attano ca parassa ca antarapaṭicchādanavasena santharaṇaṃ <span class="bld">āmisasanthāro,</span> dhammena santharaṇaṃ <span class="bld">dhammasanthāro</span>. Dutiye upasaggamattaṃ viseso.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para154"></a><a name="para154_an2"></a><span class="paranum">154</span>. Tatiye vuttappakārassa āmisassa esanā <span class="bld">āmisesanā,</span> dhammassa esanā <span class="bld">dhammesanā</span>. Catutthe upasaggamattameva viseso.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para156"></a><a name="para156_an2"></a><span class="paranum">156</span>. Pañcame matthakappattā āmisapariyesanā <span class="bld">āmisapariyeṭṭhi,</span> matthakappattāva dhammapariyesanā <span class="bld">dhammapariyeṭṭhī</span>ti vuttā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para157"></a><a name="para157_an2"></a><span class="paranum">157</span>. Chaṭṭhe āmisena pūjanaṃ <span class="bld">āmisapūjā,</span> dhammena pūjanaṃ <span class="bld">dhammapūjā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para158"></a><a name="para158_an2"></a><span class="paranum">158</span>. Sattame <a name="P2.0161"></a> <span class="bld">ātitheyyānī</span>ti āgantukadānāni. Atitheyyānītipi pāṭho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para159"></a><a name="para159_an2"></a><span class="paranum">159</span>. Aṭṭhame āmisaṃ ijjhanakasamijjhanakavasena <span class="bld">āmisiddhi,</span> dhammopi ijjhanakasamijjhanakavasena <span class="bld">dhammiddhi</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para160"></a><a name="para160_an2"></a><span class="paranum">160</span>. Navame āmisena vaḍḍhanaṃ <span class="bld">āmisavuddhi,</span> dhammena vaḍḍhanaṃ <span class="bld">dhammavuddhi</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para161"></a><a name="para161_an2"></a><span class="paranum">161</span>. Dasame ratikaraṇaṭṭhena āmisaṃ <span class="bld">āmisaratanaṃ,</span> dhammo <span class="bld">dhammaratanaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"> </p>
- <p class="bodytext"><a name="para162"></a><a name="para162_an2"></a><span class="paranum">162</span>. Ekādasame <a name="V2.0063"></a><a name="M2.0062"></a> āmisassa cinanaṃ vaḍḍhanaṃ <span class="bld">āmisasannicayo,</span> dhammassa cinanaṃ vaḍḍhanaṃ <span class="bld">dhammasannicayo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para163"></a><a name="para163_an2"></a><span class="paranum">163</span>. Dvādasame āmisassa vipulabhāvo <span class="bld">āmisavepullaṃ,</span> dhammassa vipulabhāvo <span class="bld">dhammavepulla</span>nti.</p>
- <p class="centered">Santhāravaggo catuttho.</p>
- <a name="an2_3_5"></a>
- <p class="chapter">(15) 5. Samāpattivaggavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para164"></a><a name="para164_an2"></a><span class="paranum">164</span>. Pañcamassa <a name="V2.0064"></a> paṭhame <span class="bld">samāpattikusalatā</span>ti āhārasappāyaṃ utusappāyaṃ pariggaṇhitvā samāpattisamāpajjane chekatā. <span class="bld">Samāpattivuṭṭhānakusalatā</span>ti yathāparicchedena gate kāle viyatto hutvā uṭṭhahanto vuṭṭhānakusalo nāma hoti, evaṃ kusalatā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para165"></a><a name="para165_an2"></a><span class="paranum">165</span>. Dutiye <span class="bld">ajjava</span>nti ujubhāvo. <span class="bld">Maddava</span>nti mudubhāvo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para166"></a><a name="para166_an2"></a><span class="paranum">166</span>. Tatiye <span class="bld">khantī</span>ti adhivāsanakhanti. <span class="bld">Soracca</span>nti susīlyabhāvena suratabhāvo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para167"></a><a name="para167_an2"></a><span class="paranum">167</span>. Catutthe <span class="bld">sākhalya</span>nti saṇhavācāvasena sammodamānabhāvo. <span class="bld">Paṭisanthāro</span>ti āmisena vā dhammena vā paṭisantharaṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para168"></a><a name="para168_an2"></a><span class="paranum">168</span>. Pañcame <span class="bld">avihiṃsā</span>ti karuṇāpubbabhāgo. <span class="bld">Soceyya</span>nti sīlavasena sucibhāvo. Chaṭṭhasattamāni uttānatthāneva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para171"></a><a name="para171_an2"></a><span class="paranum">171</span>. Aṭṭhame <span class="bld">paṭisaṅkhānabala</span>nti paccavekkhaṇabalaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para172"></a><a name="para172_an2"></a><span class="paranum">172</span>. Navame <a name="P2.0162"></a> muṭṭhassacce akampanena satiyeva <span class="bld">satibalaṃ</span>. Uddhacce akampanena samādhiyeva <span class="bld">samādhibalaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para173"></a><a name="para173_an2"></a><span class="paranum">173</span>. Dasame <span class="bld">samatho</span>ti cittekaggatā. <span class="bld">Vipassanā</span>ti saṅkhārapariggāhakaññāṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para174"></a><a name="para174_an2"></a><span class="paranum">174</span>. Ekādasame <a name="M2.0063"></a> <span class="bld">sīlavipattī</span>ti dussīlyaṃ. <span class="bld">Diṭṭhivipattī</span>ti micchādiṭṭhi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para175"></a><a name="para175_an2"></a><span class="paranum">175</span>. Dvādasame <span class="bld">sīlasampadā</span>ti paripuṇṇasīlatā. <span class="bld">Diṭṭhisampadā</span>ti sammādiṭṭhikabhāvo. Tena <a name="V2.0065"></a> kammassakatasammādiṭṭhi, jhānasammādiṭṭhi, vipassanāsammādiṭṭhi, maggasammādiṭṭhi, phalasammādiṭṭhīti sabbāpi pañcavidhā sammādiṭṭhi saṅgahitā hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para176"></a><a name="para176_an2"></a><span class="paranum">176</span>. Terasame <span class="bld">sīlavisuddhī</span>ti visuddhisampāpakaṃ sīlaṃ. <span class="bld">Diṭṭhivisuddhī</span>ti visuddhisampāpikā catumaggasammādiṭṭhi, pañcavidhāpi vā sammādiṭṭhi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para177"></a><a name="para177_an2"></a><span class="paranum">177</span>. Cuddasame <span class="bld">diṭṭhivisuddhī</span>ti visuddhisampāpikā sammādiṭṭhiyeva. <span class="bld">Yathādiṭṭhissa ca padhāna</span>nti heṭṭhimamaggasampayuttaṃ vīriyaṃ. Tañhi tassā diṭṭhiyā anurūpattā ‘‘yathādiṭṭhissa ca padhāna’’nti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para178"></a><a name="para178_an2"></a><span class="paranum">178</span>. Pannarasame <span class="bld">asantuṭṭhitā ca kusalesu dhammesū</span>ti aññatra arahattamaggā kusalesu dhammesu asantuṭṭhibhāvo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para179"></a><a name="para179_an2"></a><span class="paranum">179</span>. Soḷasame <span class="bld">muṭṭhassacca</span>nti muṭṭhassatibhāvo. <span class="bld">Asampajañña</span>nti aññāṇabhāvo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para180"></a><a name="para180_an2"></a><span class="paranum">180</span>. Sattarasame apilāpanalakkhaṇā <span class="bld">sati</span>. Sammā pajānanalakkhaṇaṃ <span class="bld">sampajañña</span>nti.</p>
- <p class="centered">Samāpattivaggo pañcamo. Tatiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
- <a name="an2_4"></a>
- <p class="chapter">1. Kodhapeyyālaṃ</p>
- <p class="bodytext"><a name="para181"></a><a name="para181_an2"></a><span class="paranum">181</span>. Ito <a name="M2.0064"></a><a name="V2.0066"></a> paresu kujjhanalakkhaṇo <span class="bld">kodho</span>. Upanandhanalakkhaṇo <span class="bld">upanāho</span>. Sukatakaraṇamakkhanalakkhaṇo <span class="bld">makkho</span>. Yugaggāhalakkhaṇo <span class="bld">palāso</span>. Usūyanalakkhaṇā <span class="bld">issā</span>. Pañcamaccherabhāvo <a name="P2.0163"></a> <span class="bld">macchariyaṃ</span>. Taṃ sabbampi maccharāyanalakkhaṇaṃ. Katapaṭicchādanalakkhaṇā <span class="bld">māyā</span>. Kerāṭikalakkhaṇaṃ <span class="bld">sāṭheyyaṃ</span>. Alajjanākāro <span class="bld">ahirikaṃ</span>. Upavādato abhāyanākāro <span class="bld">anottappaṃ. Akkodhā</span>dayo tesaṃ paṭipakkhavasena veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para185"></a><a name="para185_an2"></a><span class="paranum">185</span>. <span class="bld">Sekkhassa bhikkhuno</span>ti sattavidhassāpi sekkhassa upariupariguṇehi parihānāya saṃvattanti, puthujjanassa pana paṭhamataraṃyeva parihānāya saṃvattantīti veditabbā. <span class="bld">Aparihānāyā</span>ti upariupariguṇehi aparihānatthāya.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para187"></a><a name="para187_an2"></a><span class="paranum">187</span>. <span class="bld">Yathābhataṃ nikkhitto</span>ti yathā ānetvā nikkhitto, evaṃ niraye patiṭṭhito vāti veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para190"></a><a name="para190_an2"></a><span class="paranum">190</span>. <span class="bld">Ekacco</span>ti yassete kodhādayo atthi, so ekacco nāma.</p>
- <p class="centered">Kodhapeyyālaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
- <a name="an2_5"></a>
- <p class="chapter">2. Akusalapeyyālaṃ</p>
- <p class="bodytext"><a name="para191-200"></a><a name="para191-200_an2"></a><span class="paranum">191-200</span>. <span class="bld">Sāvajjā</span>ti <a name="V2.0067"></a> sadosā. <span class="bld">Anavajjā</span>ti niddosā. <span class="bld">Dukkhudrayā</span>ti dukkhavaḍḍhikā. <span class="bld">Sukhudriyā</span>ti sukhavaḍḍhikā. <span class="bld">Sabyābajjhā</span>ti sadukkhā. <span class="bld">Abyābajjhā</span>ti niddukkhā. Ettāvatā vaṭṭavivaṭṭameva kathitaṃ.</p>
- <p class="centered">Akusalapeyyālaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
- <a name="an2_6"></a>
- <p class="chapter">3. Vinayapeyyālaṃ</p>
- <p class="bodytext"><a name="para201"></a><a name="para201_an2"></a><span class="paranum">201</span>. <span class="bld">Dveme</span><a name="V2.0068"></a><a name="M2.0065"></a>, <span class="bld">bhikkhave, atthavase paṭiccā</span>ti, bhikkhave, dve atthe nissāya dve kāraṇāni sandhāya. <span class="bld">Sikkhāpadaṃ paññatta</span>nti sikkhākoṭṭhāso ṭhapito. <span class="bld">Saṅghasuṭṭhutāyā</span>ti saṅghassa suṭṭhubhāvāya, ‘‘suṭṭhu, bhante’’ti vatvā sampaṭicchanatthāyāti attho. <span class="bld">Saṅghaphāsutāyā</span>ti saṅghassa phāsuvihāratthāya. <span class="bld">Dummaṅkūna</span>nti dussīlānaṃ. <span class="bld">Pesalāna</span>nti pīyasīlānaṃ. <span class="bld">Diṭṭhadhammikānaṃ āsavāna</span>nti diṭṭhadhamme imasmiṃyeva attabhāve vītikkamapaccayā paṭiladdhabbānaṃ vadhabandhanādidukkhadhammasaṅkhātānaṃ āsavānaṃ. <span class="bld">Saṃvarāyā</span>ti pidahanatthāya. <span class="bld">Samparāyikāna</span>nti <a name="P2.0164"></a> tathārūpānaṃyeva apāyadukkhasaṅkhātānaṃ samparāye uppajjanakaāsavānaṃ. <span class="bld">Paṭighātāyā</span>ti paṭisedhanatthāya. <span class="bld">Verāna</span>nti akusalaverānampi puggalaverānampi. <span class="bld">Vajjāna</span>nti dosānaṃ. Te eva vā dukkhadhammā vajjanīyattā idha vajjāti adhippetā. <span class="bld">Bhayāna</span>nti cittutrāsabhayānampi bhayahetūnaṃ tesaṃyeva dukkhadhammānampi. <span class="bld">Akusalāna</span>nti akkhamaṭṭhena akusalasaṅkhātānaṃ dukkhadhammānaṃ. <span class="bld">Gihīnaṃ anukampāyā</span>ti gihīsu ujjhāyantesu paññattasikkhāpadaṃ gihīnaṃ anukampāya paññattaṃ nāma. <span class="bld">Pāpicchānaṃ pakkhupacchedāyā</span>ti pāpicchā pakkhaṃ nissāya saṅghaṃ bhindeyyunti tesaṃ pakkhupacchedanatthāya. <span class="bld">Appasannānaṃ pasādāyā</span>ti pubbe appasannānampi paṇḍitamanussānaṃ sikkhāpadapaññattisampadaṃ disvā pasāduppattiatthāya. <span class="bld">Pasannānaṃ bhiyyobhāvāyā</span>ti pasannānaṃ uparūparipasādabhāvāya. <span class="bld">Saddhammaṭṭhitiyā</span>ti saddhammassa ciraṭṭhitatthaṃ. <span class="bld">Vinayānuggahāyā</span>ti pañcavidhassāpi vinayassa anuggaṇhanatthāya.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para202-230"></a><a name="para202-230_an2"></a><span class="paranum">202-230</span>. <span class="bld">Pātimokkhaṃ paññatta</span>nti bhikkhupātimokkhaṃ bhikkhunipātimokkhanti duvidhaṃ pātimokkhaṃ paññattaṃ. <span class="bld">Pātimokkhuddeso</span>ti <span class="bld">bhikkhūnaṃ pañca, bhikkhunīnaṃ cattāroti nava pātimokkhuddesā paññattā. Pātimokkhaṭṭhapana</span>nti uposathaṭṭhapanaṃ. <span class="bld">Pavāraṇā paññattā</span>ti cātuddasikā pannarasikāti dve pavāraṇā paññattā. <span class="bld">Pavāraṇaṭṭhapanaṃ paññatta</span>nti sāpattikassa bhikkhuno pavāraṇā uttiyā vattamānāya pavāraṇaṭṭhapanaṃ paññattaṃ. Tajjanīyakammādīsu <a name="M2.0066"></a> bhikkhū vācāsattīhi vitudantānaṃ paṇḍukalohitakānaṃ bhikkhūnaṃ <span class="bld">tajjanīyakammaṃ</span> (cūḷava. 1 ādayo) paññattaṃ. Bālassa <a name="P2.0165"></a> abyattassa seyyasakassa <a name="V2.0069"></a> bhikkhuno <span class="bld">niyassakammaṃ</span> paññattaṃ. Kuladūsake assajipunabbasuke bhikkhū ārabbha <span class="bld">pabbājanīyakammaṃ</span> (cūḷava. 21 ādayo) paññattaṃ. Gihīnaṃ akkosakassa sudhammattherassa <span class="bld">paṭisāraṇīyakammaṃ</span> (cūḷava. 33 ādayo) paññattaṃ. Āpattiyā adassanādīsu <span class="bld">ukkhepanīyakammaṃ</span> paññattaṃ. Garukāpattiṃ āpannassa paṭicchannāya āpattiyā <span class="bld">parivāsadānaṃ</span> paññattaṃ. Parivāse antarāpattiṃ āpannassa <span class="bld">mūlāya paṭikassanaṃ</span> paññattaṃ. Paṭicchannāyapi appaṭicchannāyapi āpattiyā <span class="bld">mānattadānaṃ</span> paññattaṃ. Ciṇṇamānattassa <span class="bld">abbhānaṃ</span> paññattaṃ. Sammā vattantassa <span class="bld">osāraṇīyaṃ</span> paññattaṃ. Asammāvattanādīsu <span class="bld">nissāraṇīyaṃ</span> paññattaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Ehibhikkhūpasampadā saraṇagamanūpasampadā ovādūpasampadā pañhābyākaraṇūpasampadā ñatticatutthakammūpasampadā garudhammūpasampadā ubhatosaṅghe upasampadā dūtena upasampadāti aṭṭhavidhā <span class="bld">upasampadā</span> paññattā. Ñattikammaṃ nava ṭhānāni gacchatīti evaṃ navaṭṭhānikaṃ <span class="bld">ñattikammaṃ</span> paññattaṃ. Ñattidutiyakammaṃ satta ṭhānāni gacchatīti evaṃ sattaṭṭhānikameva <span class="bld">ñattidutiyakammaṃ</span> paññattaṃ. Ñatticatutthakammaṃ satta ṭhānāni gacchatīti evaṃ sattaṭṭhānikameva <span class="bld">ñatticatutthakammaṃ</span> paññattaṃ. Paṭhamapārājikādīnaṃ paṭhamapaññatti <span class="bld">apaññatte paññattaṃ</span>. Tesaṃyeva anupaññatti <span class="bld">paññatte anupaññattaṃ</span>. Dhammasammukhatā vinayasammukhatā saṅghasammukhatā puggalasammukhatāti imassa catubbidhassa sammukhībhāvassa vasena <span class="bld">sammukhāvinayo</span> paññatto. Sativepullappattassa khīṇāsavassa acodanatthāya <span class="bld">sativinayo</span> paññatto. Ummattakassa <a name="P2.0166"></a> bhikkhuno <span class="bld">amūḷhavinayo</span> paññatto. Appaṭiññāya cuditakassa āpattiyā ataraṇatthaṃ <span class="bld">paṭiññātakaraṇaṃ</span> paññattaṃ. Bahutarānaṃ dhammavādīnaṃ laddhiṃ gahetvā adhikaraṇavūpasamanatthaṃ. <span class="bld">Yebhuyyasikā</span> paññattā. Pāpussannassa puggalassa niggaṇhanatthaṃ <span class="bld">tassapāpiyasikā</span> paññattā. Bhaṇḍanādivasena bahuṃ assāmaṇakaṃ katvā āpattiṃ āpannānaṃ bhikkhūnaṃ ṭhapetvā thullavajjaṃ ṭhapetvā gihipaṭisaṃyuttañca avasesāpattīnaṃ vūpasamanatthāya <span class="bld">tiṇavatthārako</span> paññatto.</p>
- <p class="centered">Vinayapeyyālaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
- <a name="an2_7"></a>
- <p class="chapter">4. Rāgapeyyālaṃ</p>
- <p class="bodytext"><a name="para231"></a><a name="para231_an2"></a><span class="paranum">231</span>. <span class="bld">Rāgassa</span><a name="V2.0070"></a><a name="M2.0067"></a>, <span class="bld">bhikkhave, abhiññāyā</span>ti pañcakāmaguṇikarāgassa abhijānanatthaṃ paccakkhakaraṇatthaṃ. <span class="bld">Pariññāyā</span>ti parijānanatthaṃ. <span class="bld">Parikkhayāyā</span>ti parikkhayagamanatthaṃ. <span class="bld">Pahānāyā</span>ti pajahanatthaṃ. <span class="bld">Khayāya vayāyā</span>ti khayavayagamanatthaṃ. <span class="bld">Virāgāyā</span>ti virajjanatthaṃ. <span class="bld">Nirodhāyā</span>ti nirujjhanatthaṃ. <span class="bld">Cāgāyā</span>ti cajanatthaṃ. <span class="bld">Paṭinissaggāyā</span>ti paṭinissajjanatthaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para232-246"></a><a name="para232-246_an2"></a><span class="paranum">232-246</span>. <span class="bld">Thambhassā</span>ti kodhamānavasena thaddhabhāvassa. <span class="bld">Sārabbhassā</span>ti kāraṇuttariyalakkhaṇassa sārabbhassa. <span class="bld">Mānassā</span>ti navavidhamānassa. <span class="bld">Atimānassā</span>ti atikkamitvā maññanamānassa. <span class="bld">Madassā</span>ti majjanākāramadassa. <span class="bld">Pamādassā</span>ti sativippavāsassa, pañcasu kāmaguṇesu cittavossaggassa. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
- <p class="centered">Rāgapeyyālaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
- <p class="centered">Manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya</p>
- <p class="centered">Dukanipātassa saṃvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <a name="an3"></a>
- <p class="centered"><a name="para0"></a><a name="para0_an3"></a> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
- <p class="nikaya">Aṅguttaranikāye</p>
- <p class="book">Tikanipāta-aṭṭhakathā</p>
- <a name="an3_1"></a>
- <p class="title">1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ</p>
- <a name="an3_1_1"></a>
- <p class="chapter">1. Bālavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Bhayasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><a name="para1_an3"></a><span class="paranum">1</span>. Tikanipātassa <a name="V2.0071"></a><a name="M2.0069"></a><a name="P2.0167"></a> paṭhame <span class="bld">bhayānī</span>tiādīsu <span class="bld">bhaya</span>nti cittutrāso. <span class="bld">Upaddavo</span>ti anekaggatākāro. <span class="bld">Upasaggo</span>ti upasaṭṭhākāro tattha tattha lagganākāro.</p>
- <p class="bodytext">Tesaṃ evaṃ nānattaṃ veditabbaṃ – pabbatavisamanissitā corā janapadavāsīnaṃ pesenti – ‘‘mayaṃ asukadivase nāma tumhākaṃ gāmaṃ paharissāmā’’ti. Te taṃ pavattiṃ sutakālato paṭṭhāya bhayaṃ <a name="V2.0072"></a> santāsaṃ āpajjanti. Ayaṃ <span class="bld">cittutrāso</span> nāma. ‘‘Yathā no te corā kupitā anatthampi āvaheyyu’’nti hatthasāraṃ gahetvā dvipadacatuppadehi saddhiṃ araññaṃ pavisitvā tattha tattha bhūmiyaṃ nipajjanti ḍaṃsamakasādīhi khajjamānā, gumbantarāni pavisantā khāṇukaṇṭake maddanti. Tesaṃ evaṃ vicarantānaṃ vikkhittabhāvo <span class="bld">anekaggatākāro</span> nāma. Tato coresu yathāvutte divase anāgacchantesu ‘‘tucchakasāsanaṃ bhavissati, gāmaṃ pavisissāmā’’ti saparikkhārā gāmaṃ pavisanti. Atha tesaṃ paviṭṭhabhāvaṃ ñatvā gāmaṃ parivāretvā dvāre aggiṃ datvā manusse ghātetvā corā sabbaṃ vibhavaṃ vilumpitvā gacchanti. Tesu ghātitāvasesā aggiṃ nibbāpetvā koṭṭhakacchāyābhitticchāyādīsu tattha tattha laggitvā nisīdanti naṭṭhaṃ anusocamānā. Ayaṃ <span class="bld">upasaṭṭhākāro lagganākāro</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Naḷāgārā</span>ti <a name="P2.0168"></a> naḷehi channapaṭicchannaagārā. Sesasambhārā panettha rukkhamayā honti. <span class="bld">Tiṇāgāre</span>pi eseva nayo. <span class="bld">Kūṭāgārānī</span>ti kūṭasaṅgahitāni agārāni. <span class="bld">Ullittāvalittānī</span>ti anto ca bahi ca littāni. <span class="bld">Nivātānī</span>ti nivāritavātappavesāni. <span class="bld">Phusitaggaḷānī</span>ti chekehi vaḍḍhakīhi katattā <a name="M2.0070"></a> piṭṭhasaṅghāṭamhi suṭṭhu phusitakavāṭāni. <span class="bld">Pihitavātapānānī</span>ti yuttavātapānāni. Iminā padadvayena kavāṭavātapānānaṃ niccapihitataṃ akathetvā sampattiyeva kathitā. Icchiticchitakkhaṇe pana tāni pidhīyanti ca vivarīyanti ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bālato uppajjantī</span>ti bālameva nissāya uppajjanti. Bālo hi apaṇḍitapuriso rajjaṃ vā oparajjaṃ vā aññaṃ vā pana mahantaṃ ṭhānaṃ patthento katipaye attanā sadise vidhavaputte mahādhutte gahetvā ‘‘etha ahaṃ tumhe issare karissāmī’’ti pabbatagahanādīni nissāya antamante gāme paharanto dāmarikabhāvaṃ jānāpetvā anupubbena nigamepi janapadepi paharati. Manussā gehāni chaḍḍetvā khemaṭṭhānaṃ patthayamānā pakkamanti. Te nissāya vasantā bhikkhūpi bhikkhuniyopi attano attano vasanaṭṭhānāni pahāya pakkamanti. Gatagataṭṭhāne bhikkhāpi senāsanampi dullabhaṃ hoti. Evaṃ catunnampi parisānaṃ bhayaṃ āgatameva hoti. Pabbajjitesupi dve bālā bhikkhū aññamaññaṃ vivādaṃ paṭṭhapetvā codanaṃ ārabhanti. Iti kosambivāsikānaṃ viya mahākalaho uppajjati. Catunnaṃ parisānaṃ bhayaṃ āgatameva hotīti evaṃ yāni kānici bhayāni <a name="P2.0169"></a> uppajjanti, sabbāni tāni bālato uppajjantīti yathānusandhinā desanaṃ niṭṭhapesi.</p>
- <p class="subhead">2. Lakkhaṇasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><a name="para2_an3"></a><span class="paranum">2</span>. Dutiye <a name="V2.0073"></a> kāyadvārādipavattaṃ kammaṃ lakkhaṇaṃ sañjānanakāraṇaṃ assāti <span class="bld">kammalakkhaṇo. Apadānasobhanī paññā</span>ti yā paññā nāma apadānena sobhati, bālā ca paṇḍitā ca attano attano cariteneva pākaṭā hontīti attho. Bālena hi gatamaggo rukkhagacchagāmanigamādīni jhāpetvā gacchantassa indaggino gatamaggo viya hoti, jhāmaṭṭhānamattameva aṅgāramasichārikāsamākulaṃ paññāyati. Paṇḍitena gatamaggo kusobbhādayo pūretvā vividhasassasampadaṃ āvahamānena catudīpikameghena gatamaggo viya hoti. Yathā tena gatamagge udakapūrāni ceva vividhasassaphalāphalāni ca tāni tāni ṭhānāni paññāyanti, evaṃ paṇḍitena gatamagge sampattiyova paññāyanti no vipattiyoti. Sesamettha uttānatthameva.</p>
- <p class="subhead">3. Cintīsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><a name="para3_an3"></a><span class="paranum">3</span>. Tatiye <a name="M2.0071"></a> <span class="bld">bālalakkhaṇānī</span>ti ‘‘bālo aya’’nti etehi lakkhīyati ñāyatīti bālalakkhaṇāni. Tānevassa sañjānanakāraṇānīti <span class="bld">bālanimittāni. Bālāpadānānī</span>ti bālassa apadānāni. <span class="bld">Duccintitacintī</span>ti cintayanto abhijjhābyāpādamicchādassanavasena duccintitameva cinteti. <span class="bld">Dubbhāsitabhāsī</span>ti bhāsamānopi musāvādādibhedaṃ dubbhāsitameva bhāsati. <span class="bld">Dukkaṭakammakārī</span>ti karontopi pāṇātipātādivasena dukkaṭakammameva karoti. <span class="bld">Paṇḍitalakkhaṇānī</span>tiādi vuttānusāreneva veditabbaṃ. <span class="bld">Sucintitacintī</span>tiādīni cettha manosucaritādīnaṃ vasena yojetabbāni.</p>
- <p class="subhead">4. Accayasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para4"></a><a name="para4_an3"></a><span class="paranum">4</span>. Catutthe <a name="P2.0170"></a> <span class="bld">accayaṃ accayato na passatī</span>ti attano aparādhaṃ aparādhato na passati. <span class="bld">Accayato disvā yathādhammaṃ nappaṭikarotī</span>ti ‘‘aparaddhaṃ mayā’’ti ñatvāpi yo dhammo, taṃ na karoti, daṇḍakammaṃ āharitvā accayaṃ na deseti nakkhamāpeti. <span class="bld">Accayaṃ desentassa yathādhammaṃ nappaṭiggaṇhātī</span>ti parassa ‘‘viraddhaṃ mayā’’ti ñatvā daṇḍakammaṃ āharitvā khamāpentassa nakkhamati. Sukkapakkho vuttapaṭipakkhato veditabbo.</p>
- <p class="subhead">5. Ayonisosuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para5"></a><a name="para5_an3"></a><span class="paranum">5</span>. Pañcame <a name="V2.0074"></a> <span class="bld">ayoniso pañhaṃ kattā hotī</span>ti ‘‘kati nu kho, udāyi, anussatiṭṭhānānī’’ti vutte ‘‘pubbenivāso anussatiṭṭhānaṃ bhavissatī’’ti cintetvā lāḷudāyitthero viya anupāyacintāya apañhameva pañhanti kattā hoti. <span class="bld">Ayoniso pañhaṃ vissajjetā hotī</span>ti evaṃ cintitaṃ pana pañhaṃ vissajjentopi ‘‘idha, bhante, bhikkhu anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Seyyathidaṃ, ekampi jāti’’ntiādinā nayena soyeva thero viya ayoniso vissajjetā hoti, apañhameva pañhanti katheti. <span class="bld">Parimaṇḍalehi padabyañjanehī</span>ti ettha padameva atthassa byañjanato padabyañjanaṃ. Taṃ akkharapāripūriṃ katvā dasavidhaṃ byañjanabuddhiṃ aparihāpetvā <a name="M2.0072"></a> vuttaṃ parimaṇḍalaṃ nāma hoti, evarūpehi padabyañjanehīti attho. <span class="bld">Siliṭṭhehī</span>ti padasiliṭṭhatāya siliṭṭhehi. <span class="bld">Upagatehī</span>ti atthañca kāraṇañca upagatehi. <span class="bld">Nābbhanumoditā</span>ti evaṃ yoniso sabbaṃ kāraṇasampannaṃ katvāpi vissajjitaṃ parassa pañhaṃ nābhinumodati nābhinandati sāriputtattherassa pañhaṃ lāḷudāyitthero viya. Yathāha –</p>
- <p class="indent">‘‘Aṭṭhānaṃ kho etaṃ, āvuso sāriputta, anavakāso, yaṃ so atikkammeva kabaḷīkārāhārabhakkhānaṃ devānaṃ sahabyataṃ aññataraṃ <a name="P2.0171"></a> manomayaṃ kāyaṃ upapanno saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjeyyāpi vuṭṭhaheyyāpi, natthetaṃ ṭhāna’’nti (a. ni. 5.166).</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yoniso pañhaṃ kattā</span>tiādīsu ānandatthero viya yonisova pañhaṃ cintetvā yoniso vissajjitā hoti. Thero hi ‘‘kati nu kho, ānanda, anussatiṭṭhānānī’’ti pucchito ‘‘ayaṃ pañho bhavissatī’’ti yoniso cintetvā yoniso vissajjento āha – ‘‘idha, bhante, bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… catutthajjhānaṃ upasampajja viharati. Idaṃ, bhante, anussatiṭṭhānaṃ evaṃbhāvitaṃ evaṃbahulīkataṃ diṭṭhadhammasukhavihārāya saṃvattatī’’ti. <span class="bld">Abbhanumoditā hotī</span>ti tathāgato viya yoniso abbhanumoditā hoti. Tathāgato hi ānandattherena pañhe vissajjite ‘‘sādhu sādhu, ānanda, tena hi tvaṃ, ānanda, imampi chaṭṭhaṃ anussatiṭṭhānaṃ dhārehi. Idhānanda, bhikkhu satova abhikkamati satova paṭikkamatī’’tiādimāha. Chaṭṭhādīni uttānatthāneva.</p>
- <p class="subhead">9. Khatasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para9"></a><a name="para9_an3"></a><span class="paranum">9</span>. Navame <a name="V2.0075"></a> sukkapakkho pubbabhāge dasahipi kusalakammapathehi paricchinno, upari yāva arahattamaggā labbhati. <span class="bld">Bahuñca puññaṃ pasavatī</span>ti ettha lokiyalokuttaramissakapuññaṃ kathitaṃ.</p>
- <p class="subhead">10. Malasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para10"></a><a name="para10_an3"></a><span class="paranum">10</span>. Dasame dussīlabhāvo dussīlyaṃ, dussīlyameva malaṃ <span class="bld">dussīlyamalaṃ</span>. Kenaṭṭhena malanti? Anudahanaṭṭhena duggandhaṭṭhena kiliṭṭhakaraṇaṭṭhena ca. Tañhi nirayādīsu apāyesu anudahatīti anudahanaṭṭhenapi malaṃ. Tena samannāgato <a name="M2.0073"></a> puggalo mātāpitūnampi santike bhikkhusaṅghassāpi antare bodhicetiyaṭṭhānesupi jigucchanīyo hoti, sabbadisāsu cassa ‘‘evarūpaṃ kira tena pāpakammaṃ kata’’nti avaṇṇagandho vāyatīti duggandhaṭṭhenapi malaṃ. Tena ca samannāgato puggalo gatagataṭṭhāne upatāpañceva labhati, kāyakammādīni cassa asucīni honti apabhassarānīti <a name="P2.0172"></a> kiliṭṭhakaraṇaṭṭhenapi malaṃ. Apica taṃ devamanussasampattiyo ceva nibbānasampattiñca milāpetīti milāpanaṭṭhenapi malanti veditabbaṃ. Issāmalamaccheramalesupi eseva nayo.</p>
- <p class="centered">Bālavaggo paṭhamo.</p>
- <a name="an3_1_2"></a>
- <p class="chapter">2. Rathakāravaggo</p>
- <p class="subhead">1. Ñātasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para11"></a><a name="para11_an3"></a><span class="paranum">11</span>. Dutiyassa <a name="V2.0076"></a> paṭhame <span class="bld">ñāto</span>ti paññāto pākaṭo. <span class="bld">Ananulomike</span>ti sāsanassa na anulometīti ananulomikaṃ, tasmiṃ ananulomike. <span class="bld">Kāyakamme</span>ti pāṇātipātādimhi kāyaduccarite. Oḷārikaṃ vā etaṃ, na evarūpe samādapetuṃ sakkoti. Disā namassituṃ vaṭṭati, bhūtabaliṃ kātuṃ vaṭṭatīti evarūpe samādapeti gaṇhāpeti. <span class="bld">Vacīkamme</span>pi musāvādādīni oḷārikāni, attano santakaṃ parassa adātukāmena ‘‘natthī’’ti ayaṃ vañcanamusāvādo nāma vattuṃ vaṭṭatīti evarūpe samādapeti. <span class="bld">Manokamme</span>pi abhijjhādayo oḷārikā, kammaṭṭhānaṃ visaṃvādetvā kathento pana ananulomikesu dhammesu samādapeti nāma dakkhiṇavihāravāsitthero viya. Taṃ kira theraṃ eko upaṭṭhāko amaccaputto upasaṅkamitvā ‘‘mettāyantena paṭhamaṃ kīdise puggale mettāyitabba’’nti pucchi. Thero sabhāgavisabhāgaṃ anācikkhitvā ‘‘piyapuggale’’ti āha. Tassa ca bhariyā piyā hoti manāpā, so taṃ ārabbha mettāyanto ummādaṃ pāpuṇi. Kathaṃ panesa bahujanaahitāya paṭipanno hotīti? Evarūpassa hi saddhivihārikādayo ceva upaṭṭhākādayo ca tesaṃ ārakkhadevatā ādiṃ katvā tāsaṃ tāsaṃ mittabhūtā yāva brahmalokā <a name="M2.0074"></a> sesadevatā ca ‘‘ayaṃ bhikkhu na ajānitvā karissatī’’ti <a name="P2.0173"></a> tena katameva karonti, evamesa bahujanaahitāya paṭipanno hoti.</p>
- <p class="bodytext">Sukkapakkhe pāṇātipātā veramaṇiādīnaṃyeva vasena <span class="bld">kāyakammavacīkammāni</span> veditabbāni. Kammaṭṭhānaṃ pana avisaṃvādetvā kathento anulomikesu dhammesu samādapeti nāma koḷitavihāravāsī catunikāyikatissatthero viya. Tassa kira jeṭṭhabhātā nandābhayatthero nāma potaliyavihāre vasanto ekasmiṃ roge samuṭṭhite kaniṭṭhaṃ pakkosāpetvā āha – ‘‘āvuso, mayhaṃ sallahukaṃ katvā ekaṃ kammaṭṭhānaṃ kathehī’’ti. Kiṃ, bhante, aññena kammaṭṭhānena, kabaḷīkārāhāraṃ pariggaṇhituṃ vaṭṭatīti? Kimatthiko esa, āvusoti? Bhante, kabaḷīkārāhāro upādārūpaṃ, ekasmiñca upādārūpe diṭṭhe tevīsati upādārūpāni pākaṭāni hontīti<a name="V2.0077"></a>. So ‘‘vaṭṭissati, āvuso, ettaka’’nti taṃ uyyojetvā kabaḷīkārāhāraṃ pariggaṇhitvā upādārūpaṃ sallakkhetvā vivaṭṭetvā arahattaṃ pāpuṇi. Atha naṃ theraṃ bahivihārā anikkhantameva pakkositvā, ‘‘āvuso, mahāavassayosi mayhaṃ jāto’’ti kaniṭṭhattherassa attanā paṭiladdhaguṇaṃ ārocesi. <span class="bld">Bahujanahitāyā</span>ti etassapi hi saddhivihārikādayo ‘‘ayaṃ na ajānitvā karissatī’’ti tena katameva karontīti bahujanahitāya paṭipanno nāma hotīti.</p>
- <p class="subhead">2. Sāraṇīyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para12"></a><a name="para12_an3"></a><span class="paranum">12</span>. Dutiye <span class="bld">khattiyassā</span>ti jātiyā khattiyassa. <span class="bld">Muddhāvasittassā</span>ti rājābhisekena muddhani abhisittassa. <span class="bld">Sāraṇīyāni bhavantī</span>ti saritabbāni asammussanīyāni honti. <span class="bld">Jāto</span>ti <a name="P2.0174"></a> nibbatto. <span class="bld">Yāvajīvaṃ sāraṇīya</span>nti daharakāle jānitumpi na sakkā, aparabhāge pana mātāpituādīhi ñātakehi vā dāsādīhi vā ‘‘tvaṃ asukajanapade asukanagare asukadivase asukanakkhatte jāto’’ti ācikkhite sutvā tato paṭṭhāya yāvajīvaṃ sarati na sammussati. Tena vuttaṃ – ‘‘yāvajīvaṃ sāraṇīyaṃ hotī’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Idaṃ</span><a name="M2.0075"></a>, <span class="bld">bhikkhave, dutiya</span>nti abhisekaṭṭhānaṃ nāma rañño balavatuṭṭhikaraṃ hoti, tenassa taṃ yāvajīvaṃ sāraṇīyaṃ. Saṅgāmavijayaṭṭhānepi eseva nayo. Ettha pana <span class="bld">saṅgāma</span>nti yuddhaṃ. <span class="bld">Abhivijinitvā</span>ti jinitvā sattumaddanaṃ katvā. <span class="bld">Tameva saṅgāmasīsa</span>nti tameva saṅgāmaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Ajjhāvasatī</span>ti abhibhavitvā āvasati.</p>
- <p class="bodytext">Idāni yasmā sammāsambuddhassa rañño jātiṭṭhānādīhi kattabbakiccaṃ natthi, imasmiṃ pana sāsane tappaṭibhāge tayo puggale dassetuṃ idaṃ kāraṇaṃ ābhataṃ, tasmā te dassento <span class="bld">evameva kho, bhikkhave</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">anagāriyaṃ pabbajito hotī</span>ti ettha catupārisuddhisīlampi pabbajjānissitamevāti veditabbaṃ. <span class="bld">Sāraṇīyaṃ hotī</span>ti ‘‘ahaṃ asukaraṭṭhe asukajanapade asukavihāre asukamāḷake asukadivāṭṭhāne asukacaṅkame asukarukkhamūle pabbajito’’ti evaṃ yāvajīvaṃ saritabbameva hoti na sammussitabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Idaṃ</span> <a name="V2.0078"></a> <span class="bld">dukkha</span>nti ettakaṃ dukkhaṃ, na ito uddhaṃ dukkhaṃ atthi. <span class="bld">Ayaṃ dukkhasamudayo</span>ti ettako dukkhasamudayo, na ito uddhaṃ dukkhasamudayo atthīti. Sesapadadvayepi eseva nayo. Evamettha catūhi saccehi sotāpattimaggo kathito. Kasiṇaparikammavipassanāñāṇāni pana maggasannissitāneva honti. <span class="bld">Sāraṇīyaṃ</span> <a name="P2.0175"></a> <span class="bld">hotī</span>ti ‘‘ahaṃ asukaraṭṭhe…pe… asukarukkhamūle sotāpanno jāto’’ti yāvajīvaṃ sāraṇīyaṃ hoti asammussanīyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āsavānaṃ khayā</span>ti āsavānaṃ khayena. <span class="bld">Cetovimutti</span>nti phalasamādhiṃ. <span class="bld">Paññāvimutti</span>nti phalapaññaṃ. <span class="bld">Sayaṃ abhiññā sacchikatvā</span>ti attanāva abhivisiṭṭhāya paññāya paccakkhaṃ katvā. <span class="bld">Upasampajja viharatī</span>ti paṭilabhitvā viharati. <span class="bld">Sāraṇīya</span>nti ‘‘mayā asukaraṭṭhe…pe… asukarukkhamūle arahattaṃ patta’’nti attano arahattapattiṭṭhānaṃ nāma yāvajīvaṃ sāraṇīyaṃ hoti asammussanīyanti yathānusandhināva desanaṃ niṭṭhapesi.</p>
- <p class="subhead">3. Āsaṃsasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para13"></a><a name="para13_an3"></a><span class="paranum">13</span>. Tatiye <span class="bld">santo</span>ti atthi upalabbhanti. <span class="bld">Saṃvijjamānā</span>ti tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Lokasmi</span>nti sattaloke. <span class="bld">Nirāso</span>ti anāso apatthano. <span class="bld">Āsaṃso</span>ti <a name="M2.0076"></a> āsaṃsamāno patthayamāno. <span class="bld">Vigatāso</span>ti apagatāso. <span class="bld">Caṇḍālakule</span>ti caṇḍālānaṃ kule. <span class="bld">Venakule</span>ti vilīvakārakule. <span class="bld">Nesādakule</span>ti migaluddakānaṃ kule. <span class="bld">Rathakārakule</span>ti cammakārakule. <span class="bld">Pukkusakule</span>ti pupphacchaḍḍakakule.</p>
- <p class="bodytext">Ettāvatā kulavipattiṃ dassetvā idāni yasmā nīcakule jātopi ekacco aḍḍho hoti mahaddhano, ayaṃ pana na tādiso, tasmāssa bhogavipattiṃ dassetuṃ <span class="bld">dalidde</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">dalidde</span>ti dāliddiyena samannāgate. <span class="bld">Appannapānabhojane</span>ti parittakaannapānabhojane. <span class="bld">Kasiravuttike</span>ti <a name="P2.0176"></a> dukkhajīvike, yattha vāyāmena payogena jīvitavuttiṃ sādhenti, tathārūpeti attho. <span class="bld">Yattha kasirena ghāsacchādo labbhatī</span>ti yasmiṃ kule dukkhena yāgubhattaghāso ca kopīnamattaṃ acchādanañca labbhati.</p>
- <p class="bodytext">Idāni yasmā ekacco nīcakule jātopi upadhisampanno hoti attabhāvasamiddhiyaṃ ṭhito<a name="V2.0079"></a>, ayañca na tādiso, tasmāssa sarīravipattimpi dassetuṃ <span class="bld">so ca hoti dubbaṇṇo</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">dubbaṇṇo</span>ti paṃsupisācako viya jhāmakhāṇuvaṇṇo. <span class="bld">Duddasiko</span>ti vijātamātuyāpi amanāpadassano. <span class="bld">Okoṭimako</span>ti lakuṇḍako. <span class="bld">Kāṇo</span>ti ekakkhikāṇo vā ubhayakkhikāṇo vā. <span class="bld">Kuṇī</span>ti ekahatthakuṇī vā ubhayahatthakuṇī vā. <span class="bld">Khañjo</span>ti ekapādakhañjo vā ubhayapādakhañjo vā. <span class="bld">Pakkhahato</span>ti hatapakkho pīṭhasappī. <span class="bld">Padīpeyyassā</span>ti vaṭṭitelakapallakādino padīpaupakaraṇassa. <span class="bld">Tassa na evaṃ hotī</span>ti. Kasmā na hoti? Nīcakule jātattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jeṭṭho</span>ti aññasmiṃ jeṭṭhe sati kaniṭṭho āsaṃ na karoti, tasmā jeṭṭhoti āha. <span class="bld">Ābhiseko</span>ti jeṭṭhopi na abhisekāraho āsaṃ na karoti, tasmā ābhisekoti āha. <span class="bld">Anabhisitto</span>ti abhisekārahopi kāṇakuṇiādidosarahito sakiṃ abhisitto puna abhiseke āsaṃ na karoti, tasmā anabhisittoti āha<a name="M2.0077"></a>. <span class="bld">Acalappatto</span>ti jeṭṭhopi ābhiseko anabhisitto mando uttānaseyyako, sopi abhiseke āsaṃ na karoti. Soḷasavassuddesiko pana paññāyamānamassubhedo acalappatto nāma <a name="P2.0177"></a> hoti, mahantampi rajjaṃ vicāretuṃ samattho, tasmā ‘‘acalappatto’’ti āha. <span class="bld">Tassa evaṃ hotī</span>ti kasmā hoti? Mahājātitāya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dussīlo</span>ti nissīlo. <span class="bld">Pāpadhammo</span>ti lāmakadhammo. <span class="bld">Asucī</span>ti asucīhi kāyakammādīhi samannāgato. <span class="bld">Saṅkassarasamācāro</span>ti saṅkāhi saritabbasamācāro, kiñcideva asāruppaṃ disvā ‘‘idaṃ iminā kataṃ bhavissatī’’ti evaṃ paresaṃ āsaṅkanīyasamācāro, attanāyeva vā saṅkāhi saritabbasamācāro, sāsaṅkasamācāroti attho. Tassa hi divāṭṭhānādīsu sannipatitvā kiñcideva mantayante bhikkhū disvā ‘‘ime ekato hutvā mantenti, kacci nu kho mayā katakammaṃ jānitvā mantentī’’ti evaṃ sāsaṅkasamācāro hoti. <span class="bld">Paṭicchannakammanto</span>ti paṭicchādetabbayuttakena pāpakammena samannāgato. <span class="bld">Assamaṇo samaṇapaṭiñño</span>ti assamaṇo hutvāva samaṇapatirūpakatāya ‘‘samaṇo aha’’nti evaṃ paṭiñño. <span class="bld">Abrahmacārī brahmacāripaṭiñño</span>ti aññe brahmacārino sunivatthe supārute sumbhakapattadhare gāmanigamarājadhānīsu piṇḍāya caritvā jīvikaṃ kappente disvā sayampi tādisena ākārena tathā paṭipajjanato ‘‘ahaṃ brahmacārī’’ti paṭiññaṃ dento viya hoti. ‘‘Ahaṃ bhikkhū’’ti vatvā uposathaggādīni pavisanto pana brahmacāripaṭiñño hotiyeva, tathā saṅghikaṃ lābhaṃ gaṇhanto. <span class="bld">Antopūtī</span>ti pūtinā kammena anto <a name="V2.0080"></a> anupaviṭṭho. <span class="bld">Avassuto</span>ti rāgādīhi tinto. <span class="bld">Kasambujāto</span>ti sañjātarāgādikacavaro. <span class="bld">Tassa na evaṃ hotī</span>ti. Kasmā na hoti? Lokuttaradhammaupanissayassa natthitāya. <span class="bld">Tassa</span> <a name="P2.0178"></a> <span class="bld">evaṃ hotī</span>ti. Kasmā hoti? Mahāsīlasmiṃ paripūrakāritāya.</p>
- <p class="subhead">4. Cakkavattisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para14"></a><a name="para14_an3"></a><span class="paranum">14</span>. Catutthe catūhi saṅgahavatthūhi janaṃ rañjetīti <span class="bld">rājā</span>. Cakkaṃ vattetīti <span class="bld">cakkavattī</span>. Vattitaṃ vā anena cakkanti cakkavattī. Dhammo assa <a name="M2.0078"></a> atthīti <span class="bld">dhammiko</span>. Dhammeneva dasavidhena cakkavattivattena rājā jātoti <span class="bld">dhammarājā. Sopi na arājaka</span>nti sopi aññaṃ nissayarājānaṃ alabhitvā cakkaṃ nāma vattetuṃ na sakkotīti attho. Iti satthā desanaṃ paṭṭhapetvā yathānusandhiṃ apāpetvāva tuṇhī ahosi. Kasmā? Anusandhikusalā uṭṭhahitvā anusandhiṃ pucchissanti, bahū hi imasmiṃ ṭhāne tathārūpā bhikkhū, athāhaṃ tehi puṭṭho desanaṃ vaḍḍhessāmīti. Atheko anusandhikusalo bhikkhu bhagavantaṃ pucchanto <span class="bld">ko pana, bhante</span>tiādimāha. Bhagavāpissa byākaronto <span class="bld">dhammo bhikkhū</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">dhammo</span>ti dasakusalakammapathadhammo. <span class="bld">Dhamma</span>nti tameva vuttappakāraṃ dhammaṃ. <span class="bld">Nissāyā</span>ti tadadhiṭṭhānena cetasā tameva nissayaṃ katvā. <span class="bld">Dhammaṃ sakkaronto</span>ti yathā kato so dhammo suṭṭhu kato hoti, evametaṃ karonto. <span class="bld">Dhammaṃ garuṃ karonto</span>ti tasmiṃ gāravuppattiyā taṃ garukaronto. <span class="bld">Dhammaṃ apacāyamāno</span>ti tasseva dhammassa añjalikaraṇādīhi nīcavuttitaṃ karonto. <span class="bld">Dhammaddhajo dhammaketū</span>ti taṃ dhammaṃ dhajamiva purakkhatvā ketumiva ukkhipitvā pavattiyā dhammaddhajo dhammaketu ca hutvāti attho. <span class="bld">Dhammādhipateyyo</span>ti dhammādhipatibhūtāgatabhāvena dhammavaseneva ca sabbakiriyānaṃ karaṇena dhammādhipateyyo hutvā. <span class="bld">Dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahatī</span>ti dhammo assā <a name="P2.0179"></a> atthīti dhammikā, rakkhā ca āvaraṇañca gutti ca rakkhāvaraṇagutti. Tattha ‘‘paraṃ rakkhanto attānaṃ rakkhatī’’ti vacanato khantiādayo <span class="bld">rakkhā</span>. Vuttañhetaṃ – ‘‘kathañca, bhikkhave, paraṃ rakkhanto attānaṃ rakkhati. Khantiyā avihiṃsāya mettacittatāya anuddayāyā’’ti (saṃ. ni. 5.385). Nivāsanapārupanagehādīni <span class="bld">āvaraṇaṃ</span>. Corādiupaddavanivāraṇatthaṃ gopāyanā <span class="bld">gutti</span>. Taṃ sabbampi suṭṭhu vidahati pavatteti ṭhapetīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Idāni <a name="V2.0081"></a> yattha sā saṃvidahitabbā, taṃ dassento <span class="bld">antojanasmi</span>ntiādimāha. Tatrāyaṃ saṅkhepattho – antojanasaṅkhātaṃ puttadāraṃ sīlasaṃvare patiṭṭhāpento vatthagandhamālādīni cassa dadamāno sabbopaddave cassa nivārayamāno dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahati nāma. Khattiyādīsupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso – abhisittakhattiyā bhadraassājānīyādiratanasampadānenapi <a name="M2.0079"></a> upagaṇhitabbā, anuyantā khattiyā tesaṃ anurūpayānavāhanasampadānenapi paritosetabbā, balakāyo kālaṃ anatikkametvā bhattavetanasampadānenapi anuggahetabbo, brāhmaṇā annapānavatthādinā deyyadhammena, gahapatikā bhattabījanaṅgalabalibaddādisampadānena, tathā nigamavāsino <span class="bld">negamā</span> janapadavāsino ca <span class="bld">jānapadā</span>. Samitapāpabāhitapāpā pana <span class="bld">samaṇabrāhmaṇā</span> samaṇaparikkhārasampadānena sakkātabbā, migapakkhino abhayadānena samassāsetabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammeneva cakkaṃ vattetī</span>ti dasakusalakammapathadhammeneva cakkaṃ pavatteti. <span class="bld">Taṃ hoti cakkaṃ appaṭivattiya</span>nti taṃ tena evaṃ pavattitaṃ āṇācakkaṃ appaṭivattiyaṃ hoti. <span class="bld">Kenaci</span> <a name="P2.0180"></a> <span class="bld">manussabhūtenā</span>ti devatā nāma attanā icchiticchitameva karonti, tasmā tā aggaṇhitvā ‘‘manussabhūtenā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Paccatthikenā</span>ti paṭiatthikena, paṭisattunāti attho. <span class="bld">Dhammiko</span>ti cakkavattī dasakusalakammapathavasena dhammiko, tathāgato pana navalokuttaradhammavasena. <span class="bld">Dhammarājā</span>ti navahi lokuttaradhammehi mahājanaṃ rañjetīti dhammarājā. <span class="bld">Dhammaṃyevā</span>ti navalokuttaradhammameva nissāya tameva sakkaronto taṃ garukaronto taṃ apacāyamāno. Sovassa dhammo abbhuggataṭṭhena dhajoti <span class="bld">dhammaddhajo</span>. Sovassa ketūti <span class="bld">dhammaketu</span>. Tameva adhipatiṃ jeṭṭhakaṃ katvā viharatīti <span class="bld">dhammādhipateyyo. Dhammikaṃ rakkhāvaraṇagutti</span>nti lokiyalokuttaradhammadāyikarakkhañca āvaraṇañca guttiñca. <span class="bld">Saṃvidahatī</span>ti ṭhapeti paññapeti. <span class="bld">Evarūpa</span>nti tividhaṃ kāyaduccaritaṃ na sevitabbaṃ, sucaritaṃ sevitabbanti evaṃ sabbattha attho veditabbo. <span class="bld">Saṃvidahitvā</span>ti ṭhapetvā kathetvā. <span class="bld">Dhammeneva anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattetī</span>ti navalokuttaradhammeneva asadisaṃ dhammacakkaṃ pavatteti. <span class="bld">Taṃ hoti cakkaṃ appaṭivattiya</span>nti taṃ evaṃ pavattitaṃ dhammacakkaṃ etesu samaṇādīsu ekenapi paṭivattetuṃ paṭibāhituṃ na sakkā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
- <p class="subhead">5. Sacetanasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para15"></a><a name="para15_an3"></a><span class="paranum">15</span>. Pañcame <span class="bld">isipatane</span>ti buddhapaccekabuddhasaṅkhātānaṃ isīnaṃ dhammacakkappavattanatthāya ceva uposathakaraṇatthāya <a name="V2.0082"></a> ca āgantvā patane, sannipātaṭṭhāneti attho. Padanetipi pāṭho, ayameva attho. <span class="bld">Migadāye</span>ti <a name="M2.0080"></a> migānaṃ abhayatthāya dinne. <span class="bld">Chahi māsehi chārattūnehī</span>ti so kira raññā āṇattadivaseyeva <a name="P2.0181"></a> sabbūpakaraṇāni sajjetvā antevāsikehi saddhiṃ araññaṃ pavisitvā gāmadvāragāmamajjhadevakulasusānādīsu ṭhitarukkhe ceva jhāmapatitasukkharukkhe ca vivajjetvā sampannapadese ṭhite sabbadosavivajjite nābhiaranemīnaṃ anurūpe rukkhe gahetvā taṃ cakkaṃ akāsi. Tassa rukkhe vicinitvā gaṇhantassa ceva karontassa ca ettako kālo vītivatto. Tena vuttaṃ – ‘‘chahi māsehi chārattūnehī’’ti. <span class="bld">Nānākaraṇa</span>nti nānattaṃ. <span class="bld">Nesa</span>nti na esaṃ. <span class="bld">Atthesa</span>nti atthi esaṃ. <span class="bld">Abhisaṅkhārassa gatī</span>ti payogassa gamanaṃ. <span class="bld">Ciṅgulāyitvā</span>ti paribbhamitvā. <span class="bld">Akkhāhataṃ maññe</span>ti akkhe pavesetvā ṭhapitamiva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sadosā</span>ti sagaṇḍā uṇṇatoṇataṭṭhānayuttā. <span class="bld">Sakasāvā</span>ti pūtisārena ceva pheggunā ca yuttā. <span class="bld">Kāyavaṅkā</span>tiādīni kāyaduccaritādīnaṃ nāmāni. <span class="bld">Evaṃ papatitā</span>ti evaṃ guṇapatanena patitā. <span class="bld">Evaṃ patiṭṭhitā</span>ti evaṃ guṇehi patiṭṭhitā. Tattha lokiyamahājanā papatitā nāma, sotāpannādayo patiṭṭhitā nāma. Tesupi purimā tayo kilesānaṃ samudācārakkhaṇe papatitā nāma, khīṇāsavā pana ekanteneva patiṭṭhitā nāma. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā appahīnakāyavaṅkādayo papatanti, pahīnakāyavaṅkādayo patiṭṭhahanti, tasmā. Kāyavaṅkādīnaṃ pana evaṃ pahānaṃ veditabbaṃ – pāṇātipāto adinnādānaṃ micchācāro musāvādo pisuṇāvācā micchādiṭṭhīti ime tāva cha sotāpattimaggena pahīyanti, pharusāvācā byāpādoti dve anāgāmimaggena, abhijjhā samphappalāpoti dve arahattamaggenāti.</p>
- <p class="subhead">6. Apaṇṇakasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para16"></a><a name="para16_an3"></a><span class="paranum">16</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">apaṇṇakapaṭipada</span>nti aviraddhapaṭipadaṃ ekaṃsapaṭipadaṃ niyyānikapaṭipadaṃ kāraṇapaṭipadaṃ sārapaṭipadaṃ maṇḍapaṭipadaṃ apaccanīkapaṭipadaṃ anulomapaṭipadaṃ <a name="P2.0182"></a> dhammānudhammapaṭipadaṃ paṭipanno hoti, na takkaggāhena vā nayaggāhena vā. Evaṃ gahetvā paṭipanno hi bhikkhu vā bhikkhunī vā upāsako vā upāsikā vā manussadevanibbānasampattīhi hāyati parihāyati, apaṇṇakapaṭipadaṃ <a name="M2.0081"></a> paṭipanno pana tāhi sampattīhi na parihāyati. Atīte kantāraddhānamaggaṃ paṭipannesu dvīsu satthavāhesu yakkhassa vacanaṃ gahetvā bālasatthavāho saddhiṃ satthena <a name="V2.0083"></a> anayabyasanaṃ patto, yakkhassa vacanaṃ aggahetvā ‘‘udakadiṭṭhaṭṭhāne udakaṃ chaḍḍessāmā’’ti satthake saññāpetvā maggaṃ paṭipanno paṇḍitasatthavāho viya. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Apaṇṇakaṃ ṭhānameke, dutiyaṃ āhu takkikā;</p>
- <p class="gathalast">Etadaññāya medhāvī, taṃ gaṇhe yadapaṇṇaka’’nti. (jā. 1.1.1);</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yoni cassa āraddhā hotī</span>ti ettha <span class="bld">yonī</span>ti khandhakoṭṭhāsassapi kāraṇassapi passāvamaggassapi nāmaṃ. ‘‘Catasso kho imā, sāriputta, yoniyo’’tiādīsu (ma. ni. 1.152) hi khandhakoṭṭhāso yoni nāma. ‘‘Yoni hesā bhūmija phalassa adhigamāyā’’tiādīsu (ma. ni. 3.226) kāraṇaṃ. ‘‘Na cāhaṃ brāhmaṇaṃ brūmi, yonijaṃ mattisambhava’’nti (ma. ni. 2.457; dha. pa. 396) ca ‘‘tamenaṃ kammajavātā nivattitvā uddhaṃpādaṃ adhosiraṃ samparivattetvā mātu yonimukhe sampaṭipādentī’’ti ca ādīsu passāvamaggo. Idha pana kāraṇaṃ adhippetaṃ. <span class="bld">Āraddhā</span>ti paggahitā paripuṇṇā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āsavānaṃ khayāyā</span>ti ettha āsavantīti <span class="bld">āsavā,</span> cakkhutopi…pe… manatopi sandanti pavattantīti vuttaṃ hoti. Dhammato yāva gotrabhu, okāsato yāva bhavaggā savantīti <a name="P2.0183"></a> vā <span class="bld">āsavā,</span> ete dhamme etañca okāsaṃ antokaritvā pavattantīti attho. Antokaraṇattho hi ayaṃ ākāro. Cirapārivāsiyaṭṭhena madirādayo āsavā, āsavā viyātipi <span class="bld">āsavā</span>. Lokasmimpi hi cirapārivāsikā madirādayo āsavāti vuccanti, yadi ca cirapārivāsiyaṭṭhena āsavā, eteyeva bhavitumarahanti. Vuttañhetaṃ – ‘‘purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati avijjāya, ito pubbe avijjā nāhosī’’tiādi (a. ni. 10.61). Āyataṃ vā saṃsāradukkhaṃ savanti pasavantītipi <span class="bld">āsavā</span>. Purimāni cettha nibbacanāni yattha kilesā āsavāti āgacchanti, tattha yujjanti, pacchimaṃ kammepi. Na kevalañca kammakilesāyeva āsavā, apica kho nānappakārā upaddavāpi. Suttesu hi ‘‘nāhaṃ, cunda, diṭṭhadhammikānaṃyeva āsavānaṃ saṃvarāya dhammaṃ <a name="M2.0082"></a> desemī’’ti (dī. ni. 3.182) ettha vivādamūlabhūtā kilesā āsavāti āgatā.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yena <a name="V2.0084"></a> devūpapatyassa, gandhabbo vā vihaṅgamo;</p>
- <p class="gatha1">Yakkhattaṃ yena gaccheyyaṃ, manussattañca abbaje;</p>
- <p class="gathalast">Te mayhaṃ āsavā khīṇā, viddhastā vinaḷīkatā’’ti. (a. ni. 4.36) –</p>
- <p class="unindented">Ettha tebhūmakaṃ ca kammaṃ avasesā ca akusalā dhammā. ‘‘Diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāyā’’ti (pārā. 39; a. ni. 2.202-230) ettha parūpavādavippaṭisāravadhabandhādayo ceva apāyadukkhabhūtā ca nānappakārā upaddavā.</p>
- <p class="bodytext">Te panete āsavā yattha yathā āgatā, tattha tathā veditabbā. Ete hi vinaye tāva ‘‘diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya, samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāyā’’ti (pārā. 39; a. ni. 2.202-230) dvedhā āgatā. Saḷāyatane ‘‘tayo me, āvuso, āsavā kāmāsavo bhavāsavo avijjāsavo’’ti (saṃ. ni. 4.321) tidhā āgatā. Aññesu ca suttantesu (cūḷani. jatukaṇṇimāṇavapucchāniddeso 69; paṭi. ma. 1.107) abhidhamme (dha. sa. 1102-1106; vibha. 937) ca teyeva diṭṭhāsavena saha catudhā āgatā. Nibbedhikapariyāyena ‘‘atthi, bhikkhave, āsavā nirayagāminiyā<a name="P2.0184"></a>, atthi āsavā tiracchānayonigāminiyā, atthi āsavā pettivisayagāminiyā, atthi āsavā manussalokagāminiyā, atthi āsavā devalokagāminiyā’’ti (a. ni. 6.63) pañcadhā āgatā. Kammameva cettha āsavāti vuttaṃ. Chakkanipāte ‘‘atthi, bhikkhave, āsavā saṃvarāpahātabbā’’tiādinā (a. ni. 6.58) nayena chadhā āgatā. Sabbāsavapariyāye (ma. ni. 1.14 ādayo) teyeva dassanena pahātabbehi saddhiṃ sattadhā āgatā. Idha pana abhidhammanayena cattāro āsavā adhippetāti veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Khayāyā</span>ti ettha pana āsavānaṃ sarasabhedopi khīṇākāropi maggaphalanibbānānipi ‘‘āsavakkhayo’’ti vuccati. ‘‘Yo āsavānaṃ khayo vayo bhedo paribhedo aniccatā antaradhāna’’nti ettha hi āsavānaṃ sarasabhedo ‘‘āsavakkhayo’’ti vutto. ‘‘Jānato ahaṃ, bhikkhave, passato <a name="M2.0083"></a> āsavānaṃ khayaṃ vadāmī’’ti (ma. ni. 1.15; saṃ. ni. 2.23; itivu. 102) ettha <a name="V2.0085"></a> āsavappahānaṃ āsavānaṃ accantakkhayo asamuppādo khīṇākāro natthibhāvo ‘‘āsavakkhayo’’ti vutto.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sekhassa sikkhamānassa, ujumaggānusārino;</p>
- <p class="gathalast">Khayasmiṃ paṭhamaṃ ñāṇaṃ, tato aññā anantarā’’ti. (itivu. 62) –</p>
- <p class="unindented">Ettha maggo ‘‘āsavakkhayo’’ti vutto. ‘‘Āsavānaṃ khayā samaṇo hotī’’ti (ma. ni. 1.438) ettha phalaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Paravajjānupassissa, niccaṃ ujjhānasaññino;</p>
- <p class="gathalast">Āsavā tassa vaḍḍhanti, ārā so āsavakkhayā’’ti. (dha. pa. 253) –</p>
- <p class="unindented">Ettha nibbānaṃ. Imasmiṃ pana sutte phalaṃ sandhāya ‘‘āsavānaṃ khayāyā’’ti āha, arahattaphalatthāyāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Indriyesu guttadvāro</span>ti manacchaṭṭhesu indriyesu pihitadvāro. <span class="bld">Bhojane mattaññū</span>ti bhojanasmiṃ pamāṇaññū, paṭiggahaṇaparibhogapaccavekkhaṇamattaṃ jānāti pajānātīti attho. <span class="bld">Jāgariyaṃ</span> <a name="P2.0185"></a> <span class="bld">anuyutto</span>ti rattindivaṃ cha koṭṭhāse katvā pañcasu koṭṭhāsesu jāgaraṇabhāvaṃ anuyutto, jāgaraṇeyeva yuttappayuttoti attho.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ mātikaṃ ṭhapetvā idāni tameva ṭhapitapaṭipāṭiyā vibhajanto <span class="bld">kathañca, bhikkhave, bhikkhū</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">cakkhunā rūpaṃ disvā</span>tiādīnaṃ attho visuddhimagge (visuddhi. 1.15) vitthārito, tathā <span class="bld">paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreti neva davāyā</span>tiādīnaṃ (visuddhi. 1.18). <span class="bld">Āvaraṇīyehi dhammehī</span>ti pañcahi nīvaraṇehi dhammehi. Nīvaraṇāni hi cittaṃ āvaritvā tiṭṭhanti, tasmā āvaraṇīyā dhammāti vuccanti. <span class="bld">Sīhaseyyaṃ kappetī</span>ti sīho viya seyyaṃ kappeti. <span class="bld">Pāde pādaṃ accādhāyā</span>ti vāmapādaṃ dakkhiṇapāde atiādhāya. Samaṃ ṭhapite hi pāde jāṇukena jāṇukaṃ gopphakena ca gopphakaṃ ghaṭīyati, tato vedanā uṭṭhahanti. Tasmā <a name="V2.0086"></a> tassa dosassa parivajjanatthaṃ thokaṃ atikkamitvā esa pādaṃ ṭhapeti. Tena vuttaṃ – ‘‘pāde pādaṃ accādhāyā’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sato</span> <a name="M2.0084"></a> <span class="bld">sampajāno</span>ti satiyā ceva sampajaññena ca samannāgato. Kathaṃ panesa niddāyanto sato sampajāno nāma hotīti? Purimappavattivasena. Ayaṃ hi caṅkame caṅkamanto niddāya okkamanabhāvaṃ ñatvā pavattamānaṃ kammaṭṭhānaṃ ṭhapetvā mañce vā phalake vā nipanno niddaṃ upagantvā puna pabujjhamāno kammaṭṭhānaṃ ṭhitaṭṭhāne gaṇhantoyeva pabujjhati. Tasmā niddāyantopi sato sampajāno nāma hoti. Ayaṃ tāva mūlakammaṭṭhāne nayova. Pariggahakammaṭṭhānavasenāpi panesa sato sampajāno nāma hoti. Kathaṃ? Ayaṃ hi caṅkamanto niddāya okkamanabhāvaṃ ñatvā pāsāṇaphalake vā mañce vā dakkhiṇena passena nipajjitvā paccavekkhati – ‘‘acetano kāyo acetane <a name="P2.0186"></a> mañce patiṭṭhito, acetano mañco acetanāya pathaviyā, acetanā pathavī acetane udake, acetanaṃ udakaṃ acetane vāte, acetano vāto acetane ākāse patiṭṭhito. Tattha ākāsampi ‘ahaṃ vātaṃ ukkhipitvā ṭhita’nti na jānāti, vātopi ‘ahaṃ ākāse patiṭṭhito’ti na jānāti. Tathā vāto na jānāti. ‘Ahaṃ udakaṃ ukkhipitvā ṭhito’ti…pe… mañco na jānāti, ‘ahaṃ kāyaṃ ukkhipitvā ṭhito’ti, kāyo na jānāti ‘ahaṃ mañce patiṭṭhito’ti. Na hi tesaṃ aññamaññaṃ ābhogo vā samannāhāro vā manasikāro vā cetanā vā patthanā vā atthī’’ti. Tassa evaṃ paccavekkhato taṃ paccavekkhaṇacittaṃ bhavaṅge otarati. Evaṃ niddāyantopi sato sampajāno nāma hotīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uṭṭhānasaññaṃ manasikaritvā</span>ti ‘‘ettakaṃ ṭhānaṃ gate cande vā tārakāya vā uṭṭhahissāmī’’ti uṭṭhānakālaparicchedikaṃ saññaṃ manasikaritvā, citte ṭhapetvāti attho. Evaṃ karitvā sayito hi yathāparicchinneyeva kāle uṭṭhahati.</p>
- <p class="subhead">7. Attabyābādhasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para17"></a><a name="para17_an3"></a><span class="paranum">17</span>. Sattame <span class="bld">attabyābādhāyā</span>ti attadukkhāya. <span class="bld">Parabyābādhāyā</span>ti paradukkhāya. <span class="bld">Kāyasucarita</span>ntiādīni pubbabhāge dasakusalakammapathavasena āgatāni, upari pana yāva arahattā avāritāneva.</p>
- <p class="subhead">8. Devalokasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para18"></a><a name="para18_an3"></a><span class="paranum">18</span>. Aṭṭhame <a name="V2.0087"></a><a name="M2.0085"></a> <span class="bld">aṭṭīyeyyāthā</span>ti aṭṭā pīḷitā bhaveyyātha. <span class="bld">Harāyeyyāthā</span>ti lajjeyyātha. <span class="bld">Jiguccheyyāthā</span>ti gūthe viya tasmiṃ vacane sañjātajigucchā bhaveyyātha. <span class="bld">Iti kirā</span>ti ettha <span class="bld">itī</span>ti padasandhibyañjanasiliṭṭhatā, <span class="bld">kirā</span>ti anussavatthe nipāto. Dibbena kira āyunā aṭṭīyathāti evamassa sambandho veditabbo. <span class="bld">Pageva kho panā</span>ti paṭhamataraṃyeva.</p>
- <p class="subhead">9. Paṭhamapāpaṇikasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para19"></a><a name="para19_an3"></a><span class="paranum">19</span>. Navame <span class="bld">pāpaṇiko</span>ti āpaṇiko, āpaṇaṃ ugghāṭetvā bhaṇḍavikkāyakassa vāṇijassetaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Abhabbo</span>ti abhājanabhūto. <span class="bld">Na</span> <a name="P2.0187"></a> <span class="bld">sakkaccaṃ kammantaṃ adhiṭṭhātī</span>ti yathā adhiṭṭhitaṃ suadhiṭṭhitaṃ hoti, evaṃ sayaṃ attapaccakkhaṃ karonto nādhiṭṭhāti. Tattha paccūsakāle padasaddena uṭṭhāya dīpaṃ jāletvā bhaṇḍaṃ pasāretvā anisīdanto pubbaṇhasamayaṃ na sakkaccaṃ kammantaṃ adhiṭṭhāti nāma. Ayaṃ hi yaṃ corā rattiṃ bhaṇḍaṃ haritvā ‘‘idaṃ amhākaṃ hatthato vissajjessāmā’’ti āpaṇaṃ gantvā appena agghena denti, yampi bahuverino manussā rattiṃ nagare vasitvā pātova āpaṇaṃ gantvā bhaṇḍaṃ gaṇhanti, yaṃ vā pana janapadaṃ gantukāmā manussā pātova āpaṇaṃ gantvā bhaṇḍaṃ kiṇanti, tappaccayassa lābhassa assāmiko hoti.</p>
- <p class="bodytext">Aññesaṃ bhojanavelāya pana bhuñjituṃ āgantvā pātova bhaṇḍaṃ paṭisāmetvā gharaṃ gantvā bhuñjitvā niddāyitvā sāyaṃ puna āpaṇaṃ āgacchanto <span class="bld">majjhanhikasamayaṃ na sakkaccaṃ kammantaṃ adhiṭṭhāti</span> nāma. So hi yaṃ corā pātova vissajjetuṃ na sampāpuṇiṃsu, divākāle pana paresaṃ asañcārakkhaṇe āpaṇaṃ gantvā appagghena denti, yañca bhojanavelāya puññavanto issarā ‘‘āpaṇato idañcidañca laddhuṃ vaṭṭatī’’ti pahiṇitvā āharāpenti, tappaccayassa lābhassa assāmiko hoti.</p>
- <p class="bodytext">Yāva yāmabherinikkhamanā pana antoāpaṇe dīpaṃ jālāpetvā anisīdanto <span class="bld">sāyanhasamayaṃ na sakkaccaṃ kammantaṃ adhiṭṭhāti</span> nāma. So hi yaṃ <a name="M2.0086"></a> corā pātopi divāpi vissajjetuṃ na sampāpuṇiṃsu<a name="V2.0088"></a>, sāyaṃ pana āpaṇaṃ gantvā appagghena denti, tappaccayassa lābhassa assāmiko hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na sakkaccaṃ samādhinimittaṃ adhiṭṭhātī</span>ti sakkaccakiriyāya samādhiṃ na samāpajjati. Ettha ca pātova cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇesu vattaṃ katvā senāsanaṃ pavisitvā yāva bhikkhācāravelā, tāva samāpattiṃ appetvā anisīdanto <span class="bld">pubbaṇhasamayaṃ na sakkaccaṃ samādhinimittaṃ adhiṭṭhāti</span> nāma. Pacchābhattaṃ pana piṇḍapātapaṭikkanto rattiṭṭhānadivāṭṭhānaṃ <a name="P2.0188"></a> pavisitvā yāva sāyanhasamayā samāpattiṃ appetvā anisīdanto <span class="bld">majjhanhikasamayaṃ na sakkaccaṃ samādhinimittaṃ adhiṭṭhāti</span> nāma. Sāyaṃ pana cetiyaṃ vanditvā therūpaṭṭhānaṃ katvā senāsanaṃ pavisitvā paṭhamayāmaṃ samāpattiṃ samāpajjitvā anisīdanto <span class="bld">sāyanhasamayaṃ na sakkaccaṃ samādhinimittaṃ adhiṭṭhāti</span> nāma. Sukkapakkho vuttapaṭipakkhanayeneva veditabbo. Apicettha ‘‘samāpattiṃ appetvā’’ti vuttaṭṭhāne samāpattiyā asati vipassanāpi vaṭṭati, samādhinimittanti ca samādhiārammaṇampi vaṭṭatiyeva. Vuttampi cetaṃ – ‘‘samādhipi samādhinimittaṃ, samādhārammaṇampi samādhinimitta’’nti.</p>
- <p class="subhead">10. Dutiyapāpaṇikasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para20"></a><a name="para20_an3"></a><span class="paranum">20</span>. Dasame <span class="bld">cakkhumā</span>ti paññācakkhunā cakkhumā hoti. <span class="bld">Vidhuro</span>ti visiṭṭhadhuro uttamadhuro ñāṇasampayuttena vīriyena samannāgato. <span class="bld">Nissayasampanno</span>ti avassayasampanno patiṭṭhānasampanno. <span class="bld">Paṇiya</span>nti vikkāyikabhaṇḍaṃ. <span class="bld">Ettakaṃ mūlaṃ bhavissati ettako udayo</span>ti tasmiṃ ‘‘evaṃ kītaṃ evaṃ vikkāyamāna’’nti vuttapaṇiye yena kayena taṃ kītaṃ, taṃ kayasaṅkhātaṃ mūlaṃ ettakaṃ bhavissati. Yo ca tasmiṃ vikkayamāne vikkayo, tasmiṃ vikkaye ettako udayo bhavissati, ettikā vaḍḍhīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kusalo hoti paṇiyaṃ ketuñca vikketuñcā</span>ti sulabhaṭṭhānaṃ gantvā kiṇanto dullabhaṭṭhānaṃ gantvā vikkiṇanto ca ettha kusalo nāma hoti, dasaguṇampi vīsatiguṇampi lābhaṃ labhati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aḍḍhā</span>ti <a name="M2.0087"></a> issarā bahunā nikkhittadhanena samannāgatā. <span class="bld">Mahaddhanā</span>ti vaḷañjanakavasena mahaddhanā<a name="V2.0089"></a>. <span class="bld">Mahābhogā</span>ti <a name="P2.0189"></a> upabhogaparibhogabhaṇḍena mahābhogā. <span class="bld">Paṭibalo</span>ti kāyabalena ceva ñāṇabalena ca samannāgatattā samattho. <span class="bld">Amhākañca kālena kālaṃ anuppadātu</span>nti amhākañca gahitadhanamūlikaṃ vaḍḍhiṃ kālena kālaṃ anuppadātuṃ. <span class="bld">Nipatantī</span>ti nimantenti. Nipātentītipi pāṭho, ayameva attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāyā</span>ti kusaladhammānaṃ sampādanatthāya paṭilābhatthāya. <span class="bld">Thāmavā</span>ti ñāṇathāmena samannāgato. <span class="bld">Daḷhaparakkamo</span>ti thirena ñāṇaparakkamena samannāgato. <span class="bld">Anikkhittadhuro</span>ti ‘‘aggamaggaṃ apāpuṇitvā imaṃ vīriyadhuraṃ na ṭhapessāmī’’ti evaṃ aṭṭhapitadhuro.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bahussutā</span>ti ekanikāyādivasena bahu buddhavacanaṃ sutaṃ etesanti bahussutā. <span class="bld">Āgatāgamā</span>ti eko nikāyo eko āgamo nāma, dve nikāyā dve āgamā nāma, pañca nikāyā pañca āgamā nāma, etesu āgamesu yesaṃ ekopi āgamo āgato paguṇo pavattito, te āgatāgamā nāma. <span class="bld">Dhammadharā</span>ti suttantapiṭakadharā. <span class="bld">Vinayadharā</span>ti vinayapiṭakadharā. <span class="bld">Mātikādharā</span>ti dvemātikādharā. <span class="bld">Paripucchatī</span>ti atthānatthaṃ kāraṇākāraṇaṃ pucchati. <span class="bld">Paripañhatī</span>ti ‘‘imaṃ nāma pucchissāmī’’ti aññāti tuleti pariggaṇhāti. Sesamettha uttānatthameva.</p>
- <p class="bodytext">Imasmiṃ <a name="P2.0190"></a> pana sutte paṭhamaṃ paññā āgatā, pacchā vīriyañca kalyāṇamittasevanā ca. Tattha paṭhamaṃ arahattaṃ patvā pacchā vīriyaṃ katvā kalyāṇamittā sevitabbāti na evaṃ attho daṭṭhabbo, desanāya nāma heṭṭhimena vā paricchedo hoti uparimena vā dvīhipi vā koṭīhi. Idha pana uparimena paricchedo veditabbo. Tasmā kathentena paṭhamaṃ kalyāṇamittaupanissayaṃ dassetvā majjhe vīriyaṃ dassetvā pacchā arahattaṃ kathetabbanti.</p>
- <p class="centered">Rathakāravaggo dutiyo.</p>
- <a name="an3_1_3"></a>
- <p class="chapter">3. Puggalavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Samiddhasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para21"></a><a name="para21_an3"></a><span class="paranum">21</span>. Tatiyassa <a name="V2.0090"></a><a name="M2.0088"></a> paṭhame jhānaphassaṃ paṭhamaṃ phusati, pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikarotīti <span class="bld">kāyasakkhi</span>. Diṭṭhantaṃ pattoti <span class="bld">diṭṭhippatto</span>. Saddahanto vimuttoti <span class="bld">saddhāvimutto. Khamatī</span>ti ruccati. <span class="bld">Abhikkantataro</span>ti atisundarataro. <span class="bld">Paṇītataro</span>ti atipaṇītataro. <span class="bld">Saddhindriyaṃ adhimattaṃ hotī</span>ti samiddhattherassa kira arahattamaggakkhaṇe saddhindriyaṃ dhuraṃ ahosi, sesāni cattāri sahajātindriyāni tasseva parivārāni ahesuṃ. Iti thero attanā paṭividdhamaggaṃ kathento evamāha. Mahākoṭṭhikattherassa pana arahattamaggakkhaṇe samādhindriyaṃ dhuraṃ ahosi, sesāni cattāri indriyāni tasseva parivārāni ahesuṃ. Tasmā sopi samādhindriyaṃ adhimattanti kathento attanā paṭividdhamaggameva kathesi. Sāriputtattherassa pana arahattamaggakkhaṇe paññindriyaṃ dhuraṃ ahosi. Sesāni cattāri indriyāni tasseva parivārāni ahesuṃ. Tasmā sopi paññindriyaṃ adhimattanti kathento attanā paṭividdhamaggameva kathesi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na</span> <a name="P2.0191"></a> <span class="bld">khvetthā</span>ti na kho ettha. <span class="bld">Ekaṃsena byākātu</span>nti ekantena byākarituṃ. <span class="bld">Arahattāya paṭipanno</span>ti arahattamaggasamaṅgiṃ dasseti. Evametasmiṃ sutte tīhipi therehi attanā paṭividdhamaggova kathito, sammāsambuddho pana bhummantareneva kathesi.</p>
- <p class="subhead">2. Gilānasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para22"></a><a name="para22_an3"></a><span class="paranum">22</span>. Dutiye <span class="bld">sappāyānī</span>ti hitāni vuddhikarāni. <span class="bld">Patirūpa</span>nti anucchavikaṃ. <span class="bld">Neva vuṭṭhāti tamhā ābādhā</span>ti iminā atekicchena vātāpamārādinā rogena samannāgato niṭṭhāpattagilāno kathito. <span class="bld">Vuṭṭhāti tamhā ābādhā</span>ti iminā khipitakakacchutiṇapupphakajarādibhedo appamattaābādho kathito. <span class="bld">Labhanto sappāyāni bhojanāni no alabhanto</span>ti iminā pana yesaṃ paṭijagganena phāsukaṃ hoti, sabbepi te ābādhā kathitā. Ettha ca <span class="bld">patirūpo upaṭṭhāko</span> nāma <a name="V2.0091"></a> gilānupaṭṭhākaaṅgehi samannāgato paṇḍito dakkho analaso veditabbo. <span class="bld">Gilānupaṭṭhāko anuññāto</span>ti bhikkhusaṅghena dātabboti anuññāto. Tasmiñhi gilāne attano dhammatāya yāpetuṃ asakkonte bhikkhusaṅghena <a name="M2.0089"></a> tassa bhikkhuno eko bhikkhu ca sāmaṇero ca ‘‘imaṃ paṭijaggathā’’ti apaloketvā dātabbā. Yāva pana te taṃ paṭijagganti, tāva gilānassa ca tesañca dvinnaṃ yenattho, sabbaṃ bhikkhusaṅghasseva bhāro.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aññepi gilānā upaṭṭhātabbā</span>ti itarepi dve gilānā upaṭṭhāpetabbā. Kiṃ kāraṇā? Yopi hi niṭṭhapattagilāno, so anupaṭṭhiyamāno ‘‘sace maṃ paṭijaggeyyuṃ, phāsukaṃ me bhaveyya. Na kho pana maṃ paṭijaggantī’’ti manopadosaṃ katvā apāye nibbatteyya. Paṭijaggiyamānassa panassa evaṃ hoti ‘‘bhikkhusaṅghena yaṃ kātabbaṃ, taṃ kataṃ. Mayhaṃ pana kammavipāko īdiso’’ti. So bhikkhusaṅghe mettaṃ <a name="P2.0192"></a> paccupaṭṭhāpetvā sagge nibbattissati. Yo pana appamattakena byādhinā samannāgato labhantopi alabhantopi vuṭṭhātiyeva, tassa vināpi bhesajjena vūpasamanabyādhi bhesajje kate khippataraṃ vūpasammati. So tato buddhavacanaṃ vā uggaṇhituṃ sakkhissati, samaṇadhammaṃ vā kātuṃ sakkhissati. Iminā kāraṇena ‘‘aññepi gilānā upaṭṭhātabbā’’ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Neva okkamatī</span>ti neva pavisati. <span class="bld">Niyāmaṃ kusalesu dhammesu sammatta</span>nti kusalesu dhammesu magganiyāmasaṅkhātaṃ sammattaṃ. Iminā padaparamo puggalo kathito. Dutiyavārena ugghaṭitaññū gahito sāsane nālakattherasadiso buddhantare ekavāraṃ paccekabuddhānaṃ santike ovādaṃ labhitvā paṭividdhapaccekabodhiñāṇo ca. Tatiyavārena vipañcitaññū puggalo kathito, neyyo pana tannissitova hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammadesanā anuññātā</span>ti māsassa aṭṭha vāre dhammakathā anuññātā. <span class="bld">Aññesampi dhammo desetabbo</span>ti itaresampi dhammo kathetabbo. Kiṃ kāraṇā? Padaparamassa hi imasmiṃ attabhāve dhammaṃ paṭivijjhituṃ asakkontassāpi anāgate paccayo bhavissati. Yo pana tathāgatassa rūpadassanaṃ labhantopi alabhantopi dhammavinayañca savanāya labhantopi alabhantopi dhammaṃ abhisameti, so alabhanto tāva abhisameti. Labhanto pana khippameva abhisamessatīti iminā kāraṇena <a name="M2.0090"></a> tesaṃ dhammo desetabbo. Tatiyassa pana punappunaṃ desetabbova.</p>
- <p class="subhead">3. Saṅkhārasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para23"></a><a name="para23_an3"></a><span class="paranum">23</span>. Tatiye <a name="V2.0092"></a> <span class="bld">sabyābajjha</span>nti sadukkhaṃ. <span class="bld">Kāyasaṅkhāra</span>nti kāyadvāre cetanārāsiṃ. <span class="bld">Abhisaṅkharotī</span>ti āyūhati rāsiṃ karoti piṇḍaṃ karoti. <span class="bld">Vacīmanodvāresu</span>pi eseva nayo. <span class="bld">Sabyābajjhaṃ loka</span>nti sadukkhaṃ lokaṃ. <span class="bld">Sabyābajjhā phassā phusantī</span>ti sadukkhā vipākaphassā phusanti. <span class="bld">Sabyābajjhaṃ</span> <a name="P2.0193"></a> <span class="bld">vedanaṃ vediyatī</span>ti sadukkhaṃ vipākavedanaṃ vediyati, sābādhaṃ nirassādanti attho. <span class="bld">Seyyathāpi sattā nerayikā</span>ti yathā niraye nibbattasattā ekantadukkhaṃ vedanaṃ vediyanti, evaṃ vediyatīti attho. Kiṃ pana tattha upekkhāvedanā natthīti? Atthi, dukkhavedanāya pana balavabhāvena sā abbohārikaṭṭhāne ṭhitā. Iti nirayova nirayassa upamaṃ katvā āhaṭo. Tatra paṭibhāgaupamā nāma kira esā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Seyyathāpi devā subhakiṇhā</span>ti idhāpi devalokova devalokassa upamaṃ katvā āhaṭo. Yasmā pana heṭṭhimesu brahmalokesu sappītikajjhānavipāko vattati, subhakiṇhesu nippītiko ekantasukhova, tasmā te aggahetvā subhakiṇhāva kathitā. Iti ayampi tatra paṭibhāgaupamā nāmāti veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vokiṇṇasukhadukkha</span>nti vomissakasukhadukkhaṃ. <span class="bld">Seyyathāpi manussā</span>ti manussānaṃ hi kālena sukhaṃ hoti, kālena dukkhaṃ. <span class="bld">Ekacce ca devā</span>ti kāmāvacaradevā. Tesampi kālena sukhaṃ hoti, kālena dukkhaṃ. Tesaṃ hi hīnatarānaṃ mahesakkhatarā devatā disvā āsanā vuṭṭhātabbaṃ hoti, maggā ukkamitabbaṃ, pārutavatthaṃ apanetabbaṃ, añjalikammaṃ kātabbanti taṃ sabbampi dukkhaṃ nāma hoti. <span class="bld">Ekacce ca vinipātikā</span>ti vemānikapetā. Te hi kālena sampattiṃ anubhavanti kālena kammanti vokiṇṇasukhadukkhāva honti. Iti imasmiṃ sutte tīṇi sucaritāni lokiyalokuttaramissakāni kathitānīti veditabbāni.</p>
- <p class="subhead">4. Bahukārasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para24"></a><a name="para24_an3"></a><span class="paranum">24</span>. Catutthe <a name="M2.0091"></a> <span class="bld">tayome, bhikkhave, puggalā</span>ti tayo ācariyapuggalā. <span class="bld">Puggalassa</span> <a name="P2.0194"></a> <span class="bld">bahukārā</span>ti antevāsikapuggalassa bahūpakārā. <span class="bld">Buddha</span>nti sabbaññubuddhaṃ. <span class="bld">Saraṇaṃ gato hotī</span>ti avassayaṃ <a name="V2.0093"></a> gato hoti. <span class="bld">Dhamma</span>nti satantikaṃ navalokuttaradhammaṃ. <span class="bld">Saṅgha</span>nti aṭṭhaariyapuggalasamūhaṃ. Idañca pana saraṇagamanaṃ aggahitasaraṇapubbassa akatābhinivesassa vasena vuttaṃ. Iti imasmiṃ sutte saraṇadāyako sotāpattimaggasampāpako arahattamaggasampāpakoti tayo ācariyā bahukārāti āgatā, pabbajjādāyako buddhavacanadāyako kammavācācariyo sakadāgāmimaggasampāpako anāgāmimaggasampāpakoti ime ācariyā na āgatā, kiṃ ete na bahukārāti? No, na bahukārā. Ayaṃ pana desanā duvidhena paricchinnā. Tasmā sabbepete bahukārā. Tesu saraṇagamanasmiṃyeva akatābhiniveso vaṭṭati, catupārisuddhisīlakasiṇaparikammavipassanāñāṇāni pana paṭhamamaggasannissitāni honti, upari dve maggā ca phalāni ca arahattamaggasannissitānīti veditabbāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Iminā puggalenā</span>ti iminā antevāsikapuggalena. <span class="bld">Na suppatikāraṃ vadāmī</span>ti patikāraṃ kātuṃ na sukaranti vadāmi. Abhivādanādīsu anekasatavāraṃ anekasahassavārampi hi pañcapatiṭṭhitena nipatitvā vandanto āsanā vuṭṭhāya paccuggacchanto diṭṭhadiṭṭhakkhaṇe añjaliṃ paggaṇhanto anucchavikaṃ sāmīcikammaṃ karonto divase divase cīvarasataṃ cīvarasahassaṃ piṇḍapātasataṃ piṇḍapātasahassaṃ dadamāno cakkavāḷapariyantena sabbaratanamayaṃ āvāsaṃ karonto sappinavanītādinānappakāraṃ bhesajjaṃ anuppadajjamāno neva sakkoti ācariyena katassa patikāraṃ nāma kātunti evamattho veditabbo.</p>
- <p class="subhead">5. Vajirūpamasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para25"></a><a name="para25_an3"></a><span class="paranum">25</span>. Pañcame <span class="bld">arukūpamacitto</span>ti purāṇavaṇasadisacitto. <span class="bld">Vijjūpamacitto</span>ti ittarakālobhāsanena vijjusadisacitto. <span class="bld">Vajirūpamacitto</span>ti <a name="P2.0195"></a> kilesānaṃ <a name="M2.0092"></a> mūlaghātakaraṇasamatthatāya vajirena sadisacitto. <span class="bld">Abhisajjatī</span>ti laggati. <span class="bld">Kuppatī</span>ti kopavasena kuppati. <span class="bld">Byāpajjatī</span>ti pakatibhāvaṃ pajahati, pūtiko hoti. <span class="bld">Patitthīyatī</span>ti thinabhāvaṃ thaddhabhāvaṃ āpajjati. <span class="bld">Kopa</span>nti dubbalakodhaṃ. <span class="bld">Dosa</span>nti dussanavasena tato balavataraṃ. <span class="bld">Appaccaya</span>nti atuṭṭhākāraṃ domanassaṃ. <span class="bld">Duṭṭhāruko</span>ti purāṇavaṇo. <span class="bld">Kaṭṭhenā</span>ti daṇḍakakoṭiyā. <span class="bld">Kaṭhalenā</span>ti kapālena. <span class="bld">Āsavaṃ detī</span>ti aparāparaṃ savati. Purāṇavaṇo hi attano dhammatāyeva pubbaṃ lohitaṃ yūsanti imāni tīṇi savati, ghaṭṭito pana tāni adhikataraṃ savati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evameva</span> <a name="V2.0094"></a> <span class="bld">kho</span>ti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – duṭṭhāruko viya hi kodhanapuggalo, tassa attano dhammatāya savanaṃ viya kodhanassapi attano dhammatāya uddhumātassa viya caṇḍikatassa caraṇaṃ, kaṭṭhena vā kaṭhalāya vā ghaṭṭanaṃ viya appamattaṃ vacanaṃ, bhiyyosomattāya savanaṃ viya ‘‘mādisaṃ nāma esa evaṃ vadatī’’ti bhiyyosomattāya uddhumāyanabhāvo daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rattandhakāratimisāya</span>nti rattiṃ cakkhuviññāṇuppattinivāraṇena andhabhāvakaraṇe bahalatame. <span class="bld">Vijjantarikāyā</span>ti vijjuppattikkhaṇe. Idhāpi idaṃ opammasaṃsandanaṃ – cakkhumā puriso viya hi yogāvacaro daṭṭhabbo, andhakāraṃ viya sotāpattimaggavajjhā kilesā, vijjusañcaraṇaṃ viya sotāpattimaggañāṇassa uppattikālo, vijjantarikāya cakkhumato purisassa samantā rūpadassanaṃ viya <a name="P2.0196"></a> sotāpattimaggakkhaṇe nibbānadassanaṃ, puna andhakārāvattharaṇaṃ viya sakadāgāmimaggavajjhā kilesā, puna vijjusañcaraṇaṃ viya sakadāgāmimaggañāṇassa uppādo, vijjantarikāya cakkhumato purisassa samantā rūpadassanaṃ viya sakadāgāmimaggakkhaṇe nibbānadassanaṃ, puna andhakārāvattharaṇaṃ viya anāgāmimaggavajjhā kilesā, puna vijjusañcaraṇaṃ viya anāgāmimaggañāṇassa uppādo, vijjantarikāya cakkhumato purisassa samantā rūpadassanaṃ viya anāgāmimaggakkhaṇe nibbānadassanaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vajirūpamacittatāyapi</span> <a name="M2.0093"></a> idaṃ opammasaṃsandanaṃ – vajiraṃ viya hi arahattamaggañāṇaṃ daṭṭhabbaṃ, maṇigaṇṭhipāsāṇagaṇṭhi viya arahattamaggavajjhā kilesā, vajirassa maṇigaṇṭhimpi vā pāsāṇagaṇṭhimpi vā vinivijjhitvā agamanabhāvassa natthitā viya arahattamaggañāṇena acchejjānaṃ kilesānaṃ natthibhāvo, vajirena nibbiddhavedhassa puna apatipūraṇaṃ viya arahattamaggena chinnānaṃ kilesānaṃ puna anuppādo daṭṭhabboti.</p>
- <p class="subhead">6. Sevitabbasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para26"></a><a name="para26_an3"></a><span class="paranum">26</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">sevitabbo</span>ti upasaṅkamitabbo. <span class="bld">Bhajitabbo</span>ti allīyitabbo. <span class="bld">Payirupāsitabbo</span>ti santike nisīdanavasena punappunaṃ upāsitabbo. <span class="bld">Sakkatvā garuṃ katvā</span>ti sakkārañceva garukārañca katvā. <span class="bld">Hīno hoti sīlenā</span>tiādīsu upādāyupādāya hīnatā veditabbā. Tattha yo hi pañca sīlāni rakkhati, so dasa sīlāni rakkhantena na sevitabbo<a name="V2.0095"></a>. Yo dasa sīlāni rakkhati, so catupārisuddhisīlaṃ rakkhantena na sevitabbo. <span class="bld">Aññatra anuddayā aññatra anukampā</span>ti ṭhapetvā anuddayañca anukampañca. Attano atthāyeva hi evarūpo puggalo na sevitabbo, anuddayānukampāvasena pana taṃ upasaṅkamituṃ vaṭṭati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sīlasāmaññagatānaṃ sata</span>nti sīlena samānabhāvaṃ gatānaṃ santānaṃ. <span class="bld">Sīlakathā</span> <a name="P2.0197"></a> <span class="bld">ca no bhavissatī</span>ti evaṃ samānasīlānaṃ amhākaṃ sīlameva ārabbha kathā bhavissati. <span class="bld">Sā ca no pavattinī bhavissatī</span>ti sā ca amhākaṃ kathā divasampi kathentānaṃ pavattissati na paṭihaññissati. <span class="bld">Sā ca no phāsu bhavissatī</span>ti sā ca divasampi pavattamānā sīlakathā amhākaṃ phāsuvihāro sukhavihāro bhavissati. <span class="bld">Samādhipaññākathāsu</span>pi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sīlakkhandha</span>nti sīlarāsiṃ. <span class="bld">Tattha tattha paññāya anuggahessāmī</span>ti ettha sīlassa asappāye anupakāradhamme vajjetvā sappāye upakāradhamme sevanto tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne sīlakkhandhaṃ paññāya anuggaṇhāti nāma. <span class="bld">Samādhipaññākkhandhesu</span>pi eseva nayo. <span class="bld">Nihīyatī</span>ti attano hīnataraṃ puggalaṃ sevanto khāraparissāvane āsittaudakaṃ viya satataṃ samitaṃ hāyati parihāyati. <span class="bld">Tulyasevī</span>ti attanā samānasevī. <span class="bld">Seṭṭhamupanama</span>nti seṭṭhaṃ <a name="M2.0094"></a> puggalaṃ oṇamanto. <span class="bld">Udeti khippa</span>nti khippameva vaḍḍhati. <span class="bld">Tasmā attano uttariṃ bhajethā</span>ti yasmā seṭṭhaṃ puggalaṃ upanamanto udeti khippaṃ, tasmā attano uttaritaraṃ visiṭṭhataraṃ bhajetha.</p>
- <p class="subhead">7. Jigucchitabbasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para27"></a><a name="para27_an3"></a><span class="paranum">27</span>. Sattame <span class="bld">jigucchitabbo</span>ti gūthaṃ viya jigucchitabbo. <span class="bld">Atha kho na</span>nti atha kho assa. <span class="bld">Kittisaddo</span>ti kathāsaddo. <span class="bld">Evameva kho</span>ti ettha gūthakūpo viya dussīlyaṃ daṭṭhabbaṃ. Gūthakūpe patitvā ṭhito dhammaniahi viya dussīlapuggalo. Gūthakūpato uddhariyamānena tena ahinā purisassa sarīraṃ āruḷhenāpi adaṭṭhabhāvo viya dussīlaṃ sevamānassāpi tassa kiriyāya akaraṇabhāvo. Sarīraṃ gūthena makkhetvā <a name="P2.0198"></a> ahinā gatakālo viya dussīlaṃ sevamānassa pāpakittisaddaabbhuggamanakālo veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tindukālāta</span>nti tindukarukkhaalātaṃ. <span class="bld">Bhiyyosomattāya cicciṭāyatī</span>ti taṃ hi jhāyamānaṃ pakatiyāpi <a name="V2.0096"></a> papaṭikāyo muñcantaṃ cicciṭāti ‘‘ciṭiciṭā’’ti saddaṃ karoti, ghaṭṭitaṃ pana adhimattaṃ karotīti attho. <span class="bld">Evameva kho</span>ti evamevaṃ kodhano attano dhammatāyapi uddhato caṇḍikato hutvā carati, appamattakaṃ pana vacanaṃ sutakāle ‘‘mādisaṃ nāma evaṃ vadati evaṃ vadatī’’ti atirekataraṃ uddhato caṇḍikato hutvā carati. <span class="bld">Gūthakūpo</span>ti gūthapuṇṇakūpo, gūtharāsiyeva vā. Opammasaṃsandanaṃ panettha purimanayeneva veditabbaṃ. <span class="bld">Tasmā evarūpo puggalo ajjhupekkhitabbo na sevitabbo</span>ti yasmā kodhano atiseviyamāno atiupasaṅkamiyamānopi kujjhatiyeva, ‘‘kiṃ iminā’’ti paṭikkamantepi kujjhatiyeva. Tasmā palālaggi viya ajjhupekkhitabbo na sevitabbo na bhajitabbo. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yo hi palālaggiṃ atiupasaṅkamitvā tappati, tassa sarīraṃ jhāyati. Yo atipaṭikkamitvā tappati, tassa sītaṃ na vūpasammati. Anupasaṅkamitvā apaṭikkamitvā pana majjhattabhāvena tappantassa sītaṃ vūpasammati, tasmā palālaggi viya kodhano puggalo majjhattabhāvena <a name="M2.0095"></a> ajjhupekkhitabbo, na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kalyāṇamitto</span>ti sucimitto. <span class="bld">Kalyāṇasahāyo</span>ti sucisahāyo. Sahāyā nāma sahagāmino saddhiṃcarā. <span class="bld">Kalyāṇasampavaṅko</span>ti kalyāṇesu sucipuggalesu sampavaṅko, tanninnatappoṇatappabbhāramānasoti attho.</p>
- <p class="subhead">8. Gūthabhāṇīsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para28"></a><a name="para28_an3"></a><span class="paranum">28</span>. Aṭṭhame <span class="bld">gūthabhāṇī</span>ti yo gūthaṃ viya duggandhakathaṃ katheti. <span class="bld">Pupphabhāṇī</span>ti <a name="P2.0199"></a> yo pupphāni viya sugandhakathaṃ katheti. <span class="bld">Madhubhāṇī</span>ti yo madhu viya madhurakathaṃ katheti. <span class="bld">Sabhaggato</span>ti sabhāya ṭhito. <span class="bld">Parisaggato</span>ti gāmaparisāya ṭhito. <span class="bld">Ñātimajjhagato</span>ti ñātīnaṃ majjhe ṭhito. <span class="bld">Pūgamajjhagato</span>ti seṇīnaṃ majjhe ṭhito. <span class="bld">Rājakulamajjhagato</span>ti rājakulassa majjhe mahāvinicchaye ṭhito. <span class="bld">Abhinīto</span>ti pucchanatthāyānīto. <span class="bld">Sakkhipuṭṭho</span>ti sakkhiṃ katvā pucchito. <span class="bld">Ehambho purisā</span>ti ālapanametaṃ. <span class="bld">Attahetu vā parahetu vā</span>ti attano vā parassa vā hatthapādādihetu vā dhanahetu vā. <span class="bld">Āmisakiñcikkhahetu vā</span>ti ettha <span class="bld">āmisa</span>nti lañjo adhippeto. <span class="bld">Kiñcikkha</span>nti yaṃ vā taṃ vā appamattakaṃ antamaso tittiriyavaṭṭakasappipiṇḍanavanītapiṇḍādimattakassa lañjassa hetūti attho. <span class="bld">Sampajānamusā bhāsitā hotī</span>ti jānantoyeva musāvādaṃ kattā hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nelā</span>ti <a name="V2.0097"></a> elaṃ vuccati doso, nāssa elanti nelā, niddosāti attho. ‘‘Nelaṅgo setapacchādo’’ti (udā. 65) ettha vuttasīlaṃ viya. <span class="bld">Kaṇṇasukhā</span>ti byañjanamadhuratāya kaṇṇānaṃ sukhā, sūcivijjhanaṃ viya kaṇṇasūlaṃ na janeti. Atthamadhuratāya sakalasarīre kopaṃ ajanetvā pemaṃ janetīti <span class="bld">pemanīyā</span>. Hadayaṃ gacchati appaṭihaññamānā sukhena cittaṃ pavisatīti <span class="bld">hadayaṅgamā</span>. Guṇaparipuṇṇatāya pure bhavāti <span class="bld">porī</span>. Pure saṃvaḍḍhanārī viya sukumārātipi porī. Purassa esātipi porī. Purassa esāti nagaravāsīnaṃ kathāti attho. Nagaravāsino <a name="P2.0200"></a> hi yuttakathā honti<a name="M2.0096"></a>, pitimattaṃ pitāti, mātimattaṃ mātāti, bhātimattaṃ bhātāti vadanti. Evarūpī kathā bahuno janassa kantā hotīti <span class="bld">bahujanakantā</span>. Kantabhāveneva bahuno janassa manāpā cittavuddhikarāti <span class="bld">bahujanamanāpā</span>.</p>
- <p class="subhead">9. Andhasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para29"></a><a name="para29_an3"></a><span class="paranum">29</span>. Navame <span class="bld">cakkhu na hotī</span>ti paññācakkhu na hoti. <span class="bld">Phātiṃ kareyyā</span>ti phītaṃ vaḍḍhitaṃ kareyya. <span class="bld">Sāvajjānavajje</span>ti sadosaniddose. <span class="bld">Hīnappaṇīte</span>ti adhamuttame. <span class="bld">Kaṇhasukkasappaṭibhāge</span>ti kaṇhasukkāyeva aññamaññaṃ paṭibāhanato paṭipakkhavasena sappaṭibhāgāti vuccanti. Ayaṃ panettha saṅkhepo – kusale dhamme ‘‘kusalā dhammā’’ti jāneyya, akusale dhamme ‘‘akusalā dhammā’’ti jāneyya. Sāvajjādīsupi eseva nayo. Kaṇhasukkasappaṭibhāgesu pana kaṇhadhamme ‘‘sukkasappaṭibhāgā’’ti jāneyya, sukkadhamme ‘‘kaṇhasappaṭibhāgā’’ti yena paññācakkhunā jāneyya, tathārūpampissa cakkhu na hotīti. Iminā nayena sesavāresupi attho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na ceva bhogā tathārūpā</span>ti tathājātikā bhogāpissa na honti. <span class="bld">Na ca puññāni kubbatī</span>ti puññāni ca na karoti. Ettāvatā bhoguppādanacakkhuno ca puññakaraṇacakkhuno ca abhāvo vutto. <span class="bld">Ubhayattha kaliggāho</span>ti idhaloke ca paraloke cāti ubhayasmimpi aparaddhaggāho, parājayaggāho hotīti attho. Atha vā <span class="bld">ubhayattha kaliggāho</span>ti ubhayesampi diṭṭhadhammikasamparāyikānaṃ atthānaṃ kaliggāho, parājayaggāhoti attho. <span class="bld">Dhammādhammenā</span>ti dasakusalakammapathadhammenapi dasaakusalakammapathaadhammenapi. <span class="bld">Saṭho</span>ti kerāṭiko. <span class="bld">Bhogāni pariyesatī</span>ti bhoge gavesati. <span class="bld">Theyyena</span> <a name="P2.0201"></a> <span class="bld">kūṭakammena, musāvādena cūbhaya</span>nti theyyādīsu ubhayena pariyesatīti attho. Kathaṃ? Theyyena kūṭakammena ca pariyesati, theyyena musāvādena ca pariyesati<a name="V2.0098"></a>, kūṭakammena musāvādena ca pariyesati. <span class="bld">Saṅghātu</span>nti saṅgharituṃ. <span class="bld">Dhammaladdhehī</span>ti dasakusalakammapathadhammaṃ akopetvā laddhehi. <span class="bld">Uṭṭhānādhigata</span>nti vīriyena <a name="M2.0097"></a> adhigataṃ. <span class="bld">Abyagghamānaso</span>ti nibbicikicchacitto. <span class="bld">Bhaddakaṃ ṭhāna</span>nti seṭṭhaṃ devaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Na socatī</span>ti yasmiṃ ṭhāne antosokena na socati.</p>
- <p class="subhead">10. Avakujjasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para30"></a><a name="para30_an3"></a><span class="paranum">30</span>. Dasame <span class="bld">avakujjapañño</span>ti adhomukhapañño. <span class="bld">Ucchaṅgapañño</span>ti ucchaṅgasadisapañño. <span class="bld">Puthupañño</span>ti vitthārikapañño. <span class="bld">Ādikalyāṇa</span>ntiādīsu <span class="bld">ādī</span>ti pubbapaṭṭhapanā. <span class="bld">Majjha</span>nti kathāvemajjhaṃ. <span class="bld">Pariyosāna</span>nti sanniṭṭhānaṃ. Itissa te dhammaṃ kathentā pubbapaṭṭhapanepi kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā kathenti, vemajjhepi pariyosānepi. Ettha ca atthi desanāya ādimajjhapariyosānāni, atthi sāsanassa. Tattha desanāya tāva catuppadikagāthāya paṭhamapadaṃ ādi, dve padāni majjhaṃ, avasānapadaṃ pariyosānaṃ. Ekānusandhikassa suttassa nidānaṃ ādi, anusandhi majjhaṃ, idamavocāti appanā pariyosānaṃ. Anekānusandhikassa paṭhamo anusandhi ādi, tato paraṃ eko vā aneke vā majjhaṃ, pacchimo pariyosānaṃ. Ayaṃ tāva desanāya nayo. Sāsanassa pana sīlaṃ ādi, samādhi majjhaṃ, vipassanā pariyosānaṃ. Samādhi vā ādi, vipassanā majjhaṃ, maggo pariyosānaṃ. Vipassanā vā ādi, maggo majjhaṃ, phalaṃ pariyosānaṃ. Maggo vā ādi, phalaṃ majjhaṃ, nibbānaṃ pariyosānaṃ. Dve dve vā kayiramāne sīlasamādhayo ādi, vipassanāmaggā majjhaṃ, phalanibbānāni pariyosānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sāttha</span>nti <a name="P2.0202"></a> sātthakaṃ katvā desenti. <span class="bld">Sabyañjana</span>nti akkharapāripūriṃ katvā desenti. <span class="bld">Kevalaparipuṇṇa</span>nti sakalaparipuṇṇaṃ anūnaṃ katvā desenti. <span class="bld">Parisuddha</span>nti parisuddhaṃ nijjaṭaṃ niggaṇṭhiṃ katvā desenti. <span class="bld">Brahmacariyaṃ pakāsentī</span>ti evaṃ desentā ca seṭṭhacariyabhūtaṃ sikkhattayasaṅgahitaṃ ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ pakāsenti. <span class="bld">Neva ādiṃ manasi karotī</span>ti neva pubbapaṭṭhapanaṃ manasi karoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kumbho</span>ti ghaṭo. <span class="bld">Nikujjo</span>ti adhomukho ṭhapito. <span class="bld">Evameva kho</span>ti ettha kumbho nikujjo viya avakujjapañño puggalo daṭṭhabbo, udakāsiñcanakālo <a name="M2.0098"></a> viya dhammadesanāya laddhakālo, udakassa <a name="V2.0099"></a> vivaṭṭanakālo viya tasmiṃ āsane nisinnassa uggahetuṃ asamatthakālo, udakassa asaṇṭhānakālo viya vuṭṭhahitvā asallakkhaṇakālo veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ākiṇṇānī</span>ti pakkhittāni. <span class="bld">Satisammosāya pakireyyā</span>ti muṭṭhassatitāya vikireyya. <span class="bld">Evameva kho</span>ti ettha ucchaṅgo viya ucchaṅgapañño puggalo daṭṭhabbo, nānākhajjakāni viya nānappakāraṃ buddhavacanaṃ, ucchaṅge nānākhajjakāni khādantassa nisinnakālo viya tasmiṃ āsane nisinnassa uggaṇhanakālo, vuṭṭhahantassa satisammosā pakiraṇakālo viya tasmā āsanā vuṭṭhāya gacchantassa asallakkhaṇakālo veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ukkujjo</span>ti uparimukho ṭhapito. <span class="bld">Saṇṭhātī</span>ti patiṭṭhahati. <span class="bld">Evameva kho</span>ti ettha uparimukho ṭhapito kumbho viya puthupañño puggalo daṭṭhabbo, udakassa āsittakālo viya desanāya <a name="P2.0203"></a> laddhakālo, udakassa saṇṭhānakālo viya tattha nisinnassa uggaṇhanakālo, no vivaṭṭanakālo viya vuṭṭhāya gacchantassa sallakkhaṇakālo veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dummedho</span>ti nippañño. <span class="bld">Avicakkhaṇo</span>ti saṃvidahanapaññāya rahito. <span class="bld">Gantā</span>ti gamanasīlo. <span class="bld">Seyyo etena vuccatī</span>ti etasmā puggalā uttaritaroti vuccati. <span class="bld">Dhammānudhammappaṭipanno</span>ti navalokuttaradhammassa anudhammaṃ saha sīlena pubbabhāgapaṭipadaṃ paṭipanno. <span class="bld">Dukkhassā</span>ti vaṭṭadukkhassa. <span class="bld">Antakaro siyā</span>ti koṭikaro paricchedakaro parivaṭumakaro bhaveyyāti.</p>
- <p class="centered">Puggalavaggo tatiyo.</p>
- <a name="an3_1_4"></a>
- <p class="chapter">4. Devadūtavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Sabrahmakasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para31"></a><a name="para31_an3"></a><span class="paranum">31</span>. Catutthassa <a name="V2.0100"></a> paṭhame <span class="bld">ajjhāgāre</span>ti sake ghare. <span class="bld">Pūjitā hontī</span>ti yaṃ ghare atthi, tena paṭijaggitā gopitā honti. Iti mātāpitupūjakāni kulāni mātāpitūhi sabrahmakānīti pakāsetvā idāni nesaṃ <a name="M2.0099"></a> sapubbācariyakādibhāvaṃ pakāsento <span class="bld">sapubbācariyakānī</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">brahmā</span>tiādīni tesaṃ brahmādibhāvasādhanatthaṃ vuttāni. <span class="bld">Bahukārā</span>ti puttānaṃ bahūpakārā. <span class="bld">Āpādakā</span>ti jīvitassa āpādakā. Puttakānaṃ hi mātāpitūhi jīvitaṃ āpāditaṃ pālitaṃ ghaṭitaṃ anuppabandhena pavattitaṃ. <span class="bld">Posakā</span>ti hatthapāde vaḍḍhetvā hadayalohitaṃ pāyetvā posetāro. <span class="bld">Imassa lokassa dassetāro</span>ti puttānaṃ hi imasmiṃ loke iṭṭhāniṭṭhārammaṇassa <a name="P2.0204"></a> dassanaṃ nāma mātāpitaro nissāya jātanti imassa lokassa dassetāro nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Brahmāti mātāpitaro</span>ti seṭṭhādhivacanaṃ. Yathā brahmuno catasso bhāvanā avijahitā honti mettā karuṇā muditā upekkhāti, evameva mātāpitūnaṃ puttakesu catasso bhāvanā avijahitā honti. Tā tasmiṃ tasmiṃ kāle veditabbā – kucchigatasmiṃ hi dārake ‘‘kadā nu kho puttakaṃ arogaṃ paripuṇṇaṅgapaccaṅgaṃ passissāmā’’ti mātāpitūnaṃ mettacittaṃ uppajjati. Yadā panesa mando uttānaseyyako ūkāhi vā maṅkulādīhi pāṇakehi daṭṭho dukkhaseyyāya vā pana pīḷito parodati viravati, tadāssa saddaṃ sutvā mātāpitūnaṃ kāruññaṃ uppajjati, ādhāvitvā vidhāvitvā kīḷanakāle pana lobhanīyavayasmiṃ vā ṭhitakāle dārakaṃ oloketvā mātāpitūnaṃ cittaṃ sappimaṇḍe pakkhittasatavihatakappāsapicupaṭalaṃ viya mudukaṃ hoti āmoditaṃ pamoditaṃ, tadā tesaṃ muditā labbhati. Yadā panesa putto dārābharaṇaṃ paccupaṭṭhāpetvā pāṭiyekkaṃ agāraṃ ajjhāvasati, tadā mātāpitūnaṃ ‘‘sakkoti dāni no puttako attano dhammatāya yāpetu’’nti majjhattabhāvo uppajjati, tasmiṃ kāle upekkhā labbhatīti iminā kāraṇena ‘‘brahmāti mātāpitaro’’ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pubbācariyāti</span> <a name="V2.0101"></a> <span class="bld">vuccare</span>ti mātāpitaro hi jātakālato paṭṭhāya ‘‘evaṃ nisīda, evaṃ tiṭṭha, evaṃ gaccha, evaṃ saya, evaṃ khāda, evaṃ bhuñja, ayaṃ te, tātāti vattabbo, ayaṃ bhātikāti, ayaṃ bhaginīti, idaṃ nāma kātuṃ vaṭṭati, idaṃ na vaṭṭati, asukaṃ nāma upasaṅkamituṃ vaṭṭati, asukaṃ na vaṭṭatī’’ti gāhāpenti sikkhāpenti. Athāparabhāge <a name="P2.0205"></a> aññe ācariyā hatthisippaassasipparathasippadhanusippatharusippamuddāgaṇanādīni sikkhāpenti. Añño <a name="M2.0100"></a> saraṇāni deti, añño sīlesu patiṭṭhāpeti, añño pabbājeti, añño buddhavacanaṃ uggaṇhāpeti, añño upasampādeti, añño sotāpattimaggādīni pāpeti. Iti sabbepi te pacchācariyā nāma honti, mātāpitaro pana sabbapaṭhamā, tenāha – ‘‘pubbācariyāti vuccare’’ti. Tattha <span class="bld">vuccare</span>ti vuccanti kathiyanti. <span class="bld">Āhuneyyā ca puttāna</span>nti puttānaṃ āhutaṃ pāhutaṃ abhisaṅkhataṃ annapānādiṃ arahanti, anucchavikā taṃ paṭiggahetuṃ. Tasmā ‘‘āhuneyyā ca puttāna’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Pajāya anukampakā</span>ti paresaṃ pāṇe acchinditvāpi attano pajaṃ paṭijagganti gopāyanti. Tasmā ‘‘pajāya anukampakā’’ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Namasseyyā</span>ti namo kareyya. <span class="bld">Sakkareyyā</span>ti sakkārena paṭimāneyya. Idāni taṃ sakkāraṃ dassento ‘‘annenā’’tiādimāha. Tattha <span class="bld">annenā</span>ti yāgubhattakhādanīyena. <span class="bld">Pānenā</span>ti aṭṭhavidhapānena. <span class="bld">Vatthenā</span>ti nivāsanapārupanakena vatthena. <span class="bld">Sayanenā</span>ti mañcapīṭhānuppadānena. <span class="bld">Ucchādanenā</span>ti duggandhaṃ paṭivinodetvā sugandhakaraṇucchādanena. <span class="bld">Nhāpanenā</span>ti sīte uṇhodakena, uṇhe sītodakena gattāni parisiñcitvā nhāpanena. <span class="bld">Pādānaṃ dhovanenā</span>ti uṇhodakasītodakehi pādadhovanena ceva telamakkhanena ca. <span class="bld">Peccā</span>ti paralokaṃ gantvā. <span class="bld">Sagge pamodatī</span>ti idha tāva mātāpitūsu pāricariyaṃ disvā pāricariyakāraṇā taṃ paṇḍitamanussā idheva pasaṃsanti<a name="P2.0206"></a>, paralokaṃ pana gantvā sagge ṭhito so mātāpituupaṭṭhāko dibbasampattīhi āmodati pamodatīti.</p>
- <p class="subhead">2. Ānandasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para32"></a><a name="para32_an3"></a><span class="paranum">32</span>. Dutiye <span class="bld">tathārūpo</span>ti tathājātiko. <span class="bld">Samādhipaṭilābho</span>ti cittekaggatālābho. <span class="bld">Imasmiṃ ca saviññāṇake</span>ti ettha attano ca parassa cāti ubhayesampi kāyo saviññāṇakaṭṭhena ekato katvā imasminti vutto. <span class="bld">Ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā</span>ti ahaṅkāradiṭṭhi ca mamaṅkārataṇhā ca mānānusayo <a name="V2.0102"></a> cāti attano ca parassa <a name="M2.0101"></a> ca kilesā. <span class="bld">Nāssū</span>ti na bhaveyyuṃ. <span class="bld">Bahiddhā ca sabbanimittesū</span>ti rūpanimittaṃ, saddanimittaṃ, gandhanimittaṃ, rasanimittaṃ, phoṭṭhabbanimittaṃ, sassatādinimittaṃ, puggalanimittaṃ dhammanimittanti evarūpesu ca bahiddhā sabbanimittesu. <span class="bld">Cetovimuttiṃ paññāvimutti</span>nti phalasamādhiñceva phalañāṇañca. <span class="bld">Siyā</span>ti bhaveyya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Idhānanda, bhikkhuno</span>ti, ānanda, imasmiṃ sāsane bhikkhuno. <span class="bld">Etaṃ santaṃ etaṃ paṇīta</span>nti nibbānaṃ dassento āha. Nibbānaṃ hi kilesānaṃ santatāya santaṃ nāma, nibbānaṃ santanti samāpattiṃ appetvāva divasampi nisinnassa cittuppādo santanteva pavattatītipi santaṃ. <span class="bld">Paṇīta</span>nti samāpattiṃ appetvā nisinnassāpi cittuppādo paṇītanteva pavattatīti nibbānaṃ paṇītaṃ nāma. <span class="bld">Sabbasaṅkhārasamatho</span>tiādīnipi tasseva vevacanāni. ‘‘Sabbasaṅkhārasamatho’’ti samāpattiṃ appetvā nisinnassa hi divasabhāgampi cittuppādo sabbasaṅkhārasamathoteva pavattati…pe… tathā tīsu bhavesu vānasaṅkhātāya taṇhāya abhāvena nibbānanti laddhanāme tasmiṃ samāpattiṃ <a name="P2.0207"></a> appetvā nisinnassa cittuppādo nibbānaṃ nibbānanteva pavattatīti sabbasaṅkhārasamathotiādīni nāmāni labhati. Imasmiṃ pana aṭṭhavidhe ābhogasamannāhāre imasmiṃ ṭhāne ekopi labbhati, dvepi sabbepi labbhanteva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅkhāyā</span>ti ñāṇena jānitvā. <span class="bld">Paroparānī</span>ti parāni ca oparāni ca. Paraattabhāvasakaattabhāvāni hi parāni ca oparāni cāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Yassā</span>ti yassa arahato. <span class="bld">Iñjita</span>nti rāgiñjitaṃ dosamohamānadiṭṭhikilesaduccaritiñjitanti imāni satta iñjitāni calitāni phanditāni. <span class="bld">Natthi kuhiñcī</span>ti katthaci ekārammaṇepi natthi. <span class="bld">Santo</span>ti paccanīkakilesānaṃ santatāya santo. <span class="bld">Vidhūmo</span>ti kāyaduccaritādidhūmavirahito. <span class="bld">Anīgho</span>ti rāgādiīghavirahito. <span class="bld">Nirāso</span>ti nittaṇho. <span class="bld">Atārī</span>ti tiṇṇo uttiṇṇo samatikkanto. <span class="bld">So</span>ti so arahaṃ khīṇāsavo. <span class="bld">Jātijara</span>nti ettha jātijarāgahaṇeneva byādhimaraṇampi gahitamevāti veditabbaṃ. Iti suttantepi gāthāyapi arahattaphalasamāpattiyeva kathitāti.</p>
- <p class="subhead">3. Sāriputtasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para33"></a><a name="para33_an3"></a><span class="paranum">33</span>. Tatiye <a name="M2.0102"></a> <span class="bld">saṃkhittenā</span>ti mātikāṭhapanena. <span class="bld">Vitthārenā</span>ti ṭhapitamātikāvibhajanena. <span class="bld">Saṃkhittavitthārenā</span>ti <a name="V2.0103"></a> kāle saṃkhittena kāle vitthārena. <span class="bld">Aññātāro ca dullabhā</span>ti paṭivijjhanakapuggalā pana dullabhā. Idaṃ bhagavā ‘‘sāriputtattherassa ñāṇaṃ ghaṭṭemī’’ti adhippāyena kathesi. Taṃ sutvā thero kiñcāpi ‘‘ahaṃ, bhante, ājānissāmī’’ti na vadati, adhippāyena pana ‘‘vissatthā tumhe, bhante, desetha, ahaṃ tumhehi desitaṃ dhammaṃ nayasatena nayasahassena paṭivijjhissāmi, mamesa bhāro hotū’’ti satthāraṃ desanāya ussāhento <span class="bld">etassa bhagavā kālo</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext">Athassa satthā <span class="bld">tasmātihā</span>ti desanaṃ ārabhi. Tattha <span class="bld">imasmiñca saviññāṇake</span>tiādi vuttanayameva. <span class="bld">Acchecchi</span> <a name="P2.0208"></a> <span class="bld">taṇha</span>nti maggañāṇasatthena taṇhaṃ chindi. <span class="bld">Vivattayi saṃyojana</span>nti dasavidhampi saṃyojanaṃ samūlakaṃ ubbattetvā chaḍḍesi. <span class="bld">Sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā</span>ti sammā upāyena sammā paṭipattiyā navavidhassa mānassa pahānābhisamayena vaṭṭadukkhassa antamakāsi. <span class="bld">Idañca pana metaṃ, sāriputta, sandhāya bhāsita</span>nti, sāriputta, mayā pārāyane udayapañhe idaṃ phalasamāpattimeva sandhāya etaṃ bhāsitaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Idāni yaṃ taṃ bhagavatā bhāsitaṃ, taṃ dassento <span class="bld">pahānaṃ kāmasaññāna</span>ntiādi āraddhaṃ. Udayapañhe ca etaṃ padaṃ ‘‘pahānaṃ kāmacchandāna’’nti (su. ni. 1112; cūḷani. udayamāṇavapucchāniddeso 75) āgataṃ, idha pana aṅguttarabhāṇakehi ‘‘kāmasaññāna’’nti āropitaṃ. Tattha byañjanameva nānaṃ, attho pana ekoyeva. <span class="bld">Kāmasaññāna</span>nti kāme ārabbha uppannasaññānaṃ, aṭṭhahi vā lobhasahagatacittehi sahajātasaññānaṃ. <span class="bld">Domanassāna cūbhaya</span>nti etāsañca kāmasaññānaṃ cetasikadomanassānañcāti ubhinnampi pahānaṃ paṭippassaddhipahānasaṅkhātaṃ arahattaphalaṃ aññāvimokkhaṃ pabrūmīti attho. Niddese pana ‘‘kāmacchandassa ca domanassassa ca ubhinnaṃ pahānaṃ vūpasamaṃ paṭinissaggaṃ paṭippassaddhiṃ amataṃ nibbāna’’nti (cūḷani. udayamāṇavapucchāniddeso 75) vuttaṃ, taṃ atthuddhāravasena vuttaṃ. Pahānanti hi khīṇākārasaṅkhāto vūpasamopi vuccati, kilese paṭinissajjanto maggopi, kilesapaṭippassaddhisaṅkhātaṃ phalampi<a name="M2.0103"></a>, yaṃ āgamma kilesā pahīyanti, taṃ amataṃ nibbānampi. Tasmā tattha tāni padāni āgatāni. ‘‘Aññāvimokkhaṃ pabrūmī’’ti vacanato pana arahattaphalameva adhippetaṃ. <span class="bld">Thinassa</span> <a name="P2.0209"></a> <span class="bld">ca panūdana</span>ntipi thinassa ca panūdanante uppannattā arahattaphalameva adhippetaṃ<a name="V2.0104"></a>. <span class="bld">Kukkuccānaṃ nivāraṇa</span>nti kukkuccanivāraṇassa maggassa anantaraṃ uppannattā phalameva adhippetaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upekkhāsatisaṃsuddha</span>nti catutthajjhānike phale uppannāya upekkhāya ca satiyā ca saṃsuddhaṃ. <span class="bld">Dhammatakkapurejava</span>nti dhammatakko vuccati sammāsaṅkappo, so ādito hoti, purato hoti, pubbaṅgamo hoti aññāvimokkhassāti dhammatakkapurejavo. Taṃ dhammatakkapurejavaṃ. <span class="bld">Aññāvimokkha</span>nti aññindriyapariyosāne uppannaṃ vimokkhaṃ, aññāya vā vimokkhaṃ aññāvimokkhaṃ, paññāvimuttanti attho. <span class="bld">Avijjāya pabhedana</span>nti avijjāya pabhedanante uppannattā, avijjāya pabhedanasaṅkhātaṃ vā nibbānaṃ ārabbha uppannattā evaṃladdhanāmaṃ arahattaphalameva. Iti sabbehipi imehi pahānantiādīhi padehi arahattaphalameva pakāsitanti veditabbaṃ.</p>
- <p class="subhead">4. Nidānasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para34"></a><a name="para34_an3"></a><span class="paranum">34</span>. Catutthe <span class="bld">nidānānī</span>ti kāraṇāni. <span class="bld">Kammāna</span>nti vaṭṭagāmikammānaṃ. <span class="bld">Lobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāyā</span>ti lubbhanapalubbhanasabhāvo lobho vaṭṭagāmikammānaṃ samudayāya piṇḍakaraṇatthāya nidānaṃ kāraṇaṃ paccayoti attho. <span class="bld">Doso</span>ti dussanapadussanasabhāvo doso. <span class="bld">Moho</span>ti muyhanapamuyhanasabhāvo moho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Lobhapakata</span>nti lobhena pakataṃ, lobhābhibhūtena luddhena hutvā katakammanti attho. Lobhato jātanti <span class="bld">lobhajaṃ</span>. Lobho nidānamassāti <span class="bld">lobhanidānaṃ</span>. Lobho samudayo assāti <span class="bld">lobhasamudayaṃ</span>. Samudayoti paccayo, lobhapaccayanti attho. <span class="bld">Yatthassa attabhāvo nibbattatī</span>ti yasmiṃ ṭhāne assa lobhajakammavato <a name="P2.0210"></a> puggalassa attabhāvo nibbattati, khandhā pātubhavanti. <span class="bld">Tattha taṃ kammaṃ vipaccatī</span>ti tesu khandhesu taṃ kammaṃ vipaccati. <span class="bld">Diṭṭhe vā dhamme</span>tiādi yasmā taṃ kammaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ vā hoti upapajjavedanīyaṃ vā aparapariyāyavedanīyaṃ vā, tasmā taṃ pabhedaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Sesadvayepi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Akhaṇḍānī</span>ti <a name="M2.0104"></a> abhinnāni. <span class="bld">Apūtīnī</span>ti pūtibhāvena abījattaṃ appattāni. <span class="bld">Avātātapahatānī</span>ti <a name="V2.0105"></a> na vātena na ca ātapena hatāni. <span class="bld">Sārādānī</span>ti gahitasārāni sāravantāni na nissārāni. <span class="bld">Sukhasayitānī</span>ti sannicayabhāvena sukhaṃ sayitāni. <span class="bld">Sukhette</span>ti maṇḍakhette. <span class="bld">Suparikammakatāya bhūmiyā</span>ti naṅgalakasanena ceva aṭṭhadantakena ca suṭṭhu parikammakatāya khettabhūmiyā. <span class="bld">Nikkhittānī</span>ti ṭhapitāni ropitāni. <span class="bld">Anuppaveccheyyā</span>ti anuppaveseyya. <span class="bld">Vuddhi</span>ntiādīsu uddhaggamanena <span class="bld">vuddhiṃ,</span> heṭṭhā mūlappatiṭṭhānena <span class="bld">virūḷhiṃ,</span> samantā vitthārikabhāvena <span class="bld">vepullaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Yaṃ panettha <span class="bld">diṭṭhe vā dhamme</span>tiādi vuttaṃ, tattha asammohatthaṃ imasmiṃ ṭhāne kammavibhatti nāma kathetabbā. Suttantikapariyāyena hi ekādasa kammāni vibhattāni. Seyyathidaṃ – diṭṭhadhammavedanīyaṃ upapajjavedanīyaṃ aparapariyāyavedanīyaṃ, yaggarukaṃ yabbahulaṃ yadāsannaṃ kaṭattā vā pana kammaṃ, janakaṃ upatthambhakaṃ upapīḷakaṃ upaghātakanti. Tattha ekajavanavīthiyaṃ sattasu cittesu kusalā vā akusalā vā paṭhamajavanacetanā <span class="bld">diṭṭhadhammavedanīyakammaṃ</span> nāma. Taṃ imasmiṃyeva attabhāve vipākaṃ deti <a name="P2.0211"></a> kākavaḷiyapuṇṇaseṭṭhīnaṃ viya kusalaṃ, nandayakkhanandamāṇavakanandagoghātakakokāliyasuppabuddhadevadattaciñcamāṇavikānaṃ viya ca akusalaṃ. Tathā asakkontaṃ pana ahosikammaṃ nāma hoti, avipākaṃ sampajjati. Taṃ migaluddakopamāya sādhetabbaṃ. Yathā hi migaluddakena migaṃ disvā dhanuṃ ākaḍḍhitvā khitto saro sace na virajjhati, taṃ migaṃ tattheva pāteti, atha naṃ migaluddako niccammaṃ katvā khaṇḍākhaṇḍikaṃ chetvā maṃsaṃ ādāya puttadāraṃ tosento gacchati. Sace pana virajjhati, migo palāyitvā puna taṃ disaṃ na oloketi. Evaṃ sampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Sarassa avirajjhitvā migavijjhanaṃ viya hi diṭṭhadhammavedanīyassa kammassa vipākavārapaṭilābho, avijjhanaṃ viya avipākabhāvāya sampajjananti.</p>
- <p class="bodytext">Atthasādhikā pana sattamajavanacetanā <span class="bld">upapajjavedanīyakammaṃ</span> nāma. Taṃ anantare attabhāve vipākaṃ deti. Taṃ panetaṃ kusalapakkhe aṭṭhasamāpattivasena, akusalapakkhe pañcānantariyakammavasena veditabbaṃ. Tattha aṭṭhasamāpattilābhī ekāya samāpattiyā brahmaloke nibbattati. Pañcannampi ānantariyānaṃ kattā ekena kammena niraye nibbattati, sesasamāpattiyo <a name="M2.0105"></a> ca kammāni ca ahosikammabhāvaṃyeva āpajjanti, avipākāni honti. Ayampi attho purimaupamāyayeva dīpetabbo.</p>
- <p class="bodytext">Ubhinnaṃ <a name="V2.0106"></a> antare pana pañcajavanacetanā <span class="bld">aparapariyāyavedanīyakammaṃ</span> nāma. Taṃ anāgate yadā okāsaṃ labhati, tadā vipākaṃ deti. Sati saṃsārappavattiyā ahosikammaṃ nāma na hoti. Taṃ sabbaṃ sunakhaluddakena dīpetabbaṃ. Yathā hi sunakhaluddakena migaṃ disvā sunakho vissajjito migaṃ anubandhitvā yasmiṃ ṭhāne pāpuṇāti, tasmiṃ yeva ḍaṃsati; evamevaṃ <a name="P2.0212"></a> idaṃ kammaṃ yasmiṃ ṭhāne okāsaṃ labhati, tasmiṃyeva vipākaṃ deti, tena mutto satto nāma natthi.</p>
- <p class="bodytext">Kusalākusalesu pana garukāgarukesu yaṃ garukaṃ hoti, taṃ <span class="bld">yaggarukaṃ</span> nāma. Tadetaṃ kusalapakkhe mahaggatakammaṃ, akusalapakkhe pañcānantariyakammaṃ veditabbaṃ. Tasmiṃ sati sesāni kusalāni vā akusalāni vā vipaccituṃ na sakkonti, tadeva duvidhampi paṭisandhiṃ deti. Yathā hi sāsapappamāṇāpi sakkharā vā ayaguḷikā vā udakarahade pakkhittā udakapiṭṭhe uplavituṃ na sakkoti, heṭṭhāva pavisati; evameva kusalepi akusalepi yaṃ garukaṃ, tadeva gaṇhitvā gacchati.</p>
- <p class="bodytext">Kusalākusalesu pana yaṃ bahulaṃ hoti, taṃ <span class="bld">yabbahulaṃ</span> nāma. Taṃ dīgharattaṃ laddhāsevanavasena veditabbaṃ. Yaṃ vā balavakusalakammesu somanassakaraṃ, akusalakammesu santāpakaraṃ, etaṃ yabbahulaṃ nāma. Tadetaṃ yathā nāma dvīsu mallesu yuddhabhūmiṃ otiṇṇesu yo balavā, so itaraṃ pātetvā gacchati; evameva itaraṃ dubbalakammaṃ avattharitvā yaṃ āsevanavasena vā bahulaṃ, āsannavasena vā balavaṃ, taṃ vipākaṃ deti, <span class="bld">duṭṭhagāmaṇiabhayarañño</span> kammaṃ viya.</p>
- <p class="bodytext">So kira cūḷaṅgaṇiyayuddhe parājito vaḷavaṃ āruyha palāyi. Tassa cūḷupaṭṭhāko tissāmacco nāma ekakova pacchato ahosi. So ekaṃ aṭaviṃ pavisitvā nisinno jighacchāya bādhayamānāya – ‘‘bhātika tissa, ativiya no jighacchā bādhati, kiṃ karissāmā’’ti āha<a name="M2.0106"></a>. Atthi, deva, mayā sāṭakantare ṭhapetvā ekaṃ suvaṇṇasarakabhattaṃ ābhatanti. Tena hi āharāti. So nīharitvā rañño purato ṭhapesi. Rājā disvā, ‘‘tāta, cattāro koṭṭhāse karohī’’ti āha. Mayaṃ tayo janā, kasmā devo cattāro koṭṭhāse kārayatīti? Bhātika <a name="P2.0213"></a> tissa, yato paṭṭhāya ahaṃ attānaṃ sarāmi, na me ayyānaṃ adatvā āhāro paribhuttapubbo atthi, svāhaṃ ajjapi adatvā na paribhuñjissāmīti. So cattāro koṭṭhāse akāsi. Rājā ‘‘kālaṃ ghosehī’’ti āha. Chaḍḍitāraññe kuto, ayye, labhissāma devāti<a name="V2.0107"></a>. ‘‘Nāyaṃ tava bhāro. Sace mama saddhā atthi, ayye, labhissāma, vissattho kālaṃ ghosehī’’ti āha. So ‘‘kālo, bhante, kālo, bhante’’ti tikkhattuṃ ghosesi.</p>
- <p class="bodytext">Athassa bodhimātumahātissatthero taṃ saddaṃ dibbāya sotadhātuyā sutvā ‘katthāyaṃ saddo’ti taṃ āvajjento ‘‘ajja duṭṭhagāmaṇiabhayamahārājā yuddhaparājito aṭaviṃ pavisitvā nisinno ekaṃ sarakabhattaṃ cattāro koṭṭhāse kāretvā ‘ekakova na paribhuñjissāmī’ti kālaṃ ghosāpesī’’ti ñatvā ‘‘ajja mayā rañño saṅgahaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti manogatiyā āgantvā rañño purato aṭṭhāsi. Rājā disvā pasannacitto ‘‘passa, bhātika, tissā’’ti vatvā theraṃ vanditvā ‘‘pattaṃ, bhante, dethā’’ti āha. Thero pattaṃ nīhari. Rājā attano koṭṭhāsena saddhiṃ therassa koṭṭhāsaṃ patte pakkhipitvā, ‘‘bhante, āhāraparissayo nāma mā kadāci hotū’’ti vanditvā aṭṭhāsi. Tissāmaccopi ‘‘mama ayyaputte passante bhuñjituṃ na sakkhissāmī’’ti attano koṭṭhāsaṃ therasseva patte ākiri. Vaḷavāpi cintesi – ‘‘mayhampi koṭṭhāsaṃ therasseva dātuṃ vaṭṭatī’’ti. Rājā vaḷavaṃ oloketvā ‘‘ayampi attano koṭṭhāsaṃ therasseva patte pakkhipanaṃ paccāsīsatī’’ti ñatvā tampi tattheva pakkhipitvā theraṃ vanditvā uyyojesi. Thero taṃ bhattaṃ ādāya gantvā ādito paṭṭhāya bhikkhusaṅghassa ālopasaṅkhepena adāsi.</p>
- <p class="bodytext">Rājāpi cintesi – ‘‘ativiyamhā jighacchitā, sādhu vatassa sace atirekabhattasitthāni <a name="P2.0214"></a> pahiṇeyyā’’ti. Thero rañño cittaṃ ñatvā atirekabhattaṃ <a name="M2.0107"></a> etesaṃ yāpanamattaṃ katvā pattaṃ ākāse khipi, patto āgantvā rañño hatthe patiṭṭhāsi. Bhattaṃ tiṇṇampi janānaṃ yāvadatthaṃ ahosi. Atha rājā pattaṃ dhovitvā ‘‘tucchapattaṃ na pesissāmī’’ti uttarisāṭakaṃ mocetvā udakaṃ puñchitvā sāṭakaṃ patte ṭhapetvā ‘‘patto gantvā mama ayyassa hatthe patiṭṭhātū’’ti ākāse khipi. Patto gantvā therassa hatthe patiṭṭhāsi.</p>
- <p class="bodytext">Aparabhāge rañño tathāgatassa sarīradhātūnaṃ aṭṭhamabhāgaṃ patiṭṭhāpetvā vīsaratanasatikaṃ mahācetiyaṃ kārentassa apariniṭṭhiteyeva cetiye kālakiriyāsamayo anuppatto. Athassa mahācetiyassa dakkhiṇapasse nipannassa pañcanikāyavasena bhikkhusaṅghe sajjhāyaṃ karonte chahi devalokehi cha rathā āgantvā purato ākāse aṭṭhaṃsu. Rājā ‘‘puññapotthakaṃ āharathā’’ti ādito paṭṭhāya puññapotthakaṃ vācāpesi. Atha naṃ kiñci kammaṃ na paritosesi. So ‘‘parato <a name="V2.0108"></a> vācethā’’ti āha. Potthakavācako ‘‘cūḷaṅgaṇiyayuddhe parājitena te deva aṭaviṃ pavisitvā nisinnena ekaṃ sarakabhattaṃ cattāro koṭṭhāse kāretvā bodhimātumahātissattherassa bhikkhā dinnā’’ti āha. Rājā ‘‘ṭhapehī’’ti vatvā bhikkhusaṅghaṃ pucchi, ‘‘bhante, kataro devaloko ramaṇīyo’’ti? Sabbabodhisattānaṃ vasanaṭṭhānaṃ tusitabhavanaṃ mahārājāti. Rājā kālaṃ katvā tusitabhavanato āgataratheva patiṭṭhāya tusitabhavanaṃ agamāsi. Idaṃ balavakammassa vipākadāne vatthu.</p>
- <p class="bodytext">Yaṃ pana kusalākusalesu āsannamaraṇe anussarituṃ sakkoti, taṃ <span class="bld">yadāsannaṃ</span> nāma. Tadetaṃ yathā nāma gogaṇaparipuṇṇassa vajassa dvāre vivaṭe parabhāge dammagavabalavagavesu <a name="P2.0215"></a> santesupi yo vajadvārassa āsanno hoti antamaso dubbalajaraggavopi, so eva paṭhamataraṃ nikkhamati, evameva aññesu kusalākusalesu santesupi maraṇakālassa āsannattā vipākaṃ deti.</p>
- <p class="bodytext">Tatrimāni vatthūni – madhuaṅgaṇagāme kira eko damiḷadovāriko pātova baḷisaṃ ādāya gantvā macche vadhitvā tayo koṭṭhāse katvā <a name="M2.0108"></a> ekena taṇḍulaṃ gaṇhāti, ekena dadhiṃ, ekaṃ pacati. Iminā nīhārena paññāsa vassāni pāṇātipātakammaṃ katvā aparabhāge mahallako anuṭṭhānaseyyaṃ upagacchati. Tasmiṃ khaṇe girivihāravāsī cūḷapiṇḍapātikatissatthero ‘‘mā ayaṃ satto mayi passante nassatū’’ti gantvā tassa gehadvāre aṭṭhāsi. Athassa bhariyā, ‘‘sāmi, thero āgato’’ti ārocesi. Ahaṃ paññāsa vassāni therassa santikaṃ na gatapubbo, katarena me guṇena thero āgamissati, gacchāti naṃ vadathāti. Sā ‘‘aticchatha, bhante’’ti āha. Thero ‘‘upāsakassa kā sarīrappavattī’’ti pucchi. Dubbalo, bhanteti. Thero gharaṃ pavisitvā satiṃ uppādetvā ‘‘sīlaṃ gaṇhissasī’’ti āha. Āma, bhante, dethāti. Thero tīṇi saraṇāni datvā pañca sīlāni dātuṃ ārabhi. Tassa pañca sīlānīti vacanakāleyeva jivhā papati. Thero ‘‘vaṭṭissati ettaka’’nti nikkhamitvā gato. Sopi kālaṃ katvā cātumahārājikabhavane nibbatti. Nibbattakkhaṇeyeva ca ‘‘kiṃ nu kho kammaṃ katvā mayā idaṃ laddha’’nti āvajjento theraṃ nissāya laddhabhāvaṃ ñatvā devalokato āgantvā theraṃ vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. ‘‘Ko eso’’ti ca vutte ‘‘ahaṃ, bhante, damiḷadovāriko’’ti āha. Kuhiṃ nibbattosīti? Cātumahārājikesu, bhante, sace me ayyo pañca sīlāni adassa, upari <a name="V2.0109"></a> devaloke nibbatto assaṃ. Ahaṃ kiṃ karissāmi, tvaṃ gaṇhituṃ nāsakkhi, puttakāti. So theraṃ vanditvā devalokameva gato. Idaṃ tāva kusalakamme vatthu.</p>
- <p class="bodytext">Antaragaṅgāya <a name="P2.0216"></a> pana mahāvācakālaupāsako nāma ahosi. So tiṃsa vassāni sotāpattimaggatthāya dvattiṃsākāraṃ sajjhāyitvā ‘‘ahaṃ evaṃ dvattiṃsākāraṃ sajjhāyanto obhāsamattampi nibbattetuṃ nāsakkhiṃ, buddhasāsanaṃ aniyyānikaṃ bhavissatī’’ti diṭṭhivipallāsaṃ patvā kālakiriyaṃ katvā mahāgaṅgāya navausabhiko susumārapeto hutvā nibbatti. Ekaṃ samayaṃ kacchakatitthena saṭṭhi pāsāṇatthambhasakaṭāni agamaṃsu. So sabbepi te goṇe ca pāsāṇe ca khādi. Idaṃ akusalakamme vatthu.</p>
- <p class="bodytext">Etehi <a name="M2.0109"></a> pana tīhi muttaṃ aññāṇavasena kataṃ <span class="bld">kaṭattā vā pana kammaṃ</span> nāma. Taṃ yathā nāma ummattakena khittadaṇḍaṃ yattha vā tattha vā gacchati, evameva tesaṃ abhāve yattha katthaci vipākaṃ deti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Janakaṃ</span> nāma ekaṃ paṭisandhiṃ janetvā pavattiṃ na janeti, pavatte aññaṃ kammaṃ vipākaṃ nibbatteti. Yathā hi mātā janetiyeva, dhātiyeva pana jaggati; evamevaṃ mātā viya paṭisandhinibbattakaṃ janakakammaṃ, dhāti viya pavatte sampattakammaṃ. <span class="bld">Upatthambhakaṃ</span> nāma kusalepi labbhati akusalepi. Ekacco hi kusalaṃ katvā sugatibhave nibbattati. So tattha ṭhito punappunaṃ kusalaṃ katvā taṃ kammaṃ upatthambhetvā anekāni vassasatasahassāni sugatibhavasmiṃyeva vicarati. Ekacco akusalaṃ katvā duggatibhave nibbattati. So tattha ṭhito punappunaṃ akusalaṃ katvā taṃ kammaṃ upatthambhetvā bahūni vassasatasahassāni duggatibhavasmiṃyeva vicarati.</p>
- <p class="bodytext">Aparo nayo – <span class="bld">janakaṃ</span> nāma kusalampi hoti akusalampi. Taṃ paṭisandhiyampi pavattepi rūpārūpavipākakkhandhe janeti. <span class="bld">Upatthambhakaṃ</span> pana vipākaṃ janetuṃ na sakkoti, aññena kammena dinnāya paṭisandhiyā janite vipāke uppajjanakasukhadukkhaṃ upatthambheti, addhānaṃ pavatteti. <span class="bld">Upapīḷakaṃ</span> <a name="P2.0217"></a> nāma aññena kammena dinnāya paṭisandhiyā janite vipāke uppajjanakasukhadukkhaṃ pīḷeti bādheti, addhānaṃ pavattituṃ na deti. Tatrāyaṃ nayo – kusalakamme vipaccamāne akusalakammaṃ <a name="V2.0110"></a> upapīḷakaṃ hutvā tassa vipaccituṃ na deti. Akusalakamme vipaccamāne kusalakammaṃ upapīḷakaṃ hutvā tassa vipaccituṃ na deti. Yathā vaḍḍhamānakaṃ rukkhaṃ vā gacchaṃ vā lataṃ vā kocideva daṇḍena vā satthena vā bhindeyya vā chindeyya vā, atha so rukkho vā gaccho vā latā vā vaḍḍhituṃ na sakkuṇeyya; evamevaṃ kusalaṃ vipaccamānaṃ akusalena upapīḷitaṃ, akusalaṃ vā pana vipaccamānaṃ kusalena upapīḷitaṃ vipaccituṃ na sakkoti. Tattha sunakkhattassa akusalakammaṃ kusalaṃ upapīḷesi, coraghātakassa kusalakammaṃ akusalaṃ upapīḷesi.</p>
- <p class="bodytext">Rājagahe kira vātakāḷako paññāsa vassāni coraghātakammaṃ akāsi. Atha naṃ rañño ārocesuṃ – ‘‘deva, vātakāḷako mahallako core ghātetuṃ na sakkotī’’ti. ‘‘Apanetha naṃ tasmā <a name="M2.0110"></a> ṭhānantarāti. Amaccā naṃ apanetvā aññaṃ tasmiṃ ṭhāne ṭhapayiṃsu. Vātakāḷakopi yāva taṃ kammaṃ akāsi, tāva ahatavatthāni vā acchādituṃ surabhipupphāni vā piḷandhituṃ pāyāsaṃ vā bhuñjituṃ ucchādananhāpanaṃ vā paccanubhotuṃ nālattha. So ‘‘dīgharattaṃ me kiliṭṭhavesena carita’’nti ‘‘pāyāsaṃ me pacāhī’’ti bhariyaṃ āṇāpetvā nhānīyasambhārāni gāhāpetvā nhānatitthaṃ gantvā sīsaṃ nhatvā ahatavatthāni acchādetvā gandhe vilimpitvā pupphāni piḷandhitvā gharaṃ āgacchanto sāriputtattheraṃ disvā ‘‘saṃkiliṭṭhakammato camhi apagato, ayyo ca me diṭṭho’’ti tuṭṭhamānaso theraṃ gharaṃ netvā navasappisakkaracuṇṇābhisaṅkhatena pāyāsena parivisi. Thero tassa anumodanamakāsi. So anumodanaṃ sutvā anulomikakhantiṃ paṭilabhitvā <a name="P2.0218"></a> theraṃ anugantvā nivattamāno antarāmagge taruṇavacchāya gāviyā madditvā jīvitakkhayaṃ pāpito gantvā tāvatiṃsabhavane nibbatti. Bhikkhū tathāgataṃ pucchiṃsu – ‘‘bhante, coraghātako ajjeva kiliṭṭhakammato apanīto, ajjeva kālaṅkato, kahaṃ nu kho nibbatto’’ti? Tāvatiṃsabhavane, bhikkhaveti. Bhante, coraghātako dīgharattaṃ purise ghātesi, tumhe ca evaṃ vadetha, natthi nu kho pāpakammassa phalanti. Mā, bhikkhave, evaṃ avacuttha, balavakalyāṇamittūpanissayaṃ labhitvā dhammasenāpatissa piṇḍapātaṃ datvā anumodanaṃ sutvā anulomikakhantiṃ paṭilabhitvā so tattha nibbattoti.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Subhāsitaṃ suṇitvāna, nāgariyo coraghātako;</p>
- <p class="gathalast">Anulomakhantiṃ laddhāna, modatī tidivaṃ gato’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upaghātakaṃ</span> <a name="V2.0111"></a> pana sayaṃ kusalampi akusalampi samānaṃ aññaṃ dubbalakammaṃ ghātetvā tassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṃ karoti. Evaṃ pana kammena kate okāse taṃ vipākaṃ uppannaṃ nāma vuccati. Upacchedakantipi etasseva nāmaṃ. Tatrāyaṃ nayo – kusalakammassa vipaccanakāle ekaṃ akusalakammaṃ uṭṭhāya taṃ kammaṃ chinditvā pāteti. Akusalakammassapi vipaccanakāle ekaṃ kusalakammaṃ uṭṭhāya taṃ kammaṃ chinditvā pāteti. Idaṃ upacchedakaṃ nāma. Tattha ajātasattuno kammaṃ kusalacchedakaṃ <a name="M2.0111"></a> ahosi, aṅgulimālattherassa akusalacchedakanti. Evaṃ suttantikapariyāyena ekādasa kammāni vibhattāni.</p>
- <p class="bodytext">Abhidhammapariyāyena pana soḷasa kammāni vibhattāni, seyyathidaṃ – ‘‘atthekaccāni pāpakāni kammasamādānāni gatisampattipaṭibāḷhāni na vipaccanti, atthekaccāni pāpakāni kammasamādānāni upadhisampattipaṭibāḷhāni na vipaccanti, atthekaccāni pāpakāni kammasamādānāni kālasampattipaṭibāḷhāni na vipaccanti, atthekaccāni pāpakāni kammasamādānāni payogasampattipaṭibāḷhāni na vipaccanti<a name="P2.0219"></a>. Atthekaccāni pāpakāni kammasamādānāni gativipattiṃ āgamma vipaccanti, upadhivipattiṃ, kālavipattiṃ, payogavipattiṃ āgamma vipaccanti. Atthekaccāni kalyāṇāni kammasamādānāni gativipattipaṭibāḷhāni na vipaccanti, upadhivipatti, kālavipatti, payogavipattipaṭibāḷhāni na vipaccanti. Atthekaccāni kalyāṇāni kammasamādānāni gatisampattiṃ āgamma vipaccanti, upadhisampattiṃ, kālasampattiṃ, payogasampattiṃ āgamma vipaccantī’’ti (vibha. 810).</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pāpakānī</span>ti lāmakāni. <span class="bld">Kammasamādānānī</span>ti kammaggahaṇāni. Gahitasamādinnānaṃ kammānametaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Gatisampattipaṭibāḷhāni na vipaccantī</span>tiādīsu aniṭṭhārammaṇānubhavanārahe kamme vijjamāneyeva sugatibhave nibbattassa taṃ kammaṃ <span class="bld">gatisampattipaṭibāḷhaṃ na vipaccati</span> nāma. Gatisampattiyā patibāhitaṃ hutvā na vipaccatīti attho. Yo pana pāpakammena dāsiyā vā kammakāriyā vā kucchiyaṃ nibbattitvā upadhisampanno hoti, attabhāvasamiddhiyaṃ tiṭṭhati. Athassa sāmikā tassa rūpasampattiṃ disvā ‘‘nāyaṃ kiliṭṭhakammassānucchaviko’’ti cittaṃ uppādetvā attano jātaputtaṃ viya bhaṇḍāgārikādiṭṭhānesu ṭhapetvā sampattiṃ yojetvā pariharanti. Evarūpassa kammaṃ <span class="bld">upadhisampattipaṭibāḷhaṃ na vipaccati</span> nāma. Yo pana paṭhamakappikakālasadise sulabhasampannarasabhojane subhikkhakāle <a name="V2.0112"></a> nibbattati, tassa vijjamānampi pāpakammaṃ <span class="bld">kālasampattipaṭibāḷhaṃ na vipaccati</span> nāma. Yo pana sammāpayogaṃ nissāya jīvati, upasaṅkamitabbayuttakāle upasaṅkamati, paṭikkamitabbayuttakāle paṭikkamati, palāyitabbayuttakāle palāyati. Lañjadānayuttakāle lañjaṃ deti, corikayuttakāle corikaṃ <a name="M2.0112"></a> karoti, evarūpassa pāpakammaṃ <span class="bld">payogasampattipaṭibāḷhaṃ na vipaccati</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Duggatibhave <a name="P2.0220"></a> nibbattassa pana pāpakammaṃ <span class="bld">gativipattiṃ āgamma vipaccati</span> nāma. Yo pana dāsiyā vā kammakāriyā vā kucchismiṃ nibbatto dubbaṇṇo hoti dussaṇṭhāno, ‘‘yakkho nu kho manusso nu kho’’ti vimatiṃ uppādeti. So sace puriso hoti, atha naṃ ‘‘nāyaṃ aññassa kammassa anucchaviko’’ti hatthiṃ vā rakkhāpenti assaṃ vā goṇe vā, tiṇakaṭṭhādīni vā āharāpenti, kheḷasarakaṃ vā gaṇhāpenti. Sace itthī hoti, atha naṃ hatthiassādīnaṃ bhattamāsādīni vā pacāpenti, kacavaraṃ vā chaḍḍāpenti, aññaṃ vā pana jigucchanīyakammaṃ kārenti. Evarūpassa pāpakammaṃ <span class="bld">upadhivipattiṃ āgamma vipaccati</span> nāma. Yo pana dubbhikkhakāle vā parihīnasampattikāle vā antarakappe vā nibbattati, tassa pāpakammaṃ <span class="bld">kālavipattiṃ āgamma vipaccati</span> nāma. Yo pana payogaṃ sampādetuṃ na jānāti, upasaṅkamitabbayuttakāle upasaṅkamituṃ na jānāti…pe… corikayuttakāle corikaṃ kātuṃ na jānāti, tassa pāpakammaṃ <span class="bld">payogavipattiṃ āgamma vipaccati</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Yo pana iṭṭhārammaṇānubhavanārahe kamme vijjamāneyeva gantvā duggatibhave nibbattati, tassa taṃ kammaṃ <span class="bld">gativipattipaṭibāḷhaṃ na vipaccati</span> nāma. Yo pana puññānubhāvena rājarājamahāmattādīnaṃ gehe nibbattitvā kāṇo vā hoti kuṇī vā khañjo vā pakkhahato vā, tassa oparajjasenāpatibhaṇḍāgārikaṭṭhānādīni na anucchavikānīti na denti. Iccassa taṃ puññaṃ <span class="bld">upadhivipattipaṭibāḷhaṃ na vipaccati</span> nāma. Yo pana dubbhikkhakāle vā parihīnasampattikāle vā antarakappe vā manussesu nibbattati, tassa taṃ kalyāṇakammaṃ <span class="bld">kālavipattipaṭibāḷhaṃ na vipaccati</span> nāma. Yo heṭṭhā vuttanayeneva payogaṃ sampādetuṃ na jānāti, tassa kalyāṇakammaṃ <span class="bld">payogavipattipaṭibāḷhaṃ na vipaccati</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Kalyāṇakammena pana sugatibhave nibbattassa taṃ kammaṃ <span class="bld">gatisampattiṃ āgamma vipaccati</span> nāma<a name="V2.0113"></a>. Rājarājamahāmattādīnaṃ <a name="P2.0221"></a> kule nibbattitvā upadhisampattiṃ pattassa <a name="M2.0113"></a> attabhāvasamiddhiyaṃ ṭhitassa devanagare samussitaratanatoraṇasadisaṃ attabhāvaṃ disvā ‘‘imassa oparajjasenāpatibhaṇḍāgārikaṭṭhānādīni anucchavikānī’’ti daharasseva sato tāni ṭhānantarāni denti, evarūpassa kalyāṇakammaṃ <span class="bld">upadhisampattiṃ āgamma vipaccati</span> nāma. Yo paṭhamakappikesu vā sulabhannapānakāle vā nibbattati, tassa kalyāṇakammaṃ <span class="bld">kālasampattiṃ āgamma vipaccati</span> nāma. Yo vuttanayeneva payogaṃ sampādetuṃ jānāti, tassa kammaṃ <span class="bld">payogasampattiṃ āgamma vipaccati</span> nāma. Evaṃ abhidhammapariyāyena soḷasa kammāni vibhattāni.</p>
- <p class="bodytext">Aparānipi paṭisambhidāmaggapariyāyena dvādasa kammāni vibhattāni. Seyyathidaṃ – ‘‘ahosi kammaṃ ahosi kammavipāko, ahosi kammaṃ nāhosi kammavipāko, ahosi kammaṃ atthi kammavipāko, ahosi kammaṃ natthi kammavipāko, ahosi kammaṃ bhavissati kammavipāko, ahosi kammaṃ na bhavissati kammavipāko, atthi kammaṃ atthi kammavipāko, atthi kammaṃ natthi kammavipāko, atthi kammaṃ bhavissati kammavipāko, atthi kammaṃ na bhavissati kammavipāko, bhavissati kammaṃ bhavissati kammavipāko, bhavissati kammaṃ na bhavissati kammavipāko’’ti (paṭi. ma. 1.234).</p>
- <p class="bodytext">Tattha yaṃ kammaṃ atīte āyūhitaṃ atīteyeva vipākavāraṃ labhi, paṭisandhijanakaṃ paṭisandhiṃ janesi, rūpajanakaṃ rūpaṃ, taṃ <span class="bld">ahosi kammaṃ ahosi kammavipāko</span>ti vuttaṃ. Yaṃ pana vipākavāraṃ na labhi, paṭisandhijanakaṃ paṭisandhiṃ rūpajanakaṃ vā rūpaṃ janetuṃ nāsakkhi, taṃ <span class="bld">ahosi kammaṃ nāhosi kammavipāko</span>ti vuttaṃ. Yaṃ pana atīte āyūhitaṃ etarahi laddhavipākavāraṃ paṭisandhijanakaṃ paṭisandhiṃ janetvā rūpajanakaṃ rūpaṃ janetvā ṭhitaṃ, taṃ <span class="bld">ahosi kammaṃ atthi kammavipāko</span>ti vuttaṃ. Yaṃ aladdhavipākavāraṃ paṭisandhijanakaṃ vā paṭisandhiṃ <a name="P2.0222"></a> rūpajanakaṃ vā rūpaṃ janetuṃ nāsakkhi, taṃ <span class="bld">ahosi kammaṃ natthi kammavipāko</span>ti vuttaṃ. Yaṃ pana atīte āyūhitaṃ anāgate vipākavāraṃ labhissati, paṭisandhijanakaṃ paṭisandhiṃ rūpajanakaṃ rūpaṃ janetuṃ sakkhissati, taṃ <span class="bld">ahosi kammaṃ bhavissati kammavipāko</span>ti vuttaṃ. Yaṃ anāgate vipākavāraṃ na labhissati, paṭisandhijanakaṃ paṭisandhiṃ rūpajanakaṃ vā rūpaṃ janetuṃ na sakkhissati, taṃ <span class="bld">ahosi kammaṃ na bhavissati kammavipāko</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Yaṃ <a name="V2.0114"></a><a name="M2.0114"></a> pana etarahi āyūhitaṃ etarahiyeva vipākavāraṃ labhati, taṃ <span class="bld">atthi kammaṃ atthi kammavipāko</span>ti vuttaṃ. Yaṃ pana etarahi vipākavāraṃ na labhati, taṃ <span class="bld">atthi kammaṃ natthi kammavipāko</span>ti vuttaṃ. Yaṃ pana etarahi āyūhitaṃ anāgate vipākavāraṃ labhissati, paṭisandhijanakaṃ paṭisandhiṃ rūpajanakaṃ rūpaṃ janetuṃ sakkhissati, taṃ <span class="bld">atthi kammaṃ bhavissati kammavipāko</span>ti vuttaṃ. Yaṃ pana vipākavāraṃ na labhissati, paṭisandhijanakaṃ paṭisandhiṃ rūpajanakaṃ vā rūpaṃ janetuṃ sakkhissati, taṃ <span class="bld">atthi kammaṃ na bhavissati kammavipāko</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Yaṃ panānāgate āyūhissati, anāgateyeva vipākavāraṃ labhissati, paṭisandhijanakaṃ paṭisandhiṃ rūpajanakaṃ vā rūpaṃ janessati, taṃ <span class="bld">bhavissati kammaṃ bhavissati kammavipāko</span>ti vuttaṃ. Yaṃ pana vipākavāraṃ na labhissati, paṭisandhijanakaṃ paṭisandhiṃ rūpajanakaṃ vā rūpaṃ janetuṃ na sakkhissati, taṃ <span class="bld">bhavissati kammaṃ na bhavissati kammavipāko</span>ti vuttaṃ. Evaṃ paṭisambhidāmaggapariyāyena dvādasa kammāni vibhattāni.</p>
- <p class="bodytext">Iti imāni ceva dvādasa abhidhammapariyāyena vibhattāni ca soḷasa kammāni attano ṭhānā osakkitvā suttantikapariyāyena vuttāni ekādasa kammāniyeva bhavanti. Tānipi tato osakkitvā tīṇiyeva kammāni honti diṭṭhadhammavedanīyaṃ, upapajjavedanīyaṃ<a name="P2.0223"></a>, aparapariyāyavedanīyanti. Tesaṃ saṅkamanaṃ natthi, yathāṭhāneyeva tiṭṭhanti. Yadi hi diṭṭhadhammavedanīyaṃ kammaṃ upapajjavedanīyaṃ vā aparapariyāyavedanīyaṃ vā bhaveyya, ‘‘diṭṭhe vā dhamme’’ti satthā na vadeyya. Sacepi upapajjavedanīyaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ vā aparapariyāyavedanīyaṃ vā bhaveyya, ‘‘upapajja vā’’ti satthā na vadeyya. Athāpi aparapariyāyavedanīyaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ vā upapajjavedanīyaṃ vā bhaveyya, ‘‘apare vā pariyāye’’ti satthā na vadeyya.</p>
- <p class="bodytext">Sukkapakkhepi imināva nayena attho veditabbo. Ettha pana <span class="bld">lobhe vigate</span>ti lobhe apagate niruddhe. <span class="bld">Tālavatthukata</span>nti tālavatthu viya kataṃ, matthakacchinnatālo viya puna aviruḷhisabhāvaṃ katanti attho. <span class="bld">Anabhāvaṃ kata</span>nti anuabhāvaṃ kataṃ, yathā puna nuppajjati, evaṃ katanti attho. <span class="bld">Evassū</span>ti evaṃ bhaveyyuṃ. <span class="bld">Evameva kho</span>ti ettha bījāni viya kusalākusalaṃ <a name="M2.0115"></a> kammaṃ daṭṭhabbaṃ, tāni agginā ḍahanapuriso viya yogāvacaro, aggi viya maggañāṇaṃ<a name="V2.0115"></a>, aggiṃ datvā bījānaṃ ḍahanakālo viya maggañāṇena kilesānaṃ daḍḍhakālo, masikatakālo viya pañcannaṃ khandhānaṃ chinnamūlake katvā ṭhapitakālo, mahāvāte opunitvā nadiyā vā pavāhetvā appavattikatakālo viya upādinnakasantānassa nirodhena chinnamūlakānaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ appaṭisandhikabhāvena nirujjhitvā puna bhavasmiṃ paṭisandhiṃ aggahitakālo veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mohajañcāpaviddasū</span>ti mohajañcāpi aviddasu. Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ so avidū andhabālo lobhajañca dosajañca mohajañcāti kammaṃ karoti, evaṃ karontena yaṃ tena pakataṃ kammaṃ appaṃ vā yadi vā bahuṃ. <span class="bld">Idheva taṃ vedaniya</span>nti <a name="P2.0224"></a> taṃ kammaṃ tena bālena idha sake attabhāveyeva vedanīyaṃ, tasseva taṃ attabhāve vipaccatīti attho. <span class="bld">Vatthuṃ aññaṃ na vijjatī</span>ti tassa kammassa vipaccanatthāya aññaṃ vatthu natthi. Na hi aññena kataṃ kammaṃ aññassa attabhāve vipaccati. <span class="bld">Tasmā lobhañca dosañca, mohajañcāpi viddasū</span>ti tasmā yo vidū medhāvī paṇḍito taṃ lobhajādibhedaṃ kammaṃ na karoti, so <span class="bld">vijjaṃ uppādayaṃ bhikkhu, sabbā duggatiyo jahe,</span> arahattamaggavijjaṃ uppādetvā taṃ vā pana vijjaṃ uppādento sabbā duggatiyo jahati. Desanāsīsamevetaṃ, sugatiyopi pana so khīṇāsavo jahatiyeva. Yampi cetaṃ ‘‘tasmā lobhañca dosañcā’’ti vuttaṃ, etthāpi lobhadosasīsena lobhajañca dosajañca kammameva niddiṭṭhanti veditabbaṃ. Evaṃ suttantesupi gāthāyapi vaṭṭavivaṭṭameva kathitanti.</p>
- <p class="subhead">5. Hatthakasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para35"></a><a name="para35_an3"></a><span class="paranum">35</span>. Pañcame <span class="bld">āḷaviya</span>nti āḷaviraṭṭhe. <span class="bld">Gomagge</span>ti gunnaṃ gamanamagge. <span class="bld">Paṇṇasanthare</span>ti sayaṃ patitapaṇṇasanthare. <span class="bld">Athā</span>ti evaṃ gunnaṃ gamanamaggaṃ ujuṃ mahāpathaṃ nissāya siṃsapāvane sayaṃ patitapaṇṇāni saṅkaḍḍhitvā katasanthare sugatamahācīvaraṃ pattharitvā pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinne tathāgate. <span class="bld">Hatthako āḷavako</span>ti hatthato hatthaṃ gatattā evaṃladdhanāmo āḷavako rājaputto. <span class="bld">Etadavocā</span>ti etaṃ ‘‘kacci, bhante<a name="M2.0116"></a>, bhagavā’’tiādivacanaṃ avoca. Kasmā pana sammāsambuddho taṃ ṭhānaṃ gantvā nisinno, kasmā rājakumāro tattha gatoti? Sammāsambuddho tāva aṭṭhuppattikāya dhammadesanāya samuṭṭhānaṃ disvā tattha nisinno, rājakumāropi pātova uṭṭhāya pañcahi upāsakasatehi parivuto buddhupaṭṭhānaṃ gacchanto <a name="P2.0225"></a> mahāmaggā okkamma gopathaṃ gahetvā ‘‘buddhānaṃ <a name="V2.0116"></a> pūjanatthāya missakamālaṃ ocinissāmī’’ti gacchanto satthāraṃ disvā upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi, evaṃ so tattha gatoti. <span class="bld">Sukhamasayitthā</span>ti sukhaṃ sayittha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Antaraṭṭhako</span>ti māghaphagguṇānaṃ antare aṭṭhadivasaparimāṇo kālo. Māghassa hi avasāne cattāro divasā, phagguṇassa ādimhi cattāroti ayaṃ ‘‘antaraṭṭhako’’ti vuccati. <span class="bld">Himapātasamayo</span>ti himassa patanasamayo. <span class="bld">Kharā</span>ti pharusā kakkhaḷā vā. <span class="bld">Gokaṇṭakahatā</span>ti navavuṭṭhe deve gāvīnaṃ akkantakkantaṭṭhāne khurantarehi kaddamo uggantvā tiṭṭhati, so vātātapena sukkho kakacadantasadiso hoti dukkhasamphasso. Taṃ sandhāyāha – ‘‘gokaṇṭakahatā bhūmī’’ti. Gunnaṃ khurantarehi chinnātipi attho. <span class="bld">Verambho vāto vāyatī</span>ti catūhi disāhi vāyanto vāto vāyati. Ekāya disāya vā dvīhi vā disāhi tīhi vā disāhi vāyanto vāto verambhoti na vuccati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tena hi rājakumārā</span>ti idaṃ satthā ‘‘ayaṃ rājakumāro lokasmiṃ neva sukhavāsino, na dukkhavāsino jānāti, jānāpessāmi na’’nti upari desanaṃ vaḍḍhento āha. Tattha <span class="bld">yathā te khameyyā</span>ti yathā tuyhaṃ rucceyya. <span class="bld">Idhassā</span>ti imasmiṃ loke assa. <span class="bld">Gonakatthato</span>ti caturaṅgulādhikalomena kāḷakojavena atthato. <span class="bld">Paṭikatthato</span>ti uṇṇāmayena setattharaṇena atthato. <span class="bld">Paṭalikatthato</span>ti ghanapupphena uṇṇāmayaattharaṇena atthato. <span class="bld">Kadalimigapavarapaccattharaṇo</span>ti <a name="P2.0226"></a> kadalimigacammamayena uttamapaccattharaṇena atthato. Taṃ kira paccattharaṇaṃ setavatthassa upari kadalimigacammaṃ attharitvā sibbitvā karonti. <span class="bld">Sauttaracchado</span>ti saha uttaracchadena, upari baddhena rattavitānena saddhinti attho. <span class="bld">Ubhatolohitakūpadhāno</span>ti sīsūpadhānañca pādūpadhānañcāti pallaṅkassa ubhato ṭhapitalohitakūpadhāno. <span class="bld">Pajāpatiyo</span>ti bhariyāyo. <span class="bld">Manāpena</span> <a name="M2.0117"></a> <span class="bld">paccupaṭṭhitā assū</span>ti manāpena upaṭṭhānavidhānena paccupaṭṭhitā bhaveyyuṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyikā</span>ti pañcadvārakāyaṃ khobhayamānā. <span class="bld">Cetasikā</span>ti manodvāraṃ khobhayamānā. <span class="bld">So rāgo tathāgatassa pahīno</span>ti tathārūpo rāgo tathāgatassa pahīnoti attho. Yo pana tassa rāgo, na so tathāgatassa pahīno nāma. <span class="bld">Dosamohesu</span>pi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Brāhmaṇo</span>ti bāhitapāpo khīṇāsavabrāhmaṇo. <span class="bld">Parinibbuto</span>ti kilesaparinibbānena parinibbuto<a name="V2.0117"></a>. <span class="bld">Na limpati kāmesū</span>ti vatthukāmesu ca kilesakāmesu ca taṇhādiṭṭhilepehi na limpati. <span class="bld">Sītibhūto</span>ti abbhantare tāpanakilesānaṃ abhāvena sītibhūto. <span class="bld">Nirūpadhī</span>ti kilesūpadhīnaṃ abhāvena nirūpadhi. <span class="bld">Sabbā āsattiyo chetvā</span>ti āsattiyo vuccanti taṇhāyo, tā sabbāpi rūpādīsu ārammaṇesu āsattavisattā āsattiyo chinditvā. <span class="bld">Vineyya hadaye dara</span>nti hadayanissitaṃ darathaṃ vinayitvā vūpasametvā. <span class="bld">Santiṃ pappuyya cetaso</span>ti cittassa kilesanibbānaṃ pāpuṇitvā. Karaṇavacanaṃ vā etaṃ ‘‘sabbacetaso samannāharitvā’’tiādīsu viya, cetasā nibbānaṃ pāpuṇitvāti attho.</p>
- <p class="subhead">6. Devadūtasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para36"></a><a name="para36_an3"></a><span class="paranum">36</span>. Chaṭṭhe <a name="P2.0227"></a> <span class="bld">devadūtānī</span>ti devadūtā. Ayaṃ panettha vacanattho – devoti maccu, tassa dūtāti <span class="bld">devadūtā</span>. Jiṇṇabyādhimatā hi saṃvegajananaṭṭhena ‘‘idāni te maccusamīpaṃ gantabba’’nti codenti viya, tasmā devadūtāti vuccanti. Devā viya dūtātipi <span class="bld">devadūtā</span>. Yathā hi alaṅkatapaṭiyattāya devatāya ākāse ṭhatvā ‘‘tvaṃ asukadivase marissasī’’ti vutte tassā vacanaṃ saddhātabbaṃ hoti; evamevaṃ jiṇṇabyādhimatāpi dissamānā ‘‘tvampi evaṃdhammo’’ti codenti viya, tesañca taṃ vacanaṃ anaññathābhāvitāya devatāya byākaraṇasadisameva hotīti devā viya dūtāti devadūtā. Visuddhidevānaṃ dūtātipi <span class="bld">devadūtā</span>. Sabbabodhisattā hi jiṇṇabyādhimatapabbajite disvāva saṃvegaṃ āpajjitvā nikkhamma pabbajiṃsu. Evaṃ visuddhidevānaṃ dūtātipi devadūtā. Idha pana liṅgavipallāsena ‘‘devadūtānī’’ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyena</span> <a name="M2.0118"></a> <span class="bld">duccarita</span>ntiādi kasmā āraddhaṃ? Devadūtānuyuñjanaṭṭhānupakkamakammadassanatthaṃ. Iminā hi kammena ayaṃ satto niraye nibbattati, atha naṃ tattha yamo rājā devadūte samanuyuñjati. Tattha <span class="bld">kāyena duccaritaṃ caratī</span>ti kāyadvārena tividhaṃ duccaritaṃ carati. <span class="bld">Vācāyā</span>ti vacīdvārena catubbidhaṃ duccaritaṃ carati. <span class="bld">Manasā</span>ti manodvārena tividhaṃ duccaritaṃ carati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tamenaṃ, bhikkhave, nirayapālā</span>ti ettha ekacce therā ‘‘nirayapālā nāma natthi, yantarūpaṃ viya kammameva kāraṇaṃ kāretī’’ti vadanti. Taṃ ‘‘atthi niraye nirayapālāti, āmantā. Atthi <a name="V2.0118"></a> ca kāraṇikā’’tiādinā nayena abhidhamme (kathā. 866) paṭisedhitameva. Yathā hi manussaloke kammakāraṇakārakā atthi, evameva niraye nirayapālā atthīti. <span class="bld">Yamassa</span> <a name="P2.0228"></a> <span class="bld">rañño</span>ti yamarājā nāma vemānikapetarājā. Ekasmiṃ kāle dibbavimāne dibbakapparukkhadibbauyyānadibbanāṭakādisabbasampattiṃ anubhavati, ekasmiṃ kāle kammavipākaṃ, dhammiko rājā, na cesa ekova hoti, catūsu pana dvāresu cattāro janā honti. <span class="bld">Amatteyyo</span>ti mātu hito matteyyo, mātari sammā paṭipannoti attho. Na matteyyoti amatteyyo, mātari micchā paṭipannoti attho. Sesapadesupi eseva nayo. <span class="bld">Abrahmañño</span>ti ettha ca khīṇāsavā brāhmaṇā nāma, tesu micchā paṭipanno abrahmañño nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samanuyuñjatī</span>ti anuyogavattaṃ āropento pucchati, laddhiṃ patiṭṭhāpento pana <span class="bld">samanuggāhati</span> nāma, kāraṇaṃ pucchanto <span class="bld">samanubhāsati</span> nāma. <span class="bld">Nāddasa</span>nti attano santike pahitassa kassaci devadūtassa abhāvaṃ sandhāya evaṃ vadati.</p>
- <p class="bodytext">Atha naṃ yamo ‘‘nāyaṃ bhāsitassa atthaṃ sallakkhetī’’ti ñatvā atthaṃ sallakkhāpetukāmo <span class="bld">ambho</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">jiṇṇa</span>nti jarājiṇṇaṃ. <span class="bld">Gopānasivaṅka</span>nti gopānasī viya vaṅkaṃ. <span class="bld">Bhogga</span>nti bhaggaṃ. Imināpissa vaṅkabhāvameva dīpeti. <span class="bld">Daṇḍaparāyaṇa</span>nti daṇḍapaṭisaraṇaṃ daṇḍadutiyaṃ. <span class="bld">Pavedhamāna</span>nti kampamānaṃ. <span class="bld">Ātura</span>nti jarāturaṃ. <span class="bld">Khaṇḍadanta</span>nti jarānubhāvena khaṇḍitadantaṃ. <span class="bld">Palitakesa</span>nti paṇḍarakesaṃ. <span class="bld">Vilūna</span>nti luñcitvā gahitakesaṃ viya <a name="M2.0119"></a> khallāṭaṃ. <span class="bld">Khalitasira</span>nti mahākhallāṭasīsaṃ. <span class="bld">Valita</span>nti sañjātavaliṃ. <span class="bld">Tilakāhatagatta</span>nti <a name="P2.0229"></a> setatilakakāḷatilakehi vikiṇṇasarīraṃ. <span class="bld">Jarādhammo</span>ti jarāsabhāvo, aparimutto jarāya, jarā nāma mayhaṃ abbhantareyeva pavattatīti. Parato <span class="bld">byādhidhammo maraṇadhammo</span>ti padadvayepi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭhamaṃ devadūtaṃ samanuyuñjitvā</span>ti ettha jarājiṇṇasatto atthato evaṃ vadati nāma – ‘‘passatha, bho, ahampi tumhe viya taruṇo ahosiṃ ūrubalī bāhubalī javasampanno, tassa me tā balajavasampattiyo antarahitā, vijjamānāpi me hatthapādā hatthapādakiccaṃ na karonti, jarāyamhi aparimuttatāya ediso jāto. Na kho panāhameva, tumhepi jarāya aparimuttāva. Yatheva hi mayhaṃ, evaṃ tumhākampi jarā āgamissati. Iti tassā pure āgamanāva kalyāṇaṃ karothā’’ti<a name="V2.0119"></a>. Tenevesa devadūto nāma jāto. <span class="bld">Ābādhika</span>nti bādhikaṃ. <span class="bld">Dukkhita</span>nti dukkhappattaṃ. <span class="bld">Bāḷhagilāna</span>nti adhimattagilānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dutiyaṃ devadūta</span>nti etthapi gilānasatto atthato evaṃ vadati nāma – ‘‘passatha, bho, ahampi tumhe viya nirogo ahosiṃ, somhi etarahi byādhinā abhihato, sake muttakarīse palipanno, uṭṭhātumpi na sakkomi. Vijjamānāpi me hatthapādā hatthapādakiccaṃ na karonti, byādhitomhi aparimuttatāya ediso jāto. Na kho panāhameva, tumhepi byādhito aparimuttāva. Yatheva hi mayhaṃ, evaṃ tumhākampi byādhi āgamissati. Iti tassa pure āgamanāva kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenevesa devadūto nāma jāto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekāhamata</span>ntiādīsu ekāhaṃ matassa assāti ekāhamato, taṃ ekāhamataṃ. Parato <a name="P2.0230"></a> padadvayepi eseva nayo. Bhastā viya vāyunā uddhaṃ jīvitapariyādānā yathākkamaṃ samuggatena sūnabhāvena uddhumātattā <span class="bld">uddhumātakaṃ</span>. Vinīlo vuccati viparibhinnavaṇṇo, vinīlova vinīlako, taṃ <span class="bld">vinīlakaṃ</span>. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ vinīlanti vinīlakaṃ. <span class="bld">Vipubbaka</span>nti vissandamānapubbakaṃ, paribhinnaṭṭhāne hi paggharitena pubbena palimakkhitanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tatiyaṃ</span> <a name="M2.0120"></a> <span class="bld">devadūta</span>nti ettha matakasatto atthato evaṃ vadati nāma – ‘‘passatha, bho, maṃ āmakasusāne chaḍḍitaṃ uddhumātakādibhāvappattaṃ, maraṇatomhi aparimuttatāya ediso jāto. Na kho panāhameva, tumhepi maraṇato aparimuttā. Yatheva hi mayhaṃ, evaṃ tumhākampi maraṇaṃ āgamissati. Iti tassa pure āgamanāva kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenevassa devadūto nāma jāto.</p>
- <p class="bodytext">Imaṃ pana devadūtānuyogaṃ ko labhati, ko na labhati? Yena tāva bahuṃ pāpaṃ kataṃ, so gantvā niraye nibbattatiyeva. Yena pana parittaṃ pāpaṃ kataṃ, so labhati. Yathā hi sabhaṇḍaṃ coraṃ gahetvā kattabbameva karonti na vinicchinanti. Anuvijjitvā gahitaṃ pana vinicchayaṭṭhānaṃ nayanti, so vinicchayaṃ labhati. Evaṃsampadametaṃ. Parittapāpakammā hi attano dhammatāyapi saranti, sārīyamānāpi saranti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="V2.0120"></a> <span class="bld">dīghajayantadamiḷo</span> nāma attano dhammatāya sari. So kira damiḷo sumanagirimahāvihāre ākāsacetiyaṃ rattapaṭena pūjesi, atha niraye ussadasāmante nibbatto aggijālasaddaṃ sutvāva attanā pūjitapaṭaṃ anussari, so gantvā sagge nibbatto. Aparopi puttassa daharabhikkhuno khalisāṭakaṃ dento pādamūle ṭhapesi, maraṇakālamhi paṭapaṭāti sadde nimittaṃ gaṇhi<a name="P2.0231"></a>, sopi ussadasāmante nibbatto jālasaddena taṃ sāṭakaṃ anussaritvā sagge nibbatto. Evaṃ tāva attano dhammatāya kusalaṃ kammaṃ saritvā sagge nibbattatīti.</p>
- <p class="bodytext">Attano dhammatāya asarante pana tayo devadūte pucchati. Tattha koci paṭhamena devadūtena sarati, koci dutiyatatiyehi, koci tīhipi nassarati. Taṃ yamo rājā disvā sayaṃ sāreti. Eko kira amacco sumanapupphakumbhena mahācetiyaṃ pūjetvā yamassa pattiṃ adāsi, taṃ akusalakammena niraye nibbattaṃ yamassa santikaṃ nayiṃsu. Tasmiṃ tīhipi devadūtehi kusalaṃ asarante yamo sayaṃ olokento disvā – ‘‘nanu tvaṃ mahācetiyaṃ sumanapupphakumbhena pūjetvā mayhaṃ pattiṃ adāsī’’ti sāresi, so tasmiṃ kāle saritvā devalokaṃ gato<a name="M2.0121"></a>. Yamo pana sayaṃ oloketvāpi apassanto – ‘‘mahādukkhaṃ nāma anubhavissati ayaṃ satto’’ti tuṇhī ahosi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tattaṃ ayokhila</span>nti tigāvutaṃ attabhāvaṃ sampajjalitāya lohapathaviyā uttānakaṃ nipajjāpetvā dakkhiṇahatthe tālappamāṇaṃ ayasūlaṃ pavesenti, tathā vāmahatthādīsu. Yathā ca taṃ uttānakaṃ nipajjāpetvā, evaṃ urenapi vāmapassenapi dakkhiṇapassenapi nipajjāpetvā te taṃ kammakāraṇaṃ karontiyeva. <span class="bld">Saṃvesetvā</span>ti jalitāya lohapathaviyā tigāvutaṃ attabhāvaṃ nipajjāpetvā. <span class="bld">Kuṭhārīhī</span>ti mahatīhi gehassa ekapakkhacchadanamattāhi kuṭhārīhi tacchanti, lohitaṃ nadī hutvā sandati, lohapathavito jālā uṭṭhahitvā tacchitaṭṭhānaṃ gaṇhāti, mahādukkhaṃ uppajjati. Tacchantā pana suttāhataṃ karitvā dāruṃ viya aṭṭhaṃsampi chaḷaṃsampi karonti. <span class="bld">Vāsīhī</span>ti mahāsuppappamāṇāhi vāsīhi. <span class="bld">Rathe yojetvā</span>ti saddhiṃ yugayottapakkharathacakkakubbarapājanehi sabbato pajjalite rathe yojetvā. <span class="bld">Mahanta</span>nti <a name="P2.0232"></a> mahākūṭāgārappamāṇaṃ. <span class="bld">Āropentī</span>ti sampajjalitehi ayamuggarehi pothentā āropenti. <span class="bld">Sakimpi uddha</span>nti supakkuthitāya ukkhaliyā pakkhittataṇḍulā viya uddhamadhotiriyañca gacchati. <span class="bld">Mahāniraye</span>ti avīcimahānirayamhi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhāgaso</span> <a name="V2.0121"></a> <span class="bld">mito</span>ti bhāge ṭhapetvā vibhatto. <span class="bld">Pariyanto</span>ti parikkhitto. <span class="bld">Ayasā</span>ti upari ayapaṭṭena chādito. <span class="bld">Samantā yojanasataṃ, pharitvā tiṭṭhatī</span>ti evaṃ pharitvā tiṭṭhati, yathā taṃ samantā yojanasate ṭhatvā olokentassa akkhīni yamakagoḷakā viya nikkhamanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hīnakāyūpagā</span>ti hīnaṃ kāyaṃ upagatā hutvā. <span class="bld">Upādāne</span>ti taṇhādiṭṭhiggahaṇe. <span class="bld">Jātimaraṇasambhave</span>ti jātiyā ca maraṇassa ca kāraṇabhūte. <span class="bld">Anupādā</span>ti catūhi upādānehi anupādiyitvā. <span class="bld">Jātimaraṇasaṅkhaye</span>ti jātimaraṇasaṅkhayasaṅkhāte nibbāne vimuccanti. <span class="bld">Diṭṭhadhammābhinibbutā</span>ti diṭṭhadhamme imasmiṃyeva attabhāve sabbakilesanibbānena nibbutā. <span class="bld">Sabbadukkhaṃ upaccagu</span>nti sakalavaṭṭadukkhaṃ atikkantā.</p>
- <p class="subhead">7. Catumahārājasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para37"></a><a name="para37_an3"></a><span class="paranum">37</span>. Sattame <a name="M2.0122"></a> <span class="bld">amaccā pārisajjā</span>ti paricārikadevatā. <span class="bld">Imaṃ lokaṃ anuvicarantī</span>ti aṭṭhamīdivase kira sakko devarājā cattāro mahārājāno āṇāpeti – ‘‘tātā, ajja aṭṭhamīdivase manussalokaṃ anuvicaritvā puññāni karontānaṃ nāmagottaṃ uggaṇhitvā āgacchathā’’ti. Te gantvā attano paricārake pesenti – ‘‘gacchatha, tātā, manussalokaṃ vicaritvā puññakārakānaṃ nāmagottāni suvaṇṇapaṭṭe likhitvā ānethā’’ti. Te tathā karonti. Tena vuttaṃ – ‘‘imaṃ lokaṃ anuvicarantī’’ti. <span class="bld">Kacci</span> <a name="P2.0233"></a> <span class="bld">bahū</span>tiādi tesaṃ upaparikkhākāradassanatthaṃ vuttaṃ. Evaṃ upaparikkhantā hi te anuvicaranti. Tattha <span class="bld">uposathaṃ upavasantī</span>ti māsassa aṭṭhavāre uposathaṅgāni adhiṭṭhahanti. <span class="bld">Paṭijāgarontī</span>ti paṭijāgarauposathakammaṃ nāma karonti. Taṃ karontā ekasmiṃ addhamāse catunnaṃ uposathadivasānaṃ paccuggamanānuggamanavasena karonti. Pañcamīuposathaṃ paccuggacchantā catutthiyaṃ uposathikā honti, anugacchantā chaṭṭhiyaṃ. Aṭṭhamīuposathaṃ paccuggacchantā sattamiyaṃ, anugacchantā navamiyaṃ. Cātuddasiṃ paccuggacchantā terasiyaṃ, pannarasīuposathaṃ anugacchantā pāṭipade uposathikā honti. <span class="bld">Puññāni karontī</span>ti saraṇagamananiccasīlapupphapūjādhammassavanapadīpasahassaāropanavihārakaraṇādīni nānappakārāni puññāni karonti. Te evaṃ anuvicaritvā puññakammakārakānaṃ nāmagottāni sovaṇṇamaye paṭṭe likhitvā āharitvā catunnaṃ mahārājānaṃ denti. <span class="bld">Puttā imaṃ lokaṃ anuvicarantī</span>ti catūhi mahārājehi <a name="V2.0122"></a> purimanayeneva pahitattā anuvicaranti. <span class="bld">Tadahū</span>ti taṃdivasaṃ. <span class="bld">Uposathe</span>ti uposathadivase.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sace, bhikkhave, appakā hontī</span>ti catunnaṃ mahārājānaṃ amaccā pārisajjā tā tā gāmanigamarājadhāniyo upasaṅkamanti, tato taṃ upanissāya adhivatthā devatā ‘‘mahārājānaṃ amaccā āgatā’’ti paṇṇākāraṃ gahetvā tesaṃ santikaṃ gacchanti. Te paṇṇākāraṃ gahetvā ‘‘kacci nu kho mārisā bahū manussā matteyyā’’ti vuttanayena manussānaṃ puññapaṭipattiṃ pucchitvā ‘‘āma, mārisa, imasmiṃ gāme asuko ca asuko ca puññāni karontī’’ti vutte tesaṃ nāmagottaṃ likhitvā aññattha <a name="M2.0123"></a> gacchanti. Atha cātuddasiyaṃ catunnaṃ mahārājānaṃ puttāpi tameva suvaṇṇapaṭṭaṃ gahetvā teneva nayena anuvicarantā nāmagottāni likhanti. Tadahuposathe <a name="P2.0234"></a> pannarase cattāropi mahārājāno teneva nayena tasmiṃyeva suvaṇṇapaṭṭe nāmagottāni likhanti. Te suvaṇṇapaṭṭaparimāṇeneva – ‘‘imasmiṃ kāle manussā appakā, imasmiṃ kāle bahukā’’ti jānanti. Taṃ sandhāya ‘‘sace, bhikkhave, appakā honti manussā’’tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Devānaṃ tāvatiṃsāna</span>nti paṭhamaṃ abhinibbatte tettiṃsa devaputte upādāya evaṃladdhanāmānaṃ. Tesaṃ pana uppattikathā dīghanikāye sakkapañhasuttavaṇṇanāya vitthāritā. <span class="bld">Tenā</span>ti tena ārocanena, tena vā puññakārakānaṃ appakabhāvena. <span class="bld">Dibbā vata, bho, kāyā parihāyissantī</span>ti navanavānaṃ devaputtānaṃ apātubhāvena devakāyā parihāyissanti, ramaṇīyaṃ dasayojanasahassaṃ devanagaraṃ suññaṃ bhavissati. <span class="bld">Paripūrissanti asurakāyā</span>ti cattāro apāyā paripūrissanti. Iminā ‘‘mayaṃ paripuṇṇe devanagare devasaṅghamajjhe nakkhattaṃ kīḷituṃ na labhissāmā’’ti anattamanā honti. Sukkapakkhepi imināva upāyena attho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, sakko devānamindo</span>ti attano sakkadevarājakālaṃ sandhāya katheti. Ekassa vā sakkassa ajjhāsayaṃ gahetvā kathetīti vuttaṃ. <span class="bld">Anunayamāno</span>ti anubodhayamāno. <span class="bld">Tāyaṃ velāya</span>nti tasmiṃ kāle.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pāṭihāriyapakkhañcā</span>ti ettha pāṭihāriyapakkho nāma antovasse temāsaṃ nibaddhuposatho, taṃ asakkontassa dvinnaṃ pavāraṇānaṃ antare ekamāsaṃ nibaddhuposatho, tampi asakkontassa paṭhamapavāraṇato paṭṭhāya eko addhamāso pāṭihāriyapakkhoyeva nāma. <span class="bld">Aṭṭhaṅgasusamāgata</span>nti aṭṭhahi <a name="V2.0123"></a> guṇaṅgehi samannāgataṃ. <span class="bld">Yopissa</span> <a name="P2.0235"></a> <span class="bld">mādiso naro</span>ti yopi satto mādiso bhaveyya. Sakkopi kira vuttappakārassa uposathakammassa guṇaṃ jānitvā dve devalokasampattiyo pahāya māsassa aṭṭha vāre uposathaṃ upavasati. Tasmā evamāha. Aparo nayo – <span class="bld">yopissa mādiso naro</span>ti yopi satto mādiso assa, mayā pattaṃ <a name="M2.0124"></a> sampattiṃ pāpuṇituṃ iccheyyāti attho. Sakkā hi evarūpena uposathakammena sakkasampattiṃ pāpuṇitunti ayamettha adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vusitavā</span>ti vutthavāso. <span class="bld">Katakaraṇīyo</span>ti catūhi maggehi kattabbakiccaṃ katvā ṭhito. <span class="bld">Ohitabhāro</span>ti khandhabhārakilesabhāraabhisaṅkhārabhāre otāretvā ṭhito. <span class="bld">Anuppattasadattho</span>ti sadattho vuccati arahattaṃ, taṃ anuppatto. <span class="bld">Parikkhīṇabhavasaṃyojano</span>ti yena saṃyojanena baddho bhavesu ākaḍḍhīyati, tassa khīṇattā parikkhīṇabhavasaṃyojano. <span class="bld">Sammadaññā vimutto</span>ti hetunā nayena kāraṇena jānitvā vimutto. <span class="bld">Kallaṃ vacanāyā</span>ti yuttaṃ vattuṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yopissa mādiso naro</span>ti yopi mādiso khīṇāsavo assa, sopi evarūpaṃ uposathaṃ upavaseyyāti uposathakammassa guṇaṃ jānanto evaṃ vadeyya. Aparo nayo <span class="bld">yopissa mādiso naro</span>ti yopi satto mādiso assa, mayā pattaṃ sampattiṃ pāpuṇituṃ iccheyyāti attho. Sakkā hi evarūpena uposathakammena khīṇāsavasampattiṃ pāpuṇitunti ayamettha adhippāyo. Aṭṭhamaṃ uttānatthameva.</p>
- <p class="subhead">9. Sukhumālasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para39"></a><a name="para39_an3"></a><span class="paranum">39</span>. Navame <span class="bld">sukhumālo</span>ti niddukkho. <span class="bld">Paramasukhumālo</span>ti paramaniddukkho. <span class="bld">Accantasukhumālo</span>ti satataniddukkho. Imaṃ <a name="P2.0236"></a> bhagavā kapilapure nibbattakālato paṭṭhāya niddukkhabhāvaṃ gahetvā āha, cariyakāle pana tena anubhūtadukkhassa anto natthīti. <span class="bld">Ekatthā</span>ti ekissā pokkharaṇiyā. <span class="bld">Uppalaṃ vappatī</span>ti uppalaṃ ropeti. Sā nīluppalavanasañchannā hoti. <span class="bld">Paduma</span>nti paṇḍarapadumaṃ. <span class="bld">Puṇḍarīka</span>nti rattapadumaṃ. Evaṃ itarāpi dve padumapuṇḍarīkavanehi sañchannā honti. Bodhisattassa kira sattaṭṭhavassikakāle rājā amacce pucchi – ‘‘taruṇadārakā katarakīḷikaṃ piyāyantī’’ti? Udakakīḷikaṃ devāti. Tato rājā kuddālakammakārake sannipātetvā pokkharaṇiṭṭhānāni gaṇhāpesi. Atha sakko devarājā āvajjento taṃ pavattiṃ <a name="V2.0124"></a> ñatvā – ‘‘na yutto mahāsattassa mānusakaparibhogo, dibbaparibhogo yutto’’ti vissakammaṃ āmantetvā – ‘‘gaccha, tāta, mahāsattassa kīḷābhūmiyaṃ pokkharaṇiyo māpehī’’ti āha. Kīdisā hontu<a name="M2.0125"></a>, devāti? Apagatakalalakaddamā hontu vippakiṇṇamaṇimuttapavāḷikā sattaratanamayapākāraparikkhittā pavāḷamayauṇhīsehi maṇimayasopānabāhukehi suvaṇṇarajatamaṇimayaphalakehi sopānehi samannāgatā. Suvaṇṇarajatamaṇipavāḷamayā cettha nāvā hontu, suvaṇṇanāvāya rajatapallaṅko hotu, rajatanāvāya suvaṇṇapallaṅko, maṇināvāya pavāḷapallaṅko, pavāḷanāvāya maṇipallaṅko, suvaṇṇarajatamaṇipavāḷamayāva udakasecananāḷikā hontu, pañcavaṇṇehi ca padumehi sañchannā hontūti. ‘‘Sādhu, devā’’ti vissakammadevaputto sakkassa paṭissutvā rattibhāge otaritvā rañño gāhāpitapokkharaṇiṭṭhānesuyeva teneva niyāmena pokkharaṇiyo māpesi.</p>
- <p class="bodytext">Nanu cetā <a name="P2.0237"></a> apagatakalalakaddamā, kathamettha padumāni pupphiṃsūti? So kira tāsu pokkharaṇīsu tattha tattha suvaṇṇarajatamaṇipavāḷamayā khuddakanāvāyo māpetvā ‘‘etā kalalakaddamapūritā ca hontu, pañcavaṇṇāni cettha padumāni pupphantū’’ti adhiṭṭhāsi. Evaṃ pañcavaṇṇāni padumāni pupphiṃsu, reṇuvaṭṭiyo uggantvā udakapiṭṭhaṃ ajjhottharitvā vicaranti. Pañcavidhā bhamaragaṇā upakūjantā vicaranti. Evaṃ tā māpetvā vissakammo devapurameva gato. Tato vibhātāya rattiyā mahājano disvā ‘‘mahāpurissassa māpitā bhavissantī’’ti gantvā rañño ārocesi. Rājā mahājanaparivāro gantvā pokkharaṇiyo disvā ‘‘mama puttassa puññiddhiyā devatāhi māpitā bhavissantī’’ti attamano ahosi. Tato paṭṭhāya mahāpuriso udakakīḷikaṃ agamāsi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yāvadeva mamatthāyā</span>ti ettha <span class="bld">yāvadevā</span>ti payojanāvadhiniyāmavacanaṃ, yāva mameva atthāya, natthettha aññaṃ kāraṇanti attho. <span class="bld">Na kho panassāha</span>nti na kho panassa ahaṃ. <span class="bld">Akāsikaṃ candana</span>nti asaṇhaṃ candanaṃ. <span class="bld">Kāsikaṃ, bhikkhave, su me taṃ veṭhana</span>nti, bhikkhave, veṭhanampi me kāsikaṃ hoti. Ettha hi <span class="bld">su</span>iti ca <span class="bld">ta</span>nti ca nipātamattaṃ, <span class="bld">me</span>ti sāmivacanaṃ. Veṭhanampi me saṇhameva hotīti dasseti. <span class="bld">Kāsikā kañcukā</span>ti pārupanakañcukopi saṇhakañcukova. <span class="bld">Setacchattaṃ dhārīyatī</span>ti mānusakasetacchattampi dibbasetacchattampi uparidhāritameva hoti. <span class="bld">Mā naṃ phusi sītaṃ vā</span>ti <a name="M2.0126"></a> mā etaṃ bodhisattaṃ sītaṃ vā uṇhādīsu vā aññataraṃ phusatūti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tayo</span> <a name="V2.0125"></a> <span class="bld">pāsādā ahesu</span>nti bodhisatte kira soḷasavassuddesike jāte <a name="P2.0238"></a> suddhodanamahārājā ‘‘puttassa vasanakapāsāde kāressāmī’’ti vaḍḍhakino sannipātāpetvā bhaddakena nakkhattamuhuttena navabhūmikataparikammaṃ kāretvā tayo pāsāde kārāpesi. Te sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Hemantiko</span>tiādīsu yattha sukhaṃ hemante vasituṃ, ayaṃ hemantiko. Itaresupi eseva nayo. Ayaṃ panettha vacanattho – hemante vāso hemantaṃ, hemantaṃ arahatīti hemantiko. Itaresupi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">hemantiko</span> pāsādo navabhūmako ahosi, bhūmiyo panassa uṇhautuggāhāpanatthāya nīcā ahesuṃ. Tattha dvāravātapānāni suphusitakavāṭāni ahesuṃ nibbivarāni. Cittakammampi karontā tattha tattha pajjalite aggikkhandheyeva akaṃsu. Bhūmattharaṇaṃ panettha kambalamayaṃ, tathā sāṇivitānanivāsanapārupanaveṭhanāni. Vātapānāni uṇhaggāhāpanatthaṃ divā vivaṭāni rattiṃ pihitāni honti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gimhiko</span> pana pañcabhūmako ahosi. Sītautuggāhāpanatthaṃ panettha bhūmiyo uccā asambādhā ahesuṃ. Dvāravātapānāni nātiphusitāni savivarāni sajālāni ahesuṃ. Cittakamme uppalāni padumāni puṇḍarīkāniyeva akaṃsu. Bhūmattharaṇaṃ panettha dukūlamayaṃ, tathā sāṇivitānanivāsanapārupanaveṭhanāni. Vātapānasamīpesu cettha nava cāṭiyo ṭhapetvā udakassa pūretvā nīluppalādīhi sañchādenti. Tesu tesu padesesu udakayantāni karonti, yehi deve vassante viya udakadhārā nikkhamanti. Antopāsāde tattha tattha kalalapūrā doṇiyo ṭhapetvā pañcavaṇṇāni padumāni ropayiṃsu. Pāsādamatthake sukkhamahiṃsacammaṃ bandhitvā yantaṃ parivattetvā yāva chadanapiṭṭhiyā pāsāṇe āropetvā tasmiṃ vissajjenti. Tesaṃ camme pavaṭṭantānaṃ saddo meghagajjitaṃ viya hoti. Dvāravātapānāni <a name="P2.0239"></a> panettha divā pihitāni honti rattiṃ vivaṭāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vassiko</span> <a name="M2.0127"></a> sattabhūmako ahosi. Bhūmiyo panettha dvinnampi utūnaṃ gāhāpanatthāya nātiuccā nātinīcā akaṃsu. Ekaccāni dvāravātapānāni suphusitāni, ekaccāni savivarāni. Tattha cittakammampi kesuci ṭhānesu pajjalitaaggikkhandhavasena, kesuci jātassaravasena kataṃ. Bhūmattharaṇādīni panettha kambaladukūlavasena ubhayamissakāni. Ekacce dvāravātapānā <a name="V2.0126"></a> rattiṃ vivaṭā divā pihitā, ekacce divā vivaṭā rattiṃ pihitā. Tayopi pāsādā ubbedhena samappamāṇā. Bhūmikāsu pana nānattaṃ ahosi.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ niṭṭhitesu pāsādesu rājā cintesi – ‘‘putto me vayappatto, chattamassa ussāpetvā rajjasiriṃ passissāmī’’ti. So sākiyānaṃ paṇṇāni pahiṇi – ‘‘putto me vayappatto, rajje naṃ patiṭṭhāpessāmi, sabbe attano attano gehesu vayappattā, dārikā imaṃ gehaṃ pesentū’’ti. Te sāsanaṃ sutvā – ‘‘kumāro kevalaṃ dassanakkhamo rūpasampanno, na kiñci sippaṃ jānāti, dārabharaṇaṃ kātuṃ na sakkhissati, na mayaṃ dhītaro dassāmā’’ti āhaṃsu. Rājā taṃ pavattiṃ sutvā puttassa santikaṃ gantvā ārocesi. Bodhisatto ‘‘kiṃ sippaṃ dassetuṃ vaṭṭati, tātā’’ti āha. Sahassathāmadhanuṃ āropetuṃ vaṭṭati, tātāti. Tena hi āharāpethāti. Rājā āharāpetvā adāsi. Dhanuṃ purisasahassaṃ āropeti, purisasahassaṃ oropeti. Mahāpuriso dhanuṃ āharāpetvā pallaṅke nisinnova jiyaṃ pādaṅguṭṭhake veṭhetvā kaḍḍhanto pādaṅguṭṭhakeneva dhanuṃ āropetvā vāmena hatthena daṇḍe gahetvā dakkhiṇena hatthena kaḍḍhitvā jiyaṃ pothesi. Sakalanagaraṃ uppatanākārappattaṃ ahosi. ‘‘Kiṃ saddo eso’’ti ca vutte ‘‘devo gajjatī’’ti āhaṃsu. Athaññe ‘‘tumhe na jānātha, na devo gajjati, aṅgīrasassa kumārassa sahassathāmadhanuṃ āropetvā jiyaṃ pothentassa jiyappahārasaddo eso’’ti <a name="P2.0240"></a> āhaṃsu. Sākiyā tāvatakeneva āraddhacittā ahesuṃ.</p>
- <p class="bodytext">Mahāpuriso ‘‘aññaṃ kiṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti āha. Aṭṭhaṅgulamattabahalaṃ ayopaṭṭaṃ kaṇḍena vinivijjhituṃ vaṭṭatīti. Taṃ vinivijjhitvā ‘‘aññaṃ kiṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti āha. Caturaṅgulabahalaṃ asanaphalakaṃ vinivijjhituṃ vaṭṭatīti. Taṃ vinivijjhitvā ‘‘aññaṃ kiṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti āha. Vidatthibahalaṃ udumbaraphalakaṃ vinivijjhituṃ <a name="M2.0128"></a> vaṭṭatīti. Taṃ vinivijjhitvā ‘‘aññaṃ kiṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti. Yante baddhaṃ phalakasataṃ vinivijjhituṃ vaṭṭatīti. Taṃ vinivijjhitvā ‘‘aññaṃ kiṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti āha. Saṭṭhipaṭalaṃ sukkhamahiṃsacammaṃ vinivijjhituṃ vaṭṭatīti. Tampi vinivijjhitvā ‘‘aññaṃ kiṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti āha. Tato vālikasakaṭādīni ācikkhiṃsu. Mahāsatto vālikasakaṭampi palālasakaṭampi vinivijjhitvā udake ekusabhappamāṇaṃ kaṇḍaṃ pesesi, thale aṭṭhausabhappamāṇaṃ. Atha naṃ ‘‘idāni vātiṅgaṇasaññāya vālaṃ vijjhituṃ vaṭṭatī’’ti āhaṃsu. Tena hi bandhāpethāti. Saddantare bajjhatu, tātāti. Purato gacchantu, gāvutantare bandhantūti. Purato gacchantu, addhayojane bandhantūti<a name="V2.0127"></a>. Purato gacchantu yojane bandhantūti. Bandhāpetha, tātāti yojanamatthake vātiṅgaṇasaññāya vālaṃ bandhāpetvā rattandhakāre meghapaṭalacchannāsu disāsu kaṇḍaṃ khipi, taṃ gantvā yojanamatthake vālaṃ phāletvā pathaviṃ pāvisi. Na kevalañca ettakameva, taṃ divasaṃ pana mahāsatto loke vattamānasippaṃ sabbameva sandassesi. Sakyarājāno attano attano dhītaro alaṅkaritvā pesayiṃsu, cattālīsasahassanāṭakitthiyo ahesuṃ. Mahāpuriso tīsu pāsādesu devo maññe paricārento mahāsampattiṃ anubhavati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nippurisehī</span>ti purisavirahitehi. Na kevalaṃ cettha tūriyāneva nippurisāni, sabbaṭṭhānānipi nippurisāneva. Dovārikāpi itthiyova, nhāpanādiparikammakarāpi itthiyova<a name="P2.0241"></a>. Rājā kira ‘‘tathārūpaṃ issariyasukhasampattiṃ anubhavamānassa purisaṃ disvā parisaṅkā uppajjati, sā me puttassa mā ahosī’’ti sabbakiccesu itthiyova ṭhapesi. <span class="bld">Paricārayamāno</span>ti modamāno. <span class="bld">Na heṭṭhāpāsādaṃ orohāmī</span>ti pāsādato heṭṭhā na otarāmi. Iti maṃ cattāro māse añño sikhābaddho puriso nāma passituṃ nālattha. <span class="bld">Yathā</span>ti yena niyāmena. <span class="bld">Dāsakammakaraporisassā</span>ti dāsānañceva devasikabhattavetanābhatānaṃ kammakarānañca nissāya jīvamānapurisānañca. <span class="bld">Kaṇājaka</span>nti sakuṇḍakabhattaṃ. <span class="bld">Bilaṅgadutiya</span>nti kañjikadutiyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evarūpāya iddhiyā</span>ti evaṃjātikāya puññiddhiyā samannāgatassa. <span class="bld">Evarūpena ca sukhumālenā</span>ti evaṃjātikena ca niddukkhabhāvena. Sokhumālenātipi <a name="M2.0129"></a> pāṭho. Evaṃ tathāgato ettakena ṭhānena attano sirisampattiṃ kathesi. Kathento ca na uppilāvitabhāvatthaṃ kathesi, ‘‘evarūpāyapi pana sampattiyā ṭhito pamādaṃ akatvā appamattova ahosi’’nti appamādalakkhaṇasseva dīpanatthaṃ kathesi. Teneva <span class="bld">assutavā kho puthujjano</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">para</span>nti parapuggalaṃ. <span class="bld">Jiṇṇa</span>nti jarājiṇṇaṃ. <span class="bld">Aṭṭīyatī</span>ti aṭṭo pīḷito hoti. <span class="bld">Harāyatī</span>ti hiriṃ karoti lajjati. <span class="bld">Jigucchatī</span>ti asuciṃ viya disvā jigucchaṃ uppādeti. <span class="bld">Attānaṃyeva atisitvā</span>ti jarādhammampi samānaṃ attānaṃ atikkamitvā aṭṭīyati harāyatīti attho. <span class="bld">Jarādhammo</span>ti jarāsabhāvo. <span class="bld">Jaraṃ anatīto</span>ti jaraṃ anatikkanto, anto jarāya vattāmi. <span class="bld">Iti paṭisañcikkhato</span>ti evaṃ paccavekkhantassa. <span class="bld">Yobbanamado</span>ti yobbanaṃ nissāya uppajjanako mānamado. <span class="bld">Sabbaso</span> <a name="P2.0242"></a> <span class="bld">pahīyī</span>ti sabbākārena pahīno. Maggena pahīnasadiso katvā dassito. Na panesa maggena pahīno, paṭisaṅkhānena pahīnova kathitoti veditabbo. Bodhisattassa hi devatā <a name="V2.0128"></a> jarāpattaṃ dassesuṃ. Tato paṭṭhāya yāva arahattā antarā mahāsattassa yobbanamado nāma na uppajjati. Sesapadadvayepi eseva nayo. Ettha pana <span class="bld">ārogyamado</span>ti ahaṃ nirogoti ārogyaṃ nissāya uppajjanako mānamado. <span class="bld">Jīvitamado</span>ti ahaṃ ciraṃ jīvīti taṃ nissāya uppajjanako mānamado. <span class="bld">Sikkhaṃ paccakkhāyā</span>ti sikkhaṃ paṭikkhipitvā. <span class="bld">Hīnāyāvattatī</span>ti hīnāya lāmakāya gihibhāvāya āvattati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathādhammā</span>ti byādhiādīhi yathāsabhāvā. <span class="bld">Tathāsantā</span>ti yathā santā eva aviparītabyādhiādisabhāvāva hutvāti attho. <span class="bld">Jigucchantī</span>ti parapuggalaṃ jigucchanti. <span class="bld">Mama evaṃ vihārino</span>ti mayhaṃ evaṃ jigucchāvihārena viharantassa evaṃ jigucchanaṃ nappatirūpaṃ bhaveyya nānucchavikaṃ. <span class="bld">Sohaṃ evaṃ viharanto</span>ti so ahaṃ evaṃ paraṃ jigucchamāno viharanto, evaṃ vā iminā paṭisaṅkhānavihārena viharanto. <span class="bld">Ñatvā dhammaṃ nirūpadhi</span>nti sabbūpadhivirahitaṃ nibbānadhammaṃ ñatvā. <span class="bld">Sabbe made abhibhosmī</span>ti sabbe tayopi made abhibhaviṃ samatikkamiṃ. <span class="bld">Nekkhamme daṭṭhu khemata</span>nti nibbāne khemabhāvaṃ disvā. Nekkhammaṃ daṭṭhu khematotipi pāṭho, nibbānaṃ khemato disvāti attho. <span class="bld">Tassa</span> <a name="M2.0130"></a> <span class="bld">me ahu ussāho</span>ti tassa mayhaṃ taṃ nekkhammasaṅkhātaṃ nibbānaṃ abhipassantassa ussāho ahu, vāyāmo ahosīti attho. <span class="bld">Nāhaṃ</span> <a name="P2.0243"></a> <span class="bld">bhabbo etarahi, kāmāni paṭisevitu</span>nti ahaṃ dāni duvidhepi kāme paṭisevituṃ abhabbo. <span class="bld">Anivatti bhavissāmī</span>ti pabbajjato ca sabbaññutaññāṇato ca na nivattissāmi, anivattako bhavissāmi. <span class="bld">Brahmacariyaparāyaṇo</span>ti maggabrahmacariyaparāyaṇo jātosmīti attho. Iti imāhi gāthāhi mahābodhipallaṅke attano āgamanīyavīriyaṃ kathesi.</p>
- <p class="subhead">10. Ādhipateyyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para40"></a><a name="para40_an3"></a><span class="paranum">40</span>. Dasame <span class="bld">ādhipateyyānī</span>ti jeṭṭhakakāraṇato nibbattāni. <span class="bld">Attādhipateyya</span>ntiādīsu attānaṃ jeṭṭhakaṃ katvā nibbattitaṃ guṇajātaṃ <span class="bld">attādhipateyyaṃ</span>. Lokaṃ jeṭṭhakaṃ katvā nibbattitaṃ <span class="bld">lokādhipateyyaṃ</span>. Navavidhaṃ lokuttaradhammaṃ jeṭṭhakaṃ katvā nibbattitaṃ <span class="bld">dhammādhipateyyaṃ. Na iti bhavābhavahetū</span>ti iti bhavo, iti bhavoti evaṃ āyatiṃ, na tassa tassa sampattibhavassa hetu. <span class="bld">Otiṇṇo</span>ti anupaviṭṭho. Yassa hi jāti antopaviṭṭhā, so jātiyā otiṇṇo nāma. <span class="bld">Jarā</span>dīsupi eseva nayo. <span class="bld">Kevalassa dukkhakkhandhassā</span>ti sakalassa vaṭṭadukkharāsissa. <span class="bld">Antakiriyā</span> <a name="V2.0129"></a> <span class="bld">paññāyethā</span>ti antakaraṇaṃ paricchedaparivaṭumakaraṇaṃ paññāyeyya. <span class="bld">Ohāyā</span>ti pahāya. <span class="bld">Pāpiṭṭhatare</span>ti lāmakatare. <span class="bld">Āraddha</span>nti paggahitaṃ paripuṇṇaṃ, āraddhattāva <span class="bld">asallīnaṃ. Upaṭṭhitā</span>ti catusatipaṭṭhānavasena upaṭṭhitā. Upaṭṭhitattāva <span class="bld">asammuṭṭhā. Passaddho kāyo</span>ti nāmakāyo ca karajakāyo ca passaddho vūpasantadaratho. Passaddhattāva <span class="bld">asāraddho. Samāhitaṃ citta</span>nti ārammaṇe cittaṃ sammā āhitaṃ suṭṭhu ṭhapitaṃ. Sammā āhitattāva <span class="bld">ekaggaṃ. Adhipatiṃ karitvā</span>ti jeṭṭhakaṃ katvā. <span class="bld">Suddhaṃ</span> <a name="P2.0244"></a> <span class="bld">attānaṃ pariharatī</span>ti suddhaṃ nimmalaṃ katvā attānaṃ pariharati paṭijaggati, gopāyatīti attho. Ayañca yāva arahattamaggā pariyāyena suddhamattānaṃ pariharati nāma, phalappattova pana nippariyāyena suddhamattānaṃ pariharati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Svākkhāto</span>tiādīni visuddhimagge (visuddhi. 1.147) vitthāritāni. <span class="bld">Jānaṃ passaṃ viharantī</span>ti taṃ dhammaṃ jānantā passantā viharanti. <span class="bld">Imāni kho, bhikkhave, tīṇi ādhipateyyānī</span>ti <a name="M2.0131"></a> ettāvatā tīṇi ādhipateyyāni lokiyalokuttaramissakāni kathitāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pakubbato</span>ti karontassa. <span class="bld">Attā te purisa jānāti, saccaṃ vā yadi vā musā</span>ti yaṃ tvaṃ karosi, taṃ yadi vā yathāsabhāvaṃ yadi vā no yathāsabhāvanti tava attāva jānāti. Iminā ca kāraṇena veditabbaṃ ‘‘pāpakammaṃ karontassa loke paṭicchannaṭṭhānaṃ nāma natthī’’ti. <span class="bld">Kalyāṇa</span>nti sundaraṃ. <span class="bld">Atimaññasī</span>ti atikkamitvā maññasi. <span class="bld">Attānaṃ parigūhasī</span>ti yathā me attāpi na jānāti, evaṃ naṃ parigūhāmīti vāyamasi. <span class="bld">Attādhipateyyako</span>ti attajeṭṭhako. <span class="bld">Lokādhipo</span>ti lokajeṭṭhako. <span class="bld">Nipako</span>ti paññavā. <span class="bld">Jhāyī</span>ti jhāyanto. <span class="bld">Dhammādhipo</span>ti dhammajeṭṭhako. <span class="bld">Saccaparakkamo</span>ti thiraparakkamo bhūtaparakkamo. <span class="bld">Pasayha māra</span>nti māraṃ pasahitvā. <span class="bld">Abhibhuyya antaka</span>nti idaṃ tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Yo ca phusī jātikkhayaṃ padhānavā</span>ti yo jhāyī padhānavā māraṃ abhibhavitvā jātikkhayaṃ arahattaṃ phusi. <span class="bld">So</span> <a name="P2.0245"></a> <span class="bld">tādiso</span>ti so tathāvidho tathāsaṇṭhito. <span class="bld">Lokavidū</span>ti tayo loke vidite pākaṭe katvā ṭhito. <span class="bld">Sumedho</span>ti supañño. <span class="bld">Sabbesu dhammesu atammayo munī</span>ti sabbe tebhūmakadhamme taṇhāsaṅkhātāya tammayatāya abhāvena atammayo khīṇāsavamuni kadāci katthaci na hīyati na parihīyatīti vuttaṃ hotīti.</p>
- <p class="centered">Devadūtavaggo catuttho.</p>
- <a name="an3_1_5"></a>
- <p class="chapter">5. Cūḷavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Sammukhībhāvasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para41"></a><a name="para41_an3"></a><span class="paranum">41</span>. Pañcamassa <a name="V2.0130"></a> paṭhame <span class="bld">sammukhībhāvā</span>ti sammukhībhāvena, vijjamānatāyāti attho. <span class="bld">Pasavatī</span>ti paṭilabhati. <span class="bld">Saddhāya sammukhībhāvā</span>ti yadi hi saddhā na bhaveyya, deyyadhammo na bhaveyya, dakkhiṇeyyasaṅkhātā paṭiggāhakapuggalā na bhaveyyuṃ, kathaṃ puññakammaṃ kareyya. Tesaṃ pana sammukhībhāvena sakkā kātunti tasmā ‘‘saddhāya sammukhībhāvā’’tiādimāha. Ettha ca dve <a name="M2.0132"></a> dhammā sulabhā deyyadhammā ceva dakkhiṇeyyā ca, saddhā pana dullabhā. Puthujjanassa hi saddhā athāvarā padavārena nānā hoti, teneva mahāmoggallānasadisopi aggasāvako pāṭibhogo bhavituṃ asakkonto āha – ‘‘dvinnaṃ kho te ahaṃ, āvuso, dhammānaṃ pāṭibhogo bhogānañca jīvitassa ca, saddhāya pana tvaṃyeva pāṭibhogo’’ti (udā. 18).</p>
- <p class="subhead">2. Tiṭhānasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para42"></a><a name="para42_an3"></a><span class="paranum">42</span>. Dutiye <span class="bld">vigatamalamaccherenā</span>ti vigatamacchariyamalena. <span class="bld">Muttacāgo</span>ti vissaṭṭhacāgo. <span class="bld">Payatapāṇī</span>ti dhotahattho. Assaddho hi satakkhattuṃ hatthe dhovitvāpi malinahatthova hoti, saddho pana dānābhiratattā malinahatthopi dhotahatthova. <span class="bld">Vossaggarato</span>ti <a name="P2.0246"></a> vossaggasaṅkhāte dāne rato. <span class="bld">Yācayogo</span>ti yācituṃ yutto, yācakehi vā yogo assātipi yācayogo. <span class="bld">Dānasaṃvibhāgarato</span>ti dānaṃ dadanto saṃvibhāgañca karonto dānasaṃvibhāgarato nāma hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dassanakāmo sīlavata</span>nti dasapi yojanāni vīsampi tiṃsampi yojanasatampi gantvā sīlasampanne daṭṭhukāmo hoti <span class="bld">pāṭaliputtakabrāhmaṇo</span> viya <span class="bld">saddhātissamahārājā</span> viya ca. Pāṭaliputtassa kira nagaradvāre sālāya nisinnā dve brāhmaṇā kāḷavallimaṇḍapavāsimahānāgattherassa guṇakathaṃ sutvā ‘‘amhehi taṃ bhikkhuṃ daṭṭhuṃ vaṭṭatī’’ti dvepi janā nikkhamiṃsu. Eko antarāmagge kālamakāsi. Eko samuddatīraṃ patvā nāvāya mahātitthapaṭṭane oruyha anurādhapuraṃ <a name="V2.0131"></a> āgantvā ‘‘kāḷavallimaṇḍapo kuhi’’nti pucchi. Rohaṇajanapadeti. So anupubbena therassa vasanaṭṭhānaṃ patvā cūḷanagaragāme dhuraghare nivāsaṃ gahetvā therassa āhāraṃ sampādetvā pātova vuṭṭhāya therassa vasanaṭṭhānaṃ pucchitvā gantvā janapariyante ṭhito theraṃ dūratova āgacchantaṃ disvā sakiṃ tattheva ṭhito vanditvā puna upasaṅkamitvā gopphakesu daḷhaṃ gahetvā vandanto ‘‘uccā, bhante, tumhe’’ti āha. Thero ca nātiucco nātirasso pamāṇayuttova, tena naṃ puna āha – ‘‘nātiuccā tumhe, tumhākaṃ <a name="M2.0133"></a> pana guṇā mecakavaṇṇassa samuddassa matthakena gantvā sakalajambudīpatalaṃ ajjhottharitvā gatā, ahampi pāṭaliputtanagaradvāre nisinno tumhākaṃ guṇakathaṃ assosi’’nti. So therassa bhikkhāhāraṃ datvā attano ticīvaraṃ paṭiyādetvā therassa santike pabbajitvā tassovāde patiṭṭhāya katipāheneva arahattaṃ pāpuṇi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saddhātissamahārājā</span>pi, ‘‘bhante, mayhaṃ vanditabbayuttakaṃ <a name="P2.0247"></a> ekaṃ ayyaṃ ācikkhathā’’ti pucchi. Bhikkhū ‘‘maṅgalavāsī kuṭṭatissatthero’’ti āhaṃsu. Rājā mahāparivārena pañcayojanamaggaṃ agamāsi. Thero ‘‘kiṃ saddo eso, āvuso’’ti bhikkhusaṅghaṃ pucchi. ‘‘Rājā, bhante, tumhākaṃ dassanatthāya āgato’’ti. Thero cintesi – ‘‘kiṃ mayhaṃ mahallakakāle rājagehe kamma’’nti divāṭṭhāne mañce nipajjitvā bhūmiyaṃ lekhaṃ likhanto acchi. Rājā ‘‘kahaṃ thero’’ti pucchitvā ‘‘divāṭṭhāne’’ti sutvā tattha gacchanto theraṃ bhūmiyaṃ lekhaṃ likhantaṃ disvā ‘‘khīṇāsavassa nāma hatthakukkuccaṃ natthi, nāyaṃ khīṇāsavo’’ti avanditvāva nivatti. Bhikkhusaṅgho theraṃ āha – ‘‘bhante, evaṃvidhassa saddhassa pasannassa rañño kasmā vippaṭisāraṃ karitthā’’ti. ‘‘Āvuso, rañño pasādarakkhanaṃ na tumhākaṃ bhāro, mahallakattherassa bhāro’’ti vatvā aparabhāge anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyanto bhikkhusaṅghaṃ āha – ‘‘mayhaṃ kūṭāgāramhi aññampi pallaṅkaṃ attharathā’’ti. Tasmiṃ atthate thero – ‘‘idaṃ kūṭāgāraṃ antare appatiṭṭhahitvā raññā diṭṭhakāleyeva bhūmiyaṃ patiṭṭhātū’’ti adhiṭṭhahitvā parinibbāyi. Kūṭāgāraṃ pañcayojanamaggaṃ ākāsena agamāsi. Pañcayojanamagge dhajaṃ dhāretuṃ samatthā rukkhā dhajapaggahitāva ahesuṃ. Gacchāpi gumbāpi sabbe kūṭāgārābhimukhā hutvā aṭṭhaṃsu.</p>
- <p class="bodytext">Raññopi paṇṇaṃ pahiṇiṃsu ‘‘thero parinibbuto, kūṭāgāraṃ ākāsena āgacchatī’’ti. Rājā na saddahi. Kūṭāgāraṃ ākāsena gantvā thūpārāmaṃ padakkhiṇaṃ katvā silācetiyaṭṭhānaṃ agamāsi. Cetiyaṃ saha vatthunā uppatitvā kūṭāgāramatthake aṭṭhāsi, sādhukārasahassāni pavattiṃsu<a name="V2.0132"></a>. Tasmiṃ khaṇe mahābyagghatthero nāma lohapāsāde sattamakūṭāgāre nisinno bhikkhūnaṃ vinayakammaṃ karonto taṃ saddaṃ sutvā ‘‘kiṃ saddo <a name="M2.0134"></a> eso’’ti paṭipucchi. Bhante, maṅgalavāsī kuṭṭatissatthero parinibbuto, kūṭāgāraṃ pañcayojanamaggaṃ ākāsena āgataṃ, tattha so sādhukārasaddoti. Āvuso, puññavante nissāya <a name="P2.0248"></a> sakkāraṃ labhissāmāti antevāsike khamāpetvā ākāseneva āgantvā taṃ kūṭāgāraṃ pavisitvā dutiyamañce nisīditvā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi. Rājā gandhapupphacuṇṇāni ādāya gantvā ākāse ṭhitaṃ kūṭāgāraṃ disvā kūṭāgāraṃ pūjesi. Tasmiṃ khaṇe kūṭāgāraṃ otaritvā pathaviyaṃ patiṭṭhitaṃ. Rājā mahāsakkārena sarīrakiccaṃ kāretvā dhātuyo gahetvā cetiyaṃ akāsi. Evarūpā sīlavantānaṃ dassanakāmā nāma honti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saddhammaṃ sotumicchatī</span>ti tathāgatappaveditaṃ saddhammaṃ sotukāmo hoti <span class="bld">piṇḍapātikattherādayo</span> viya. Gaṅgāvanavāliaṅgaṇamhi kira tiṃsa bhikkhū vassaṃ upagatā anvaddhamāsaṃ uposathadivase catupaccayasantosabhāvanārāmamahāariyavaṃsañca (a. ni. 4.28) kathenti. Eko piṇḍapātikatthero pacchābhāgena āgantvā paṭicchannaṭṭhāne nisīdi. Atha naṃ eko gonaso jaṅghapiṇḍimaṃsaṃ saṇḍāsena gaṇhanto viya ḍaṃsi. Thero olokento gonasaṃ disvā ‘‘ajja dhammassavanantarāyaṃ na karissāmī’’ti gonasaṃ gahetvā thavikāya pakkhipitvā thavikāmukhaṃ bandhitvā avidūre ṭhāne ṭhapetvā dhammaṃ suṇantova nisīdi. Aruṇuggamanañca visaṃ vikkhambhetvā therassa tiṇṇaṃ phalānaṃ pāpuṇanañca visassa daṭṭhaṭṭhāneneva otaritvā pathavipavisanañca dhammakathikattherassa dhammakathāniṭṭhāpanañca ekakkhaṇeyeva ahosi. Tato thero āha – ‘‘āvuso eko me coro gahito’’ti thavikaṃ muñcitvā gonasaṃ vissajjesi. Bhikkhū disvā ‘‘kāya velāya daṭṭhattha, bhante’’ti pucchiṃsu. Hiyyo sāyanhasamaye, āvusoti. Kasmā, bhante, evaṃ bhāriyaṃ kammaṃ karitthāti. Āvuso, sacāhaṃ dīghajātikena daṭṭhoti vadeyyaṃ, nayimaṃ ettakaṃ ānisaṃsaṃ <a name="P2.0249"></a> labheyyanti. Idaṃ tāva piṇḍapātikattherassa vatthu.</p>
- <p class="bodytext">Dīghavāpiyampi ‘‘mahājātakabhāṇakatthero gāthāsahassaṃ mahāvessantaraṃ kathessatī’’ti tissamahāgāme tissamahāvihāravāsī eko <a name="M2.0135"></a> daharo sutvā tato nikkhamitvā ekāheneva navayojanamaggaṃ āgato. Tasmiṃyeva khaṇe thero dhammakathaṃ ārabhi. Daharo dūramaggāgamanena sañjātakāyadarathattā paṭṭhānagāthāya saddhiṃ avasānagāthaṃyeva vavatthapesi. Tato therassa ‘‘idamavocā’’ti <a name="V2.0133"></a> vatvā uṭṭhāya gamanakāle ‘‘mayhaṃ āgamanakammaṃ moghaṃ jāta’’nti rodamāno aṭṭhāsi. Eko manusso taṃ kathaṃ sutvā gantvā therassa ārocesi, ‘‘bhante, ‘tumhākaṃ dhammakathaṃ sossāmī’ti eko daharabhikkhu tissamahāvihārā āgato, so ‘kāyadarathabhāvena me āgamanaṃ moghaṃ jāta’nti rodamāno ṭhito’’ti. Gacchatha saññāpetha naṃ ‘‘puna sve kathessāmā’’ti. So punadivase therassa dhammakathaṃ sutvā sotāpattiphalaṃ pāpuṇi.</p>
- <p class="bodytext">Aparāpi <span class="bld">ullakolikaṇṇivāsikā</span> ekā itthī puttakaṃ pāyamānā ‘‘dīghabhāṇakamahāabhayatthero nāma ariyavaṃsapaṭipadaṃ kathetī’’ti sutvā pañcayojanamaggaṃ gantvā divākathikattherassa nisinnakāleyeva vihāraṃ pavisitvā bhūmiyaṃ puttaṃ nipajjāpetvā divākathikattherassa ṭhitakāva dhammaṃ assosi. Sarabhāṇake there uṭṭhite dīghabhāṇakamahāabhayatthero catupaccayasantosabhāvanārāmamahāariyavaṃsaṃ ārabhi. Sā ṭhitakāva paggaṇhāti. Thero tayo eva paccaye kathetvā uṭṭhānākāraṃ akāsi. Sā upāsikā āha – ‘‘ayyo, ‘ariyavaṃsaṃ kathessāmī’ti siniddhabhojanaṃ bhuñjitvā madhurapānakaṃ pivitvā yaṭṭhimadhukatelādīhi bhesajjaṃ katvā kathetuṃ <a name="P2.0250"></a> yuttaṭṭhāneyeva uṭṭhahatī’’ti. Thero ‘‘sādhu, bhaginī’’ti vatvā upari bhāvanārāmaṃ paṭṭhapesi. Aruṇuggamanañca therassa ‘‘idamavocā’’ti vacanañca upāsikāya sotāpattiphaluppatti ca ekakkhaṇeyeva ahosi.</p>
- <p class="bodytext">Aparāpi <span class="bld">kaḷamparavāsikā</span> itthī aṅkena puttaṃ ādāya ‘‘dhammaṃ sossāmī’’ti cittalapabbataṃ gantvā ekaṃ rukkhaṃ nissāya dārakaṃ nipajjāpetvā sayaṃ ṭhitakāva dhammaṃ suṇāti. Rattibhāgasamanantare eko dīghajātiko tassā <a name="M2.0136"></a> passantiyāyeva samīpe nipannadārakaṃ catūhi dāṭhāhi ḍaṃsitvā agamāsi. Sā cintesi – ‘‘sacāhaṃ ‘putto me sappena daṭṭho’ti vakkhāmi, dhammassa antarāyo bhavissati. Anekakkhattuṃ kho pana me ayaṃ saṃsāravaṭṭe vaṭṭantiyā putto ahosi, dhammameva carissāmī’’ti tiyāmarattiṃ ṭhitakāva dhammaṃ paggaṇhitvā sotāpattiphale patiṭṭhāya aruṇe uggate saccakiriyāya puttassa visaṃ nimmathetvā puttaṃ gahetvā gatā. Evarūpā puggalā dhammaṃ sotukāmā nāma honti.</p>
- <p class="subhead">3. Atthavasasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para43"></a><a name="para43_an3"></a><span class="paranum">43</span>. Tatiye <a name="V2.0134"></a> <span class="bld">tayo, bhikkhave, atthavase sampassamānenā</span>ti tayo atthe tīṇi kāraṇāni passantena. <span class="bld">Alamevā</span>ti yuttameva. <span class="bld">Yo dhammaṃ desetī</span>ti yo puggalo catusaccadhammaṃ pakāseti. <span class="bld">Atthappaṭisaṃvedī</span>ti aṭṭhakathaṃ ñāṇena paṭisaṃvedī. <span class="bld">Dhammappaṭisaṃvedī</span>ti pāḷidhammaṃ paṭisaṃvedī.</p>
- <p class="subhead">4. Kathāpavattisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para44"></a><a name="para44_an3"></a><span class="paranum">44</span>. Catutthe <span class="bld">ṭhānehī</span>ti kāraṇehi. <span class="bld">Pavattinī</span>ti appaṭihatā niyyānikā.</p>
- <p class="subhead">5. Paṇḍitasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para45"></a><a name="para45_an3"></a><span class="paranum">45</span>. Pañcame <span class="bld">paṇḍitapaññattānī</span>ti paṇḍitehi paññattāni kathitāni pasatthāni. <span class="bld">Sappurisapaññattānī</span>ti sappurisehi mahāpurisehi paññattāni kathitāni pasatthāni. <span class="bld">Ahiṃsā</span>ti karuṇā ceva karuṇāpubbabhāgo ca. <span class="bld">Saṃyamo</span>ti sīlasaṃyamo. <span class="bld">Damo</span>ti <a name="P2.0251"></a> indriyasaṃvaro, uposathavasena vā attadamanaṃ, puṇṇovāde (ma. ni. 3.395 ādayo; saṃ. ni. 4.88 ādayo) damoti vuttā khantipi āḷavake (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 183 ādayo) vuttā paññāpi imasmiṃ sutte vaṭṭatiyeva. <span class="bld">Mātāpitu upaṭṭhāna</span>nti mātāpitūnaṃ rakkhanaṃ gopanaṃ paṭijagganaṃ. <span class="bld">Santāna</span>nti aññattha buddhapaccekabuddhaariyasāvakā santo nāma, idha pana mātāpituupaṭṭhākā adhippetā. Tasmā uttamaṭṭhena santānaṃ<a name="M2.0137"></a>, seṭṭhacariyaṭṭhena <span class="bld">brahmacārīnaṃ</span>. Idaṃ mātāpituupaṭṭhānaṃ sabbhi upaññātanti evamettha attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Sataṃ etāni ṭhānānī</span>ti santānaṃ uttamapurisānaṃ etāni ṭhānāni kāraṇāni. <span class="bld">Ariyo dassanasampanno</span>ti idha imesaṃyeva tiṇṇaṃ ṭhānānaṃ kāraṇena ariyo ceva dassanasampanno ca veditabbo, na buddhādayo na sotāpannā. Atha vā <span class="bld">sataṃ etāni ṭhānānī</span>ti mātupaṭṭhānaṃ pitupaṭṭhānanti etāni ṭhānāni santānaṃ uttamapurisānaṃ kāraṇānīti evaṃ mātāpituupaṭṭhākavasena imissā gāthāya attho veditabbo. Mātāpituupaṭṭhākoyeva hi idha ‘‘ariyo dassanasampanno’’ti vutto. <span class="bld">Sa lokaṃ bhajate siva</span>nti so khemaṃ devalokaṃ gacchatīti.</p>
- <p class="subhead">6. Sīlavantasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para46"></a><a name="para46_an3"></a><span class="paranum">46</span>. Chaṭṭhe <a name="V2.0135"></a> <span class="bld">tīhi ṭhānehī</span>ti tīhi kāraṇehi. <span class="bld">Kāyenā</span>tiādīsu bhikkhū āgacchante disvā paccuggamanaṃ karontā gacchante anugacchantā āsanasālāya sammajjanaupalepanādīni karontā āsanāni paññāpentā pānīyaṃ paccupaṭṭhāpentā kāyena puññaṃ pasavanti nāma. Bhikkhusaṅghaṃ piṇḍāya carantaṃ disvā ‘‘yāguṃ detha, bhattaṃ detha, sappinavanītādīni detha, gandhapupphādīhi pūjetha, uposathaṃ upavasatha, dhammaṃ suṇātha, cetiyaṃ vandathā’’tiādīni vadantā vācāya puññaṃ pasavanti nāma. Bhikkhū piṇḍāya carante disvā ‘‘labhantū’’ti cintentā manasā puññaṃ pasavanti nāma. <span class="bld">Pasavantī</span>ti paṭilabhanti. Puññaṃ <a name="P2.0252"></a> panettha lokiyalokuttaramissakaṃ kathitaṃ.</p>
- <p class="subhead">7. Saṅkhatalakkhaṇasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para47"></a><a name="para47_an3"></a><span class="paranum">47</span>. Sattame <span class="bld">saṅkhatassā</span>ti paccayehi samāgantvā katassa. <span class="bld">Saṅkhatalakkhaṇānī</span>ti saṅkhataṃ etanti sañjānanakāraṇāni nimittāni. <span class="bld">Uppādo</span>ti jāti. <span class="bld">Vayo</span>ti bhedo. <span class="bld">Ṭhitassa aññathattaṃ</span> nāma jarā. Tattha <span class="bld">saṅkhata</span>nti tebhūmakā dhammā. Maggaphalāni pana asammasanūpagattā idha na kathīyanti. Uppādādayo <span class="bld">saṅkhatalakkhaṇā</span> nāma. Tesu uppādakkhaṇe uppādo, ṭhānakkhaṇe jarā, bhedakkhaṇe vayo. Lakkhaṇaṃ na saṅkhataṃ, saṅkhataṃ na lakkhaṇaṃ<a name="M2.0138"></a>, lakkhaṇena pana saṅkhataṃ paricchinnaṃ. Yathā hatthiassagomahiṃsādīnaṃ sattisūlādīni sañjānanalakkhaṇāni na hatthiādayo, napi hatthiādayo lakkhaṇāneva, lakkhaṇehi pana te ‘‘asukassa hatthī, asukassa asso, asukahatthī, asukaasso’’ti vā paññāyanti, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="subhead">8. Asaṅkhatalakkhaṇasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para48"></a><a name="para48_an3"></a><span class="paranum">48</span>. Aṭṭhame <span class="bld">asaṅkhatassā</span>ti paccayehi samāgantvā akatassa. <span class="bld">Asaṅkhatalakkhaṇānī</span>ti asaṅkhataṃ etanti sañjānanakāraṇāni nimittāni. <span class="bld">Na uppādo paññāyatī</span>tiādīhi uppādajarābhaṅgānaṃ abhāvo vutto. Uppādādīnañhi abhāvena asaṅkhatanti paññāyati.</p>
- <p class="subhead">9. Pabbatarājasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para49"></a><a name="para49_an3"></a><span class="paranum">49</span>. Navame <a name="V2.0136"></a> <span class="bld">mahāsālā</span>ti mahārukkhā. <span class="bld">Kulapati</span>nti kulajeṭṭhakaṃ. <span class="bld">Selo</span>ti silāmayo. <span class="bld">Araññasmi</span>nti agāmakaṭṭhāne. <span class="bld">Brahmā</span>ti mahanto. <span class="bld">Vane</span>ti aṭaviyaṃ. <span class="bld">Vanappatī</span>ti vanajeṭṭhakā. <span class="bld">Idha dhammaṃ caritvāna, maggaṃ sugatigāmina</span>nti sugatigāmikamaggasaṅkhātaṃ dhammaṃ caritvā.</p>
- <p class="subhead">10. Ātappakaraṇīyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para50"></a><a name="para50_an3"></a><span class="paranum">50</span>. Dasame <a name="P2.0253"></a> <span class="bld">ātappaṃ karaṇīya</span>nti vīriyaṃ kātuṃ yuttaṃ. <span class="bld">Anuppādāyā</span>ti anuppādatthāya, anuppādaṃ sādhessāmīti iminā kāraṇena kattabbanti attho. Paratopi eseva nayo. <span class="bld">Sārīrikāna</span>nti sarīrasambhavānaṃ. <span class="bld">Dukkhāna</span>nti dukkhamānaṃ. <span class="bld">Tibbāna</span>nti bahalānaṃ, tāpanavasena vā tibbānaṃ. <span class="bld">Kharāna</span>nti pharusānaṃ. <span class="bld">Kaṭukāna</span>nti tikhiṇānaṃ. <span class="bld">Asātāna</span>nti amadhurānaṃ. <span class="bld">Amanāpāna</span>nti manaṃ vaḍḍhetuṃ asamatthānaṃ. <span class="bld">Pāṇaharāna</span>nti jīvitaharānaṃ. <span class="bld">Adhivāsanāyā</span>ti adhivāsanatthāya sahanatthāya khamanatthāya.</p>
- <p class="bodytext">Ettake <a name="M2.0139"></a> ṭhāne satthā āṇāpetvā āṇattiṃ pavattetvā idāni samādapento <span class="bld">yato kho, bhikkhave</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">yato</span>ti yadā. <span class="bld">Ātāpī</span>ti vīriyavā. <span class="bld">Nipako</span>ti sappañño. <span class="bld">Sato</span>ti satiyā samannāgato. <span class="bld">Dukkhassa antakiriyāyā</span>ti vaṭṭadukkhassa paricchedaparivaṭumakiriyāya. Ime ca pana ātāpādayo tayopi lokiyalokuttaramissakā kathitā.</p>
- <p class="subhead">11. Mahācorasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para51"></a><a name="para51_an3"></a><span class="paranum">51</span>. Ekādasame <span class="bld">mahācoro</span>ti mahanto balavacoro. <span class="bld">Sandhi</span>nti gharasandhiṃ. <span class="bld">Nillopa</span>nti mahāvilopaṃ. <span class="bld">Ekāgārika</span>nti ekameva gehaṃ parivāretvā vilumpanaṃ. <span class="bld">Paripanthepi tiṭṭhatī</span>ti panthadūhanakammaṃ karoti. <span class="bld">Nadīvidugga</span>nti nadīnaṃ duggamaṭṭhānaṃ antaradīpakaṃ, yattha sakkā hoti dvīhipi tīhipi jaṅghasahassehi saddhiṃ nilīyituṃ. <span class="bld">Pabbatavisama</span>nti <a name="P2.0254"></a> pabbatānaṃ visamaṭṭhānaṃ pabbatantaraṃ, yattha sakkā hoti sattahi vā aṭṭhahi vā jaṅghasahassehi saddhiṃ nilīyituṃ. <span class="bld">Tiṇagahana</span>nti tiṇena vaḍḍhitvā sañchannaṃ dvattiyojanaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Rodha</span>nti ghanaṃ aññamaññaṃ saṃsaṭṭhasākhaṃ ekābaddhaṃ <a name="V2.0137"></a> mahāvanasaṇḍaṃ. <span class="bld">Pariyodhāya atthaṃ bhaṇissantī</span>ti pariyodahitvā taṃ taṃ kāraṇaṃ pakkhipitvā atthaṃ kathayissanti. <span class="bld">Tyāssā</span>ti te assa. <span class="bld">Pariyodhāya atthaṃ bhaṇantī</span>ti kismiñci kiñci vattuṃ āraddheyeva ‘‘mā evaṃ avacuttha, mayaṃ etaṃ kulaparamparāya jānāma, na esa evarūpaṃ karissatī’’ti taṃ taṃ kāraṇaṃ pakkhipitvā mahantampi dosaṃ harantā atthaṃ bhaṇanti. Atha vā <span class="bld">pariyodhāyā</span>ti paṭicchādetvātipi attho. Te hi tassapi dosaṃ paṭicchādetvā atthaṃ bhaṇanti. <span class="bld">Khataṃ upahata</span>nti guṇakhananena khataṃ, guṇupaghātena upahataṃ. <span class="bld">Visamena kāyakammenā</span>ti sampakkhalanaṭṭhena visamena kāyadvārikakammena. Vacīmanokammesupi eseva nayo. <span class="bld">Antaggāhikāyā</span>ti dasavatthukāya antaṃ gahetvā ṭhitadiṭṭhiyā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
- <p class="centered">Cūḷavaggo pañcamo.</p>
- <p class="centered">Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
- <a name="an3_2"></a>
- <p class="title">2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ</p>
- <a name="an3_2_1"></a>
- <p class="chapter">(6) 1. Brāhmaṇavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Paṭhamadvebrāhmaṇasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para52"></a><a name="para52_an3"></a><span class="paranum">52</span>. Brāhmaṇavaggassa <a name="V2.0138"></a><a name="M2.0140"></a><a name="P2.0255"></a> paṭhame <span class="bld">jiṇṇā</span>ti jarājiṇṇā. <span class="bld">Vuddhā</span>ti vayovuddhā. <span class="bld">Mahallakā</span>ti jātimahallakā. <span class="bld">Addhagatā</span>ti tayo addhe atikkantā. <span class="bld">Vayoanuppattā</span>ti tatiyaṃ vayaṃ anuppattā. <span class="bld">Yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsū</span>ti puttadāre attano vacanaṃ akaronte disvā ‘‘samaṇassa gotamassa santikaṃ gantvā niyyānikamaggaṃ gavesissāmā’’ti cintetvā upasaṅkamiṃsu. <span class="bld">Mayamassu, bho gotama, brāhmaṇā</span>ti; bho gotama, mayaṃ brāhmaṇā na khattiyā nāmaccā na gahapatikāti brāhmaṇabhāvaṃ jānāpetvā <span class="bld">jiṇṇā</span>tiādimāhaṃsu. <span class="bld">Akatabhīruttāṇā</span>ti akatabhayaparittāṇā. Avassayabhūtaṃ patiṭṭhākammaṃ amhehi na katanti dassenti. <span class="bld">Tagghā</span>ti ekaṃsatthe nipāto, sampaṭicchanatthe vā. Ekantena tumhe evarūpā, ahampi kho etaṃ sampaṭicchāmīti ca dasseti. <span class="bld">Upanīyatī</span>ti upasaṃharīyati. Ayaṃ hi jātiyā jaraṃ upanīyati, jarāya byādhiṃ, byādhinā maraṇaṃ, maraṇena puna jātiṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘upanīyatī’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni yasmā te brāhmaṇā mahallakattā pabbajitvāpi vattaṃ pūretuṃ na sakkhissanti, tasmā ne pañcasu sīlesu patiṭṭhāpento bhagavā <span class="bld">yodha kāyena saṃyamo</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">kāyena saṃyamo</span>ti kāyadvārena saṃvaro. Sesesupi eseva nayo. <span class="bld">Taṃ tassa petassā</span>ti taṃ puññaṃ tassa paralokaṃ gatassa tāyanaṭṭhena <span class="bld">tāṇaṃ,</span> nilīyanaṭṭhena <span class="bld">leṇaṃ,</span> patiṭṭhānaṭṭhena <span class="bld">dīpo,</span> avassayanaṭṭhena <span class="bld">saraṇaṃ,</span> uttamagativasena <span class="bld">parāyaṇañca</span> hotīti dasseti. Gāthā uttānatthāyeva. Evaṃ <a name="P2.0256"></a> te brāhmaṇā tathāgatena pañcasu sīlesu samādapitā yāvajīvaṃ pañca sīlāni rakkhitvā sagge nibbattiṃsu.</p>
- <p class="subhead">2. Dutiyadvebrāhmaṇasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para53"></a><a name="para53_an3"></a><span class="paranum">53</span>. Dutiye <a name="V2.0139"></a><a name="M2.0141"></a> <span class="bld">bhājana</span>nti yaṃkiñci bhaṇḍakaṃ. Sesaṃ paṭhame vuttanayeneva veditabbaṃ.</p>
- <p class="subhead">3. Aññatarabrāhmaṇasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para54"></a><a name="para54_an3"></a><span class="paranum">54</span>. Tatiye <span class="bld">sammodanīya</span>nti sammodajananiṃ. <span class="bld">Sāraṇīya</span>nti saritabbayuttakaṃ. <span class="bld">Vītisāretvā</span>ti pariyosāpetvā. <span class="bld">Kittāvatā</span>ti kittakena. <span class="bld">Sandiṭṭhiko dhammo hotī</span>ti sāmaṃ passitabbo hoti. <span class="bld">Akāliko</span>ti na kālantare phaladāyako. <span class="bld">Ehipassiko</span>ti ‘‘ehi passā’’ti evaṃ dassetuṃ sakkāti āgamanīyapaṭipadaṃ pucchati. <span class="bld">Opaneyyiko</span>ti attano cittaṃ upanetabbo. <span class="bld">Paccattaṃ veditabbo</span>ti sāmaṃyeva jānitabbo. <span class="bld">Viññūhī</span>ti paṇḍitehi. <span class="bld">Pariyādinnacitto</span>ti ādinnagahitaparāmaṭṭhacitto hutvā. <span class="bld">Cetetī</span>ti cinteti. Sesamettha uttānameva. Imasmiṃ pana sutte brāhmaṇena lokuttaramaggo pucchito, satthārāpi soyeva kathito. So hi sāmaṃ passitabbattā sandiṭṭhiko nāmāti.</p>
- <p class="subhead">4. Paribbājakasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para55"></a><a name="para55_an3"></a><span class="paranum">55</span>. Catutthe <span class="bld">brāhmaṇaparibbājako</span>ti brāhmaṇajātiko paribbājako, na khattiyādijātiko. <span class="bld">Attatthampī</span>ti diṭṭhadhammikasamparāyikaṃ lokiyalokuttaramissakaṃ attano atthaṃ.</p>
- <p class="subhead">5. Nibbutasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para56"></a><a name="para56_an3"></a><span class="paranum">56</span>. Pañcame <span class="bld">akālika</span>nti na kālantare pattabbaṃ. <span class="bld">Opaneyyika</span>nti paṭipattiyā upagantabbaṃ.</p>
- <p class="subhead">6. Palokasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para57"></a><a name="para57_an3"></a><span class="paranum">57</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">ācariyapācariyāna</span>nti ācariyānañceva ācariyācariyānañca. <span class="bld">Avīci maññe phuṭo ahosī</span>ti yathā avīci mahānirayo nirantaraphuṭo nerayikasattehi paripuṇṇo, manussehi <a name="V2.0140"></a> evaṃ paripuṇṇo hoti. <span class="bld">Kukkuṭasaṃpātikā</span>ti ekagāmassa chadanapiṭṭhito uppatitvā itaragāmassa <a name="M2.0142"></a><a name="P2.0257"></a> chadanapiṭṭhe patanasaṅkhāto kukkuṭasaṃpāto etāsu atthīti kukkuṭasaṃpātikā. Kukkuṭasaṃpādikātipi pāṭho, gāmantarato gāmantaraṃ kukkuṭānaṃ padasā gamanasaṅkhāto kukkuṭasaṃpādo etāsu atthīti attho. Ubhayampetaṃ ghananivāsataṃyeva dīpeti. <span class="bld">Adhammarāgarattā</span>ti rāgo nāma ekanteneva adhammo, attano parikkhāresu pana uppajjamāno na adhammarāgoti adhippeto, paraparikkhāresu uppajjamānova adhammarāgoti. <span class="bld">Visamalobhābhibhūtā</span>ti lobhassa samakālo nāma natthi, ekantaṃ visamova esa. Attanā pariggahitavatthumhi pana uppajjamāno samalobho nāma, parapariggahitavatthumhi uppajjamānova visamoti adhippeto. <span class="bld">Micchādhammaparetā</span>ti avatthupaṭisevanasaṅkhātena micchādhammena samannāgatā. <span class="bld">Devo na sammā dhāraṃ anuppavecchatī</span>ti vassitabbayutte kāle vassaṃ na vassati. <span class="bld">Dubbhikkha</span>nti dullabhabhikkhaṃ. <span class="bld">Dussassa</span>nti vividhasassānaṃ asampajjanena dussassaṃ. <span class="bld">Setaṭṭhika</span>nti sasse sampajjamāne pāṇakā patanti, tehi daṭṭhattā nikkhantanikkhantāni sālisīsāni setavaṇṇāni honti nissārāni. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘setaṭṭhika’’nti. <span class="bld">Salākāvutta</span>nti vapitaṃ vapitaṃ sassaṃ salākāmattameva sampajjati, phalaṃ na detīti attho. <span class="bld">Yakkhā</span>ti yakkhādhipatino. <span class="bld">Vāḷe amanusse ossajjantī</span>ti caṇḍayakkhe manussapathe vissajjenti, te laddhokāsā mahājanaṃ jīvitakkhayaṃ pāpenti.</p>
- <p class="subhead">7. Vacchagottasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para58"></a><a name="para58_an3"></a><span class="paranum">58</span>. Sattame <span class="bld">mahapphala</span>nti mahāvipākaṃ. <span class="bld">Dhammassa cānudhammaṃ byākarontī</span>ti ettha <span class="bld">dhammo</span> nāma kathitakathā, <span class="bld">anudhammo</span> nāma kathitassa paṭikathanaṃ. <span class="bld">Sahadhammiko</span>ti sakāraṇo sahetuko. <span class="bld">Vādānupāto</span>ti vādassa anupāto, anupatanaṃ pavattīti attho. <span class="bld">Gārayhaṃ</span> <a name="P2.0258"></a> <span class="bld">ṭhāna</span>nti garahitabbayuttaṃ kāraṇaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – bhotā gotamena vuttā sakāraṇā vādappavatti kiñcipi gārayhaṃ kāraṇaṃ na āgacchatīti. Atha vā tehi parehi vuttā sakāraṇā vādappavatti kiñci gārayhaṃ kāraṇaṃ na āgacchatīti pucchati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Antarāyakaro</span> <a name="M2.0143"></a> <span class="bld">hotī</span>ti antarāyaṃ vināsaṃ kicchalābhakaṃ vilomakaṃ karoti. <span class="bld">Pāripanthiko</span>ti panthadūhanacoro. <span class="bld">Khato ca hotī</span>ti guṇakhananena khato hoti. <span class="bld">Upahato</span>ti guṇupaghāteneva upahato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Candanikāyā</span>ti <a name="V2.0141"></a> asucikalalakūpe. <span class="bld">Oligalle</span>ti niddhamanakalale. <span class="bld">So cā</span>ti so sīlavāti vuttakhīṇāsavo. <span class="bld">Sīlakkhandhenā</span>ti sīlarāsinā. Sesapadesupi eseva nayo. Ettha ca vimuttiñāṇadassanaṃ vuccati paccavekkhaṇañāṇaṃ, taṃ asekkhassa pavattattā asekkhanti vuttaṃ. Itarāni sikkhāpariyosānappattatāya sayampi asekkhāneva. Tāni ca pana lokuttarāni, paccavekkhaṇañāṇaṃ lokiyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rohiṇīsū</span>ti rattavaṇṇāsu. <span class="bld">Sarūpāsū</span>ti attano vacchakehi samānarūpāsu. <span class="bld">Pārevatāsū</span>ti kapotavaṇṇāsu. <span class="bld">Danto</span>ti nibbisevano. <span class="bld">Puṅgavo</span>ti usabho. <span class="bld">Dhorayho</span>ti dhuravāho. <span class="bld">Kalyāṇajavanikkamo</span>ti kalyāṇena ujunā javena gantā. <span class="bld">Nāssa vaṇṇaṃ parikkhare</span>ti assa goṇassa sarīravaṇṇaṃ na upaparikkhanti, dhuravahanakammameva pana upaparikkhanti. <span class="bld">Yasmiṃ kasmiñci jātiye</span>ti yattha katthaci kulajāte. <span class="bld">Yāsu kāsuci etāsū</span>ti etāsu khattiyādippabhedāsu yāsu kāsuci jātīsu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Brahmacariyassa kevalī</span>ti brahmacariyassa kevalena samannāgato, paripuṇṇabhāvena yuttoti attho. Khīṇāsavo hi sakalabrahmacārī nāma hoti. Tenetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Pannabhāro</span>ti <a name="P2.0259"></a> oropitabhāro, khandhabhāraṃ kilesabhāraṃ kāmaguṇabhārañca oropetvā ṭhitoti attho. <span class="bld">Katakicco</span>ti catūhi maggehi kiccaṃ katvā ṭhito. <span class="bld">Pāragū sabbadhammāna</span>nti sabbadhammā vuccanti pañcakkhandhā dvādasāyatanāni aṭṭhārasa dhātuyo, tesaṃ sabbadhammānaṃ abhiññāpāraṃ, pariññāpāraṃ, pahānapāraṃ, bhāvanāpāraṃ, sacchikiriyāpāraṃ, samāpattipārañcāti chabbidhaṃ pāraṃ gatattā pāragū. <span class="bld">Anupādāyā</span>ti aggahetvā. <span class="bld">Nibbuto</span>ti kilesasantāparahito. <span class="bld">Viraje</span>ti rāgadosamoharajarahite.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avijānantā</span>ti <a name="M2.0144"></a> khettaṃ ajānantā. <span class="bld">Dummedhā</span>ti nippaññā. <span class="bld">Assutāvino</span>ti khettavinicchayasavanena rahitā. <span class="bld">Bahiddhā</span>ti imamhā sāsanā bahiddhā. <span class="bld">Na hi sante upāsare</span>ti buddhapaccekabuddhakhīṇāsave uttamapurise na upasaṅkamanti. <span class="bld">Dhīrasammate</span>ti paṇḍitehi sammate sambhāvite. <span class="bld">Mūlajātā patiṭṭhitā</span>ti iminā sotāpannassa saddhaṃ dasseti. <span class="bld">Kule vā idha jāyare</span>ti idha vā manussaloke khattiyabrāhmaṇavessakule jāyanti. Ayameva hi tividhā kulasampatti nāma. <span class="bld">Anupubbena nibbānaṃ, adhigacchantī</span>ti sīlasamādhipaññāti ime guṇe pūretvā anukkamena nibbānaṃ adhigacchantīti.</p>
- <p class="subhead">8. Tikaṇṇasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para59"></a><a name="para59_an3"></a><span class="paranum">59</span>. Aṭṭhame <a name="V2.0142"></a> <span class="bld">tikaṇṇo</span>ti tassa nāmaṃ. <span class="bld">Upasaṅkamī</span>ti ‘‘samaṇo kira gotamo paṇḍito, gacchissāmi tassa santika’’nti cintetvā bhuttapātarāso mahājanaparivuto upasaṅkami. <span class="bld">Bhagavato sammukhā</span>ti dasabalassa purato nisīditvā. <span class="bld">Vaṇṇaṃ bhāsatī</span>ti kasmā bhāsati? So kira ito pubbe tathāgatassa santikaṃ agatapubbo. Athassa etadahosi – ‘‘buddhā nāma durāsadā, mayi paṭhamataraṃ akathente katheyya vā na vā. Sace na kathessati, atha maṃ samāgamaṭṭhāne kathentaṃ <a name="P2.0260"></a> evaṃ vakkhanti ‘tvaṃ idha kasmā kathesi, yena te samaṇassa gotamassa santikaṃ gantvā vacanamattampi na laddha’nti. Tasmā ‘evaṃ me ayaṃ garahā muccissatī’’’ti maññamāno bhāsati. Kiñcāpi brāhmaṇānaṃ vaṇṇaṃ bhāsati, tathāgatassa pana ñāṇaṃ ghaṭṭessāmīti adhippāyeneva bhāsati. <span class="bld">Evampi tevijjā brāhmaṇā</span>ti tevijjakabrāhmaṇā evaṃpaṇḍitā evaṃdhīrā evaṃbyattā evaṃbahussutā evaṃvādino, evaṃsammatāti attho. <span class="bld">Itipī</span>ti iminā tesaṃ paṇḍitādiākāraparicchedaṃ dasseti. Ettakena kāraṇena paṇḍitā…pe… ettakena kāraṇena sammatāti ayañhi ettha attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathā kathaṃ pana brāhmaṇā</span>ti ettha <span class="bld">yathā</span>ti kāraṇavacanaṃ, <span class="bld">kathaṃ panā</span>ti pucchāvacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – kathaṃ pana, brāhmaṇa, brāhmaṇā tevijjaṃ <a name="M2.0145"></a> paññāpenti. Yathā evaṃ sakkā hoti jānituṃ, taṃ kāraṇaṃ vadehīti. Taṃ sutvā brāhmaṇo ‘‘jānanaṭṭhāneyeva maṃ sammāsambuddho pucchi, no ajānanaṭṭhāne’’ti attamano hutvā <span class="bld">idha, bho gotamā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">ubhato</span>ti dvīhipi pakkhehi. <span class="bld">Mātito ca pitito cā</span>ti yassa mātā brāhmaṇī, mātu mātā brāhmaṇī, tassāpi mātā brāhmaṇī. Pitā brāhmaṇo, pitu pitā brāhmaṇo, tassāpi pitā brāhmaṇo, so ubhato sujāto mātito ca pitito ca. <span class="bld">Saṃsuddhagahaṇiko</span>ti yassa saṃsuddhā mātu gahaṇī, kucchīti attho. ‘‘Samavepākiniyā gahaṇiyā’’ti pana ettha kammajatejodhātu gahaṇīti vuccati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yāva sattamā pitāmahayugā</span>ti ettha pitu pitā pitāmaho, pitāmahassa yugaṃ pitāmahayugaṃ. <span class="bld">Yuga</span>nti āyuppamāṇaṃ vuccati. Abhilāpamattameva cetaṃ, atthato pana pitāmahoyeva pitāmahayugaṃ. Tato uddhaṃ sabbepi pubbapurisā pitāmahaggahaṇeneva gahitā. Evaṃ yāva sattamo puriso, tāva saṃsuddhagahaṇiko, atha <a name="P2.0261"></a> vā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādenāti <a name="V2.0143"></a> dasseti. <span class="bld">Akkhitto</span>ti ‘‘apanetha etaṃ, kiṃ iminā’’ti evaṃ akkhitto anavakkhitto. <span class="bld">Anupakkuṭṭho</span>ti na upakkuṭṭho, na akkosaṃ vā nindaṃ vā pattapubbo. Kena kāraṇenāti? <span class="bld">Jātivādena</span>. ‘‘Itipi hīnajātiko eso’’ti evarūpena vacanenāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ajjhāyako</span>ti idaṃ ‘‘na dānime jhāyanti, na dānime jhāyantīti kho, vāseṭṭha, ajjhāyakā ajjhāyakāteva tatiyaṃ akkharaṃ upanibbatta’’nti (dī. ni. 3.132) evaṃ paṭhamakappikakāle jhānavirahitānaṃ brāhmaṇānaṃ garahavacanaṃ uppannaṃ. Idāni pana taṃ ajjhāyatīti ajjhāyako, mante parivattetīti iminā atthena pasaṃsāvacanaṃ katvā voharanti. Mante dhāretīti <span class="bld">mantadharo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tiṇṇaṃ vedāna</span>nti irubbedayajubbedasāmabbedānaṃ. Oṭṭhapahatakaraṇavasena pāraṃ gatoti <span class="bld">pāragū</span>. Saha nighaṇḍunā ca keṭubhena ca <span class="bld">sanighaṇḍukeṭubhānaṃ. Nighaṇḍū</span>ti nāmanighaṇḍurukkhādīnaṃ vevacanapakāsakasatthaṃ. <span class="bld">Keṭubha</span>nti kiriyākappavikappo kavīnaṃ upakārāya satthaṃ. Saha akkharappabhedena <a name="M2.0146"></a> <span class="bld">sākkharappabhedānaṃ. Akkharappabhedo</span>ti sikkhā ca nirutti ca. <span class="bld">Itihāsapañcamāna</span>nti āthabbaṇavedaṃ catutthaṃ katvā itiha āsa, itiha āsāti īdisavacanapaṭisaṃyutto purāṇakathāsaṅkhāto khattavijjāsaṅkhāto vā itihāso pañcamo etesanti itihāsapañcamā. Tesaṃ itihāsapañcamānaṃ vedānaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Padaṃ tadavasesañca byākaraṇaṃ adhīyati vedeti cāti <span class="bld">padako veyyākaraṇo. Lokāyataṃ</span> vuccati vitaṇḍavādasatthaṃ. <span class="bld">Mahāpurisalakkhaṇa</span>nti mahāpurisānaṃ buddhādīnaṃ lakkhaṇadīpakaṃ dvādasasahassaganthapamāṇaṃ satthaṃ, yattha soḷasasahassagāthāpadaparimāṇā buddhamantā nāma ahesuṃ, yesaṃ vasena ‘‘iminā lakkhaṇena samannāgatā buddhā nāma honti<a name="P2.0262"></a>, iminā paccekabuddhā, dve aggasāvakā, asīti mahāsāvakā, buddhamātā, buddhapitā, aggupaṭṭhākā, aggupaṭṭhāyikā, rājā cakkavattī’’ti ayaṃ viseso ñāyati. <span class="bld">Anavayo</span>ti imesu lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anūno paripūrakārī, avayo na hotīti vuttaṃ hoti. Avayo nāma yo tāni atthato ca ganthato ca sandhāretuṃ na sakkoti. Atha vā <span class="bld">anavayo</span>ti anu avayo, sandhivasena ukāralopo. Anu avayo paripuṇṇasippoti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tena</span> <a name="V2.0144"></a> <span class="bld">hī</span>ti idaṃ bhagavā naṃ āyācantaṃ disvā ‘‘idānissa pañhaṃ kathetuṃ kālo’’ti ñatvā āha. Tassattho – yasmā maṃ āyācasi, tasmā suṇāhīti. <span class="bld">Vivicceva kāmehī</span>tiādi visuddhimagge (visuddhi. 1.70) vitthāritameva. Idha panetaṃ tissannaṃ vijjānaṃ pubbabhāgapaṭipattidassanatthaṃ vuttanti veditabbaṃ. Tattha dvinnaṃ vijjānaṃ anupadavaṇṇanā ceva bhāvanānayo ca visuddhimagge (visuddhi. 2.402 ādayo) vitthāritova.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭhamā vijjā</span>ti paṭhamaṃ uppannāti paṭhamā, viditakaraṇaṭṭhena vijjā. Kiṃ viditaṃ karoti? Pubbenivāsaṃ. <span class="bld">Avijjā</span>ti tasseva pubbenivāsassa aviditakaraṇaṭṭhena tappaṭicchādako moho vuccati. <span class="bld">Tamo</span>ti sveva moho paṭicchādakaṭṭhena tamoti vuccati. <span class="bld">Āloko</span>ti sāyeva vijjā obhāsakaraṇaṭṭhena ālokoti vuccati. Ettha ca vijjā adhigatāti ayaṃ attho<a name="M2.0147"></a>. Sesaṃ pasaṃsāvacanaṃ. Yojanā panettha ayamassa vijjā adhigatā, athassa adhigatavijjassa avijjā vihatā vinaṭṭhāti attho. Kasmā? Yasmā vijjā uppannā. Itarasmimpi padadvaye eseva nayo. <span class="bld">Yathā ta</span>nti ettha <span class="bld">yathā</span>ti opammaṃ, <span class="bld">ta</span>nti nipātamattaṃ. Satiyā avippavāsena <span class="bld">appamattassa</span>. Vīriyātāpena <span class="bld">ātāpino</span>. Kāye ca jīvite ca anapekkhatāya <span class="bld">pahitattassa</span>. Pesitattassāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avijjā vihaññeyya, vijjā uppajjeyya. Tamo vihaññeyya, āloko uppajjeyya, evameva tassa avijjā vihatā<a name="P2.0263"></a>, vijjā uppannā. Tamo vihato, āloko uppanno. Etassa tena padhānānuyogassa anurūpameva phalaṃ laddhanti.</p>
- <p class="bodytext">Cutūpapātakathāyaṃ <span class="bld">vijjā</span>ti dibbacakkhuñāṇavijjā. <span class="bld">Avijjā</span>ti sattānaṃ cutipaṭisandhippaṭicchādikā avijjā. Sesaṃ vuttanayameva.</p>
- <p class="bodytext">Tatiyavijjāya <span class="bld">so evaṃ samāhite citte</span>ti vipassanāpādakaṃ catutthajjhānacittaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">Āsavānaṃ khayañāṇāyā</span>ti arahattamaggañāṇatthāya. Arahattamaggo hi āsavavināsanato āsavānaṃ khayoti vuccati, tatra cetaṃ ñāṇaṃ tattha pariyāpannattāti. <span class="bld">Cittaṃ abhininnāmetī</span>ti vipassanācittaṃ abhinīharati. <span class="bld">So idaṃ dukkha</span>nti evamādīsu ettakaṃ dukkhaṃ, na ito bhiyyoti sabbampi dukkhasaccaṃ sarasalakkhaṇappaṭivedhena yathābhūtaṃ pajānāti paṭivijjhati, tassa ca dukkhassa nibbattikaṃ taṇhaṃ ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti, tadubhayampi yaṃ ṭhānaṃ patvā nirujjhati<a name="V2.0145"></a>, taṃ tesaṃ apavattiṃ nibbānaṃ ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti. Tassa ca sampāpakaṃ ariyamaggaṃ ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti sarasalakkhaṇappaṭivedhena yathābhūtaṃ pajānāti paṭivijjhatīti evamattho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ sarūpato saccāni dassetvā idāni kilesavasena pariyāyato dassento <span class="bld">ime āsavā</span>tiādimāha. <span class="bld">Tassa evaṃ jānato evaṃ passato</span>ti tassa bhikkhuno evaṃ jānantassa evaṃ passantassa. Saha vipassanāya koṭippattaṃ maggaṃ kathesi. <span class="bld">Kāmāsavā</span>ti kāmāsavato. <span class="bld">Vimuccatī</span>ti iminā maggakkhaṇaṃ dasseti. Maggakkhaṇe hi cittaṃ vimuccati, phalakkhaṇe <a name="M2.0148"></a> vimuttaṃ hoti. <span class="bld">Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇa</span>nti iminā paccavekkhaṇañāṇaṃ dasseti. <span class="bld">Khīṇā jātī</span>tiādīhi tassa bhūmiṃ. Tena hi ñāṇena so paccavekkhanto khīṇā jātītiādīni pajānāti. Katamā panassa <a name="P2.0264"></a> jāti khīṇā, kathañca naṃ pajānātīti? Na tāvassa atītā jāti khīṇā pubbeva khīṇattā, na anāgatā, anāgate vāyāmābhāvato, na paccuppannā, vijjamānattā. Yā pana maggassa abhāvitattā uppajjeyya ekacatupañcavokārabhavesu ekacatupañcakkhandhappabhedā jāti, sā maggassa bhāvitattā anuppādadhammataṃ āpajjanena khīṇā. Taṃ so maggabhāvanāya pahīnakilese paccavekkhitvā kilesābhāve vijjamānampi kammaṃ āyatiappaṭisandhikaṃ hotīti jānanto pajānāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vusita</span>nti vutthaṃ parivutthaṃ, kataṃ caritaṃ niṭṭhitanti attho. <span class="bld">Brahmacariya</span>nti maggabrahmacariyaṃ. Puthujjanakalyāṇakena hi saddhiṃ satta sekkhā brahmacariyavāsaṃ vasanti nāma, khīṇāsavo vutthavāso. Tasmā so attano brahmacariyavāsaṃ paccavekkhanto ‘‘vusitaṃ brahmacariya’’nti pajānāti. <span class="bld">Kataṃ karaṇīya</span>nti catūsu saccesu catūhi maggehi pariññāpahānasacchikiriyābhāvanābhisamayavasena soḷasavidhampi kiccaṃ niṭṭhāpitanti attho. Puthujjanakalyāṇakādayo hi taṃ kiccaṃ karonti, khīṇāsavo katakaraṇīyo. Tasmā so attano karaṇīyaṃ paccavekkhanto ‘‘kataṃ karaṇīya’’nti pajānāti. <span class="bld">Nāparaṃ itthattāyā</span>ti puna itthabhāvāya, evaṃ soḷasavidhakiccabhāvāya kilesakkhayāya vā maggabhāvanākiccaṃ me natthīti pajānāti. Atha vā <span class="bld">itthattāyā</span>ti itthabhāvato, imasmā evaṃ pakārā idāni vattamānakkhandhasantānā aparaṃ khandhasantānaṃ mayhaṃ natthi, ime pana pañcakkhandhā pariññātā tiṭṭhanti chinnamūlakā rukkhā viya. Te carimakaviññāṇanirodhena anupādāno viya jātavedo nibbāyissantīti pajānāti. Idha <a name="V2.0146"></a> <span class="bld">vijjā</span>ti arahattamaggañāṇavijjā. <span class="bld">Avijjā</span>ti catusaccappaṭicchādikā avijjā. Sesaṃ vuttanayameva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anuccāvacasīlassā</span>ti yassa sīlaṃ kālena hāyati, kālena vaḍḍhati, so uccāvacasīlo nāma hoti. Khīṇāsavassa pana sīlaṃ <a name="P2.0265"></a> ekantavaḍḍhitameva. Tasmā so anuccāvacasīlo nāma hoti. <span class="bld">Vasībhūta</span>nti <a name="M2.0149"></a> vasippattaṃ. <span class="bld">Susamāhita</span>nti suṭṭhu samāhitaṃ, ārammaṇamhi suṭṭhapitaṃ. <span class="bld">Dhīra</span>nti dhitisampannaṃ. <span class="bld">Maccuhāyina</span>nti maccuṃ jahitvā ṭhitaṃ. <span class="bld">Sabbappahāyina</span>nti sabbe pāpadhamme pajahitvā ṭhitaṃ. <span class="bld">Buddha</span>nti catusaccabuddhaṃ. <span class="bld">Antimadehina</span>nti sabbapacchimasarīradhārinaṃ. <span class="bld">Taṃ namassanti gotama</span>nti taṃ gotamagottaṃ buddhasāvakā namassanti. Atha vā gotamabuddhassa sāvakopi gotamo, taṃ gotamaṃ devamanussā namassantīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pubbenivāsa</span>nti pubbenivutthakkhandhaparamparaṃ. <span class="bld">Yovetī</span>ti yo aveti avagacchati. Yovedītipi pāṭho. Yo avedi, viditaṃ pākaṭaṃ katvā ṭhitoti attho. <span class="bld">Saggāpāyañca passatī</span>ti cha kāmāvacare nava brahmaloke cattāro ca apāye passati. <span class="bld">Jātikkhayaṃ patto</span>ti arahattaṃ patto. <span class="bld">Abhiññāvosito</span>ti jānitvā kiccavosānena vosito. <span class="bld">Munī</span>ti moneyyena samannāgato khīṇāsavamuni. <span class="bld">Etāhī</span>ti heṭṭhā niddiṭṭhāhi pubbenivāsañāṇādīhi. <span class="bld">Nāññaṃ lapitalāpana</span>nti yo panañño tevijjoti aññehi lapitavacanamattameva lapati, tamahaṃ tevijjoti na vadāmi, attapaccakkhato ñatvā parassapi tisso vijjā kathentamevāhaṃ tevijjoti vadāmīti attho. <span class="bld">Kala</span>nti koṭṭhāsaṃ. <span class="bld">Nāgghatī</span>ti na pāpuṇāti. Idāni brāhmaṇo bhagavato kathāya pasanno pasannākāraṃ karonto <span class="bld">abhikkanta</span>ntiādimāha.</p>
- <p class="subhead">9. Jāṇussoṇisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para60"></a><a name="para60_an3"></a><span class="paranum">60</span>. Navame <span class="bld">yassassū</span>ti yassa bhaveyyuṃ. <span class="bld">Yañño</span>tiādīsu yajitabboti yañño, deyyadhammassetaṃ nāmaṃ. <span class="bld">Saddha</span>nti <a name="P2.0266"></a> matakabhattaṃ. <span class="bld">Thālipāko</span>ti varapurisānaṃ dātabbayuttaṃ bhattaṃ. <span class="bld">Deyyadhamma</span>nti vuttāvasesaṃ yaṃkiñci deyyadhammaṃ nāma. <span class="bld">Tevijjesu brāhmaṇesu dānaṃ dadeyyā</span>ti sabbametaṃ dānaṃ tevijjesu dadeyya, tevijjā brāhmaṇāva paṭiggahetuṃ yuttāti dasseti. Sesamettha heṭṭhā vuttanayamevāti.</p>
- <p class="subhead">10. Saṅgāravasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para61"></a><a name="para61_an3"></a><span class="paranum">61</span>. Dasame <a name="V2.0147"></a> <span class="bld">saṅgāravo</span>ti evaṃnāmako rājagahanagare jiṇṇapaṭisaṅkharaṇakārako āyuttakabrāhmaṇo. <span class="bld">Upasaṅkamī</span>ti bhuttapātarāso hutvā mahājanaparivuto upasaṅkami. <span class="bld">Mayamassū</span>ti ettha <span class="bld">assū</span>ti <a name="M2.0150"></a> nipātamattaṃ, mayaṃ, bho gotama, brāhmaṇā nāmāti idameva atthapadaṃ. <span class="bld">Yaññaṃ yajāmā</span>ti bāhirasamaye sabbacatukkena sabbaṭṭhakena sabbasoḷasakena sabbadvattiṃsāya sabbacatusaṭṭhiyā sabbasatena sabbapañcasatenāti ca evaṃ pāṇaghātapaṭisaṃyutto yañño nāma hoti. Taṃ sandhāyevamāha. <span class="bld">Anekasārīrika</span>nti anekasarīrasambhavaṃ. <span class="bld">Yadida</span>nti yā esā. <span class="bld">Yaññādhikaraṇa</span>nti yajanakāraṇā ceva yājanakāraṇā cāti attho. Ekasmiñhi bahūnaṃ dadantepi dāpentepi bahūsupi bahūnaṃ dentesupi dāpentesupi puññapaṭipadā anekasārīrikā nāma hoti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Tuyhañca tuyhañca yajāmīti vadantassāpi tvañca tvañca yajāhīti āṇāpentassāpi ca anekasārīrikāva hoti. Tampi sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Yassa vā tassa vā</span>ti yasmā vā tasmā vā. <span class="bld">Ekamattānaṃ dametī</span>ti attano indriyadamanavasena ekaṃ attānameva dameti. <span class="bld">Ekamattānaṃ sametī</span>ti attano rāgādisamanavasena ekaṃ attānameva sameti. <span class="bld">Parinibbāpetī</span>ti <a name="P2.0267"></a> rāgādiparinibbāneneva parinibbāpeti. <span class="bld">Evamassāya</span>nti evaṃ santepi ayaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Evamidaṃ brāhmaṇassa kathaṃ sutvā satthā cintesi – ‘‘ayaṃ brāhmaṇo pasughātakasaṃyuttaṃ mahāyaññaṃ anekasārīrikaṃ puññapaṭipadaṃ vadeti, pabbajjāmūlakaṃ pana puññuppattipaṭipadaṃ ekasārīrikanti vadeti. Nevāyaṃ ekasārīrikaṃ jānāti, na anekasārīrikaṃ, handassa ekasārīrikañca anekasārīrikañca paṭipadaṃ desessāmī’’ti upari desanaṃ vaḍḍhento <span class="bld">tena hi brāhmaṇā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">yathā te khameyyā</span>ti yathā tuyhaṃ rucceyya. <span class="bld">Idha tathāgato loke uppajjatī</span>tiādi visuddhimagge vitthāritameva. <span class="bld">Ethāyaṃ maggo</span>ti etha tumhe, ahamanusāsāmi, ayaṃ maggo. <span class="bld">Ayaṃ paṭipadā</span>ti tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Yathā paṭipanno</span>ti yena maggena paṭipanno. <span class="bld">Anuttaraṃ brahmacariyogadha</span>nti arahattamaggasaṅkhātassa brahmacariyassa anuttaraṃ ogadhaṃ uttamapatiṭṭhābhūtaṃ nibbānaṃ. <span class="bld">Iccāya</span>nti iti ayaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Appaṭṭhatarā</span>ti yattha bahūhi veyyāvaccakarehi vā upakaraṇehi vā attho natthi. <span class="bld">Appasamārambhatarā</span>ti yattha bahūnaṃ kammacchedavasena pīḷāsaṅkhāto <a name="M2.0151"></a> samārambho natthi. <span class="bld">Seyyathāpi bhavaṃ gotamo<a name="V2.0148"></a>, bhavaṃ cānando, ete me pujjā</span>ti yathā bhavaṃ gotamo, bhavañcānando, evarūpā mama pūjitā, tumheyeva dve janā mayhaṃ pujjā ca pāsaṃsā cāti imamatthaṃ sandhāyetaṃ vadati. Tassa kira evaṃ ahosi – ‘‘ānandatthero maṃyeva imaṃ pañhaṃ kathāpetukāmo, attano kho pana vaṇṇe vutte padussanako nāma natthī’’ti. Tasmā pañhaṃ akathetukāmo vaṇṇabhaṇanena vikkhepaṃ karonto evamāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na</span> <a name="P2.0268"></a> <span class="bld">kho tyāha</span>nti na kho te ahaṃ. Theropi kira cintesi – ‘‘ayaṃ brāhmaṇo pañhaṃ akathetukāmo parivattati, imaṃ pañhaṃ etaṃyeva kathāpessāmī’’ti. Tasmā naṃ evamāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sahadhammika</span>nti sakāraṇaṃ. <span class="bld">Saṃsādetī</span>ti saṃsīdāpeti. <span class="bld">No vissajjetī</span>ti na katheti. <span class="bld">Yaṃnūnāhaṃ parimoceyya</span>nti yaṃnūnāhaṃ ubhopete vihesato parimoceyyaṃ. Brāhmaṇo hi ānandena pucchitaṃ pañhaṃ akathento viheseti, ānandopi brāhmaṇaṃ akathentaṃ kathāpento. Iti ubhopete vihesato mocessāmīti cintetvā evamāha. <span class="bld">Kā nvajjā</span>ti kā nu ajja. <span class="bld">Antarākathā udapādī</span>ti aññissā kathāya antarantare katarā kathā uppajjīti pucchati. Tadā kira rājantepure tīṇi pāṭihāriyāni ārabbha kathā udapādi, taṃ pucchāmīti satthā evamāha. Atha brāhmaṇo ‘‘idāni vattuṃ sakkhissāmī’’ti rājantepure uppannaṃ kathaṃ ārocento <span class="bld">ayaṃ khvajja, bho gotamā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">ayaṃ khvajjā</span>ti ayaṃ kho ajja. <span class="bld">Pubbe suda</span>nti ettha <span class="bld">suda</span>nti nipātamattaṃ. <span class="bld">Uttari manussadhammā</span>ti dasakusalakammapathasaṅkhātā manussadhammā uttariṃ. <span class="bld">Iddhipāṭihāriyaṃ dassesu</span>nti bhikkhācāraṃ gacchantā ākāseneva gamiṃsu ceva āgamiṃsu cāti evaṃ pubbe pavattaṃ ākāsagamanaṃ sandhāyevamāha. <span class="bld">Etarahi pana bahutarā ca bhikkhū</span>ti idaṃ so brāhmaṇo ‘‘pubbe bhikkhū ‘cattāro paccaye uppādessāmā’ti maññe evamakaṃsu, idāni paccayānaṃ uppannabhāvaṃ ñatvā soppena ceva pamādena ca vītināmentī’’ti laddhiyā evamāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pāṭihāriyānī</span>ti <a name="M2.0152"></a> paccanīkapaṭiharaṇavasena pāṭihāriyāni. <span class="bld">Iddhipāṭihāriya</span>nti ijjhanavasena iddhi, paṭiharaṇavasena pāṭihāriyaṃ, iddhiyeva pāṭihāriyaṃ iddhipāṭihāriyaṃ. Itaresupi <a name="P2.0269"></a> eseva nayo. <span class="bld">Anekavihitaṃ iddhividha</span>ntiādīnaṃ attho ceva bhāvanānayo ca visuddhimagge (visuddhi. 2.365) vitthāritova.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nimittena</span> <a name="V2.0149"></a> <span class="bld">ādisatī</span>ti āgatanimittena vā gatanimittena vā ṭhitanimittena vā ‘‘idaṃ nāma bhavissatī’’ti katheti. Tatridaṃ vatthu – eko kira rājā tisso muttā gahetvā purohitaṃ pucchi ‘‘kiṃ me, ācariya, hatthe’’ti. So ito cito ca olokesi, tena ca samayena ekā sarabū ‘‘makkhikaṃ gahessāmī’’ti pakkhantā, gahaṇakāle makkhikā palātā. So makkhikāya muttattā ‘‘muttā mahārājā’’ti āha. Muttā tāva hontu, kati muttāti. So puna nimittaṃ olokesi. Athāvidūre kukkuṭo tikkhattuṃ saddaṃ nicchāresi. Brāhmaṇo ‘‘tisso mahārājā’’ti āha. Evaṃ ekacco āgatanimittena katheti. Etenupāyena gataṭhitanimittehipi kathanaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">Evampi te mano</span>ti evaṃ tava mano somanassito vā domanassito vā kāmavitakkādisaṃyutto vāti. Dutiyaṃ tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Itipi te citta</span>nti itipi tava cittaṃ, imañca imañca atthaṃ cintayamānaṃ pavattatīti attho. <span class="bld">Bahuṃ cepi ādisatī</span>ti bahuṃ cepi katheti. <span class="bld">Tatheva taṃ hotī</span>ti yathā kathitaṃ, tatheva hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Amanussāna</span>nti yakkhapisācādīnaṃ. <span class="bld">Devatāna</span>nti cātumahārājikādīnaṃ. <span class="bld">Saddaṃ sutvā</span>ti aññassa cittaṃ ñatvā kathentānaṃ sutvā. <span class="bld">Vitakkavipphārasadda</span>nti vitakkavipphāravasena uppannaṃ vippalapantānaṃ suttappamattādīnaṃ saddaṃ. <span class="bld">Sutvā</span>ti taṃ sutvā. Yaṃ vitakkayato tassa so saddo uppanno, tassa vasena ‘‘evampi te mano’’tiādisati.</p>
- <p class="bodytext">Tatrimāni vatthūni – eko kira manusso ‘‘aṭṭaṃ karissāmī’’ti gāmā nagaraṃ gacchanto <a name="P2.0270"></a> nikkhantaṭṭhānato paṭṭhāya ‘‘vinicchayasabhāyaṃ rañño ca rājamahāmattānañca idaṃ kathessāmi idaṃ kathessāmī’’ti vitakkento rājakulaṃ gato viya rañño purato ṭhito viya aṭṭakārakena saddhiṃ <a name="M2.0153"></a> kathento viya ca ahosi, tassa taṃ vitakkavipphāravasena niccharantaṃ saddaṃ sutvā eko puriso ‘‘kenaṭṭhena gacchasī’’ti āha. Aṭṭakammenāti. Gaccha, jayo te bhavissatīti. So gantvā aṭṭaṃ katvā jayameva pāpuṇi.</p>
- <p class="bodytext">Aparopi thero moḷiyagāme piṇḍāya cari. Atha naṃ nikkhamantaṃ ekā dārikā aññavihitā na addasa. So gāmadvāre ṭhatvā nivattitvā oloketvā taṃ disvā vitakkento agamāsi. Gacchantoyeva ca ‘‘kiṃ nu kho kurumānā dārikā na addasā’’ti vacībhedaṃ akāsi. Passe ṭhito eko puriso sutvā ‘‘tumhe, bhante, moḷiyagāme caritthā’’ti āha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Manosaṅkhārā</span> <a name="V2.0150"></a> <span class="bld">paṇihitā</span>ti cittasaṅkhārā suṭṭhapitā. <span class="bld">Vitakkessatī</span>ti vitakkayissati pavattayissatīti pajānāti. Pajānanto ca āgamanena jānāti, pubbabhāgena jānāti, antosamāpattiyaṃ cittaṃ apaloketvā jānāti. <span class="bld">Āgamanena jānāti</span> nāma kasiṇaparikammakāleyeva ‘‘yenākārenesa kasiṇabhāvanaṃ āraddho paṭhamajjhānaṃ vā…pe… catutthajjhānaṃ vā aṭṭha vā samāpattiyo nibbattessatī’’ti jānāti. <span class="bld">Pubbabhāgena jānāti</span> nāma paṭhamavipassanāya āraddhāyayeva jānāti, ‘‘yenākārena esa vipassanaṃ āraddho sotāpattimaggaṃ vā nibbattessati…pe… arahattamaggaṃ vā nibbattessatī’’ti jānāti. <span class="bld">Antosamāpattiyaṃ cittaṃ oloketvā jānāti</span> nāma – ‘‘yenākārena imassa manosaṅkhārā suṭṭhapitā, imassa nāma cittassa anantarā imaṃ nāma vitakkaṃ vitakkessati, ito vuṭṭhitassa etassa hānabhāgiyo vā samādhi bhavissati <a name="P2.0271"></a> ṭhitibhāgiyo vā visesabhāgiyo vā nibbedhabhāgiyo vā, abhiññāyo vā nibbattessatī’’ti jānāti. Tattha puthujjano cetopariyañāṇalābhī puthujjanānaṃyeva cittaṃ jānāti, na ariyānaṃ. Ariyesupi heṭṭhimo uparimassa cittaṃ na jānāti, uparimo pana heṭṭhimassa jānāti. Etesu ca sotāpanno sotāpattiphalasamāpattiṃ samāpajjati…pe… arahā arahattaphalasamāpattiṃ samāpajjati. Uparimo heṭṭhimaṃ na samāpajjati. Tesañhi heṭṭhimā heṭṭhimā samāpatti tatravattiyeva hoti. <span class="bld">Tatheva taṃ</span> <a name="M2.0154"></a> <span class="bld">hotī</span>ti etaṃ ekaṃsena tatheva hoti. Cetopariyañāṇavasena ñātañhi aññathābhāvi nāma natthi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ vitakkethā</span>ti evaṃ nekkhammavitakkādayo pavattentā vitakketha. <span class="bld">Mā evaṃ vitakkayitthā</span>ti evaṃ kāmavitakkādayo pavattentā mā vitakkayittha. <span class="bld">Evaṃ manasi karothā</span>ti evaṃ aniccasaññameva, dukkhasaññādīsu vā aññataraṃ manasi karotha. <span class="bld">Mā eva</span>nti niccantiādinā nayena mā manasā karittha. <span class="bld">Ida</span>nti idaṃ pañcakāmaguṇarāgaṃ pajahatha. <span class="bld">Idañca upasampajjā</span>ti idaṃ catumaggaphalappabhedaṃ lokuttaradhammameva upasampajja pāpuṇitvā nipphādetvā viharatha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Māyāsahadhammarūpaṃ viya khāyatī</span>ti māyāya samānakāraṇajātikaṃ viya hutvā upaṭṭhāti. Māyākāropi hi udakaṃ gahetvā telaṃ karoti, telaṃ gahetvā udakanti evaṃ anekarūpaṃ māyaṃ dasseti. Idampi pāṭihāriyaṃ tathārūpamevāti. <span class="bld">Idampi me, bho gotama, pāṭihāriyaṃ māyāsahadhammarūpaṃ viya khāyatī</span>ti cintāmaṇikavijjāsarikkhakataṃ sandhāya evaṃ āha. Cintāmaṇikavijjaṃ <a name="V2.0151"></a> jānantāpi hi āgacchantameva disvā ‘‘ayaṃ idaṃ nāma vitakkento āgacchatī’’ti jānanti. Tathā ‘‘idaṃ nāma vitakkento ṭhito, idaṃ nāma vitakkento nisinno, idaṃ nāma vitakkento nipanno’’ti jānanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Abhikkantatara</span>nti <a name="P2.0272"></a> sundarataraṃ. <span class="bld">Paṇītatara</span>nti uttamataraṃ. <span class="bld">Bhavañhi gotamo avitakkaṃ avicāra</span>nti idha brāhmaṇo avasesaṃ ādesanāpāṭihāriyaṃ bāhirakanti na gaṇhi. Idañca pana sabbaṃ so brāhmaṇo tathāgatassa vaṇṇaṃ kathentoyeva āha. <span class="bld">Addhā kho tyāya</span>nti ekaṃseneva tayā ayaṃ. <span class="bld">Āsajja upanīya vācā bhāsitā</span>ti mama guṇe ghaṭṭetvā mameva guṇānaṃ santikaṃ upanītā vācā bhāsitā. <span class="bld">Apica tyāhaṃ byākarissāmī</span>ti apica te ahameva kathessāmīti. Sesaṃ uttānatthamevāti.</p>
- <p class="centered">Brāhmaṇavaggo paṭhamo.</p>
- <a name="an3_2_2"></a>
- <p class="chapter">(7) 2. Mahāvaggo</p>
- <p class="subhead">1. Titthāyatanasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para62"></a><a name="para62_an3"></a><span class="paranum">62</span>. Dutiyassa <a name="V2.0152"></a><a name="M2.0155"></a> paṭhame <span class="bld">titthāyatanānī</span>ti titthabhūtāni āyatanāni, titthiyānaṃ vā āyatanāni. Tattha titthaṃ jānitabbaṃ, titthakarā jānitabbā, titthiyā jānitabbā, titthiyasāvakā jānitabbā. Titthaṃ nāma dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo. Titthikarā nāma tāsaṃ diṭṭhīnaṃ uppādakā. Titthiyā nāma yesaṃ tā diṭṭhiyo ruccanti khamanti. Titthiyasāvakā nāma tesaṃ paccayadāyakā. <span class="bld">Āyatana</span>nti ‘‘kambojo assānaṃ āyatanaṃ, gunnaṃ dakkhiṇāpatho āyatana’’nti ettha sañjātiṭṭhānaṃ āyatanaṃ nāma.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Manorame āyatane, sevanti naṃ vihaṅgamā;</p>
- <p class="gathalast">Chāyaṃ chāyatthino yanti, phalatthaṃ phalabhojino’’ti. (a. ni. 5.38) –</p>
- <p class="unindented">Ettha samosaraṇaṭṭhānaṃ. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, vimuttāyatanānī’’ti (a. ni. 5.26) ettha kāraṇaṃ. Taṃ <a name="P2.0273"></a> idha sabbampi labbhati. Sabbepi hi diṭṭhigatikā sañjāyamānā imesuyeva tīsu ṭhānesu sañjāyanti, samosaraṇamānāpi etesuyeva tīsu ṭhānesu samosaranti sannipatanti, diṭṭhigatikabhāve ca nesaṃ etāneva tīṇi kāraṇānīti titthabhūtāni sañjātiādinā atthena āyatanānītipi titthāyatanāni. Tenevatthena titthiyānaṃ āyatanānītipi titthāyatanāni. <span class="bld">Samanuyuñjiyamānānī</span>ti kā nāmetā diṭṭhiyoti evaṃ pucchiyamānāni. <span class="bld">Samanugāhiyamānānī</span>ti kiṃkāraṇā etā diṭṭhiyo uppannāti evaṃ sammā anuggāhiyamānāni. <span class="bld">Samanubhāsiyamānānī</span>ti paṭinissajjetha etāni pāpakāni diṭṭhigatānīti evaṃ sammā anusāsiyamānāni. Apica tīṇipi etāni anuyogapucchāvevacanāneva. Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ – ‘‘samanuyuñjatīti vā samanuggāhatīti vā samanubhāsatīti vā esese ekaṭṭhe same samabhāge tajjāte taññevā’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Parampi</span> <a name="V2.0153"></a> <span class="bld">gantvā</span>ti ācariyaparamparā laddhiparamparā attabhāvaparamparāti etesu yaṃkiñci paramparaṃ gantvāpi. <span class="bld">Akiriyāya saṇṭhahantī</span>ti akiriyamatte saṃtiṭṭhanti. ‘‘Amhākaṃ ācariyo pubbekatavādī, amhākaṃ pācariyo pubbekatavādī, amhākaṃ ācariyapācariyo pubbekatavādī. Amhākaṃ ācariyo issaranimmānavādī<a name="M2.0156"></a>, amhākaṃ pācariyo issaranimmānavādī, amhākaṃ ācariyapācariyo issaranimmānavādī. Amhākaṃ ācariyo ahetuapaccayavādī, amhākaṃ pācariyo ahetuapaccayavādī, amhākaṃ ācariyapācariyo ahetuapaccayavādī’’ti evaṃ gacchantāni hi etāni ācariyaparamparaṃ gacchanti nāma. ‘‘Amhākaṃ ācariyo pubbekataladdhiko, amhākaṃ pācariyo…pe… amhākaṃ ācariyapācariyo ahetuapaccayaladdhiko’’ti evaṃ gacchantāni laddhiparamparaṃ gacchanti nāma. ‘‘Amhākaṃ ācariyassa attabhāvo pubbekatahetu, amhākaṃ pācariyassa…pe… <a name="P2.0274"></a> amhākaṃ ācariyapācariyassa attabhāvo ahetu apaccayo’’ti evaṃ gacchantāni attabhāvaparamparaṃ gacchanti nāma. Evaṃ pana suvidūrampi gacchantāni akiriyamatteyeva saṇṭhahanti, ekopi etesaṃ diṭṭhigatikānaṃ kattā vā kāretā vā na paññāyati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Purisapuggalo</span>ti satto. Kāmañca purisotipi vutte puggalotipi vutte sattoyeva vutto hoti, ayaṃ pana sammutikathā nāma yo yathā jānāti, tassa tathā vuccati. <span class="bld">Paṭisaṃvedetī</span>ti attano santāne uppannaṃ jānāti paṭisaṃviditaṃ karoti, anubhavati vā. <span class="bld">Pubbekatahetū</span>ti pubbekatakāraṇā, pubbekatakammapaccayeneva paṭisaṃvedetīti attho. Iminā kammavedanañca kiriyavedanañca paṭikkhipitvā ekaṃ vipākavedanameva sampaṭicchanti. Ye vā ime pittasamuṭṭhānā ābādhā semhasamuṭṭhānā vātasamuṭṭhānā sannipātikā utupariṇāmajā visamaparihārajā opakkamikā ābādhā kammavipākajā ābādhāti aṭṭha rogā vuttā, tesu satta paṭikkhipitvā ekaṃ vipākavedanaṃyeva sampaṭicchanti. Yepime diṭṭhadhammavedanīyaṃ upapajjavedanīyaṃ aparapariyāyavedanīyanti tayo kammarāsayo vuttā, tesupi dve paṭibāhitvā ekaṃ aparapariyāyakammaṃyeva sampaṭicchanti. Yepime diṭṭhadhammavedanīyo vipāko upapajjavedanīyo aparapariyāyavedanīyoti tayo vipākarāsayo vuttā, tesupi dve paṭibāhitvā ekaṃ aparapariyāyavipākameva sampaṭicchanti. Yepime kusalacetanā akusalacetanā vipākacetanā kiriyacetanāti cattāro cetanārāsayo vuttā, tesupi tayo paṭibāhitvā ekaṃ vipākacetanaṃyeva sampaṭicchanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Issaranimmānahetū</span>ti <a name="V2.0154"></a> issaranimmānakāraṇā, issarena nimmitattā paṭisaṃvedetīti attho. Ayaṃ hi tesaṃ adhippāyo <a name="P2.0275"></a> – imā tisso vedanā <a name="M2.0157"></a> paccuppanne attanā katamūlakena vā āṇattimūlakena vā pubbekatena vā ahetuapaccayā vā paṭisaṃvedituṃ nāma na sakkā, issaranimmānakāraṇāyeva pana imā paṭisaṃvedetīti. Evaṃvādino panete heṭṭhā vuttesu aṭṭhasu rogesu ekampi asampaṭicchitvā sabbe paṭibāhanti, heṭṭhā vuttesu ca tīsu kammarāsīsu tīsu vipākarāsīsu catūsu cetanārāsīsu ekampi asampaṭicchitvā sabbepi paṭibāhanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ahetuapaccayā</span>ti hetuñca paccayañca vinā, akāraṇeneva paṭisaṃvedetīti attho. Ayañhi nesaṃ adhippāyo – imā tisso vedanā paccuppanne attanā katamūlakena vā āṇattimūlakena vā pubbekatena vā issaranimmānahetunā vā paṭisaṃvedituṃ nāma na sakkā, ahetuapaccayāyeva pana imā paṭisaṃvedetīti. Evaṃvādino panete heṭṭhā vuttesu rogādīsu ekampi asampaṭicchitvā sabbaṃ paṭibāhanti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ satthā mātikaṃ nikkhipitvā idāni taṃ vibhajitvā dassetuṃ <span class="bld">tatra, bhikkhave</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">evaṃ vadāmī</span>ti laddhipatiṭṭhāpanatthaṃ evaṃ vadāmīti dasseti. Laddhiñhi appatiṭṭhāpetvā niggayhamānā laddhito laddhiṃ saṅkamanti, bho gotama, na mayaṃ pubbekatavādaṃ vadāmātiādīni vadanti. Laddhiyā pana patiṭṭhāpitāya saṅkamituṃ alabhantā suniggahitā honti, iti nesaṃ laddhipatiṭṭhāpanatthaṃ evaṃ vadāmīti āha. <span class="bld">Tenahāyasmanto</span>ti tena hi āyasmanto. Kiṃ vuttaṃ hoti – yadi etaṃ saccaṃ, evaṃ sante tena tumhākaṃ vādena. <span class="bld">Pāṇātipātino bhavissanti pubbekatahetū</span>ti ye keci loke pāṇaṃ atipātenti, sabbe te pubbekatahetu pāṇātipātino bhavissanti. Kiṃkāraṇā? Na hi pāṇātipātakammaṃ attanā katamūlakena na āṇattimūlakena na issaranimmānahetunā <a name="P2.0276"></a> na ahetuapaccayā sakkā paṭisaṃvedetuṃ, pubbekatahetuyeva paṭisaṃvedetīti ayaṃ vo laddhi. Yathā ca pāṇātipātino, evaṃ pāṇātipātā viramantāpi pubbekatahetuyeva viramissantīti. Iti bhagavā tesaṃyeva laddhiṃ gahetvā tesaṃ niggahaṃ āropeti. Iminā nayena <span class="bld">adinnādāyino</span>tiādīsupi yojanā veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sārato</span> <a name="M2.0158"></a> <span class="bld">paccāgacchata</span>nti sārabhāvena gaṇhantānaṃ. <span class="bld">Chando</span>ti kattukamyatāchando. <span class="bld">Idaṃ vā karaṇīyaṃ</span> <a name="V2.0155"></a> <span class="bld">idaṃ vā akaraṇīya</span>nti ettha ayaṃ adhippāyo – idaṃ vā karaṇīyanti kattabbassa karaṇatthāya, idaṃ vā akaraṇīyanti akattabbassa akaraṇatthāya kattukamyatā vā paccattapurisakāro vā na hoti. Chandavāyāmesu vā asantesu ‘‘idaṃ kattabba’’ntipi ‘‘idaṃ na kattabba’’ntipi na hoti. <span class="bld">Iti karaṇīyākaraṇīye kho pana saccato thetato anupalabbhiyamāne</span>ti evaṃ kattabbe ca akattabbe ca bhūtato thirato apaññāyamāne alabbhamāne. Yadi hi kattabbaṃ kātuṃ akattabbato ca viramituṃ labheyya, karaṇīyākaraṇīyaṃ saccato thetato upalabbheyya. Yasmā pana ubhayampi taṃ esa nupalabbhati, tasmā taṃ saccato thetato na upalabbhati, evaṃ tasmiṃ ca anupalabbhiyamāneti attho. <span class="bld">Muṭṭhassatīna</span>nti naṭṭhassatīnaṃ vissaṭṭhassatīnaṃ. <span class="bld">Anārakkhānaṃ viharata</span>nti chasu dvāresu nirārakkhānaṃ viharantānaṃ. <span class="bld">Na hoti paccattaṃ sahadhammiko samaṇavādo</span>ti evaṃ bhūtānaṃ tumhākaṃ vā aññesaṃ vā mayaṃ samaṇāti paccattaṃ sakāraṇo samaṇavādo na hoti na ijjhati. Samaṇāpi hi pubbekatakāraṇāyeva honti, assamaṇāpi pubbekatakāraṇāyevāti. <span class="bld">Sahadhammiko</span>ti sakāraṇo. <span class="bld">Niggaho</span> <a name="P2.0277"></a> <span class="bld">hotī</span>ti mama niggaho hoti, te pana niggahitā hontīti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ pubbekatavādino niggahetvā idāni issaranimmānavādino niggahetuṃ <span class="bld">tatra, bhikkhave</span>tiādimāha. Tassattho pubbekatavāde vuttanayeneva veditabbo, tathā ahetukavādepi.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ imesaṃ titthāyatanānaṃ parampi gantvā akiriyāya saṇṭhahanabhāvena tucchabhāvaṃ aniyyānikabhāvaṃ, asārabhāvena thusakoṭṭanasadisataṃ āpajjanabhāvena aggisaññāya dhamamānakhajjupanakasarikkhataṃ taṃdiṭṭhikānaṃ purimassapi majjhimassapi pacchimassapi atthadassanatāya abhāvena andhaveṇūpamataṃ saddamatteneva tāni gahetvā sāradiṭṭhikānaṃ pathaviyaṃ patitassa beluvapakkassa daddabhāyitasaddaṃ sutvā ‘‘pathavī saṃvaṭṭamānā āgacchatī’’ti saññāya palāyantena sasakena sarikkhabhāvañca dassetvā idāni attanā desitassa dhammassa sārabhāvañceva niyyānikabhāvañca dassetuṃ <span class="bld">ayaṃ</span> <a name="M2.0159"></a> <span class="bld">kho pana, bhikkhave</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">aniggahito</span>ti aññehi aniggahito niggahetuṃ asakkuṇeyyo. <span class="bld">Asaṃkiliṭṭho</span>ti nikkileso parisuddho, ‘‘saṃkiliṭṭhaṃ naṃ karissāmā’’ti pavattehipi tathā kātuṃ asakkuṇeyyo. <span class="bld">Anupavajjo</span>ti upavādavinimutto. <span class="bld">Appaṭikuṭṭho</span>ti ‘‘kiṃ iminā haratha na’’nti evaṃ appaṭibāhito<a name="V2.0156"></a>, anupakkuṭṭho vā. <span class="bld">Viññūhī</span>ti paṇḍitehi. Apaṇḍitānañhi ajānitvā kathentānaṃ vacanaṃ appamāṇaṃ. Tasmā viññūhīti āha.</p>
- <p class="bodytext">Idāni tassa dhammassa dassanatthaṃ ‘‘katamo ca, bhikkhave’’ti pañhaṃ pucchitvā ‘‘imā cha dhātuyo’’tiādinā nayena mātikaṃ nikkhipitvā yathāpaṭipāṭiyā vibhajitvā dassento puna <span class="bld">imā cha dhātuyo</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">dhātuyo</span>ti sabhāvā. Nijjīvanissattabhāvappakāsako hi sabhāvaṭṭho dhātvaṭṭho nāma. <span class="bld">Phassāyatanānī</span>ti <a name="P2.0278"></a> vipākaphassānaṃ ākaraṭṭhena āyatanāni. <span class="bld">Manopavicārā</span>ti vitakkavicārapādehi aṭṭhārasasu ṭhānesu manassa upavicārā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pathavīdhātū</span>ti patiṭṭhādhātu. <span class="bld">Āpodhātū</span>ti ābandhanadhātu. <span class="bld">Tejodhātū</span>ti paripācanadhātu. <span class="bld">Vāyodhātū</span>ti vitthambhanadhātu. <span class="bld">Ākāsadhātū</span>ti asamphuṭṭhadhātu. <span class="bld">Viññāṇadhātū</span>ti vijānanadhātu. Evamidaṃ dhātukammaṭṭhānaṃ āgataṃ. Taṃ kho panetaṃ saṅkhepato āgataṭṭhāne saṅkhepatopi vitthāratopi kathetuṃ vaṭṭati. Vitthārato āgataṭṭhāne saṅkhepato kathetuṃ na vaṭṭati, vitthāratova vaṭṭati. Imasmiṃ pana titthāyatanasutte idaṃ saṅkhepato chadhātuvasena kammaṭṭhānaṃ āgataṃ. Taṃ ubhayathāpi kathetuṃ vaṭṭati.</p>
- <p class="bodytext">Saṅkhepato chadhātuvasena kammaṭṭhānaṃ pariggaṇhantopi evaṃ pariggaṇhāti – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti imāni cattāri mahābhūtāni, ākāsadhātu upādārūpaṃ. Ekasmiṃ ca upādārūpe diṭṭhe sesāni tevīsati diṭṭhānevāti sallakkhetabbāni. Viññāṇadhātūti cittaṃ viññāṇakkhandho hoti, tena sahajātā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, phasso ca cetanā ca saṅkhārakkhandhoti ime cattāro arūpakkhandhā nāma. Cattāri pana mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṃ upādārūpaṃ <a name="M2.0160"></a> rūpakkhandho nāma. Tattha cattāro arūpakkhandhā nāmaṃ, rūpakkhandho rūpanti nāmañca rūpañcāti dveyeva dhammā honti, tato uddhaṃ satto vā jīvo vā natthīti evaṃ ekassa bhikkhuno saṅkhepato chadhātuvasena arahattasampāpakaṃ kammaṭṭhānaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Vitthārato pariggaṇhanto pana cattāri mahābhūtāni pariggaṇhitvā ākāsadhātupariggahānusārena tevīsati upādārūpāni pariggaṇhāti. Atha nesaṃ paccayaṃ upaparikkhanto <a name="V2.0157"></a> puna cattāreva mahābhūtāni disvā tesu pathavīdhātu <a name="P2.0279"></a> vīsatikoṭṭhāsā, āpodhātu dvādasa, tejodhātu cattāro, vāyodhātu chakoṭṭhāsāti koṭṭhāsavasena samodhānetvā dvācattālīsa mahābhūtāni ca vavatthapetvā tesu tevīsati upādārūpāni pakkhipitvā pañcasaṭṭhi rūpāni vavatthapeti. Tāni ca vatthurūpena saddhiṃ chasaṭṭhi hontīti chasaṭṭhi rūpāni passati. Viññāṇadhātu pana lokiyacittavasena ekāsīti cittāni. Tāni sabbānipi viññāṇakkhandho nāma hoti. Tehi sahajātā vedanādayopi tattakāyevāti ekāsīti vedanā vedanākkhandho, ekāsīti saññā saññākkhandho, ekāsīti cetanā saṅkhārakkhandhoti ime cattāro arūpakkhandhā tebhūmakavasena gayhamānā catuvīsādhikāni tīṇi dhammasatāni hontīti iti ime ca arūpadhammā chasaṭṭhi ca rūpadhammāti sabbepi samodhānetvā nāmañca rūpañcāti dveva dhammā honti, tato uddhaṃ satto vā jīvo vā natthīti nāmarūpavasena pañcakkhandhe vavatthapetvā tesaṃ paccayaṃ pariyesanto avijjāpaccayā taṇhāpaccayā kammapaccayā āhārapaccayāti evaṃ paccayaṃ disvā ‘‘atītepi imehi paccayehi idaṃ vaṭṭaṃ pavattittha, anāgatepi etehi paccayehi pavattissati, etarahipi etehiyeva pavattatī’’ti tīsu kālesu kaṅkhaṃ vitaritvā anukkamena paṭipajjamāno arahattaṃ pāpuṇāti. Evaṃ vitthāratopi chadhātuvasena arahattasampāpakaṃ kammaṭṭhānaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cakkhu phassāyatana</span>nti suvaṇṇādīnaṃ suvaṇṇādiākaro viya dve cakkhuviññāṇāni dve sampaṭicchanāni tīṇi santīraṇānīti imehi sattahi viññāṇehi sahajātānaṃ sattannaṃ phassānaṃ samuṭṭhānaṭṭhena ākaroti āyatanaṃ. <span class="bld">Sotaṃ phassāyatana</span>ntiādīsupi eseva nayo. <span class="bld">Mano phassāyatana</span>nti <a name="M2.0161"></a> ettha pana dvāvīsati vipākaphassā yojetabbā. Iti <a name="P2.0280"></a> hidaṃ chaphassāyatanānaṃ vasena kammaṭṭhānaṃ āgataṃ. Taṃ saṅkhepatopi vitthāratopi kathetabbaṃ. Saṅkhepato tāva – ettha hi purimāni pañca āyatanāni upādārūpaṃ, tesu diṭṭhesu avasesaṃ upādārūpaṃ diṭṭhameva hoti. Chaṭṭhaṃ āyatanaṃ cittaṃ, taṃ viññāṇakkhandho hoti, tena sahajātā vedanādayo sesā tayo arūpakkhandhāti heṭṭhā vuttanayeneva saṅkhepato ca vitthārato ca arahattasampāpakaṃ kammaṭṭhānaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cakkhunā rūpaṃ disvā</span>ti cakkhuviññāṇena rūpaṃ passitvā. <span class="bld">Somanassaṭṭhāniya</span>nti somanassassa kāraṇabhūtaṃ. <span class="bld">Upavicaratī</span>ti tattha manaṃ cārento upavicarati. Sesapadesupi eseva nayo<a name="V2.0158"></a>. Ettha ca iṭṭhaṃ vā hotu aniṭṭhaṃ vā, yaṃ rūpaṃ disvā somanassaṃ uppajjati, taṃ <span class="bld">somanassaṭṭhāniyaṃ</span> nāma. Yaṃ disvā domanassaṃ uppajjati, taṃ <span class="bld">domanassaṭṭhāniyaṃ</span> nāma. Yaṃ disvā upekkhā uppajjati, taṃ <span class="bld">upekkhāṭṭhāniyaṃ</span> nāmāti veditabbaṃ. <span class="bld">Saddā</span>dīsupi eseva nayo. Iti idaṃ saṅkhepato kammaṭṭhānaṃ āgataṃ. Taṃ kho panetaṃ saṅkhepato āgataṭṭhāne saṅkhepatopi vitthāratopi kathetuṃ vaṭṭati. Vitthārato āgataṭṭhāne saṅkhepato kathetuṃ na vaṭṭati. Imasmiṃ pana titthāyatanasutte idaṃ saṅkhepato aṭṭhārasamanopavicāravasena kammaṭṭhānaṃ āgataṃ. Taṃ saṅkhepatopi vitthāratopi kathetuṃ vaṭṭati.</p>
- <p class="bodytext">Tattha saṅkhepato tāva – cakkhu sotaṃ ghānaṃ jivhā kāyo, rūpaṃ saddo gandho rasoti imāni nava upādārūpāni, tesu diṭṭhesu sesaṃ upādārūpaṃ diṭṭhameva hoti. Phoṭṭhabbaṃ tīṇi mahābhūtāni, tehi diṭṭhehi catutthaṃ diṭṭhameva hoti. Mano viññāṇakkhandho, tena sahajātā vedanādayo tayo arūpakkhandhāti heṭṭhā vuttanayeneva saṅkhepato ca vitthārato ca arahattasampāpakaṃ kammaṭṭhānaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ariyasaccānī</span>ti <a name="P2.0281"></a> ariyabhāvakarāni, ariyapaṭividdhāni vā saccāni. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panetaṃ padaṃ visuddhimagge (visuddhi. 2.529) pakāsitaṃ. <span class="bld">Channaṃ, bhikkhave, dhātūna</span>nti idaṃ kimatthaṃ āraddhaṃ? Sukhāvabodhanatthaṃ. Yassa hi tathāgato dvādasapadaṃ paccayāvaṭṭaṃ kathetukāmo hoti, tassa gabbhāvakkanti vaṭṭaṃ dasseti. Gabbhāvakkanti vaṭṭasmiṃ hi dassite kathetumpi sukhaṃ hoti <a name="M2.0162"></a> paraṃ avabodhe utumpīti sukhāvabodhanatthaṃ idamāraddhanti veditabbaṃ. Tattha <span class="bld">channaṃ dhātūna</span>nti heṭṭhā vuttānaṃyeva pathavīdhātuādīnaṃ. <span class="bld">Upādāyā</span>ti paṭicca. Etena paccayamattaṃ dasseti. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘chadhātupaccayā gabbhassāvakkanti hotī’’ti. Kassa channaṃ dhātūnaṃ paccayena, kiṃ mātu, udāhu pitūti? Na mātu na pitu, paṭisandhiggaṇhanakasattasseva pana channaṃ dhātūnaṃ paccayena gabbhassāvakkanti nāma hoti. Gabbho ca nāmesa nirayagabbho tiracchānayonigabbho pettivisayagabbho manussagabbho devagabbhoti nānappakāro hoti. Imasmiṃ pana ṭhāne manussagabbho adhippeto. <span class="bld">Avakkanti hotī</span>ti okkanti nibbatti pātubhāvo hoti, kathaṃ hotīti? Tiṇṇaṃ sannipātena. Vuttañhetaṃ –</p>
- <p class="indent">‘‘Tiṇṇaṃ kho pana, bhikkhave, sannipātā gabbhassāvakkanti hoti. Katamesaṃ tiṇṇaṃ<a name="V2.0159"></a>? Idha mātāpitaro ca sannipatitā honti, mātā ca na utunī hoti, gandhabbo ca na paccupaṭṭhito hoti. Neva tāva gabbhassāvakkanti hoti. Idha mātāpitaro ca sannipatitā honti, mātā ca utunī hoti, gandhabbo ca na paccupaṭṭhito hoti, neva tāva gabbhassāvakkanti hoti. Yato ca kho, bhikkhave, mātāpitaro ca sannipatitā honti, mātā ca utunī hoti, gandhabbo ca paccupaṭṭhito hoti. Evaṃ tiṇṇaṃ sannipātā gabbhassāvakkanti hotī’’ti (ma. ni. 1.408).</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Okkantiyā</span> <a name="P2.0282"></a> <span class="bld">sati nāmarūpa</span>nti ‘‘viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti vuttaṭṭhāne vatthudasakaṃ kāyadasakaṃ bhāvadasakaṃ tayo arūpino khandhāti tettiṃsa dhammā gahitā, imasmiṃ pana ‘‘okkantiyā sati nāmarūpa’’nti vuttaṭṭhāne viññāṇakkhandhampi pakkhipitvā gabbhaseyyakānaṃ paṭisandhikkhaṇe catuttiṃsa dhammā gahitāti veditabbā. <span class="bld">Nāmarūpapaccayā saḷāyatana</span>ntiādīhi yatheva okkantiyā sati nāmarūpapātubhāvo dassito, evaṃ nāmarūpe sati saḷāyatanapātubhāvo, saḷāyatane sati phassapātubhāvo, phasse sati vedanāpātubhāvo dassito.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vediyamānassā</span>ti <a name="M2.0163"></a> ettha vedanaṃ anubhavantopi vediyamānoti vuccati jānantopi. ‘‘Vediyāmahaṃ, bhante, vediyatīti maṃ saṅgho dhāretū’’ti (cūḷava. aṭṭha. 102) ettha hi anubhavanto vediyamāno nāma, ‘‘sukhaṃ vedanaṃ vediyamāno sukhaṃ vedanaṃ vediyāmīti pajānātī’’ti (ma. ni. 1.113; dī. ni. 2.380; vibha. 363) ettha jānanto. Idhāpi jānantova adhippeto. <span class="bld">Idaṃ dukkhanti paññapemī</span>ti evaṃ jānantassa sattassa ‘‘idaṃ dukkhaṃ ettakaṃ dukkhaṃ, natthi ito uddhaṃ dukkha’’nti paññapemi bodhemi jānāpemi. <span class="bld">Ayaṃ dukkhasamudayo</span>tiādīsupi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext">Tattha dukkhādīsu ayaṃ sanniṭṭhānakathā – ṭhapetvā hi taṇhaṃ tebhūmakā pañcakkhandhā dukkhaṃ nāma, tasseva pabhāvikā pubbataṇhā dukkhasamudayo nāma, tesaṃ dvinnampi saccānaṃ anuppattinirodho dukkhanirodho nāma, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo dukkhanirodhagāminī paṭipadā nāma. Iti bhagavā okkantiyā sati nāmarūpanti kathentopi vediyamānassa jānamānasseva kathesi, nāmarūpapaccayā saḷāyatananti kathentopi, saḷāyatanapaccayā phassoti kathentopi, phassapaccayā vedanāti kathentopi, vediyamānassa kho panāhaṃ, bhikkhave, idaṃ dukkhanti paññapemīti <a name="V2.0160"></a> kathentopi<a name="P2.0283"></a>, ayaṃ dukkhasamudayoti, ayaṃ dukkhanirodhoti, ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti paññapemīti kathentopi vediyamānassa jānamānasseva kathesi.</p>
- <p class="bodytext">Idāni tāni paṭipāṭiyā ṭhapitāni saccāni vitthārento <span class="bld">katamañca, bhikkhave</span>tiādimāha. Taṃ sabbaṃ sabbākārena visuddhimagge (visuddhi. 2.537) vitthāritameva. Tattha vuttanayeneva veditabbaṃ. Ayaṃ pana viseso – tattha ‘‘dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ yāyaṃ taṇhā ponobbhavikā’’ti (ma. ni. 1.133; dī. ni. 2.400; vibha. 203) imāya tantiyā āgataṃ, idha ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti paccayākāravasena. Tattha ca dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ ‘‘yo tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho’’ti (ma. ni. 1.134; dī. ni. 2.401; vibha. 204) imāya tantiyā āgataṃ, idha ‘‘avijjāyatveva asesavirāganirodhā’’ti paccayākāranirodhavasena.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">asesavirāganirodhā</span>ti asesavirāgena ca asesanirodhena ca. Ubhayampetaṃ aññamaññavevacanameva. <span class="bld">Saṅkhāranirodho</span>ti saṅkhārānaṃ anuppattinirodho <a name="M2.0164"></a> hoti. Sesapadesupi eseva nayo. Imehi pana padehi yaṃ āgamma avijjādayo nirujjhanti, atthato taṃ nibbānaṃ dīpitaṃ hoti. Nibbānañhi avijjānirodhotipi saṅkhāranirodhotipi evaṃ tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ nirodhanāmena kathīyati. <span class="bld">Kevalassā</span>ti sakalassa. <span class="bld">Dukkhakkhandhassā</span>ti vaṭṭadukkharāsissa. <span class="bld">Nirodho hotī</span>ti appavatti hoti. Tattha yasmā avijjādīnaṃ nirodho nāma khīṇākāropi vuccati arahattampi nibbānampi, tasmā idha khīṇākāradassanavasena dvādasasu ṭhānesu arahattaṃ, dvādasasuyeva nibbānaṃ kathitanti veditabbaṃ. <span class="bld">Idaṃ vuccatī</span>ti ettha nibbānameva sandhāya idanti vuttaṃ. <span class="bld">Aṭṭhaṅgiko</span>ti na aṭṭhahi aṅgehi vinimutto añño maggo nāma atthi. Yathā pana pañcaṅgikaṃ tūriyanti vutte pañcaṅgamattameva <a name="P2.0284"></a> tūriyanti vuttaṃ hoti, evamidhāpi aṭṭhaṅgikamattameva maggo hotīti veditabbo. <span class="bld">Aniggahito</span>ti na niggahito. Niggaṇhanto hi hāpetvā vā dasseti vaḍḍhetvā vā taṃ parivattetvā vā. Tattha yasmā cattāri ariyasaccāni ‘‘na imāni cattāri, dve vā tīṇi vā’’ti evaṃ hāpetvāpi ‘‘pañca vā cha vā’’ti evaṃ vaḍḍhetvāpi ‘‘na imāni cattāri ariyasaccāni, aññāneva cattāri ariyasaccānī’’ti dassetuṃ na sakkā. Tasmā ayaṃ dhammo aniggahito nāma. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
- <p class="subhead">2. Bhayasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para63"></a><a name="para63_an3"></a><span class="paranum">63</span>. Dutiye <a name="V2.0161"></a> <span class="bld">amātāputtikānī</span>ti mātā ca putto ca mātāputtaṃ, parittātuṃ samatthabhāvena natthi ettha mātāputtanti amātāputtikāni. <span class="bld">Ya</span>nti yasmiṃ samaye. <span class="bld">Tattha mātāpi puttaṃ nappaṭilabhatī</span>ti tasmiṃ aggibhaye uppanne mātāpi puttaṃ passituṃ na labhati, puttopi mātaraṃ passituṃ na labhatīti attho. <span class="bld">Bhayaṃ hotī</span>ti cittutrāsabhayaṃ hoti. <span class="bld">Aṭavisaṅkopo</span>ti aṭaviyā saṅkopo. Aṭavīti cettha aṭavivāsino corā veditabbā. Yadā hi te aṭavito janapadaṃ otaritvā gāmanigamarājadhāniyo paharitvā vilumpanti, tadā aṭavisaṅkopo nāma hoti, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Cakkasamārūḷhā</span>ti ettha iriyāpathacakkampi vaṭṭati yānacakkampi. Bhayasmiṃ hi sampatte yesaṃ yānakāni atthi, te attano parikkhārabhaṇḍaṃ tesu āropetvā palāyanti. Yesaṃ natthi<a name="M2.0165"></a>, te kājena vā ādāya sīsena vā ukkhipitvā palāyantiyeva. Te cakkasamārūḷhā nāma honti. <span class="bld">Pariyāyantī</span>ti ito cito ca gacchanti. <span class="bld">Kadācī</span>ti kismiñcideva kāle. <span class="bld">Karahacī</span>ti tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Mātāpi puttaṃ paṭilabhatī</span>ti āgacchantaṃ vā gacchantaṃ vā ekasmiṃ ṭhāne nilīnaṃ vā passituṃ labhati. <span class="bld">Udakavāhako</span>ti <a name="P2.0285"></a> nadīpūro. <span class="bld">Mātāpi puttaṃ paṭilabhatī</span>ti kulle vā uḷumpe vā mattikābhājane vā dārukkhaṇḍe vā laggaṃ vuyhamānaṃ passituṃ paṭilabhati, sotthinā vā puna uttaritvā gāme vā araññe vā ṭhitaṃ passituṃ labhatīti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ pariyāyato amātāputtikāni bhayāni dassetvā idāni nippariyāyena dassento <span class="bld">tīṇimānī</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">jarābhaya</span>nti jaraṃ paṭicca uppajjanakabhayaṃ. Itaresupi eseva nayo. Vuttampi cetaṃ – ‘‘jaraṃ paṭicca uppajjati bhayaṃ bhayānakaṃ chambhitattaṃ lomahaṃso cetaso utrāso. Byādhiṃ paṭicca, maraṇaṃ paṭicca uppajjati bhayaṃ bhayānakaṃ chambhitattaṃ lomahaṃso cetaso utrāso’’ti (vibha. 921). Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
- <p class="subhead">3. Venāgapurasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para64"></a><a name="para64_an3"></a><span class="paranum">64</span>. Tatiye <span class="bld">kosalesū</span>ti evaṃnāmake janapade. <span class="bld">Cārikaṃ caramāno</span>ti addhānagamanaṃ gacchanto. Cārikā ca nāmesā bhagavato duvidhā hoti turitacārikā ca aturitacārikā cāti. Tattha dūrepi bodhaneyyapuggalaṃ disvā tassa bodhanatthāya sahasā gamanaṃ <span class="bld">turitacārikā</span> nāma<a name="V2.0162"></a>. Sā mahākassapapaccuggamanādīsu daṭṭhabbā. Yaṃ pana gāmanigamapaṭipāṭiyā devasikaṃ yojanaaddhayojanavasena piṇḍapātacariyādīhi lokaṃ anuggaṇhantassa gamanaṃ, ayaṃ <span class="bld">aturitacārikā</span> nāma. Imaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘cārikaṃ caramāno’’ti. Vitthārena pana cārikākathā sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya ambaṭṭhasuttavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 1.254) vuttā. <span class="bld">Brāhmaṇagāmo</span>ti brāhmaṇānaṃ samosaraṇagāmopi brāhmaṇagāmoti vuccati, brāhmaṇānaṃ bhogagāmopi. Idha samosaraṇagāmo brāhmaṇavasanagāmoti adhippeto. <span class="bld">Tadavasarī</span>ti tattha avasari, sampattoti attho. Vihāro panettha <a name="P2.0286"></a> aniyāmito. Tasmā tassa avidūre buddhānaṃ <a name="M2.0166"></a> anucchaviko eko vanasaṇḍo atthi, satthā taṃ vanasaṇḍaṃ gatoti veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Assosu</span>nti suṇiṃsu upalabhiṃsu, sotadvārasampattavacananigghosānusārena jāniṃsu. <span class="bld">Kho</span>ti avadhāraṇatthe, padapūraṇamatte vā nipāto. Tattha avadhāraṇatthena ‘‘assosuṃ eva, na tesaṃ koci savanantarāyo ahosī’’ti ayamattho veditabbo. Padapūraṇena byañjanasiliṭṭhatāmattameva.</p>
- <p class="bodytext">Idāni yamatthaṃ assosuṃ, taṃ pakāsetuṃ <span class="bld">samaṇo khalu, bho, gotamo</span>tiādi vuttaṃ. Tattha samitapāpattā <span class="bld">samaṇo</span>ti veditabbo. <span class="bld">Khalū</span>ti anussavatthe nipāto. <span class="bld">Bho</span>ti tesaṃ aññamaññaṃ ālapanamattaṃ. <span class="bld">Gotamo</span>ti bhagavato gottavasena paridīpanaṃ, tasmā ‘‘samaṇo khalu, bho, gotamo’’ti ettha samaṇo kira, bho, gotamagottoti evamattho daṭṭhabbo. <span class="bld">Sakyaputto</span>ti idaṃ pana bhagavato uccākulaparidīpanaṃ. <span class="bld">Sakyakulā pabbajito</span>ti saddhāpabbajitabhāvaparidīpanaṃ, kenaci pārijuññena anabhibhūto aparikkhīṇaṃyeva taṃ kulaṃ pahāya saddhāya pabbajitoti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Taṃ kho panā</span>ti itthambhūtākhyānatthe upayogavacanaṃ, tassa kho pana bhoto gotamassāti attho. <span class="bld">Kalyāṇo</span>ti kalyāṇaguṇasamannāgato, seṭṭhoti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Kittisaddo</span>ti kittiyeva, thutighoso vā. <span class="bld">Abbhuggato</span>ti sadevakaṃ lokaṃ ajjhottharitvā uggato. Kinti? <span class="bld">Itipi so bhagavā…pe… buddho bhagavā</span>ti. Tatrāyaṃ padasambandho – so bhagavā itipi arahaṃ, itipi sammāsambuddho…pe… itipi bhagavāti. Iminā ca iminā ca kāraṇenāti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha ‘‘ārakattā, arīnaṃ arānañca hatattā, paccayādīnaṃ arahattā, pāpakaraṇe rahābhāvāti imehi kāraṇehi so bhagavā arahanti <a name="P2.0287"></a> veditabbo’’tiādinā nayena mātikaṃ nikkhipitvā <a name="V2.0163"></a> sabbāneva etāni padāni visuddhimagge (visuddhi. 1.125-127) buddhānussatiniddese vitthāritānīti tato nesaṃ vitthāro gahetabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">So</span> <a name="M2.0167"></a> <span class="bld">imaṃ loka</span>nti so bhavaṃ gotamo imaṃ lokaṃ, idāni vattabbaṃ nidasseti. <span class="bld">Sadevaka</span>nti saha devehi sadevakaṃ. Evaṃ saha mārena <span class="bld">samārakaṃ</span>. Saha brahmunā <span class="bld">sabrahmakaṃ</span>. Saha samaṇabrāhmaṇehi <span class="bld">sassamaṇabrāhmaṇiṃ</span>. Pajātattā <span class="bld">pajā,</span> taṃ pajaṃ. Saha devamanussehi <span class="bld">sadevamanussaṃ</span>. Tattha sadevakavacanena pañcakāmāvacaradevaggahaṇaṃ veditabbaṃ, samārakavacanena chaṭṭhakāmāvacaradevaggahaṇaṃ, sabrahmakavacanena brahmakāyikādibrahmaggahaṇaṃ, sassamaṇabrāhmaṇivacanena sāsanassa paccatthikapaccāmittasamaṇabrāhmaṇaggahaṇaṃ, samitapāpabāhitapāpasamaṇabrāhmaṇaggahaṇañca, pajāvacanena sattalokaggahaṇaṃ, sadevamanussavacanena sammutidevaavasesamanussaggahaṇaṃ. Evamettha tīhi padehi okāsalokena saddhiṃ sattaloko, dvīhi pajāvasena sattalokova gahitoti veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">Aparo nayo – sadevakaggahaṇena arūpāvacaraloko gahito, samārakaggahaṇena chakāmāvacaradevaloko, sabrahmakaggahaṇena rūpībrahmaloko, sassamaṇabrāhmaṇādiggahaṇena catuparisavasena, sammutidevehi vā saha manussaloko, avasesasabbasattaloko vā. Porāṇā panāhu – <span class="bld">sadevaka</span>nti devatāhi saddhiṃ avasesalokaṃ. <span class="bld">Samāraka</span>nti mārena saddhiṃ avasesalokaṃ. <span class="bld">Sabrahmaka</span>nti brahmehi saddhiṃ avasesalokaṃ. Evaṃ sabbepi tibhavūpage satte tīhākārehi tīsu padesu pakkhipitvā puna dvīhi padehi pariyādātuṃ <span class="bld">sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussa</span>nti vuttaṃ. Evaṃ pañcahi padehi tena tenākārena tedhātukameva pariyādinnanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedetī</span>ti <span class="bld">saya</span>nti sāmaṃ, aparaneyyo hutvā. <span class="bld">Abhiññā</span>ti abhiññāya, adhikena ñāṇena ñatvāti attho. <span class="bld">Sacchikatvā</span>ti paccakkhaṃ katvā<a name="P2.0288"></a>, etena anumānādipaṭikkhepo kato. <span class="bld">Pavedetī</span>ti bodheti ñāpeti pakāseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ…pe… pariyosānakalyāṇa</span>nti so bhagavā sattesu kāruññataṃ paṭicca hitvāpi anuttaraṃ vivekasukhaṃ dhammaṃ <a name="M2.0168"></a> deseti. Tañca kho appaṃ vā bahuṃ vā desento ādikalyāṇādippakārameva deseti, ādimhipi kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā <a name="V2.0164"></a> deseti, majjhepi, pariyosānepi kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā desetīti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha atthi desanāya ādimajjhapariyosānaṃ, atthi sāsanassa. <span class="bld">Desanāya</span> tāva catuppadikāyapi gāthāya paṭhamapādo ādi nāma, tato dve majjhaṃ nāma, ante eko pariyosānaṃ nāma. Ekānusandhikassa suttassa nidānaṃ ādi, idamavocāti pariyosānaṃ, ubhinnaṃ antarā majjhaṃ. Anekānusandhikassa suttassa paṭhamānusandhi ādi, ante anusandhi pariyosānaṃ, majjhe eko vā dve vā bahū vā majjhameva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sāsanassa</span> sīlasamādhivipassanā ādi nāma. Vuttampi cetaṃ – ‘‘ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ, sīlañca suvisuddhaṃ diṭṭhi ca ujukā’’ti (saṃ. ni. 5.369). ‘‘Atthi, bhikkhave, majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā’’ti evaṃ vutto pana ariyamaggo majjhaṃ nāma. Phalañceva nibbānañca pariyosānaṃ nāma. ‘‘Tasmātiha tvaṃ, brāhmaṇa, brahmacariyaṃ etaṃpāraṃ etaṃpariyosāna’’nti ettha phalaṃ pariyosananti vuttaṃ. ‘‘Nibbānogadhañhi, āvuso visākha, brahmacariyaṃ vussati nibbānaparāyaṇaṃ nibbānapariyosāna’’nti (ma. ni. 1.466) ettha nibbānaṃ pariyosānanti vuttaṃ. Idha <a name="P2.0289"></a> pana desanāya ādimajjhapariyosānaṃ adhippetaṃ. Bhagavā hi dhammaṃ desento ādimhi sīlaṃ dassetvā majjhe maggaṃ pariyosāne nibbānaṃ dasseti. Tena vuttaṃ – ‘‘so dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇa’’nti. Tasmā aññopi dhammakathiko dhammaṃ kathento –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ādimhi sīlaṃ dasseyya, majjhe maggaṃ vibhāvaye;</p>
- <p class="gathalast">Pariyosānamhi nibbānaṃ, esā kathikasaṇṭhitī’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sātthaṃ sabyañjana</span>nti yassa hi yāgubhattaitthipurisādivaṇṇanānissitā desanā hoti, na so sātthaṃ deseti. Bhagavā pana tathārūpaṃ desanaṃ pahāya catusatipaṭṭhānādinissitaṃ desanaṃ deseti. Tasmā ‘‘sātthaṃ desetī’’ti <a name="M2.0169"></a> vuccati. Yassa pana desanā ekabyañjanādiyuttā vā sabbaniroṭṭhabyañjanā vā sabbavissaṭṭhabyañjanā vā sabbaniggahitabyañjanā vā, tassa damiḷakirātayavanādimilakkhānaṃ <a name="V2.0165"></a> bhāsā viya byañjanapāripūriyā abhāvato abyañjanā nāma desanā hoti. Bhagavā pana –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sithilaṃ dhanitañca dīgharassaṃ, lahukaṃ garukañca niggahītaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Sambandhaṃ vavatthitaṃ vimuttaṃ, dasadhā byañjanabuddhiyā pabhedo’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Evaṃ vuttaṃ dasavidhaṃ byañjanaṃ amakkhetvā paripuṇṇabyañjanameva katvā dhammaṃ deseti. Tasmā ‘‘sabyañjanaṃ katvā desetī’’ti vuccati. <span class="bld">Kevalaparipuṇṇa</span>nti ettha <span class="bld">kevala</span>nti sakalādhivacanaṃ. <span class="bld">Paripuṇṇa</span>nti anūnādhikavacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – sakalaparipuṇṇameva deseti, ekadesanāpi aparipuṇṇā natthīti. <span class="bld">Parisuddha</span>nti nirupakkilesaṃ. Yo hi ‘‘imaṃ dhammadesanaṃ nissāya lābhaṃ vā sakkāraṃ vā labhissāmī’’ti deseti, tassa aparisuddhā desanā nāma hoti. Bhagavā pana lokāmisanirapekkho <a name="P2.0290"></a> hitapharaṇeneva mettābhāvanāya muduhadayo ullumpanasabhāvasaṇṭhitena cittena deseti. Tasmā parisuddhaṃ desetīti vuccati. <span class="bld">Brahmacariyaṃ pakāsetī</span>ti ettha brahmacariyanti sikkhattayasaṅgahitaṃ sakalaṃ sāsanaṃ. Tasmā brahmacariyaṃ pakāsetīti so dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ…pe… parisuddhaṃ, evaṃ desento ca sikkhattayasaṅgahitaṃ sakalasāsanabrahmacariyaṃ pakāsetīti evamettha attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Brahmacariya</span>nti seṭṭhaṭṭhena brahmabhūtaṃ cariyaṃ, brahmabhūtānaṃ vā buddhādīnaṃ cariyanti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sādhu kho panā</span>ti sundaraṃ kho pana, atthāvahaṃ sukhāvahanti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Tathārūpānaṃ arahata</span>nti yathārūpo so bhavaṃ gotamo, evarūpānaṃ anekehipi kappakoṭisatasahassehi dullabhadassanānaṃ byāmappabhāparikkhittehi asītianubyañjanapaṭimaṇḍitehi dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇavarehi samākiṇṇamanoramasarīrānaṃ anappakadassanānaṃ atimadhuradhammanigghosānaṃ yathābhūtaguṇādhigamena loke arahantoti laddhasaddānaṃ arahataṃ. <span class="bld">Dassanaṃ hotī</span>ti pasādasommāni akkhīni ummīletvā dassanamattampi sādhu hoti. Sace pana aṭṭhaṅgasamannāgatena brahmassarena dhammaṃ desentassa ekapadampi sotuṃ labhissāma, sādhutaraṃyeva bhavissatīti <a name="M2.0170"></a> evaṃ ajjhāsayaṃ katvā. <span class="bld">Yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsū</span>ti sabbakiccāni pahāya tuṭṭhamānasā agamaṃsu. <span class="bld">Añjaliṃ paṇāmetvā</span>ti ete ubhatopakkhikā, te evaṃ cintesuṃ – ‘‘sace no micchādiṭṭhikā codessanti ‘kasmā tumhe samaṇaṃ gotamaṃ vanditthā’ti, tesaṃ ‘kiṃ añjalikaraṇamattenāpi vanditaṃ hotī’ti vakkhāma<a name="V2.0166"></a>. Sace no sammādiṭṭhikā codessanti ‘kasmā bhagavantaṃ na vanditthā’ti, ‘kiṃ sīsena bhūmiṃ paharanteneva vanditaṃ hoti. Nanu añjalikammampi vandanā evā’ti vakkhāmā’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nāmagotta</span>nti<a name="P2.0291"></a>, ‘‘bho gotama, ahaṃ asukassa putto datto nāma mitto nāma idhāgato’’ti vadantā nāmaṃ sāventi nāma. ‘‘Bho gotama, ahaṃ vāseṭṭho nāma kaccāno nāma idhāgato’’ti vadantā gottaṃ sāventi nāma. Ete kira daliddā jiṇṇakulaputtā ‘‘parisamajjhe nāmagottavasena pākaṭā bhavissāmā’’ti evaṃ akaṃsu. Ye pana <span class="bld">tuṇhībhūtā</span> nisīdiṃsu, te kerāṭikā ceva andhabālā ca. Tattha kerāṭikā ‘‘ekaṃ dve kathāsallāpe karonte vissāsiko hoti, atha vissāse sati ekaṃ dve bhikkhā adātuṃ na yutta’’nti tato attānaṃ mocentā tuṇhībhūtā nisīdanti. Andhabālā aññāṇatāyeva avakkhittamattikāpiṇḍā viya yattha katthaci tuṇhībhūtā nisīdanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Venāgapuriko</span>ti venāgapuravāsī. <span class="bld">Etadavocā</span>ti pādantato paṭṭhāya yāva kesaggā tathāgatassa sarīraṃ olokento asītianubyañjanasamujjalehi dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi paṭimaṇḍitaṃ sarīrā nikkhamitvā samantato asītihatthappadesaṃ ajjhottharitvā ṭhitāhi chabbaṇṇāhi ghanabuddharaṃsīhi samparivāritaṃ tathāgatassa sarīraṃ disvā sañjātavimhayo vaṇṇaṃ bhaṇanto etaṃ ‘‘acchariyaṃ, bho gotamā’’tiādivacanaṃ avoca.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">yāvañcida</span>nti adhimattappamāṇaparicchedavacanametaṃ. Tassa vippasannapadena saddhiṃ sambandho. Yāvañca vippasannāni adhimattavippasannānīti attho. <span class="bld">Indriyānī</span>ti cakkhādīni cha indriyāni. Tassa hi pañcannaṃ indriyānaṃ patiṭṭhitokāsassa vippasannataṃ disvā tesaṃ vippasannatā pākaṭā ahosi. Yasmā pana sā mane vippasanneyeva hoti, avippasannacittānañhi indriyappasādo nāma natthi, tasmāssa manindriyappasādopi pākaṭo ahosi. Taṃ esa vippasannataṃ <a name="M2.0171"></a> gahetvā ‘‘vippasannāni indriyānī’’ti āha. <span class="bld">Parisuddho</span>ti nimmalo. <span class="bld">Pariyodāto</span>ti pabhassaro. <span class="bld">Sāradaṃ</span> <a name="P2.0292"></a> <span class="bld">badarapaṇḍu</span>nti saradakāle jātaṃ nātisuparipakkaṃ badaraṃ. Tañhi parisuddhañceva hoti pariyodātañca. <span class="bld">Tālapakka</span>nti suparipakkatālaphalaṃ. <span class="bld">Sampati bandhanā pamutta</span>nti taṃkhaṇaññeva bandhanā pamuttaṃ. Tassa hi bandhanamūlaṃ apanetvā paramukhaṃ katvā phalake ṭhapitassa caturaṅgulamattaṃ ṭhānaṃ olokentānaṃ parisuddhaṃ pariyodātaṃ hutvā khāyati. Taṃ sandhāyevamāha<a name="V2.0167"></a>. <span class="bld">Nekkhaṃ jambonada</span>nti surattavaṇṇassa jambonadasuvaṇṇassa ghaṭikā. <span class="bld">Dakkhakammāraputtasuparikammakata</span>nti dakkhena suvaṇṇakāraputtena suṭṭhu kataparikammaṃ. <span class="bld">Ukkāmukhe sukusalasampahaṭṭha</span>nti suvaṇṇakārauddhane pacitvā sukusalena suvaṇṇakārena ghaṭṭanaparimajjanahaṃsanena suṭṭhu pahaṭṭhaṃ suparimadditanti attho. <span class="bld">Paṇḍukambale nikkhitta</span>nti agginā pacitvā dīpidāṭhāya ghaṃsitvā gerukaparikammaṃ katvā rattakambale ṭhapitaṃ. <span class="bld">Bhāsate</span>ti sañjātaobhāsatāya bhāsate. <span class="bld">Tapate</span>ti andhakāraviddhaṃsanatāya tapate. <span class="bld">Virocatī</span>ti vijjotamānaṃ hutvā virocati, sobhatīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uccāsayanamahāsayanānī</span>ti ettha atikkantappamāṇaṃ uccāsayanaṃ nāma, āyatavitthataṃ akappiyabhaṇḍaṃ mahāsayanaṃ nāma. Idāni tāni dassento <span class="bld">seyyathidaṃ, āsandī</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">āsandī</span>ti atikkantappamāṇaṃ āsanaṃ. <span class="bld">Pallaṅko</span>ti pādesu vāḷarūpāni ṭhapetvā kato. <span class="bld">Gonako</span>ti dīghalomako mahākojavo. Caturaṅgulādhikāni kira tassa lomāni. <span class="bld">Cittako</span>ti vānacittaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ. <span class="bld">Paṭikā</span>ti uṇṇāmayo setattharako. <span class="bld">Paṭalikā</span>ti <a name="P2.0293"></a> ghanapuppho uṇṇāmayattharako, yo āmalakapaṭṭotipi vuccati. <span class="bld">Tūlikā</span>ti tiṇṇaṃ tūlānaṃ aññatarapuṇṇā tūlikā. <span class="bld">Vikatikā</span>ti sīhabyagghādirūpavicitro uṇṇāmayattharako. <span class="bld">Uddalomī</span>ti ubhatodasaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ. Keci ekato uggatapupphanti vadanti. <span class="bld">Ekantalomī</span>ti ekatodasaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ. Keci ubhato uggatapupphanti vadanti. <span class="bld">Kaṭṭissa</span>nti ratanaparisibbitaṃ koseyyakaṭṭissamayaṃ paccattharaṇaṃ. <span class="bld">Koseyya</span>nti ratanaparisibbitameva kosiyasuttamayaṃ paccattharaṇaṃ. <span class="bld">Kuttaka</span>nti soḷasannaṃ nāṭakitthīnaṃ ṭhatvā naccanayoggaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ. <span class="bld">Hatthattharā</span>dayo hatthipiṭṭhādīsu attharaṇakaattharakā ceva <a name="M2.0172"></a> hatthirūpādīni dassetvā kataattharakā ca. <span class="bld">Ajinappaveṇī</span>ti ajinacammehi mañcappamāṇena sibbitvā katappaveṇī. Sesaṃ heṭṭhā vuttatthameva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nikāmalābhī</span>ti atikāmalābhī icchiticchitalābhī. <span class="bld">Akicchalābhī</span>ti adukkhalābhī. <span class="bld">Akasiralābhī</span>ti vipulalābhī mahantalābhī, uḷāruḷārāneva labhati maññeti sandhāya vadati. Ayaṃ kira brāhmaṇo sayanagaruko, so bhagavato vippasannindriyāditaṃ disvā ‘‘addhā esa evarūpesu uccāsayanamahāsayanesu nisīdati ceva nipajjati ca. Tenassa vippasannāni indriyāni, parisuddho chavivaṇṇo pariyodāto’’ti maññamāno imaṃ senāsanavaṇṇaṃ kathesi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Laddhā</span> <a name="V2.0168"></a> <span class="bld">ca pana na kappantī</span>ti ettha kiñci kiñci kappati. Suddhakoseyyañhi mañcepi attharituṃ vaṭṭati, gonakādayo ca bhūmattharaṇaparibhogena, āsandiyā pāde chinditvā, pallaṅkassa <a name="P2.0294"></a> vāḷe bhinditvā, tūlikaṃ vijaṭetvā ‘‘bimbohanañca kātu’’nti (cūḷava. 297) vacanato imānipi ekena vidhānena kappanti. Akappiyaṃ pana upādāya sabbāneva na kappantīti vuttāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vanantaññeva pavisāmī</span>ti araññaṃyeva pavisāmi. <span class="bld">Yadevā</span>ti yāniyeva. <span class="bld">Pallaṅkaṃ ābhujitvā</span>ti samantato ūrubaddhāsanaṃ bandhitvā. <span class="bld">Ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyā</span>ti aṭṭhārasa piṭṭhikaṇṭake koṭiyā koṭiṃ paṭipādento ujuṃ kāyaṃ ṭhapetvā. <span class="bld">Parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā</span>ti kammaṭṭhānābhimukhaṃ satiṃ ṭhapetvā, pariggahitaniyyānaṃ vā katvāti attho. Vuttañhetaṃ – ‘‘parīti pariggahaṭṭho. Mukhanti niyyānaṭṭho. Satīti upaṭṭhānaṭṭho. Tena vuccati parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā’’ti (paṭi. ma. 1.164). <span class="bld">Upasampajja viharāmī</span>ti paṭilabhitvā paccakkhaṃ katvā viharāmi. <span class="bld">Evaṃbhūto</span>ti evaṃ paṭhamajjhānādīsu aññatarasamaṅgī hutvā. <span class="bld">Dibbo me eso tasmiṃ samaye caṅkamo hotī</span>ti cattāri hi rūpajjhānāni samāpajjitvā caṅkamantassa caṅkamo dibbacaṅkamo nāma hoti, samāpattito vuṭṭhāya caṅkamantassāpi caṅkamo dibbacaṅkamoyeva. Ṭhānādīsupi eseva nayo. Tathā itaresu dvīsu vihāresu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">So</span> <a name="M2.0173"></a> <span class="bld">evaṃ pajānāmi ‘‘rāgo me pahīno’’</span>ti mahābodhipallaṅke arahattamaggena pahīnarāgameva dassento ‘‘so evaṃ pajānāmi rāgo me pahīno’’ti āha. Sesapadesupi eseva nayo. Iminā pana kiṃ kathitaṃ hotīti? Paccavekkhaṇā kathitā, paccavekkhaṇāya phalasamāpatti kathitā. Phalasamāpattiñhi samāpannassapi samāpattito vuṭṭhitassāpi caṅkamādayo ariyacaṅkamādayo honti. Sesamettha uttānatthamevāti.</p>
- <p class="subhead">4. Sarabhasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para65"></a><a name="para65_an3"></a><span class="paranum">65</span>. Catutthe <a name="P2.0295"></a> <span class="bld">rājagahe</span>ti evaṃnāmake nagare. <span class="bld">Gijjhakūṭe pabbate</span>ti gijjhasadisānissa kūṭāni, gijjhā vā tassa kūṭesu vasantīti gijjhakūṭo, tasmiṃ gijjhakūṭe pabbate. Etenassa rājagahaṃ gocaragāmaṃ katvā viharantassa vasanaṭṭhānaṃ dassitaṃ. Gijjhakūṭasmiñhi tathāgataṃ <a name="V2.0169"></a> uddissa vihāro kārito, gijjhakūṭavihārotvevassa nāmaṃ. Tatthāyaṃ tasmiṃ samaye viharatīti. <span class="bld">Sarabho nāma paribbājako acirapakkanto hotī</span>ti sarabhoti evaṃnāmako paribbājako imasmiṃ sāsane pabbajitvā nacirasseva pakkanto hoti, adhunā vibbhantoti attho. Sammāsambuddhe hi loke uppanne titthiyā naṭṭhalābhasakkārā ahesuṃ, tiṇṇaṃ ratanānaṃ mahālābhasakkāro uppajji. Yathāha –</p>
- <p class="indent">‘‘Tena kho pana samayena bhagavā sakkato hoti garukato mānito pūjito apacito lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Aññatitthiyā pana paribbājakā asakkatā honti agarukatā amānitā apūjitā na lābhino cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārāna’’nti (udā.14; saṃ.ni.1.2.70).</p>
- <p class="bodytext">Te evaṃ parihīnalābhasakkārā pañcasatamattā ekasmiṃ paribbājakārāme sannipatitvā sammantayiṃsu – ‘‘bho, mayaṃ samaṇassa gotamassa uppannakālato paṭṭhāya hatalābhasakkārā jātā, samaṇassa gotamassa sāvakānañcassa ekaṃ avaṇṇaṃ upadhāretha, avaṇṇaṃ pattharitvā etassa <a name="M2.0174"></a> sāsanaṃ garahitvā amhākaṃ lābhasakkāraṃ uppādessāmā’’ti. Te vajjaṃ olokentā – ‘‘tīsu dvāresu ājīve cāti catūsupi ṭhānesu samaṇassa gotamassa vajjaṃ passituṃ na sakkā, imāni cattāri ṭhānāni muñcitvā aññattha olokethā’’ti <a name="P2.0296"></a> āhaṃsu. Atha nesaṃ antare eko evamāha – ‘‘ahaṃ aññaṃ na passāmi, ime anvaḍḍhamāsaṃ sannipatitvā dvāravātapānāni pidhāya sāmaṇerānampi pavesanaṃ na denti. Jīvitasadisāpi upaṭṭhākā daṭṭhuṃ na labhanti, āvaṭṭanimāyaṃ osāretvā osāretvā janaṃ āvaṭṭetvā āvaṭṭetvā khādanti. Sace taṃ mayaṃ āharituṃ sakkhissāma, evaṃ no lābhasakkārauḷāro bhavissatī’’ti. Aparopi evameva vadanto uṭṭhāsi. Sabbe ekavādā ahesuṃ. Tato āhaṃsu – ‘‘yo taṃ āharituṃ sakkhissati, taṃ mayaṃ amhākaṃ samaye jeṭṭhakaṃ karissāmā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Tato koṭito paṭṭhāya ‘‘tvaṃ sakkhissasi, tvaṃ sakkhissasī’’ti pucchitvā ‘‘ahaṃ na sakkhissāmi, ahaṃ na sakkhissāmī’’ti bahūhi vutte sarabhaṃ pucchiṃsu – ‘‘tvaṃ sakkhissasi ācariyā’’ti. So āha – ‘‘agaru etaṃ āharituṃ, sace tumhe attano kathāya ṭhatvā maṃ jeṭṭhakaṃ <a name="V2.0170"></a> karissathā’’ti. Agaru etamācariya āhara, tvaṃ katoyevāsi amhehi jeṭṭhakoti. So āha – ‘‘taṃ āharantena thenetvā vā vilumpitvā vā āharituṃ na sakkā, samaṇassa pana gotamassa sāvakasadisena hutvā tassa sāvake vanditvā vattapaṭivattaṃ katvā tesaṃ patte bhattaṃ bhuñjitvā āharituṃ sakkā. Ruccati vo etassa ettakassa kiriyā’’ti. Yaṃkiñci katvā āharitvā ca no dehīti. Tena hi maṃ disvā apassantā viya bhaveyyāthāti paribbājakānaṃ saññaṃ datvā dutiyadivase pātova uṭṭhāya gijjhakūṭamahāvihāraṃ gantvā diṭṭhadiṭṭhānaṃ bhikkhūnaṃ pañcapatiṭṭhitena pāde vandi. Bhikkhū āhaṃsu – ‘‘aññe paribbājakā caṇḍā pharusā, ayaṃ pana saddho bhavissati pasanno’’ti. Bhante, tumhe ñatvā yuttaṭṭhānasmiṃyeva pabbajitā, mayaṃ pana anupadhāretvā atittheneva pakkhantā aniyyānikamagge vicarāmāti. So evaṃ vatvā diṭṭhe diṭṭhe bhikkhū punappunaṃ vandati, nhānodakādīni paṭiyādeti, dantakaṭṭhaṃ kappiyaṃ karoti, pāde dhovati makkheti, atirekabhattaṃ labhitvā bhuñjati.</p>
- <p class="bodytext">Taṃ <a name="M2.0175"></a> iminā nīhārena vasantaṃ eko mahāthero disvā, ‘‘paribbājaka, tvaṃ saddho pasanno, kiṃ <a name="P2.0297"></a> na pabbajasī’’ti. Ko maṃ, bhante, pabbājessati. Mayañhi cirakālaṃ bhadantānaṃ paccatthikā hutvā vicarimhāti. Thero ‘‘sace tvaṃ pabbajitukāmo, ahaṃ taṃ pabbājessāmī’’ti vatvā pabbājesi. So pabbajitakālato paṭṭhāya nirantaraṃ vattapaṭivattamakāsi. Atha naṃ thero vatte pasīditvā nacirasseva upasampādesi. So uposathadivase bhikkhūhi saddhiṃ uposathaggaṃ pavisitvā bhikkhū mahantena ussāhena pātimokkhaṃ paggaṇhante disvā ‘‘iminā nīhārena osāretvā osāretvā lokaṃ khādanti, katipāhena harissāmī’’ti cintesi. So pariveṇaṃ gantvā upajjhāyaṃ vanditvā, ‘‘bhante, ko nāmo ayaṃ dhammo’’ti pucchi. Pātimokkho nāma, āvusoti. Uttamadhammo esa, bhante, bhavissatīti. Āma, āvuso, sakalasāsanadhāraṇī ayaṃ sikkhāti. Bhante, sace esa sikkhādhammo uttamo, imameva paṭhamaṃ gaṇhāmīti. Gaṇhāvusoti thero sampaṭicchi. So gaṇhanto paribbājake passitvā ‘‘kīdisaṃ ācariyā’’ti pucchito, ‘‘āvuso, mā cintayittha, katipāhena āharissāmī’’ti vatvā nacirasseva uggaṇhitvā upajjhāyaṃ āha – ‘‘ettakameva, bhante, udāhu aññampi atthī’’ti. Ettakameva, āvusoti.</p>
- <p class="bodytext">So punadivase yathānivatthapārutova gahitanīhāreneva pattaṃ gahetvā gijjhakūṭā nikkhamma paribbājakārāmaṃ agamāsi. Paribbājakā disvā ‘‘kīdisaṃ, ācariya, nāsakkhittha maññe āvaṭṭanimāyaṃ <a name="V2.0171"></a> āharitu’’nti taṃ parivārayiṃsu. Mā cintayittha, āvuso, āhaṭā me āvaṭṭanimāyā, ito paṭṭhāya amhākaṃ lābhasakkāro mahā bhavissati. Tumhe aññamaññaṃ samaggā hotha, mā vivādaṃ akatthāti. Sace te, ācariya, suggahitā, amhepi naṃ vācehīti. So ādito paṭṭhāya pātimokkhaṃ osāresi. Atha te sabbepi – ‘‘etha, bho, nagare vicarantā samaṇassa gotamassa avaṇṇaṃ kathessāmā’’ti anugghāṭitesuyeva nagaradvāresu dvārasamīpaṃ gantvā vivaṭena dvārena <a name="P2.0298"></a> sabbapaṭhamaṃ pavisiṃsu. Evaṃ saliṅgeneva apakkantaṃ taṃ paribbājakaṃ sandhāya – ‘‘sarabho nāma paribbājako acirapakkanto hotī’’ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Taṃ <a name="M2.0176"></a> divasaṃ pana bhagavā paccūsasamaye lokaṃ olokento idaṃ addasa – ‘‘ajja sarabho paribbājako nagare vicaritvā pakāsanīyakammaṃ karissati, tiṇṇaṃ ratanānaṃ avaṇṇaṃ kathento visaṃ siñcitvā paribbājakārāmaṃ gamissati, ahampi tattheva gamissāmi, catassopi parisā tattheva osarissanti. Tasmiṃ samāgame caturāsīti pāṇasahassāni amatapānaṃ pivissantī’’ti. Tato ‘‘tassa okāso hotu, yathāruciyā avaṇṇaṃ pattharatū’’ti cintetvā ānandattheraṃ āmantesi – ‘‘ānanda, aṭṭhārasasu mahāvihāresu bhikkhusaṅghassa mayā saddhiṃyeva piṇḍāya carituṃ ārocehī’’ti. Thero tathā akāsi. Bhikkhū pattacīvaramādāya satthārameva parivārayiṃsu. Satthā bhikkhusaṅghaṃ ādāya dvāragāmasamīpeyeva piṇḍāya cari. Sarabhopi paribbājakehi saddhiṃ nagaraṃ paviṭṭho tattha tattha parisamajjhe rājadvāravīthicatukkādīsu ca gantvā ‘‘aññāto mayā samaṇānaṃ sakyaputtiyānaṃ dhammo’’tiādīni abhāsi. Taṃ sandhāya <span class="bld">so rājagahe parisati evaṃ vācaṃ bhāsatī</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">aññāto</span>ti ñāto avabuddho, pākaṭaṃ katvā uggahitoti dīpeti. <span class="bld">Aññāyā</span>ti jānitvā. <span class="bld">Apakkanto</span>ti saliṅgeneva apakkanto. Sace hi samaṇassa gotamassa sāsane koci sāro abhavissa, nāhaṃ apakkamissaṃ. Tassa pana sāsanaṃ asāraṃ nissāraṃ, āvaṭṭanimāyaṃ osāretvā samaṇā lokaṃ khādantīti evamatthaṃ dīpento evamāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atha kho sambahulā bhikkhū</span>ti atha evaṃ tasmiṃ paribbājake bhāsamāne araññavāsino pañcasatā bhikkhū ‘‘asukaṭṭhānaṃ nāma satthā piṇḍāya carituṃ gato’’ti ajānantā bhikkhācāravelāyaṃ rājagahaṃ piṇḍāya pavisiṃsu. Te sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Assosu</span>nti suṇiṃsu. <span class="bld">Yena</span> <a name="P2.0299"></a> <span class="bld">bhagavā tenupasaṅkamiṃsū</span>ti ‘‘imaṃ kāraṇaṃ dasabalassa ārocessāmā’’ti upasaṅkamiṃsu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sippinikātīra</span>nti <a name="V2.0172"></a> <span class="bld">sippinikā</span>ti evaṃnāmikāya nadiyā tīraṃ. <span class="bld">Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvenā</span>ti kāyaṅgavācaṅgāni acopetvā abbhantare khantiṃ dhāretvā citteneva adhivāsesīti attho. Evaṃ adhivāsetvā puna cintesi – ‘‘kiṃ nu kho ajja mayā sarabhassa vādaṃ maddituṃ gacchantena ekakena gantabbaṃ<a name="M2.0177"></a>, udāhu bhikkhusaṅghaparivutenā’’ti. Athassa etadahosi – sacāhaṃ bhikkhusaṅghaparivuto gamissāmi, mahājano evaṃ cintessati – ‘‘samaṇo gotamo vāduppattiṭṭhānaṃ gacchanto pakkhaṃ ukkhipitvā gantvā parisabalena uppannaṃ vādaṃ maddati, paravādīnaṃ sīsaṃ ukkhipituṃ na detī’’ti. Na kho pana mayhaṃ uppanne vāde paraṃ gahetvā maddanakiccaṃ atthi, ahameva gantvā maddissāmi. Anacchariyaṃ cetaṃ yvāhaṃ idāni buddhabhūto attano uppannaṃ vādaṃ maddeyyaṃ, cariyaṃ caraṇakāle ahetukapaṭisandhiyaṃ nibbattenāpi hi mayā vahitabbaṃ dhuraṃ añño vahituṃ samattho nāma nāhosi. Imassa panatthassa sādhanatthaṃ –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yato yato garu dhuraṃ, yato gambhīravattanī;</p>
- <p class="gathalast">Tadāssu kaṇhaṃ yuñjenti, svāssu taṃ vahate dhura’’nti. (jā. 1.1.29) –</p>
- <p class="unindented">Idaṃ kaṇhajātakaṃ āharitabbaṃ. Atīte kira eko satthavāho ekissā mahallikāya gehe nivāsaṃ gaṇhi. Athassa ekissā dhenuyā rattibhāgasamanantare gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi. Sā ekaṃ vacchakaṃ vijāyi. Mahallikāya vacchakaṃ diṭṭhakālato paṭṭhāya puttasineho udapādi. Punadivase satthavāhaputto – ‘‘tava gehavetanaṃ gaṇhāhī’’ti āha. Mahallikā ‘‘mayhaṃ aññena kiccaṃ na atthi, imameva vacchakaṃ dehī’’ti āha. Gaṇha, ammāti. Sā taṃ gaṇhitvā khīraṃ pāyetvā yāgubhattatiṇādīni dadamānā <a name="P2.0300"></a> posesi. So vuddhimanvāya paripuṇṇarūpo balavīriyasampanno ahosi sampannācāro, kāḷako nāma nāmena. Athekassa satthavāhassa pañcahi sakaṭasatehi āgacchantassa udakabhinnaṭṭhāne sakaṭacakkaṃ laggi. So dasapi vīsampi tiṃsampi yojetvā nīharāpetuṃ asakkonto kāḷakaṃ upasaṅkamitvā āha – ‘‘tāta, tava vetanaṃ dassāmi, sakaṭaṃ me ukkhipitvā dehī’’ti. Evañca pana vatvā taṃ ādāya – ‘‘añño iminā saddhiṃ dhuraṃ vahituṃ samattho natthī’’ti dhurasakaṭe yottaṃ bandhitvā taṃ ekakaṃyeva yojesi. So taṃ sakaṭaṃ ukkhipitvā thale patiṭṭhāpetvā eteneva nihārena pañca sakaṭasatāni nīhari. So sabbapacchimasakaṭaṃ nīharitvā mociyamāno ‘‘su’’nti katvā sīsaṃ ukkhipi.</p>
- <p class="bodytext">Satthavāho <a name="V2.0173"></a><a name="M2.0178"></a> ‘‘ayaṃ ettakāni sakaṭāni ukkhipanto evaṃ na akāsi, vetanatthaṃ maññe karotī’’ti sakaṭagaṇanāya kahāpaṇe gahetvā pañcasatabhaṇḍikaṃ tassa gīvāya bandhāpesi. So aññesaṃ attano santikaṃ allīyituṃ adento ujukaṃ gehameva agamāsi. Mahallikā disvā mocetvā kahāpaṇabhāvaṃ ñatvā ‘‘kasmā, putta, evamakāsi, mā tvaṃ ‘mayā kammaṃ katvā ābhatena ayaṃ jīvissatī’ti saññamakāsī’’ti vatvā goṇaṃ uṇhodakena nhāpetvā telena abbhañjitvā ‘‘ito paṭṭhāya puna mā evamakāsī’’ti ovadi. Evaṃ satthā ‘‘cariyaṃ caraṇakāle ahetukapaṭisandhiyaṃ nibbattenāpi hi mayā vahitabbadhuraṃ añño vahituṃ samattho nāma nāhosī’’ti cintetvā ekakova agamāsi. Taṃ dassetuṃ <span class="bld">atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">paṭisallānā</span>ti puthuttārammaṇehi cittaṃ paṭisaṃharitvā sallānato, phalasamāpattitoti attho. <span class="bld">Tenupasaṅkamī</span>ti paribbājakesu sakalanagare pakāsanīyakammaṃ katvā nagarā nikkhamma paribbājakārāme sannipatitvā ‘‘sace, āvuso sarabha, samaṇo gotamo āgamissati, kiṃ <a name="P2.0301"></a> karissasī’’ti. Samaṇe gotame ekaṃ karonte ahaṃ dve karissāmi, dve karonte cattāri, cattāri karonte pañca, pañca karonte dasa, dasa karonte vīsati, vīsati karonte tiṃsaṃ, tiṃsaṃ karonte cattālīsaṃ, cattālīsaṃ karonte paññāsaṃ, paññāsaṃ karonte sataṃ, sataṃ karonte sahassaṃ karissāmīti evaṃ aññamaññaṃ sīhanādakathaṃ samuṭṭhāpetvā nisinnesu upasaṅkami.</p>
- <p class="bodytext">Upasaṅkamanto pana yasmā paribbājakārāmassa nagaramajjheneva maggo, tasmā surattadupaṭṭaṃ nivāsetvā sugatamahācīvaraṃ pārupitvā vissaṭṭhabalo rājā viya ekakova nagaramajjhena agamāsi. Micchādiṭṭhikā disvā ‘‘paribbājakā samaṇassa gotamassa pakāsanīyakammaṃ karontā avaṇṇaṃ patthariṃsu, so ete anuvattitvā saññāpetuṃ gacchati maññe’’ti anubandhiṃsu. Sammādiṭṭhikāpi ‘‘sammāsambuddho pattacīvaraṃ ādāya ekakova nikkhanto, ajja sarabhena saddhiṃ mahādhammasaṅgāmo bhavissati. Mayampi tasmiṃ samāgame kāyasakkhino bhavissāmā’’ti anubandhiṃsu. Satthā passantasseva mahājanassa paribbājakārāmaṃ upasaṅkami.</p>
- <p class="bodytext">Paribbājakā <a name="M2.0179"></a> rukkhānaṃ khandhaviṭapasākhantarehi samuggacchantā chabbaṇṇaghanabuddharasmiyo disvā ‘‘aññadā evarūpo obhāso nāma natthi, kiṃ nu kho eta’’nti ulloketvā ‘‘samaṇo <a name="V2.0174"></a> gotamo āgacchatī’’ti āhaṃsu. Taṃ sutvāva sarabho jāṇukantare sīsaṃ ṭhapetvā adhomukho nisīdi. Evaṃ tasmiṃ samaye bhagavā taṃ ārāmaṃ upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Tathāgato hi jambudīpatale aggakule jātattā aggāsanārahotissa sabbattha āsanaṃ paññattameva hoti. Evaṃ paññatte mahārahe buddhāsane nisīdi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Te paribbājakā sarabhaṃ paribbājakaṃ etadavocu</span>nti sammāsambuddhe kira sarabhena saddhiṃ ettakaṃ kathenteyeva <a name="P2.0302"></a> bhikkhusaṅgho satthu padānupadiko hutvā paribbājakārāmaṃ sampāpuṇi, catassopi parisā paribbājakārāmeyeva osariṃsu. Tato te paribbājakā ‘‘acchariyaṃ samaṇassa gotamassa kammaṃ, sakalanagaraṃ vicaritvā avaṇṇaṃ pattharitvā pakāsanīyakammaṃ katvā āgatānaṃ verīnaṃ paṭisattūnaṃ paccāmittānaṃ santikaṃ āgantvā thokampi viggāhikakathaṃ na kathesi, āgatakālato paṭṭhāya satapākatelena makkhento viya amatapānaṃ pāyento viya madhurakathaṃ kathetī’’ti sabbepi sammāsambuddhaṃ anuvattantā etadavocuṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yāceyyāsī</span>ti āyāceyyāsi pattheyyāsi piheyyāsi. <span class="bld">Tuṇhībhūto</span>ti tuṇhībhāvaṃ upagato. <span class="bld">Maṅkubhūto</span>ti nittejataṃ āpanno. <span class="bld">Pattakkhandho</span>ti onatagīvo. <span class="bld">Adhomukho</span>ti heṭṭhāmukho. <span class="bld">Sammāsambuddhassa te paṭijānato</span>ti ‘‘ahaṃ sammāsambuddho, sabbe dhammā mayā abhisambuddhā’’ti evaṃ paṭijānato tava. <span class="bld">Anabhisambuddhā</span>ti ime nāma dhammā tayā anabhisambuddhā. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu anabhisambuddhāti evaṃ dassitadhammesu. <span class="bld">Aññena vā aññaṃ paṭicarissatī</span>ti aññena vā vacanena aññaṃ vacanaṃ paṭicchādessati, aññaṃ pucchito aññaṃ kathessatīti adhippāyo. <span class="bld">Bahiddhā kathaṃ apanāmessatī</span>ti bahiddhā aññaṃ āgantukakathaṃ āharanto purimakathaṃ apanāmessati. <span class="bld">Appaccaya</span>nti anabhiraddhiṃ atuṭṭhākāraṃ <span class="bld">pātukarissatī</span>ti pākaṭaṃ karissati. Ettha ca appaccayena domanassaṃ vuttaṃ, purimehi dvīhi mandabalavabhedo kodhoyeva.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ <a name="M2.0180"></a> bhagavā paṭhamavesārajjena sīhanādaṃ naditvā puna dutiyādīhi nadanto <span class="bld">yo kho maṃ paribbājakā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">yassa kho pana te atthāya dhammo desito</span>ti yassa maggassa <a name="P2.0303"></a> vā phalassa vā atthāya tayā catusaccadhammo desito. <span class="bld">So na niyyātī</span>ti so dhammo na niyyāti na niggacchati, na taṃ atthaṃ sādhetīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Takkarassā</span>ti yo naṃ karoti, tassa paṭipattipūrakassa puggalassāti attho. <span class="bld">Sammā dukkhakkhayāyā</span>ti hetunā nayena kāraṇena sakalassa <a name="V2.0175"></a> vaṭṭadukkhassa khayāya. Atha vā <span class="bld">yassa kho pana te atthāya dhammo desito</span>ti yassa te atthāya dhammo desito. Seyyathidaṃ – rāgapaṭighātatthāya asubhakammaṭṭhānaṃ, dosapaṭighātatthāya mettābhāvanā, mohapaṭighātatthāya pañca dhammā, vitakkupacchedāya ānāpānassati. <span class="bld">So na niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāyā</span>ti so dhammo yo naṃ yathādesitaṃ karoti, tassa takkarassa sammā hetunā nayena kāraṇena vaṭṭadukkhakkhayāya na niyyāti na niggacchati, taṃ atthaṃ na sādhetīti ayamettha attho. <span class="bld">Seyyathāpi sarabho paribbājako</span>ti yathā ayaṃ sarabho paribbājako pajjhāyanto appaṭibhāno nisinno, evaṃ nisīdissatīti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ tīhi padehi sīhanādaṃ naditvā desanaṃ nivattentasseva tathāgatassa tasmiṃ ṭhāne sannipatitā caturāsītipāṇasahassaparimāṇā parisā amatapānaṃ pivi, satthā parisāya amatapānassa pītabhāvaṃ ñatvā vehāsaṃ abbhuggantvā pakkāmi. Tamatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">atha kho bhagavā</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">sīhanāda</span>nti seṭṭhanādaṃ abhītanādaṃ appaṭinādaṃ. <span class="bld">Vehāsaṃ pakkāmī</span>ti abhiññāpādakaṃ catutthajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya adhiṭṭhāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena ākāsaṃ pakkhandi. Evaṃ pakkhando ca pana taṃkhaṇaññeva gijjhakūṭamahāvihāre patiṭṭhāsi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vācāya sannitodakenā</span>ti vacanapatodena. <span class="bld">Sañjambharimakaṃsū</span>ti <a name="P2.0304"></a> sambharitaṃ nirantaraphuṭaṃ akaṃsu, upari vijjhiṃsūti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Brahāraññe</span>ti mahāraññe. <span class="bld">Sīhanādaṃ nadissāmī</span>ti sīhassa nadato ākāraṃ disvā ‘‘ayampi tiracchānagato, ahampi, imassa cattāro pādā, mayhampi, ahampi evameva sīhanādaṃ nadissāmī’’ti cintesi. So sīhassa sammukhā nadituṃ asakkonto <a name="M2.0181"></a> tasmiṃ gocarāya pakkante ekako nadituṃ ārabhi. Athassa siṅgālasaddoyeva nicchari. Tena vuttaṃ – <span class="bld">siṅgālakaṃyeva nadatī</span>ti. <span class="bld">Bheraṇḍaka</span>nti tasseva vevacanaṃ. Apica bhinnassaraṃ amanāpasaddaṃ nadatīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Evameva kho tva</span>nti iminā opammena paribbājakā tathāgataṃ sīhasadisaṃ katvā sarabhaṃ siṅgālasadisaṃ akaṃsu. <span class="bld">Ambukasañcarī</span>ti khuddakakukkuṭikā. <span class="bld">Purisakaravitaṃ ravissāmī</span>ti mahākukkuṭaṃ ravantaṃ disvā ‘‘imassapi dve pādā dve pakkhā, mayhampi tatheva, ahampi evarūpaṃ ravitaṃ ravissāmī’’ti sā tassa sammukhā ravituṃ asakkontī tasmiṃ pakkante ravamānā kukkuṭikāravaṃyeva ravi. Tena vuttaṃ – <span class="bld">ambukasañcariravitaṃyeva ravatī</span>ti. <span class="bld">Usabho</span>ti goṇo. <span class="bld">Suññāyā</span>ti tucchāya jeṭṭhakavasabhehi virahitāya<a name="V2.0176"></a>. <span class="bld">Gambhīraṃ naditabbaṃ maññatī</span>ti jeṭṭhakavasabhassa nādasadisaṃ gambhīranādaṃ naditabbaṃ maññati. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
- <p class="subhead">5. Kesamuttisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para66"></a><a name="para66_an3"></a><span class="paranum">66</span>. Pañcame <span class="bld">kālāmānaṃ nigamo</span>ti kālāmā nāma khattiyā, tesaṃ nigamo. <span class="bld">Kesamuttiyā</span>ti kesamuttanigamavāsino. <span class="bld">Upasaṅkamiṃsū</span>ti sappinavanītādibhesajjāni ceva aṭṭhavidhapānakāni ca gāhāpetvā upasaṅkamiṃsu. <span class="bld">Sakaṃyeva vādaṃ dīpentī</span>ti attanoyeva laddhiṃ kathenti. <span class="bld">Jotentī</span>ti pakāsenti. <span class="bld">Khuṃsentī</span>ti ghaṭṭenti. <span class="bld">Vambhentī</span>ti <a name="P2.0305"></a> avajānanti. <span class="bld">Paribhavantī</span>ti lāmakaṃ karonti. <span class="bld">Omakkhiṃ karontī</span>ti ukkhittakaṃ karonti, ukkhipitvā chaḍḍenti. <span class="bld">Aparepi, bhante</span>ti so kira aṭavimukhe gāmo, tasmā tattha aṭaviṃ atikkantā ca atikkamitukāmā ca vāsaṃ kappenti. Tesupi paṭhamaṃ āgatā attano laddhiṃ dīpetvā pakkamiṃsu, pacchā āgatā ‘‘kiṃ te jānanti, amhākaṃ antevāsikā te, amhākaṃ santike kiñci kiñci sippaṃ uggaṇhiṃsū’’ti attano laddhiṃ dīpetvā pakkamiṃsu. Kālāmā ekaladdhiyampi saṇṭhahituṃ na sakkhiṃsu. Te etamatthaṃ dīpetvā bhagavato evamārocetvā <span class="bld">tesaṃ no, bhante</span>tiādimāhaṃsu. Tattha <span class="bld">hoteva kaṅkhā</span>ti hotiyeva kaṅkhā. <span class="bld">Vicikicchā</span>ti tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Ala</span>nti yuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mā</span> <a name="M2.0182"></a> <span class="bld">anussavenā</span>ti anussavakathāyapi mā gaṇhittha. <span class="bld">Mā paramparāyā</span>ti paramparakathāyapi mā gaṇhittha. <span class="bld">Mā itikirāyā</span>ti evaṃ kira etanti mā gaṇhittha. <span class="bld">Mā piṭakasampadānenā</span>ti amhākaṃ piṭakatantiyā saddhiṃ sametīti mā gaṇhittha. <span class="bld">Mā takkahetū</span>ti takkaggāhenapi mā gaṇhittha. <span class="bld">Mā nayahetū</span>ti nayaggāhenapi mā gaṇhittha. <span class="bld">Mā ākāraparivitakkenā</span>ti sundaramidaṃ kāraṇanti evaṃ kāraṇaparivitakkenapi mā gaṇhittha. <span class="bld">Mā diṭṭhinijjhānakkhantiyā</span>ti amhākaṃ nijjhāyitvā khamitvā gahitadiṭṭhiyā saddhiṃ sametītipi mā gaṇhittha. <span class="bld">Mā bhabbarūpatāyā</span>ti ayaṃ bhikkhu bhabbarūpo, imassa kathaṃ gahetuṃ yuttantipi mā gaṇhittha. <span class="bld">Mā samaṇo no garū</span>ti ayaṃ samaṇo amhākaṃ garu, imassa kathaṃ gahetuṃ yuttantipi mā gaṇhittha. <span class="bld">Samattā</span>ti paripuṇṇā. <span class="bld">Samādinnā</span>ti <a name="P2.0306"></a> gahitā parāmaṭṭhā. <span class="bld">Yaṃsa hotī</span>ti yaṃ kāraṇaṃ tassa puggalassa hoti. Alobhādayo <a name="V2.0177"></a> lobhādipaṭipakkhavasena veditabbā. <span class="bld">Vigatābhijjho</span>tiādīhi mettāya pubbabhāgo kathito.</p>
- <p class="bodytext">Idāni mettādikaṃ kammaṭṭhānaṃ kathento <span class="bld">mettāsahagatenā</span>tiādimāha. Tattha kammaṭṭhānakathāya vā bhāvanānaye vā pāḷivaṇṇanāya vā yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.240) vuttameva. <span class="bld">Evaṃ averacitto</span>ti evaṃ akusalaverassa ca puggalaverino ca natthitāya averacitto. <span class="bld">Abyābajjhacitto</span>ti kodhacittassa abhāvena niddukkhacitto. <span class="bld">Asaṃkiliṭṭhacitto</span>ti kilesassa natthitāya asaṃkiliṭṭhacitto. <span class="bld">Visuddhacitto</span>ti kilesamalābhāvena visuddhacitto hotīti attho. <span class="bld">Tassā</span>ti tassa evarūpassa ariyasāvakassa. <span class="bld">Assāsā</span>ti avassayā patiṭṭhā. <span class="bld">Sace kho pana atthi paro loko</span>ti yadi imamhā lokā paraloko nāma atthi. <span class="bld">Athāhaṃ kāyassa bhedā parammaraṇā…pe… upapajjissāmī</span>ti atthetaṃ kāraṇaṃ, yenāhaṃ kāyassa bhedā parammaraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjissāmīti evaṃ sabbattha nayo veditabbo. <span class="bld">Anīgha</span>nti niddukkhaṃ. <span class="bld">Sukhi</span>nti sukhitaṃ. <span class="bld">Ubhayeneva visuddhaṃ attānaṃ samanupassāmī</span>ti yañca pāpaṃ na karomi, yañca karotopi na karīyati, iminā ubhayenāpi visuddhaṃ attānaṃ samanupassāmi. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
- <p class="subhead">6. Sāḷhasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para67"></a><a name="para67_an3"></a><span class="paranum">67</span>. Chaṭṭhe <a name="M2.0183"></a> <span class="bld">migāranattā</span>ti migāraseṭṭhino nattā. <span class="bld">Sekhuniyanattā</span>ti sekhuniyaseṭṭhino nattā. <span class="bld">Upasaṅkamiṃsū</span>ti bhuttapātarāsā dāsakammakaraparivutā <a name="P2.0307"></a> upasaṅkamiṃsu. Tesaṃ kira purebhatte pubbaṇhasamayeyeva gehe eko pañho samuṭṭhito, taṃ pana kathetuṃ okāso nāhosi. Te ‘‘taṃ pañhaṃ sossāmā’’ti therassa santikaṃ gantvā vanditvā tuṇhī nisīdiṃsu. Thero ‘‘gāme taṃ samuṭṭhitaṃ pañhaṃ sotuṃ āgatā bhavissantī’’ti tesaṃ manaṃ ñatvā tameva pañhaṃ ārabhanto <span class="bld">etha tumhe sāḷhā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">atthi lobho</span>ti lubbhanasabhāvo lobho nāma atthīti pucchati. <span class="bld">Abhijjhāti kho ahaṃ sāḷhā etamatthaṃ vadāmī</span>ti etaṃ lobhasaṅkhātaṃ atthaṃ ahaṃ ‘‘abhijjhā’’ti vadāmi, ‘‘taṇhā’’ti vadāmīti samuṭṭhitapañhassa atthaṃ dīpento āha. Evaṃ sabbavāresu nayo netabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">So</span> <a name="V2.0178"></a> <span class="bld">evaṃ pajānātī</span>ti so cattāro brahmavihāre bhāvetvā ṭhito ariyasāvako samāpattito vuṭṭhāya vipassanaṃ ārabhanto evaṃ pajānāti. <span class="bld">Atthi ida</span>nti atthi dukkhasaccasaṅkhātaṃ khandhapañcakaṃ nāmarūpavasena paricchinditvā pajānanto esa ‘‘evaṃ pajānāti atthi ida’’nti vutto. <span class="bld">Hīna</span>nti samudayasaccaṃ. <span class="bld">Paṇīta</span>nti maggasaccaṃ. <span class="bld">Imassa saññāgatassa uttari nissaraṇa</span>nti imassa vipassanāsaññāsaṅkhātassa saññāgatassa uttari nissaraṇaṃ nāma nibbānaṃ, tamatthīti iminā nirodhasaccaṃ dasseti. <span class="bld">Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇa</span>nti ekūnavīsatividhaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ kathitaṃ. <span class="bld">Ahu pubbe lobho</span>ti pubbe me lobho ahosi. <span class="bld">Tadahu akusala</span>nti taṃ akusalaṃ nāma ahosi, tadā vā akusalaṃ nāma ahosi. <span class="bld">Iccetaṃ kusala</span>nti iti etaṃ kusalaṃ, tasseva akusalassa natthibhāvaṃ kusalaṃ khemanti sandhāya vadati. <span class="bld">Nicchāto</span>ti nittaṇho. <span class="bld">Nibbuto</span>ti <a name="P2.0308"></a> abbhantare santāpakarānaṃ kilesānaṃ abhāvena nibbuto. <span class="bld">Sītibhūto</span>ti sītalībhūto. <span class="bld">Sukhappaṭisaṃvedī</span>ti kāyikacetasikassa sukhassa paṭisaṃveditā. <span class="bld">Brahmabhūtenā</span>ti seṭṭhabhūtena. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
- <p class="subhead">7. Kathāvatthusuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para68"></a><a name="para68_an3"></a><span class="paranum">68</span>. Sattame <a name="M2.0184"></a> <span class="bld">kathāvatthūnī</span>ti kathākāraṇāni, kathāya bhūmiyo patiṭṭhāyoti attho. <span class="bld">Atītaṃ vā, bhikkhave, addhāna</span>nti atītamaddhānaṃ nāma kālopi vaṭṭati khandhāpi. Anāgatapaccuppannesupi eseva nayo. Tattha atīte kassapo nāma sammāsambuddho ahosi, tassa kikī nāma kāsikarājā aggupaṭṭhāko ahosi, vīsati vassasahassāni āyu ahosīti iminā nayena kathento <span class="bld">atītaṃ ārabbha kathaṃ katheti</span> nāma. Anāgate metteyyo nāma buddho bhavissati, tassa saṅkho nāma rājā aggupaṭṭhāko bhavissati, asīti vassasahassāni āyu bhavissatīti iminā nayena kathento <span class="bld">anāgataṃ ārabbha kathaṃ katheti</span> nāma. Etarahi asuko nāma rājā dhammikoti iminā nayena kathento <span class="bld">paccuppannaṃ ārabbha kathaṃ katheti</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kathāsampayogenā</span>ti kathāsamāgamena. <span class="bld">Kaccho</span>ti kathetuṃ yutto. <span class="bld">Akaccho</span>ti kathetuṃ na yutto. <span class="bld">Ekaṃsabyākaraṇīyaṃ pañha</span>ntiādīsu, ‘‘cakkhu, anicca’’nti puṭṭhena, ‘‘āma, anicca’’nti ekaṃseneva byākātabbaṃ. Eseva nayo sotādīsu. Ayaṃ <span class="bld">ekaṃsabyākaraṇīyo</span> pañho. ‘‘Aniccaṃ nāma cakkhū’’ti puṭṭhena pana ‘‘na cakkhumeva, sotampi aniccaṃ, ghānampi anicca’’nti evaṃ vibhajitvā <a name="V2.0179"></a> byākātabbaṃ. Ayaṃ <span class="bld">vibhajjabyākaraṇīyo</span> pañho. ‘‘Yathā cakkhu, tathā sotaṃ. Yathā sotaṃ, tathā cakkhū’’ti puṭṭhena ‘‘kenaṭṭhena pucchasī’’ti paṭipucchitvā ‘‘dassanaṭṭhena pucchāmī’’ti vutte ‘‘na hī’’ti byākātabbaṃ. ‘‘Aniccaṭṭhena pucchāmī’’ti vutte, ‘‘āmā’’ti byākātabbaṃ. Ayaṃ <span class="bld">paṭipucchābyākaraṇīyo</span> pañho. ‘‘Taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’ntiādīni <a name="P2.0309"></a> puṭṭhena pana ‘‘abyākatametaṃ bhagavatā’’ti ṭhapetabbo, esa pañho na byākātabbo. Ayaṃ <span class="bld">ṭhapanīyo</span> pañho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ṭhānāṭhāne na saṇṭhātī</span>ti kāraṇākāraṇe na saṇṭhāti. Tatrāyaṃ nayo – sassatavādī yuttena kāraṇena pahoti ucchedavādiṃ niggahetuṃ, ucchedavādī tena niggayhamāno ‘‘kiṃ panāhaṃ ucchedaṃ vadāmī’’ti sassatavādibhāvameva dīpeti, attano vāde patiṭṭhātuṃ na sakkoti. Evaṃ ucchedavādimhi pahonte sassatavādī, puggalavādimhi pahonte suññatavādī, suññatavādimhi pahonte puggalavādīti evaṃ ṭhānāṭhāne na saṇṭhāti nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Parikappe</span> <a name="M2.0185"></a> <span class="bld">na saṇṭhātī</span>ti idaṃ pañhapucchanepi pañhakathanepi labbhati. Kathaṃ? Ekacco hi ‘‘pañhaṃ pucchissāmī’’ti kaṇṭhaṃ sodheti, so itarena ‘‘idaṃ nāma tvaṃ pucchissasī’’ti vutto ñātabhāvaṃ ñatvā ‘‘na etaṃ, aññaṃ pucchissāmī’’ti vadati. Pañhaṃ puṭṭhopi ‘‘pañhaṃ kathessāmī’’ti hanuṃ saṃsodheti, so itarena ‘‘idaṃ nāma kathessasī’’ti vutto ñātabhāvaṃ ñatvā ‘‘na etaṃ, aññaṃ kathessāmī’’ti vadati. Evaṃ parikappe na saṇṭhāti nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aññātavāde na saṇṭhātī</span>ti aññātavāde jānitavāde na saṇṭhāti. Kathaṃ? Ekacco pañhaṃ pucchati, taṃ itaro ‘‘manāpo tayā pañho pucchito, kahaṃ te esa uggahito’’ti vadati. Itaro pucchitabbaniyāmeneva pañhaṃ pucchitvāpi tassa kathāya ‘‘apañhaṃ nu kho pucchita’’nti vimatiṃ karoti. Aparo pañhaṃ puṭṭho katheti, tamañño ‘‘suṭṭhu te pañho kathito, kattha te uggahito, pañhaṃ kathentena nāma evaṃ kathetabbo’’ti vadati. Itaro kathetabbaniyāmeneva pañhaṃ kathetvāpi tassa kathāya ‘‘apañho nu kho mayā kathito’’ti vimatiṃ karoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭipadāya na saṇṭhātī</span>ti paṭipattiyaṃ na tiṭṭhati, vattaṃ ajānitvā apucchitabbaṭṭhāne pucchatīti attho. Ayaṃ pañho <a name="P2.0310"></a> nāma cetiyaṅgaṇe pucchitena na kathetabbo, tathā bhikkhācāramagge <a name="V2.0180"></a> gāmaṃ piṇḍāya caraṇakāle. Āsanasālāya nisinnakāle yāguṃ vā bhattaṃ vā gahetvā nisinnakāle paribhuñjitvā nisinnakāle divāvihāraṭṭhānagamanakālepi. Divāṭṭhāne nisinnakāle pana okāsaṃ kāretvāva pucchantassa kathetabbo, akāretvā pucchantassa na kathetabbo. Idaṃ vattaṃ ajānitvā pucchanto paṭipadāya na saṇṭhāti nāma. <span class="bld">Evaṃ santāyaṃ, bhikkhave, puggalo akaccho hotī</span>ti, bhikkhave, etaṃ imasmiṃ ca kāraṇe sati ayaṃ puggalo na kathetuṃ yutto nāma hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ṭhānāṭhāne saṇṭhātī</span>ti sassatavādī yuttena kāraṇena pahoti ucchedavādiṃ niggahetuṃ, ucchedavādī tena niggayhamānopi ‘‘ahaṃ tayā satakkhattuṃ niggayhamānopi ucchedavādīyevā’’ti vadati. Iminā nayena sassatapuggalasuññatavādādīsupi nayo netabbo. Evaṃ ṭhānāṭhāne saṇṭhāti <a name="M2.0186"></a> nāma. <span class="bld">Parikappe saṇṭhātī</span>ti ‘‘pañhaṃ pucchissāmī’’ti kaṇṭhaṃ sodhento ‘‘tvaṃ imaṃ nāma pucchissasī’’ti vutte, ‘‘āma, etaṃyeva pucchissāmī’’ti vadati. Pañhaṃ kathessāmīti hanuṃ saṃsodhentopi ‘‘tvaṃ imaṃ nāma kathessasī’’ti vutte, ‘‘āma, etaṃyeva kathessāmī’’ti vadati. Evaṃ parikappe saṇṭhāti nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aññātavāde saṇṭhātī</span>ti imaṃ pañhaṃ pucchitvā ‘‘suṭṭhu te pañho pucchito, pucchantena nāma evaṃ pucchitabba’’nti vutte sampaṭicchati, vimatiṃ na uppādeti. Pañhaṃ kathetvāpi ‘‘suṭṭhu te pañho kathito, kathentena nāma evaṃ kathetabba’’nti vutte sampaṭicchati, vimatiṃ na uppādeti. <span class="bld">Paṭipadāya saṇṭhātī</span>ti gehe nisīdāpetvā yāgukhajjakādīni datvā yāva bhattaṃ niṭṭhāti, tasmiṃ antare nisinno pañhaṃ pucchati<a name="P2.0311"></a>. Sappiādīni bhesajjāni aṭṭhavidhāni pānakāni vatthacchādanamālāgandhādīni vā ādāya vihāraṃ gantvā tāni datvā divāṭṭhānaṃ pavisitvā okāsaṃ kāretvā pañhaṃ pucchati. Evañhi vattaṃ ñatvā pucchanto paṭipadāya saṇṭhāti nāma. Tassa pañhaṃ kathetuṃ vaṭṭati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aññenaññaṃ paṭicaratī</span>ti aññena vacanena aññaṃ paṭicchādeti, aññaṃ vā pucchito aññaṃ katheti. <span class="bld">Bahiddhā kathaṃ apanāmetī</span>ti āgantukakathaṃ otārento purimakathaṃ bahiddhā apanāmeti. Tatridaṃ vatthu – bhikkhū kira sannipatitvā ekaṃ daharaṃ, ‘‘āvuso, tvaṃ imañcimañca āpattiṃ āpanno’’ti āhaṃsu. So āha – ‘‘bhante, nāgadīpaṃ gatomhī’’ti. Āvuso<a name="V2.0181"></a>, na mayaṃ tava nāgadīpagamanena atthikā, āpattiṃ pana āpannoti pucchāmāti. Bhante, nāgadīpaṃ gantvā macche khādinti. Āvuso, tava macchakhādanena kammaṃ natthi, āpattiṃ kirasi āpannoti. So ‘‘nātisupakko maccho mayhaṃ aphāsukamakāsi, bhante’’ti. Āvuso, tuyhaṃ phāsukena vā aphāsukena vā kammaṃ natthi, āpattiṃ āpannosīti. Bhante, yāva tattha vasiṃ, tāva me aphāsukameva jātanti. Evaṃ āgantukakathāvasena bahiddhā kathaṃ apanāmetīti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Abhiharatī</span>ti ito cito ca suttaṃ āharitvā avattharati. <span class="bld">Tepiṭakatissatthero</span> viya. Pubbe kira bhikkhū mahācetiyaṅgaṇe sannipatitvā saṅghakiccaṃ katvā bhikkhūnaṃ ovādaṃ datvā aññamaññaṃ pañhasākacchaṃ karonti. Tatthāyaṃ thero tīhi piṭakehi tato tato suttaṃ āharitvā divasabhāge ekampi pañhaṃ niṭṭhāpetuṃ na deti. <span class="bld">Abhimaddatī</span>ti kāraṇaṃ <a name="M2.0187"></a> āharitvā maddati. <span class="bld">Anupajagghatī</span>ti parena pañhe pucchitepi kathitepi pāṇiṃ paharitvā mahāhasitaṃ hasati, yena parassa ‘‘apucchitabbaṃ nu kho pucchiṃ, akathetabbaṃ nu kho kathesi’’nti vimati uppajjati. <span class="bld">Khalitaṃ gaṇhātī</span>ti appamattakaṃ mukhadosamattaṃ gaṇhāti<a name="P2.0312"></a>, akkhare vā pade vā byañjane vā durutte ‘‘evaṃ nāmetaṃ vattabba’’nti ujjhāyamāno vicarati. <span class="bld">Saupaniso</span>ti saupanissayo sapaccayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ohitasoto</span>ti ṭhapitasoto. <span class="bld">Abhijānāti ekaṃ dhamma</span>nti ekaṃ kusaladhammaṃ abhijānāti ariyamaggaṃ. <span class="bld">Parijānāti ekaṃ dhamma</span>nti ekaṃ dukkhasaccadhammaṃ tīraṇapariññāya parijānāti. <span class="bld">Pajahati ekaṃ dhamma</span>nti ekaṃ sabbākusaladhammaṃ pajahati vinodeti byantīkaroti. <span class="bld">Sacchikaroti ekaṃ dhamma</span>nti ekaṃ arahattaphaladhammaṃ nirodhameva vā paccakkhaṃ karoti. <span class="bld">Sammāvimuttiṃ phusatī</span>ti sammā hetunā nayena kāraṇena arahattaphalavimokkhaṃ ñāṇaphassena phusati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etadatthā, bhikkhave, kathā</span>ti, bhikkhave, yā esā kathāsampayogenāti kathā dassitā, sā etadatthā, ayaṃ tassā kathāya bhūmi patiṭṭhā. Idaṃ vatthu yadidaṃ anupādā cittassa vimokkhoti evaṃ sabbapadesu yojanā veditabbā. <span class="bld">Etadatthā mantanā</span>ti yā ayaṃ kacchākacchesu puggalesu kacchena saddhiṃ mantanā, sāpi etadatthāyeva. <span class="bld">Etadatthā upanisā</span>ti ohitasoto saupanisoti evaṃ vuttā upanisāpi etadatthāyeva. <span class="bld">Etadatthaṃ sotāvadhāna</span>nti tassā upanisāya sotāvadhānaṃ<a name="V2.0182"></a>, tampi etadatthameva. <span class="bld">Anupādā</span>ti catūhi upādānehi aggahetvā. <span class="bld">Cittassa vimokkho</span>ti arahattaphalavimokkho. Arahattaphalatthāya hi sabbametanti suttantaṃ vinivattetvā upari gāthāhi kūṭaṃ gaṇhanto <span class="bld">ye viruddhā</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">viruddhā</span>ti virodhasaṅkhātena kopena viruddhā. <span class="bld">Sallapantī</span>ti sallāpaṃ karonti. <span class="bld">Viniviṭṭhā</span>ti abhiniviṭṭhā hutvā. <span class="bld">Samussitā</span>ti <a name="P2.0313"></a> mānussayena suṭṭhu ussitā. <span class="bld">Anariyaguṇamāsajjā</span>ti anariyaguṇakathaṃ guṇamāsajja kathenti. Guṇaṃ ghaṭṭetvā kathā hi anariyakathā nāma, na ariyakathā, taṃ <a name="M2.0188"></a> kathentīti attho. <span class="bld">Aññoññavivaresino</span>ti aññamaññassa chiddaṃ aparādhaṃ gavesamānā. <span class="bld">Dubbhāsita</span>nti dukkathitaṃ. <span class="bld">Vikkhalita</span>nti appamattakaṃ mukhadosakhalitaṃ. <span class="bld">Sampamohaṃ parājaya</span>nti aññamaññassa appamattena mukhadosena sampamohañca parājayañca. <span class="bld">Abhinandantī</span>ti tussanti. <span class="bld">Nācare</span>ti na carati na katheti. <span class="bld">Dhammaṭṭhapaṭisaṃyuttā</span>ti yā ca dhamme ṭhitena kathitakathā, sā dhammaṭṭhā ceva hoti tena ca dhammena paṭisaṃyuttāti dhammaṭṭhapaṭisaṃyuttā. <span class="bld">Anunnatena manasā</span>ti anuddhatena cetasā. <span class="bld">Apaḷāso</span>ti yugaggāhapaḷāsavasena apaḷāso hutvā. <span class="bld">Asāhaso</span>ti rāgadosamohasāhasānaṃ vasena asāhaso hutvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anusūyāyamāno</span>ti na usūyamāno. <span class="bld">Dubbhaṭṭhe nāpasādaye</span>ti dukkathitasmiṃ na apasādeyya. <span class="bld">Upārambhaṃ na sikkheyyā</span>ti kāraṇuttariyalakkhaṇaṃ upārambhaṃ na sikkheyya. <span class="bld">Khalitañca na gāhaye</span>ti appamattakaṃ mukhakhalitaṃ ‘‘ayaṃ te doso’’ti na gāhayeyya. <span class="bld">Nābhihare</span>ti nāvatthareyya. <span class="bld">Nābhimadde</span>ti ekaṃ kāraṇaṃ āharitvā na maddeyya. <span class="bld">Na</span> <a name="P2.0314"></a> <span class="bld">vācaṃ payutaṃ bhaṇe</span>ti saccālikapaṭisaṃyuttaṃ vācaṃ na bhaṇeyya. <span class="bld">Aññātattha</span>nti jānanatthaṃ. <span class="bld">Pasādattha</span>nti pasādajananatthaṃ. <span class="bld">Na samusseyya mantaye</span>ti na mānussayena samussito bhaveyya. Na hi mānussitā hutvā paṇḍitā kathayanti, mānena pana anussitova hutvā mantaye katheyya bhāseyyāti.</p>
- <p class="subhead">8. Aññatitthiyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para69"></a><a name="para69_an3"></a><span class="paranum">69</span>. Aṭṭhame <span class="bld">bhagavaṃmūlakā</span>ti bhagavā mūlaṃ etesanti bhagavaṃmūlakā. Idaṃ vuttaṃ hoti – ime, bhante, amhākaṃ dhammā pubbe kassapasammāsambuddhena uppāditā, tasmiṃ parinibbute ekaṃ buddhantaraṃ añño samaṇo vā brāhmaṇo vā ime dhamme uppādetuṃ samattho nāma nāhosi, bhagavato <a name="V2.0183"></a> pana no ime dhammā uppāditā. Bhagavantañhi nissāya mayaṃ ime dhamme ājānāma paṭivijjhāmāti evaṃ bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammāti. <span class="bld">Bhagavaṃnettikā</span>ti bhagavā dhammānaṃ netā vinetā anunetā yathāsabhāvato pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ nāmaṃ gahetvāva dassetāti dhammā bhagavaṃnettikā nāma <a name="M2.0189"></a> honti. <span class="bld">Bhagavaṃpaṭisaraṇā</span>ti catubhūmakadhammā sabbaññutaññāṇassa āpāthaṃ āgacchamānā bhagavati paṭisaranti nāmāti bhagavaṃpaṭisaraṇā. <span class="bld">Paṭisarantī</span>ti osaranti samosaranti. Apica mahābodhimaṇḍe nisinnassa bhagavato paṭivedhavasena phasso āgacchati – ‘‘ahaṃ bhagavā kinnāmo’’ti. Tvaṃ phusanaṭṭhena phasso nāma. Vedanā, saññā, saṅkhārā, viññāṇaṃ āgacchati – ‘‘ahaṃ bhagavā kinnāma’’nti. Tvaṃ vijānanaṭṭhena viññāṇaṃ nāmāti. Evaṃ catubhūmakadhammānaṃ yathāsabhāvato pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ nāmaṃ gaṇhanto bhagavā dhamme paṭisaratīti <span class="bld">bhagavaṃpaṭisaraṇā. Bhagavantaṃyeva paṭibhātū</span>ti bhagavatova etassa bhāsitassa attho upaṭṭhātu, tumheyeva no kathetvā dethāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rāgo</span> <a name="P2.0315"></a> <span class="bld">kho</span>ti rajjanavasena pavattarāgo. <span class="bld">Appasāvajjo</span>ti lokavajjavasenapi vipākavajjavasenapīti dvīhipi vajjehi appasāvajjo, appadosoti attho. Kathaṃ? Mātāpitaro hi bhātibhaginiādayo ca puttabhātikānaṃ āvāhavivāhamaṅgalaṃ nāma kārenti. Evaṃ tāveso lokavajjavasena appasāvajjo. Sadārasantosamūlikā pana apāye paṭisandhi nāma na hotīti evaṃ vipākavajjavasena appasāvajjo. <span class="bld">Dandhavirāgī</span>ti virajjamāno panesa saṇikaṃ virajjati, na sīghaṃ muccati. Telamasirāgo viya ciraṃ anubandhati, dve tīṇi bhavantarāni gantvāpi nāpagacchatīti dandhavirāgī.</p>
- <p class="bodytext">Tatridaṃ vatthu – eko kira puriso bhātu jāyāya micchācāraṃ carati. Tassāpi itthiyā attano sāmikato soyeva piyataro ahosi. Sā tamāha – ‘‘imasmiṃ kāraṇe pākaṭe jāte mahatī garahā bhavissati, tava bhātikaṃ ghātehī’’ti. So ‘‘nassa, vasali, mā evaṃ puna avacā’’ti apasādesi. Sā tuṇhī hutvā katipāhaccayena puna kathesi, tassa cittaṃ dvajjhabhāvaṃ agamāsi. Tato tatiyavāraṃ kathito ‘‘kinti katvā okāsaṃ labhissāmī’’ti āha. Athassa sā upāyaṃ kathentī ‘‘tvaṃ mayā vuttameva karohi, asukaṭṭhāne mahākakudhasamīpe titthaṃ atthi, tattha tikhiṇaṃ daṇḍakavāsiṃ gahetvā tiṭṭhāhī’’ti. So tathā akāsi. Jeṭṭhabhātāpissa araññe kammaṃ katvā gharaṃ āgato. Sā tasmiṃ muducittā viya hutvā ‘‘ehi <a name="M2.0190"></a> sāmi<a name="V2.0184"></a>, sīse te olikhissāmī’’ti olikhantī ‘‘upakkiliṭṭhaṃ te sīsa’’nti āmalakapiṇḍaṃ datvā ‘‘gaccha asukaṭṭhāne sīsaṃ dhovitvā āgacchāhī’’ti pesesi. So tāya vuttatitthameva gantvā āmalakakakkena sīsaṃ makkhetvā udakaṃ oruyha onamitvā sīsaṃ <a name="P2.0316"></a> dhovi. Atha naṃ itaro rukkhantarato nikkhamitvā khandhaṭṭhike paharitvā jīvitā voropetvā gehaṃ agamāsi.</p>
- <p class="bodytext">Itaro bhariyāya sinehaṃ pariccajitumasakkonto tasmiṃyeva gehe mahādhammani hutvā nibbatti. So tassā ṭhitāyapi nisinnāyapi gantvā sarīre patati. Atha naṃ sā ‘‘soyeva ayaṃ bhavissatī’’ti ghātāpesi. So puna tassā sinehena tasmiṃyeva gehe kukkuro hutvā nibbatti. So padasā gamanakālato paṭṭhāya tassā pacchato pacchato carati. Araññaṃ gacchantiyāpi saddhiṃyeva gacchati. Taṃ disvā manussā ‘‘nikkhanto sunakhaluddako, kataraṭṭhānaṃ gamissatī’’ti uppaṇḍenti. Sā puna taṃ ghātāpesi.</p>
- <p class="bodytext">Sopi puna tasmiṃyeva gehe vacchako hutvā nibbatti. Tatheva tassā pacchato pacchato carati. Tadāpi naṃ manussā disvā ‘‘nikkhanto gopālako, kattha gāviyo carissantī’’ti uppaṇḍenti. Sā tasmimpi ṭhāne taṃ ghātāpesi. So tadāpi tassā upari sinehaṃ chindituṃ asakkonto catutthe vāre tassāyeva kucchiyaṃ jātissaro hutvā nibbatti. So paṭipāṭiyā catūsu attabhāvesu tāya ghātitabhāvaṃ disvā ‘‘evarūpāya nāma paccatthikāya kucchismiṃ nibbattosmī’’ti tato paṭṭhāya tassā hatthena attānaṃ phusituṃ na deti. Sace naṃ sā phusati, kandati rodati. Atha naṃ ayyakova paṭijaggati. Taṃ aparabhāge vuddhippattaṃ ayyako āha – ‘‘tāta, kasmā tvaṃ mātu hatthena attānaṃ phusituṃ na desi. Sacepi taṃ phusati, mahāsaddena rodasi kandasī’’ti. Ayyakena puṭṭho ‘‘na esā mayhaṃ mātā, paccāmittā esā’’ti taṃ pavattiṃ sabbaṃ ārocesi. So taṃ āliṅgitvā roditvā ‘‘ehi, tāta, kiṃ amhākaṃ <a name="P2.0317"></a> īdise ṭhāne nivāsakicca’’nti taṃ ādāya nikkhamitvā ekaṃ vihāraṃ gantvā pabbajitvā ubhopi tattha vasantā arahattaṃ pāpuṇiṃsu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mahāsāvajjo</span>ti <a name="M2.0191"></a> lokavajjavasenapi vipākavajjavasenapīti dvīhipi kāraṇehi mahāsāvajjo. Kathaṃ? Dosena hi duṭṭho hutvā mātaripi aparajjhati, pitaripi bhātibhaginiādīsupi <a name="V2.0185"></a> pabbajitesupi. So gatagataṭṭhānesu ‘‘ayaṃ puggalo mātāpitūsupi aparajjhati, bhātibhaginiādīsupi, pabbajitesupī’’ti mahatiṃ garahaṃ labhati. Evaṃ tāva lokavajjavasena mahāsāvajjo. Dosavasena pana katena ānantariyakammena kappaṃ niraye paccati. Evaṃ vipākavajjavasena mahāsāvajjo. <span class="bld">Khippavirāgī</span>ti khippaṃ virajjati. Dosena hi duṭṭho mātāpitūsupi cetiyepi bodhimhipi pabbajitesupi aparajjhitvā ‘‘mayhaṃ khamathā’’ti. Accayaṃ deseti. Tassa saha khamāpanena taṃ kammaṃ pākatikameva hoti.</p>
- <p class="bodytext">Mohopi dvīheva kāraṇehi <span class="bld">mahāsāvajjo</span>. Mohena hi mūḷho hutvā mātāpitūsupi cetiyepi bodhimhipi pabbajitesupi aparajjhitvā gatagataṭṭhāne garahaṃ labhati. Evaṃ tāva lokavajjavasena mahāsāvajjo. Mohavasena pana katena ānantariyakammena kappaṃ niraye paccati. Evaṃ vipākavajjavasenapi mahāsāvajjo. <span class="bld">Dandhavirāgī</span>ti saṇikaṃ virajjati. Mohena mūḷhena hi katakammaṃ saṇikaṃ muccati. Yathā hi acchacammaṃ satakkhattumpi dhoviyamānaṃ na paṇḍaraṃ hoti, evameva mohena mūḷhena katakammaṃ sīghaṃ na muccati, saṇikameva muccatīti. Sesamettha uttānamevāti.</p>
- <p class="subhead">9. Akusalamūlasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para70"></a><a name="para70_an3"></a><span class="paranum">70</span>. Navame <span class="bld">akusalamūlānī</span>ti akusalānaṃ mūlāni, akusalāni ca tāni mūlāni cāti vā akusalamūlāni. <span class="bld">Yadapi, bhikkhave, lobho</span>ti yopi, bhikkhave, lobho. <span class="bld">Tadapi</span> <a name="P2.0318"></a> <span class="bld">akusalamūla</span>nti sopi akusalamūlaṃ. Akusalamūlaṃ vā sandhāya idha tampīti attho vaṭṭatiyeva. Etenupāyena sabbattha nayo netabbo. <span class="bld">Abhisaṅkharotī</span>ti āyūhati sampiṇḍeti rāsiṃ karoti. <span class="bld">Asatā dukkhaṃ uppādayatī</span>ti abhūtena avijjamānena yaṃkiñci tassa abhūtaṃ dosaṃ vatvā dukkhaṃ uppādeti. <span class="bld">Vadhena vā</span>tiādi yenākārena dukkhaṃ uppādeti, taṃ dassetuṃ vuttaṃ. Tattha <span class="bld">jāniyā</span>ti dhanajāniyā. <span class="bld">Pabbājanāyā</span>ti gāmato vā raṭṭhato vā pabbājanīyakammena<a name="M2.0192"></a>. <span class="bld">Balavamhī</span>ti ahamasmi balavā. <span class="bld">Balattho itipī</span>ti balena me attho itipi, bale vā ṭhitomhītipi vadati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Akālavādī</span>ti kālasmiṃ na vadati, akālasmiṃ vadati nāma. <span class="bld">Abhūtavādī</span>ti bhūtaṃ na vadati<a name="V2.0186"></a>, abhūtaṃ vadati nāma. <span class="bld">Anatthavādī</span>ti atthaṃ na vadati, anatthaṃ vadati nāma. <span class="bld">Adhammavādī</span>ti dhammaṃ na vadati, adhammaṃ vadati nāma. <span class="bld">Avinayavādī</span>ti vinayaṃ na vadati, avinayaṃ vadati nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tathā hāya</span>nti tathā hi ayaṃ. <span class="bld">Na ātappaṃ karoti tassa nibbeṭhanāyā</span>ti tassa abhūtassa nibbeṭhanatthāya vīriyaṃ na karoti. <span class="bld">Itipetaṃ ataccha</span>nti imināpi kāraṇena etaṃ atacchaṃ. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Duggati pāṭikaṅkhā</span>ti nirayādikā duggati icchitabbā, sā assa avassabhāvinī, tatthānena nibbattitabbanti attho. <span class="bld">Uddhasto</span>ti upari dhaṃsito. <span class="bld">Pariyonaddho</span>ti samantā onaddho. <span class="bld">Anayaṃ āpajjatī</span>ti avuḍḍhiṃ āpajjati. <span class="bld">Byasanaṃ</span> <a name="P2.0319"></a> <span class="bld">āpajjatī</span>ti vināsaṃ āpajjati. Gimhakālasmiñhi māluvāsipāṭikāya phalitāya bījāni uppatitvā vaṭarukkhādīnaṃ mūle patanti. Tattha yassa rukkhassa mūle tīsu disāsu tīṇi bījāni patitāni honti, tasmiṃ rukkhe pāvussakena meghena abhivaṭṭhe tīhi bījehi tayo aṅkurā uṭṭhahitvā taṃ rukkhaṃ allīyanti. Tato paṭṭhāya rukkhadevatāyo sakabhāvena saṇṭhātuṃ na sakkonti. Tepi aṅkurā vaḍḍhamānā latābhāvaṃ āpajjitvā taṃ rukkhaṃ abhiruhitvā sabbaviṭapasākhāpasākhā saṃsibbitvā taṃ rukkhaṃ upari pariyonandhanti. So māluvālatāhi saṃsibbito ghanehi mahantehi māluvāpattehi sañchanno deve vā vassante vāte vā vāyante tattha tattha palujjitvā khāṇumattameva avasissati. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evameva kho</span>ti ettha pana idaṃ opammasaṃsandanaṃ – sālādīsu aññatararukkho viya hi ayaṃ satto daṭṭhabbo, tisso māluvālatā viya tīṇi akusalamūlāni, yāva rukkhasākhā asampattā, tāva tāsaṃ latānaṃ ujukaṃ rukkhārohanaṃ viya lobhādīnaṃ dvāraṃ asampattakālo, sākhānusārena <a name="M2.0193"></a> gamanakālo viya dvāravasena gamanakālo, pariyonaddhakālo viya lobhādīhi pariyuṭṭhitakālo, khuddakasākhānaṃ palujjanakālo viya dvārappattānaṃ kilesānaṃ vasena khuddānukhuddakā āpattiyo āpannakālo, mahāsākhānaṃ palujjanakālo viya garukāpattiṃ āpannakālo, latānusārena otiṇṇena udakena mūlesu tintesu rukkhassa bhūmiyaṃ patanakālo viya kamena cattāri pārājikāni āpajjitvā catūsu apāyesu nibbattanakālo daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext">Sukkapakkho <a name="V2.0187"></a> vuttavipallāsena veditabbo. <span class="bld">Evameva kho</span>ti ettha pana idaṃ opammasaṃsandanaṃ – sālādīsu aññatararukkho viya ayaṃ satto daṭṭhabbo, tisso māluvālatā viya tīṇi akusalamūlāni, tāsaṃ appavattiṃ kātuṃ āgatapuriso viya yogāvacaro, kuddālo viya paññā, kuddālapiṭakaṃ viya saddhāpiṭakaṃ, palikhananakhaṇitti viya <a name="P2.0320"></a> vipassanāpaññā, khaṇittiyā mūlacchedanaṃ viya vipassanāñāṇena avijjāmūlassa chindanakālo, khaṇḍākhaṇḍikaṃ chindanakālo viya khandhavasena diṭṭhakālo, phālanakālo viya maggañāṇena kilesānaṃ samugghātitakālo, masikaraṇakālo viya dharamānakapañcakkhandhakālo, mahāvāte opuṇitvā appavattanakālo viya upādinnakakkhandhānaṃ appaṭisandhikanirodhena nirujjhitvā punabbhave paṭisandhiaggahaṇakālo daṭṭhabboti. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.</p>
- <p class="subhead">10. Uposathasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para71"></a><a name="para71_an3"></a><span class="paranum">71</span>. Dasame <span class="bld">tadahuposathe</span>ti tasmiṃ ahu uposathe taṃ divasaṃ uposathe, pannarasikauposathadivaseti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Upasaṅkamī</span>ti uposathaṅgāni adhiṭṭhāya gandhamālādihatthā upasaṅkami. <span class="bld">Handā</span>ti vavassaggatthe nipāto. <span class="bld">Divā divassā</span>ti divasassa divā nāma majjhanho, imasmiṃ ṭhite majjhanhike kāleti attho. <span class="bld">Kuto nu tvaṃ āgacchasī</span>ti kiṃ karontī vicarasīti pucchati. <span class="bld">Gopālakuposatho</span>ti gopālakehi saddhiṃ upavasanauposatho. <span class="bld">Nigaṇṭhuposatho</span>ti nigaṇṭhānaṃ upavasanauposatho. <span class="bld">Ariyuposatho</span>ti ariyānaṃ upavasanauposatho. <span class="bld">Seyyathāpi visākhe</span>ti yathā nāma, visākhe. <span class="bld">Sāyanhasamaye</span> <a name="M2.0194"></a> <span class="bld">sāmikānaṃ gāvo niyyātetvā</span>ti gopālakā hi devasikavetanena vā pañcāhadasāhaaddhamāsamāsachamāsasaṃvaccharaparicchedena vā gāvo gahetvā rakkhanti. Idha pana devasikavetanena rakkhantaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – <span class="bld">niyyātetvā</span>ti paṭicchāpetvā ‘‘etā vo gāvo’’ti datvā. <span class="bld">Iti</span> <a name="P2.0321"></a> <span class="bld">paṭisañcikkhatī</span>ti attano gehaṃ gantvā bhuñjitvā mañce nipanno evaṃ paccavekkhati. <span class="bld">Abhijjhāsahagatenā</span>ti taṇhāya sampayuttena. <span class="bld">Evaṃ kho, visākhe, gopālakuposatho hotī</span>ti ariyuposathova ayaṃ, aparisuddhavitakkatāya pana gopālakauposathaṭṭhāne ṭhito. <span class="bld">Na mahapphalo</span>ti vipākaphalena na mahapphalo. <span class="bld">Na mahānisaṃso</span>ti vipākānisaṃsena na mahānisaṃso. <span class="bld">Na mahājutiko</span>ti vipākobhāsena na mahāobhāso. <span class="bld">Na mahāvipphāro</span>ti vipākavipphārassa amahantatāya na mahāvipphāro.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samaṇajātikā</span>ti <a name="V2.0188"></a> samaṇāyeva. <span class="bld">Paraṃ yojanasata</span>nti yojanasataṃ atikkamitvā tato paraṃ. <span class="bld">Tesu daṇḍaṃ nikkhipāhī</span>ti tesu yojanasatato parabhāgesu ṭhitesu sattesu daṇḍaṃ nikkhipa, nikkhittadaṇḍo hohi. <span class="bld">Nāhaṃ kvacani kassaci kiñcanatasmi</span>nti ahaṃ katthaci kassaci parassa kiñcanatasmiṃ na homi. Kiñcanaṃ vuccati palibodho, palibodho na homīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Na ca mama kvacani katthaci kiñcanatatthī</span>ti mamāpi kvacani anto vā bahiddhā vā katthaci ekaparikkhārepi kiñcanatā natthi, palibodho natthi, chinnapalibodhohamasmīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Bhoge</span>ti mañcapīṭhayāgubhattādayo. <span class="bld">Adinnaṃyeva paribhuñjatī</span>ti punadivase mañce nipajjantopi pīṭhe nisīdantopi yāguṃ pivantopi bhattaṃ bhuñjantopi te bhoge adinneyeva paribhuñjati. <span class="bld">Na mahapphalo</span>ti nipphalo. Byañjanameva hi ettha sāvasesaṃ, attho pana niravaseso. Evaṃ upavutthassa hi uposathassa appamattakampi vipākaphalaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpaṃ nāma natthi. Tasmā nipphalotveva veditabbo. Sesapadesupi <a name="P2.0322"></a> eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upakkiliṭṭhassa cittassā</span>ti idaṃ kasmā āha? Saṃkiliṭṭhena hi cittena upavuttho uposatho na mahapphalo hotīti dassitattā visuddhena cittena upavutthassa mahapphalatā anuññātā hoti. Tasmā yena kammaṭṭhānena cittaṃ visujjhati, taṃ cittavisodhanakammaṭṭhānaṃ dassetuṃ idamāha<a name="M2.0195"></a>. Tattha <span class="bld">upakkamenā</span>ti paccattapurisakārena, upāyena vā. <span class="bld">Tathāgataṃ anussaratī</span>ti aṭṭhahi kāraṇehi tathāgataguṇe anussarati. Ettha hi <span class="bld">itipi so bhagavā</span>ti so bhagavā itipi sīlena, itipi samādhināti sabbe lokiyalokuttarā buddhaguṇā saṅgahitā. <span class="bld">Araha</span>ntiādīhi pāṭiyekkaguṇāva niddiṭṭhā. <span class="bld">Tathāgataṃ anussarato cittaṃ pasīdatī</span>ti lokiyalokuttare tathāgataguṇe anussarantassa cittuppādo pasanno hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cittassa upakkilesā</span>ti pañca nīvaraṇā. <span class="bld">Kakka</span>nti āmalakakakkaṃ. <span class="bld">Tajjaṃ vāyāma</span>nti tajjātikaṃ tadanucchavikaṃ kakkena makkhanaghaṃsanadhovanavāyāmaṃ. <span class="bld">Pariyodapanā hotī</span>ti suddhabhāvakaraṇaṃ hoti. Kiliṭṭhasmiṃ hi sīse pasādhanaṃ pasādhetvā nakkhattaṃ kīḷamāno na sobhati, parisuddhe pana tasmiṃ pasādhanaṃ pasādhetvā nakkhattaṃ kīḷamāno sobhati, evameva kiliṭṭhacittena uposathaṅgāni adhiṭṭhāya uposatho upavuttho na mahapphalo hoti, parisuddhena pana cittena uposathaṅgāni adhiṭṭhāya upavuttho uposatho mahapphalo hotīti adhippāyena evamāha. <span class="bld">Brahmuposathaṃ upavasatī</span>ti brahmā vuccati sammāsambuddho, tassa guṇānussaraṇavasena ayaṃ uposatho brahmuposatho <a name="V2.0189"></a> nāma, taṃ upavasati. <span class="bld">Brahmunā saddhiṃ saṃvasatī</span>ti sammāsambuddhena saddhiṃ saṃvasati. <span class="bld">Brahmañcassa</span> <a name="P2.0323"></a> <span class="bld">ārabbhā</span>ti sammāsambuddhaṃ ārabbha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammaṃ anussaratī</span>ti sahatantikaṃ lokuttaradhammaṃ anussarati. <span class="bld">Sotti</span>nti kuruvindakasottiṃ. Kuruvindakapāsāṇacuṇṇena hi saddhiṃ lākhaṃ yojetvā maṇike katvā vijjhitvā suttena āvuṇitvā taṃ maṇi kalāpapantiṃ ubhato gahetvā piṭṭhiṃ ghaṃsenti, taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘sottiñca paṭiccā’’ti. <span class="bld">Cuṇṇa</span>nti nhānīyacuṇṇaṃ. <span class="bld">Tajjaṃ vāyāma</span>nti ubbaṭṭanaghaṃsanadhovanādikaṃ tadanurūpavāyāmaṃ. <span class="bld">Dhammuposatha</span>nti sahatantikaṃ navalokuttaradhammaṃ ārabbha upavutthattā ayaṃ uposatho ‘‘dhammuposatho’’ti vutto. Idhāpi <span class="bld">pariyodapanā</span>ti pade ṭhatvā purimanayeneva yojanā kātabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅghaṃ anussaratī</span>ti aṭṭhannaṃ ariyapuggalānaṃ guṇe anussarati. <span class="bld">Usmañca paṭiccā</span>ti dve tayo vāre gāhāpitaṃ usumaṃ paṭicca. Usañcātipi pāṭho, ayamevattho<a name="M2.0196"></a>. <span class="bld">Khāra</span>nti chārikaṃ. <span class="bld">Gomaya</span>nti gomuttaṃ vā ajalaṇḍikā vā. <span class="bld">Pariyodapanā</span>ti idhāpi purimanayeneva yojanā kātabbā. <span class="bld">Saṅghuposatha</span>nti aṭṭhannaṃ ariyapuggalānaṃ guṇe ārabbha upavutthattā ayaṃ uposatho ‘‘saṅghuposatho’’ti vutto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sīlānī</span>ti gahaṭṭho gahaṭṭhasīlāni, pabbajito pabbajitasīlāni. <span class="bld">Akhaṇḍānī</span>tiādīnaṃ attho visuddhimagge (visuddhi. 1.21) vitthāritova. <span class="bld">Vālaṇḍupaka</span>nti assavālehi vā makacivālādīhi vā kataṃ aṇḍupakaṃ. <span class="bld">Tajjaṃ</span> <a name="P2.0324"></a> <span class="bld">vāyāma</span>nti telena temetvā malassa tintabhāvaṃ ñatvā chārikaṃ pakkhipitvā vālaṇḍupakena ghaṃsanavāyāmo. Idha <span class="bld">pariyodapanā</span>ti pade ṭhatvā evaṃ yojanā kātabbā kiliṭṭhasmiñhi ādāse maṇḍitapasādhitopi attabhāvo olokiyamāno na sobhati, parisuddhe sobhati. Evameva kiliṭṭhena cittena upavuttho uposatho na mahapphalo hoti, parisuddhena pana mahapphalo hotīti. <span class="bld">Sīluposatha</span>nti attano sīlānussaraṇavasena upavuttho uposatho sīluposatho nāma. <span class="bld">Sīlena saddhi</span>nti attano pañcasīladasasīlena saddhiṃ. <span class="bld">Sīlañcassa ārabbhā</span>ti pañcasīlaṃ dasasīlañca ārabbha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Devatā anussaratī</span>ti devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā attano saddhādiguṇe anussarati. <span class="bld">Ukka</span>nti <a name="V2.0190"></a> uddhanaṃ. <span class="bld">Loṇa</span>nti loṇamattikā. <span class="bld">Geruka</span>nti gerukacuṇṇaṃ. <span class="bld">Nāḷikasaṇḍāsa</span>nti dhamananāḷikañceva parivattanasaṇḍāsañca. <span class="bld">Tajjaṃ vāyāma</span>nti uddhane pakkhipanadhamanaparivattanādikaṃ anurūpaṃ vāyāmaṃ. Idha <span class="bld">pariyodapanā</span>ti pade ṭhatvā evaṃ yojanā veditabbā – saṃkiliṭṭhasuvaṇṇamayena hi pasādhanabhaṇḍena pasādhitā nakkhattaṃ kīḷamānā na sobhanti, parisuddhasuvaṇṇamayena sobhanti. Evameva saṃkiliṭṭhacittassa uposatho na mahapphalo hoti, parisuddhacittassa mahapphalo. <span class="bld">Devatuposatha</span>nti devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā attano guṇe anussarantena upavutthauposatho devatuposatho nāma. Sesaṃ imesu buddhānussatiādīsu kammaṭṭhānesu yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.123 ādayo) vuttameva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pāṇātipāta</span>nti <a name="M2.0197"></a> pāṇavadhaṃ. <span class="bld">Pahāyā</span>ti taṃ pāṇātipātacetanāsaṅkhātaṃ dussīlyaṃ pajahitvā. <span class="bld">Paṭiviratā</span>ti <a name="P2.0325"></a> pahīnakālato paṭṭhāya tato dussīlyato oratā viratāva. <span class="bld">Nihitadaṇḍā nihitasatthā</span>ti parūpaghātatthāya daṇḍaṃ vā satthaṃ vā ādāya avattanato nikkhittadaṇḍā ceva nikkhittasatthā cāti attho. Ettha ca ṭhapetvā daṇḍaṃ sabbampi avasesaṃ upakaraṇaṃ sattānaṃ vihiṃsanabhāvato satthanti veditabbaṃ. Yaṃ pana bhikkhū kattaradaṇḍaṃ vā dantakaṭṭhavāsiṃ vā pipphalakaṃ vā gahetvā vicaranti, na taṃ parūpaghātatthāya. Tasmā nihitadaṇḍā nihitasatthātveva saṅkhaṃ gacchanti. <span class="bld">Lajjī</span>ti pāpajigucchanalakkhaṇāya lajjāya samannāgatā. <span class="bld">Dayāpannā</span>ti dayaṃ mettacittataṃ āpannā. <span class="bld">Sabbapāṇabhūtahitānukampī</span>ti sabbe pāṇabhūte hitena anukampakā, tāya eva dayāpannatāya sabbesaṃ pāṇabhūtānaṃ hitacittakāti attho. <span class="bld">Ahampajjā</span>ti ahampi ajja. <span class="bld">Imināpi aṅgenā</span>ti imināpi guṇaṅgena. <span class="bld">Arahataṃ anukaromī</span>ti yathā purato gacchantaṃ pacchato gacchanto anugacchati nāma, evaṃ ahampi arahantehi paṭhamaṃ kataṃ imaṃ guṇaṃ pacchā karonto tesaṃ arahantānaṃ anukaromi. <span class="bld">Uposatho ca me upavuttho bhavissatī</span>ti evaṃ karontena mayā arahatañca anukataṃ bhavissati, uposatho ca upavuttho bhavissati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Adinnādāna</span>nti adinnassa parapariggahitassa ādānaṃ, theyyaṃ corikanti attho. Dinnameva ādiyantīti <span class="bld">dinnādāyī</span>. Cittenapi dinnameva paṭikaṅkhantīti <span class="bld">dinnapāṭikaṅkhī</span>. Thenetīti theno, na thenena <span class="bld">athenena</span>. Athenattāyeva <span class="bld">sucibhūtena. Attanā</span>ti attabhāvena, athenaṃ <a name="P2.0326"></a> sucibhūtaṃ attabhāvaṃ katvā viharantīti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Abrahmacariya</span>nti <a name="V2.0191"></a> aseṭṭhacariyaṃ. Brahmaṃ seṭṭhaṃ ācāraṃ carantīti <span class="bld">brahmacārī</span>. <span class="bld">Ārācārī</span>ti abrahmacariyato dūrācārī. <span class="bld">Methunā</span>ti rāgapariyuṭṭhānavasena sadisattā methunakāti laddhavohārehi paṭisevitabbato methunoti saṅkhaṃ gatā asaddhammā. <span class="bld">Gāmadhammā</span>ti gāmavāsīnaṃ dhammā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Musāvādā</span>ti alikavacanā tucchavacanā. Saccaṃ vadantīti <span class="bld">saccavādī</span>. Saccena saccaṃ saṃdahanti ghaṭṭentīti <span class="bld">saccasandhā,</span> na antarantarā musā vadantīti attho<a name="M2.0198"></a>. Yo hi puriso kadāci musāvādaṃ vadati, kadāci saccaṃ. Tassa musāvādena antaritattā saccaṃ saccena na ghaṭīyati. Tasmā na so saccasandho. Ime pana na tādisā, jīvitahetupi musā avatvā saccena saccaṃ saṃdahantiyevāti saccasandhā. <span class="bld">Thetā</span>ti thirā, ṭhitakathāti attho. Eko puggalo haliddirāgo viya thusarāsimhi nikhātakhāṇu viya assapiṭṭhe ṭhapitakumbhaṇḍamiva ca na ṭhitakatho hoti. Eko pāsāṇalekhā viya indakhīlo viya ca ṭhitakatho hoti, asinā sīsaṃ chindantepi dve kathā na katheti. Ayaṃ vuccati theto. <span class="bld">Paccayikā</span>ti pattiyāyitabbakā, saddhāyikāti attho. Ekacco hi puggalo na paccayiko hoti, ‘‘idaṃ kena vuttaṃ, asukena nāmā’’ti vutte ‘‘mā tassa vacanaṃ saddahathā’’ti vattabbataṃ āpajjati. Eko paccayiko hoti, ‘‘idaṃ kena vuttaṃ, asukenā’’ti vutte ‘‘yadi tena vuttaṃ, idameva pamāṇaṃ, idāni paṭikkhipitabbaṃ natthi, evamevaṃ ida’’nti vattabbataṃ āpajjati. Ayaṃ vuccati paccayiko. <span class="bld">Avisaṃvādakā</span> <a name="P2.0327"></a> <span class="bld">lokassā</span>ti tāya saccavāditāya lokaṃ na visaṃvādentīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Surāmerayamajjapamādaṭṭhāna</span>nti surāmerayamajjānaṃ pānacetanāsaṅkhātaṃ pamādakāraṇaṃ. <span class="bld">Ekabhattikā</span>ti pātarāsabhattaṃ sāyamāsabhattanti dve bhattāni. Tesu pātarāsabhattaṃ antomajjhanhikena paricchinnaṃ, itaraṃ majjhanhikato uddhaṃ antoaruṇena. Tasmā antomajjhanhike dasakkhattuṃ bhuñjamānāpi ekabhattikāva honti. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘ekabhattikā’’ti. Rattibhojanaṃ ratti, tato uparatāti <span class="bld">rattūparatā</span>. Atikkante majjhanhike yāva sūriyatthaṅgamanā bhojanaṃ vikālabhojanaṃ nāma, tato viratattā <span class="bld">viratā vikālabhojanā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sāsanassa ananulomattā visūkaṃ paṭāṇibhūtaṃ dassananti visūkadassanaṃ, attanā naccananaccāpanādivasena naccañca gītañca vāditañca, antamaso mayūranaccanādivasenāpi pavattānaṃ naccādīnaṃ visūkabhūtaṃ dassanañcāti <span class="bld">naccagītavāditavisūkadassanaṃ</span>. Naccādīni hi attanā <a name="V2.0192"></a> payojetuṃ vā parehi payojāpetuṃ vā payuttāni passituṃ vā neva bhikkhūnaṃ, na bhikkhunīnaṃ vaṭṭanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mālā</span>dīsu <a name="M2.0199"></a> <span class="bld">mālā</span>ti yaṃkiñci pupphaṃ. <span class="bld">Gandha</span>nti yaṃkiñci gandhajātaṃ. <span class="bld">Vilepana</span>nti chavirāgakaraṇaṃ. Tattha piḷandhanto <span class="bld">dhāreti</span> nāma, ūnaṭṭhānaṃ pūrento <span class="bld">maṇḍeti</span> nāma, gandhavasena chavirāgavasena ca sādiyanto <span class="bld">vibhūseti</span> nāma. <span class="bld">Ṭhānaṃ</span> vuccati kāraṇaṃ, tasmā yāya dussīlyacetanāya tāni mālādhāraṇādīni mahājano karoti, tato paṭiviratāti attho. <span class="bld">Uccāsayanaṃ</span> vuccati pamāṇātikkantaṃ, <span class="bld">mahāsayanaṃ</span> akappiyattharaṇaṃ, tato paṭiviratāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kīvamahapphalo</span>ti kittakaṃ mahapphalo. Sesapadesupi eseva nayo. <span class="bld">Pahūtarattaratanāna</span>nti pahūtena rattasaṅkhātena ratanena samannāgatānaṃ, sakalajambudīpatalaṃ bheritalasadisaṃ <a name="P2.0328"></a> katvā kaṭippamāṇehi sattahi ratanehi pūritānanti attho. <span class="bld">Issariyādhipacca</span>nti issarabhāvena vā issariyameva vā ādhipaccaṃ, na ettha sāhasikakammantipi issariyādhipaccaṃ. <span class="bld">Rajjaṃ kāreyyā</span>ti evarūpaṃ cakkavattirajjaṃ kāreyya. <span class="bld">Aṅgāna</span>ntiādīni tesaṃ janapadānaṃ nāmāni. <span class="bld">Kalaṃ nāgghati soḷasi</span>nti ekaṃ ahorattaṃ upavutthauposathe puññaṃ soḷasabhāge katvā tato ekaṃ bhāgañca na agghati. Ekarattuposathassa soḷasiyā kalāya yaṃ vipākaphalaṃ, taṃyeva tato bahutaraṃ hotīti attho. <span class="bld">Kapaṇa</span>nti parittakaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Abrahmacariyā</span>ti aseṭṭhacariyato. <span class="bld">Rattiṃ na bhuñjeyya vikālabhojana</span>nti uposathaṃ upavasanto rattibhojanañca divāvikālabhojanañca na bhuñjeyya. <span class="bld">Mañce chamāyaṃva sayetha santhate</span>ti muṭṭhihatthapādake kappiyamañce vā sudhādiparikammakatāya bhūmiyaṃ vā tiṇapaṇṇapalālādīni santharitvā kate santhate vā sayethāti attho. <span class="bld">Etaṃ hi aṭṭhaṅgikamāhuposatha</span>nti evaṃ pāṇātipātādīni asamācarantena upavutthaṃ uposathaṃ aṭṭhahi aṅgehi samannāgatattā aṭṭhaṅgikanti vadanti. Taṃ pana upavasantena ‘‘sve uposathiko bhavissāmī’’ti ajjeva ‘‘idañca idañca kareyyāthā’’ti āhārādividhānaṃ vicāretabbaṃ. Uposathadivase pātova bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā dasasīlalakkhaṇaññuno upāsakassa vā upāsikāya vā santike vācaṃ bhinditvā <a name="M2.0200"></a> uposathaṅgāni samādātabbāni. Pāḷiṃ ajānantena pana ‘‘buddhapaññattaṃ uposathaṃ adhiṭṭhāmī’’ti adhiṭṭhātabbaṃ. Aññaṃ alabhantena attanāpi adhiṭṭhātabbaṃ, vacībhedo pana kātabboyeva<a name="V2.0193"></a>. Uposathaṃ upavasantena parūparodhapaṭisaṃyuttā kammantā na vicāretabbā, āyavayagaṇanaṃ <a name="P2.0329"></a> karontena na vītināmetabbaṃ, gehe pana āhāraṃ labhitvā niccabhattikabhikkhunā viya paribhuñjitvā vihāraṃ gantvā dhammo vā sotabbo, aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu aññataraṃ vā manasikātabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sudassanā</span>ti sundaradassanā. <span class="bld">Obhāsaya</span>nti obhāsayamānā. <span class="bld">Anupariyantī</span>ti vicaranti. <span class="bld">Yāvatā</span>ti yattakaṃ ṭhānaṃ. <span class="bld">Antalikkhagā</span>ti ākāsaṅgamā. <span class="bld">Pabhāsantī</span>ti jotanti pabhā muñcanti. <span class="bld">Disāvirocanā</span>ti sabbadisāsu virocamānā. Atha vā <span class="bld">pabhāsantī</span>ti disāhi disā obhāsanti. <span class="bld">Virocanā</span>ti virocamānā. <span class="bld">Veḷuriya</span>nti maṇīti vatvāpi iminā jātimaṇibhāvaṃ dasseti. Ekavassikaveḷuvaṇṇañhi veḷuriyaṃ jātimaṇi nāma. Taṃ sandhāyevamāha. <span class="bld">Bhaddaka</span>nti laddhakaṃ. <span class="bld">Siṅgīsuvaṇṇa</span>nti gosiṅgasadisaṃ hutvā uppannattā evaṃ nāmakaṃ suvaṇṇaṃ. <span class="bld">Kañcana</span>nti pabbateyyaṃ pabbate jātasuvaṇṇaṃ. <span class="bld">Jātarūpa</span>nti satthuvaṇṇasuvaṇṇaṃ. <span class="bld">Haṭaka</span>nti kipillikāhi nīhaṭasuvaṇṇaṃ. <span class="bld">Nānubhavantī</span>ti na pāpuṇanti. <span class="bld">Candappabhā</span>ti sāmiatthe paccattaṃ, candappabhāyāti attho. <span class="bld">Upavassuposatha</span>nti upavasitvā uposathaṃ. <span class="bld">Sukhudrayānī</span>ti sukhaphalāni sukhavedanīyāni. <span class="bld">Saggamupenti ṭhāna</span>nti saggasaṅkhātaṃ ṭhānaṃ upagacchanti, kenaci aninditā hutvā devaloke uppajjantīti attho. Sesamettha yaṃ antarantarā na vuttaṃ, taṃ vuttānusāreneva veditabbanti.</p>
- <p class="centered">Mahāvaggo dutiyo.</p>
- <a name="an3_2_3"></a>
- <p class="chapter">(8) 3. Ānandavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Channasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para72"></a><a name="para72_an3"></a><span class="paranum">72</span>. Tatiyassa <a name="V2.0194"></a><a name="P2.0330"></a> paṭhame <span class="bld">channo</span>ti evaṃnāmako channaparibbājako. <span class="bld">Tumhepi</span>, <span class="bld">āvuso</span>ti, āvuso, yathā mayaṃ rāgādīnaṃ pahānaṃ paññāpema, kiṃ evaṃ tumhepi paññāpethāti pucchati. Tato thero ‘‘ayaṃ paribbājako amhe rāgādīnaṃ pahānaṃ paññāpemāti vadati, natthi panetaṃ <a name="M2.0201"></a> bāhirasamaye’’ti taṃ paṭikkhipanto <span class="bld">mayaṃ kho, āvuso</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">kho</span>ti avadhāraṇatthe nipāto, mayameva paññāpemāti attho. Tato paribbājako cintesi ‘‘ayaṃ thero bāhirasamayaṃ luñcitvā haranto ‘mayamevā’ti āha. Kiṃ nu kho ādīnavaṃ disvā ete etesaṃ pahānaṃ paññāpentī’’ti. Atha theraṃ pucchanto <span class="bld">kiṃ pana tumhe</span>tiādimāha. Thero tassa byākaronto <span class="bld">ratto kho</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">attattha</span>nti diṭṭhadhammikasamparāyikaṃ lokiyalokuttaraṃ attano atthaṃ. Paratthaubhayatthesupi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Andhakaraṇo</span>tiādīsu yassa rāgo uppajjati, taṃ yathābhūtadassananivāraṇena andhaṃ karotīti andhakaraṇo. Paññācakkhuṃ na karotīti <span class="bld">acakkhukaraṇo</span>. Ñāṇaṃ na karotīti <span class="bld">aññāṇakaraṇo</span>. Kammassakatapaññā jhānapaññā vipassanāpaññāti imā tisso paññā appavattikaraṇena nirodhetīti <span class="bld">paññānirodhiko</span>. Aniṭṭhaphaladāyakattā dukkhasaṅkhātassa vighātasseva pakkhe vattatīti <span class="bld">vighātapakkhiko</span>. Kilesanibbānaṃ na saṃvattetīti <span class="bld">anibbānasaṃvattaniko. Alañca panāvuso ānanda, appamādāyā</span>ti, āvuso ānanda, sace evarūpā paṭipadā atthi, alaṃ tumhākaṃ appamādāya yuttaṃ anucchavikaṃ, appamādaṃ karotha, āvusoti therassa vacanaṃ anumoditvā pakkāmi. Imasmiṃ sutte ariyamaggo lokuttaramissako kathito. Sesamettha <a name="P2.0331"></a> uttānatthamevāti.</p>
- <p class="subhead">2. Ājīvakasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para73"></a><a name="para73_an3"></a><span class="paranum">73</span>. Dutiye <a name="V2.0195"></a> <span class="bld">tena hi gahapatī</span>ti thero kira cintesi – ‘‘ayaṃ idha āgacchanto na aññātukāmo hutvā āgami, pariggaṇhanatthaṃ pana āgato. Iminā pucchitapañhaṃ imināva kathāpessāmī’’ti. Iti taṃyeva kathaṃ kathāpetukāmo <span class="bld">tena hī</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">tena hī</span>ti kāraṇāpadeso. Yasmā tvaṃ evaṃ pucchasi, tasmā taññevettha paṭipucchāmīti. <span class="bld">Kesaṃ no</span>ti katamesaṃ nu. <span class="bld">Sadhammukkaṃsanā</span>ti attano laddhiyā ukkhipitvā ṭhapanā. <span class="bld">Paradhammāpasādanā</span>ti paresaṃ laddhiyā ghaṭṭanā vambhanā avakkhipanā. <span class="bld">Āyataneva dhammadesanā</span>ti kāraṇasmiṃyeva dhammadesanā. <span class="bld">Attho ca vutto</span>ti mayā pucchitapañhāya attho ca pakāsito<a name="M2.0202"></a>. <span class="bld">Attā ca anupanīto</span>ti amhe evarūpāti evaṃ attā ca na upanīto. Nupanītotipi pāṭho.</p>
- <p class="subhead">3. Mahānāmasakkasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para74"></a><a name="para74_an3"></a><span class="paranum">74</span>. Tatiye <span class="bld">gilānā vuṭṭhito</span>ti gilāno hutvā vuṭṭhito. <span class="bld">Gelaññā</span>ti gilānabhāvato. <span class="bld">Upasaṅkamī</span>ti bhuttapātarāso mālāgandhādīni ādāya mahāparivāraparivuto upasaṅkami. <span class="bld">Bāhāyaṃ gahetvā</span>ti na bāhāyaṃ gahetvā ākaḍḍhi, nisinnāsanato vuṭṭhāya tassa santikaṃ gantvā dakkhiṇabāhāyaṃ aṅguṭṭhakena saññaṃ datvā ekamantaṃ apanesīti veditabbo. Athassa ‘‘sekhampi kho, mahānāma, sīla’’ntiādinā nayena sattannaṃ sekhānaṃ sīlañca samādhiñca paññañca kathetvā upari arahattaphalavasena asekhā sīlasamādhipaññāyo kathento – ‘‘sekhasamādhito sekhaṃ vipassanāñāṇaṃ asekhañca phalañāṇaṃ pacchā, sekhavipassanāñāṇato ca asekhaphalasamādhi pacchā uppajjatī’’ti dīpesi. Yāni pana sampayuttāni samādhiñāṇāni, tesaṃ apacchā apure uppatti veditabbāti.</p>
- <p class="subhead">4. Nigaṇṭhasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para75"></a><a name="para75_an3"></a><span class="paranum">75</span>. Catutthe <a name="P2.0332"></a> <span class="bld">kūṭāgārasālāya</span>nti dve kaṇṇikā gahetvā haṃsavaṭṭakacchannena katāya gandhakuṭiyā. <span class="bld">Aparisesaṃ ñāṇadassanaṃ paṭijānātī</span>ti appamattakampi asesetvā sabbaṃ ñāṇadassanaṃ paṭijānāti. <span class="bld">Satataṃ samita</span>nti sabbakālaṃ nirantaraṃ. <span class="bld">Ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhita</span>nti sabbaññutaññāṇaṃ <a name="V2.0196"></a> mayhaṃ upaṭṭhitamevāti dasseti. <span class="bld">Purāṇānaṃ kammāna</span>nti āyūhitakammānaṃ. <span class="bld">Tapasā byantībhāva</span>nti dukkaratapena vigatantakaraṇaṃ. <span class="bld">Navānaṃ kammāna</span>nti idāni āyūhitabbakammānaṃ. <span class="bld">Akaraṇā</span>ti anāyūhanena. <span class="bld">Setughāta</span>nti padaghātaṃ paccayaghātaṃ katheti. <span class="bld">Kammakkhayā dukkhakkhayo</span>ti kammavaṭṭakkhayena dukkhakkhayo. <span class="bld">Dukkhakkhayā vedanākkhayo</span>ti dukkhavaṭṭakkhayena vedanākkhayo. Dukkhavaṭṭasmiñhi khīṇe vedanāvaṭṭampi khīṇameva hoti. <span class="bld">Vedanākkhayā sabbaṃ dukkhaṃ nijjiṇṇaṃ bhavissatī</span>ti vedanākkhayena pana sakalavaṭṭadukkhaṃ nijjiṇṇameva bhavissati. <span class="bld">Sandiṭṭhikāyā</span>ti sāmaṃ passitabbāya paccakkhāya. <span class="bld">Nijjarāya visuddhiyā</span>ti <a name="M2.0203"></a> kilesajīraṇakapaṭipadāya kilese vā nijjīraṇato nijjarāya sattānaṃ visuddhiyā. <span class="bld">Samatikkamo hotī</span>ti sakalassa vaṭṭadukkhassa atikkamo hoti. <span class="bld">Idha, bhante, bhagavā kimāhā</span>ti, bhante, bhagavā imāya paṭipattiyā kimāha, kiṃ etaṃyeva kilesanijjīraṇakapaṭipadaṃ paññapeti, udāhu aññanti pucchati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jānatā</span>ti anāvaraṇañāṇena jānantena. <span class="bld">Passatā</span>ti <a name="P2.0333"></a> samantacakkhunā passantena. <span class="bld">Visuddhiyā</span>ti visuddhisampāpanatthāya. <span class="bld">Samatikkamāyā</span>ti samatikkamanatthāya. <span class="bld">Atthaṅgamāyā</span>ti atthaṃ gamanatthāya. <span class="bld">Ñāyassa adhigamāyā</span>ti saha vipassanāya maggassa adhigamanatthāya. <span class="bld">Nibbānassa sacchikiriyāyā</span>ti apaccayanibbānassa sacchikaraṇatthāya. <span class="bld">Navañca kammaṃ na karotī</span>ti navaṃ kammaṃ nāyūhati. <span class="bld">Purāṇañca kamma</span>nti pubbe āyūhitakammaṃ. <span class="bld">Phussa phussa byantī karotī</span>ti phusitvā phusitvā vigatantaṃ karoti, vipākaphassaṃ phusitvā phusitvā taṃ kammaṃ khepetīti attho. <span class="bld">Sandiṭṭhikā</span>ti sāmaṃ passitabbā. <span class="bld">Akālikā</span>ti na kālantare kiccakārikā. <span class="bld">Ehipassikā</span>ti ‘‘ehi passā’’ti evaṃ dassetuṃ yuttā. <span class="bld">Opaneyyikā</span>ti upanaye yuttā allīyitabbayuttā. <span class="bld">Paccattaṃ veditabbā viññūhī</span>ti paṇḍitehi attano attano santāneyeva jānitabbā, bālehi pana dujjānā. Iti sīlavasena dve maggā, dve ca phalāni kathitāni. Sotāpannasakadāgāmino hi sīlesu paripūrakārinoti. <span class="bld">Vivicceva kāmehī</span>tiādikāya pana samādhisampadāya tayo maggā, tīṇi ca phalāni kathitāni. Anāgāmī ariyasāvako hi samādhimhi paripūrakārīti vutto. <span class="bld">Āsavānaṃ khayā</span>tiādīhi arahattaphalaṃ kathitaṃ. Keci pana sīlasamādhayopi arahattaphalasampayuttāva idha adhippetā. Ekekassa pana vasena paṭipattidassanatthaṃ visuṃ visuṃ tanti āropitāti.</p>
- <p class="subhead">5. Nivesakasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para76"></a><a name="para76_an3"></a><span class="paranum">76</span>. Pañcame <a name="V2.0197"></a> <span class="bld">amaccā</span>ti suhajjā. <span class="bld">Ñātī</span>ti sassusasurapakkhikā. <span class="bld">Sālohitā</span>ti samānalohitā bhātibhaginiādayo. <span class="bld">Aveccappasāde</span>ti guṇe avecca jānitvā uppanne acalappasāde. <span class="bld">Aññathatta</span>nti bhāvaññathattaṃ<a name="M2.0204"></a>. <span class="bld">Pathavīdhātuyā</span>tiādīsu vīsatiyā koṭṭhāsesu thaddhākārabhūtāya <a name="P2.0334"></a> pathavīdhātuyā, dvādasasu koṭṭhāsesu yūsagatāya ābandhanabhūtāya āpodhātuyā, catūsu koṭṭhāsesu paripācanabhūtāya tejodhātuyā, chasu koṭṭhāsesu vitthambhanabhūtāya vāyodhātuyā siyā aññathattaṃ. <span class="bld">Na tvevā</span>ti imesaṃ hi catunnaṃ mahābhūtānaṃ aññamaññabhāvūpagamanena siyā aññathattaṃ, ariyasāvakassa pana na tveva siyāti dasseti. Ettha ca <span class="bld">aññathatta</span>nti pasādaññathattañca gatiaññathattañca. Tañhi tassa na hoti, bhāvaññathattaṃ pana hoti. Ariyasāvako hi manusso hutvā devopi hoti brahmāpi. Pasādo panassa bhavantarepi na vigacchati, na ca apāyagatisaṅkhātaṃ gatiaññathattaṃ pāpuṇāti. Satthāpi tadeva dassento <span class="bld">tatridaṃ aññathatta</span>ntiādimāha. Sesamettha uttānatthamevāti.</p>
- <p class="subhead">6. Paṭhamabhavasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para77"></a><a name="para77_an3"></a><span class="paranum">77</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">kāmadhātuvepakka</span>nti kāmadhātuyā vipaccanakaṃ. <span class="bld">Kāmabhavo</span>ti kāmadhātuyaṃ upapattibhavo. <span class="bld">Kammaṃ khetta</span>nti kusalākusalakammaṃ viruhanaṭṭhānaṭṭhena khettaṃ. <span class="bld">Viññāṇaṃ bīja</span>nti sahajātaṃ abhisaṅkhāraviññāṇaṃ viruhanaṭṭhena bījaṃ. <span class="bld">Taṇhā sneho</span>ti paggaṇhanānubrūhanavasena taṇhā udakaṃ nāma. <span class="bld">Avijjānīvaraṇāna</span>nti avijjāya āvaritānaṃ. <span class="bld">Taṇhāsaṃyojanāna</span>nti taṇhābandhanena baddhānaṃ. <span class="bld">Hīnāya dhātuyā</span>ti kāmadhātuyā. <span class="bld">Viññāṇaṃ patiṭṭhita</span>nti abhisaṅkhāraviññāṇaṃ patiṭṭhitaṃ. <span class="bld">Majjhimāya dhātuyā</span>ti rūpadhātuyā. <span class="bld">Paṇītāya dhātuyā</span>ti arūpadhātuyā. Sesamettha uttānatthamevāti.</p>
- <p class="subhead">7. Dutiyabhavasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para78"></a><a name="para78_an3"></a><span class="paranum">78</span>. Sattame <span class="bld">cetanā</span>ti kammacetanā. <span class="bld">Patthanā</span>pi kammapatthanāva. Sesaṃ purimasadisamevāti.</p>
- <p class="subhead">8. Sīlabbatasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para79"></a><a name="para79_an3"></a><span class="paranum">79</span>. Aṭṭhame <a name="V2.0198"></a><a name="P2.0335"></a> <span class="bld">sīlabbata</span>nti sīlañceva vatañca. <span class="bld">Jīvita</span>nti dukkarakārikānuyogo. <span class="bld">Brahmacariya</span>nti brahmacariyavāso. <span class="bld">Upaṭṭhānasāra</span>nti upaṭṭhānena sāraṃ<a name="M2.0205"></a>, ‘‘idaṃ varaṃ idaṃ niṭṭhā’’ti evaṃ upaṭṭhitanti attho. <span class="bld">Saphala</span>nti saudrayaṃ savaḍḍhikaṃ hotīti pucchati. <span class="bld">Na khvettha, bhante, ekaṃsenā</span>ti, bhante, na kho ettha ekaṃsena byākātabbanti attho. <span class="bld">Upaṭṭhānasāraṃ sevato</span>ti idaṃ sāraṃ varaṃ niṭṭhāti evaṃ upaṭṭhitaṃ sevamānassa. <span class="bld">Aphala</span>nti iṭṭhaphalena aphalaṃ. Ettāvatā kammavādikiriyavādīnaṃ pabbajjaṃ ṭhapetvā seso sabbopi bāhirakasamayo gahito hoti. <span class="bld">Saphala</span>nti iṭṭhaphalena saphalaṃ saudrayaṃ. Ettāvatā imaṃ sāsanaṃ ādiṃ katvā sabbāpi kammavādikiriyavādīnaṃ pabbajjā gahitā. <span class="bld">Na ca panassa sulabharūpo samasamo paññāyā</span>ti evaṃ sekkhabhūmiyaṃ ṭhatvā pañhaṃ kathento assa ānandassa paññāya samasamo na sulabhoti dasseti. Imasmiṃ sutte sekkhabhūmi nāma kathitāti.</p>
- <p class="subhead">9. Gandhajātasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para80"></a><a name="para80_an3"></a><span class="paranum">80</span>. Navame <span class="bld">etadavocā</span>ti pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto dasabalassa vattaṃ dassetvā attano divāvihāraṭṭhānaṃ gantvā ‘‘imasmiṃ loke mūlagandho nāma atthi, sāragandho nāma atthi, pupphagandho nāma atthi. Ime pana tayopi gandhā anuvātaṃyeva gacchanti, na paṭivātaṃ. Atthi nu kho kiñci, yassa paṭivātampi gandho gacchatī’’ti cintetvā aṭṭhannaṃ varānaṃ gahaṇakāleyeva kaṅkhuppattisamaye upasaṅkamanavarassa gahitattā takkhaṇaṃyeva divāṭṭhānato vuṭṭhāya satthu santikaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ nisinno uppannāya kaṅkhāya vinodanatthaṃ etaṃ ‘‘tīṇimāni, bhante’’tiādivacanaṃ avoca. Tattha <span class="bld">gandhajātānī</span>ti gandhajātiyo. <span class="bld">Mūlagandho</span>ti <a name="P2.0336"></a> mūlavatthuko gandho, gandhasampannaṃ vā mūlameva mūlagandho. Tassa hi gandho anuvātaṃ gacchati. Gandhassa pana gandho nāma natthi. <span class="bld">Sāragandhapupphagandhesu</span>pi eseva nayo. <span class="bld">Atthānanda, kiñci gandhajāta</span>nti ettha saraṇagamanādayo guṇavaṇṇabhāsanavasena disāgāmitāya gandhasadisattā gandhā, tesaṃ vatthubhūto puggalo gandhajātaṃ nāma. <span class="bld">Gandho gacchatī</span>ti vaṇṇabhāsanavasena gacchati. <span class="bld">Sīlavā</span>ti pañcasīlena vā dasasīlena vā sīlavā. <span class="bld">Kalyāṇadhammo</span>ti teneva sīladhammena kalyāṇadhammo sundaradhammo. <span class="bld">Vigatamalamaccherenā</span>tiādīnaṃ <a name="V2.0199"></a> attho visuddhimagge (visuddhi. 1.160) vitthāritova. <span class="bld">Disāsū</span>ti catūsu disāsu catūsu anudisāsu<a name="M2.0206"></a>. <span class="bld">Samaṇabrāhmaṇā</span>ti samitapāpabāhitapāpā samaṇabrāhmaṇā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na pupphagandho paṭivātametī</span>ti vassikapupphādīnaṃ gandho paṭivātaṃ na gacchati. <span class="bld">Na candanaṃ tagaramallikā vā</span>ti candanatagaramallikānampi gandho paṭivātaṃ na gacchatīti attho. Devalokepi phuṭasumanā nāma hoti, tassā pupphitadivase gandho yojanasataṃ ajjhottharati. Sopi paṭivātaṃ vidatthimattampi ratanamattampi gantuṃ na sakkotīti vadanti. <span class="bld">Satañca gandho paṭivātametī</span>ti satañca paṇḍitānaṃ buddhapaccekabuddhabuddhaputtānaṃ sīlādiguṇagandho paṭivātaṃ gacchati. <span class="bld">Sabbā disā sappuriso pavāyatī</span>ti sappuriso paṇḍito sīlādiguṇagandhena sabbā disā pavāyati, sabbā disā gandhena avattharatīti attho.</p>
- <p class="subhead">10. Cūḷanikāsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para81"></a><a name="para81_an3"></a><span class="paranum">81</span>. Dasamassa duvidho nikkhepo atthuppattikopi pucchāvasikopi. Kataraatthuppattiyaṃ kassa pucchāya kathitanti ce? Aruṇavatisuttantaatthuppattiyaṃ (saṃ. ni. 1.185 ādayo) ānandattherassa pucchāya kathitaṃ. Aruṇavatisuttanto kena kathitoti? Dvīhi <a name="P2.0337"></a> buddhehi kathito sikhinā ca bhagavatā amhākañca satthārā. Imasmā hi kappā ekatiṃsakappamatthake aruṇavatinagare aruṇavato rañño pabhāvatiyā nāma mahesiyā kucchismiṃ nibbattitvā paripakke ñāṇe mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā sikhī bhagavā bodhimaṇḍe sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhitvā pavattitavaradhammacakko aruṇavatiṃ nissāya viharanto ekadivasaṃ pātova sarīrappaṭijagganaṃ katvā mahābhikkhusaṅghaparivāro ‘‘aruṇavatiṃ piṇḍāya pavisissāmī’’ti nikkhamitvā vihāradvārakoṭṭhakasamīpe ṭhito abhibhuṃ nāma aggasāvakaṃ āmantesi – ‘‘atippago kho, bhikkhu, aruṇavatiṃ piṇḍāya pavisituṃ, yena aññataro brahmaloko tenupasaṅkamissāmā’’ti. Yathāha –</p>
- <p class="indent">‘‘Atha kho, bhikkhave, sikhī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho abhibhuṃ bhikkhuṃ āmantesi – ‘āyāma, brāhmaṇa, yena aññataro brahmaloko <a name="M2.0207"></a> tenupasaṅkamissāma, na tāva bhattakālo bhavissatī’ti. ‘Evaṃ, bhante’ti kho, bhikkhave, abhibhū bhikkhu sikhissa <a name="V2.0200"></a> bhagavato arahato sammāsambuddhassa paccassosi. Atha kho, bhikkhave, sikhī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho abhibhū ca bhikkhu yena aññataro brahmaloko tenupasaṅkamiṃsū’’ti (saṃ. ni. 1.185).</p>
- <p class="bodytext">Tattha mahābrahmā sammāsambuddhaṃ disvā attamano paccuggamanaṃ katvā brahmāsanaṃ paññāpetvā adāsi, therassāpi anucchavikaṃ āsanaṃ paññāpayiṃsu. Nisīdi bhagavā paññatte āsane, theropi attano paññattāsane nisīdi. Mahābrahmāpi dasabalaṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi.</p>
- <p class="bodytext">Atha kho, bhikkhave, sikhī bhagavā abhibhuṃ bhikkhuṃ āmantesi – ‘‘paṭibhātu taṃ, brāhmaṇa, brahmuno ca brahmaparisāya ca brahmapārisajjānañca dhammīkathāti. ‘Evaṃ, bhante’ti kho, bhikkhave, abhibhū bhikkhu sikhissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa paṭissuṇitvā brahmuno ca brahmaparisāya ca brahmapārisajjānañca dhammiṃ kathaṃ kathesi. There dhammaṃ kathente brahmagaṇā ujjhāyiṃsu <a name="P2.0338"></a> – ‘‘cirassañca mayaṃ satthu brahmalokāgamanaṃ labhimha, ayañca bhikkhu ṭhapetvā satthāraṃ sayaṃ dhammakathaṃ ārabhī’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Satthā tesaṃ anattamanabhāvaṃ ñatvā abhibhuṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘‘ujjhāyanti kho te, brāhmaṇa, brahmā ca brahmaparisā ca brahmapārisajjā ca. Tena hi tvaṃ – brāhmaṇa, bhiyyosomattāya saṃvejehī’’ti. Thero satthu vacanaṃ sampaṭicchitvā anekavihitaṃ iddhivikubbanaṃ katvā sahassilokadhātuṃ sarena viññāpento ‘‘ārambhatha nikkamathā’’ti (saṃ. ni. 1.185) gāthādvayaṃ abhāsi. Kiṃ pana katvā thero sahassilokadhātuṃ viññāpesīti? Nīlakasiṇaṃ tāva samāpajjitvā sabbattha andhakāraṃ phari, tato ‘‘kimidaṃ andhakāra’’nti sattānaṃ ābhoge uppanne ālokaṃ dassesi. ‘‘Kiṃ āloko aya’’nti vicinantānaṃ attānaṃ dassesi, sahassacakkavāḷe devamanussā añjaliṃ paggaṇhitvā paggaṇhitvā theraṃyeva namassamānā aṭṭhaṃsu. Thero ‘‘mahājano mayhaṃ dhammaṃ desentassa saraṃ suṇātū’’ti imā <a name="M2.0208"></a> gāthā abhāsi. Sabbe osaṭāya parisāya majjhe nisīditvā dhammaṃ desentassa viya saddaṃ assosuṃ. Atthopi nesaṃ pākaṭo ahosi.</p>
- <p class="bodytext">Atha kho bhagavā saddhiṃ therena aruṇavatiṃ paccāgantvā piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto <a name="V2.0201"></a> bhikkhusaṅghaṃ pucchi – ‘‘assuttha no tumhe, bhikkhave, abhibhussa bhikkhuno brahmaloke ṭhitassa gāthāyo bhāsamānassā’’ti. Te ‘‘āma, bhante’’ti paṭijānitvā sutabhāvaṃ āvikarontā tadeva gāthādvayaṃ udāhariṃsu. Satthā ‘‘sādhu sādhū’’ti sādhukāraṃ datvā desanaṃ niṭṭhapesi. Evaṃ tāva idaṃ suttaṃ ito ekatiṃsakappamatthake sikhinā bhagavatā kathitaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Amhākaṃ pana bhagavā sabbaññutaṃ patto pavattitavaradhammacakko sāvatthiṃ upanissāya jetavane viharanto jeṭṭhamūlamāsapuṇṇamadivase bhikkhū āmantetvā imaṃ aruṇavatisuttaṃ <a name="P2.0339"></a> paṭṭhapesi. Ānandatthero bījaniṃ gahetvā bījayamāno ṭhitakova ādito paṭṭhāya yāva pariyosānā ekabyañjanampi ahāpetvā sakalasuttaṃ uggaṇhi. So punadivase piṇḍapātapaṭikkanto dasabalassa vattaṃ dassetvā attano divāvihāraṭṭhānaṃ gantvā saddhivihārikantevāsikesu vattaṃ dassetvā pakkantesu hiyyo kathitaṃ aruṇavatisuttaṃ āvajjento nisīdi. Athassa sabbaṃ suttaṃ vibhūtaṃ upaṭṭhāsi. So cintesi – ‘‘sikhissa bhagavato aggasāvako brahmaloke ṭhatvā cakkavāḷasahasse andhakāraṃ vidhametvā sarīrobhāsaṃ dassetvā attano saddaṃ sāvento dhammakathaṃ kathesīti hiyyo satthārā kathitaṃ, sāvakassa tāva visayo evarūpo, dasa pāramiyo pūretvā sabbaññutaṃ patto pana sammāsambuddho kittakaṃ ṭhānaṃ sarena viññāpeyyā’’ti. So evaṃ uppannāya vimatiyā vinodanatthaṃ taṅkhaṇeyeva bhagavantaṃ upasaṅkamitvā tamatthaṃ pucchi. Etamatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">atha kho āyasmā ānando</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sammukhā</span>ti sammukhībhūtena mayā etaṃ sutaṃ, na anussavena, na dūtaparamparāyāti iminā adhippāyena evamāha. <span class="bld">Kīvatakaṃ pahoti sarena viññāpetu</span>nti kittakaṃ ṭhānaṃ sarīrobhāsena vihatandhakāraṃ katvā sarena viññāpetuṃ sakkoti. <span class="bld">Sāvako so, ānanda, appameyyā tathāgatā</span>ti <a name="M2.0209"></a> idaṃ bhagavā iminā adhippāyenāha – ānanda, tvaṃ kiṃ vadesi, so padesañāṇe ṭhito sāvako. Tathāgatā pana dasa pāramiyo pūretvā sabbaññutaññāṇaṃ pattā appameyyā. So tvaṃ nakhasikhāya paṃsuṃ gahetvā mahāpathavipaṃsunā saddhiṃ upamento viya kiṃ nāmetaṃ vadesi. Añño hi sāvakānaṃ visayo, añño buddhānaṃ. Añño sāvakānaṃ gocaro, añño buddhānaṃ. Aññaṃ sāvakānaṃ balaṃ, aññaṃ buddhānanti. Iti bhagavā iminā adhippāyena appameyyabhāvaṃ vatvā tuṇhī ahosi.</p>
- <p class="bodytext">Thero <a name="V2.0202"></a><a name="P2.0340"></a> dutiyampi pucchi. Satthā, ‘‘ānanda, tvaṃ tāḷacchiddaṃ gahetvā anantākāsena upamento viya, cātakasakuṇaṃ gahetvā diyaḍḍhayojanasatikena supaṇṇarājena upamento viya, hatthisoṇḍāya udakaṃ gahetvā mahāgaṅgāya upamento viya, caturatanike āvāṭe udakaṃ gahetvā sattahi sarehi upamento viya, nāḷikodanamattalābhiṃ manussaṃ gahetvā cakkavattiraññā upamento viya, paṃsupisācakaṃ gahetvā sakkena devaraññā upamento viya, khajjopanakappabhaṃ gahetvā sūriyappabhāya upamento viya kiṃ nāmetaṃ vadesīti dīpento dutiyampi appameyyabhāvameva vatvā tuṇhī ahosi. Tato thero cintesi – ‘‘satthā mayā pucchito na tāva kathesi, handa naṃ yāvatatiyaṃ yācitvā buddhasīhanādaṃ nadāpessāmī’’ti. So tatiyampi yāci. Taṃ dassetuṃ <span class="bld">tatiyampi kho</span>tiādi vuttaṃ. Athassa bhagavā byākaronto <span class="bld">sutā te ānandā</span>tiādimāha. Thero cintesi – ‘‘satthā me ‘sutā te, ānanda, sahassī cūḷanikā lokadhātū’ti ettakameva vatvā tuṇhī jāto, idāni buddhasīhanādaṃ nadissatī’’ti so satthāraṃ yācanto <span class="bld">etassa bhagavā kālo</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext">Bhagavāpissa vitthārakathaṃ kathetuṃ <span class="bld">tena hānandā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">yāvatā</span>ti yattakaṃ ṭhānaṃ. <span class="bld">Candimasūriyā</span>ti candimā ca sūriyo ca. <span class="bld">Pariharantī</span>ti vicaranti. <span class="bld">Disā bhantī</span>ti sabbadisā obhāsanti. <span class="bld">Virocanā</span>ti virocamānā. Ettāvatā ekacakkavāḷaṃ paricchinditvā dassitaṃ hoti. Idāni taṃ sahassaguṇaṃ katvā dassento <span class="bld">tāva sahassadhā loko</span>ti āha. <span class="bld">Tasmiṃ sahassadhā loke</span>ti tasmiṃ sahassacakkavāḷe. <span class="bld">Sahassaṃ cātumahārājikāna</span>nti <a name="M2.0210"></a> sahassaṃ cātumahārājikānaṃ devalokānaṃ. Yasmā pana ekekasmiṃ cakkavāḷe cattāro cattāro mahārājāno<a name="P2.0341"></a>, tasmā <span class="bld">cattāri mahārājasahassānī</span>ti vuttaṃ. Iminā upāyena sabbattha attho veditabbo. <span class="bld">Cūḷanikā</span>ti khuddikā. Ayaṃ sāvakānaṃ visayo. Kasmā panesā ānītāti? Majjhimikāya lokadhātuyā paricchedadassanatthaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yāvatā</span>ti yattakā. <span class="bld">Tāva sahassadhā</span>ti tāva sahassabhāgena. <span class="bld">Dvisahassī majjhimikā lokadhātū</span>ti ayaṃ sahassacakkavāḷāni sahassabhāgena gaṇetvā dasasatasahassacakkavāḷaparimāṇā dvisahassī majjhimikā nāma lokadhātu. Ayaṃ sāvakānaṃ avisayo, buddhānameva visayo. Ettakepi hi ṭhāne tathāgatā andhakāraṃ vidhametvā sarīrobhāsaṃ dassetvā sarena viññāpetuṃ sakkontīti dīpeti. Ettakena buddhānaṃ jātikkhettaṃ nāma dassitaṃ. Bodhisattānañhi pacchimabhave <a name="V2.0203"></a> devalokato cavitvā mātukucchiyaṃ paṭisandhiggahaṇadivase ca kucchito nikkhamanadivase ca mahābhinikkhamanadivase ca sambodhidhammacakkappavattanaāyusaṅkhāravossajjanaparinibbānadivasesu ca ettakaṃ ṭhānaṃ kampati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tisahassī mahāsahassī</span>ti sahassito paṭṭhāya tatiyāti tisahassī, sahassaṃ sahassadhā katvā gaṇitaṃ majjhimikaṃ sahassadhā katvā gaṇitattā mahantehi sahassehi gaṇitāti mahāsahassī. Ettāvatā koṭisatasahassacakkavāḷaparimāṇo loko dassito hoti. Bhagavā ākaṅkhamāno ettake ṭhāne andhakāraṃ vidhametvā sarīrobhāsaṃ dassetvā sarena viññāpeyyāti. Gaṇakaputtatissatthero pana evamāha – ‘‘na tisahassimahāsahassilokadhātuyā evaṃ parimāṇaṃ. Idañhi ācariyānaṃ sajjhāyamuḷhakaṃ vācāya parihīnaṭṭhānaṃ, dasakoṭisatasahassacakkavāḷaparimāṇaṃ pana ṭhānaṃ tisahassimahāsahassilokadhātu nāmā’’ti. Ettāvatā hi bhagavatā āṇākkhettaṃ nāma dassitaṃ. Etasmiñhi <a name="P2.0342"></a> antare āṭānāṭiyaparittaisigiliparittadhajaggaparittabojjhaṅgaparittakhandhaparitta- moraparittamettaparittaratanaparittānaṃ āṇā pharati. <span class="bld">Yāvatā pana ākaṅkheyyā</span>ti yattakaṃ ṭhānaṃ iccheyya, iminā visayakkhettaṃ <a name="M2.0211"></a> dasseti. Buddhānañhi visayakkhettassa pamāṇaparicchedo nāma natthi, natthikabhāve cassa imaṃ opammaṃ āharanti – koṭisatasahassacakkavāḷamhi yāva brahmalokā sāsapehi pūretvā sace koci puratthimāya disāya ekacakkavāḷe ekaṃ sāsapaṃ pakkhipanto āgaccheyya, sabbepi te sāsapā parikkhayaṃ gaccheyyuṃ, na tveva puratthimāya disāya cakkavāḷāni. Dakkhiṇādīsupi eseva nayo. Tattha buddhānaṃ avisayo nāma natthi.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ vutte thero cintesi – ‘‘satthā evamāha – ‘ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato tisahassimahāsahassilokadhātuṃ sarena viññāpeyya, yāvatā pana ākaṅkheyyā’ti. Visamo kho panāyaṃ loko, anantāni cakkavāḷāni, ekasmiṃ ṭhāne sūriyo uggato hoti, ekasmiṃ ṭhāne majjhe ṭhito, ekasmiṃ ṭhāne atthaṅgato. Ekasmiṃ ṭhāne paṭhamayāmo hoti, ekasmiṃ ṭhāne majjhimayāmo, ekasmiṃ ṭhāne pacchimayāmo. Sattāpi kammappasutā, khiḍḍāpasutā, āhārappasutāti evaṃ tehi tehi kāraṇehi vikkhittā ca pamattā ca honti. Kathaṃ nu kho te satthā sarena viññāpeyyā’’ti. So evaṃ cintetvā vimaticchedanatthaṃ tathāgataṃ pucchanto <span class="bld">yathā kathaṃ panā</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext">Athassa <a name="V2.0204"></a> satthā byākaronto <span class="bld">idhānanda, tathāgato</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">obhāsena phareyyā</span>ti sarīrobhāsena phareyya. Pharamāno panesa kiṃ kareyyāti? Yasmiṃ ṭhāne sūriyo paññāyati, tattha naṃ attano ānubhāvena atthaṃ gameyya. Yattha pana na paññāyati, tattha naṃ uṭṭhāpetvā majjhe ṭhapeyya<a name="P2.0343"></a>. Tato yattha sūriyo paññāyati, tattha manussā ‘‘adhunāva sūriyo paññāyittha, so idāneva atthaṅgamito, nāgāvaṭṭo nu kho ayaṃ, bhūtāvaṭṭayakkhāvaṭṭadevatāvaṭṭānaṃ aññataro’’ti vittakkaṃ uppādeyyuṃ. Yattha pana na paññāyati, tattha manussā ‘‘adhunāva sūriyo atthaṅgamito, svāyaṃ idāneva uṭṭhito, kiṃ nu kho ayaṃ nāgāvaṭṭabhūtāvaṭṭayakkhāvaṭṭadevatāvaṭṭānaṃ aññataro’’ti vitakkaṃ uppādeyyuṃ. Tato tesu manussesu ālokañca andhakārañca āvajjitvā ‘‘kiṃ paccayā nu kho ida’’nti pariyesamānesu satthā nīlakasiṇaṃ samāpajjitvā <a name="M2.0212"></a> bahalandhakāraṃ patthareyya. Kasmā? Tesaṃ kammādippasutānaṃ sattānaṃ santāsajananatthaṃ. Atha nesaṃ santāsaṃ āpannabhāvaṃ ñatvā odātakasiṇasamāpattiṃ samāpajjitvā paṇḍaraṃ ghanabuddharasmiṃ vissajjento candasahassasūriyasahassauṭṭhānakālo viya ekappahāreneva sabbaṃ ekālokaṃ kareyya. Tañca kho tilabījamattena kāyappadesena obhāsaṃ muñcanto. Yo hi cakkavāḷapathaviṃ dīpakapallakaṃ katvā mahāsamudde udakaṃ telaṃ katvā sineruṃ vaṭṭiṃ katvā aññasmiṃ sinerumuddhani ṭhapetvā jāleyya, so ekacakkavāḷeyeva ālokaṃ kareyya. Tato paraṃ vidatthimpi obhāsetuṃ na sakkuṇeyya. Tathāgato pana tilaphalappamāṇena sarīrappadesena obhāsaṃ muñcitvā tisahassimahāsahassilokadhātuṃ ekobhāsaṃ kareyya tato vā pana bhiyyo. Evaṃ mahantā hi buddhaguṇāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ ālokaṃ sañjāneyyu</span>nti taṃ ālokaṃ disvā ‘‘yena sūriyo atthañceva gamito uṭṭhāpito ca, bahalandhakārañca vissaṭṭhaṃ, esa so puriso idāni ālokaṃ katvā ṭhito, aho acchariyapuriso’’ti añjaliṃ paggayha namassamānā nisīdeyyuṃ. <span class="bld">Saddamanussāveyyā</span>ti <a name="P2.0344"></a> dhammakathāsaddamanussāveyya. Yo hi ekaṃ cakkavāḷapabbataṃ bheriṃ katvā mahāpathaviṃ bhericammaṃ katvā sineruṃ daṇḍaṃ katvā aññasmiṃ sinerumatthake ṭhapetvā ākoṭeyya, so ekacakkavāḷeyeva taṃ saddaṃ sāveyya, parato vidatthimpi atikkāmetuṃ na sakkuṇeyya. Tathāgato pana pallaṅke vā pīṭhe vā nisīditvā tisahassimahāsahassilokadhātuṃ sarena viññāpeti, tato vā pana bhiyyo, evaṃ mahānubhāvā tathāgatāti. Iti bhagavā iminā ettakena visayakkhettameva dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Imañca <a name="V2.0205"></a> pana buddhasīhanādaṃ sutvā therassa abbhantare balavapīti uppannā, so pītivasena udānaṃ udānento <span class="bld">lābhā vata me</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">yassa me satthā evaṃmahiddhiko</span>ti yassa mayhaṃ satthā evaṃmahiddhiko, tassa mayhaṃ evaṃmahiddhikassa satthu paṭilābho lābhā ceva suladdhañcāti attho. Atha vā yvāhaṃ evarūpassa satthuno pattacīvaraṃ gahetvā vicarituṃ, pādaparikammaṃ piṭṭhiparikammaṃ kātuṃ, mukhadhovanaudakanhānodakāni dātuṃ, gandhakuṭipariveṇaṃ sammajjituṃ, uppannāya kaṅkhāya pañhaṃ pucchituṃ, madhuradhammakathañca <a name="M2.0213"></a> sotuṃ labhāmi, ete sabbepi mayhaṃ lābhā ceva suladdhañcātipi sandhāya evamāha. Ettha ca bhagavato andhakārālokasaddasavanasaṅkhātānaṃ iddhīnaṃ mahantatāya mahiddhikatā, tāsaṃyeva anupharaṇena mahānubhāvatā veditabbā. <span class="bld">Udāyī</span>ti lāḷudāyitthero. So kira pubbe upaṭṭhākatthere āghātaṃ bandhitvā carati. Tasmā idāni okāsaṃ labhitvā imasmiṃ buddhasīhanādapariyosāne jalamānaṃ dīpasikhaṃ nibbāpento viya carantassa goṇassa tuṇḍe pahāraṃ dento viya bhattabharitaṃ <a name="P2.0345"></a> pātiṃ avakujjanto viya therassa pasādabhaṅgaṃ karonto evamāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ vutte bhagavā</span>ti evaṃ udāyittherena vutte bhagavā yathā nāma papātataṭe ṭhatvā pavedhamānaṃ purisaṃ ekamante ṭhito hitesī puriso ‘‘ito ehi ito ehī’’ti punappunaṃ vadeyya, evamevaṃ udāyittheraṃ tasmā vacanā nivārento <span class="bld">mā hevaṃ udāyi, mā hevaṃ udāyī</span>ti āha. Tattha <span class="bld">hī</span>ti nipātamattaṃ, mā evaṃ avacāti attho. <span class="bld">Mahārajja</span>nti cakkavattirajjaṃ. Nanu ca satthā ekassa sāvakassa dhammadesanāya uppannapasādassa mahānisaṃsaṃ aparicchinnaṃ akāsi, so kasmā imassa buddhasīhanādaṃ ārabbha uppannassa pasādassa ānisaṃsaṃ paricchindatīti? Ariyasāvakassa ettakaattabhāvaparimāṇattā. Dandhapaññopi hi sotāpanno sattakkhattuṃ devesu ca manussesu ca attabhāvaṃ paṭilabhati, tenassa gatiṃ paricchindanto evamāha. <span class="bld">Diṭṭheva dhamme</span>ti imasmiṃyeva attabhāve ṭhatvā. <span class="bld">Parinibbāyissatī</span>ti appaccayaparinibbānena parinibbāyissati. Iti nibbānena kūṭaṃ gaṇhanto imaṃ sīhanādasuttaṃ niṭṭhāpesīti.</p>
- <p class="centered">Ānandavaggo tatiyo.</p>
- <a name="an3_2_4"></a>
- <p class="chapter">(9) 4. Samaṇavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Samaṇasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para82"></a><a name="para82_an3"></a><span class="paranum">82</span>. Catutthassa <a name="V2.0206"></a> paṭhame <span class="bld">samaṇiyānī</span>ti samaṇasantakāni. <span class="bld">Samaṇakaraṇīyānī</span>ti samaṇena kattabbakiccāni. <span class="bld">Adhisīlasikkhāsamādāna</span>ntiādīsu samādānaṃ vuccati gahaṇaṃ, adhisīlasikkhāya samādānaṃ gahaṇaṃ pūraṇaṃ <a name="M2.0214"></a> adhisīlasikkhāsamādānaṃ. Sesapadadvayepi eseva nayo. Ettha ca sīlaṃ adhisīlaṃ, cittaṃ adhicittaṃ, paññā adhipaññāti ayaṃ vibhāgo veditabbo. Tattha pañcasīlaṃ sīlaṃ <a name="P2.0346"></a> nāma, taṃ upādāya dasasīlaṃ adhisīlaṃ nāma, tampi upādāya catupārisuddhisīlaṃ adhisīlaṃ nāma. Apica sabbampi lokiyasīlaṃ sīlaṃ nāma, lokuttarasīlaṃ adhisīlaṃ, tadeva sikkhitabbato sikkhāti vuccati. Kāmāvacaracittaṃ pana cittaṃ nāma, taṃ upādāya rūpāvacaraṃ adhicittaṃ nāma, tampi upādāya arūpāvacaraṃ adhicittaṃ nāma. Apica sabbampi lokiyacittaṃ cittameva, lokuttaraṃ adhicittaṃ. Paññāyapi eseva nayo. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā imāni tīṇi samaṇakaraṇīyāni, tasmā. <span class="bld">Tibbo</span>ti bahalo. <span class="bld">Chando</span>ti kattukamyatākusalacchando. Iti imasmiṃ suttante tisso sikkhā lokiyalokuttarā kathitāti.</p>
- <p class="subhead">2. Gadrabhasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para83"></a><a name="para83_an3"></a><span class="paranum">83</span>. Dutiye <span class="bld">piṭṭhito piṭṭhito</span>ti pacchato pacchato. <span class="bld">Ahampi dammo ahampi dammo</span>ti ahampi ‘‘dammo dammamāno’’ti vadamāno gāvīti. <span class="bld">Seyyathāpi gunna</span>nti yathā gāvīnaṃ. Gāvo hi kāḷāpi rattāpi setādivaṇṇāpi honti, gadrabhassa pana tādiso vaṇṇo nāma natthi. Yathā ca vaṇṇo, evaṃ saropi padampi aññādisameva. Sesaṃ uttānatthameva. Imasmimpi sutte tisso sikkhā missikāva kathitāti.</p>
- <p class="subhead">3. Khettasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para84"></a><a name="para84_an3"></a><span class="paranum">84</span>. Tatiye <a name="V2.0207"></a> <span class="bld">paṭikaccevā</span>ti paṭhamameva. <span class="bld">Sukaṭṭhaṃ karotī</span>ti naṅgalena sukaṭṭhaṃ karoti. <span class="bld">Sumatikata</span>nti matiyā suṭṭhu samīkataṃ. <span class="bld">Kālenā</span>ti vapitabbayuttakālena. Sesaṃ uttānameva. Idhāpi tisso sikkhā missikāva kathitā.</p>
- <p class="subhead">4. Vajjiputtasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para85"></a><a name="para85_an3"></a><span class="paranum">85</span>. Catutthe <a name="M2.0215"></a> <span class="bld">vajjiputtako</span>ti vajjirājakulassa putto. <span class="bld">Diyaḍḍhasikkhāpadasata</span>nti paṇṇāsādhikaṃ sikkhāpadasataṃ. Tasmiṃ samaye paññattāni sikkhāpadāneva sandhāyetaṃ <a name="P2.0347"></a> vuttaṃ. So kira bhikkhu ajjavasampanno ujujātiko avaṅko akuṭilo, tasmā ‘‘ahaṃ ettakāni sikkhāpadāni rakkhituṃ sakkuṇeyyaṃ vā na vā’’ti cintetvā satthu ārocesi. <span class="bld">Sakkomaha</span>nti sakkomi ahaṃ. So kira ‘‘ettakesu sikkhāpadesu sikkhantassa agaru tīsu sikkhāsu sikkhitu’’nti maññamāno evamāha. Atha bhagavā yathā nāma paññāsa tiṇakalāpiyo ukkhipituṃ asakkontassa kalāpiyasataṃ bandhitvā sīse ṭhapeyya, evameva ekissāpi sikkhāya sikkhituṃ asakkontassa aparā dvepi sikkhā upari pakkhipanto <span class="bld">tasmātiha tvaṃ bhikkhū</span>tiādimāha. Sukhumālo kira uttaro nāma jānapadamanusso lohapāsādavihāre vasati. Atha naṃ daharabhikkhū āhaṃsu – ‘‘uttara, aggisālā ovassati, tiṇaṃ kappiyaṃ katvā dehī’’ti. Taṃ ādāya aṭaviṃ gantvā tena lāyitaṃ tiṇaṃyeva karaḷe bandhitvā ‘‘paññāsa karaḷe gahetuṃ sakkhissasi uttarā’’ti āhaṃsu. So ‘‘na sakkhissāmī’’ti āha. Asītiṃ pana sakkhissasīti? Na sakkhissāmi, bhanteti. Ekaṃ karaḷasataṃ sakkhissasīti? Āma, bhante, gaṇhissāmīti. Daharabhikkhū karaḷasataṃ bandhitvā tassa sīse ṭhapayiṃsu. So ukkhipitvā nitthunanto gantvā aggisālāya samīpe pātesi. Atha naṃ bhikkhū ‘‘kilantarūposi uttarā’’ti āhaṃsu. Āma, bhante, daharā bhikkhū maṃ vañcesuṃ, imaṃ ekampi karaḷasataṃ ukkhipituṃ asakkontaṃ maṃ ‘‘paṇṇāsa karaḷe ukkhipāhī’’ti vadiṃsu. Āma, uttara, vañcayiṃsu tanti. Evaṃ sampadamidaṃ veditabbaṃ. Idhāpi tisso sikkhā missikāva kathitā.</p>
- <p class="subhead">5. Sekkhasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para86"></a><a name="para86_an3"></a><span class="paranum">86</span>. Pañcame <a name="V2.0208"></a> <span class="bld">ujumaggānusārino</span>ti ujumaggo vuccati ariyamaggo, taṃ anussarantassa paṭipannakassāti attho. <span class="bld">Khayasmiṃ paṭhamaṃ ñāṇa</span>nti paṭhamameva maggañāṇaṃ uppajjati. Maggo hi kilesānaṃ khepanato khayo nāma, taṃsampayuttaṃ <a name="M2.0216"></a> ñāṇaṃ khayasmiṃ ñāṇaṃ nāma. <span class="bld">Tato</span> <a name="P2.0348"></a> <span class="bld">aññā anantarā</span>ti tato catutthamaggañāṇato anantarā aññā uppajjati, arahattaphalaṃ uppajjatīti attho. <span class="bld">Aññāvimuttassā</span>ti arahattaphalavimuttiyā vimuttassa. <span class="bld">Ñāṇaṃ ve hotī</span>ti paccavekkhaṇañāṇaṃ hoti. Iti suttepi gāthāsupi satta sekhā kathitā. Avasāne pana khīṇāsavo dassitoti.</p>
- <p class="subhead">6. Paṭhamasikkhāsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para87"></a><a name="para87_an3"></a><span class="paranum">87</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">attakāmā</span>ti attano hitakāmā. <span class="bld">Yatthetaṃ sabbaṃ samodhānaṃ gacchatī</span>ti yāsu sikkhāsu sabbametaṃ diyaḍḍhasikkhāpadasataṃ saṅgahaṃ gacchati. <span class="bld">Paripūrakārī hotī</span>ti samattakārī hoti. <span class="bld">Mattaso kārī</span>ti pamāṇena kārako, sabbena sabbaṃ kātuṃ na sakkotīti attho. <span class="bld">Khuddānukhuddakānī</span>ti cattāri pārājikāni ṭhapetvā sesasikkhāpadāni. Tatrāpi saṅghādisesaṃ khuddakaṃ, thullaccayaṃ anukhuddakaṃ nāma. Thullaccayañca khuddakaṃ, pācittiyaṃ anukhuddakaṃ nāma, pācittiyañca khuddakaṃ, pāṭidesaniyadukkaṭadubbhāsitāni anukhuddakāni nāma. Ime pana aṅguttaramahānikāyavaḷañjanakaācariyā ‘‘cattāri pārājikāni ṭhapetvā sesāni sabbānipi khuddānukhuddakānī’’ti vadanti. <span class="bld">Tāni āpajjatipi vuṭṭhātipī</span>ti ettha pana khīṇāsavo tāva lokavajjaṃ nāpajjati, paṇṇattivajjameva āpajjati. Āpajjanto ca kāyenapi vācāyapi cittenapi āpajjati. Kāyena āpajjanto kuṭikārasahaseyyādīni āpajjati, vācāya āpajjanto sañcarittapadasodhammādīni, cittena āpajjanto rūpiyapaṭiggahaṇaṃ āpajjati. Sekkhesupi eseva nayo. <span class="bld">Na hi mettha, bhikkhave, abhabbatā vuttā</span>ti, bhikkhave, na hi mayā ettha evarūpaṃ āpattiṃ āpajjane ca vuṭṭhāne ca ariyapuggalassa abhabbatā kathitā. <span class="bld">Ādibrahmacariyakānī</span>ti <a name="P2.0349"></a> maggabrahmacariyassa ādibhūtāni cattāri mahāsīlasikkhāpadāni. <span class="bld">Brahmacariyasāruppānī</span>ti tāniyeva catumaggabrahmacariyassa sāruppāni anucchavikāni. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu sikkhāpadesu. <span class="bld">Dhuvasīlo</span>ti nibaddhasīlo. <span class="bld">Ṭhitasīlo</span>ti patiṭṭhitasīlo. <span class="bld">Sotāpanno</span>ti sotasaṅkhātena <a name="V2.0209"></a> maggena phalaṃ <a name="M2.0217"></a> āpanno. <span class="bld">Avinipātadhammo</span>ti catūsu apāyesu apatanasabhāvo. <span class="bld">Niyato</span>ti sotāpattimagganiyāmena niyato. <span class="bld">Sambodhiparāyaṇo</span>ti uparimaggattayasambodhiparāyaṇo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tanuttā</span>ti tanubhāvo. Sakadāgāmino hi rāgādayo abbhapaṭalaṃ viya macchikāpattaṃ viya ca tanukā honti, na bahalā. <span class="bld">Orambhāgiyāna</span>nti heṭṭhābhāgiyānaṃ. <span class="bld">Saṃyojanāna</span>nti bandhanānaṃ. <span class="bld">Parikkhayā</span>ti parikkhayena. <span class="bld">Opapātiko hotī</span>ti uppannako hoti. <span class="bld">Tattha parinibbāyī</span>ti heṭṭhā anotaritvā upariyeva parinibbānadhammo. <span class="bld">Anāvattidhammo</span>ti yonigativasena anāgamanadhammo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Padesaṃ padesakārī</span>tiādīsu padesakārī puggalo nāma sotāpanno ca sakadāgāmī ca anāgāmī ca, so padesameva sampādeti. Paripūrakārī nāma arahā, so paripūrameva sampādeti. <span class="bld">Avañjhānī</span>ti atucchāni saphalāni saudrayānīti attho. Idhāpi tisso sikkhā missakāva kathitā.</p>
- <p class="subhead">7. Dutiyasikkhāsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para88"></a><a name="para88_an3"></a><span class="paranum">88</span>. Sattame <span class="bld">kolaṃkolo</span>ti kulā kulaṃ gamanako. <span class="bld">Kula</span>nti cettha bhavo adhippeto, tasmā ‘‘dve vā tīṇi vā kulānī’’ti etthapi dve vā tayo vā bhaveti attho veditabbo. Ayañhi dve vā bhave sandhāvati tayo vā, uttamakoṭiyā cha vā. Tasmā dve vā tīṇi vā cattāri vā pañca vā cha vāti evamettha vikappo daṭṭhabbo. <span class="bld">Ekabījī</span>ti ekasseva bhavassa bījaṃ etassa atthīti ekabījī. <span class="bld">Uddhaṃsoto</span>tiādīsu atthi uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī, atthi <a name="P2.0350"></a> uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī, atthi na uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī, atthi na uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī. Tattha yo idha anāgāmiphalaṃ patvā avihādīsu nibbatto tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā uparūpari nibbattitvā akaniṭṭhaṃ pāpuṇāti, ayaṃ uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Yo pana avihādīsu nibbatto tattheva aparinibbāyitvā akaniṭṭhampi appatvā uparimabrahmaloke parinibbāyati, ayaṃ uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī nāma. Yo ito cavitvā <a name="M2.0218"></a> akaniṭṭheyeva nibbattati, ayaṃ na uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Yo pana avihādīsu catūsu aññatarasmiṃ nibbattitvā tattheva parinibbāyati, ayaṃ na uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī nāma.</p>
- <p class="bodytext">Yattha <a name="V2.0210"></a> katthaci uppanno pana sasaṅkhārena sappayogena arahattaṃ patto <span class="bld">sasaṅkhāraparinibbāyī</span> nāma. Asaṅkhārena appayogena patto <span class="bld">asaṅkhāraparinibbāyī</span> nāma. Yo pana kappasahassāyukesu avihesu nibbattitvā pañcamaṃ kappasataṃ atikkamitvā arahattaṃ patto, ayaṃ <span class="bld">upahaccaparinibbāyī</span> nāma. Atappādīsupi eseva nayo. <span class="bld">Antarāparinibbāyī</span>ti yo āyuvemajjhaṃ anatikkamitvā parinibbāyati, so tividho hoti. Kappasahassāyukesu tāva avihesu nibbattitvā eko nibbattadivaseyeva arahattaṃ pāpuṇāti. No ce nibbattadivase pāpuṇāti, paṭhamassa pana kappasatassa matthake pāpuṇāti, ayaṃ paṭhamo antarāparinibbāyī. Aparo evaṃ asakkonto dvinnaṃ kappasatānaṃ matthake pāpuṇāti, ayaṃ dutiyo. Aparo evampi asakkonto catunnaṃ kappasatānaṃ matthake pāpuṇāti, ayaṃ tatiyo antarāparinibbāyī. Sesaṃ vuttanayameva.</p>
- <p class="bodytext">Imasmiṃ pana ṭhāne ṭhatvā catuvīsati sotāpannā, dvādasa sakadāgāmino, aṭṭhacattālīsa anāgāmino, dvādasa ca arahanto kathetabbā. Imasmiṃ hi sāsane saddhādhuraṃ paññādhuranti <a name="P2.0351"></a> dve dhurāni, dukkhapaṭipadādandhābhiññādayo catasso paṭipadā. Tattheko saddhādhurena abhinivisitvā sotāpattiphalaṃ patvā ekameva bhavaṃ nibbattitvā dukkhassantaṃ karoti, ayameko ekabījī. So paṭipadāvasena catubbidho hoti. Yathā cesa, evaṃ paññādhurena abhiniviṭṭhopīti aṭṭha ekabījino. Tathā kolaṃkolā sattakkhattuparamā cāti ime <span class="bld">catuvīsati sotāpannā</span> nāma. Tīsu pana vimokkhesu suññatavimokkhena sakadāgāmibhūmiṃ pattā catunnaṃ paṭipadānaṃ vasena cattāro sakadāgāmino, tathā animittavimokkhena pattā cattāro, appaṇihitavimokkhena pattā cattāroti ime <span class="bld">dvādasa sakadāgāmino</span>. Avihesu pana tayo antarāparinibbāyino, eko upahaccaparinibbāyī, eko uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmīti pañca anāgāmino, te asaṅkhāraparinibbāyino pañca, sasaṅkhāraparinibbāyino pañcāti dasa honti, tathā atappādīsu. Akaniṭṭhesu pana uddhaṃsoto natthi<a name="M2.0219"></a>, tasmā tattha cattāro sasaṅkhāraparinibbāyī, cattāro asaṅkhāraparinibbāyīti aṭṭha, ime <span class="bld">aṭṭhacattālīsa anāgāmino</span>. Yathā pana sakadāgāmino, tatheva <span class="bld">arahantopi dvādasa</span> veditabbā. Idhāpi tisso sikkhā missikāva kathitā.</p>
- <p class="subhead">8. Tatiyasikkhāsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para89"></a><a name="para89_an3"></a><span class="paranum">89</span>. Aṭṭhame <a name="V2.0211"></a> <span class="bld">taṃ vā pana anabhisambhavaṃ appaṭivijjha</span>nti taṃ arahattaṃ apāpuṇanto appaṭivijjhanto. Iminā nayena sabbaṭṭhānesu attho veditabbo. Idhāpi tisso sikkhā missikāva kathitā. Navamaṃ uttānatthameva. Idhāpi tisso sikkhā missikāva kathitā.</p>
- <p class="subhead">10. Dutiyasikkhattayasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para91"></a><a name="para91_an3"></a><span class="paranum">91</span>. Dasame <span class="bld">āsavānaṃ khayā</span>ti ettha arahattamaggo adhipaññāsikkhā nāma. Phalaṃ pana sikkhitasikkhassa uppajjanato sikkhāti na vattabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathā</span> <a name="P2.0352"></a> <span class="bld">pure tathā pacchā</span>ti yathā paṭhamaṃ tīsu sikkhāsu sikkhati, pacchā tatheva sikkhatīti attho. Dutiyapadepi eseva nayo. <span class="bld">Yathā adho tathā uddha</span>nti yathā heṭṭhimakāyaṃ asubhavasena passati, uparimakāyampi tatheva pharati. Dutiyapadepi eseva nayo. <span class="bld">Yathā divā tathā ratti</span>nti yathā divā tisso sikkhā sikkhati, rattimpi tatheva sikkhatīti attho. <span class="bld">Abhibhuyya disā sabbā</span>ti sabbā disā ārammaṇavasena abhibhavitvā. <span class="bld">Appamāṇasamādhinā</span>ti arahattamaggasamādhinā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sekkha</span>nti sikkhamānaṃ sakaraṇīyaṃ. <span class="bld">Paṭipada</span>nti paṭipannakaṃ. <span class="bld">Saṃsuddhacāriya</span>nti saṃsuddhacaraṇaṃ parisuddhasīlaṃ. <span class="bld">Sambuddha</span>nti catusaccabuddhaṃ. <span class="bld">Dhīraṃ paṭipadantagu</span>nti khandhadhīraāyatanadhīravasena dhīraṃ dhitisampannaṃ paṭipattiyā antaṃ gataṃ. <span class="bld">Viññāṇassā</span>ti carimakaviññāṇassa. <span class="bld">Taṇhākkhayavimuttino</span>ti taṇhākkhayavimuttisaṅkhātāya arahattaphalavimuttiyā samannāgatassa. <span class="bld">Pajjotasseva nibbāna</span>nti padīpanibbānaṃ viya. <span class="bld">Vimokkho hoti cetaso</span>ti cittassa vimutti vimuccanā appavattibhāvo hoti. Taṇhākkhayavimuttino hi khīṇāsavassa carimakaviññāṇanirodhena <a name="M2.0220"></a> parinibbānaṃ viya cetaso vimokkho hoti, na gataṭṭhānaṃ paññāyati, apaṇṇattikabhāvūpagamoyeva hotīti attho.</p>
- <p class="subhead">11. Saṅkavāsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para92"></a><a name="para92_an3"></a><span class="paranum">92</span>. Ekādasame <a name="V2.0212"></a> <span class="bld">saṅkavā nāma kosalānaṃ nigamo</span>ti <span class="bld">saṅkavā</span>ti evaṃnāmako kosalaraṭṭhe nigamo. <span class="bld">Āvāsiko</span>ti bhārahāro nave āvāse samuṭṭhāpeti, purāṇe paṭijaggati. <span class="bld">Sikkhāpadapaṭisaṃyuttāyā</span>ti sikkhāsaṅkhātehi padehi paṭisaṃyuttāya, tīhi sikkhāhi samannāgatāyāti attho. <span class="bld">Sandassetī</span>ti <a name="P2.0353"></a> sammukhe viya katvā dasseti. <span class="bld">Samādapetī</span>ti gaṇhāpeti. <span class="bld">Samuttejetī</span>ti samussāheti. <span class="bld">Sampahaṃsetī</span>ti paṭiladdhaguṇehi vaṇṇaṃ kathento vodāpeti. <span class="bld">Adhisallikhate</span>ti ativiya sallikhati, ativiya sallikhitaṃ katvā saṇhaṃ saṇhaṃ kathetīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Accayo</span>ti aparādho. <span class="bld">Maṃ accagamā</span>ti maṃ atikkamma adhibhavitvā pavatto. <span class="bld">Ahudeva akkhantī</span>ti ahosiyeva anadhivāsanā. <span class="bld">Ahu appaccayo</span>ti ahosi atuṭṭhākāro. <span class="bld">Paṭiggaṇhātū</span>ti khamatu. <span class="bld">Āyatiṃ saṃvarāyā</span>ti anāgate saṃvaratthāya, puna evarūpassa aparādhassa dosassa khalitassa vā akaraṇatthāyāti attho. <span class="bld">Tagghā</span>ti ekaṃsena. <span class="bld">Yathādhammaṃ paṭikarosī</span>ti yathā dhammo ṭhito, tathā karosi, khamāpesīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Taṃ te mayaṃ paṭiggaṇhāmā</span>ti taṃ tava aparādhaṃ mayaṃ khamāma. <span class="bld">Vuddhihesā, kassapa, ariyassa vinaye</span>ti esā kassapa buddhassa bhagavato sāsane vuddhi nāma. Katamā? Yāyaṃ accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaritvā āyatiṃ saṃvarāpajjanā. Desanaṃ pana puggalādhiṭṭhānaṃ karonto ‘‘yo accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaroti, āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjatī’’ti āha. <span class="bld">Na sikkhākāmo</span>ti tisso sikkhā na kāmeti na pattheti na piheti. <span class="bld">Sikkhāsamādānassā</span>ti sikkhāparipūraṇassa. <span class="bld">Na vaṇṇavādī</span>ti guṇaṃ na katheti. <span class="bld">Kālenā</span>ti yuttappayuttakālena. Sesamettha uttānatthamevāti.</p>
- <p class="centered">Samaṇavaggo catuttho.</p>
- <a name="an3_2_5"></a>
- <p class="chapter">(10) 5. Loṇakapallavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Accāyikasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para93"></a><a name="para93_an3"></a><span class="paranum">93</span>. Pañcamassa <a name="V2.0213"></a><a name="M2.0221"></a><a name="P2.0354"></a> paṭhame <span class="bld">accāyikānī</span>ti atipātikāni. <span class="bld">Karaṇīyānī</span>ti avassakiccāni. Yañhi na avassaṃ kātabbaṃ, taṃ kiccanti vuccati. Avassaṃ kātabbaṃ karaṇīyaṃ nāma. <span class="bld">Sīghaṃ sīgha</span>nti vegena vegena. <span class="bld">Tassa kho ta</span>nti ettha <span class="bld">ta</span>nti nipātamattaṃ. <span class="bld">Natthi sā iddhi vā ānubhāvo vā</span>ti sā vā iddhi so vā ānubhāvo natthi. <span class="bld">Uttarasve</span>ti tatiyadivase. <span class="bld">Utupariṇāminī</span>ti laddhautupariṇāmāni hutvā. <span class="bld">Jāyantipī</span>ti tatiyadivase nikkhantasetaṅkurāni honti, sattāhe patte nīlaṅkurāni honti. <span class="bld">Gabbhīnipi hontī</span>ti diyaḍḍhamāsaṃ patvā gahitagabbhāni honti. <span class="bld">Paccantipī</span>ti tayo māse patvā paccanti. Idāni yasmā buddhānaṃ gahapatikena vā sassehi vā attho natthi, sāsane pana tappaṭirūpakaṃ puggalaṃ vā atthaṃ vā dassetuṃ taṃ taṃ opammaṃ āharanti. Tasmā yamatthaṃ dassetukāmena etaṃ ābhataṃ, taṃ dassento <span class="bld">evameva kho</span>tiādimāha. Taṃ atthato uttānameva. Sikkhā pana idhāpi missikā eva kathitā.</p>
- <p class="subhead">2. Pavivekasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para94"></a><a name="para94_an3"></a><span class="paranum">94</span>. Dutiye <span class="bld">cīvarapaviveka</span>nti cīvaraṃ nissāya uppajjanakakilesehi vivittabhāvaṃ. Sesadvayepi eseva nayo. <span class="bld">Sāṇānī</span>ti sāṇavākacelāni. <span class="bld">Masāṇānī</span>ti missakacelāni. <span class="bld">Chavadussānī</span>ti matasarīrato chaḍḍitavatthāni, erakatiṇādīni vā ganthetvā katanivāsanāni. <span class="bld">Paṃsukūlānī</span>ti pathaviyaṃ chaḍḍitanantakāni. <span class="bld">Tirīṭānī</span>ti rukkhatacavatthāni. <span class="bld">Ajinānī</span>ti <a name="P2.0355"></a> ajinamigacammāni. <span class="bld">Ajinakkhipa</span>nti tadeva majjhe phālitaṃ, sahakhurakantipi vadanti. <span class="bld">Kusacīra</span>nti kusatiṇāni ganthetvā katacīraṃ. <span class="bld">Vākacīraphalakacīresu</span>pi eseva nayo. <span class="bld">Kesakambala</span>nti manussakesehi katakambalaṃ. <span class="bld">Vālakambala</span>nti assavālādīhi katakambalaṃ. <span class="bld">Ulūkapakkhika</span>nti ulūkapattāni ganthetvā katanivāsanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sākabhakkhā</span>ti <a name="V2.0214"></a><a name="M2.0222"></a> allasākabhakkhā. <span class="bld">Sāmākabhakkhā</span>ti sāmākataṇḍulabhakkhā. <span class="bld">Nīvārā</span>dīsu <span class="bld">nīvārā</span> nāma araññe sayaṃ jātavīhijāti. <span class="bld">Daddula</span>nti cammakārehi cammaṃ likhitvā chaḍḍitakasaṭaṃ. <span class="bld">Haṭaṃ</span> vuccati silesopi sevālopi kaṇikārādirukkhaniyyāsopi. <span class="bld">Kaṇa</span>nti kuṇḍakaṃ. <span class="bld">Ācāmo</span>ti bhattaukkhalikāya laggo jhāmaodano. Taṃ chaḍḍitaṭṭhāne gahetvā khādanti, odanakañjiyantipi vadanti. <span class="bld">Piññākā</span>dayo pākaṭāva. <span class="bld">Pavattaphalabhojī</span>ti patitaphalabhojī. <span class="bld">Bhusāgāra</span>nti khalasālaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sīlavā</span>ti catupārisuddhisīlena samannāgato. <span class="bld">Dussīlyañcassa pahīnaṃ hotī</span>ti pañca dussīlyāni pahīnāni honti. <span class="bld">Sammādiṭṭhiko</span>ti yāthāvadiṭṭhiko. <span class="bld">Micchādiṭṭhī</span>ti ayāthāvadiṭṭhi. <span class="bld">Āsavā</span>ti cattāro āsavā. <span class="bld">Aggappatto</span>ti sīlaggappatto. <span class="bld">Sārappatto</span>ti sīlasāraṃ patto. <span class="bld">Suddho</span>ti parisuddho. <span class="bld">Sāre patiṭṭhito</span>ti sīlasamādhipaññāsāre patiṭṭhito.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Seyyathāpī</span>ti yathā nāma. <span class="bld">Sampanna</span>nti <a name="P2.0356"></a> paripuṇṇaṃ paripakkasālibharitaṃ. <span class="bld">Saṅgharāpeyyā</span>ti saṅkaḍḍhāpeyya. <span class="bld">Ubbahāpeyyā</span>ti khalaṭṭhānaṃ āharāpeyya. <span class="bld">Bhusika</span>nti bhusaṃ. <span class="bld">Koṭṭāpeyyā</span>ti udukkhale pakkhipāpetvā musalehi paharāpeyya. <span class="bld">Aggappattānī</span>ti taṇḍulaggaṃ pattāni. <span class="bld">Sārappattā</span>dīsupi eseva nayo. Sesaṃ uttānameva. Yaṃ panettha ‘‘dussīlyañcassa pahīnaṃ micchādiṭṭhi cassa pahīnā’’ti vuttaṃ, taṃ sotāpattimaggena pahīnabhāvaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ.</p>
- <p class="subhead">3. Saradasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para95"></a><a name="para95_an3"></a><span class="paranum">95</span>. Tatiye <span class="bld">viddhe</span>ti valāhakavigamena dūrībhūte. <span class="bld">Deve</span>ti ākāse. <span class="bld">Abhivihaccā</span>ti abhivihanitvā. <span class="bld">Yato</span>ti yasmiṃ kāle. <span class="bld">Viraja</span>nti rāgarajādirahitaṃ. Tesaṃyeva malānaṃ vigatattā <span class="bld">vītamalaṃ. Dhammacakkhu</span>nti catusaccadhammapariggāhakaṃ sotāpattimaggacakkhuṃ. <span class="bld">Natthi taṃ saṃyojana</span>nti duvidhamevassa saṃyojanaṃ natthi, itarampi pana puna imaṃ lokaṃ ānetuṃ asamatthatāya natthīti vuttaṃ. Imasmiṃ sutte jhānānāgāmī nāma kathitoti.</p>
- <p class="subhead">4. Parisāsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para96"></a><a name="para96_an3"></a><span class="paranum">96</span>. Catutthe <a name="V2.0215"></a> <span class="bld">na bāhulikā hontī</span>ti paccayabāhullikā na honti. <span class="bld">Na sāthalikā</span>ti tisso sikkhā sithilaṃ katvā na gaṇhanti. <span class="bld">Okkamane nikkhittadhurā</span>ti <a name="M2.0223"></a> okkamanaṃ vuccati avagamanaṭṭhena pañca nīvaraṇāni, tesu nikkhittadhurā. <span class="bld">Paviveke pubbaṅgamā</span>ti kāyacittaupadhivivekasaṅkhāte tividhepi viveke pubbaṅgamā. <span class="bld">Vīriyaṃ ārabhantī</span>ti duvidhampi vīriyaṃ paggaṇhanti. <span class="bld">Appattassā</span>ti jhānavipassanāmaggaphalasaṅkhātassa appattavisesassa. Sesapadadvayepi eseva nayo. <span class="bld">Pacchimā</span> <a name="P2.0357"></a> <span class="bld">janatā</span>ti saddhivihārikaantevāsikādayo. <span class="bld">Diṭṭhānugatiṃ āpajjatī</span>ti ācariyupajjhāyehi kataṃ anukaroti. Yaṃ tāya janatāya ācariyupajjhāyesu diṭṭhaṃ, tassa anugatiṃ āpajjati nāma. <span class="bld">Ayaṃ vuccati, bhikkhave, aggavatī parisā</span>ti, bhikkhave, ayaṃ parisā aggapuggalavatī nāma vuccati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhaṇḍanajātā</span>ti jātabhaṇḍanā. <span class="bld">Kalahajātā</span>ti jātakalahā. Bhaṇḍananti cettha kalahassa pubbabhāgo, hatthaparāmāsādivasena vītikkamo kalaho nāma. <span class="bld">Vivādāpannā</span>ti viruddhavādaṃ āpannā. <span class="bld">Mukhasattīhī</span>ti guṇavijjhanaṭṭhena pharusā vācā ‘‘mukhasattiyo’’ti vuccanti, tāhi mukhasattīhi. <span class="bld">Vitudantā viharantī</span>ti vijjhantā vicaranti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samaggā</span>ti sahitā. <span class="bld">Sammodamānā</span>ti samappavattamodā. <span class="bld">Khīrodakībhūtā</span>ti khīrodakaṃ viya bhūtā. <span class="bld">Piyacakkhūhī</span>ti upasantehi mettacakkhūhi. <span class="bld">Pīti jāyatī</span>ti pañcavaṇṇā pīti uppajjati. <span class="bld">Kāyo passambhatī</span>ti nāmakāyopi rūpakāyopi vigatadaratho hoti. <span class="bld">Passaddhakāyo</span>ti asāraddhakāyo. <span class="bld">Sukhaṃ vediyatī</span>ti kāyikacetasikasukhaṃ vediyati. <span class="bld">Samādhiyatī</span>ti ārammaṇe sammā ṭhapīyati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Thullaphusitake</span>ti mahāphusitake. <span class="bld">Pabbatakandarapadarasākhā</span>ti ettha <span class="bld">kandaro</span> nāma ‘‘ka’’nti laddhanāmena udakena dārito udakabhinno pabbatappadeso, yo ‘‘nitambho’’tipi ‘‘nadikuñjo’’tipi vuccati. <span class="bld">Padaraṃ</span> nāma aṭṭha māse deve avassante phalito bhūmippadeso. <span class="bld">Sākhā</span>ti kusobbhagāminiyo khuddakamātikāyo. <span class="bld">Kusobbhā</span>ti khuddakaāvāṭā. <span class="bld">Mahāsobbhā</span>ti mahāāvāṭā. <span class="bld">Kunnadiyo</span>ti khuddakanadiyo. <span class="bld">Mahānadiyo</span>ti <a name="P2.0358"></a> gaṅgāyamunādikā mahāsaritā.</p>
- <p class="subhead">5-7. Paṭhamaājānīyasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para97-99"></a><a name="para97-99_an3"></a><span class="paranum">97-99</span>. Pañcame <a name="V2.0216"></a><a name="M2.0224"></a> <span class="bld">aṅgehī</span>ti guṇaṅgehi. <span class="bld">Rājāraho</span>ti rañño araho anucchaviko. <span class="bld">Rājabhoggo</span>ti rañño upabhogabhūto. <span class="bld">Rañño aṅga</span>nti rañño hatthapādādiaṅgasamatāya aṅganteva saṅkhaṃ gacchati. <span class="bld">Vaṇṇasampanno</span>ti sarīravaṇṇena sampanno. <span class="bld">Balasampanno</span>ti kāyabalena sampanno. <span class="bld">Āhuneyyo</span>ti āhutisaṅkhātaṃ piṇḍapātaṃ paṭiggahetuṃ yutto. <span class="bld">Pāhuneyyo</span>ti pāhunakabhattassa anucchaviko. <span class="bld">Dakkhiṇeyyo</span>ti dasavidhadānavatthupariccāgavasena saddhādānasaṅkhātāya dakkhiṇāya anucchaviko. <span class="bld">Añjalikaraṇīyo</span>ti añjalipaggahaṇassa anucchaviko. <span class="bld">Anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā</span>ti sabbalokassa asadisaṃ puññaviruhanaṭṭhānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vaṇṇasampanno</span>ti guṇavaṇṇena sampanno. <span class="bld">Balasampanno</span>ti vīriyabalena sampanno. <span class="bld">Javasampanno</span>ti ñāṇajavena sampanno. <span class="bld">Thāmavā</span>ti ñāṇathāmena samannāgato. <span class="bld">Daḷhaparakkamo</span>ti thiraparakkamo. <span class="bld">Anikkhittadhuro</span>ti aṭṭhapitadhuro paggahitadhuro, aggaphalaṃ arahattaṃ appatvā vīriyadhuraṃ na nikkhipissāmīti evaṃ paṭipanno. Imasmiṃ sutte catusaccavasena sotāpattimaggo, sotāpattimaggena ca ñāṇajavasampannatā kathitāti. Chaṭṭhe tīṇi ca maggāni tīṇi ca phalāni, tīhi maggaphalehi ca ñāṇajavasampannatā kathitā. Sattame arahattaphalaṃ, arahattaphaleneva ca maggakiccaṃ kathitaṃ. Phalaṃ pana javitajavena uppajjanato javoti ca vattuṃ vaṭṭati.</p>
- <p class="subhead">8. Potthakasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para100"></a><a name="para100_an3"></a><span class="paranum">100</span>. Aṭṭhame <a name="P2.0359"></a> <span class="bld">navo</span>ti karaṇaṃ upādāya vuccati. <span class="bld">Potthako</span>ti vākamayavatthaṃ. <span class="bld">Majjhimo</span>ti paribhogamajjhimo. <span class="bld">Jiṇṇo</span>ti paribhogajiṇṇo. <span class="bld">Ukkhaliparimajjana</span>nti ukkhaliparipuñchanaṃ <span class="bld">dussīlo</span>ti nissīlo. <span class="bld">Dubbaṇṇatāyā</span>ti guṇavaṇṇābhāvena dubbaṇṇatāya. <span class="bld">Diṭṭhānugatiṃ āpajjantī</span>ti tena kataṃ anukaronti. <span class="bld">Na mahapphalaṃ hotī</span>ti vipākaphalena mahapphalaṃ na hoti. <span class="bld">Na mahānisaṃsa</span>nti vipākānisaṃseneva na mahānisaṃsaṃ. <span class="bld">Appagghatāyā</span>ti <a name="M2.0225"></a> vipākagghena appagghatāya. <span class="bld">Kāsikaṃ vattha</span>nti tīhi kappāsaaṃsūhi suttaṃ kantitvā katavatthaṃ, tañca kho kāsiraṭṭheyeva uṭṭhitaṃ. Sesaṃ uttānameva. Sīlaṃ panettha missakaṃ kathitanti.</p>
- <p class="subhead">9. Loṇakapallasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para101"></a><a name="para101_an3"></a><span class="paranum">101</span>. Navame <a name="V2.0217"></a> <span class="bld">yathā yathāya</span>nti yathā yathā ayaṃ. <span class="bld">Tathā tathā ta</span>nti tathā tathā taṃ kammaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yo evaṃ vadeyya – ‘‘yathā yathā kammaṃ karoti, tathā tathāssa vipākaṃ paṭisaṃvediyateva. Na hi sakkā katassa kammassa vipākaṃ paṭisedhetuṃ. Tasmā yattakaṃ kammaṃ karoti, tattakassa vipākaṃ paṭisaṃvediyatevā’’ti. <span class="bld">Evaṃ santa</span>nti evaṃ sante. <span class="bld">Brahmacariyavāso na hotī</span>ti yaṃ maggabhāvanato pubbe upapajjavedanīyaṃ kammaṃ kataṃ, tassa avassaṃ paṭisaṃvedanīyattā brahmacariyaṃ vutthampi avutthameva hoti. <span class="bld">Okāso na paññāyati sammā dukkhassa antakiriyāyā</span>ti yasmā ca evaṃ sante tena kammāyūhanañceva vipākānubhavanā ca hoti, tasmā hetunā nayena vaṭṭadukkhassa antakiriyāya okāso na paññāyati nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathā yathā vedanīya</span>nti yena yenākārena veditabbaṃ. <span class="bld">Tathā</span> <a name="P2.0360"></a> <span class="bld">tathāssa vipākaṃ paṭisaṃvediyatī</span>ti tena tenākārena assa vipākaṃ paccanubhoti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yadetaṃ sattasu javanesu paṭhamajavanakammaṃ sati paccaye vipākavāraṃ labhantameva diṭṭhadhammavedanīyaṃ hoti, asati ahosikammaṃ nāma. Yañca sattamajavanakammaṃ sati paccaye upapajjavedanīyaṃ hoti, asati ahosikammaṃ nāma. Yañca majjhe pañcajavanakammaṃ yāva saṃsārappavatti, tāva aparapariyāyavedanīyaṃ nāma hoti. Etesu ākāresu yena yenākārena veditabbaṃ kammaṃ ayaṃ puriso karoti, tena tenevassa vipākaṃ paṭisaṃvediyati nāma. Aṭṭhakathāyañhi laddhavipākavārameva kammaṃ yathāvedanīyaṃ kammaṃ nāmāti vuttaṃ. <span class="bld">Evaṃ santaṃ, bhikkhave, brahmacariyavāso hotī</span>ti kammakkhayakarassa brahmacariyassa khepetabbakammasambhavato vāso nāma hoti, vutthaṃ suvutthameva hotīti <a name="M2.0226"></a> attho. <span class="bld">Okāso paññāyati sammā dukkhassa antakiriyāyā</span>ti yasmā evaṃ sante tena tena maggena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena tesu tesu bhavesu āyatiṃ vaṭṭadukkhaṃ na uppajjati, tasmā okāso paññāyati sammā dukkhassa antakiriyāya.</p>
- <p class="bodytext">Idāni taṃ yathāvedanīyakammasabhāvaṃ dassento <span class="bld">idha, bhikkhave, ekaccassā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">appamattaka</span>nti parittaṃ thokaṃ mandaṃ lāmakaṃ. <span class="bld">Tādisaṃyevā</span>ti taṃsarikkhakameva. <span class="bld">Diṭṭhadhammavedanīya</span>nti tasmiṃ kammeyeva diṭṭhadhamme vipaccitabbaṃ vipākavāraṃ labhantaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ hoti. <span class="bld">Nāṇupi khāyatī</span>ti dutiye attabhāve aṇupi na khāyati, aṇumattampi dutiye attabhāve <a name="V2.0218"></a> vipākaṃ na detīti attho. <span class="bld">Bahudevā</span>ti <a name="P2.0361"></a> bahukaṃ pana vipākaṃ kimeva dassatīti adhippāyo. <span class="bld">Abhāvitakāyo</span>tiādīhi kāyabhāvanārahito vaṭṭagāmī puthujjano dassito. <span class="bld">Paritto</span>ti parittaguṇo. <span class="bld">Appātumo</span>ti ātumā vuccati attabhāvo, tasmiṃ mahantepi guṇaparittatāya appātumoyeva. <span class="bld">Appadukkhavihārī</span>ti appakenapi pāpena dukkhavihārī. <span class="bld">Bhāvitakāyo</span>tiādīhi khīṇāsavo dassito. So hi kāyānupassanāsaṅkhātāya kāyabhāvanāya bhāvitakāyo nāma. Kāyassa vā vaḍḍhitattā bhāvitakāyo. <span class="bld">Bhāvitasīlo</span>ti vaḍḍhitasīlo. Sesapadadvayepi eseva nayo. Pañcadvārabhāvanāya vā bhāvitakāyo. Etena indriyasaṃvarasīlaṃ vuttaṃ, bhāvitasīloti iminā sesāni tīṇi sīlāni. <span class="bld">Aparitto</span>ti na parittaguṇo. <span class="bld">Mahatto</span>ti attabhāve parittepi guṇamahantatāya mahatto. <span class="bld">Appamāṇavihārī</span>ti khīṇāsavassetaṃ nāmameva. So hi pamāṇakarānaṃ rāgādīnaṃ abhāvena appamāṇavihārī nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paritte</span>ti khuddake. <span class="bld">Udakamallake</span>ti udakasarāve. <span class="bld">Orabbhiko</span>ti urabbhasāmiko. <span class="bld">Urabbhaghātako</span>ti sūnakāro. <span class="bld">Jāpetuṃ vā</span>ti dhanajāniyā jāpetuṃ. Jhāpetuntipi pāṭho, ayamevattho. <span class="bld">Yathāpaccayaṃ vā kātu</span>nti yathā icchati, tathā kātuṃ. <span class="bld">Urabbhadhana</span>nti eḷakaagghanakamūlaṃ. So panassa sace icchati, deti. No ce icchati, gīvāyaṃ gahetvā <a name="M2.0227"></a> nikkaḍḍhāpeti. Sesaṃ <a name="P2.0362"></a> vuttanayeneva veditabbaṃ. Imasmiṃ pana sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti.</p>
- <p class="subhead">10. Paṃsudhovakasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para102"></a><a name="para102_an3"></a><span class="paranum">102</span>. Dasame <span class="bld">dhovatī</span>ti vikkhāleti. <span class="bld">Sandhovatī</span>ti suṭṭhu dhovati, punappunaṃ dhovati. <span class="bld">Niddhovatī</span>ti niggaṇhitvā dhovati. <span class="bld">Aniddhantakasāva</span>nti anīhatadosaṃ anapanītakasāvaṃ. <span class="bld">Pabhaṅgū</span>ti pabhijjanasabhāvaṃ, adhikaraṇīyaṃ ṭhapetvā muṭṭhikāya pahaṭamattaṃ bhijjati. <span class="bld">Paṭṭikāyā</span>ti suvaṇṇapaṭṭakāya. <span class="bld">Gīveyyake</span>ti gīvālaṅkāre.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Adhicitta</span>nti samathavipassanācittaṃ. <span class="bld">Anuyuttassā</span>ti bhāventassa. <span class="bld">Sacetaso</span>ti cittasampanno. <span class="bld">Dabbajātiko</span>ti paṇḍitajātiko. <span class="bld">Kāmavitakkā</span>dīsu kāme ārabbha uppanno vitakko kāmavitakko. Byāpādavihiṃsasampayuttā vitakkā byāpādavihiṃsavitakkā nāma. Ñātivitakkādīsu ‘‘amhākaṃ ñātakā bahū puññavantā’’tiādinā nayena ñātake ārabbha uppanno <a name="V2.0219"></a> vitakko <span class="bld">ñātivitakko</span>. ‘‘Asuko janapado khemo subhikkho’’tiādinā nayena janapadamārabbha uppanno vitakko <span class="bld">janapadavitakko</span>. ‘‘Aho vata maṃ pare na avajāneyyu’’nti evaṃ uppanno vitakko <span class="bld">anavaññattipaṭisaṃyutto vitakko</span> nāma. <span class="bld">Dhammavitakkāvasissantī</span>ti dhammavitakkā nāma dasavipassanupakkilesavitakkā. <span class="bld">So hoti samādhi na ceva santo</span>ti so avasiṭṭhadhammavitakko vipassanāsamādhi avūpasantakilesattā santo na hoti. <span class="bld">Na paṇīto</span>ti na atappako. <span class="bld">Nappaṭippassaddhiladdho</span>ti <a name="P2.0363"></a> na kilesapaṭippassaddhiyā laddho. <span class="bld">Na ekodibhāvādhigato</span>ti na ekaggabhāvappatto. <span class="bld">Sasaṅkhāraniggayhavāritagato</span>ti sasaṅkhārena sappayogena kilese niggaṇhitvā vāretvā vārito, na kilesānaṃ chinnante uppanno, kilese pana vāretvā uppanno.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hoti</span> <a name="M2.0228"></a> <span class="bld">so, bhikkhave, samayo</span>ti ettha samayo nāma utusappāyaṃ āhārasappāyaṃ senāsanasappāyaṃ puggalasappāyaṃ dhammassavanasappāyanti imesaṃ pañcannaṃ sappāyānaṃ paṭilābhakālo. <span class="bld">Yaṃ taṃ citta</span>nti yasmiṃ samaye taṃ vipassanācittaṃ. <span class="bld">Ajjhattaṃyeva santiṭṭhatī</span>ti attaniyeva tiṭṭhati. Niyakajjhattañhi idha ajjhattaṃ nāma. Gocarajjhattampi vaṭṭati. Puthuttārammaṇaṃ pahāya ekasmiṃ nibbānagocareyeva tiṭṭhatīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Sannisīdatī</span>ti suṭṭhu nisīdati. <span class="bld">Ekodi hotī</span>ti ekaggaṃ hoti. <span class="bld">Samādhiyatī</span>ti sammā ādhiyati. <span class="bld">Santo</span>tiādīsu paccanīkakilesavūpasamena <span class="bld">santo</span>. Atappakaṭṭhena <span class="bld">paṇīto</span>. Kilesapaṭippassaddhiyā laddhattā <span class="bld">paṭippassaddhaladdho</span>. Ekaggabhāvaṃ gatattā <span class="bld">ekodibhāvādhigato</span>. Kilesānaṃ chinnante uppannattā na sappayogena kilese niggaṇhitvā vāretvā vāritoti <span class="bld">na sasaṅkhāraniggayhavāritagato</span>. Ettāvatā ayaṃ bhikkhu vivaṭṭetvā arahattaṃ patto nāma hoti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni khīṇāsavassa sato abhiññāpaṭipadaṃ dassento <span class="bld">yassa yassa cā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">abhiññā sacchikaraṇīyassā</span>ti abhijānitvā paccakkhaṃ kātabbassa. <span class="bld">Sati satiāyatane</span>ti pubbahetusaṅkhāte ceva idāni ca paṭiladdhabbe abhiññāpādakajjhānādibhede ca sati satikāraṇe. Vitthārato <a name="P2.0364"></a> pana ayaṃ abhiññākathā visuddhimagge (visuddhi. 2.365 ādayo) vuttanayeneva veditabbā. <span class="bld">Āsavānaṃ khayā</span>tiādi cettha phalasamāpattivasena vuttanti veditabbaṃ.</p>
- <p class="subhead">11. Nimittasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para103"></a><a name="para103_an3"></a><span class="paranum">103</span>. Ekādasamepi <a name="V2.0220"></a> <span class="bld">adhicittaṃ</span> samathavipassanācittameva. <span class="bld">Tīṇi nimittānī</span>ti tīṇi kāraṇāni. <span class="bld">Kālena kāla</span>nti kāle kāle, yuttakāleti attho. <span class="bld">Kālena kālaṃ samādhinimittaṃ manasikātabba</span>ntiādīsu taṃ taṃ kālaṃ sallakkhetvā ekaggatāya yuttakāle ekaggatā manasikātabbā. Ekaggatā hi idha samādhinimittanti vuttā. Tatra vacanattho – samādhiyeva nimittaṃ samādhinimittaṃ. Sesapadadvayepi eseva nayo. <span class="bld">Paggaho</span>ti pana vīriyassa nāmaṃ, <span class="bld">upekkhā</span>ti majjhattabhāvassa. Tasmā <a name="M2.0229"></a> vīriyassa yuttakāle vīriyaṃ manasikātabbaṃ, majjhattabhāvassa yuttakāle majjhattabhāve ṭhātabbanti. <span class="bld">Ṭhānaṃ taṃ cittaṃ kosajjāya saṃvatteyyā</span>ti kāraṇaṃ vijjati yena taṃ cittaṃ kosajjabhāve tiṭṭheyya. Itaresupi eseva nayo. <span class="bld">Upekkhānimittaṃyeva manasi kareyyā</span>ti ettha ca ñāṇajavaṃ upekkheyyāti ayamattho. <span class="bld">Āsavānaṃ khayāyā</span>ti arahattaphalatthāya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ukkaṃ bandheyyā</span>ti aṅgārakapallaṃ sajjeyya. <span class="bld">Ālimpeyyā</span>ti tattha aṅgāre pakkhipitvā aggiṃ datvā nāḷikāya dhamanto aggiṃ gāhāpeyya. <span class="bld">Ukkāmukhe pakkhipeyyā</span>ti aṅgāre viyūhitvā aṅgāramatthake vā ṭhapeyya, mūsāya vā pakkhipeyya. <span class="bld">Ajjhupekkhatī</span>ti pakkāpakkabhāvaṃ upadhāreti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāyā</span>ti arahattaphalatthāya sammā ṭhapīyati. Ettāvatā <a name="P2.0365"></a> hi vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattappatto bhikkhu dassito. Idāni tassa khīṇāsavassa abhiññāya paṭipadaṃ dassento <span class="bld">yassa yassa cā</span>tiādimāha. Taṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Loṇakapallavaggo pañcamo.</p>
- <p class="centered">Dutiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
- <a name="an3_3"></a>
- <p class="title">3. Tatiyapaṇṇāsakaṃ</p>
- <a name="an3_3_1"></a>
- <p class="chapter">(11) 1. Sambodhavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Pubbevasambodhasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para104"></a><a name="para104_an3"></a><span class="paranum">104</span>. Tatiyassa <a name="V2.0221"></a><a name="M2.0230"></a> paṭhame <span class="bld">pubbeva sambodhā</span>ti sambodhito pubbeva, ariyamaggappattito aparabhāgeyevāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Anabhisambuddhassā</span>ti appaṭividdhacatusaccassa. <span class="bld">Bodhisattasseva sato</span>ti bujjhanakasattasseva sato, sammāsambodhiṃ adhigantuṃ ārabhantasseva sato, sambodhiyā vā sattasseva laggasseva sato. Dīpaṅkarassa hi bhagavato pādamūle aṭṭhadhammasamodhānena abhinīhārasamiddhito pabhuti tathāgato sammāsambodhiṃ satto laggo ‘‘pattabbā mayā esā’’ti tadadhigamāya parakkamaṃ amuñcantoyeva āgato, tasmā bodhisattoti vuccati. <span class="bld">Ko nu kho</span>ti katamo nu kho. <span class="bld">Loko</span>ti saṅkhāraloko. <span class="bld">Assādo</span>ti madhurākāro. <span class="bld">Ādīnavo</span>ti anabhinanditabbākāro. <span class="bld">Tassa mayha</span>nti tassa evaṃ bodhisattasseva sato mayhaṃ. <span class="bld">Chandarāgavinayo chandarāgappahāna</span>nti nibbānaṃ āgamma ārabbha paṭicca chandarāgo vinayaṃ gacchati pahīyati, tasmā nibbānaṃ ‘‘chandarāgavinayo chandarāgappahāna’’nti vuccati. <span class="bld">Idaṃ lokanissaraṇa</span>nti idaṃ nibbānaṃ lokato nissaṭattā lokanissaraṇanti vuccati. <span class="bld">Yāvakīva</span>nti <a name="P2.0366"></a> yattakaṃ pamāṇaṃ kālaṃ. <span class="bld">Abbhaññāsi</span>nti abhivisiṭṭhena ariyamaggañāṇena aññāsiṃ. <span class="bld">Ñāṇañca pana me dassana</span>nti dvīhipi padehi paccavekkhaṇañāṇaṃ vuttaṃ. Sesamettha uttānamevāti.</p>
- <p class="subhead">2. Paṭhamaassādasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para105"></a><a name="para105_an3"></a><span class="paranum">105</span>. Dutiye <span class="bld">assādapariyesanaṃ acari</span>nti assādapariyesanatthāya acariṃ. Kuto paṭṭhāyāti? Sumedhakālato paṭṭhāya. <span class="bld">Paññāyā</span>ti sahavipassanāya maggapaññāya. <span class="bld">Sudiṭṭho</span>ti suppaṭividdho. Iminā upāyena sabbattha attho veditabbo. Tatiyaṃ sabbattha uttānameva.</p>
- <p class="subhead">4. Samaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para107"></a><a name="para107_an3"></a><span class="paranum">107</span>. Catutthe <a name="M2.0231"></a><a name="V2.0222"></a> <span class="bld">sāmaññattha</span>nti catubbidhaṃ ariyaphalaṃ. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ. Sāmaññatthena vā cattāro maggā, brahmaññatthena cattāri phalāni. Imesu pana catūsupi suttesu khandhalokova kathito.</p>
- <p class="subhead">5. Ruṇṇasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para108"></a><a name="para108_an3"></a><span class="paranum">108</span>. Pañcamaṃ atthuppattiyā nikkhittaṃ. Katarāya atthuppattiyā? Chabbaggiyānaṃ anācāre. Te kira gāyantā naccantā hasantā vicariṃsu. Bhikkhū dasabalassa ārocayiṃsu. Satthā te pakkosāpetvā tesaṃ ovādatthāya idaṃ suttaṃ ārabhi. Tattha <span class="bld">ruṇṇa</span>nti roditaṃ. <span class="bld">Ummattaka</span>nti ummattakakiriyā. <span class="bld">Komāraka</span>nti kumārakehi kattabbakiccaṃ. <span class="bld">Dantavidaṃsakahasita</span>nti dante dassetvā pāṇiṃ paharantānaṃ mahāsaddena hasitaṃ. <span class="bld">Setughāto gīte</span>ti gīte vo paccayaghāto hotu, sahetukaṃ gītaṃ pajahathāti dīpeti. <span class="bld">Nacce</span>pi eseva nayo. <span class="bld">Ala</span>nti yuttaṃ. <span class="bld">Dhammappamoditānaṃ sata</span>nti ettha dhammo vuccati kāraṇaṃ, kenacideva kāraṇena pamuditānaṃ santānaṃ. <span class="bld">Sitaṃ sitamattāyā</span>ti tasmiṃ sitakāraṇe sati yaṃ sitaṃ karotha, taṃ vo sitamattāya aggadante dassetvā pahaṭṭhākāramattadassanāyayeva <a name="P2.0367"></a> yuttanti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="subhead">6. Atittisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para109"></a><a name="para109_an3"></a><span class="paranum">109</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">soppassā</span>ti niddāya. <span class="bld">Paṭisevanāya natthi tittī</span>ti yathā yathā paṭisevati, tathā tathā ruccatiyevāti titti nāma natthi. Sesapadadvayepi eseva nayo. Sace hi mahāsamudde udakaṃ surā bhaveyya, surāsoṇḍo ca maccho hutvā nibbatteyya, tassa tattha carantassapi sayantassapi titti nāma na bhaveyya. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathitaṃ.</p>
- <p class="subhead">7. Arakkhitasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para110"></a><a name="para110_an3"></a><span class="paranum">110</span>. Sattame <span class="bld">avassutaṃ hotī</span>ti tintaṃ hoti. <span class="bld">Na bhaddakaṃ maraṇaṃ hotī</span>ti apāye paṭisandhipaccayatāya na laddhakaṃ hoti. <span class="bld">Kālakiriyā</span>ti tasseva vevacanaṃ. Sukkapakkhe sagge paṭisandhipaccayatāya <a name="V2.0223"></a> bhaddakaṃ hoti <a name="M2.0232"></a> laddhakaṃ. Taṃ pana ekantena sotāpannādīnaṃ tiṇṇaṃ ariyasāvakānaṃyeva vaṭṭati. Sesamettha uttānamevāti.</p>
- <p class="subhead">8. Byāpannasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para111"></a><a name="para111_an3"></a><span class="paranum">111</span>. Aṭṭhame <span class="bld">byāpanna</span>nti pakatibhāvaṃ jahitvā ṭhitaṃ. Sesaṃ purimasutte vuttanayameva.</p>
- <p class="subhead">9. Paṭhamanidānasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para112"></a><a name="para112_an3"></a><span class="paranum">112</span>. Navame <span class="bld">nidānānī</span>ti kāraṇāni. <span class="bld">Kammānaṃ samudayāyā</span>ti vaṭṭagāmikammānaṃ piṇḍakaraṇatthāya. <span class="bld">Lobhapakata</span>nti lobhena pakataṃ. <span class="bld">Sāvajja</span>nti sadosaṃ. <span class="bld">Taṃ kammaṃ kammasamudayāya saṃvattatī</span>ti taṃ kammaṃ aññesampi vaṭṭagāmikammānaṃ samudayāya piṇḍakaraṇatthāya saṃvattati. <span class="bld">Na taṃ kammaṃ kammanirodhāyā</span>ti taṃ pana kammaṃ vaṭṭagāmikammānaṃ nirodhatthāya na saṃvattati. Sukkapakkhe <a name="P2.0368"></a> <span class="bld">kammānaṃ samudayāyā</span>ti vivaṭṭagāmikammānaṃ samudayatthāya. Iminā nayena sabbaṃ atthato veditabbaṃ.</p>
- <p class="subhead">10. Dutiyanidānasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para113"></a><a name="para113_an3"></a><span class="paranum">113</span>. Dasame <span class="bld">kammāna</span>nti vaṭṭagāmikammānameva. <span class="bld">Chandarāgaṭṭhāniye</span>ti chandarāgassa kāraṇabhūte. <span class="bld">Ārabbhā</span>ti āgamma sandhāya paṭicca. <span class="bld">Chando</span>ti taṇhāchando. <span class="bld">Yo cetaso sārāgo</span>ti yo cittassa rāgo rajjanā rajjitattaṃ, etamahaṃ saṃyojanaṃ vadāmi, bandhanaṃ vadāmīti attho. Sukkapakkhe <span class="bld">kammāna</span>nti vivaṭṭagāmikammānaṃ. <span class="bld">Tadabhinivattetī</span>ti taṃ abhinivatteti. Yadā vā tena vipāko ñāto hoti vidito, tadā te ceva dhamme tañca vipākaṃ abhinivatteti. Iminā ca padena vipassanā kathitā, <span class="bld">tadabhinivattetvā</span>ti iminā maggo. <span class="bld">Cetasā abhinivijjhitvā</span>ti iminā ca maggova. <span class="bld">Paññāya ativijjha passatī</span>ti saha vipassanāya maggapaññāya nibbijjhitvā passati. Evaṃ sabbattha attho veditabbo. Imasmiṃ pana sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti.</p>
- <p class="centered">Sambodhavaggo paṭhamo.</p>
- <a name="an3_3_2"></a>
- <p class="chapter">(12) 2. Āpāyikavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Āpāyikasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para114"></a><a name="para114_an3"></a><span class="paranum">114</span>. Dutiyassa <a name="V2.0224"></a><a name="M2.0233"></a> paṭhame apāyaṃ gacchissantīti <span class="bld">āpāyikā</span>. Nirayaṃ gacchissantīti <span class="bld">nerayikā. Idamappahāyā</span>ti idaṃ brahmacāripaṭiññatādiṃ pāpadhammattayaṃ avijahitvā. <span class="bld">Brahmacāripaṭiñño</span>ti <a name="P2.0369"></a> brahmacāripaṭirūpako, tesaṃ vā ākappaṃ avijahanena ‘‘ahampi brahmacārī’’ti evaṃpaṭiñño. <span class="bld">Anuddhaṃsetī</span>ti akkosati paribhāsati codeti. <span class="bld">Natthi kāmesu doso</span>ti kilesakāmena vatthukāme sevantassa natthi doso. <span class="bld">Pātabyata</span>nti pivitabbataṃ paribhuñjitabbataṃ nirāsaṅkena cittena pipāsitassa pānīyapivanasadisaṃ paribhuñjitabbataṃ. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathitaṃ.</p>
- <p class="subhead">2. Dullabhasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para115"></a><a name="para115_an3"></a><span class="paranum">115</span>. Dutiye <span class="bld">kataññū katavedī</span>ti ‘‘iminā mayhaṃ kata’’nti tena katakammaṃ ñatvā viditaṃ pākaṭaṃ katvā paṭikaraṇakapuggalo.</p>
- <p class="subhead">3. Appameyyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para116"></a><a name="para116_an3"></a><span class="paranum">116</span>. Tatiye sukhena metabboti <span class="bld">suppameyyo</span>. Dukkhena metabboti <span class="bld">duppameyyo</span>. Pametuṃ na sakkotīti <span class="bld">appameyyo. Unnaḷo</span>ti uggatanaḷo, tucchamānaṃ ukkhipitvā ṭhitoti attho. <span class="bld">Capalo</span>ti pattamaṇḍanādinā cāpallena samannāgato. <span class="bld">Mukharo</span>ti mukhakharo. <span class="bld">Vikiṇṇavāco</span>ti asaññatavacano. <span class="bld">Asamāhito</span>ti cittekaggatārahito. <span class="bld">Vibbhantacitto</span>ti bhantacitto bhantagāvibhantamigasappaṭibhāgo. <span class="bld">Pākatindriyo</span>ti vivaṭindriyo. Sesamettha uttānamevāti.</p>
- <p class="subhead">4. Āneñjasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para117"></a><a name="para117_an3"></a><span class="paranum">117</span>. Catutthe <a name="V2.0225"></a> <span class="bld">tadassādetī</span>ti taṃ jhānaṃ assādeti. <span class="bld">Taṃ nikāmetī</span>ti tadeva pattheti. <span class="bld">Tena ca vittiṃ āpajjatī</span>ti tena jhānena tuṭṭhiṃ āpajjati. <span class="bld">Tatra ṭhito</span>ti tasmiṃ jhāne ṭhito. <span class="bld">Tadadhimutto</span>ti tattheva adhimutto. <span class="bld">Tabbahulavihārī</span>ti tena bahulaṃ viharanto. <span class="bld">Sahabyataṃ upapajjatī</span>ti sahabhāvaṃ upapajjati, tasmiṃ devaloke nibbattatīti attho<a name="M2.0234"></a>. <span class="bld">Nirayampi gacchatī</span>tiādi nirayādīhi avippamuttattā aparapariyāyavasena tattha gamanaṃ sandhāya vuttaṃ. Na <a name="P2.0370"></a> hi tassa upacārajjhānato balavataraṃ akusalaṃ atthi, yena anantaraṃ apāye nibbatteyya. <span class="bld">Bhagavato pana sāvako</span>ti sotāpannasakadāgāmianāgāmīnaṃ aññataro. <span class="bld">Tasmiṃyeva bhave</span>ti tattheva arūpabhave. <span class="bld">Parinibbāyatī</span>ti appaccayaparinibbānena parinibbāyati. <span class="bld">Adhippayāso</span>ti adhikappayogo. Sesamettha vuttanayeneva veditabbaṃ. Imasmiṃ pana sutte puthujjanassa upapattijjhānaṃ kathitaṃ, ariyasāvakassa tadeva upapattijjhānañca vipassanāpādakajjhānañca kathitaṃ.</p>
- <p class="subhead">5. Vipattisampadāsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para118"></a><a name="para118_an3"></a><span class="paranum">118</span>. Pañcame <span class="bld">sīlavipattī</span>ti sīlassa vipannākāro. Sesadvayepi eseva nayo. <span class="bld">Natthi dinna</span>nti dinnassa phalābhāvaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Yiṭṭhaṃ</span> vuccati mahāyogo. <span class="bld">Huta</span>nti paheṇakasakkāro adhippeto. Tampi ubhayaṃ phalābhāvameva sandhāya paṭikkhipati. <span class="bld">Sukatadukkaṭāna</span>nti sukatadukkatānaṃ, kusalākusalānanti attho. <span class="bld">Phalaṃ vipāko</span>ti yaṃ phalanti vā vipākoti vā vuccati, taṃ natthīti vadati. <span class="bld">Natthi ayaṃ loko</span>ti paraloke ṭhitassa ayaṃ loko natthi, <span class="bld">natthi paro loko</span>ti idha loke ṭhitassāpi paraloko natthi, sabbe tattha tattheva ucchijjantīti dasseti. <span class="bld">Natthi mātā natthi pitā</span>ti tesu sammāpaṭipattimicchāpaṭipattīnaṃ phalābhāvavasena vadati. <span class="bld">Natthi sattā opapātikā</span>ti cavitvā uppajjanakasattā nāma natthīti vadati. <span class="bld">Sampadā</span>ti pāripūriyo. <span class="bld">Sīlasampadā</span>ti sīlassa paripuṇṇaavekallabhāvo. Sesadvayepi eseva nayo. <span class="bld">Atthi dinna</span>ntiādi vuttapaṭipakkhanayena gahetabbaṃ.</p>
- <p class="subhead">6. Apaṇṇakasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para119"></a><a name="para119_an3"></a><span class="paranum">119</span>. Chaṭṭhe <a name="V2.0226"></a><a name="P2.0371"></a> <span class="bld">apaṇṇako maṇī</span>ti chahi talehi samannāgato pāsako. <span class="bld">Sugatiṃ sagga</span>nti cātumahārājikādīsu aññataraṃ saggaṃ lokaṃ. Imasmiṃ sutte sīlañca sammādiṭṭhi cāti ubhayampi missakaṃ kathitaṃ. Sattamaṃ uttānameva.</p>
- <p class="subhead">8. Paṭhamasoceyyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para121"></a><a name="para121_an3"></a><span class="paranum">121</span>. Aṭṭhame <a name="M2.0235"></a> <span class="bld">soceyyānī</span>ti sucibhāvā. <span class="bld">Kāyasoceyya</span>nti kāyadvāre sucibhāvo. Sesadvayepi eseva nayo. Imesu pana paṭipāṭiyā catūsu suttesu agārikapaṭipadā kathitā. Sotāpannasakadāgāmīnampi vaṭṭati.</p>
- <p class="subhead">9. Dutiyasoceyyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para122"></a><a name="para122_an3"></a><span class="paranum">122</span>. Navame <span class="bld">ajjhatta</span>nti niyakajjhattaṃ. <span class="bld">Kāmacchanda</span>nti kāmacchandanīvaraṇaṃ. <span class="bld">Byāpādā</span>dīsupi eseva nayo. Sesamettha heṭṭhā vuttanayameva. Gāthāya pana <span class="bld">kāyasuci</span>nti kāyadvāre suciṃ, kāyena vā suciṃ. Sesadvayepi eseva nayo. <span class="bld">Ninhātapāpaka</span>nti sabbe pāpe ninhāpetvā dhovitvā ṭhitaṃ. Iminā suttenapi gāthāyapi khīṇāsavova kathitoti.</p>
- <p class="subhead">10. Moneyyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para123"></a><a name="para123_an3"></a><span class="paranum">123</span>. Dasame <span class="bld">moneyyānī</span>ti munibhāvā. <span class="bld">Kāyamoneyya</span>nti kāyadvāre munibhāvo sādhubhāvo paṇḍitabhāvo. Sesadvayepi eseva nayo. <span class="bld">Idaṃ vuccati, bhikkhave, kāyamoneyya</span>nti idaṃ tividhakāyaduccaritappahānaṃ kāyamoneyyaṃ nāma. Apica tividhaṃ kāyasucaritampi kāyamoneyyaṃ, tathā kāyārammaṇaṃ <a name="P2.0372"></a> ñāṇaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyapariññā kāyamoneyyaṃ, pariññāsahagato maggo kāyamoneyyaṃ, kāye chandarāgassa pahānaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyasaṅkhāranirodho catutthajjhānasamāpatti kāyamoneyyaṃ. <span class="bld">Vacīmoneyye</span>pi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext">Ayaṃ <a name="V2.0227"></a> panettha viseso – yathā idha catutthajjhānasamāpatti, evaṃ tattha vacīsaṅkhāranirodho dutiyajjhānasamāpatti vacīmoneyyanti veditabbā. Manomoneyyampi imināva nayena atthaṃ ñatvā cittasaṅkhāranirodho saññāvedayitanirodhasamāpatti manomoneyyanti veditabbā. <span class="bld">Kāyamuni</span>nti kāyadvāre muniṃ uttamaṃ parisuddhaṃ, kāyena vā muniṃ. Sesadvayepi eseva nayo. <span class="bld">Sabbappahāyina</span>nti khīṇāsavaṃ. Khīṇāsavo hi sabbappahāyī nāmāti.</p>
- <p class="centered">Āpāyikavaggo dutiyo.</p>
- <a name="an3_3_3"></a>
- <p class="chapter">(13) 3. Kusināravaggo</p>
- <p class="subhead">1. Kusinārasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para124"></a><a name="para124_an3"></a><span class="paranum">124</span>. Tatiyassa <a name="V2.0228"></a><a name="M2.0236"></a> paṭhame <span class="bld">kusinārāya</span>nti evaṃnāmake nagare. <span class="bld">Baliharaṇe vanasaṇḍe</span>ti evaṃnāmake vanasaṇḍe. Tattha kira bhūtabalikaraṇatthaṃ baliṃ haranti, tasmā baliharaṇanti vuccati. <span class="bld">Ākaṅkhamāno</span>ti icchamāno. <span class="bld">Sahatthā</span>ti sahatthena. <span class="bld">Sampavāretī</span>ti alaṃ alanti vācāya ceva hatthavikārena ca paṭikkhipāpeti. <span class="bld">Sādhu vata māya</span>nti sādhu vata maṃ ayaṃ. <span class="bld">Gathito</span>ti taṇhāgedhena gathito. <span class="bld">Mucchito</span>ti <a name="P2.0373"></a> taṇhāmucchanāyayeva mucchito. <span class="bld">Ajjhopanno</span>ti taṇhāya gilitvā pariniṭṭhapetvā pavatto. <span class="bld">Anissaraṇapañño</span>ti chandarāgaṃ pahāya saṃkaḍḍhitvā paribhuñjanto nissaraṇapañño nāma hoti, ayaṃ na tādiso, sacchandarāgo paribhuñjatīti anissaraṇapañño. Sukkapakkho vuttavipariyāyena veditabbo. Nekkhammavitakkādayo panettha missakā kathitāti veditabbā.</p>
- <p class="subhead">2. Bhaṇḍanasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para125"></a><a name="para125_an3"></a><span class="paranum">125</span>. Dutiye <span class="bld">pajahiṃsū</span>ti pajahanti. <span class="bld">Bahulamakaṃsū</span>ti punappunaṃ karonti. Idhāpi tayo vitakkā missakāva kathitā.</p>
- <p class="subhead">3. Gotamakacetiyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para126"></a><a name="para126_an3"></a><span class="paranum">126</span>. Tatiye <span class="bld">gotamake cetiye</span>ti gotamakayakkhassa bhavane. Tathāgato hi paṭhamabodhiyaṃ vīsati vassāni kadāci cāpāle cetiye, kadāci sārandade, kadāci bahuputte, kadāci gotamaketi evaṃ yebhuyyena devakulesuyeva vihāsi. Imasmiṃ pana kāle vesāliṃ upanissāya gotamakassa yakkhassa bhavanaṭṭhāne vihāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘gotamake cetiye’’ti. <span class="bld">Etadavocā</span>ti etaṃ ‘‘abhiññāyāha’’ntiādikaṃ suttaṃ avoca.</p>
- <p class="bodytext">Idañca <a name="V2.0229"></a> bhagavatā suttaṃ atthuppattiyaṃ vuttanti veditabbaṃ. Kataraatthuppattiyanti? Mūlapariyāyaatthuppattiyaṃ (ma. ni. 1.1 ādayo). Sambahulā kira brāhmaṇapabbajitā attanā <a name="M2.0237"></a> uggahitabuddhavacanaṃ nissāya jānanamadaṃ uppādetvā dhammassavanaggaṃ na gacchanti – ‘‘sammāsambuddho kathento amhehi ñātameva kathessati, no aññāta’’nti. Bhikkhū tathāgatassa ārocesuṃ. Satthā te bhikkhū pakkosāpetvā mukhapaṭiññaṃ gahetvā mūlapariyāyaṃ desesi. Te bhikkhū desanāya neva āgataṭṭhānaṃ, na gataṭṭhānaṃ addasaṃsu. Apassantā ‘‘sammāsambuddho ‘mayhaṃ kathā niyyātī’ti mukhasampattameva kathetī’’ti cintayiṃsu. Satthā tesaṃ manaṃ jānitvā imaṃ suttantaṃ ārabhi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">abhiññāyā</span>ti ‘‘ime pañcakkhandhā, dvādasāyatanāni, aṭṭhārasa <a name="P2.0374"></a> dhātuyo, bāvīsatindriyāni, cattāri saccāni, nava hetū, satta phassā, satta vedanā, satta cetanā, satta saññā, satta cittānī’’ti jānitvā paṭivijjhitvā paccakkhaṃ katvā, tathā – ‘‘ime cattāro satipaṭṭhānā’’tiādinā nayena te te dhamme jānitvā paṭivijjhitvā paccakkhameva katvāti attho. <span class="bld">Sanidāna</span>nti sappaccayameva katvā kathemi, no appaccayaṃ. <span class="bld">Sappāṭihāriya</span>nti paccanīkapaṭiharaṇena sappāṭihāriyameva katvā kathemi, no appāṭihāriyaṃ. <span class="bld">Alañca pana vo</span>ti yuttañca pana tumhākaṃ. <span class="bld">Tuṭṭhiyā</span>ti ‘‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho’’ti tīṇi ratanāni guṇato anussarantānaṃ tumhākaṃ yuttameva tuṭṭhiṃ kātunti attho. Sesapadadvayepi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Akampitthā</span>ti chahi ākārehi akampittha. Evarūpo hi pathavikampo bodhimaṇḍepi ahosi. Bodhisatte kira dakkhiṇadisābhāgena bodhimaṇḍaṃ abhiruḷhe dakkhiṇadisābhāgo heṭṭhā avīciṃ pāpuṇanto viya ahosi, uttarabhāgo uggantvā bhavaggaṃ abhihananto viya. Pacchimadisaṃ gate pacchimabhāgo heṭṭhā avīciṃ pāpuṇanto viya ahosi, pācīnabhāgo uggantvā bhavaggaṃ abhihananto viya. Uttaradisaṃ gate uttaradisābhāgo heṭṭhā avīciṃ pāpuṇanto viya, dakkhiṇadisābhāgo uggantvā bhavaggaṃ abhihananto viya. Pācīnadisaṃ gate pācīnadisābhāgo heṭṭhā avīciṃ pāpuṇanto viya, pacchimabhāgo uggantvā bhavaggaṃ abhihananto viya. Bodhirukkhopi sakiṃ heṭṭhā avīciṃ pāpuṇanto viya, sakiṃ uggantvā bhavaggaṃ abhihananto viya. Tasmimpi divase evaṃ chahi ākārehi cakkavāḷasahassī mahāpathavī akampittha.</p>
- <p class="subhead">4. Bharaṇḍukālāmasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para127"></a><a name="para127_an3"></a><span class="paranum">127</span>. Catutthe <a name="V2.0230"></a><a name="M2.0238"></a> <span class="bld">kevalakappa</span>nti sakalakappaṃ. <span class="bld">Anvāhiṇḍanto</span>ti vicaranto. <span class="bld">Nāddasā</span>ti kiṃ kāraṇā na addasa? Ayaṃ kira bharaṇḍu kālāmo sakyānaṃ aggapiṇḍaṃ khādanto vicarati. Tassa vasanaṭṭhānaṃ sampattakāle ekā dhammadesanā samuṭṭhahissatīti <a name="P2.0375"></a> ñatvā bhagavā evaṃ adhiṭṭhāsi, yathā añño āvasatho na paññāyittha. Tasmā na addasa. <span class="bld">Purāṇasabrahmacārī</span>ti porāṇako sabrahmacārī. So kira āḷārakālāmakāle tasmiṃyeva assame ahosi, taṃ sandhāyevamāha. <span class="bld">Santharaṃ paññāpehī</span>ti santharitabbaṃ santharāhīti attho. <span class="bld">Santharaṃ paññāpetvā</span>ti kappiyamañcake paccattharaṇaṃ paññāpetvā. <span class="bld">Kāmānaṃ pariññaṃ paññāpetī</span>ti ettha pariññā nāma samatikkamo, tasmā kāmānaṃ samatikkamaṃ paṭhamajjhānaṃ paññāpeti. <span class="bld">Na rūpānaṃ pariñña</span>nti rūpānaṃ samatikkamabhūtaṃ arūpāvacarasamāpattiṃ na paññāpeti. <span class="bld">Na vedanānaṃ pariñña</span>nti vedanānaṃ samatikkamaṃ nibbānaṃ na paññāpeti. <span class="bld">Niṭṭhā</span>ti gati nipphatti. <span class="bld">Udāhu puthū</span>ti udāhu nānā.</p>
- <p class="subhead">5. Hatthakasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para128"></a><a name="para128_an3"></a><span class="paranum">128</span>. Pañcame <span class="bld">abhikkantāya rattiyā</span>ti ettha abhikkantasaddo khayasundarābhirūpaabbhanumodanādīsu dissati. Tattha ‘‘abhikkantā, bhante, ratti, nikkhanto paṭhamo yāmo, ciranisinno bhikkhusaṅgho, uddisatu, bhante, bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkha’’nti evamādīsu khaye dissati. ‘‘Ayaṃ imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti evamādīsu (a. ni. 4.100) sundare.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ko me vandati pādāni, iddhiyā yasasā jalaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā’’ti. (vi. va. 857) –</p>
- <p class="unindented">Evamādīsu abhirūpe. ‘‘Abhikkantaṃ, bho gotamā’’ti evamādīsu (pārā. 15) abbhanumodane. Idha pana sundare. Tena <span class="bld">abhikkantāya rattiyā</span>ti iṭṭhāya kantāya manāpāya rattiyāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Abhikkantavaṇṇā</span>ti idha abhikkantasaddo abhirūpe, vaṇṇasaddo <a name="P2.0376"></a> pana chavithutikulavaggakāraṇasaṇṭhānapamāṇarūpāyatanādīsu dissati. Tattha ‘‘suvaṇṇavaṇṇosi bhagavā’’ti <a name="V2.0231"></a><a name="M2.0239"></a> evamādīsu (ma. ni. 2.399; su. ni. 553) chaviyaṃ. ‘‘Kadā saññūḷhā pana te gahapati samaṇassa gotamassa vaṇṇā’’ti evamādīsu (ma. ni. 2.77) thutiyaṃ. ‘‘Cattārome, bho gotama, vaṇṇā’’ti evamādīsu (dī. ni. 3.115) kulavagge. ‘‘Atha kena nu vaṇṇena, gandhatthenoti vuccatī’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 1.234) kāraṇe. ‘‘Mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 1.138) saṇṭhāne. ‘‘Tayo pattassa vaṇṇā’’ti evamādīsu (pārā. 602) pamāṇe. ‘‘Vaṇṇo gandho raso ojā’’ti evamādīsu rūpāyatane. So idha chaviyā daṭṭhabbo. Tena <span class="bld">abhikkantavaṇṇā</span>ti abhirūpacchavi, iṭṭhavaṇṇā manāpavaṇṇāti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kevalakappa</span>nti ettha <span class="bld">kevala</span>saddo anavasesayebhuyyābyāmissānatirekadaḷhatthavisaṃyogādianekattho. Tathā hissa ‘‘kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariya’’nti evamādīsu (pārā. 1) anavasesatā attho. ‘‘Kevalakappā ca aṅgamagadhā pahūtaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ ādāya upasaṅkamissantī’’ti evamādīsu (mahāva. 43) yebhuyyatā. ‘‘Kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī’’ti evamādīsu (vibha. 225) abyāmissatā. ‘‘Kevalaṃ saddhāmattakaṃ nūna ayamāyasmā’’ti evamādīsu (mahāva. 244) anatirekatā. ‘‘Āyasmato, bhante, anuruddhassa bāhiyo nāma saddhivihāriko kevalakappaṃ saṅghabhedāya ṭhito’’ti evamādīsu (a. ni. 4.243) daḷhatthatā. ‘‘Kevalī vusitavā uttamapurisoti vuccatī’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 3.57) visaṃyogo. Idha <a name="P2.0377"></a> pana anavasesatā atthoti adhippetā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kappa</span>saddo panāyaṃ abhisaddahanavohārakālapaññattichedanavikappalesasamantabhāvādianekattho. Tathā hissa ‘‘okappaniyametaṃ bhoto gotamassa, yathā taṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.387) abhisaddahanamattho. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitu’’nti evamādīsu (cūḷava. 250) vohāro. ‘‘Yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.387) kālo. ‘‘Iccāyasmā kappo’’ti evamādīsu (su. ni. 1098; cūḷani. kappamāṇavapucchā 117, kappamāṇavapucchāniddeso 61) paññatti<a name="M2.0240"></a>. ‘‘Alaṅkato kappitakesamassū’’ti evamādīsu (jā. 2.22.1368; vi. va. 1094) chedanaṃ. ‘‘Kappati dvaṅgulakappo’’ti evamādīsu (cūḷava. 446) vikappo. ‘‘Atthi kappo nipajjitu’’nti evamādīsu (a. ni. 8.80) leso. ‘‘Kevalakappaṃ veḷuvanaṃ <a name="V2.0232"></a> obhāsetvā’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 1.94) samantabhāvo. Idha panassa samantabhāvo attho adhippeto. Tasmā <span class="bld">kevalakappaṃ jetavana</span>nti ettha anavasesaṃ samantato jetavananti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Obhāsetvā</span>ti ābhāya pharitvā. <span class="bld">Vālukāyā</span>ti saṇhāya vālukāya. <span class="bld">Na saṇṭhātī</span>ti na patiṭṭhāti. <span class="bld">Oḷārika</span>nti brahmadevatāya hi pathaviyaṃ patiṭṭhānakāle attabhāvo oḷāriko māpetuṃ vaṭṭati pathavī vā, tasmā evamāha. <span class="bld">Dhammā</span>ti iminā pubbe uggahitabuddhavacanaṃ dasseti. <span class="bld">Nappavattino ahesu</span>nti sajjhāyamūḷhakā vācā parihīnāyeva ahesuṃ. <span class="bld">Appaṭivāno</span>ti <a name="P2.0378"></a> anivatto anukkaṇṭhito.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dassanassā</span>ti cakkhuviññāṇena dassanassa. <span class="bld">Upaṭṭhānassā</span>ti catūhi paccayehi upaṭṭhānassa. <span class="bld">Adhisīla</span>nti dasavidhaṃ sīlaṃ. Tañhi pañcasīlaṃ upādāya adhisīlanti vuccati. <span class="bld">Avihaṃ gato</span>ti avihabrahmaloke nibbattosmīti dasseti.</p>
- <p class="subhead">6. Kaṭuviyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para129"></a><a name="para129_an3"></a><span class="paranum">129</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">goyogapilakkhasmi</span>nti gāvīnaṃ vikkayaṭṭhāne uṭṭhitapilakkhassa santike. <span class="bld">Rittassāda</span>nti jhānasukhābhāvena rittassādaṃ. <span class="bld">Bāhirassāda</span>nti kāmaguṇasukhavasena bāhirassādaṃ. <span class="bld">Kaṭuviya</span>nti ucchiṭṭhaṃ. <span class="bld">Āmagandhenā</span>ti kodhasaṅkhātena vissagandhena. <span class="bld">Avassuta</span>nti tintaṃ. <span class="bld">Makkhikā</span>ti kilesamakkhikā. <span class="bld">Nānupatissantī</span>ti uṭṭhāya na anubandhissanti. <span class="bld">Nānvāssavissantī</span>ti anubandhitvā na khādissanti. <span class="bld">Saṃvegamāpādī</span>ti sotāpanno jāto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kaṭuviyakato</span>ti ucchiṭṭhakato. <span class="bld">Ārakā hotī</span>ti dūre hoti. <span class="bld">Vighātasseva bhāgavā</span>ti dukkhasseva bhāgī. <span class="bld">Caretī</span>ti carati gacchati. <span class="bld">Dummedho</span>ti duppañño. Imasmiṃ sutte vaṭṭameva kathitaṃ, gāthāsu vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti. Sattame vaṭṭameva bhāsitaṃ.</p>
- <p class="subhead">8. Dutiyaanuruddhasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para131"></a><a name="para131_an3"></a><span class="paranum">131</span>. Aṭṭhame <a name="V2.0233"></a><a name="M2.0241"></a> <span class="bld">idaṃ te mānasmi</span>nti ayaṃ te navavidhena vaḍḍhitamānoti attho. <span class="bld">Idaṃ te uddhaccasmi</span>nti idaṃ tava uddhaccaṃ cittassa uddhatabhāvo. <span class="bld">Idaṃ</span> <a name="P2.0379"></a> <span class="bld">te kukkuccasmi</span>nti idaṃ tava kukkuccaṃ.</p>
- <p class="subhead">9. Paṭicchannasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para132"></a><a name="para132_an3"></a><span class="paranum">132</span>. Navame <span class="bld">āvahantī</span>ti niyyanti. <span class="bld">Paṭicchanno āvahatī</span>ti paṭicchannova hutvā niyyāti. <span class="bld">Vivaṭo virocatī</span>ti ettha ekato ubhato attato sabbatthakatoti catubbidhā vivaṭatā veditabbā. Tattha <span class="bld">ekato vivaṭaṃ</span> nāma asādhāraṇasikkhāpadaṃ. <span class="bld">Ubhato vivaṭaṃ</span> nāma sādhāraṇasikkhāpadaṃ. <span class="bld">Attato vivaṭaṃ</span> nāma paṭiladdhadhammaguṇo. <span class="bld">Sabbatthakavivaṭaṃ</span> nāma tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ.</p>
- <p class="subhead">10. Lekhasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para133"></a><a name="para133_an3"></a><span class="paranum">133</span>. Dasame <span class="bld">abhiṇha</span>nti abhikkhaṇaṃ nirantaraṃ. <span class="bld">Āgāḷhenā</span>ti gāḷhena kakkhaḷena. <span class="bld">Pharusenā</span>ti pharusavacanena. Gāḷhaṃ katvā pharusaṃ katvā vuccamānopīti attho. <span class="bld">Amanāpenā</span>ti manaṃ anallīyantena avaḍḍhantena. <span class="bld">Sandhiyatimevā</span>ti ghaṭiyatiyeva. <span class="bld">Saṃsandatimevā</span>ti nirantarova hoti. <span class="bld">Sammodatimevā</span>ti ekībhāvameva gacchati. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
- <p class="centered">Kusināravaggo tatiyo.</p>
- <a name="an3_3_4"></a>
- <p class="chapter">(14) 4. Yodhājīvavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Yodhājīvasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para134"></a><a name="para134_an3"></a><span class="paranum">134</span>. Catutthassa <a name="V2.0234"></a> paṭhame yuddhaṃ upajīvatīti <span class="bld">yodhājīvo. Rājāraho</span>ti rañño anucchaviko. <span class="bld">Rājabhoggo</span>ti rañño upabhogaparibhogo. <span class="bld">Aṅganteva saṅkhyaṃ gacchatī</span>ti hattho viya pādo viya ca avassaṃ icchitabbattā aṅganti saṅkhyaṃ gacchati. <span class="bld">Dūre pātī hotī</span>ti udake usabhamattaṃ<a name="M2.0242"></a>, thale aṭṭhusabhamattaṃ, tato vā uttarinti dūre kaṇḍaṃ pāteti. Duṭṭhagāmaṇiabhayassa hi yodhājīvo navausabhamattaṃ kaṇḍaṃ pātesi, pacchimabhave bodhisatto yojanappamāṇaṃ. <span class="bld">Akkhaṇavedhī</span>ti <a name="P2.0380"></a> avirādhitavedhī, akkhaṇaṃ vā vijju vijjantarikāya vijjhituṃ samatthoti attho. <span class="bld">Mahato kāyassa padāletā</span>ti ekatobaddhaṃ phalakasatampi mahiṃsacammasatampi aṅguṭṭhapamāṇabahalaṃ lohapaṭṭampi caturaṅgulabahalaṃ asanapadarampi vidatthibahalaṃ udumbarapadarampi dīghantena vālikasakaṭampi vinivijjhituṃ samatthoti attho. <span class="bld">Yaṃkiñci rūpa</span>ntiādi visuddhimagge vitthāritameva. <span class="bld">Netaṃ mamā</span>tiādi taṇhāmānadiṭṭhipaṭikkhepavasena vuttaṃ. <span class="bld">Sammappaññāya passatī</span>ti sammā hetunā kāraṇena sahavipassanāya maggapaññāya passati. <span class="bld">Padāletī</span>ti arahattamaggena padāleti.</p>
- <p class="subhead">2. Parisāsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para135"></a><a name="para135_an3"></a><span class="paranum">135</span>. Dutiye <span class="bld">ukkācitavinītā</span>ti appaṭipucchitvā vinītā dubbinītaparisā. <span class="bld">Paṭipucchāvinītā</span>ti pucchitvā vinītā suvinītaparisā. <span class="bld">Yāvatāvinītā</span>ti pamāṇavasena vinītā, pamāṇaṃ ñatvā vinītaparisāti attho. ‘‘Yāvatajjhā’’ti pāḷiyā pana yāva ajjhāsayāti attho, ajjhāsayaṃ ñatvā vinītaparisāti vuttaṃ hoti. Tatiyaṃ uttānameva.</p>
- <p class="subhead">4. Uppādāsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para137"></a><a name="para137_an3"></a><span class="paranum">137</span>. Catutthe <a name="V2.0235"></a> <span class="bld">dhammaṭṭhitatā</span>ti sabhāvaṭṭhitatā. <span class="bld">Dhammaniyāmatā</span>ti sabhāvaniyāmatā. <span class="bld">Sabbe saṅkhārā</span>ti catubhūmakasaṅkhārā. <span class="bld">Aniccā</span>ti hutvā abhāvaṭṭhena aniccā. <span class="bld">Dukkhā</span>ti sampaṭipīḷanaṭṭhena dukkhā. <span class="bld">Anattā</span>ti avasavattanaṭṭhena anattā. Iti imasmiṃ sutte tīṇi lakkhaṇāni missakāni kathitāni.</p>
- <p class="subhead">5. Kesakambalasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para138"></a><a name="para138_an3"></a><span class="paranum">138</span>. Pañcame <span class="bld">tantāvutānaṃ vatthāna</span>nti paccatte sāmivacanaṃ, tantehi vāyitavatthānīti attho. <span class="bld">Kesakambalo</span>ti <a name="P2.0381"></a> manussakesehi vāyitakambalo<a name="M2.0243"></a>. <span class="bld">Puthusamaṇabrāhmaṇavādāna</span>nti idampi paccatte sāmivacanaṃ. <span class="bld">Paṭikiṭṭho</span>ti pacchimako lāmako. <span class="bld">Moghapuriso</span>ti tucchapuriso. <span class="bld">Paṭibāhatī</span>ti paṭisedheti. <span class="bld">Khippaṃ uḍḍeyyā</span>ti kuminaṃ oḍḍeyya. Chaṭṭhasattamāni uttānatthāneva.</p>
- <p class="subhead">8. Assakhaḷuṅkasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para141"></a><a name="para141_an3"></a><span class="paranum">141</span>. Aṭṭhame <span class="bld">assakhaḷuṅko</span>ti assapoto. <span class="bld">Idamassa javasmiṃ vadāmī</span>ti ayamassa ñāṇajavoti vadāmi. <span class="bld">Idamassa vaṇṇasmiṃ vadāmī</span>ti ayamassa guṇavaṇṇoti vadāmi. <span class="bld">Idamassa ārohapariṇāhasmi</span>nti ayamassa uccabhāvo parimaṇḍalabhāvoti vadāmīti.</p>
- <p class="subhead">9. Assaparassasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para142"></a><a name="para142_an3"></a><span class="paranum">142</span>. Navame <span class="bld">assaparasse</span>ti assesu parasse. <span class="bld">Purisaparasse</span>ti purisesu parasse, purisapuriseti attho. Imasmiṃ sutte tīṇi maggaphalāni kathitāni. Tattha ayaṃ tīhi maggehi ñāṇajavasampannoti veditabbo.</p>
- <p class="subhead">10. Assājānīyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para143"></a><a name="para143_an3"></a><span class="paranum">143</span>. Dasame <a name="V2.0236"></a> <span class="bld">bhadre</span>ti bhaddake. <span class="bld">Assājānīye</span>ti kāraṇākāraṇaṃ jānanake asse. <span class="bld">Purisājānīyesu</span>pi eseva nayo. Imasmiṃ sutte arahattaphalaṃ kathitaṃ. Tatrāyaṃ arahattamaggena ñāṇajavasampannoti veditabbo.</p>
- <p class="subhead">11. Paṭhamamoranivāpasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para144"></a><a name="para144_an3"></a><span class="paranum">144</span>. Ekādasame <span class="bld">accantaniṭṭho</span>ti antaṃ atikkantaniṭṭho, akuppaniṭṭho dhuvaniṭṭhoti attho. Sesaṃ sadisameva.</p>
- <p class="subhead">12. Dutiyamoranivāpasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para145"></a><a name="para145_an3"></a><span class="paranum">145</span>. Dvādasame <span class="bld">iddhipāṭihāriyenā</span>ti ijjhanakapāṭihāriyena. <span class="bld">Ādesanāpāṭihāriyenā</span>ti <a name="P2.0382"></a> ādisitvā apadisitvā kathanaanukathanakathāpāṭihāriyena.</p>
- <p class="subhead">13. Tatiyamoranivāpasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para146"></a><a name="para146_an3"></a><span class="paranum">146</span>. Terasame <a name="M2.0244"></a> <span class="bld">sammādiṭṭhiyā</span>ti phalasamāpattatthāya sammādiṭṭhiyā. <span class="bld">Sammāñāṇenā</span>ti phalañāṇena. <span class="bld">Sammāvimuttiyā</span>ti sesehi phalasamāpattidhammehi. Imesu tīsupi suttesu khīṇāsavova kathitoti.</p>
- <p class="centered">Yodhājīvavaggo catuttho.</p>
- <a name="an3_3_5"></a>
- <p class="chapter">(15) 5. Maṅgalavaggo</p>
- <p class="subhead">1-9. Akusalasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para147-155"></a><a name="para147-155_an3"></a><span class="paranum">147-155</span>. Pañcamassa <a name="V2.0237"></a> paṭhame <span class="bld">yathābhataṃ nikkhitto</span>ti yathā ānetvā ṭhapito. Dutiye <span class="bld">sāvajjenā</span>ti sadosena. Tatiye <span class="bld">visamenā</span>ti sapakkhalanena. <span class="bld">Samenā</span>ti apakkhalanena. Catutthe <span class="bld">asucinā</span>ti gūthasadisena aparisuddhena amejjhena. <span class="bld">Sucinā</span>ti parisuddhena mejjhena. Pañcamādīni uttānāneva.</p>
- <p class="subhead">10. Pubbaṇhasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para156"></a><a name="para156_an3"></a><span class="paranum">156</span>. Dasame <span class="bld">sunakkhatta</span>ntiādīsu yasmiṃ divase tayo sucaritadhammā pūritā honti, so divaso laddhanakkhattayogo nāma, tenassa sadā <span class="bld">sunakkhattaṃ</span> nāma hotīti vuccati. Sveva divaso katamaṅgalo nāma hoti, tenassa sadā <span class="bld">sumaṅgala</span>nti vuccati. Pabhātampissa sadā <span class="bld">suppabhāta</span>meva, sayanato uṭṭhānampi <span class="bld">suhuṭṭhita</span>meva, khaṇopi <span class="bld">sukkhaṇova,</span> muhuttopi <span class="bld">sumuhuttova</span>. Ettha ca dasaccharapamāṇo <a name="P2.0383"></a> kālo khaṇo nāma, tena khaṇena dasakkhaṇo kālo layo nāma, tena layena ca dasalayo kālo khaṇalayo nāma, tena dasaguṇo muhutto nāma, tena dasaguṇo khaṇamuhutto nāmāti ayaṃ vibhāgo veditabbo. <span class="bld">Suyiṭṭhaṃ brahmacārisū</span>ti yasmiṃ divase tīṇi sucaritāni pūritāni, tadāssa seṭṭhacārīsu dinnadānaṃ suyiṭṭhaṃ nāma hoti<a name="M2.0245"></a>. <span class="bld">Padakkhiṇaṃ kāyakamma</span>nti taṃ divasaṃ tena kataṃ kāyakammaṃ vaḍḍhikāyakammaṃ nāma hoti. Sesapadesupi eseva nayo. <span class="bld">Padakkhiṇāni katvānā</span>ti vaḍḍhiyuttāni kāyakammādīni katvā. <span class="bld">Labhantatthe padakkhiṇe</span>ti padakkhiṇe vaḍḍhiattheyeva labhati. Sesaṃ uttānamevāti.</p>
- <p class="centered">Maṅgalavaggo pañcamo.</p>
- <p class="centered">Tatiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
- <a name="an3_4"></a>
- <p class="chapter">(16) 6. Acelakavaggavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para157-163"></a><a name="para157-163_an3"></a><span class="paranum">157-163</span>. Ito <a name="V2.0238"></a> paresu <span class="bld">āgāḷhā paṭipadā</span>ti gāḷhā kakkhaḷā lobhavasena thiraggahaṇā. <span class="bld">Nijjhāmā</span>ti attakilamathānuyogavasena suṭṭhu jhāmā santattā paritattā. <span class="bld">Majjhimā</span>ti neva kakkhaḷā na jhāmā majjhe bhavā. <span class="bld">Acelako</span>ti niccelo naggo. <span class="bld">Muttācāro</span>ti vissaṭṭhācāro, uccārakammādīsu lokiyakulaputtācārena virahito ṭhitakova uccāraṃ karoti, passāvaṃ karoti, khādati bhuñjati. <span class="bld">Hatthāpalekhano</span>ti hatthe piṇḍamhi niṭṭhite jivhāya hatthaṃ <a name="P2.0384"></a> apalekhati, uccārampi katvā hatthasmiṃyeva daṇḍakasaññī hutvā hatthena apalekhati. Bhikkhāya gahaṇatthaṃ ‘‘ehi, bhadante’’ti vutto na etīti <span class="bld">na ehibhadantiko</span>. ‘‘Tena hi tiṭṭha, bhante’’ti vuttopi na tiṭṭhatīti <span class="bld">na tiṭṭhabhadantiko</span>. Tadubhayampi kira so ‘‘etassa vacanaṃ kataṃ bhavissatī’’ti na karoti. <span class="bld">Abhihaṭa</span>nti puretaraṃ gahetvā āhaṭabhikkhaṃ. <span class="bld">Uddissakata</span>nti idaṃ tumhe uddissa katanti evamārocitabhikkhaṃ. <span class="bld">Nimantana</span>nti ‘‘asukaṃ nāma kulaṃ vā vīthiṃ vā gāmaṃ vā paviseyyāthā’’ti evaṃ nimantitabhikkhampi na sādiyati na gaṇhāti. <span class="bld">Na kumbhimukhā</span>ti kumbhito uddharitvā dīyamānaṃ bhikkhampi na gaṇhāti. <span class="bld">Na kaḷopimukhā</span>ti kaḷopīti ukkhali vā pacchi vā, tatopi na gaṇhāti. Kasmā? ‘‘Kumbhikaḷopiyo maṃ nissāya kaṭacchunā pahāraṃ labhantī’’ti. <span class="bld">Na eḷakamantara</span>nti ummāraṃ antaraṃ katvā dīyamānaṃ na gaṇhāti. Kasmā? ‘‘Ayaṃ maṃ nissāya antarakaraṇaṃ labhatī’’ti. <span class="bld">Daṇḍamusalesu</span>pi eseva nayo. <span class="bld">Dvinna</span>nti <a name="M2.0246"></a> dvīsu bhuñjamānesu ekasmiṃ uṭṭhāya dente na gaṇhāti. Kasmā? Kabaḷantarāyo hotīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na gabbhiniyā</span>tiādīsu pana gabbhiniyā kucchiyaṃ dārako kilamati, pāyantiyā dārakassa khīrantarāyo hoti, purisantaragatāya ratiantarāyo hotīti na gaṇhāti. <span class="bld">Na saṅkittīsū</span>ti saṅkittetvā katabhattesu. Dubbhikkhasamaye kira acelakasāvakā acelakānaṃ atthāya tato tato taṇḍulādīni <a name="P2.0385"></a> samādapetvā bhattaṃ pacanti, ukkaṭṭhācelako tato na paṭiggaṇhāti. <span class="bld">Na yattha sā</span>ti yattha sunakho ‘‘piṇḍaṃ labhissāmī’’ti upaṭṭhito hoti, tattha tassa adatvā āhaṭaṃ na gaṇhāti. Kasmā? Etassa piṇḍantarāyo hotīti. <span class="bld">Saṇḍasaṇḍacārinī</span>ti samūhasamūhacārinī<a name="V2.0239"></a>. Sace hi acelakaṃ disvā ‘‘imassa bhikkhaṃ dassāmā’’ti manussā bhattagehaṃ pavisanti, tesu ca pavisantesu kaḷopimukhādīsu nilīnā makkhikā uppatitvā saṇḍasaṇḍā caranti, tato āhaṭaṃ bhikkhaṃ na gaṇhāti. Kasmā? ‘‘Maṃ nissāya makkhikānaṃ gocarantarāyo jāto’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Thusodaka</span>nti sabbasassasambhārehi katasovīrakaṃ. Ettha ca surāpānameva sāvajjaṃ, ayaṃ pana sabbesu sāvajjasaññī. <span class="bld">Ekāgāriko</span>ti yo ekasmiṃyeva gehe bhikkhaṃ labhitvā nivattati. <span class="bld">Ekālopiko</span>ti ekeneva ālopena yāpeti. <span class="bld">Dvāgārikādīsu</span>pi eseva nayo. <span class="bld">Ekissāpi dattiyā</span>ti ekāya dattiyā. Datti nāma ekā khuddakapāti hoti, yattha aggabhikkhaṃ pakkhipitvā ṭhapenti. <span class="bld">Ekāhika</span>nti ekadivasantarikaṃ. <span class="bld">Addhamāsika</span>nti addhamāsantarikaṃ. <span class="bld">Pariyāyabhattabhojana</span>nti vārabhattabhojanaṃ, ekāhavārena dvīhavārena sattāhavārena addhamāsavārenāti evaṃ divasavārena ābhatabhattabhojanaṃ. <span class="bld">Sākabhakkho</span>tiādīni vuttatthāneva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ubbhaṭṭhako</span>ti uddhaṃ ṭhitako. <span class="bld">Ukkuṭikappadhānamanuyutto</span>ti ukkuṭikavīriyamanuyutto, gacchantopi ukkuṭikova hutvā uppatitvā uppatitvā gacchati. <span class="bld">Kaṇṭakāpassayiko</span>ti ayakaṇṭake vā pakatikaṇṭake vā bhūmiyaṃ <a name="P2.0386"></a> koṭṭetvā tattha cammaṃ attharitvā ṭhānacaṅkamādīni karoti. <span class="bld">Seyya</span>nti <a name="M2.0247"></a> sayantopi tattheva seyyaṃ kappeti. Sāyaṃ tatiyamassāti <span class="bld">sāyatatiyakaṃ</span>. Pāto majjhanhike sāyanti divasassa tikkhattuṃ ‘‘pāpaṃ pavāhessāmī’’ti udakorohanānuyogaṃ anuyutto viharati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāye kāyānupassī</span>tiādīni heṭṭhā ekakanipātavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbāni. <span class="bld">Ayaṃ vuccati, bhikkhave, majjhimā paṭipadā</span>ti, bhikkhave, ayaṃ kāmasukhallikānuyogañca attakilamathānuyogañcāti dve ante anupagatā, sassatucchedantehi vā vimuttā majjhimā paṭipadāti veditabbā.</p>
- <p class="centered">Acelakavaggo chaṭṭho.</p>
- <a name="an3_5"></a>
- <p class="chapter">17-18. Peyyālavaggādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para164-184"></a><a name="para164-184_an3"></a><span class="paranum">164-184</span>. <span class="bld">Samanuñño</span>ti <a name="V2.0240"></a> samānajjhāsayo. <span class="bld">Rāgassā</span>ti pañcakāmaguṇikarāgassa. <span class="bld">Abhiññāyā</span>ti abhijānanatthaṃ. <span class="bld">Suññato samādhī</span>tiādīhi tīhipi samādhīhi vipassanāva kathitā. Vipassanā hi niccābhinivesa-niccanimitta-niccapaṇidhiādīnaṃ abhāvā imāni nāmāni labhati. <span class="bld">Pariññāyā</span>ti parijānanatthaṃ. Sesapadesupi eseva nayoti.</p>
- <p class="centered">Peyyālavaggādi niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya</p>
- <p class="centered">Tikanipātassa saṃvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <a name="an4"></a>
- <p class="centered"><a name="para0"></a><a name="para0_an4"></a> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
- <p class="nikaya">Aṅguttaranikāye</p>
- <p class="book">Catukkanipāta-aṭṭhakathā</p>
- <a name="an4_1"></a>
- <p class="title">1. Paṭhamapaṇṇāsakaṃ</p>
- <a name="an4_1_1"></a>
- <p class="chapter">1. Bhaṇḍagāmavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Anubuddhasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><a name="para1_an4"></a><span class="paranum">1</span>. Catukkanipātassa <a name="V2.0241"></a><a name="M2.0249"></a><a name="P3.0001"></a> paṭhame <span class="bld">ananubodhā</span>ti abujjhanena ajānanena. <span class="bld">Appaṭivedhā</span>ti appaṭivijjhanena apaccakkhakiriyāya. <span class="bld">Dīghamaddhāna</span>nti cirakālaṃ. <span class="bld">Sandhāvita</span>nti bhavato bhavaṃ gamanavasena sandhāvitaṃ. <span class="bld">Saṃsarita</span>nti punappunaṃ gamanāgamanavasena saṃsaritaṃ. <span class="bld">Mamañceva tumhākañcā</span>ti mayā ca tumhehi ca. Atha vā <span class="bld">sandhāvitaṃ saṃsarita</span>nti sandhāvanaṃ saṃsaraṇaṃ mamañceva <a name="V2.0242"></a> tumhākañca ahosīti evamettha attho veditabbo. <span class="bld">Ariyassā</span>ti niddosassa. Sīlaṃ samādhi paññāti ime pana tayo dhammā maggaphalasampayuttāva veditabbā, vimuttināmena phalameva niddiṭṭhaṃ. <span class="bld">Bhavataṇhā</span>ti bhavesu taṇhā. <span class="bld">Bhavanettī</span>ti <a name="P3.0002"></a> bhavarajju. Taṇhāya eva etaṃ nāmaṃ. Tāya hi sattā goṇā viya gīvāya bandhitvā taṃ taṃ bhavaṃ nīyanti, tasmā bhavanettīti vuccati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anuttarā</span>ti lokuttarā. <span class="bld">Dukkhassantakaro</span>ti vaṭṭadukkhassa antakaro. <span class="bld">Cakkhumā</span>ti pañcahi cakkhūhi cakkhumā. <span class="bld">Parinibbuto</span>ti kilesaparinibbānena parinibbuto. Idamassa bodhimaṇḍe paṭhamaparinibbānaṃ, pacchā pana yamakasālānamantare anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbutoti yathānusandhinā desanaṃ niṭṭhāpesi.</p>
- <p class="subhead">2. Papatitasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><a name="para2_an4"></a><span class="paranum">2</span>. Dutiye <span class="bld">papatito</span>ti patito cuto. <span class="bld">Appapatito</span>ti apatito patiṭṭhito. Tattha lokiyamahājano patitoyeva nāma, sotāpannādayo kilesuppattikkhaṇe patitā nāma, khīṇāsavo ekantapatiṭṭhito nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cutā</span> <a name="M2.0250"></a> <span class="bld">patantī</span>ti ye cutā, te patanti nāma. <span class="bld">Patitā</span>ti ye patitā, te cutā nāma. Cutattā patitā, patitattā cutāti attho. <span class="bld">Giddhā</span>ti rāgarattā. <span class="bld">Punarāgatā</span>ti puna jātiṃ puna jaraṃ puna byādhiṃ puna maraṇaṃ āgatā nāma honti. <span class="bld">Kataṃ kicca</span>nti catūhi maggehi kattabbakiccaṃ kataṃ. <span class="bld">Rataṃ ramma</span>nti ramitabbayuttake guṇajāte ramitaṃ. <span class="bld">Sukhenānvāgataṃ sukha</span>nti sukhena sukhaṃ anuāgataṃ sampattaṃ. Mānusakasukhena dibbasukhaṃ, jhānasukhena vipassanāsukhaṃ, vipassanāsukhena maggasukhaṃ, maggasukhena <a name="P3.0003"></a> phalasukhaṃ, phalasukhena nibbānasukhaṃ sampattaṃ adhigatanti attho.</p>
- <p class="subhead">3. Paṭhamakhatasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><a name="para3_an4"></a><span class="paranum">3</span>. Tatiyaṃ dukanipātavaṇṇanāyaṃ vuttameva. Gāthāsu pana <span class="bld">nindiya</span>nti ninditabbayuttakaṃ. <span class="bld">Nindatī</span>ti garahati. <span class="bld">Pasaṃsiyo</span>ti pasaṃsitabbayutto. <span class="bld">Vicināti mukhena so kali</span>nti yo evaṃ pavatto<a name="V2.0243"></a>, tena mukhena kaliṃ vicināti nāma. <span class="bld">Kalinā tena sukhaṃ na vindatī</span>ti tena ca kalinā sukhaṃ na paṭilabhati. <span class="bld">Sabbassāpi sahāpi attanā</span>ti sabbenapi sakena dhanena ceva attanā ca saddhiṃ yo parājayo, so appamattakova kalīti attho. <span class="bld">Yo sugatesū</span>ti yo pana sammaggatesu puggalesu cittaṃ padusseyya, ayaṃ cittapadosova tato kalito mahantataro kali. Idāni tassa mahantatarabhāvaṃ dassento <span class="bld">sataṃ sahassāna</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">sataṃ sahassāna</span>nti nirabbudagaṇanāya satasahassaṃ. <span class="bld">Chattiṃsatī</span>ti aparāni ca chattiṃsati nirabbudāni. <span class="bld">Pañca cā</span>ti abbudagaṇanāya ca pañca abbudāni. <span class="bld">Yamariyagarahī</span>ti yaṃ ariye garahanto nirayaṃ upapajjati, tattha ettakaṃ āyuppamāṇanti.</p>
- <p class="subhead">4. Dutiyakhatasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para4"></a><a name="para4_an4"></a><span class="paranum">4</span>. Catutthe <a name="P3.0004"></a> <span class="bld">mātari pitari cā</span>tiādīsu mittavindako mātari micchāpaṭipanno nāma, ajātasattu pitari micchāpaṭipanno nāma, devadatto tathāgate micchāpaṭipanno nāma, kokāliko tathāgatasāvake micchāpaṭipanno nāma. <span class="bld">Bahuñcā</span>ti bahukameva. <span class="bld">Pasavatī</span>ti paṭilabhati. <span class="bld">Tāyā</span>ti tāya micchāpaṭipattisaṅkhātāya adhammacariyāya. <span class="bld">Peccā</span>ti ito gantvā. <span class="bld">Apāyaṃ gacchatī</span>ti nirayādīsu aññatarasmiṃ nibbattati. Sukkapakkhepi eseva nayo.</p>
- <p class="subhead">5. Anusotasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para5"></a><a name="para5_an4"></a><span class="paranum">5</span>. Pañcame <a name="M2.0251"></a> anusotaṃ gacchatīti <span class="bld">anusotagāmī</span>. Kilesasotassa paccanīkapaṭipattiyā paṭisotaṃ gacchatīti <span class="bld">paṭisotagāmī</span>. <span class="bld">Ṭhitatto</span>ti ṭhitasabhāvo. <span class="bld">Tiṇṇo</span>ti oghaṃ taritvā ṭhito. <span class="bld">Pāraṅgato</span>ti paratīraṃ gato. <span class="bld">Thale tiṭṭhatī</span>ti nibbānathale tiṭṭhati. <span class="bld">Brāhmaṇo</span>ti seṭṭho niddoso. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ loke. <span class="bld">Kāme ca paṭisevatī</span>ti kilesakāmehi vatthukāme paṭisevati. <span class="bld">Pāpañca kammaṃ karotī</span>ti pāpañca pāṇātipātādikammaṃ karoti. <span class="bld">Pāpañca kammaṃ na karotī</span>ti pañcaverakammaṃ na karoti. <span class="bld">Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ṭhitatto</span>ti ayaṃ anāgāmī puggalo tasmā lokā puna paṭisandhivasena anāgamanato ṭhitatto nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṇhādhipannā</span>ti <a name="P3.0005"></a> taṇhāya adhipannā ajjhotthaṭā, taṇhaṃ vā adhipannā ajjhogāḷhā. <span class="bld">Paripuṇṇasekho</span>ti <a name="V2.0244"></a> sikkhāpāripūriyā ṭhito. <span class="bld">Aparihānadhammo</span>ti aparihīnasabhāvo. <span class="bld">Cetovasippatto</span>ti cittavasībhāvaṃ patto. Evarūpo khīṇāsavo hoti, idha pana anāgāmī kathito. <span class="bld">Samāhitindriyo</span>ti samāhitachaḷindriyo. <span class="bld">Paroparā</span>ti parovarā uttamalāmakā, kusalākusalāti attho. <span class="bld">Sameccā</span>ti ñāṇena samāgantvā. <span class="bld">Vidhūpitā</span>ti viddhaṃsitā jhāpitā vā. <span class="bld">Vusitabrahmacariyo</span>ti maggabrahmacariyaṃ vasitvā ṭhito. <span class="bld">Lokantagū</span>ti tividhassāpi lokassa antaṃ gato. <span class="bld">Pāragato</span>ti chahākārehi pāragato. Idha khīṇāsavova kathito. Iti suttepi gāthāsupi vaṭṭavivaṭṭameva kathitaṃ.</p>
- <p class="subhead">6. Appassutasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para6"></a><a name="para6_an4"></a><span class="paranum">6</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">anupapanno</span>ti anupāgato. <span class="bld">Sutta</span>ntiādīsu ubhatovibhaṅganiddesakhandhakaparivārasuttanipātamaṅgalasuttaratanasutta- nāḷakasuttatuvaṭakasuttāni, aññampi ca suttanāmakaṃ tathāgatavacanaṃ <span class="bld">sutta</span>nti veditabbaṃ. Sabbampi sagāthakaṃ suttaṃ <span class="bld">geyya</span>nti veditabbaṃ, visesena saṃyuttake sakalopi sagāthāvaggo. Sakalampi abhidhammapiṭakaṃ, niggāthakasuttaṃ, yañca aññampi aṭṭhahi aṅgehi asaṅgahitaṃ <a name="P3.0006"></a> buddhavacanaṃ, taṃ <span class="bld">veyyākaraṇa</span>nti veditabbaṃ. Dhammapada-theragāthā-therigāthā suttanipāte nosuttanāmikā suddhikagāthā <a name="M2.0252"></a> ca <span class="bld">gāthā</span>ti veditabbā. Somanassañāṇamayikagāthāpaṭisaṃyuttā dveasīti suttantā <span class="bld">udāna</span>nti veditabbā. ‘‘Vuttañhetaṃ bhagavatā’’tiādinayappavattā dasuttarasatasuttantā <span class="bld">itivuttaka</span>nti veditabbā. Apaṇṇakajātakādīni paññāsādhikāni pañca jātakasatāni <span class="bld">jātaka</span>nti veditabbāni. ‘‘Cattārome, bhikkhave, acchariyā abbhutā dhammā ānande’’tiādinayappavattā sabbepi acchariyaabbhutadhammapaṭisaṃyuttā suttantā <span class="bld">abbhutadhamma</span>nti veditabbā. Cūḷavedallamahāvedallasammādiṭṭhisakkapañhasaṅkhārabhājaniyamahāpuṇṇamasuttādayo sabbepi vedañca tuṭṭhiñca laddhā laddhā pucchitā suttantā <span class="bld">vedalla</span>nti veditabbā. <span class="bld">Na atthamaññāya na dhammamaññāyā</span>ti aṭṭhakathañca pāḷiñca ajānitvā. <span class="bld">Dhammānudhammappaṭipanno</span>ti navalokuttaradhammassa anurūpadhammaṃ sahasīlaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ na paṭipanno hoti. Iminā upāyena sabbavāresu attho veditabbo. Paṭhamavāre panettha appassutadussīlo kathito, dutiye appassutakhīṇāsavo, tatiye bahussutadussīlo, catutthe bahussutakhīṇāsavo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sīlesu</span> <a name="P3.0007"></a> <span class="bld">asamāhito</span>ti sīlesu aparipūrakārī. <span class="bld">Sīlato ca sutena cā</span>ti sīlabhāgena ca <a name="V2.0245"></a> sutabhāgena ca ‘‘ayaṃ dussīlo appassuto’’ti evaṃ taṃ garahantīti attho. <span class="bld">Tassa sampajjate suta</span>nti tassa puggalassa yasmā tena sutena sutakiccaṃ kataṃ, tasmā tassa sutaṃ sampajjati nāma. <span class="bld">Nāssa sampajjate</span>ti sutakiccassa akatattā na sampajjati. <span class="bld">Dhammadhara</span>nti sutadhammānaṃ ādhārabhūtaṃ. <span class="bld">Sappañña</span>nti supaññaṃ. <span class="bld">Nekkhaṃ jambonadassevā</span>ti jambunadaṃ vuccati jātisuvaṇṇaṃ, tassa jambunadassa nekkhaṃ viya, pañcasuvaṇṇaparimāṇaṃ suvaṇṇaghaṭikaṃ viyāti attho.</p>
- <p class="subhead">7. Sobhanasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para7"></a><a name="para7_an4"></a><span class="paranum">7</span>. Sattame <span class="bld">viyattā</span>ti paññāveyyattiyena samannāgatā. <span class="bld">Vinītā</span>ti vinayaṃ upetā suvinītā. <span class="bld">Visāradā</span>ti vesārajjena somanassasahagatena ñāṇena samannāgatā. <span class="bld">Dhammadharā</span>ti sutadhammānaṃ ādhārabhūtā. <span class="bld">Bhikkhu ca sīlasampanno</span>ti gāthāya kiñcāpi ekekasseva ekeko guṇo kathito, sabbesaṃ pana sabbepi vaṭṭantīti.</p>
- <p class="subhead">8. Vesārajjasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para8"></a><a name="para8_an4"></a><span class="paranum">8</span>. Aṭṭhame <a name="M2.0253"></a> <span class="bld">vesārajjānī</span>ti ettha sārajjapaṭipakkho vesārajjaṃ, catūsu ṭhānesu sārajjābhāvaṃ paccavekkhantassa uppannasomanassamayañāṇassetaṃ nāmaṃ. <span class="bld">Āsabhaṃ ṭhāna</span>nti seṭṭhaṭṭhānaṃ uttamaṭṭhānaṃ. Āsabhā vā pubbabuddhā, tesaṃ ṭhānanti attho. Apica gavasatajeṭṭhako usabho, gavasahassajeṭṭhako vasabho. Vajasatajeṭṭhako vā usabho, vajasahassajeṭṭhako vasabho<a name="P3.0008"></a>, sabbagavaseṭṭho sabbaparissayasaho seto pāsādiko mahābhāravaho asanisatasaddehipi asampakampiyo nisabho, so idha usabhoti adhippeto. Idampi hi tassa pariyāyavacanaṃ. Usabhassa idanti <span class="bld">āsabhaṃ. Ṭhāna</span>nti catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā vavatthānaṃ. Idaṃ pana āsabhaṃ viyāti āsabhaṃ. Yatheva hi nisabhasaṅkhāto usabho catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā acalaṭṭhānena tiṭṭhati, evaṃ tathāgatopi catūhi vesārajjapādehi aṭṭhaparisapathaviṃ uppīḷetvā sadevake loke kenaci paccatthikena paccāmittena akampiyo acalaṭṭhānena tiṭṭhati. Evaṃ tiṭṭhamānova taṃ āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti upagacchati na paccakkhāti, attani āropeti. Tena vuttaṃ ‘‘āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānātī’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Parisāsū</span>ti <a name="V2.0246"></a> aṭṭhasu parisāsu. <span class="bld">Sīhanādaṃ nadatī</span>ti seṭṭhanādaṃ abhītanādaṃ nadati, sīhanādasadisaṃ vā nādaṃ nadati. Ayamattho sīhanādasuttena dassetabbo. Yathā vā sīho sahanato ca hananato ca sīhoti vuccati, evaṃ tathāgato lokadhammānaṃ sahanato parappavādānañca hananato sīhoti vuccati. Evaṃ vuttassa sīhassa nādaṃ sīhanādaṃ. Tattha yathā sīho sīhabalena samannāgato sabbattha visārado vigatalomahaṃso sīhanādaṃ nadati, evaṃ tathāgatasīhopi tathāgatabalehi samannāgato aṭṭhasu parisāsu visārado vigatalomahaṃso ‘‘iti rūpa’’ntiādinā nayena nānāvidhadesanāvilāsasampannaṃ <a name="P3.0009"></a> sīhanādaṃ nadati. Tena vuttaṃ ‘‘parisāsu sīhanādaṃ nadatī’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Brahmacakkaṃ</span> <a name="M2.0254"></a> <span class="bld">pavattetī</span>ti ettha <span class="bld">brahma</span>nti seṭṭhaṃ uttamaṃ visuddhaṃ. Cakkasaddo panāyaṃ –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sampattiyaṃ lakkhaṇe ca, rathaṅge iriyāpathe;</p>
- <p class="gatha2">Dāne ratanadhammūra-cakkādīsu ca dissati;</p>
- <p class="gathalast">Dhammacakke idha mato, tañca dvedhā vibhāvaye’’.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Cattārimāni, bhikkhave, cakkāni, yehi samannāgatānaṃ devamanussāna’’ntiādīsu (a. ni. 4.31) hi ayaṃ sampattiyaṃ dissati. ‘‘Pādatalesu cakkāni jātānī’’ti (dī. ni. 2.35) ettha lakkhaṇe. ‘‘Cakkaṃva vahato pada’’nti (dha. pa. 1) ettha rathaṅge. ‘‘Catucakkaṃ navadvāra’’nti (saṃ. ni. 1.29) ettha iriyāpathe. ‘‘Dadaṃ bhuñja mā ca pamādo, cakkaṃ vattaya sabbapāṇina’’nti (jā. 1.7.149) ettha dāne. ‘‘Dibbaṃ cakkaratanaṃ pāturahosī’’ti (dī. ni. 2.243; ma. ni. 3.256) ettha ratanacakke. ‘‘Mayā pavattitaṃ cakka’’nti (su. ni. 562) ettha dhammacakke. ‘‘Icchāhatassa posassa, cakkaṃ bhamati matthake’’ti (jā. 1.1.104; 1.5.103) ettha uracakke. ‘‘Khurapariyantena cepi cakkenā’’ti (dī. ni. 1.166) ettha paharaṇacakke. ‘‘Asanivicakka’’nti (dī. ni. 3.61; saṃ. ni. 2.162) ettha asanimaṇḍale. Idha <a name="P3.0010"></a> panāyaṃ dhammacakke mato.</p>
- <p class="bodytext">Taṃ panetaṃ dhammacakkaṃ duvidhaṃ hoti paṭivedhañāṇañca desanāñāṇañca. Tattha paññāpabhāvitaṃ attano ariyaphalāvahaṃ paṭivedhañāṇaṃ, karuṇāpabhāvitaṃ sāvakānaṃ ariyaphalāvahaṃ desanāñāṇaṃ. Tattha <a name="V2.0247"></a> paṭivedhañāṇaṃ uppajjamānaṃ uppannanti duvidhaṃ. Tañhi abhinikkhamanato yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Tusitabhavanato vā yāva mahābodhipallaṅke arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Dīpaṅkarato paṭṭhāya vā yāva bodhipallaṅke arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Desanāñāṇampi pavattamānaṃ pavattanti duvidhaṃ. Tañhi yāva aññāsikoṇḍaññassa sotāpattimaggā pavattamānaṃ, phalakkhaṇe pavattaṃ nāma. Tesu paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ, desanāñāṇaṃ lokiyaṃ. Ubhayampi panetaṃ aññehi asādhāraṇaṃ, buddhānaṃyeva orasañāṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sammāsambuddhassa te paṭijānato</span>ti ‘‘ahaṃ sammāsambuddho, sabbe dhammā mayā abhisambuddhā’’ti evaṃ paṭijānato tava. <span class="bld">Anabhisambuddhā</span>ti ime nāma <a name="M2.0255"></a> dhammā tayā anabhisambuddhā. <span class="bld">Tatra vatā</span>ti tesu ‘‘anabhisambuddhā’’ti evaṃ dassitadhammesu. <span class="bld">Sahadhammenā</span>ti sahetunā sakāraṇena vacanena. <span class="bld">Nimittameta</span>nti ettha puggalopi dhammopi nimittanti adhippeto<a name="P3.0011"></a>. Taṃ puggalaṃ na passāmi, yo maṃ paṭicodessati. Taṃ dhammaṃ na passāmi, yaṃ dassetvā ‘‘ayaṃ nāma dhammo tayā anabhisambuddho’’ti maṃ paṭicodessatīti ayamettha attho. <span class="bld">Khemappatto</span>ti khemaṃ patto. Sesapadadvayaṃ imasseva vevacanaṃ. Sabbampetaṃ vesārajjañāṇameva sandhāya vuttaṃ. Dasabalassa hi ‘‘ayaṃ nāma dhammo tayā anabhisambuddho’’ti codakaṃ puggalaṃ vā codanākāraṇaṃ anabhisambuddhadhammaṃ vā apassato ‘‘sabhāvabuddhoyeva vata samāno ahaṃ buddhosmīti vadāmī’’ti paccavekkhantassa balavataraṃ somanassaṃ uppajjati, tena sampayuttaṃ ñāṇaṃ vesārajjaṃ nāma. Taṃ sandhāya ‘‘khemappatto’’tiādimāha. Evaṃ sabbattha attho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Antarāyikā dhammā</span>ti ettha pana antarāyaṃ karontīti <span class="bld">antarāyikā</span>. Te atthato sañcicca vītikkantā satta āpattikkhandhā. Sañcicca vītikkantaṃ hi antamaso dukkaṭadubbhāsitampi maggaphalānaṃ antarāyaṃ karoti. Idha pana methunadhammo adhippeto. Methunaṃ sevato hi yassa kassaci nissaṃsayameva maggaphalānaṃ antarāyo hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yassa kho pana te atthāyā</span>ti rāgakkhayādīsu yassa atthāya. <span class="bld">Dhammo desito</span>ti asubhabhāvanādidhammo kathito. <span class="bld">Tatra vata ma</span>nti tasmiṃ aniyyānikadhamme maṃ. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vādapathā</span>ti <a name="V2.0248"></a> vādāyeva. <span class="bld">Puthū</span>ti bahū. <span class="bld">Sitā</span>ti <a name="P3.0012"></a> upanibaddhā abhisaṅkhatā. Atha vā <span class="bld">puthussitā</span>ti puthubhāvaṃ sitā upagatā, puthūhi vā sitātipi puthussitā. <span class="bld">Yaṃ nissitā</span>ti etarahipi yaṃ vādapathaṃ nissitā. <span class="bld">Na te bhavantī</span>ti te vādapathā na bhavanti bhijjanti vinassanti. <span class="bld">Dhammacakka</span>nti desanāñāṇassapi paṭivedhañāṇassapi etaṃ nāmaṃ. Tesu desanāñāṇaṃ lokiyaṃ, paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ. <span class="bld">Kevalī</span>ti sakalaguṇasamannāgato. <span class="bld">Tādisa</span>nti tathāvidhaṃ.</p>
- <p class="subhead">9. Taṇhuppādasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para9"></a><a name="para9_an4"></a><span class="paranum">9</span>. Navame <a name="M2.0256"></a> uppajjati etesūti <span class="bld">uppādā</span>. Kā uppajjati? Taṇhā. Taṇhāya uppādā <span class="bld">taṇhuppādā,</span> taṇhāvatthūni taṇhākāraṇānīti attho. <span class="bld">Cīvarahetū</span>ti ‘‘kattha manāpaṃ cīvaraṃ labhissāmī’’ti cīvarakāraṇā uppajjati. <span class="bld">Itibhavābhavahetū</span>ti ettha <span class="bld">itī</span>ti nidassanatthe nipāto. Yathā cīvarādihetu, evaṃ bhavābhavahetupīti attho. <span class="bld">Bhavābhavo</span>ti cettha paṇītatarāni sappinavanītādīni adhippetāni. Sampattibhavesu paṇītatarapaṇītatamabhavotipi vadantiyeva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṇhādutiyo</span>ti ayañhi satto anamatagge saṃsāravaṭṭe saṃsaranto na ekakova saṃsarati, taṇhaṃ pana dutiyikaṃ labhantova saṃsarati. Tena vuttaṃ ‘‘taṇhādutiyo’’ti. <span class="bld">Itthabhāvaññathābhāva</span>nti <a name="P3.0013"></a> ettha itthabhāvo nāma ayaṃ attabhāvo, aññathābhāvo nāma anāgatattabhāvo. Evarūpo vā aññopi attabhāvo itthabhāvo nāma, na evarūpo aññathābhāvo nāma. Taṃ itthabhāvaññathābhāvaṃ. <span class="bld">Saṃsāra</span>nti khandhadhātuāyatanānaṃ paṭipāṭiṃ. <span class="bld">Nātivattatī</span>ti nātikkamati. <span class="bld">Evamādīnavaṃ ñatvā</span>ti evaṃ atītānāgatapaccuppannesu khandhesu ādīnavaṃ jānitvā. <span class="bld">Taṇhaṃ dukkhassa sambhava</span>nti taṇhaṃ ca ‘‘ayaṃ vaṭṭadukkhasambhūto sabhāvo kāraṇa’’nti evaṃ jānitvā. Ettāvatā imassa bhikkhuno vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattabhāvo dassito. Idāni taṃ khīṇāsavaṃ thomento <span class="bld">vītataṇho</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">anādāno</span>ti niggahaṇo. <span class="bld">Sato bhikkhu paribbaje</span>ti satisampajaññe vepullappatto khīṇāsavo bhikkhu sato sampajāno careyya vihareyyāti attho. Iti suttante vaṭṭaṃ kathetvā gāthāsu vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti.</p>
- <p class="subhead">10. Yogasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para10"></a><a name="para10_an4"></a><span class="paranum">10</span>. Dasame <a name="V2.0249"></a> vaṭṭasmiṃ yojentīti <span class="bld">yogā. Kāmayogo</span>tiādīsu pañcakāmaguṇiko rāgo kāmayogo. Rūpārūpabhavesu chandarāgo <span class="bld">bhavayogo,</span> tathā jhānanikanti. Sassatadiṭṭhisahagato ca rāgo dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo ca <span class="bld">diṭṭhiyogo</span>. Catūsu saccesu aññāṇaṃ <span class="bld">avijjāyogo</span>. Kāmesu vā yojetīti kāmayogo. Bhavesu yojetīti <a name="M2.0257"></a> bhavayogo. Diṭṭhīsu yojetīti diṭṭhiyogo. Avijjāya yojetīti avijjāyogoti heṭṭhā vuttadhammānaṃyevetaṃ adhivacanaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Idāni <a name="P3.0014"></a> te vitthāretvā dassento <span class="bld">katamo ca, bhikkhave</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">samudaya</span>nti uppattiṃ. <span class="bld">Atthaṅgama</span>nti bhedaṃ. <span class="bld">Assāda</span>nti madhurabhāvaṃ. <span class="bld">Ādīnava</span>nti amadhurabhāvaṃ dosaṃ. <span class="bld">Nissaraṇa</span>nti nissaṭabhāvaṃ. <span class="bld">Kāmesū</span>ti vatthukāmesu. <span class="bld">Kāmarāgo</span>ti kāme ārabbha uppannarāgo. Sesapadesupi eseva nayo. <span class="bld">Anusetī</span>ti nibbattati. <span class="bld">Ayaṃ vuccati, bhikkhave, kāmayogo</span>ti, bhikkhave, idaṃ kāmesu yojanakāraṇaṃ bandhanakāraṇaṃ vuccatīti evaṃ sabbattha attho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Phassāyatanāna</span>nti cakkhādīnaṃ cakkhusamphassādikāraṇānaṃ. <span class="bld">Avijjā aññāṇa</span>nti ñāṇapaṭipakkhabhāvena aññāṇasaṅkhātā avijjā. <span class="bld">Iti kāmayogo</span>ti ettha iti saddo catūhipi yogehi saddhiṃ yojetabbo ‘‘evaṃ kāmayogo, evaṃ bhavayogo’’ti. <span class="bld">Saṃyutto</span>ti parivārito. <span class="bld">Pāpakehī</span>ti lāmakehi. <span class="bld">Akusalehī</span>ti akosallasambhūtehi. <span class="bld">Saṃkilesikehī</span>ti saṃkilesanakehi, pasannassa cittassa pasannabhāvadūsakehīti attho. <span class="bld">Ponobbhavikehī</span>ti punabbhavanibbattakehi. <span class="bld">Sadarehī</span>ti sadarathehi. <span class="bld">Dukkhavipākehī</span>ti vipākakāle dukkhuppādakehi. <span class="bld">Āyatiṃ jātijarāmaraṇikehī</span>ti anāgate punappunaṃ jātijarāmaraṇanibbattakehi. <span class="bld">Tasmā</span> <a name="P3.0015"></a> <span class="bld">ayogakkhemīti vuccatī</span>ti yasmā appahīnayogo puggalo etehi dhammehi sampayutto hoti, tasmā catūhi yogehi khemaṃ nibbānaṃ anadhigatattā na yogakkhemīti vuccati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Visaṃyogo</span>ti visaṃyojanakāraṇāni. <span class="bld">Kāmayogavisaṃyogo</span>ti kāmayogato visaṃyojanakāraṇaṃ. Sesapadesupi eseva nayo. Tattha asubhajjhānaṃ kāmayogavisaṃyogo, taṃ pādakaṃ katvā adhigato anāgāmimaggo ekanteneva kāmayogavisaṃyogo nāma. Arahattamaggo bhavayogavisaṃyogo nāma, sotāpattimaggo diṭṭhiyogavisaṃyogo <a name="M2.0258"></a> nāma, arahattamaggo avijjāyogavisaṃyogo <a name="V2.0250"></a> nāma. Idāni te vitthāravasena dassento <span class="bld">katamo ca, bhikkhave</span>tiādimāha. Tassattho vuttanayeneva veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhavayogena cūbhaya</span>nti bhavayogena ca saṃyuttā, kiñci bhiyyo ubhayenāpi sampayuttā, yena kenaci yogena samannāgatāti attho. <span class="bld">Purakkhatā</span>ti purato katā, parivāritā vā. <span class="bld">Kāme pariññāyā</span>ti duvidhepi kāme parijānitvā. <span class="bld">Bhavayogañca sabbaso</span>ti bhavayogañca sabbameva parijānitvā. <span class="bld">Samūhaccā</span>ti samūhanitvā. <span class="bld">Virājaya</span>nti virājento, virājetvā vā. ‘‘Virājento’’ti hi vutte maggo kathito hoti, ‘‘virājetvā’’ti vutte phalaṃ. <span class="bld">Munī</span>ti khīṇāsavamuni. Iti imasmiṃ suttepi gāthāsupi vaṭṭavivaṭṭameva kathitanti.</p>
- <p class="centered">Bhaṇḍagāmavaggo paṭhamo.</p>
- <a name="an4_1_2"></a>
- <p class="chapter">2. Caravaggo</p>
- <p class="subhead">1. Carasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para11"></a><a name="para11_an4"></a><span class="paranum">11</span>. Dutiyassa <a name="V2.0251"></a><a name="P3.0016"></a> paṭhame <span class="bld">adhivāsetī</span>ti cittaṃ adhiropetvā vāseti. <span class="bld">Nappajahatī</span>ti na pariccajati. <span class="bld">Na vinodetī</span>ti na nīharati. <span class="bld">Na byantīkarotī</span>ti na vigatantaṃ paricchinnaparivaṭumaṃ karoti. <span class="bld">Na anabhāvaṃ gametī</span>ti na anuabhāvaṃ avaḍḍhiṃ vināsaṃ gameti. <span class="bld">Carampī</span>ti carantopi. <span class="bld">Anātāpī</span>ti nibbīriyo. <span class="bld">Anottāpī</span>ti upavādabhayarahito. <span class="bld">Satata</span>nti niccaṃ. <span class="bld">Samita</span>nti nirantaraṃ. Evaṃ sabbattha atthaṃ ñatvā sukkapakkhe vuttavipariyāyena attho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">Gāthāsu <span class="bld">gehanissita</span>nti kilesanissitaṃ. <span class="bld">Mohaneyyesū</span>ti mohajanakesu ārammaṇesu. <span class="bld">Abhabbo</span>ti abhājanabhūto. <span class="bld">Phuṭṭhuṃ sambodhimuttama</span>nti arahattamaggasaṅkhātaṃ uttamañāṇaṃ phusituṃ.</p>
- <p class="subhead">2. Sīlasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para12"></a><a name="para12_an4"></a><span class="paranum">12</span>. Dutiye <a name="M2.0259"></a> <span class="bld">sampannasīlā</span>ti paripuṇṇasīlā. <span class="bld">Sampannapātimokkhā</span>ti paripuṇṇapātimokkhā. <span class="bld">Pātimokkhasaṃvarasaṃvutā</span>ti <a name="P3.0017"></a> pātimokkhasaṃvarasīlena saṃvutā pihitā upetā hutvā viharatha. <span class="bld">Ācāragocarasampannā</span>ti ācārena ca gocarena ca sampannā samupāgatā bhavatha. <span class="bld">Aṇumattesu vajjesū</span>ti aṇuppamāṇesu dosesu. <span class="bld">Bhayadassāvino</span>ti tāni aṇumattāni vajjāni bhayato dassanasīlā. <span class="bld">Samādāya sikkhatha sikkhāpadesū</span>ti sabbasikkhākoṭṭhāsesu samādātabbaṃ samādāya gahetvā sikkhatha. ‘‘Sampannasīlānaṃ…pe… sikkhāpadesū’’ti ettakena dhammakkhānena sikkhattaye samādāpetvā ceva paṭiladdhaguṇesu ca vaṇṇaṃ kathetvā idāni uttari kātabbaṃ dassento <span class="bld">kimassā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">kimassā</span>ti kiṃ bhaveyya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yataṃ care</span>ti yathā caranto yato hoti saṃyato, evaṃ careyya. Esa nayo sabbattha. <span class="bld">Acche</span>ti <a name="V2.0252"></a> nisīdeyya. <span class="bld">Yatamenaṃ pasāraye</span>ti yaṃ aṅgapaccaṅgaṃ pasāreyya, taṃ yataṃ saṃyatameva katvā pasāreyya. <span class="bld">Uddha</span>nti upari. <span class="bld">Tiriya</span>nti majjhaṃ. <span class="bld">Apācīna</span>nti adho. Ettāvatā atītā paccuppannā anāgatā ca pañcakkhandhā kathitā. <span class="bld">Yāvatā</span>ti paricchedavacanaṃ. <span class="bld">Jagato</span> <a name="P3.0018"></a> <span class="bld">gatī</span>ti lokassa nipphatti. <span class="bld">Samavekkhitā ca dhammānaṃ, khandhānaṃ udayabbaya</span>nti etesaṃ sabbaloke atītādibhedānaṃ pañcakkhandhadhammānaṃ udayañca vayañca samavekkhitā. ‘‘Pañcakkhandhānaṃ udayaṃ passanto pañcavīsati lakkhaṇāni passati, vayaṃ passanto pañcavīsati lakkhaṇāni passatī’’ti vuttehi samapaññāsāya lakkhaṇehi sammā avekkhitā hoti. <span class="bld">Cetosamathasāmīci</span>nti cittasamathassa anucchavikaṃ paṭipadaṃ. <span class="bld">Sikkhamāna</span>nti paṭipajjamānaṃ, pūrayamānanti attho. <span class="bld">Pahitatto</span>ti pesitatto. <span class="bld">Āhū</span>ti kathayanti. Sesamettha uttānameva. Imasmiṃ pana sutte sīlaṃ missakaṃ kathetvā gāthāsu khīṇāsavo kathito.</p>
- <p class="subhead">3. Padhānasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para13"></a><a name="para13_an4"></a><span class="paranum">13</span>. Tatiye <a name="M2.0260"></a> <span class="bld">sammappadhānānī</span>ti sundarapadhānāni uttamavīriyāni. <span class="bld">Sammappadhānā</span>ti paripuṇṇavīriyā. <span class="bld">Māradheyyābhibhūtā</span>ti tebhūmakavaṭṭasaṅkhātaṃ māradheyyaṃ abhibhavitvā samatikkamitvā ṭhitā. <span class="bld">Te asitā</span>ti te khīṇāsavā anissitā nāma. <span class="bld">Jātimaraṇabhayassā</span>ti jātiñca maraṇañca paṭicca uppajjanakabhayassa, jātimaraṇasaṅkhātasseva vā bhayassa. <span class="bld">Pāragū</span>ti pāraṅgatā. <span class="bld">Te tusitā</span>ti te khīṇāsavā tuṭṭhā nāma. <span class="bld">Jetvā māraṃ savāhini</span>nti sasenakaṃ māraṃ jinitvā ṭhitā. <span class="bld">Te</span> <a name="P3.0019"></a> <span class="bld">anejā</span>ti te khīṇāsavā taṇhāsaṅkhātāya ejāya anejā niccalā nāma. <span class="bld">Namucibala</span>nti mārabalaṃ. <span class="bld">Upātivattā</span>ti atikkantā. <span class="bld">Te sukhitā</span>ti te khīṇāsavā lokuttarasukhena sukhitā nāma. Tenevāha –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sukhitā vata arahanto, taṇhā nesaṃ na vijjati;</p>
- <p class="gathalast">Asmimāno samucchinno, mohajālaṃ padālita’’nti. (saṃ. ni. 3.76);</p>
- <p class="subhead">4. Saṃvarasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para14"></a><a name="para14_an4"></a><span class="paranum">14</span>. Catutthe <span class="bld">padhānānī</span>ti vīriyāni. <span class="bld">Saṃvarappadhāna</span>nti cakkhādīni saṃvarantassa uppannavīriyaṃ<a name="V2.0253"></a>. <span class="bld">Pahānappadhāna</span>nti kāmavitakkādayo pajahantassa uppannavīriyaṃ. <span class="bld">Bhāvanāppadhāna</span>nti sambojjhaṅge bhāventassa uppannavīriyaṃ. <span class="bld">Anurakkhaṇāppadhāna</span>nti samādhinimittaṃ anurakkhantassa uppannavīriyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vivekanissita</span>ntiādīsu viveko, virāgo, nirodhoti tīṇipi nibbānassa nāmāni. Nibbānaṃ hi upadhivivekattā <span class="bld">viveko,</span> taṃ āgamma rāgādayo virajjantīti <span class="bld">virāgo,</span> nirujjhantīti <span class="bld">nirodho</span>. Tasmā vivekanissitantiādīsu ārammaṇavasena vā adhigantabbavasena vā nibbānanissitanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vossaggapariṇāmi</span>nti ettha dve vossaggā – pariccāgavossaggo ca pakkhandanavossaggo ca. Tattha vipassanā tadaṅgavasena kilese ca khandhe ca rāgaṃ pariccajatīti <span class="bld">pariccāgavossaggo</span>. Maggo ārammaṇavasena nibbānaṃ pakkhandatīti <span class="bld">pakkhandanavossaggo</span>. Tasmā vossaggapariṇāminti yathā bhāviyamāno <a name="M2.0261"></a> satisambojjhaṅgo vossaggatthāya pariṇamati, vipassanābhāvañca maggabhāvañca pāpuṇāti, evaṃ taṃ bhāvetīti ayamettha attho. Sesapadesupi eseva nayo. <span class="bld">Bhaddaka</span>nti <a name="P3.0020"></a> laddhakaṃ. <span class="bld">Samādhinimittaṃ</span> vuccati aṭṭhikasaññādivasena adhigato samādhiyeva. <span class="bld">Anurakkhatī</span>ti samādhipāripanthikadhamme rāgadosamohe sodhento rakkhati. Ettha ca aṭṭhikasaññādikā pañceva saññā vuttā, imasmiṃ pana ṭhāne dasapi asubhāni vitthāretvā kathetabbāni. Tesaṃ vitthāro visuddhimagge (visuddhi. 1.102 ādayo) vuttoyeva. Gāthāya saṃvarādinipphādakaṃ vīriyameva vuttaṃ. <span class="bld">Khayaṃ dukkhassa pāpuṇe</span>ti dukkhakkhayasaṅkhātaṃ arahattaṃ pāpuṇeyyāti.</p>
- <p class="subhead">5. Paññattisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para15"></a><a name="para15_an4"></a><span class="paranum">15</span>. Pañcame <span class="bld">aggapaññattiyo</span>ti uttamapaññattiyo. <span class="bld">Attabhāvīna</span>nti attabhāvavantānaṃ. <span class="bld">Yadidaṃ rāhu asurindo</span>ti yo esa rāhu asurindo ayaṃ aggoti. Ettha rāhu kira asurindo cattāri yojanasahassāni aṭṭha ca yojanasatāni ucco, bāhantaramassa dvādasayojanasatāni, hatthatalapādatalānaṃ puthulatā tīṇi yojanasatāni. Aṅgulipabbāni paṇṇāsa yojanāni, bhamukantaraṃ paṇṇāsayojanaṃ, nalāṭaṃ tiyojanasataṃ, sīsaṃ navayojanasataṃ. <span class="bld">Kāmabhogīnaṃ yadidaṃ rājā mandhātā</span>ti yo esa rājā mandhātā nāma, ayaṃ dibbepi mānusakepi kāme paribhuñjanakānaṃ <a name="V2.0254"></a> sattānaṃ aggo nāma. Esa hi asaṅkheyyāyukesu manussesu nibbattitvā icchiticchitakkhaṇe hiraññavassaṃ vassāpento mānusake kāme dīgharattaṃ paribhuñji. Devaloke <a name="P3.0021"></a> pana yāva chattiṃsāya indānaṃ āyuppamāṇaṃ, tāva paṇīte kāme paribhuñjīti kāmabhogīnaṃ aggo nāma jāto. <span class="bld">Ādhipateyyāna</span>nti adhipatiṭṭhānaṃ jeṭṭhakaṭṭhānaṃ karontānaṃ. <span class="bld">Tathāgato aggamakkhāyatī</span>ti lokiyalokuttarehi guṇehi tathāgato aggo seṭṭho uttamo akkhāyati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Iddhiyā yasasā jala</span>nti dibbasampattisamiddhiyā ca parivārasaṅkhātena yasasā ca jalantānaṃ. <span class="bld">Uddhaṃ tiriyaṃ apācīna</span>nti upari ca majjhe ca heṭṭhā ca. <span class="bld">Yāvatā jagato gatī</span>ti yattakā lokanipphatti.</p>
- <p class="subhead">6. Sokhummasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para16"></a><a name="para16_an4"></a><span class="paranum">16</span>. Chaṭṭhe <a name="M2.0262"></a> <span class="bld">sokhummānī</span>ti sukhumalakkhaṇapaṭivijjhanakāni ñāṇāni. <span class="bld">Rūpasokhummena samannāgato hotī</span>ti rūpe saṇhasukhumalakkhaṇapariggāhakena ñāṇena samannāgato hoti. <span class="bld">Paramenā</span>ti uttamena. <span class="bld">Tena ca rūpasokhummenā</span>ti tena yāva anulomabhāvaṃ pattena sukhumalakkhaṇapariggāhakañāṇena. <span class="bld">Na samanupassatī</span>ti natthibhāveneva na passati. <span class="bld">Na patthetī</span>ti natthibhāveneva na pattheti. <span class="bld">Vedanāsokhummā</span>dīsupi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpasokhummataṃ ñatvā</span>ti rūpakkhandhassa saṇhasukhumalakkhaṇapariggāhakena ñāṇena sukhumataṃ jānitvā. <span class="bld">Vedanānañca sambhava</span>nti vedanākkhandhassa ca pabhavaṃ jānitvā. <span class="bld">Saññā yato samudetī</span>ti yasmā kāraṇā saññākkhandho samudeti nibbattati, tañca jānitvā. <span class="bld">Atthaṃ</span> <a name="P3.0022"></a> <span class="bld">gacchati yattha cā</span>ti yasmiṃ ṭhāne nirujjhati, tañca jānitvā. <span class="bld">Saṅkhāre parato ñatvā</span>ti saṅkhārakkhandhaṃ aniccatāya lujjanabhāvena parato jānitvā. Iminā hi padena aniccānupassanā kathitā. <span class="bld">Dukkhato no ca attato</span>ti iminā dukkhānattānupassanā. <span class="bld">Santo</span>ti kilesasantatāya santo. <span class="bld">Santipade rato</span>ti nibbāne rato. Iti suttante catūsu ṭhānesu vipassanāva kathitā, gāthāsu lokuttaradhammopīti.</p>
- <p class="subhead">7. Paṭhamaagatisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para17-19"></a><a name="para17-19_an4"></a><span class="paranum">17-19</span>. Sattame <a name="V2.0255"></a> <span class="bld">agatigamanānī</span>ti nagatigamanāni. <span class="bld">Chandāgatiṃ gacchatī</span>ti chandena agatiṃ gacchati, akattabbaṃ karoti. Sesesupi eseva nayo. <span class="bld">Chandā dosā bhayā mohā</span>ti chandena, dosena, bhayena, mohena. <span class="bld">Ativattatī</span>ti atikkamati. Aṭṭhamaṃ uttānameva. Navame tathābujjhanakānaṃ vasena dvīhipi nayehi kathitaṃ.</p>
- <p class="subhead">10. Bhattuddesakasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para20"></a><a name="para20_an4"></a><span class="paranum">20</span>. Dasame <span class="bld">bhattuddesako</span>ti salākabhattādīnaṃ uddesako. <span class="bld">Kāmesu asaṃyatā</span>ti vatthukāmesu kilesakāmehi asaṃyatā. <span class="bld">Parisākasaṭo</span> <a name="M2.0263"></a> <span class="bld">ca panesa vuccatī</span>ti ayañca pana so evarūpā parisākacavaro nāma vuccatīti attho. <span class="bld">Samaṇenā</span>ti buddhasamaṇena. <span class="bld">Parisāya maṇḍo ca panesa vuccatī</span>ti ayaṃ evarūpā parisā vippasannena parisāmaṇḍoti vuccatīti.</p>
- <p class="centered">Caravaggo dutiyo.</p>
- <a name="an4_1_3"></a>
- <p class="chapter">3. Uruvelavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Paṭhamauruvelasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para21"></a><a name="para21_an4"></a><span class="paranum">21</span>. Tatiyassa <a name="V2.0256"></a><a name="P3.0023"></a> paṭhame <span class="bld">uruvelāya</span>nti ettha <span class="bld">uruvelā</span>ti mahāvelā, mahāvālikarāsīti attho. Atha vā <span class="bld">urū</span>ti vālukā vuccati, <span class="bld">velā</span>ti mariyādā. Velātikkamanahetu āhaṭā uru uruvelāti evamettha attho daṭṭhabbo. Atīte kira anuppanne buddhe dasasahassā kulaputtā tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā tasmiṃ padese viharantā ekadivasaṃ sannipatitvā katikavattaṃ akaṃsu – ‘‘kāyakammavacīkammāni nāma paresampi pākaṭāni honti, manokammaṃ pana apākaṭaṃ. Tasmā yo kāmavitakkaṃ vā byāpādavitakkaṃ vā vihiṃsāvitakkaṃ vā vitakketi, tassa añño codako nāma natthi. So attanāva attānaṃ codetvā pattapuṭena vālukaṃ āharitvā imasmiṃ ṭhāne ākiratu, idamassa daṇḍakamma’’nti. Tato paṭṭhāya yo tādisaṃ vitakkaṃ vitakketi, so tattha pattapuṭena vālukaṃ ākirati, evaṃ tattha anukkamena mahāvālukarāsi jāto. Tato naṃ pacchimā janatā parikkhipitvā cetiyaṭṭhānamakāsi, taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘uruvelāti mahāvelā, mahāvālikarāsīti attho’’ti. Tameva sandhāya vuttaṃ – ‘‘atha vā urūti vālukā vuccati, velāti mariyādā, velātikkamanahetu āhaṭā uru uruvelāti evamettha attho daṭṭhabbo’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Najjā nerañjarāya tīre</span>ti uruvelagāmaṃ nissāya nerañjarānadītīre viharāmīti dasseti. <span class="bld">Ajapālanigrodhe</span>ti <a name="P3.0024"></a> ajapālakā tassa nigrodhassa <a name="M2.0264"></a> chāyāya nisīdantipi tiṭṭhantipi, tasmā so ajapālanigrodhotveva saṅkhaṃ gato, tassa heṭṭhāti attho. <span class="bld">Paṭhamābhisambuddho</span>ti sambuddho hutvā paṭhamameva. <span class="bld">Udapādī</span>ti ayaṃ vitakko pañcame sattāhe udapādi. Kasmā udapādīti? Sabbabuddhānaṃ āciṇṇattā ceva pubbāsevanatāya ca. Tattha pubbāsevanāya pakāsanatthaṃ tittirajātakaṃ āharitabbaṃ. Hatthivānaratittirā kira ekasmiṃ padese viharantā ‘‘yo amhākaṃ mahallako, tasmiṃ sagāravā viharissāmā’’ti nigrodhaṃ dassetvā ‘‘ko nu kho amhākaṃ mahallako’’ti vīmaṃsantā tittirassa mahallakabhāvaṃ ñatvā tassa jeṭṭhāpacāyanakammaṃ katvā aññamaññaṃ <a name="V2.0257"></a> samaggā sammodamānā viharitvā saggaparāyaṇā ahesuṃ. Taṃ kāraṇaṃ ñatvā rukkhe adhivatthā devatā imaṃ gāthamāha –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ye vuḍḍhamapacāyanti, narā dhammassa kovidā;</p>
- <p class="gathalast">Diṭṭheva dhamme pāsaṃsā, samparāye ca suggatī’’ti. (jā. 1.1.37);</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ ahetukatiracchānayoniyaṃ nibbattopi tathāgato sagāravavāsaṃ rocesi, idāni kasmā na rocessatīti. <span class="bld">Agāravo</span>ti aññasmiṃ gāravarahito, kañci garuṭṭhāne aṭṭhapetvāti attho. <span class="bld">Appatisso</span>ti patissayarahito, kañci jeṭṭhakaṭṭhāne aṭṭhapetvāti attho. <span class="bld">Samaṇaṃ</span> <a name="P3.0025"></a> <span class="bld">vā brāhmaṇaṃ vā</span>ti ettha samitapāpabāhitapāpāyeva samaṇabrāhmaṇā adhippetā. <span class="bld">Sakkatvā garuṃ katvā</span>ti sakkārañceva katvā garukārañca upaṭṭhapetvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sadevake loke</span>tiādīsu saddhiṃ devehi sadevake. Devaggahaṇena cettha mārabrahmesu gahitesupi māro nāma vasavattī sabbesaṃ upari vasaṃ vatteti, brahmā nāma mahānubhāvo, ekaṅguliyā ekasmiṃ cakkavāḷasahasse ālokaṃ pharati, dvīhi dvīsu, dasahi aṅgulīhi dasasu cakkavāḷasahassesu ālokaṃ pharati. So iminā sīlasampannataroti vattuṃ mā labhantūti <span class="bld">samārake sabrahmake</span>ti visuṃ vuttaṃ. Tathā samaṇā nāma ekanikāyādivasena bahussutā sīlavanto paṇḍitā, brāhmaṇāpi vatthuvijjādivasena bahussutā paṇḍitā. Te iminā sampannatarāti vattuṃ <a name="M2.0265"></a> mā labhantūti <span class="bld">sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāyā</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Sadevamanussāyā</span>ti idaṃ pana nippadesato dassanatthaṃ gahitameva gahetvā vuttaṃ. Apicettha purimāni tīṇi padāni lokavasena vuttāni, pacchimāni dve pajāvasena. <span class="bld">Sīlasampannatara</span>nti sīlena sampannataraṃ, adhikataranti attho. Ettha ca sīlādayo cattāro dhammā lokiyalokuttarā kathitā, vimuttiñāṇadassanaṃ lokiyameva. Paccavekkhaṇañāṇameva hetaṃ. <span class="bld">Pāturahosī</span>ti ‘‘ayaṃ satthā avīcito yāva bhavaggā sīlādīhi attanā adhikataraṃ apassanto ‘mayā paṭividdhanavalokuttaradhammameva sakkatvā upanissāya viharissāmī’ti cinteti, kāraṇaṃ bhagavā cinteti, atthaṃ vuḍḍhiṃ visesaṃ <a name="P3.0026"></a> cinteti, gacchāmissa ussāhaṃ janessāmī’’ti cintetvā purato pākaṭo ahosi, abhimukhe aṭṭhāsīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vihaṃsu</span> <a name="V2.0258"></a> <span class="bld">viharanti cā</span>ti ettha yo vadeyya – ‘‘viharantīti vacanato paccuppannepi bahū buddhā’’ti, so ‘‘bhagavāpi bhante etarahi arahaṃ sammāsambuddho’’ti iminā vacanena paṭibāhitabbo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Na me ācariyo atthi, sadiso me na vijjati;</p>
- <p class="gathalast">Sadevakasmiṃ lokasmiṃ, natthi me paṭipuggalo’’ti. (mahāva. 11; ma. ni. 2.341) –</p>
- <p class="unindented">Ādīhi cassa suttehi aññesaṃ buddhānaṃ abhāvo dīpetabbo. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā sabbepi buddhā saddhammagaruno, tasmā. <span class="bld">Mahattamabhikaṅkhatā</span>ti mahantabhāvaṃ patthayamānena. <span class="bld">Saraṃ buddhāna sāsana</span>nti buddhānaṃ sāsanaṃ sarantena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yato</span>ti yasmiṃ kāle. <span class="bld">Mahattena samannāgato</span>ti rattaññumahattaṃ vepullamahattaṃ brahmacariyamahattaṃ lābhaggamahattanti iminā catubbidhena mahattena samannāgato. <span class="bld">Atha me saṅghepi gāravo</span>ti atha mayhaṃ saṅghepi gāravo jāto. Kismiṃ pana kāle bhagavatā saṅghe gāravo katoti? Mahāpajāpatiyā dussayugadānakāle. Tadā hi bhagavā attano upanītaṃ dussayugaṃ ‘‘saṅghe, gotami, dehi, saṅghe te dinne ahañceva pūjito bhavissāmi saṅgho cā’’ti vadanto saṅghe gāravaṃ akāsi nāma.</p>
- <p class="subhead">2. Dutiyauruvelasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para22"></a><a name="para22_an4"></a><span class="paranum">22</span>. Dutiye <a name="M2.0266"></a> <span class="bld">sambahulā</span>ti bahukā. <span class="bld">Brāhmaṇā</span>ti huhukkajātikena brāhmaṇena saddhiṃ āgatā brāhmaṇā. <span class="bld">Jiṇṇā</span>ti <a name="P3.0027"></a> jarājiṇṇā. <span class="bld">Vuḍḍhā</span>ti vayovuddhā. <span class="bld">Mahallakā</span>ti jātimahallakā. <span class="bld">Addhagatā</span>ti tayo vaye addhe atikkantā. <span class="bld">Sutameta</span>nti amhehi sutaṃ etaṃ. <span class="bld">Tayidaṃ bho, gotama, tathevā</span>ti bho, gotama, etaṃ amhehi sutakāraṇaṃ tathā eva. <span class="bld">Tayidaṃ bho, gotama, na sampannamevā</span>ti taṃ etaṃ abhivādanādiakaraṇaṃ ananucchavikameva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Akālavādī</span>tiādīsu akāle vadatīti <span class="bld">akālavādī</span>. Asabhāvaṃ vadatīti <span class="bld">abhūtavādī</span>. Anatthaṃ vadati, no atthanti <span class="bld">anatthavādī</span>. Adhammaṃ vadati, no dhammanti <span class="bld">adhammavādī</span>. Avinayaṃ vadati<a name="V2.0259"></a>, no vinayanti <span class="bld">avinayavādī. Anidhānavatiṃ vācaṃ bhāsitā</span>ti na hadaye nidhetabbayuttakaṃ vācaṃ bhāsitā. <span class="bld">Akālenā</span>ti kathetuṃ ayuttakālena. <span class="bld">Anapadesa</span>nti apadesarahitaṃ, sāpadesaṃ sakāraṇaṃ katvā na katheti. <span class="bld">Apariyantavati</span>nti pariyantarahitaṃ, na paricchedaṃ dassetvā katheti. <span class="bld">Anatthasaṃhita</span>nti na lokiyalokuttaraatthanissitaṃ katvā katheti. <span class="bld">Bālo therotveva saṅkhaṃ gacchatī</span>ti andhabālo theroti saṅkhaṃ gacchati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kālavādī</span>tiādīni vuttapaṭipakkhavasena veditabbāni. <span class="bld">Paṇḍito therotveva saṅkhaṃ gacchatī</span>ti paṇḍiccena samannāgatattā <a name="P3.0028"></a> paṇḍito, thirabhāvappattiyā theroti saṅkhaṃ gacchati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bahussuto hotī</span>ti bahuṃ assa sutaṃ hoti, navaṅgaṃ satthusāsanaṃ pāḷianusandhipubbāparavasena uggahitaṃ hotīti attho. <span class="bld">Sutadharo</span>ti sutassa ādhārabhūto. Yassa hi ito gahitaṃ ito palāyati, chiddaghaṭe udakaṃ viya na tiṭṭhati, parisamajjhe ekasuttaṃ vā jātakaṃ vā kathetuṃ vā vācetuṃ vā na sakkoti, ayaṃ na sutadharo nāma. Yassa pana uggahitaṃ buddhavacanaṃ uggahitakālasadisameva hoti, dasapi vīsatipi vassāni sajjhāyaṃ akarontassa neva nassati, ayaṃ sutadharo nāma. <span class="bld">Sutasannicayo</span>ti sutassa sannicayabhūto. Yassa hi sutaṃ hadayamañjūsāya sannicitaṃ silāya lekhā viya suvaṇṇapatte pakkhittasīhavasā viya <a name="M2.0267"></a> ca tiṭṭhati, ayaṃ sutasannicayo nāma. <span class="bld">Dhātā</span>ti dhātā paguṇā. Ekaccassa hi uggahitabuddhavacanaṃ dhātaṃ paguṇaṃ niccalikaṃ na hoti, ‘‘asukaṃ suttaṃ vā jātakaṃ vā kathehī’’ti vutte ‘‘sajjhāyitvā saṃsanditvā samanuggāhitvā jānissāmī’’ti vadati. Ekaccassa dhātaṃ paguṇaṃ bhavaṅgasotasadisaṃ hoti, ‘‘asukaṃ suttaṃ vā jātakaṃ vā kathehī’’ti vutte uddharitvā tameva katheti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘dhātā’’ti. <span class="bld">Vacasā</span> <a name="P3.0029"></a> <span class="bld">paricitā</span>ti suttadasaka-vaggadasakapaṇṇāsadasakavasena vācāya sajjhāyitā. <span class="bld">Manasānupekkhitā</span>ti cittena anupekkhitā. Yassa vācāya sajjhāyitaṃ buddhavacanaṃ manasā cintentassa tattha tattha pākaṭaṃ hoti, mahādīpaṃ jāletvā ṭhitassa rūpagataṃ viya paññāyati, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Diṭṭhiyā suppaṭividdhā</span>ti atthato ca kāraṇato ca paññāya suppaṭividdhā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ābhicetasikāna</span>nti <span class="bld">abhiceto</span>ti abhikkantaṃ visuddhaṃ cittaṃ vuccati, adhicittaṃ vā, abhicetasi jātāni ābhicetasikāni, abhicetosannissitānīti vā ābhicetasikāni. <span class="bld">Diṭṭhadhammasukhavihārāna</span>nti <a name="V2.0260"></a> diṭṭhadhamme sukhavihārānaṃ. Diṭṭhadhammoti paccakkho attabhāvo vuccati, tattha sukhavihārabhūtānanti attho. Rūpāvacarajjhānānametaṃ adhivacanaṃ. Tāni hi appetvā nisinnā jhāyino imasmiṃyeva attabhāve asaṃkiliṭṭhanekkhammasukhaṃ vindanti, tasmā ‘‘diṭṭhadhammasukhavihārānī’’ti vuccati. <span class="bld">Nikāmalābhī</span>ti nikāmena lābhī, attano icchāvasena lābhī, icchiticchitakkhaṇe samāpajjituṃ samatthoti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Akicchalābhī</span>ti sukheneva paccanīkadhamme vikkhambhetvā samāpajjituṃ samatthoti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Akasiralābhī</span>ti akasirānaṃ lābhī vipulānaṃ, yathāparicchedena vuṭṭhātuṃ samatthoti vuttaṃ hoti. Ekacco hi lābhīyeva hoti, na pana icchiticchitakkhaṇe sakkoti samāpajjituṃ. Ekacco sakkoti tathāsamāpajjituṃ, pāripanthike <a name="P3.0030"></a> ca pana kicchena vikkhambheti. Ekacco tathā ca samāpajjati, pāripanthike ca akiccheneva vikkhambheti, na sakkoti nāḷikayantaṃ viya yathāparicchedeyeva vuṭṭhātuṃ. Yassa pana ayaṃ tividhāpi sampadā atthi, so ‘‘akicchalābhī akasiralābhī’’ti vuccati. <span class="bld">Āsavānaṃ khayā</span>tiādīni vuttatthāneva. Evamidha sīlampi bāhusaccampi khīṇāsavasseva sīlaṃ bāhusaccañca, jhānānipi khīṇāsavasseva vaḷañjanakajjhānāni kathitāni. ‘‘Āsavānaṃ khayā’’tiādīhi <a name="M2.0268"></a> pana arahattaṃ kathitaṃ. Phalena cettha maggakiccaṃ pakāsitanti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uddhatenā</span>ti uddhaccasahagatena. <span class="bld">Sampha</span>nti palāpakathaṃ. <span class="bld">Asamāhitasaṅkappo</span>ti aṭṭhapitasaṅkappo. <span class="bld">Mago</span>ti magasadiso. <span class="bld">Ārā</span>ti dūre. <span class="bld">Thāvareyyamhā</span>ti thāvarabhāvato. <span class="bld">Pāpadiṭṭhī</span>ti lāmakadiṭṭhi. <span class="bld">Anādaro</span>ti ādararahito. <span class="bld">Sutavā</span>ti sutena upagato. <span class="bld">Paṭibhānavā</span>ti duvidhena paṭibhānena samannāgato. <span class="bld">Paññāyatthaṃ vipassatī</span>ti sahavipassanāya maggapaññāya catunnaṃ saccānaṃ atthaṃ vinivijjhitvā passati. <span class="bld">Pāragū sabbadhammāna</span>nti sabbesaṃ khandhādidhammānaṃ <a name="P3.0031"></a> pāraṃ gato, abhiññāpāragū, pariññāpāragū, pahānapāragū, bhāvanāpāragū, sacchikiriyāpāragū, samāpattipāragūti evaṃ chabbidhena pāragamanena sabbadhammānaṃ pāraṃ pariyosānaṃ gato. <span class="bld">Akhilo</span>ti rāgakhilādivirahito. <span class="bld">Paṭibhānavā</span>ti duvidheneva paṭibhānena samannāgato. <span class="bld">Brahmacariyassa kevalī</span>ti sakalabrahmacariyo. Sesamettha uttānamevāti.</p>
- <p class="subhead">3. Lokasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para23"></a><a name="para23_an4"></a><span class="paranum">23</span>. Tatiye <span class="bld">loko</span>ti dukkhasaccaṃ. <span class="bld">Abhisambuddho</span>ti ñāto paccakkho kato. <span class="bld">Lokasmā</span>ti <a name="V2.0261"></a> dukkhasaccato. <span class="bld">Pahīno</span>ti mahābodhimaṇḍe arahattamaggañāṇena pahīno. <span class="bld">Tathāgatassa bhāvitā</span>ti tathāgatena bhāvitā.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ ettakena ṭhānena catūhi saccehi attano buddhabhāvaṃ kathetvā idāni tathāgatabhāvaṃ kathetuṃ <span class="bld">yaṃ, bhikkhave</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">diṭṭha</span>nti rūpāyatanaṃ. <span class="bld">Suta</span>nti saddāyatanaṃ. <span class="bld">Muta</span>nti patvā gahetabbato gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ. <span class="bld">Viññāta</span>nti sukhadukkhādi dhammārammaṇaṃ. <span class="bld">Patta</span>nti pariyesitvā vā apariyesitvā vā pattaṃ. <span class="bld">Pariyesita</span>nti pattaṃ vā appattaṃ vā pariyesitaṃ. <span class="bld">Anuvicaritaṃ manasā</span>ti cittena anusañcaritaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tathāgatena</span> <a name="M2.0269"></a> <span class="bld">abhisambuddha</span>nti iminā etaṃ dasseti – yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa nīlaṃ pītakantiādi rūpārammaṇaṃ cakkhudvāre āpāthaṃ āgacchati, ‘‘ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma rūpārammaṇaṃ <a name="P3.0032"></a> disvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jāto’’ti sabbaṃ tathāgatassa evaṃ abhisambuddhaṃ. Tathā yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa bherisaddo mudiṅgasaddotiādi saddārammaṇaṃ sotadvāre āpāthaṃ āgacchati, mūlagandho tacagandhotiādi gandhārammaṇaṃ ghānadvāre āpāthaṃ āgacchati, mūlaraso khandharasotiādi rasārammaṇaṃ jivhādvāre āpāthaṃ āgacchati, kakkhaḷaṃ mudukantiādi pathavīdhātutejodhātuvāyodhātubhedaṃ phoṭṭhabbārammaṇaṃ kāyadvāre āpāthaṃ āgacchati, ‘‘ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma phoṭṭhabbārammaṇaṃ phusitvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jāto’’ti sabbaṃ tathāgatassa evaṃ abhisambuddhaṃ. Tathā yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa sukhadukkhādibhedaṃ dhammārammaṇaṃ manodvārassa āpāthaṃ āgacchati, ‘‘ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma dhammārammaṇaṃ vijānitvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jāto’’ti sabbaṃ tathāgatassa evaṃ abhisambuddhaṃ. Yañhi, bhikkhave, imesaṃ sabbasattānaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ, tattha tathāgatena adiṭṭhaṃ vā asutaṃ vā amutaṃ vā aviññātaṃ vā natthi, imassa pana mahājanassa pariyesitvā appattampi atthi, apariyesitvā appattampi atthi, pariyesitvā pattampi atthi, apariyesitvā pattampi atthi, sabbampi tathāgatassa appattaṃ nāma natthi ñāṇena asacchikataṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmā tathāgatoti vuccatī</span>ti yaṃ yathā lokena gataṃ, tassa tatheva <a name="P3.0033"></a> gatattā tathāgatoti vuccati<a name="V2.0262"></a>. Pāḷiyaṃ pana ‘‘abhisambuddha’’nti vuttaṃ, taṃ gatasaddena ekatthaṃ. Iminā nayena sabbavāresu tathāgatoti nigamassa attho veditabbo. Tassa yutti ekapuggalavaṇṇanāyaṃ tathāgatasaddavitthāre vuttāyeva. Apicettha <span class="bld">aññadatthū</span>ti ekaṃsatthe nipāto. Dakkhatīti <span class="bld">daso</span>. Vasaṃ vattetīti <span class="bld">vasavattī</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbaṃ lokaṃ abhiññā</span>ti tedhātukaṃ lokasannivāsaṃ jānitvā. <span class="bld">Sabbaṃ loke yathātatha</span>nti tasmiṃ tedhātukalokasannivāse yaṃkiñci neyyaṃ, sabbaṃ taṃ yathātathaṃ aviparītaṃ jānitvā. <span class="bld">Visaṃyutto</span>ti catunnaṃ <a name="M2.0270"></a> yogānaṃ pahānena visaṃyutto. <span class="bld">Anūpayo</span>ti taṇhādiṭṭhiupayehi virahito. <span class="bld">Sabbābhibhū</span>ti rūpādīni sabbārammaṇāni abhibhavitvā ṭhito. <span class="bld">Dhīro</span>ti dhitisampanno. <span class="bld">Sabbaganthappamocano</span>ti sabbe cattāropi ganthe mocetvā ṭhito. <span class="bld">Phuṭṭhassā</span>ti phuṭṭhā assa. Idañca karaṇatthe sāmivacanaṃ. <span class="bld">Paramā santī</span>ti nibbānaṃ. Tañhi tena ñāṇaphusanena phuṭṭhaṃ. Tenevāha – <span class="bld">nibbānaṃ akutobhaya</span>nti. Atha <a name="P3.0034"></a> vā <span class="bld">paramāsantī</span>ti uttamā santi. Katarā sāti? Nibbānaṃ. Yasmā pana nibbāne kutoci bhayaṃ natthi, tasmā taṃ <span class="bld">akutobhaya</span>nti vuccati. <span class="bld">Vimutto upadhisaṅkhaye</span>ti upadhisaṅkhayasaṅkhāte nibbāne tadārammaṇāya phalavimuttiyā vimutto. <span class="bld">Sīho anuttaro</span>ti parissayānaṃ sahanaṭṭhena kilesānañca hiṃsanaṭṭhena tathāgato anuttaro sīho nāma. <span class="bld">Brahma</span>nti seṭṭhaṃ. <span class="bld">Itī</span>ti evaṃ tathāgatassa guṇe jānitvā. <span class="bld">Saṅgammā</span>ti samāgantvā. <span class="bld">Taṃ namassantī</span>ti taṃ tathāgataṃ te saraṇaṃ gatā namassanti. Idāni yaṃ vadantā te namassanti, taṃ dassetuṃ <span class="bld">danto</span>tiādi vuttaṃ. Taṃ uttānatthamevāti.</p>
- <p class="subhead">4. Kāḷakārāmasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para24"></a><a name="para24_an4"></a><span class="paranum">24</span>. Catutthaṃ atthuppattiyaṃ nikkhittaṃ. Katarāya atthuppattiyanti? Dasabalaguṇakathāya. Anāthapiṇḍikassa kira dhītā cūḷasubhaddā ‘‘sāketanagare kāḷakaseṭṭhiputtassa gehaṃ gacchissāmī’’ti satthāraṃ upasaṅkamitvā, ‘‘bhante, ahaṃ micchādiṭṭhikakulaṃ gacchāmi. Sace tattha sakkāraṃ labhissāmi, ekasmiṃ purise pesiyamāne papañco bhavissati, maṃ āvajjeyyātha bhagavā’’ti paṭiññaṃ gahetvā agamāsi. Seṭṭhi ‘‘suṇisā me āgatā’’ti maṅgalaṃ karontova bahuṃ khādanīyabhojanīyaṃ paṭiyādetvā pañca acelakasatāni nimantesi. So tesu nisinnesu ‘‘dhītā <a name="P3.0035"></a> me āgantvā arahante vandatū’’ti cūḷasubhaddāya pesesi. Āgataphalā ariyasāvikā arahanteti <a name="V2.0263"></a> vuttamatteyeva ‘‘lābhā vata me’’ti uṭṭhahitvā gatā te nissirikadassane acelake disvāva ‘‘samaṇā nāma na evarūpā honti, tāta, yesaṃ neva ajjhattaṃ hirī, na bahiddhā ottappaṃ atthī’’ti vatvā ‘‘na ime samaṇā, dhīdhī’’ti kheḷaṃ pātetvā nivattitvā attano vasanaṭṭhānameva gatā.</p>
- <p class="bodytext">Tato <a name="M2.0271"></a> acelakā ‘‘mahāseṭṭhi kuto te evarūpā kālakaṇṇī laddhā, kiṃ sakalajambudīpe aññā dārikā natthī’’ti seṭṭhiṃ paribhāsiṃsu. So ‘‘ācariyā jānitvā vā kataṃ hotu ajānitvā vā, ahamettha jānissāmī’’ti acelake uyyojetvā subhaddāya santikaṃ gantvā ‘‘amma, kasmā evarūpaṃ akāsi, kasmā arahante lajjāpesī’’ti āha. Tāta, arahantā nāma evarūpā na hontīti. Atha naṃ so āha –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kīdisā samaṇā tuyhaṃ, bāḷhaṃ kho ne pasaṃsasi;</p>
- <p class="gathalast">Kiṃsīlā kiṃsamācārā, taṃ me akkhāhi pucchitā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Sā āha –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Santindriyā santamanā, santatejā guṇamaggasaṇṭhitā;</p>
- <p class="gathalast">Okkhittacakkhū mitabhāṇī, tādisā samaṇā mama.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vasanti vanamogayha, nāgo chetvāva bandhanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Ekakiyā adutiyā, tādisā samaṇā mamā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Evañca <a name="P3.0036"></a> pana vatvā seṭṭhissa pure ṭhatvā tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇaṃ kathesi. Seṭṭhi tassā vacanaṃ sutvā ‘‘yadi evaṃ, tava samaṇe ānetvā maṅgalaṃ karomā’’ti. Sā pucchi ‘‘kadā karissatha, tātā’’ti. Seṭṭhi cintesi – ‘‘katipāhaccayenāti vutte pesetvā pakkosāpeyyā’’ti. Atha naṃ ‘‘sve ammā’’ti āha. Sā sāyanhasamaye uparipāsādaṃ āruyha mahantaṃ pupphasamuggaṃ gahetvā satthu guṇe anussaritvā aṭṭha pupphamuṭṭhiyo dasabalassa vissajjetvā añjaliṃ paggayha namassamānā aṭṭhāsi. Evañca avaca – ‘‘bhagavā sve pañcahi <a name="V2.0264"></a> bhikkhusatehi saddhiṃ mayhaṃ bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti. Tāni pupphāni gantvā dasabalassa matthake vitānaṃ hutvā aṭṭhaṃsu. Satthā āvajjento taṃ kāraṇaṃ addasa. Dhammadesanāpariyosāne anāthapiṇḍikamahāseṭṭhi dasabalaṃ vanditvā ‘‘sve, bhante, pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ mama gehe bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti āha. Cūḷasubhaddāya nimantitamha seṭṭhīti. Na, bhante, kañci āgataṃ passāmāti. Āma, seṭṭhi, saddhā pana upāsikā dūre yojanasatamatthakepi yojanasahassamatthakepi ṭhitā himavanto viya paññāyatīti vatvā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Dūre <a name="M2.0272"></a> santo pakāsenti, himavantova pabbato;</p>
- <p class="gathalast">Asantettha na dissanti, rattiṃ khittā yathā sarā’’ti. (dha. pa. 304) –</p>
- <p class="unindented">Imaṃ gāthamāha. Anāthapiṇḍiko ‘‘bhante, mama, dhītu saṅgahaṃ karothā’’ti vanditvā pakkāmi.</p>
- <p class="bodytext">Satthā ānandattheraṃ āmantesi – ‘‘ahaṃ, ānanda, sāketaṃ gamissāmi, pañcannaṃ <a name="P3.0037"></a> bhikkhusatānaṃ salākaṃ dehi. Dadanto ca chaḷabhiññānaṃyeva dadeyyāsī’’ti. Thero tathā akāsi. Cūḷasubhaddā rattibhāgasamanantare cintesi – ‘‘buddhā nāma bahukiccā bahukaraṇīyā, maṃ sallakkheyya vā na vā, kiṃ nu kho karissāmī’’ti. Tasmiṃ khaṇe vessavaṇo mahārājā cūḷasubhaddāya kathesi – ‘‘bhadde, mā kho tvaṃ vimanā ahosi, mā dummanā. Adhivutthaṃ te bhagavatā svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. Sā tuṭṭhapahaṭṭhā dānameva saṃvidahi. Sakkopi kho devarājā vissakammaṃ āmantesi – ‘‘tāta, dasabalo cūḷasubhaddāya santikaṃ sāketanagaraṃ gacchissati, pañca kūṭāgārasatāni māpehī’’ti. So tathā akāsi. Satthā pañcahi chaḷabhiññasatehi parivuto kūṭāgārayānena maṇivaṇṇaṃ ākāsaṃ vilikhanto viya sāketanagaraṃ agamāsi.</p>
- <p class="bodytext">Subhaddā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ datvā satthāraṃ vanditvā āha – ‘‘bhante, mayhaṃ sasurapakkho micchādiṭṭhiko, sādhu tesaṃ anucchavikadhammaṃ kathethā’’ti. Satthā dhammaṃ desesi. Kāḷakaseṭṭhi sotāpanno hutvā attano uyyānaṃ dasabalassa adāsi. Acelakā ‘‘amhākaṃ paṭhamaṃ dinna’’nti nikkhamituṃ na icchanti. ‘‘Gacchatha nīharitabbaniyāmena te nīharathā’’ti sabbe nīharāpetvā tattheva satthu vihāraṃ kāretvā brahmadeyyaṃ katvā <a name="P3.0038"></a> udakaṃ pātesi<a name="V2.0265"></a>. So kāḷakena kāritatāya kāḷakārāmo nāma jāto. Bhagavā tasmiṃ samaye tattha viharati. Tena vuttaṃ – ‘‘sākete viharati kāḷakārāme’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhikkhū āmantesī</span>ti pañcasate bhikkhū āmantesi. Te kira sāketanagaravāsino kulaputtā satthu dhammadesanaṃ sutvā satthu santike pabbajitvā upaṭṭhānasālāya nisinnā ‘‘aho buddhaguṇā nāma mahantā, evarūpaṃ nāma micchādiṭṭhikaṃ kāḷakaseṭṭhiṃ diṭṭhito mocetvā sotāpattiphalaṃ pāpetvā <a name="M2.0273"></a> sakalanagaraṃ satthārā devalokasadisaṃ kata’’nti dasabalassa guṇaṃ kathenti. Satthā tesaṃ guṇaṃ kathentānaṃ cittaṃ upaparikkhitvā – ‘‘mayi gate mahatī desanā samuṭṭhissati, desanāpariyosāne ca ime pañcasatā bhikkhū arahatte patiṭṭhahissanti, mahāpathavī udakapariyantaṃ katvā kampissatī’’ti dhammasabhaṃ gantvā paññattavarabuddhāsane nisinno te bhikkhū ādiṃ katvā <span class="bld">yaṃ, bhikkhave, sadevakassa lokassā</span>ti imaṃ desanaṃ ārabhi. Evamidaṃ suttaṃ guṇakathāya nikkhittanti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tattha ‘‘tamahaṃ jānāmī’’ti padapariyosāne mahāpathavī udakapariyantaṃ katvā akampittha. <span class="bld">Abbhaññāsi</span>nti abhiaññāsiṃ, jāninti attho. <span class="bld">Vidita</span>nti pākaṭaṃ katvā ñātaṃ. Iminā etaṃ dasseti – aññe jānantiyeva, mayā pana pākaṭaṃ katvā viditanti. Imehi tīhi padehi sabbaññutabhūmi nāma kathitā. <span class="bld">Taṃ tathāgato na upaṭṭhāsī</span>ti taṃ chadvārikaṃ ārammaṇaṃ tathāgato taṇhāya vā diṭṭhiyā vā na upaṭṭhāsi na upagañchi. Ayañhi passati bhagavā cakkhunā rūpaṃ, chandarāgo <a name="P3.0039"></a> bhagavato natthi, suvimuttacitto so bhagavā. Suṇāti bhagavā sotena saddaṃ. Ghāyati bhagavā ghānena gandhaṃ. Sāyati bhagavā jivhāya rasaṃ. Phusati bhagavā kāyena phoṭṭhabbaṃ. Vijānāti bhagavā manasā dhammaṃ, chandarāgo bhagavato natthi, suvimuttacitto so bhagavā. Tena vuttaṃ – ‘‘taṃ tathāgato na upaṭṭhāsī’’ti. Iminā padena khīṇāsavabhūmi kathitāti veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ mamassa musā</span>ti taṃ me vacanaṃ musāvādo nāma bhaveyya. <span class="bld">Taṃ passa tādisamevā</span>ti tampi musāvādo bhaveyya. <span class="bld">Taṃ mamassa kalī</span>ti taṃ vacanaṃ mayhaṃ doso bhaveyyāti attho. Ettāvatā saccabhūmi nāma kathitāti veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Daṭṭhā</span> <a name="V2.0266"></a> <span class="bld">daṭṭhabba</span>nti disvā daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Diṭṭhaṃ na maññatī</span>ti taṃ diṭṭhaṃ rūpāyatanaṃ ‘‘ahaṃ mahājanena diṭṭhameva passāmī’’ti taṇhāmānadiṭṭhīhi na maññati. <span class="bld">Adiṭṭhaṃ na maññatī</span>ti ‘‘ahaṃ mahājanena adiṭṭhameva etaṃ passāmī’’ti evampi taṇhādīhi maññanāhi na maññati. <span class="bld">Daṭṭhabbaṃ na maññatī</span>ti ‘‘mahājanena diṭṭhaṃ passāmī’’ti evampi tāhi maññanāhi na maññati. Daṭṭhabbañhi adiṭṭhampi hotiyeva. Evarūpāni hi vacanāni tīsupi kālesu labbhanti, tenassa attho vutto. <span class="bld">Daṭṭhāraṃ</span> <a name="P3.0040"></a> <span class="bld">na maññatī</span>ti passitāraṃ <a name="M2.0274"></a> ekasattaṃ nāma tāhi maññanāhi na maññatīti attho. Sesaṭṭhānesupi imināva nayena attho veditabbo. Iminā ettakena ṭhānena suññatābhūmi nāma kathitā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Iti kho, bhikkhave</span>ti evaṃ kho, bhikkhave. <span class="bld">Tādīyeva tādī</span>ti <span class="bld">tāditā</span> nāma ekasadisatā. Tathāgato ca yādiso lābhādīsu, tādisova alābhādīsu. Tena vuttaṃ – ‘‘lābhepi tādī, alābhepi tādī. Yasepi tādī, ayasepi tādī. Nindāyapi tādī, pasaṃsāyapi tādī. Sukhepi tādī, dukkhepi tādī’’ti (mahāni. 38, 192). Imāya tāditāya tādī. <span class="bld">Tamhā ca pana tādimhā</span>ti tato tathāgatatādito añño uttaritaro vā paṇītataro vā tādī natthīti ettāvatā tādibhūmi nāma kathitā. Imāhi pañcabhūmīhi desanaṃ niṭṭhāpentassa pañcasupi ṭhānesu mahāpathavī sakkhibhāvena akampittha. Desanāpariyosāne te pañcasate adhunāpabbajite kulaputte ādiṃ katvā taṃ ṭhānaṃ pattānaṃ devamanussānaṃ caturāsīti pāṇasahassāni amatapānaṃ piviṃsu.</p>
- <p class="bodytext">Bhagavāpi suttaṃ niṭṭhāpetvā gāthāhi kūṭaṃ gaṇhanto <span class="bld">yaṃkiñcī</span>tiādimāha. Tattha <a name="P3.0041"></a> <span class="bld">ajjhositaṃ saccamutaṃ paresa</span>nti paresaṃ saddhāya parapattiyāyanāya saccamutanti maññitvā ajjhositaṃ gilitvā pariniṭṭhāpetvā gahitaṃ. <span class="bld">Sayasaṃvutesū</span>ti sayameva saṃvaritvā piyāyitvā gahitagahaṇesu, diṭṭhigatikesūti attho. Diṭṭhigatikā hi sayaṃ saṃvutāti vuccanti. <span class="bld">Saccaṃ musā vāpi paraṃ daheyyā</span>ti tesu sayaṃ saṃvutasaṅkhātesu diṭṭhigatikesu tathāgato tādī tesaṃ ekampi vacanaṃ ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti evaṃ saccaṃ musā vāpi paraṃ uttamaṃ katvā na odaheyya, na saddaheyya, na pattiyāyeyya. <span class="bld">Etañca salla</span>nti etaṃ diṭṭhisallaṃ. <span class="bld">Paṭikacca disvā</span>ti puretaraṃ bodhimūleyeva disvā. <span class="bld">Visattā</span>ti laggā lagitā palibuddhā. <span class="bld">Jānāmi passāmi tatheva eta</span>nti yathāyaṃ pajā ajjhositā gilitvā pariniṭṭhāpetvā visattā laggā lagitā, evaṃ ahampi <a name="V2.0267"></a> jānāmi passāmi. Tathā evaṃ yathā etāya pajāya gahitanti evaṃ ajjhositaṃ natthi tathāgatānanti attho.</p>
- <p class="subhead">5. Brahmacariyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para25"></a><a name="para25_an4"></a><span class="paranum">25</span>. Pañcame <a name="M2.0275"></a> <span class="bld">janakuhanattha</span>nti tīhi kuhanavatthūhi janassa kuhanatthāya. <span class="bld">Na janalapanattha</span>nti na janassa upalāpanatthaṃ. <span class="bld">Na lābhasakkārasilokānisaṃsattha</span>nti na cīvarādithutivacanatthaṃ. <span class="bld">Na itivādappamokkhānisaṃsattha</span>nti na tena tena kāraṇena <a name="P3.0042"></a> katavādānisaṃsatthaṃ, na vādassa pamokkhānisaṃsatthaṃ. <span class="bld">Na iti maṃ jano jānātū</span>ti na ‘‘evaṃ kira esa bhikkhu, evaṃ kira esa bhikkhū’’ti janassa jānanatthāya. <span class="bld">Saṃvarattha</span>nti pañcahi saṃvarehi saṃvaraṇatthāya. <span class="bld">Pahānattha</span>nti tīhi pahānehi pajahanatthāya. <span class="bld">Virāgattha</span>nti rāgādīnaṃ virajjanatthāya. <span class="bld">Nirodhattha</span>nti tesaṃyeva nirujjhanatthāya. <span class="bld">Anītiha</span>nti itihaparivajjitaṃ, aparapattiyanti attho. <span class="bld">Nibbānogadhagāmina</span>nti nibbānassa antogāminaṃ. Maggabrahmacariyañhi nibbānaṃ ārammaṇaṃ karitvā nibbānassa antoyeva vattati pavattati. <span class="bld">Paṭipajjantī</span>ti duvidhampi paṭipajjanti. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathetvā gāthāsu vivaṭṭameva kathitaṃ.</p>
- <p class="subhead">6. Kuhasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para26"></a><a name="para26_an4"></a><span class="paranum">26</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">kuhā</span>ti kuhakā. <span class="bld">Thaddhā</span>ti kodhena ca mānena ca thaddhā. <span class="bld">Lapā</span>ti upalāpakā. <span class="bld">Siṅgī</span>ti ‘‘tattha katamaṃ siṅgaṃ, yaṃ siṅgaṃ siṅgāratā cāturatā cāturiyaṃ parikkhattatā pārikkhattiya’’nti (vibha. 852) evaṃ vuttehi siṅgasadisehi pākaṭakilesehi samannāgatā. <span class="bld">Unnaḷā</span>ti uggatanaḷā tucchamānaṃ ukkhipitvā ṭhitā. <span class="bld">Asamāhitā</span>ti cittekaggamattassāpi alābhino. <span class="bld">Na</span> <a name="P3.0043"></a> <span class="bld">me te, bhikkhave, bhikkhū māmakā</span>ti te mayhaṃ bhikkhū mama santakā na honti. ‘‘Te mayha’’nti idaṃ pana satthāraṃ uddissa pabbajitattā vuttaṃ. <span class="bld">Te kho me, bhikkhave, bhikkhū māmakā</span>ti idhāpi meti attānaṃ uddissa pabbajitattā vadati, sammāpaṭipannattā pana ‘‘māmakā’’ti āha. <span class="bld">Vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjantī</span>ti sīlādīhi guṇehi vaḍḍhanato vuddhiṃ, niccalabhāvena virūḷhiṃ, sabbattha patthaṭatāya vepullaṃ pāpuṇanti. Te panete yāva <a name="V2.0268"></a> arahattamaggā viruhanti, arahattaphalaṃ patte virūḷhā nāma honti. Iti imasmiṃ suttepi gāthāsupi vaṭṭavivaṭṭameva kathitaṃ.</p>
- <p class="subhead">7. Santuṭṭhisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para27"></a><a name="para27_an4"></a><span class="paranum">27</span>. Sattame <a name="M2.0276"></a> <span class="bld">appānī</span>ti parittāni. <span class="bld">Sulabhānī</span>ti sukhena laddhabbāni, yattha katthaci sakkā honti labhituṃ. <span class="bld">Anavajjānī</span>ti niddosāni. <span class="bld">Piṇḍiyālopabhojana</span>nti jaṅghāpiṇḍiyabalena caritvā ālopamattaṃ laddhaṃ bhojanaṃ. <span class="bld">Pūtimutta</span>nti yaṃkiñci muttaṃ. Yathā hi suvaṇṇavaṇṇopi kāyo pūtikāyoti vuccati, evaṃ abhinavampi muttaṃ pūtimuttameva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vighāto</span>ti vigataghāto, cittassa dukkhaṃ na hotīti attho. <span class="bld">Disā</span> <a name="P3.0044"></a> <span class="bld">nappaṭihaññatī</span>ti yassa hi ‘‘asukaṭṭhānaṃ nāma gato cīvarādīni labhissāmī’’ti cittaṃ uppajjati, tassa disā paṭihaññati nāma. Yassa evaṃ na uppajjati, tassa nappaṭihaññati nāma. <span class="bld">Dhammā</span>ti paṭipattidhammā. <span class="bld">Sāmaññassānulomikā</span>ti samaṇadhammassa anulomā. <span class="bld">Adhiggahitā</span>ti sabbete tuṭṭhacittassa bhikkhuno adhiggahitā honti antogatā na paribāhirāti.</p>
- <p class="subhead">8. Ariyavaṃsasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para28"></a><a name="para28_an4"></a><span class="paranum">28</span>. Aṭṭhamassa ajjhāsayiko nikkhepo. Imaṃ kira mahāariyavaṃsasuttantaṃ bhagavā jetavanamahāvihāre dhammasabhāyaṃ paññattavarabuddhāsane nisinno attanopi parapuggalānampi ajjhāsayavasena parivāretvā nisinnāni cattālīsa bhikkhusahassāni, ‘‘bhikkhave’’ti āmantetvā <span class="bld">cattārome, bhikkhave, ariyavaṃsā</span>ti ārabhi. Tattha <span class="bld">ariyavaṃsā</span>ti ariyānaṃ vaṃsā. Yathā hi khattiyavaṃso brāhmaṇavaṃso vessavaṃso suddavaṃso samaṇavaṃso kulavaṃso rājavaṃso, evaṃ ayampi aṭṭhamo ariyavaṃso ariyatanti ariyapaveṇī nāma hoti. So kho panāyaṃ ariyavaṃso imesaṃ vaṃsānaṃ mūlagandhādīnaṃ kāḷānusārigandhādayo viya aggamakkhāyati.</p>
- <p class="bodytext">Ke pana te ariyā, yesaṃ ete vaṃsāti? Ariyā vuccanti buddhā ca paccekabuddhā ca tathāgatasāvakā ca, etesaṃ ariyānaṃ vaṃsāti <span class="bld">ariyavaṃsā</span>. Ito pubbe hi satasahassakappādhikānaṃ <a name="V2.0269"></a> catunnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ matthake taṇhaṅkaro, medhaṅkaro<a name="P3.0045"></a>, saraṇaṅkaro, dīpaṅkaroti cattāro <a name="M2.0277"></a> buddhā uppannā, te ariyā, tesaṃ ariyānaṃ vaṃsāti ariyavaṃsā. Tesaṃ buddhānaṃ parinibbānato aparabhāge asaṅkhyeyyaṃ atikkamitvā koṇḍañño nāma buddho uppanno…pe… imasmiṃ kappe kakusandho, koṇāgamano, kassapo, amhākaṃ bhagavā gotamoti cattāro buddhā uppannā, tesaṃ ariyānaṃ vaṃsāti ariyavaṃsā. Apica atītānāgatapaccuppannānaṃ sabbabuddha-paccekabuddha-buddhasāvakānaṃ ariyānaṃ vaṃsāti ariyavaṃsā.</p>
- <p class="bodytext">Te kho panete <span class="bld">aggaññā</span> aggāti jānitabbā, <span class="bld">rattaññā</span> dīgharattaṃ pavattāti jānitabbā, <span class="bld">vaṃsaññā</span> vaṃsāti jānitabbā. <span class="bld">Porāṇā</span> na adhunuppattikā. <span class="bld">Asaṃkiṇṇā</span> avikiṇṇā anapanītā. <span class="bld">Asaṃkiṇṇapubbā</span> atītabuddhehipi na saṃkiṇṇapubbā, ‘‘ki imehī’’ti na apanītapubbā. <span class="bld">Na saṃkīyantī</span>ti idānipi na apanīyanti. <span class="bld">Na saṃkīyissantī</span>ti anāgatabuddhehipi na apanīyissanti. Ye loke viññū samaṇabrāhmaṇā, tehi <span class="bld">appaṭikuṭṭhā,</span> samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi aninditā agarahitā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Santuṭṭho hotī</span>ti paccayasantosavasena santuṭṭho hoti. <span class="bld">Itarītarenā</span>ti na thūlasukhumalūkhapaṇītathirajiṇṇānaṃ yena kenaci, atha kho yathāladdhādīnaṃ itarītarena yena kenaci santuṭṭho hotīti attho. Cīvarasmiñhi tayo santosā <a name="P3.0046"></a> yathālābhasantoso yathābalasantoso yathāsāruppasantosoti. Piṇḍapātādīsupi eseva nayo. Tesaṃ vitthārakathā ‘‘santuṭṭhassa, bhikkhave, anuppannā ceva kusalā dhammā uppajjantī’’ti imasmiṃ sutte vuttanayeneva veditabbā. Iti ime tayo santose sandhāya ‘‘santuṭṭho hoti itarītarena cīvarena, yathāladdhādīsu yena kenaci cīvarena santuṭṭho hotī’’ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca cīvaraṃ jānitabbaṃ, cīvarakkhettaṃ jānitabbaṃ, paṃsukūlaṃ jānitabbaṃ, cīvarasantoso jānitabbo, cīvarappaṭisaṃyuttāni dhutaṅgāni jānitabbāni. Tattha <span class="bld">cīvaraṃ jānitabba</span>nti khomādīni cha cīvarāni dukūlādīni cha anulomacīvarāni jānitabbāni. Imāni dvādasa kappiyacīvarāni. Kusacīraṃ, vākacīraṃ, phalakacīraṃ, kesakambalaṃ, vāḷakambalaṃ, potthako, cammaṃ, ulūkapakkhaṃ, rukkhadussaṃ, latādussaṃ, erakadussaṃ, kadalidussaṃ, veḷudussanti evamādīni pana akappiyacīvarāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cīvarakkhetta</span>nti <a name="V2.0270"></a><a name="M2.0278"></a> ‘‘saṅghato vā gaṇato vā ñātito vā mittato vā attano vā dhanena, paṃsukūlaṃ vā’’ti evaṃ uppajjanato cha khettāni, aṭṭhannañca mātikānaṃ vasena aṭṭha khettāni jānitabbāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṃsukūla</span>nti sosānikaṃ, pāpaṇikaṃ, rathiyaṃ, saṅkārakūṭakaṃ, sotthiyaṃ, sinānaṃ, titthaṃ, gatapaccāgataṃ, aggidaḍḍhaṃ, gokhāyitaṃ, upacikakhāyitaṃ, undūrakhāyitaṃ<a name="P3.0047"></a>, antacchinnaṃ, dasacchinnaṃ, dhajāhaṭaṃ, thūpaṃ, samaṇacīvaraṃ, sāmuddiyaṃ, ābhisekiyaṃ, panthikaṃ, vātāhaṭaṃ, iddhimayaṃ, devadattiyanti tevīsati paṃsukūlāni veditabbāni. Ettha ca <span class="bld">sotthiya</span>nti gabbhamalaharaṇaṃ. <span class="bld">Gatapaccāgata</span>nti matakasarīraṃ pārupitvā susānaṃ netvā ānītacīvaraṃ. <span class="bld">Dhajāhaṭa</span>nti dhajaṃ ussāpetvā tato ānītaṃ. <span class="bld">Thūpa</span>nti vammike pūjitacīvaraṃ. <span class="bld">Sāmuddiya</span>nti samuddavīcīhi thalaṃ pāpitaṃ. <span class="bld">Panthika</span>nti panthaṃ gacchantehi corabhayena pāsāṇehi koṭṭetvā pārutacīvaraṃ. <span class="bld">Iddhimaya</span>nti ehibhikkhucīvaraṃ. Sesaṃ pākaṭamevāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cīvarasantoso</span>ti vīsati cīvarasantosā – cīvare vitakkasantoso, gamanasantoso, pariyesanasantoso, paṭilābhasantoso, mattapaṭiggahaṇasantoso, loluppavivajjanasantoso, yathālābhasantoso, yathābalasantoso, yathāsāruppasantoso, udakasantoso, dhovanasantoso, karaṇasantoso, parimāṇasantoso, suttasantoso, sibbanasantoso, rajanasantoso, kappasantoso, paribhogasantoso, sannidhiparivajjanasantoso, vissajjanasantosoti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha sādakabhikkhunā temāsaṃ nibaddhavāsaṃ vasitvā ekamāsamattaṃ vitakketuṃ vaṭṭati. So hi pavāretvā cīvaramāse cīvaraṃ karoti, paṃsukūliko aḍḍhamāseneva karoti. Idaṃ māsaḍḍhamāsamattaṃ vitakkanaṃ <span class="bld">vitakkasantoso</span> nāma. Vitakkasantosena pana santuṭṭhena bhikkhunā pācīnakhaṇḍarājivāsikapaṃsukūlikattherasadisena <a name="P3.0048"></a> bhavitabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Thero kira ‘‘cetiyapabbatavihāre cetiyaṃ vandissāmī’’ti āgato cetiyaṃ vanditvā cintesi – ‘‘mayhaṃ cīvaraṃ jiṇṇaṃ, bahūnaṃ vasanaṭṭhāne labhissāmī’’ti. So mahāvihāraṃ gantvā saṅghattheraṃ disvā vasanaṭṭhānaṃ pucchitvā tattha vuttho punadivase cīvaraṃ ādāya āgantvā theraṃ vandi. Thero ‘‘kiṃ<a name="M2.0279"></a>, āvuso’’ti āha. Gāmadvāraṃ, bhante, gamissāmīti. Ahampāvuso, gamissāmīti<a name="V2.0271"></a>. Sādhu, bhanteti gacchanto mahābodhidvārakoṭṭhake ṭhatvā ‘‘puññavantānaṃ vasanaṭṭhāne manāpaṃ labhissāmī’’ti cintetvā ‘‘aparisuddho me vitakko’’ti tatova paṭinivatti. Punadivase ambaṅgaṇasamīpato, punadivase mahācetiyassa uttaradvārato tattheva paṭinivattitvā catutthadivase therassa santikaṃ agamāsi. Thero ‘‘imassa bhikkhuno vitakko na parisuddho bhavissatī’’ti cīvaraṃ gahetvā tena saddhiṃyeva pañhaṃ pucchamāno gāmaṃ pāvisi. Tañca rattiṃ eko manusso uccārapalibuddho sāṭakeyeva vaccaṃ katvā taṃ saṅkāraṭṭhāne chaḍḍesi. Paṃsukūlikatthero taṃ nīlamakkhikāhi samparikiṇṇaṃ disvā añjaliṃ paggahesi. Mahāthero ‘‘kiṃ, āvuso, saṅkāraṭṭhānassa añjaliṃ paggaṇhāsī’’ti. Nāhaṃ, bhante, saṅkāraṭṭhānassa añjaliṃ paggaṇhāmi, mayhaṃ pitu dasabalassa paggaṇhāmi, puṇṇadāsiyā sarīraṃ pārupitvā chaḍḍitaṃ paṃsukūlaṃ tumbamatte pāṇake vidhunitvā susānato gaṇhantena dukkarataraṃ kataṃ<a name="P3.0049"></a>, bhanteti. Mahāthero ‘‘parisuddho vitakko paṃsukūlikassā’’ti cintesi. Paṃsukūlikattheropi tasmiṃyeva ṭhāne ṭhito vipassanaṃ vaḍḍhetvā tīṇi phalāni patto taṃ sāṭakaṃ gahetvā cīvaraṃ katvā pārupitvā pācīnakhaṇḍarājiṃ gantvā aggaphalaṃ arahattaṃ pāpuṇi.</p>
- <p class="bodytext">Cīvaratthāya gacchantassa pana ‘‘kattha labhissāmī’’ti acintetvā kammaṭṭhānasīseneva gamanaṃ <span class="bld">gamanasantoso</span> nāma. Pariyesantassa pana yena vā tena vā saddhiṃ apariyesitvā lajjiṃ pesalaṃ bhikkhuṃ gahetvā pariyesanaṃ <span class="bld">pariyesanasantoso</span> nāma. Evaṃ pariyesantassa āhariyamānaṃ cīvaraṃ dūrato disvā ‘‘etaṃ manāpaṃ bhavissati, etaṃ amanāpa’’nti evaṃ avitakketvā thūlasukhumādīsu yathāladdheneva santussanaṃ <span class="bld">paṭilābhasantoso</span> nāma. Evaṃ laddhaṃ gaṇhantassāpi ‘‘ettakaṃ dupaṭṭassa bhavissati, ettakaṃ ekapaṭṭassā’’ti attano pahonakamatteneva santussanaṃ <span class="bld">mattapaṭiggahaṇasantoso</span> nāma. Cīvaraṃ pariyesantassa pana ‘‘asukassa gharadvāre manāpaṃ labhissāmī’’ti acintetvā dvārapaṭipāṭiyā caraṇaṃ <span class="bld">loluppavivajjanasantoso</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Lūkhapaṇītesu yena kenaci yāpetuṃ sakkontassa yathāladdheneva yāpanaṃ <span class="bld">yathālābhasantoso</span> nāma. Attano thāmaṃ jānitvā yena yāpetuṃ sakkoti, tena yāpanaṃ <span class="bld">yathābalasantoso</span> nāma. Manāpaṃ aññassa <a name="M2.0280"></a> datvā attanā yena kenaci yāpanaṃ <span class="bld">yathāsāruppasantoso</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kattha udakaṃ manāpaṃ, kattha amanāpa’’nti avicāretvā yena kenaci dhovanūpagena udakena <a name="V2.0272"></a> dhovanaṃ <span class="bld">udakasantoso</span> nāma. Paṇḍumattikagerukapūtipaṇṇarasakiliṭṭhāni pana udakāni vajjetuṃ vaṭṭati. Dhovantassa pana muggarādīhi apaharitvā <a name="P3.0050"></a> hatthehi madditvā dhovanaṃ <span class="bld">dhovanasantoso</span> nāma. Tathā asujjhantaṃ paṇṇāni pakkhipitvā tāpitaudakenāpi dhovituṃ vaṭṭati. Evaṃ dhovitvā karontassa ‘‘idaṃ thūlaṃ, idaṃ sukhuma’’nti akopetvā pahonakanīhāreneva karaṇaṃ <span class="bld">karaṇasantoso</span> nāma. Timaṇḍalapaticchādanamattasseva karaṇaṃ <span class="bld">parimāṇasantoso</span> nāma. Cīvarakaraṇatthāya pana manāpaṃ suttaṃ pariyesissāmīti avicāretvā rathikādīsu vā devaṭṭhāne vā āharitvā pādamūle vā ṭhapitaṃ yaṃkiñcideva suttaṃ gahetvā karaṇaṃ <span class="bld">suttasantoso</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Kusibandhanakāle pana aṅgulamatte satta vāre na vijjhitabbaṃ. Evaṃ karontassa hi yo bhikkhu sahāyo na hoti, tassa vattabhedopi natthi. Tivaṅgulamatte pana satta vāre vijjhitabbaṃ. Evaṃ karontassa maggappaṭipannenāpi sahāyena bhavitabbaṃ. Yo na hoti, tassa vattabhedo. Ayaṃ <span class="bld">sibbanasantoso</span> nāma. Rajantena pana kāḷakacchakādīni pariyesantena na caritabbaṃ, somavakkalādīsu yaṃ labhati, tena rajitabbaṃ. Alabhantena pana manussehi araññe vākaṃ gahetvā chaḍḍitarajanaṃ vā bhikkhūhi pacitvā chaḍḍitakasaṭaṃ vā gahetvā rajitabbaṃ. Ayaṃ <span class="bld">rajanasantoso</span> nāma. Nīlakaddamakāḷasāmesu yaṃkiñci gahetvā hatthipiṭṭhe nisinnassa paññāyamānakappakaraṇaṃ <span class="bld">kappasantoso</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Hirikopīnappaṭicchādanamattavasena paribhuñjanaṃ <span class="bld">paribhogasantoso</span> nāma. Dussaṃ pana labhitvā suttaṃ vā sūciṃ vā kārakaṃ vā alabhantena ṭhapetuṃ vaṭṭati, labhantena na vaṭṭati. Katampi sace antevāsikādīnaṃ <a name="P3.0051"></a> dātukāmo hoti, te ca asannihitā, yāva āgamanā ṭhapetuṃ vaṭṭati. Āgatamattesu dātabbaṃ. Dātuṃ asakkontena adhiṭṭhātabbaṃ. Aññasmiṃ cīvare sati paccattharaṇampi adhiṭṭhātuṃ vaṭṭati. Anadhiṭṭhitameva hi sannidhi <a name="M2.0281"></a> hoti, adhiṭṭhitaṃ na hotīti <span class="bld">mahāsīvatthero</span> āha. Ayaṃ <span class="bld">sannidhiparivajjanasantoso</span> nāma. Vissajjentena pana na mukhaṃ oloketvā dātabbaṃ, sāraṇīyadhamme ṭhatvā vissajjetabbanti ayaṃ <span class="bld">vissajjanasantoso</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cīvarappaṭisaṃyuttāni dhutaṅgāni</span> nāma paṃsukūlikaṅgañceva tecīvarikaṅgañca. Tesaṃ vitthārakathā visuddhimagge (visuddhi. 1.24-25) veditabbā. Iti cīvarasantosamahāariyavaṃsaṃ pūrayamāno <a name="V2.0273"></a> bhikkhu imāni dve dhutaṅgāni gopeti. Imāni gopento cīvarasantosamahāariyavaṃsavasena santuṭṭho hotīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vaṇṇavādī</span>ti eko santuṭṭho hoti, santosassa vaṇṇaṃ na katheti. Eko na santuṭṭho hoti, santosassa vaṇṇaṃ katheti. Eko neva santuṭṭho hoti, na santosassa vaṇṇaṃ katheti. Eko santuṭṭho ceva hoti, santosassa ca vaṇṇaṃ katheti. Taṃ dassetuṃ ‘‘itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī’’ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anesana</span>nti dūteyyapahinagamanānuyogapabhedaṃ nānappakāraṃ anesanaṃ. <span class="bld">Appatirūpa</span>nti ayuttaṃ. <span class="bld">Aladdhā</span> <a name="P3.0052"></a> <span class="bld">cā</span>ti alabhitvā. Yathā ekacco ‘‘kathaṃ nu kho cīvaraṃ labhissāmī’’ti puññavantehi bhikkhūhi saddhiṃ ekato hutvā kohaññaṃ karonto uttasati paritassati, santuṭṭho bhikkhu evaṃ aladdhā cīvaraṃ na paritassati. <span class="bld">Laddhā cā</span>ti dhammena samena labhitvā. <span class="bld">Agadhito</span>ti vigatalobhagiddho. <span class="bld">Amucchito</span>ti adhimattataṇhāya mucchaṃ anāpanno. <span class="bld">Anajjhopanno</span>ti taṇhāya anotthato apariyonaddho. <span class="bld">Ādīnavadassāvī</span>ti anesanāpattiyañca gedhitaparibhoge ca ādīnavaṃ passamāno. <span class="bld">Nissaraṇapañño</span>ti ‘‘yāvadeva sītassa paṭighātāyā’’ti vuttaṃ nissaraṇameva pajānanto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Itarītaracīvarasantuṭṭhiyā</span>ti yena kenaci cīvarena santuṭṭhiyā. <span class="bld">Nevattānukkaṃsetī</span>ti ‘‘ahaṃ paṃsukūliko, mayā upasampadamāḷeyeva paṃsukūlikaṅgaṃ gahitaṃ, ko mayā sadiso atthī’’ti attukkaṃsanaṃ na karoti. <span class="bld">No paraṃ vambhetī</span>ti ‘‘ime panaññe bhikkhū na paṃsukūlikā’’ti vā, ‘‘paṃsukūlikaṅgamattampi etesaṃ natthī’’ti vā evaṃ paraṃ na vambheti. <span class="bld">Yo hi tattha dakkho</span>ti yo tasmiṃ cīvarasantose vaṇṇavādādīsu vā dakkho cheko <a name="M2.0282"></a> byatto. <span class="bld">Analaso</span>ti sātaccakiriyāya ālasiyavirahito. <span class="bld">Sampajāno paṭissato</span>ti sampajānapaññāya ceva satiyā ca yutto. <span class="bld">Ariyavaṃse ṭhito</span>ti ariyavaṃse patiṭṭhito.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Itarītarena</span> <a name="P3.0053"></a> <span class="bld">piṇḍapātenā</span>ti yena kenaci piṇḍapātena. Etthāpi piṇḍapāto jānitabbo, piṇḍapātakkhettaṃ jānitabbaṃ, piṇḍapātasantoso jānitabbo, piṇḍapātappaṭisaṃyuttaṃ dhutaṅgaṃ jānitabbaṃ<a name="V2.0274"></a>. Tattha <span class="bld">piṇḍapāto</span>ti odano kummāso sattu maccho maṃsaṃ khīraṃ dadhi sappi navanītaṃ telaṃ madhu phāṇitaṃ yāgu khādanīyaṃ sāyanīyaṃ lehanīyanti soḷasa piṇḍapātā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Piṇḍapātakkhetta</span>nti saṅghabhattaṃ uddesabhattaṃ nimantanaṃ salākabhattaṃ pakkhikaṃ uposathikaṃ pāṭipadikabhattaṃ āgantukabhattaṃ gamikabhattaṃ gilānabhattaṃ gilānupaṭṭhākabhattaṃ dhurabhattaṃ kuṭibhattaṃ vārabhattaṃ vihārabhattanti pannarasa piṇḍapātakkhettāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Piṇḍapātasantoso</span>ti piṇḍapāte vitakkasantoso gamanasantoso pariyesanasantoso paṭilābhasantoso paṭiggahaṇasantoso mattapaṭiggahaṇasantoso loluppavivajjanasantoso yathālābhasantoso yathābalasantoso yathāsāruppasantoso upakārasantoso parimāṇasantoso paribhogasantoso sannidhiparivajjanasantoso vissajjanasantosoti pannarasa santosā.</p>
- <p class="bodytext">Tattha sādako bhikkhu mukhaṃ dhovitvā vitakketi. Piṇḍapātikena pana gaṇena saddhiṃ caratā sāyaṃ therūpaṭṭhānakāle ‘‘sve kattha piṇḍāya carissāmāti? Asukagāme, bhante’’ti ettakaṃ cintetvā tato paṭṭhāya na vitakketabbaṃ. Ekacārikena vitakkamāḷake ṭhatvā vitakketabbaṃ. Tato paṭṭhāya vitakkento ariyavaṃsā cuto hoti paribāhiro. Ayaṃ <a name="P3.0054"></a> <span class="bld">vitakkasantoso</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Piṇḍāya pavisantena ‘‘kuhiṃ labhissāmī’’ti acintetvā kammaṭṭhānasīsena gantabbaṃ. Ayaṃ <span class="bld">gamanasantoso</span> nāma. Pariyesantena yaṃ vā taṃ vā aggahetvā lajjiṃ pesalameva gahetvā pariyesitabbaṃ. Ayaṃ <span class="bld">pariyesanasantoso</span> nāma. Dūratova āhariyamānaṃ disvā ‘‘etaṃ manāpaṃ<a name="M2.0283"></a>, etaṃ amanāpa’’nti cittaṃ na uppādetabbaṃ. Ayaṃ <span class="bld">paṭilābhasantoso</span> nāma. ‘‘Imaṃ manāpaṃ gaṇhissāmi, imaṃ amanāpaṃ na gaṇhissāmī’’ti acintetvā yaṃkiñci yāpanamattaṃ gahetabbameva. Ayaṃ <span class="bld">paṭiggahaṇasantoso</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Ettha pana deyyadhammo bahu, dāyako appaṃ dātukāmo, appaṃ gahetabbaṃ. Deyyadhammopi bahu, dāyakopi bahuṃ dātukāmo, pamāṇeneva gahetabbaṃ. Deyyadhammo na bahu, dāyakopi appaṃ dātukāmo, appaṃ gahetabbaṃ. Deyyadhammo na bahu, dāyako pana bahuṃ dātukāmo, pamāṇena gahetabbaṃ<a name="V2.0275"></a>. Paṭiggahaṇasmiñhi mattaṃ ajānanto manussānaṃ pasādaṃ makkheti, saddhādeyyaṃ vinipāteti, sāsanaṃ na karoti, vijātamātuyāpi cittaṃ gahetuṃ na sakkoti. Iti mattaṃ jānitvāva paṭiggahetabbanti ayaṃ <span class="bld">mattapaṭiggahaṇasantoso</span> nāma. Aḍḍhakulāniyeva agantvā dvārapaṭipāṭiyā gantabbaṃ. Ayaṃ <span class="bld">loluppavivajjanasantoso</span> nāma. <span class="bld">Yathālābhasantosā</span>dayo cīvare vuttanayā eva.</p>
- <p class="bodytext">Piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā ‘‘samaṇadhammaṃ anupālessāmī’’ti evaṃ upakāraṃ ñatvā paribhuñjanaṃ <span class="bld">upakārasantoso</span> nāma. Pattaṃ pūretvā ānītaṃ na paṭiggahetabbaṃ. Anupasampanne sati tena gāhāpetabbaṃ, asati harāpetvā paṭiggahaṇamattaṃ gahetabbaṃ. Ayaṃ <span class="bld">parimāṇasantoso</span> <a name="P3.0055"></a> nāma. ‘‘Jighacchāya paṭivinodanaṃ idamettha nissaraṇa’’nti evaṃ paribhuñjanaṃ <span class="bld">paribhogasantoso</span> nāma. Nidahitvā na paribhuñjitabbanti ayaṃ <span class="bld">sannidhiparivajjanasantoso</span> nāma. Mukhaṃ anoloketvā sāraṇīyadhamme ṭhitena vissajjetabbaṃ. Ayaṃ <span class="bld">vissajjanasantoso</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Piṇḍapātappaṭisaṃyuttāni</span> pana pañca dhutaṅgāni piṇḍapātikaṅgaṃ sapadānacārikaṅgaṃ ekāsanikaṅgaṃ pattapiṇḍikaṅgaṃ khalupacchābhattikaṅganti. Tesaṃ vitthārakathā visuddhimagge (visuddhi. 1.26-30) vuttā. Iti piṇḍapātasantosamahāariyavaṃsaṃ pūrayamāno bhikkhu imāni pañca dhutaṅgāni gopeti, imāni gopento piṇḍapātasantosamahāariyavaṃsena santuṭṭho hoti. Vaṇṇavādītiādīni vuttanayeneva veditabbāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Senāsanenā</span>ti idha senāsanaṃ jānitabbaṃ, senāsanakkhettaṃ jānitabbaṃ, senāsanasantoso jānitabbo, senāsanappaṭisaṃyuttaṃ dhutaṅgaṃ <a name="M2.0284"></a> jānitabbaṃ. Tattha <span class="bld">senāsana</span>nti mañco pīṭhaṃ bhisi bimbohanaṃ vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṃ guhā leṇaṃ aṭṭo māḷo veḷugumbo rukkhamūlaṃ yattha vā pana bhikkhū paṭikkamantīti imāni pannarasa senāsanāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Senāsanakkhetta</span>nti saṅghato vā gaṇato vā ñātito vā mittato vā attano vā dhanena paṃsukūlaṃ vāti cha khettāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Senāsanasantoso</span>ti senāsane vitakkasantosādayo pannarasa santosā. Te piṇḍapāte vuttanayeneva <a name="V2.0276"></a> veditabbā. <span class="bld">Senāsanappaṭisaṃyuttāni</span> pana pañca dhutaṅgāni āraññikaṅgaṃ rukkhamūlikaṅgaṃ abbhokāsikaṅgaṃ sosānikaṅgaṃ yathāsanthatikaṅganti. Tesaṃ vitthārakathā visuddhimagge (visuddhi. 1.31-35) vuttā. Iti <a name="P3.0056"></a> senāsanasantosamahāariyavaṃsaṃ pūrayamāno bhikkhu imāni pañca dhutaṅgāni gopeti. Imāni gopento senāsanasantosamahāariyavaṃsena santuṭṭho hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gilānapaccayo</span> pana piṇḍapāteyeva paviṭṭho. Tattha yathālābhayathābalayathāsāruppasantoseneva santussitabbaṃ. Nesajjikaṅgaṃ bhāvanārāmaariyavaṃsaṃ bhajati. Vuttampi cetaṃ –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Pañca senāsane vuttā, pañca āhāranissitā;</p>
- <p class="gathalast">Eko vīriyasaṃyutto, dve ca cīvaranissitā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Iti bhagavā pathaviṃ pattharamāno viya sāgarakucchiṃ pūrayamāno viya ākāsaṃ vitthārayamāno viya ca paṭhamaṃ cīvarasantosaṃ ariyavaṃsaṃ kathetvā candaṃ uṭṭhāpento viya sūriyaṃ ullaṅghento viya ca dutiyaṃ piṇḍapātasantosaṃ kathetvā sineruṃ ukkhipanto viya tatiyaṃ senāsanasantosaṃ ariyavaṃsaṃ kathetvā idāni sahassanayapaṭimaṇḍitaṃ catutthaṃ bhāvanārāmaṃ ariyavaṃsaṃ kathetuṃ <span class="bld">puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu bhāvanārāmo hotī</span>ti desanaṃ ārabhi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha āramaṇaṃ ārāmo, abhiratīti attho. Bhāvanāya ārāmo assāti <span class="bld">bhāvanārāmo</span>. Bhāvanāya ratoti <span class="bld">bhāvanārato</span>. Pañcavidhe pahāne ārāmo assāti <span class="bld">pahānārāmo</span>. Apica bhāvento <a name="M2.0285"></a> ramatīti <span class="bld">bhāvanārāmo</span>. Pajahanto ramatīti <span class="bld">pahānārāmo</span>ti evamettha attho daṭṭhabbo. Ayañhi cattāro satipaṭṭhāne bhāvento ramati, ratiṃ vindatīti attho. Tathā cattāro sammappadhāne. Cattāro iddhipāde, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅge, satta anupassanā, aṭṭhārasa mahāvipassanā, sattatiṃsa bodhipakkhiyadhamme, aṭṭhatiṃsa <a name="P3.0057"></a> ārammaṇavibhattiyo bhāvento ramati, ratiṃ vindati. Kāmacchandādayo pana kilese pajahanto ramati, ratiṃ vindati.</p>
- <p class="bodytext">Imesu pana catūsu ariyavaṃsesu purimehi tīhi terasannaṃ dhutaṅgānaṃ catupaccayasantosassa ca vasena sakalaṃ vinayapiṭakaṃ kathitaṃ hoti, bhāvanārāmena avasesaṃ piṭakadvayaṃ. Imaṃ pana bhāvanārāmaṃ <a name="V2.0277"></a> ariyavaṃsaṃ kathentena bhikkhunā paṭisambhidāmagge nekkhammapāḷiyā kathetabbo, dīghanikāye dasuttarasuttantapariyāyena kathetabbo, majjhimanikāye satipaṭṭhānasuttantapariyāyena kathetabbo, abhidhamme niddesapariyāyena kathetabbo.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">paṭisambhidāmagge nekkhammapāḷiyā</span>ti –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Nekkhammaṃ bhāvento ramati, kāmacchandaṃ pajahanto ramati. Abyāpādaṃ, byāpādaṃ… ālokasaññaṃ… thinamiddhaṃ… avikkhepaṃ, uddhaccaṃ… dhammavavatthānaṃ… vicikicchaṃ… ñāṇaṃ… avijjaṃ… pāmojjaṃ… aratiṃ… paṭhamajjhānaṃ, pañca nīvaraṇe… dutiyajjhānaṃ… vitakkavicāre… tatiyajjhānaṃ… pītiṃ… catutthajjhānaṃ… sukhadukkhe… ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ bhāvento ramati, rūpasaññaṃ paṭighasaññaṃ nānattasaññaṃ pajahanto ramati. Viññāṇañcāyatanasamāpattiṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ bhāvento ramati, ākiñcaññāyatanasaññaṃ pajahanto ramati.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Aniccānupassanaṃ bhāvento ramati, niccasaññaṃ pajahanto ramati. Dukkhānupassanaṃ… sukhasaññaṃ… anattānupassanaṃ… attasaññaṃ… nibbidānupassanaṃ… nandiṃ… virāgānupassanaṃ… rāgaṃ… nirodhānupassanaṃ… samudayaṃ… paṭinissaggānupassanaṃ… ādānaṃ… khayānupassanaṃ <a name="P3.0058"></a>… ghanasaññaṃ… vayānupassanaṃ… āyūhanaṃ… vipariṇāmānupassanaṃ… dhuvasaññaṃ… animittānupassanaṃ <a name="M2.0286"></a>… nimittaṃ… appaṇihitānupassanaṃ… paṇidhiṃ… suññatānupassanaṃ… abhinivesaṃ… adhipaññādhammavipassanaṃ… sārādānābhinivesaṃ… yathābhūtañāṇadassanaṃ… sammohābhinivesaṃ… ādīnavānupassanaṃ… ālayābhinivesaṃ… paṭisaṅkhānupassanaṃ… appaṭisaṅkhaṃ… vivaṭṭānupassanaṃ… saṃyogābhinivesaṃ… sotāpattimaggaṃ… diṭṭhekaṭṭhe kilese… sakadāgāmimaggaṃ… oḷārike kilese… anāgāmimaggaṃ… anusahagate kilese… arahattamaggaṃ bhāvento ramati, sabbakilese pajahanto ramatī’’ti (paṭi. ma. 1.41,95).</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ paṭisambhidāmagge nekkhammapāḷiyā kathetabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dīghanikāye</span> <a name="V2.0278"></a> <span class="bld">dasuttarasuttantapariyāyenā</span>ti –</p>
- <p class="indent">‘‘Ekaṃ dhammaṃ bhāvento ramati, ekaṃ dhammaṃ pajahanto ramati…pe… dasa dhamme bhāvento ramati, dasa dhamme pajahanto ramati. Katamaṃ ekaṃ dhammaṃ bhāvento ramati? Kāyagatāsatiṃ sātasahagataṃ, imaṃ ekaṃ dhammaṃ bhāvento ramati. Katamaṃ ekaṃ dhammaṃ pajahanto ramati? Asmimānaṃ, imaṃ ekaṃ dhammaṃ pajahanto ramati. Katame dve dhamme…pe… katame dasa dhamme bhāvento ramati? Dasa kasiṇāyatanāni, ime dasa dhamme bhāvento ramati. Katame dasa dhamme pajahanto ramati? Dasa micchatte, ime dasa dhamme pajahanto ramati. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu bhāvanārāmo hotī’’ti (dī. ni. 3.351-360).</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ dīghanikāye dasuttarasuttantapariyāyena kathetabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Majjhimanikāye satipaṭṭhānasuttantapariyāyenā</span>ti –</p>
- <p class="indent">‘‘Ekāyano ayaṃ, bhikkhave, maggo…pe… yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya. Anissito ca viharati, na ca kiñci <a name="P3.0059"></a> loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu bhāvanārāmo hoti bhāvanārato. Pahānārāmo hoti pahānarato. Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu gacchanto vā gacchāmīti pajānāti…pe… puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍitaṃ…pe… pūtīni cuṇṇakajātāni. So imameva kāyaṃ <a name="M2.0287"></a> upasaṃharati ‘ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatīto’ti. Iti ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharati…pe… evampi kho, bhikkhave, bhikkhu bhāvanārāmo hotī’’ti (ma. ni. 1.106 ādayo).</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ majjhimanikāye satipaṭṭhānasuttantapariyāyena kathetabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Abhidhamme niddesapariyāyenā</span>ti sabbepi saṅkhate ‘‘aniccato dukkhato rogato gaṇḍato <a name="V2.0279"></a> …pe… saṃkilesikadhammato passanto ramati, evaṃ kho bhikkhu bhāvanārāmo hotī’’ti (mahāni. 13; cūḷani. upasīvamāṇavapucchāniddeso 39, nandamāṇavapucchāniddeso 51). Evaṃ niddesapariyāyena kathetabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nevattānukkaṃsetī</span>ti ‘‘ajja me saṭṭhi vā sattati vā vassāni aniccaṃ dukkhaṃ anattāti vipassanāya kammaṃ karontassa ko mayā sadiso atthī’’ti evaṃ attukkaṃsanaṃ na karoti. <span class="bld">No paraṃ vambhetī</span>ti ‘‘aniccaṃ dukkhanti vipassanāmattakampi natthi, kiṃ ime vissaṭṭhakammaṭṭhānā carantī’’ti evaṃ paravambhanaṃ na karoti. Sesaṃ vuttanayameva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ime kho, bhikkhave, cattāro ariyavaṃsā</span>ti, bhikkhave, ime cattāro ariyavaṃsā ariyatantiyo ariyapaveṇiyo ariyañjasā ariyavaṭumānīti suttantaṃ vinivaṭṭetvā idāni mahāariyavaṃsaparipūrakassa <a name="P3.0060"></a> bhikkhuno vasanadisā dassento <span class="bld">imehi ca pana, bhikkhave</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">sveva aratiṃ sahatī</span>ti soyeva aratiṃ anabhiratiṃ ukkaṇṭhitaṃ sahati abhibhavati. <span class="bld">Na taṃ arati sahatī</span>ti taṃ pana bhikkhuṃ yā esā pantesu senāsanesu adhikusalānaṃ dhammānaṃ bhāvanāya arati nāma hoti, sā sahituṃ adhibhavituṃ na sakkoti. <span class="bld">Aratiratisaho</span>ti aratiñca pañcakāmaguṇaratiñca sahati, adhibhavituṃ sakkoti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni gāthāhi kūṭaṃ gaṇhanto <span class="bld">nāratī</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">dhīra</span>nti vīriyavantaṃ. <span class="bld">Nārati dhīraṃ sahatī</span>ti idaṃ purimasseva kāraṇavacanaṃ. Yasmā sā dhīraṃ na sahati nappahoti dhīraṃ sahituṃ adhibhavituṃ na sakkoti, tasmā nārati <a name="M2.0288"></a> sahati dhīraṃ. <span class="bld">Dhīro hi aratissaho</span>ti aratisahattā hi so dhīro nāma, tasmā aratiṃ sahatīti attho. <span class="bld">Sabbakammavihāyīna</span>nti sabbaṃ tebhūmakakammaṃ cajitvā paricchinnaṃ parivaṭumaṃ katvā ṭhitaṃ. <span class="bld">Panuṇṇaṃ ko nivāraye</span>ti kilese panuditvā ṭhitaṃ ko nāma rāgo vā doso vā nivāreyya. <span class="bld">Nekkhaṃ</span> <a name="P3.0061"></a> <span class="bld">jambonadasseva, ko taṃ ninditumarahatī</span>ti jambonadasaṅkhātassa jātirattasuvaṇṇassa nikkhasadisaṃ garahitabbadosavimuttaṃ ko taṃ puggalaṃ nindituṃ arahati. <span class="bld">Brahmunāpi pasaṃsito</span>ti mahābrahmunāpi esa puggalo pasaṃsitoyevāti. Desanāpariyosāne cattālīsa bhikkhusahassāni arahatte patiṭṭhahiṃsu.</p>
- <p class="subhead">9. Dhammapadasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para29"></a><a name="para29_an4"></a><span class="paranum">29</span>. Navame <a name="V2.0280"></a> <span class="bld">dhammapadānī</span>ti dhammakoṭṭhāsā. <span class="bld">Anabhijjhā</span>tiādīsu abhijjhāpaṭikkhepena <span class="bld">anabhijjhā,</span> byāpādapaṭikkhepena <span class="bld">abyāpādo,</span> micchāsatipaṭikkhepena <span class="bld">sammāsati,</span> micchāsamādhipaṭikkhepena <span class="bld">sammāsamādhi</span> veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anabhijjhālū</span>ti nittaṇho hutvā. <span class="bld">Abyāpannena cetasā</span>ti sabbakālaṃ pakatibhāvaṃ avijahantena cittena. <span class="bld">Sato ekaggacittassā</span>ti satiyā samannāgato ārammaṇe ekaggacitto assa. <span class="bld">Ajjhattaṃ susamāhito</span>ti niyakajjhatte suṭṭhu ṭhapitacitto imasmiṃ suttepi gāthāyapi vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.</p>
- <p class="subhead">10. Paribbājakasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para30"></a><a name="para30_an4"></a><span class="paranum">30</span>. Dasame <span class="bld">abhiññātā</span>ti ñātā pākaṭā. <span class="bld">Annabhāro</span>tiādīni tesaṃ nāmāni. <span class="bld">Paṭisallānā vuṭṭhito</span>ti phalasamāpattito vuṭṭhito. Sā hi idha paṭisallānanti adhippetā. <span class="bld">Paccakkhāyā</span>ti paṭikkhipitvā. <span class="bld">Abhijjhālu</span>nti sataṇhaṃ. <span class="bld">Kāmesu</span> <a name="P3.0062"></a> <span class="bld">tibbasārāga</span>nti vatthukāmesu bahalarāgaṃ. <span class="bld">Tamahaṃ tattha evaṃ vadeyya</span>nti taṃ ahaṃ tasmiṃ kāraṇe evaṃ vadeyyaṃ. <span class="bld">Paṭikkositabbaṃ maññeyyā</span>ti paṭikkositabbāni paṭibāhitabbani vā maññeyya. <span class="bld">Sahadhammikā</span>ti sakāraṇā. <span class="bld">Vādānupātā</span>ti dhammikavāde ghaṭṭayamānā adhammikavādānupātā, vādappavattiyoti attho. <span class="bld">Gārayhā ṭhānā</span>ti garahitabbayuttakā paccayā. <span class="bld">Āgacchantī</span>ti upagacchanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ukkalā</span>ti <a name="M2.0289"></a> ukkalajanapadavāsino. <span class="bld">Vassabhaññā</span>ti vasso ca bhañño cāti dve janā. <span class="bld">Ahetukavādā</span>ti ‘‘natthi hetu natthi paccayo sattānaṃ visuddhiyā’’tievamādivādino. <span class="bld">Akiriyavādā</span>ti ‘‘karoto na karīyati pāpa’’nti evaṃ kiriyapaṭikkhepavādino. <span class="bld">Natthikavādā</span>ti ‘‘natthi dinna’’ntiādivādino. Te imesu tīsupi dassanesu okkantaniyāmā ahesuṃ. Kathaṃ pana tesu niyāmo hotīti? Yo hi evarūpaṃ laddhiṃ gahetvā rattiṭṭhānadivāṭṭhānesu nisinno sajjhāyati vīmaṃsati, tassa ‘‘natthi hetu natthi paccayo karoto na karīyati pāpaṃ…pe… natthi dinnaṃ…pe… kāyassa bhedā ucchijjatī’’ti tasmiṃ ārammaṇe <a name="V2.0281"></a> micchāsati santiṭṭhati, cittaṃ ekaggaṃ hoti, javanāni javanti. Paṭhamajavane satekiccho hoti, tathā dutiyādīsu, sattame buddhānampi atekiccho anivatti ariṭṭhakaṇṭakasadiso hoti<a name="P3.0063"></a>. Tattha koci ekaṃ dassanaṃ okkamati, koci dve, koci tīṇipi. Niyatamicchādiṭṭhikova hoti, patto saggamaggāvaraṇañceva mokkhamaggāvaraṇañca, abhabbo tassa attabhāvassa anantaraṃ saggampi gantuṃ, pageva mokkhaṃ. Vaṭṭakhāṇuko nāmesa satto pathavigopako, yebhuyyena evarūpassa bhavato vuṭṭhānaṃ natthi. Vassabhaññāpi edisā ahesuṃ. <span class="bld">Nindābyārosanaupārambhabhayā</span>ti attano nindabhayena ghaṭṭanabhayena upavādabhayena cāti attho. <span class="bld">Abhijjhāvinaye sikkha</span>nti abhijjhāvinayo vuccati arahattaṃ, arahatte sikkhamāno appamatto nāma vuccatīti suttante vaṭṭaviṭṭaṃ kathetvā gāthāya phalasamāpatti kathitāti.</p>
- <p class="centered">Uruvelavaggo tatiyo.</p>
- <a name="an4_1_4"></a>
- <p class="chapter">4. Cakkavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Cakkasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para31"></a><a name="para31_an4"></a><span class="paranum">31</span>. Catutthassa <a name="V2.0282"></a> paṭhame <span class="bld">cakkānī</span>ti sampattiyo. <span class="bld">Catucakkaṃ vattatī</span>ti cattāri sampatticakkāni vattanti ghaṭiyantiyevāti attho. <span class="bld">Patirūpadesavāso</span>ti yattha catasso parisā sandissanti, evarūpe anucchavike dese vāso. <span class="bld">Sappurisāvassayo</span>ti buddhādīnaṃ sappurisānaṃ avassayanaṃ sevanaṃ <a name="M2.0290"></a> bhajanaṃ, na rājānaṃ. <span class="bld">Attasammāpaṇidhī</span>ti attano sammā ṭhapanaṃ, sace pubbe assaddhādīhi <a name="P3.0064"></a> samannāgato hoti, tāni pahāya saddhādīsu patiṭṭhāpanaṃ. <span class="bld">Pubbe ca katapuññatā</span>ti pubbe upacitakusalatā. Idameva cettha pamāṇaṃ. Yena hi ñāṇasampayuttacittena kusalakammaṃ kataṃ hoti, tadeva kusalaṃ taṃ purisaṃ patirūpadese upaneti, sappurise bhajāpeti, so eva ca puggalo attānaṃ sammā ṭhapeti. <span class="bld">Puññakato</span>ti katapuñño. <span class="bld">Sukhañcetaṃdhivattatī</span>ti sukhañca etaṃ puggalaṃ adhivattati, avattharatīti attho.</p>
- <p class="subhead">2. Saṅgahasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para32"></a><a name="para32_an4"></a><span class="paranum">32</span>. Dutiye <span class="bld">saṅgahavatthūnī</span>ti saṅgaṇhanakāraṇāni. <span class="bld">Dānañcā</span>tiādīsu ekacco hi dāneneva saṅgaṇhitabbo hoti, tassa dānameva dātabbaṃ. <span class="bld">Peyyavajja</span>nti piyavacanaṃ. Ekacco hi ‘‘ayaṃ dātabbaṃ nāma deti, ekekena pana vacanena sabbaṃ makkhetvā nāseti, kiṃ tassa dāna’’nti vattā hoti. Ekacco ‘‘ayaṃ kiñcāpi dānaṃ na deti, kathento pana telena viya makkheti. Esa detu vā mā vā, vacanamevassa sahassaṃ agghatī’’ti vattā hoti. Evarūpo puggalo dānaṃ na paccāsīsati, piyavacanameva paccāsīsati. Tassa piyavacanameva vattabbaṃ. <span class="bld">Atthacariyā</span>ti atthavaḍḍhanakathā. Ekacco hi neva dānaṃ, na piyavacanaṃ paccāsīsati, attano hitakathaṃ vaḍḍhikathameva paccāsīsati. Evarūpassa puggalassa ‘‘idaṃ te kātabbaṃ, idaṃ na kātabbaṃ, evarūpo puggalo sevitabbo, evarūpo na sevitabbo’’ti evaṃ atthacariyakathāva kathetabbā. <span class="bld">Samānattatā</span>ti <a name="P3.0065"></a> samānasukhadukkhabhāvo. Ekacco hi dānādīsu ekampi na paccāsīsati<a name="V2.0283"></a>, ekāsane nisajjaṃ, ekapallaṅke sayanaṃ, ekato bhojananti evaṃ samānasukhadukkhataṃ paccāsīsati. So sace gahaṭṭhassa jātiyā pabbajitassa sīlena sadiso hoti, tassāyaṃ samānattatā kātabbā. <span class="bld">Tattha tattha yathāraha</span>nti tesu tesu dhammesu yathānucchavikaṃ samānattatāti attho. <span class="bld">Rathassāṇīva yāyato</span>ti yathā rathassa gacchato āṇi saṅgaho nāma hoti, sā rathaṃ saṅgaṇhāti, evamime saṅgahā lokaṃ saṅgaṇhanti. <span class="bld">Na mātā puttakāraṇā</span>ti yadi mātā ete saṅgahe puttassa na kareyya, puttakāraṇā mānaṃ vā pūjaṃ vā na labheyya. <span class="bld">Saṅgahā</span> <a name="M2.0291"></a> <span class="bld">ete</span>ti upayogavacane paccattaṃ. Saṅgahe eteti vā pāṭho. <span class="bld">Samavekkhantī</span>ti sammā pekkhanti. <span class="bld">Pāsaṃsā ca bhavantī</span>ti pasaṃsanīyā ca bhavanti.</p>
- <p class="subhead">3. Sīhasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para33"></a><a name="para33_an4"></a><span class="paranum">33</span>. Tatiye <span class="bld">sīho</span>ti cattāro sīhā – tiṇasīho, kāḷasīho, paṇḍusīho, kesarasīhoti. Tesu <span class="bld">tiṇasīho</span> kapotavaṇṇagāvisadiso tiṇabhakkho ca hoti. <span class="bld">Kāḷasīho</span> kāḷagāvisadiso tiṇabhakkhoyeva. <span class="bld">Paṇḍusīho</span> paṇḍupalāsavaṇṇagāvisadiso maṃsabhakkho. <span class="bld">Kesarasīho</span> lākhāparikammakateneva mukhena agganaṅguṭṭhena catūhi ca pādapariyantehi samannāgato, matthakatopissa paṭṭhāya lākhātūlikāya katā viya tisso rājiyo piṭṭhimajjhena gantvā antarasatthimhi dakkhiṇāvattā hutvā ṭhitā. Khandhe panassa satasahassagghanikakambalaparikkhepo viya kesarabhāro hoti, avasesaṭṭhānaṃ parisuddhasālipiṇḍasaṅkhacuṇṇapiṇḍavaṇṇaṃ hoti. Imesu catūsu sīhesu ayaṃ kesarasīho idha adhippeto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Migarājā</span>ti <a name="P3.0066"></a> sabbamigagaṇassa rājā. <span class="bld">Āsayā</span>ti vasanaṭṭhānato, suvaṇṇaguhato vā rajatamaṇiphalikamanosilāguhato vā nikkhamatīti vuttaṃ hoti. Nikkhamamāno panesa catūhi kāraṇehi nikkhamati andhakārapīḷito vā ālokatthāya, uccārapassāvapīḷito vā tesaṃ vissajjanatthāya, jighacchāpīḷito vā gocaratthāya, sambhavapīḷito vā assaddhammapaṭisevanatthāya. Idha pana gocaratthāya nikkhamanto adhippeto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vijambhatī</span>ti suvaṇṇatale vā rajatamaṇiphalikamanosilātalānaṃ vā aññatarasmiṃ dve pacchimapāde samaṃ patiṭṭhāpetvā purimapāde purato pasāretvā sarīrassa pacchābhāgaṃ ākaḍḍhitvā purimabhāgaṃ <a name="V2.0284"></a> abhiharitvā piṭṭhiṃ nāmetvā gīvaṃ ukkhipitvā asanisaddaṃ karonto viya nāsapuṭāni pothetvā sarīralaggaṃ rajaṃ vidhunanto vijambhati. Vijambhanabhūmiyañca pana taruṇavacchako viya aparāparaṃ javati, javato panassa sarīraṃ andhakāre paribbhamantaṃ alātaṃ viya khāyati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anuviloketī</span>ti <a name="M2.0292"></a> kasmā anuviloketi? Parānuddayatāya. Tasmiṃ kira sīhanādaṃ nadante papātāvāṭādīsu visamaṭṭhānesu carantā hatthigokaṇṇamahiṃsādayo pāṇā papātepi āvāṭepi patanti, tesaṃ anuddayāya anuviloketi. Kiṃ panassa luddassa paramaṃsakhādino anuddayā nāma atthīti? Āma atthi. Tathā hi ‘‘kiṃ me bahūhi ghātitehī’’ti attano <a name="P3.0067"></a> gocaratthāyāpi khuddake pāṇe na gaṇhāti. Evaṃ anuddayaṃ karoti, vuttampi cetaṃ – ‘‘māhaṃ khuddake pāṇe visamagate saṅghātaṃ āpādesi’’nti (a. ni. 10.21).</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sīhanādaṃ nadatī</span>ti tikkhattuṃ tāva abhītanādaṃ nadati. Evañca panassa vijambhanabhūmiyaṃ ṭhatvā nadantassa saddo samantā tiyojanapadesaṃ ekaninnādaṃ karoti, tamassa ninnādaṃ sutvā tiyojanabbhantaragatā dvipadacatuppadagaṇā yathāṭhāne ṭhātuṃ na sakkonti. <span class="bld">Gocarāya pakkamatī</span>ti āhāratthāya gacchati. Kathaṃ? So hi vijambhanabhūmiyaṃ ṭhatvā dakkhiṇato vā vāmato vā uppatanto usabhamattaṃ ṭhānaṃ gaṇhāti, uddhaṃ uppatanto cattāripi aṭṭhapi usabhaṭṭhānāni uppatati, same ṭhāne ujukaṃ pakkhandanto soḷasausabhamattampi vīsatiusabhamattampi ṭhānaṃ pakkhandati, thalā vā pabbatā vā pakkhandanto saṭṭhiusabhamattampi asītiusabhamattampi ṭhānaṃ pakkhandati, antarāmagge rukkhaṃ vā pabbataṃ vā disvā taṃ pariharanto vāmato vā dakkhiṇato vā uddhaṃ vā usabhamattaṃ apakkamati. Tatiyaṃ pana sīhanādaṃ naditvā teneva saddhiṃ tiyojane ṭhāne paññāyati, tiyojanaṃ gantvā nivattitvā ṭhito attanova nādassa anunādaṃ suṇāti. Evaṃ sīghena javena pakkamati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yebhuyyenā</span>ti pāyena. <span class="bld">Bhayaṃ santāsaṃ saṃvega</span>nti sabbaṃ cittutrāsasseva nāmaṃ. Sīhassa hi saddaṃ sutvā bahū bhāyanti, appakā na <a name="P3.0068"></a> bhāyanti. Ke pana teti? Samasīho hatthājānīyo assājānīyo usabhājānīyo purisājānīyo khīṇāsavoti. Kasmā panete na bhāyantīti? Samasīho tāva ‘‘jātigottakulasūrabhāvehi samānosmī’’ti na bhāyati, hatthājānīyādayo attano <a name="V2.0285"></a> sakkāyadiṭṭhibalavatāya na bhāyanti, khīṇāsavo sakkāyadiṭṭhiyā pahīnattā na bhāyati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bilāsayā</span>ti <a name="M2.0293"></a> bile sayantā bilavāsino ahinakulagodhādayo. <span class="bld">Udakāsayā</span>ti udakavāsino macchakacchapādayo. <span class="bld">Vanāsayā</span>ti vanavāsino hatthiassagokaṇṇamigādayo. <span class="bld">Pavisantī</span>ti ‘‘idāni āgantvā gaṇhissatī’’ti maggaṃ oloketvā pavisanti. <span class="bld">Daḷhehī</span>ti thirehi. <span class="bld">Varattehī</span>ti cammarajjūhi. <span class="bld">Mahiddhiko</span>tiādīsu vijambhanabhūmiyaṃ ṭhatvā dakkhiṇapassādīhi usabhamattaṃ, ujuṃ vīsatiusabhamattādilaṅghanavasena mahiddhikatā, sesamigānaṃ adhipatibhāvena mahesakkhatā, samantā tiyojanaṭṭhāne saddaṃ sutvā palāyantānaṃ vasena mahānubhāvatā veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evameva kho</span>ti bhagavā tesu tesu suttantesu tathā tathā attānaṃ kathesi. ‘‘Sīhoti kho, bhikkhave, tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti (a. ni. 5.99; 10.21) imasmiṃ tāva sutte sīhasadisaṃ attānaṃ kathesi. ‘‘Bhisakko sallakattoti kho, sunakkhatta, tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti (ma. ni. 3.65) imasmiṃ <a name="P3.0069"></a> vejjasadisaṃ, ‘‘brāhmaṇoti kho, bhikkhave, tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti (a. ni. 8.85) imasmiṃ brāhmaṇasadisaṃ, ‘‘puriso maggakusaloti kho, tissa, tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti (saṃ. ni. 3.84) imasmiṃ maggadesakapurisasadisaṃ, ‘‘rājāhamasmi, selā’’ti (su. ni. 559; ma. ni. 2.399) imasmiṃ rājasadisaṃ. Imasmiṃ pana sutte sīhasadisameva katvā attānaṃ kathento evamāha.</p>
- <p class="bodytext">Tatrāyaṃ sadisatā – sīhassa kañcanaguhādīsu vasanakālo viya hi tathāgatassa dīpaṅkarapādamūle katābhinīhārassa aparimitakālaṃ pāramiyo pūretvā pacchimabhave paṭisandhiggahaṇena ceva mātukucchito nikkhamanena ca dasasahassilokadhātuṃ kampetvā vuddhimanvāya dibbasampattisadisaṃ sampattiṃ anubhavamānassa tīsu pāsādesu nivāsakālo daṭṭhabbo. Sīhassa kañcanaguhādito nikkhantakālo viya tathāgatassa ekūnatiṃsasaṃvacchare vivaṭena dvārena kaṇḍakaṃ āruyha channasahāyassa nikkhamitvā tīṇi rajjāni atikkamitvā anomānadītīre brahmunā dinnāni kāsāyāni paridahitvā pabbajitassa sattame divase rājagahaṃ gantvā <a name="V2.0286"></a> tattha <a name="M2.0294"></a> piṇḍāya caritvā paṇḍavagiripabbhāre katabhattakiccassa sammāsambodhiṃ patvā paṭhamameva magadharaṭṭhaṃ āgamanatthāya yāva rañño paṭiññādānakālo.</p>
- <p class="bodytext">Sīhassa vijambhanakālo viya tathāgatassa dinnapaṭiññassa āḷārakālāmaupasaṅkamanaṃ ādiṃ katvā yāva sujātāya <a name="P3.0070"></a> dinnapāyāsassa ekūnapaṇṇāsāya piṇḍehi paribhuttakālo veditabbo. Sīhassa sarīravidhunanaṃ viya sāyanhasamaye sottiyena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā dasasahassacakkavāḷadevatāhi thomiyamānassa gandhādīhi pūjiyamānassa tikkhattuṃ bodhiṃ padakkhiṇaṃ katvā bodhimaṇḍaṃ āruyha cuddasahatthubbedhe ṭhāne tiṇasantharaṃ attharitvā caturaṅgavīriyaṃ adhiṭṭhāya nisinnassa taṃkhaṇaññeva mārabalaṃ vidhametvā tīsu yāmesu tisso vijjā visodhetvā anulomappaṭilomaṃ paṭiccasamuppādamahāsamuddaṃ yamakañāṇamanthanena manthentassa sabbaññutaññāṇe paṭividdhe tadanubhāvena dasasahassilokadhātukampanaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Sīhassa catudisāvilokanaṃ viya paṭividdhasabbaññutaññāṇassa sattasattāhaṃ bodhimaṇḍe viharitvā paribhuttamadhupiṇḍikāhārassa ajapālanigrodhamūle mahābrahmuno dhammadesanāyācanaṃ paṭiggahetvā tattha viharantassa ekādasame divase ‘‘sve āsāḷhipuṇṇamā bhavissatī’’ti paccūsasamaye ‘‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyya’’nti āḷārudakānaṃ kālakatabhāvaṃ ñatvā dhammadesanatthāya pañcavaggiyānaṃ olokanaṃ daṭṭhabbaṃ. Sīhassa gocaratthāya tiyojanaṃ gamanakālo viya attano pattacīvaraṃ ādāya ‘‘pañcavaggiyānaṃ dhammacakkaṃ pavattessāmī’’ti <a name="P3.0071"></a> pacchābhatte ajapālanigrodhato vuṭṭhitassa aṭṭhārasayojanamaggaṃ gamanakālo.</p>
- <p class="bodytext">Sīhassa sīhanādakālo viya tathāgatassa aṭṭhārasayojanamaggaṃ gantvā pañcavaggiye saññāpetvā acalapallaṅke nisinnassa dasahi cakkavāḷasahassehi sannipatitena devagaṇena parivutassa ‘‘dveme, bhikkhave, antā pabbajitena na sevitabbā’’tiādinā nayena dhammacakkappavattanakālo veditabbo. Imasmiṃ ca pana pade desiyamāne tathāgatasīhassa dhammaghoso heṭṭhā avīciṃ upari bhavaggaṃ gahetvā dasasahassilokadhātuṃ paṭicchādesi. Sīhassa saddena khuddakapāṇānaṃ santāsāpajjanakālo <a name="M2.0295"></a> viya tathāgatassa tīṇi lakkhaṇāni dīpetvā cattāri saccāni soḷasahākārehi saṭṭhiyā ca nayasahassehi vibhajitvā dhammaṃ kathentassa dīghāyukānaṃ devānaṃ ñāṇasantāsassa uppattikālo veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">Aparo <a name="V2.0287"></a> nayo – sīho viya sabbaññutaṃ patto tathāgato, āsayabhūtāya kanakaguhāya nikkhamanaṃ viya gandhakuṭito nikkhamanakālo, vijambhanaṃ viya dhammasabhaṃ upasaṅkamanakālo, disāvilokanaṃ viya parisāvilokanaṃ, sīhanādanadanaṃ viya dhammadesanākālo, gocarāya pakkamanaṃ viya paravādanimmaddanatthāya gamanaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Aparo nayo – sīho viya tathāgato, himavantanissitāya kañcanaguhāya nikkhamanaṃ viya ārammaṇavasena nibbānanissitāya <a name="P3.0072"></a> phalasamāpattiyā vuṭṭhānaṃ, vijambhanaṃ viya paccavekkhaṇañāṇaṃ, disāvilokanaṃ viya veneyyasattavilokanaṃ, sīhanādo viya sampattaparisāya dhammadesanā, gocarāya pakkamanaṃ viya asampattānaṃ veneyyasattānaṃ santikūpasaṅkamanaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yadā</span>ti yasmiṃ kāle. <span class="bld">Tathāgato</span>ti heṭṭhā vuttehi aṭṭhahi kāraṇehi tathāgato. <span class="bld">Loke</span>ti sattaloke. <span class="bld">Uppajjatī</span>ti abhinīhārato paṭṭhāya yāva bodhipallaṅkā vā arahattamaggañāṇā vā uppajjati nāma, arahattaphale pana patte uppanno nāma. <span class="bld">Arahaṃ sammāsambuddho</span>tiādīni visuddhimagge (visuddhi. 1.124 ādayo) buddhānussatiniddese vitthāritāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Iti sakkāyo</span>ti ayaṃ sakkāyo, ettako sakkāyo, na ito bhiyyo sakkāyo atthīti. Ettāvatā sabhāvato sarasato pariyantato paricchedato parivaṭumato sabbepi pañcupādānakkhandhā dassitā honti. <span class="bld">Iti sakkāyasamudayo</span>ti ayaṃ sakkāyassa samudayo nāma. Ettāvatā ‘‘āhārasamudayā rūpasamudayo’’tiādi sabbaṃ dassitaṃ hoti. <span class="bld">Iti sakkāyassa atthaṅgamo</span>ti ayaṃ sakkāyassa atthaṅgamo. Imināpi ‘‘āhāranirodhā rūpanirodho’’tiādi sabbaṃ dassitaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vaṇṇavanto</span>ti <a name="M2.0296"></a> sarīravaṇṇena vaṇṇavanto. <span class="bld">Dhammadesanaṃ sutvā</span>ti pañcasu khandhesu paṇṇāsalakkhaṇappaṭimaṇḍitaṃ tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā. <span class="bld">Yebhuyyenā</span>ti <a name="P3.0073"></a> idha ke ṭhapeti? Ariyasāvake deve. Tesaṃ hi khīṇāsavattā cittutrāsabhayampi na uppajjati, saṃviggassa yoniso padhānena pattabbaṃ pattatāya ñāṇasaṃvegopi. Itarāsaṃ pana devatānaṃ ‘‘tāso heso, bhikkhave, anicca’’nti manasikarontānaṃ cittutrāsabhayampi, balavavipassanākāle ñāṇabhayampi uppajjati. <span class="bld">Bho</span>ti dhammālapanamattametaṃ. <span class="bld">Sakkāyapariyāpannā</span>ti pañcakkhandhapariyāpannā. Iti tesaṃ sammāsambuddhe <a name="V2.0288"></a> vaṭṭadosaṃ dassetvā tilakkhaṇāhataṃ katvā dhammaṃ desente ñāṇabhayaṃ nāma okkamati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Abhiññāyā</span>ti jānitvā. <span class="bld">Dhammacakka</span>nti paṭivedhañāṇampi desanāñāṇampi. <span class="bld">Paṭivedhañāṇaṃ</span> nāma yena ñāṇena bodhipallaṅke nisinno cattāri saccāni soḷasahākārehi saṭṭhiyā ca nayasahassehi paṭivijjhi. <span class="bld">Desanāñāṇaṃ</span> nāma yena ñāṇena tiparivaṭṭaṃ dvādasākāraṃ dhammacakkaṃ pavattesi. Ubhayampetaṃ dasabalassa ure jātañāṇameva. Tesu dhammadesanāñāṇaṃ gahetabbaṃ. Taṃ panesa yāva aṭṭhārasabrahmakoṭīhi saddhiṃ aññākoṇḍaññattherassa sotāpattiphalaṃ na uppajjati, tāva pavatteti nāma. Tasmiṃ uppanne pavattitaṃ nāma hotīti veditabbaṃ. <span class="bld">Appaṭipuggalo</span>ti sadisapuggalarahito. <span class="bld">Yasassino</span>ti parivārasampannā. <span class="bld">Tādino</span>ti <a name="P3.0074"></a> lābhālābhādīhi ekasadisassa.</p>
- <p class="subhead">4. Pasādasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para34"></a><a name="para34_an4"></a><span class="paranum">34</span>. Catutthe aggesu pasādā, aggā vā pasādāti <span class="bld">aggappasādā</span>. <span class="bld">Yāvatā</span>ti yattakā. <span class="bld">Apadā</span>ti nippadā ahimacchādayo. <span class="bld">Dvipadā</span>ti manussapakkhiādayo. <span class="bld">Catuppadā</span>ti hatthiassādayo. <span class="bld">Bahuppadā</span>ti satapadiādayo. <span class="bld">Nevasaññināsaññino</span>ti bhavagge nibbattasattā. <span class="bld">Aggamakkhāyatī</span>ti guṇehi aggo uttamo seṭṭhoti akkhāyati. <span class="bld">Asaṅkhatā</span>ti nibbānameva gahetvā vuttaṃ. <span class="bld">Virāgo</span>tiādīni nibbānasseva nāmāni. Tañhi āgamma sabbakilesā virajjanti, sabbe rāgamadādayo madā nimmadā honti, abhāvaṃ gacchanti, sabbā pipāsā vinayaṃ upenti, sabbe ālayā <a name="M2.0297"></a> samugghātaṃ gacchanti, vaṭṭāni upacchijjanti, taṇhā khīyanti, vaṭṭadukkhā nirujjhanti, sabbe pariḷāhā nibbāyanti. Tasmā etāni nāmāni labhati. Sesamettha uttānatthamevāti.</p>
- <p class="subhead">5. Vassakārasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para35"></a><a name="para35_an4"></a><span class="paranum">35</span>. Pañcame <span class="bld">anussaritā</span>ti anugantvā saritā, aparāparaṃ sarituṃ samatthoti attho. <span class="bld">Dakkho</span>ti cheko. <span class="bld">Tatrupāyāyā</span>ti ‘‘imasmiṃ kāle imaṃ nāma kattabba’’nti evaṃ tattha tattha upāyabhūtāya <a name="V2.0289"></a> paññāya samannāgato. <span class="bld">Anumoditabba</span>nti abhinanditabbaṃ. <span class="bld">Paṭikkositabba</span>nti paṭikkhipitabbaṃ. <span class="bld">Neva kho tyāha</span>nti neva kho te ahaṃ. Kasmā panetaṃ bhagavā nābhinandati, nappaṭikkhipatīti? Lokiyattā nābhinandati<a name="P3.0075"></a>, lokiyaṃ atthaṃ gahetvā ṭhitattā nappaṭikkosati. <span class="bld">Bahussa janatā</span>ti bahu assa janatā. Idañca karaṇatthe sāmivacanaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">Ariye ñāye</span>ti sahavipassanake magge. <span class="bld">Kalyāṇadhammatā kusaladhammatā</span>tipi tasseva nāmāni. <span class="bld">Yaṃ vitakka</span>nti nekkhammavitakkādīsu aññataraṃ. <span class="bld">Na taṃ vitakkaṃ vitakketī</span>ti kāmavitakkādīsu ekampi na vitakketi. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Vitakkapathe</span>ti ettha vitakkoyeva vitakkapatho. <span class="bld">Ahañhi brāhmaṇā</span>tiādīsu paṭhamanayena khīṇāsavassa sīlañceva bāhusaccañca kathitaṃ, dutiyatatiyehi khīṇāsavassa kiriyavitakkāni ceva kiriyajjhānāni ca, catutthena khīṇāsavabhāvo kathitoti veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Maccupāsappamocana</span>nti maccupāsā pamocanakaṃ maggaṃ. <span class="bld">Ñāyaṃ dhamma</span>nti sahavipassanakaṃ maggaṃ. <span class="bld">Disvā ca sutvā cā</span>ti ñāṇeneva passitvā ca suṇitvā ca. Sesamettha uttānameva.</p>
- <p class="subhead">6. Doṇasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para36"></a><a name="para36_an4"></a><span class="paranum">36</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">antarā ca ukkaṭṭhaṃ antarā ca setabya</span>nti ettha <span class="bld">ukkaṭṭhā</span>ti ukkāhi dhārīyamānāhi māpitattā evaṃladdhavohāraṃ nagaraṃ. <span class="bld">Setabya</span>nti atīte kassapasammāsambuddhassa jātanagaraṃ. <span class="bld">Antarā</span>saddo pana kāraṇakhaṇacittavemajjhavivarādīsu vattati. ‘‘Tadantaraṃ ko jāneyya aññatra tathāgatā’’ti <a name="M2.0298"></a> (a. ni. 6.44; 10.75) ca, ‘‘janā <a name="P3.0076"></a> saṅgamma mantenti, mañca tañca kimantara’’nti ca ādīsu (saṃ. ni. 1.228) kāraṇe. ‘‘Addasā maṃ, bhante, aññatarā itthī vijjantarikāya bhājanaṃ dhovantī’’tiādīsu (ma. ni. 2.149) khaṇe. ‘‘Yassantarato na santi kopā’’tiādīsu (udā. 20) citte. ‘‘Antarāvosānamāpādī’’tiādīsu vemajjhe. ‘‘Apicāyaṃ tapodā dvinnaṃ mahānirayānaṃ antarikāya āgacchatī’’tiādīsu (pārā. 231) vivare. Svāyamidha vivare vattati. Tasmā ukkaṭṭhāya ca setabyassa ca vivareti evamettha attho daṭṭhabbo. Antarāsaddena pana yuttattā upayogavacanaṃ kataṃ. Īdisesu ca ṭhānesu akkharacintakā ‘‘antarā gāmañca nadiñca yātī’’ti <a name="V2.0290"></a> evaṃ ekameva antarāsaddaṃ payuñjanti, so dutiyapadenapi yojetabbo hoti, ayojiyamāne upayogavacanaṃ na pāpuṇāti. Idha pana yojetvā eva vutto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Addhānamaggappaṭipanno hotī</span>ti addhānasaṅkhātaṃ maggaṃ paṭipanno hoti, dīghamagganti attho. Kasmā paṭipannoti? Taṃ divasaṃ kira bhagavā idaṃ addasa ‘‘mayi taṃ maggaṃ paṭipanne doṇo brāhmaṇo mama padacetiyāni passitvā padānupadiko hutvā mama nisinnaṭṭhānaṃ āgantvā pañhaṃ pucchissati. Athassāhaṃ ekaṃ saccadhammaṃ desessāmi<a name="P3.0077"></a>. Brāhmaṇo tīṇi sāmaññaphalāni paṭivijjhitvā dvādasapadasahassaparimāṇaṃ doṇagajjitaṃ nāma vaṇṇaṃ vatvā mayi parinibbute sakalajambudīpe uppannaṃ mahākalahaṃ vūpasametvā dhātuyo bhājessatī’’ti. Iminā kāraṇena paṭipanno. <span class="bld">Doṇopi sudaṃ brāhmaṇo</span>ti doṇo brāhmaṇopi tayo vede paguṇe katvā pañcasate māṇavake sippaṃ vācento taṃdivasaṃ pātova uṭṭhāya sarīrapaṭijagganaṃ katvā satagghanakaṃ nivāsetvā pañcasatagghanakaṃ ekaṃsavaragataṃ katvā āmuttayaññasutto rattavaṭṭikā upāhanā ārohitvā pañcasatamāṇavakaparivāro tameva maggaṃ paṭipajji. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pādesū</span>ti pādehi akkantaṭṭhānesu. <span class="bld">Cakkānī</span>ti lakkhaṇacakkāni. Kiṃ pana bhagavato gacchantassa akkantaṭṭhāne padaṃ paññāyatīti? Na paññāyati<a name="M2.0299"></a>. Kasmā? Sukhumattā mahābalattā mahājanānuggahena ca. Buddhānañhi sukhumacchavitāya akkantaṭṭhānaṃ tūlapicuno patiṭṭhitaṭṭhānaṃ viya hoti, padavaḷañjo na paññāyati. Yathā ca balavato vātajavasindhavassa paduminipattepi akkantamattameva hoti, evaṃ mahābalatāya tathāgatena akkantaṭṭhānaṃ akkantamattameva hoti, na tattha padavaḷañjo paññāyati. Buddhānañca anupadaṃ mahājanakāyo <a name="P3.0078"></a> gacchati, tassa satthu padavaḷañjaṃ disvā maddituṃ avisahantassa gamanavicchedo bhaveyya. Tasmā akkantaakkantaṭṭhāne yopi padavaḷañjo bhaveyya, so antaradhāyateva. Doṇo pana brāhmaṇo tathāgatassa adhiṭṭhānavasena passi. Bhagavā hi yassa padacetiyaṃ dassetukāmo hoti, taṃ ārabbha ‘‘asuko nāma passatū’’ti adhiṭṭhāti. Tasmā māgaṇḍiyabrāhmaṇo viya ayampi brāhmaṇo tathāgatassa adhiṭṭhānavasena addasa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pāsādika</span>nti pasādajanakaṃ. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Uttamadamathasamathamanuppatta</span>nti ettha uttamadamatho nāma arahattamaggo, uttamasamatho nāma arahattamaggasamādhi, tadubhayaṃ pattanti attho<a name="V2.0291"></a>. <span class="bld">Danta</span>nti nibbisevanaṃ. <span class="bld">Gutta</span>nti gopitaṃ. <span class="bld">Saṃyatindriya</span>nti rakkhitindriyaṃ. <span class="bld">Nāga</span>nti chandādīhi agacchanato, pahīnakilese puna anāgacchanato, āguṃ akaraṇato, balavantaṭṭhenāti catūhi kāraṇehi nāgaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Devo no bhavaṃ bhavissatī</span>ti ettha ‘‘devo no bhava’’nti ettāvatāpi pucchā niṭṭhitā bhaveyya, ayaṃ pana brāhmaṇo ‘‘anāgate mahesakkho eko devarājā bhavissatī’’ti anāgatavasena pucchāsabhāgeneva kathento evamāha. Bhagavāpissa pucchāsabhāgeneva kathento <span class="bld">na kho ahaṃ, brāhmaṇa, devo bhavissāmī</span>ti āha. Esa nayo sabbattha. <span class="bld">Āsavāna</span>nti <a name="P3.0079"></a> kāmāsavādīnaṃ catunnaṃ. <span class="bld">Pahīnā</span>ti bodhipallaṅke sabbaññutaññāṇādhigameneva pahīnā. <span class="bld">Anupalitto lokenā</span>ti taṇhādiṭṭhilepānaṃ pahīnattā saṅkhāralokena anupalitto. <span class="bld">Buddho</span>ti catunnaṃ saccānaṃ buddhattā buddho iti maṃ dhārehi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yenā</span>ti yena āsavena. <span class="bld">Devūpapatyassā</span>ti devūpapatti assa mayhaṃ bhaveyya. <span class="bld">Vihaṅgamo</span>ti ākāsacaro gandhabbakāyikadevo. <span class="bld">Viddhastā</span>ti <a name="M2.0300"></a> vidhamitā. <span class="bld">Vinaḷīkatā</span>ti vigatanaḷā vigatabandhanā katā. <span class="bld">Vaggū</span>ti sundaraṃ. <span class="bld">Toyena nupalippatī</span>ti udakato ratanamattaṃ accuggamma ṭhitaṃ saraṃ sobhayamānaṃ bhamaragaṇaṃ hāsayamānaṃ toyena na lippati. <span class="bld">Tasmā buddhosmi brāhmaṇā</span>ti desanāpariyosāne tīṇi maggaphalāni pāpuṇitvā dvādasahi padasahassehi doṇagajjitaṃ nāma vaṇṇaṃ kathesi, tathāgate ca parinibbute jambudīpatale uppannaṃ mahākalahaṃ vūpasametvā dhātuyo bhājesīti.</p>
- <p class="subhead">7. Aparihāniyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para37"></a><a name="para37_an4"></a><span class="paranum">37</span>. Sattame <span class="bld">nibbānasseva santike</span>ti nibbānasantikeyeva carati. <span class="bld">Sīle patiṭṭhito</span>ti pātimokkhasīle patiṭṭhito. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="P3.0080"></a> <span class="bld">vihārī</span>ti evaṃ viharanto. <span class="bld">Ātāpī</span>ti ātāpena vīriyena samannāgato. <span class="bld">Yogakkhemassā</span>ti catūhi yogehi khemassa nibbānassa. <span class="bld">Pamāde bhayadassivā</span>ti pamādaṃ bhayato passanto.</p>
- <p class="subhead">8. Patilīnasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para38"></a><a name="para38_an4"></a><span class="paranum">38</span>. Aṭṭhame <a name="V2.0292"></a> <span class="bld">panuṇṇapaccekasacco</span>ti ‘‘idameva dassanaṃ saccaṃ, idameva sacca’’nti evaṃ pāṭiekkaṃ gahitattā paccekasaṅkhātāni diṭṭhisaccāni panuṇṇāni nīhaṭāni pahīnāni assāti panuṇṇapaccekasacco. <span class="bld">Samavayasaṭṭhesano</span>ti ettha <span class="bld">avayā</span>ti anūnā, <span class="bld">saṭṭhā</span>ti vissaṭṭhā, sammā avayā saṭṭhā esanā assāti samavayasaṭṭhesano, sammā vissaṭṭhasabbaesanoti attho. <span class="bld">Patilīno</span>ti nilīno ekībhāvaṃ upagato. <span class="bld">Puthusamaṇabrāhmaṇāna</span>nti bahūnaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ. Ettha ca <span class="bld">samaṇā</span>ti pabbajjūpagatā, <span class="bld">brāhmaṇā</span>ti bhovādino. <span class="bld">Puthupaccekasaccānī</span>ti bahūni pāṭekkasaccāni. <span class="bld">Nuṇṇānī</span>ti nīhaṭāni. <span class="bld">Panuṇṇānī</span>ti suṭṭhu nīhaṭāni. <span class="bld">Cattānī</span>ti vissaṭṭhāni. <span class="bld">Vantānī</span>ti vamitāni. <span class="bld">Muttānī</span>ti chinnabandhanāni katāni. <span class="bld">Pahīnānī</span>ti pajahitāni. <span class="bld">Paṭinissaṭṭhānī</span>ti yathā na puna cittaṃ ārohanti, evaṃ paṭinissajjitāni. Sabbānevetāni <a name="P3.0081"></a> gahitagahaṇassa vissaṭṭhabhāvavevacanāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāmesanā pahīnā hotī</span>ti anāgāmimaggena pahīnā. <span class="bld">Bhavesanā</span> pana arahattamaggena pahīyati. ‘‘Brahmacariyaṃ esissāmi gavesissāmī’’ti evaṃ <a name="M2.0301"></a> pavattajjhāsayasaṅkhātā <span class="bld">brahmacariyesanā</span>pi arahattamaggeneva paṭippassaddhiṃ vūpasamaṃ gacchati. Diṭṭhibrahmacariyesanā pana sotāpattimaggeneva paṭippasambhatīti veditabbā. <span class="bld">Evaṃ kho, bhikkhave</span>ti evaṃ catutthajjhānena passaddhakāyasaṅkhāro vūpasantaassāsapassāso nāma hoti. <span class="bld">Asmimāno</span>ti asmīti uppajjanako navavidhamāno.</p>
- <p class="bodytext">Gāthāsu <span class="bld">kāmesanā bhavesanā</span>ti etā dve esanā, <span class="bld">brahmacariyesanā sahā</span>ti tāhiyeva saha brahmacariyesanāti tissopi etā. Idha ṭhatvā <span class="bld">esanā paṭinissaṭṭhā</span>ti iminā padena saddhiṃ yojanā kātabbā. <span class="bld">Iti saccaparāmāso, diṭṭhiṭṭhānā samussayā</span>ti ‘‘iti saccaṃ iti sacca’’nti gahaṇaparāmāso ca diṭṭhisaṅkhātāyeva diṭṭhiṭṭhānā ca ye samussitattā uggantvā ṭhitattā samussayāti vuccanti, te sabbepi. Idha ṭhatvā <span class="bld">diṭṭhiṭṭhānā samūhatā</span>ti iminā padena saddhiṃ yojanā kātabbā. Kassa pana etā esanā paṭinissaṭṭhā, ete ca diṭṭhiṭṭhānā samūhatāti? <span class="bld">Sabbarāgavirattassa taṇhākkhayavimuttino</span>. Yo hi sabbarāgehipi viratto, taṇhākkhaye ca nibbāne pavattāya <a name="P3.0082"></a> arahattaphalavimuttiyā samannāgato, etassa esanā paṭinissaṭṭhā, diṭṭhiṭṭhānā ca samūhatā<a name="V2.0293"></a>. <span class="bld">Sa ve santo</span>ti so evarūpo kilesasantatāya santo. <span class="bld">Passaddho</span>ti dvīhi kāyacittapassaddhīhi passaddho. <span class="bld">Aparājito</span>ti sabbakilese jinitvā ṭhitattā kenaci aparājito. <span class="bld">Mānābhisamayā</span>ti mānassa pahānābhisamayena. <span class="bld">Buddho</span>ti cattāri saccāni bujjhitvā ṭhito. Iti imasmiṃ suttepi gāthāsupi khīṇāsavova kathitoti.</p>
- <p class="subhead">9. Ujjayasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para39"></a><a name="para39_an4"></a><span class="paranum">39</span>. Navame <span class="bld">saṅghātaṃ āpajjantī</span>ti vadhaṃ maraṇaṃ āpajjanti. <span class="bld">Niccadāna</span>nti salākabhattaṃ. <span class="bld">Anukulayañña</span>nti amhākaṃ pitūhi pitāmahehi dinnattā evaṃ kulānukulavasena yajitabbaṃ, dātabbanti attho. <span class="bld">Assamedha</span>ntiādīsu assamettha medhantīti assamedho, dvīhi pariyaññehi yajitabbassa ekavīsatiyūpassa ṭhapetvā bhūmiñca purise ca avasesasabbavibhavadakkhiṇassa yaññassetaṃ adhivacanaṃ. Purisamettha medhantīti <span class="bld">purisamedho,</span> catūhi <a name="M2.0302"></a> pariyaññehi yajitabbassa saddhiṃ bhūmiyā assamedhe vuttavibhavadakkhiṇassa yaññassetaṃ adhivacanaṃ. Sammamettha pāsantīti <span class="bld">sammāpāso,</span> divase divase sammaṃ khipitvā tassa patitokāse vediṃ katvā saṃhārimehi yūpādīhi sarassatinadiyā nimuggokāsato pabhuti paṭilomaṃ gacchantena yajitabbassa sabbayāgassetaṃ adhivacanaṃ. Vājamettha pivantīti <span class="bld">vājapeyyaṃ,</span> ekena pariyaññena sattarasahi pasūhi yajitabbassa beluvayūpassa sattarasakadakkhiṇassa yaññassetaṃ adhivacanaṃ. Natthi <a name="P3.0083"></a> ettha aggaḷāti <span class="bld">niraggaḷo</span>. Navahi pariyaññehi yajitabbassa saddhiṃ bhūmiyā purisehi ca assamedhe vuttavibhavadakkhiṇassa sabbamedhapariyāyanāmassa assamedhavikappassetaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Mahārambhā</span>ti mahākiccā mahākaraṇīyā. Apica pāṇātipātasamārambhassa mahantatāyapi mahārambhāyeva. <span class="bld">Na te honti mahapphalā</span>ti ettha niravasesatthe sāvasesarūpanaṃ kataṃ. Tasmā iṭṭhaphalena nipphalāva hontīti attho. Idañca pāṇātipātasamārambhameva sandhāya vuttaṃ. Yaṃ pana tattha antarantarā dānaṃ diyyati, taṃ iminā samārambhena upahatattā mahapphalaṃ na hoti, mandaphalaṃ hotīti attho. <span class="bld">Haññare</span>ti haññanti. <span class="bld">Yajanti anukulaṃ sadā</span>ti ye aññe anukulaṃ yajanti, pubbapurisehi yiṭṭhattā pacchimapurisāpi yajantīti attho. <span class="bld">Seyyo hotī</span>ti visesova hoti. <span class="bld">Na pāpiyo</span>ti pāpaṃ kiñci na hoti.</p>
- <p class="subhead">10. Udāyisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para40"></a><a name="para40_an4"></a><span class="paranum">40</span>. Dasame <a name="V2.0294"></a> <span class="bld">abhisaṅkhata</span>nti rāsikataṃ. <span class="bld">Nirārambha</span>nti pāṇasamārambharahitaṃ. <span class="bld">Yañña</span>nti deyyadhammaṃ. Tañhi yajitabbattā yaññanti vuccati. <span class="bld">Kālenā</span>ti yuttappattakālena. <span class="bld">Upasaṃyantī</span>ti upagacchanti. <span class="bld">Kulaṃ gati</span>nti vaṭṭakulañceva vaṭṭagatiñca atikkantā. <span class="bld">Yaññassa</span> <a name="P3.0084"></a> <span class="bld">kovidā</span>ti catubhūmakayaññe kusalā. <span class="bld">Yaññe</span>ti pakatidāne. <span class="bld">Saddhe</span>ti matakadāne. <span class="bld">Habyaṃ katvā</span>ti hunitabbaṃ deyyadhammaṃ upakappetvā. <span class="bld">Sukhette brahmacārisū</span>ti brahmacārisaṅkhāte sukhettamhīti attho. <span class="bld">Suppatta</span>nti suṭṭhu pattaṃ. <span class="bld">Dakkhiṇeyyesu yaṃ kata</span>nti yaṃ dakkhiṇāya <a name="M2.0303"></a> anucchavikesu upakappitaṃ, taṃ suhutaṃ suyiṭṭhaṃ suppattanti attho. <span class="bld">Saddho</span>ti buddhadhammasaṅghaguṇānaṃ saddahanatāya saddho. <span class="bld">Muttena cetasā</span>ti vissaṭṭhena cittena. Imināssa muttacāgaṃ dīpetīti.</p>
- <p class="centered">Cakkavaggo catuttho.</p>
- <a name="an4_1_5"></a>
- <p class="chapter">5. Rohitassavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Samādhibhāvanāsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para41"></a><a name="para41_an4"></a><span class="paranum">41</span>. Pañcamassa <a name="V2.0295"></a> paṭhame <span class="bld">ñāṇadassanappaṭilābhāyā</span>ti dibbacakkhuñāṇadassanassa paṭilābhāya. <span class="bld">Divāsaññaṃ adhiṭṭhātī</span>ti divāti evaṃ saññaṃ adhiṭṭhāti. <span class="bld">Yathā divā tathā ratti</span>nti yathā divā ālokasaññā manasi katā, tatheva taṃ rattimpi manasi karoti. Dutiyapadepi eseva nayo. <span class="bld">Sappabhāsa</span>nti dibbacakkhuñāṇobhāsena sahobhāsaṃ. Kiñcāpi <a name="P3.0085"></a> ālokasadisaṃ kataṃ, attho panettha na evaṃ sallakkhetabbo. Dibbacakkhuñāṇāloko hi idhādhippeto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Viditā</span>ti pākaṭā hutvā. Kathaṃ pana vedanā viditā uppajjanti, viditā abbhatthaṃ gacchantīti? Idha bhikkhu vatthuṃ pariggaṇhāti, ārammaṇaṃ pariggaṇhāti. Tassa pariggahitavatthārammaṇatāya tā vedanā ‘‘evaṃ uppajjitvā evaṃ ṭhatvā evaṃ nirujjhantī’’ti viditā uppajjanti, viditā tiṭṭhanti, viditā abbhatthaṃ gacchanti nāma. <span class="bld">Saññāvitakkesu</span>pi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Udayabbayānupassī</span>ti udayañca vayañca passanto. <span class="bld">Iti rūpa</span>nti evaṃ rūpaṃ ettakaṃ rūpaṃ na ito paraṃ rūpaṃ atthīti. <span class="bld">Iti rūpassa samudayo</span>ti evaṃ rūpassa uppādo. <span class="bld">Atthaṅgamo</span>ti pana bhedo adhippeto. <span class="bld">Vedanādīsu</span>pi eseva nayo. <span class="bld">Idañca pana metaṃ, bhikkhave, sandhāya bhāsita</span>nti, bhikkhave, yaṃ mayā etaṃ puṇṇakapañhe ‘‘saṅkhāya lokasmi’’ntiādi bhāsitaṃ, taṃ idaṃ phalasamāpattiṃ sandhāya bhāsitanti attho.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">saṅkhāyā</span>ti ñāṇena jānitvā. <span class="bld">Lokasmi</span>nti sattaloke. <span class="bld">Paroparānī</span>ti uccāvacāni uttamādhamāni. <span class="bld">Iñjita</span>nti calitaṃ. <span class="bld">Natthi kuhiñci loke</span>ti <a name="M2.0304"></a> lokasmiṃ katthaci ekakkhandhepi ekāyatanepi ekadhātuyāpi ekārammaṇepi natthi. <span class="bld">Santo</span>ti paccanīkakilesavūpasamena santo. <span class="bld">Vidhūmo</span>ti <a name="V2.0296"></a><a name="P3.0086"></a> kodhadhūmena vigatadhūmo. Evamettha suttante maggekaggatampi kathetvā gāthāya phalasamāpattiyeva kathitāti.</p>
- <p class="subhead">2. Pañhabyākaraṇasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para42"></a><a name="para42_an4"></a><span class="paranum">42</span>. Dutiye <span class="bld">yo ca tesaṃ tattha tattha, jānāti anudhammata</span>nti yo etesaṃ pañhānaṃ tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne byākaraṇaṃ jānāti. <span class="bld">Catupañhassa kusalo, āhu bhikkhuṃ tathāvidha</span>nti tathāvidhaṃ bhikkhuṃ tesu catūsu pañhesu kusaloti evaṃ vadanti. <span class="bld">Durāsado duppasaho</span>ti parehi ghaṭṭetuṃ vā abhibhavituṃ vā na sakkā. <span class="bld">Gambhīro</span>ti sattasīdantaramahāsamuddo viya gambhīro. <span class="bld">Duppadhaṃsiyo</span>ti dummocāpayo, gahitaggahaṇaṃ vissajjāpetuṃ na sakkāti attho. <span class="bld">Atthe anatthe cā</span>ti vaḍḍhiyañca avaḍḍhiyañca. <span class="bld">Atthābhisamayā</span>ti atthasamāgamena. <span class="bld">Dhīro paṇḍitoti pavuccatī</span>ti dhitisampanno puggalo ‘‘paṇḍito aya’’nti evaṃ pavuccati.</p>
- <p class="subhead">3-4. Kodhagarusuttadvayavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para43-44"></a><a name="para43-44_an4"></a><span class="paranum">43-44</span>. Tatiye <span class="bld">kodhagaru na saddhammagarū</span>ti kodhaṃ gāravena garuṃ katvā gaṇhāti, na saddhammaṃ, saddhammaṃ pana agāravena lāmakaṃ katvā gaṇhāti. Sesapadesupi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Virūhantī</span>ti vaḍḍhanti, sañjātamūlāya vā saddhāya patiṭṭhahanti acalā bhavanti. Catutthe <span class="bld">kodhagarutā</span>ti kodhamhi sagāravatā. Esa <a name="P3.0087"></a> nayo sabbattha.</p>
- <p class="subhead">5. Rohitassasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para45"></a><a name="para45_an4"></a><span class="paranum">45</span>. Pañcame <span class="bld">yatthā</span>ti cakkavāḷalokassa ekokāse bhummaṃ. <span class="bld">Na cavati na upapajjatī</span>ti idaṃ aparāparaṃ cutipaṭisandhivasena gahitaṃ. <span class="bld">Gamanenā</span>ti padagamanena. <span class="bld">Lokassa anta</span>nti satthā saṅkhāralokassa antaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Ñāteyya</span>ntiādīsu ñātabbaṃ daṭṭhabbaṃ pattabbanti attho. Iti devaputtena cakkavāḷalokassa anto pucchito, satthārā saṅkhāralokassa kathito<a name="M2.0305"></a>. So pana ‘‘attano <a name="V2.0297"></a> pañhena saddhiṃ satthu byākaraṇaṃ sametī’’ti saññāya sampahaṃsanto <span class="bld">acchariya</span>ntiādimāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Daḷhadhammā</span>ti daḷhadhanu uttamappamāṇena dhanunā samannāgato. <span class="bld">Dhanuggaho</span>ti dhanuācariyo. <span class="bld">Sikkhito</span>ti dvādasa vassāni dhanusippaṃ sikkhito. <span class="bld">Katahattho</span>ti usabhappamāṇepi vālaggaṃ vijjhituṃ samatthabhāvena katahattho. <span class="bld">Katūpāsano</span>ti katasarakkhepo dassitasippo. <span class="bld">Asanenā</span>ti kaṇḍena. <span class="bld">Atipāteyyā</span>ti atikkameyya. Yāvatā so tālacchādiṃ atikkameyya, tāvatā kālena ekaṃ cakkavāḷaṃ atikkamāmīti attano javasampattiṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Puratthimā samuddā pacchimo</span>ti yathā puratthimā samuddā <a name="P3.0088"></a> pacchimasamuddo dūre, evaṃ me dūre padavītihāro ahosīti vadati. So kira pācīnacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ ṭhito pādaṃ pasāretvā pacchimacakkavāḷamukhavaṭṭiṃ atikkamati, puna dutiyapādaṃ pasāretvā paracakkavāḷamukhavaṭṭiṃ atikkamati. <span class="bld">Icchāgata</span>nti icchā eva. <span class="bld">Aññatrevā</span>ti nippapañcataṃ dasseti. Bhikkhācārakāle kiresa nāgalatādantakaṭṭhaṃ khāditvā anotatte mukhaṃ dhovitvā kāle sampatte uttarakurumhi piṇḍāya caritvā cakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ nisinno bhattakiccaṃ karoti, tattha muhuttaṃ vissamitvā puna javati. <span class="bld">Vassasatāyuko</span>ti tadā dīghāyukakālo hoti, ayaṃ pana vassasatāvasiṭṭhe āyumhi gamanaṃ ārabhi. <span class="bld">Vassasatajīvī</span>ti taṃ vassasataṃ anantarāyena jīvanto. <span class="bld">Antarāyeva kālaṅkato</span>ti cakkavāḷalokassa antaṃ appatvā antarāva mato. So pana tattha kālaṃ katvāpi āgantvā imasmiṃyeva cakkavāḷe nibbatti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Appatvā</span>ti saṅkhāralokassa antaṃ appatvā. <span class="bld">Dukkhassā</span>ti vaṭṭadukkhassa. <span class="bld">Antakiriya</span>nti pariyantakaraṇaṃ. <span class="bld">Kaḷevare</span>ti attabhāve. <span class="bld">Sasaññimhi samanake</span>ti sasaññe sacittake. <span class="bld">Loka</span>nti dukkhasaccaṃ. <span class="bld">Lokasamudaya</span>nti <a name="P3.0089"></a> samudayasaccaṃ. <span class="bld">Lokanirodha</span>nti nirodhasaccaṃ. <span class="bld">Paṭipada</span>nti maggasaccaṃ. Iti ‘‘nāhaṃ, āvuso, imāni cattāri saccāni tiṇakaṭṭhādīsu paññapemi, imasmiṃ pana catumahābhūtike kāyasmiṃyeva paññapemī’’ti dasseti. <span class="bld">Samitāvī</span>ti samitapāpo. <span class="bld">Nāsīsatī</span>ti na pattheti. Chaṭṭhaṃ uttānatthamevāti.</p>
- <p class="subhead">7. Suvidūrasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para47"></a><a name="para47_an4"></a><span class="paranum">47</span>. Sattame <a name="V2.0298"></a><a name="M2.0306"></a> <span class="bld">suvidūravidūrānī</span>ti kenaci pariyāyena anāsannāni hutvā suvidūrāneva vidūrāni. <span class="bld">Nabhañca, bhikkhave, pathavī cā</span>ti ākāsañca mahāpathavī ca. Tattha kiñcāpi pathavito ākāsaṃ nāma na dūre, dvaṅgulamattepi hoti. Aññamaññaṃ alagganaṭṭhena pana ‘‘suvidūravidūre’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Verocano</span>ti sūriyo. <span class="bld">Satañca, bhikkhave, dhammo</span>ti catusatipaṭṭhānādibhedo sattatiṃsabodhipakkhiyadhammo. <span class="bld">Asatañca dhammo</span>ti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatabhedo assaddhammo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pabhaṅkaro</span>ti ālokakaro. <span class="bld">Abyāyiko hotī</span>ti avigacchanasabhāvo hoti. <span class="bld">Sataṃ samāgamo</span>ti paṇḍitānaṃ mittasanthavavasena samāgamo. <span class="bld">Yāvāpi</span> <a name="P3.0090"></a> <span class="bld">tiṭṭheyyā</span>ti yattakaṃ addhānaṃ tiṭṭheyya. <span class="bld">Tatheva hotī</span>ti tādisova hoti, pakatiṃ na jahati. <span class="bld">Khippaṃ hi vetī</span>ti sīghaṃ vigacchati.</p>
- <p class="subhead">8. Visākhasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para48"></a><a name="para48_an4"></a><span class="paranum">48</span>. Aṭṭhame <span class="bld">pañcālaputto</span>ti pañcālabrāhmaṇiyā putto. <span class="bld">Poriyā vācāyā</span>ti paripuṇṇavācāya. <span class="bld">Vissaṭṭhāyā</span>ti apalibuddhāya. <span class="bld">Anelagalāyā</span>ti niddosāya ceva agaḷitāya ca apatitapadabyañjanāya. <span class="bld">Pariyāpannāyā</span>ti vivaṭṭapariyāpannāya. <span class="bld">Anissitāyā</span>ti vaṭṭaṃ anissitāya. Vivaṭṭanissitameva katvā katheti, vaṭṭanissitaṃ katvā na kathetīti ayamettha adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nābhāsamāna</span>nti na akathentaṃ. <span class="bld">Amataṃ pada</span>nti nibbānapadaṃ. <span class="bld">Bhāsaye</span>ti obhāseyya. <span class="bld">Jotaye</span>ti tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Paggaṇhe isinaṃ dhaja</span>nti abbhuggataṭṭhena navalokuttaradhammo isīnaṃ dhajo nāma vuccati, tameva paggaṇheyya ukkhipeyya, uccaṃ katvā katheyyāti attho. Navalokuttaradhammadīpakaṃ subhāsitaṃ dhajo etesanti <span class="bld">subhāsitadhajā. Isayo</span>ti buddhādayo ariyā. <span class="bld">Dhammo hi isinaṃ dhajo</span>ti heṭṭhā vuttanayeneva lokuttaradhammo isīnaṃ dhajo nāmāti.</p>
- <p class="subhead">9. Vipallāsasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para49"></a><a name="para49_an4"></a><span class="paranum">49</span>. Navame <a name="V2.0299"></a><a name="M2.0307"></a> <span class="bld">saññāvipallāsā</span>ti saññāya vipallatthabhāvā, catasso viparītasaññāyoti attho. Sesapadadvayepi <a name="P3.0091"></a> eseva nayo. <span class="bld">Anicce, bhikkhave, niccanti saññāvipallāso</span>ti anicce vatthusmiṃ ‘‘niccaṃ ida’’nti evaṃ gahetvā uppajjanakasaññā, saññāvipallāsoti attho. Iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anattani ca attā</span>ti anattani ‘‘attā’’ti evaṃsaññinoti attho. <span class="bld">Micchādiṭṭhihatā</span>ti na kevalaṃ saññinova, saññāya viya uppajjamānāya micchādiṭṭhiyāpi hatā. <span class="bld">Khittacittā</span>ti te saññādiṭṭhiyo viya uppajjamānena khittena cittena samannāgatā. <span class="bld">Visaññino</span>ti desanāmattametaṃ, viparītasaññācittadiṭṭhinoti attho. <span class="bld">Te yogayuttā mārassā</span>ti te mārassa yoge yuttā nāma honti. <span class="bld">Ayogakkhemino</span>ti catūhi yogehi khemaṃ nibbānaṃ appattā. <span class="bld">Sattā</span>ti puggalā. <span class="bld">Buddhā</span>ti catusaccabuddhā. <span class="bld">Imaṃ dhamma</span>nti catusaccadhammaṃ. <span class="bld">Sacittaṃ paccaladdhā</span>ti sakaṃ cittaṃ paṭilabhitvā. <span class="bld">Aniccato dakkhu</span>nti aniccabhāvena addasaṃsu. <span class="bld">Asubhataddasu</span>nti asubhaṃ asubhatoyeva addasaṃsu. <span class="bld">Sammādiṭṭhisamādānā</span>ti gahitasammādassanā. <span class="bld">Sabbaṃ dukkhaṃ upaccagu</span>nti sakalaṃ vaṭṭadukkhaṃ samatikkantā.</p>
- <p class="subhead">10. Upakkilesasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para50"></a><a name="para50_an4"></a><span class="paranum">50</span>. Dasame <a name="P3.0092"></a> <span class="bld">upakkilesā</span>ti virocituṃ adatvā upakkiliṭṭhabhāvakaraṇena upakkilesā. <span class="bld">Mahikā</span>ti himaṃ. <span class="bld">Dhūmo rajo</span>ti dhūmo ca rajo ca. <span class="bld">Rāhū</span>ti purimā tayo asampattaupakkilesā, rāhu pana sampattaupakkilesavasena kathitoti veditabbo. <span class="bld">Samaṇabrāhmaṇā na tapanti na bhāsanti na virocantī</span>ti guṇappatāpena na tapanti, guṇobhāsena na bhāsanti, guṇavirocanena na virocanti. <span class="bld">Surāmerayapānā appaṭiviratā</span>ti pañcavidhāya surāya catubbidhassa merayassa ca pānato aviratā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avijjānivutā</span>ti <a name="V2.0300"></a><a name="M2.0308"></a> avijjāya nivāritā pihitā. <span class="bld">Piyarūpābhinandino</span>ti piyarūpaṃ sātarūpaṃ abhinandamānā tussamānā. <span class="bld">Sādiyantī</span>ti gaṇhanti. <span class="bld">Aviddasū</span>ti andhabālā. <span class="bld">Sanettikā</span>ti taṇhāyotteneva sayottā. <span class="bld">Kaṭasi</span>nti attabhāvaṃ. <span class="bld">Ghora</span>nti kakkhaḷaṃ. Imasmiṃ suttepi gāthāsupi vaṭṭameva kathitanti.</p>
- <p class="centered">Rohitassavaggo pañcamo.</p>
- <p class="centered">Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
- <a name="an4_2"></a>
- <p class="title">2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ</p>
- <a name="an4_2_1"></a>
- <p class="chapter">(6) 1. Puññābhisandavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Paṭhamapuññābhisandasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para51"></a><a name="para51_an4"></a><span class="paranum">51</span>. Dutiyassa <a name="V2.0301"></a><a name="M2.0309"></a> paṭhame <span class="bld">puññābhisandā</span>ti puññassa abhisandā, puññappattiyoti attho. <span class="bld">Kusalābhisandā</span>ti tasseva vevacanaṃ. Te <a name="P3.0093"></a> panete sukhaṃ āharantīti <span class="bld">sukhassāhārā</span>. Suṭṭhu aggānaṃ rūpādīnaṃ dāyakāti <span class="bld">sovaggikā</span>. Sukho nesaṃ vipākoti <span class="bld">sukhavipākā</span>. Sagge upapatti saggo, saggāya saṃvattantīti <span class="bld">saggasaṃvattanikā. Cīvaraṃ paribhuñjamāno</span>ti cīvaratthāya vatthaṃ labhitvā sūcisuttādīnaṃ abhāvena taṃ nikkhipantopi karontopi pārupantopi jiṇṇakāle paccattharaṇaṃ karontopi paccattharitumpi asakkuṇeyyaṃ bhūmattharaṇaṃ karontopi bhūmattharaṇassa ananucchavikaṃ phāletvā pādapuñchanaṃ karontopi ‘‘paribhuñjamāno’’tveva vuccati. Yadā pana ‘‘pādapuñchanampi na sakkā ida’’nti sammajjitvā chaḍḍitaṃ hoti, tadā paribhuñjamāno nāma na hoti. <span class="bld">Appamāṇaṃ cetosamādhi</span>nti arahattaphalasamādhiṃ. <span class="bld">Appamāṇo tassa puññābhisando</span>ti iminā dāyakassa puññacetanāya appamāṇataṃ katheti. Tassa hi ‘‘khīṇāsavo me cīvaraṃ paribhuñjatī’’ti punappunaṃ anussaraṇavasena pavattā puññacetanā appamāṇā hoti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Piṇḍapātā</span>dīsu pana yo piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā sattāhampi teneva yāpeti, aññaṃ na paribhuñjati, so sattāhampi taṃyeva piṇḍapātaṃ paribhuñjamāno nāma hoti. Ekasmiṃ pana senāsane rattiṭṭhānadivāṭṭhānādīsu caṅkamantopi yāva taṃ senāsanaṃ pahāya aññaṃ na gaṇhāti, tāva paribhuñjamāno nāma hoti. Ekena pana bhesajjena byādhimhi vūpasante yāva aññaṃ bhesajjaṃ na paribhuñjati, tāvadeva paribhuñjamāno nāma hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bahubherava</span>nti <a name="P3.0094"></a> bahūhi bheravārammaṇehi samannāgataṃ. <span class="bld">Ratanavarāna</span>nti sattannampi vararatanānaṃ. <span class="bld">Ālaya</span>nti nivāsaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Puthū savantī</span>ti bahukā hutvā sandamānā. Sesamettha uttānameva.</p>
- <p class="subhead">2. Dutiyapuññābhisandasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para52"></a><a name="para52_an4"></a><span class="paranum">52</span>. Dutiye <a name="V2.0302"></a><a name="M2.0310"></a> <span class="bld">ariyakantehī</span>ti maggaphalasampayuttehi. Tāni hi ariyānaṃ kantāni honti piyāni manāpāni. Sesaṃ suttante tāva yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.124 ādayo) vuttameva.</p>
- <p class="bodytext">Gāthāsu pana <span class="bld">saddhā</span>ti sotāpannassa saddhā adhippetā. Sīlampi sotāpannassa sīlameva. <span class="bld">Ujubhūtañca dassana</span>nti kāyavaṅkādīnaṃ abhāvena khīṇāsavassa dassanaṃ ujubhūtadassanaṃ nāma. <span class="bld">Āhū</span>ti kathayanti. <span class="bld">Pasāda</span>nti buddhadhammasaṅghesu pasādaṃ. <span class="bld">Dhammadassana</span>nti catusaccadhammadassanaṃ.</p>
- <p class="subhead">3. Paṭhamasaṃvāsasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para53"></a><a name="para53_an4"></a><span class="paranum">53</span>. Tatiye <span class="bld">sambahulāpi kho gahapatī ca gahapatāniyo cā</span>ti bahukā gahapatayo ca gahapatāniyo ca āvāhavivāhakaraṇatthāya gacchantā tameva maggaṃ paṭipannā honti. <span class="bld">Saṃvāsā</span>ti sahavāsā ekatovāsā. <span class="bld">Chavo chavāyā</span>ti guṇamaraṇena matattā chavo guṇamaraṇeneva matāya chavāya saddhiṃ. <span class="bld">Deviyā saddhi</span>nti guṇehi devibhūtāya saddhiṃ. <span class="bld">Dussīlo</span>ti nissīlo. <span class="bld">Pāpadhammo</span>ti lāmakadhammo. <span class="bld">Akkosakaparibhāsako</span>ti dasahi akkosavatthūhi akkosako, bhayaṃ dassetvā santajjanena paribhāsako. Evaṃ <a name="P3.0095"></a> sabbattha attho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kadariyā</span>ti thaddhamaccharino. <span class="bld">Jānipatayo</span>ti jayampatikā. <span class="bld">Vadaññū</span>ti yācakānaṃ vacanassa atthaṃ jānanti. <span class="bld">Saññatā</span>ti sīlasaṃyamena samannāgatā. <span class="bld">Dhammajīvino</span>ti dhamme ṭhatvā jīvikaṃ kappentīti dhammajīvino. <span class="bld">Atthāsaṃ pacurā hontī</span>ti vaḍḍhisaṅkhātā atthā etesaṃ bahū honti. <span class="bld">Phāsukaṃ upajāyatī</span>ti aññamaññaṃ phāsuvihāro jāyati. <span class="bld">Kāmakāmino</span>ti kāme kāmayamānā.</p>
- <p class="subhead">4. Dutiyasaṃvāsasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para54"></a><a name="para54_an4"></a><span class="paranum">54</span>. Catutthe kammapathavasena desanā pavattitā. Sesaṃ tādisameva. Imesu pana dvīsupi suttesu agārikapaṭipadā kathitā. Sotāpannasakadāgāmīnampi vaṭṭati.</p>
- <p class="subhead">5-6. Samajīvīsuttadvayavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para55-56"></a><a name="para55-56_an4"></a><span class="paranum">55-56</span>. Pañcame <a name="V2.0303"></a><a name="M2.0311"></a> <span class="bld">tenupasaṅkamī</span>ti kimatthaṃ upasaṅkami? Anuggaṇhanatthaṃ. Tathāgato hi taṃ raṭṭhaṃ pāpuṇanto imesaṃyeva dvinnaṃ saṅgaṇhanatthāya pāpuṇāti. Nakulapitā kira pañca jātisatāni tathāgatassa pitā ahosi, pañca jātisatāni mahāpitā, pañca jātisatāni cūḷapitā. Nakulamātāpi pañca jātisatāni tathāgatassa mātā ahosi, pañca jātisatāni mahāmātā, pañca jātisatāni cūḷamātā. Te satthu diṭṭhakālato paṭṭhāya puttasinehaṃ paṭilabhitvā ‘‘hantāta, hantātā’’ti vacchakaṃ disvā vacchagiddhinī gāvī viya viravamānā upasaṅkamitvā paṭhamadassaneneva sotāpannā jātā. Nivesane <a name="P3.0096"></a> pañcasatānaṃ bhikkhūnaṃ āsanāni sadā paññattāneva honti. Iti bhagavā tesaṃ anuggaṇhanatthāya upasaṅkami. <span class="bld">Aticaritā</span>ti atikkamitā. <span class="bld">Abhisamparāyañcā</span>ti paraloke ca. <span class="bld">Samasaddhā</span>ti saddhāya samā ekasadisā. <span class="bld">Sīlā</span>dīsupi eseva nayo. Chaṭṭhaṃ kevalaṃ bhikkhūnaṃ desitaṃ. Sesamettha tādisameva.</p>
- <p class="subhead">7. Suppavāsāsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para57"></a><a name="para57_an4"></a><span class="paranum">57</span>. Sattame <span class="bld">pajjanika</span>nti tassa nigamassa nāmaṃ. <span class="bld">Koliyāna</span>nti kolarājakulānaṃ. <span class="bld">Āyuṃ kho pana datvā</span>ti āyudānaṃ datvā. <span class="bld">Āyussa bhāginī hotī</span>ti āyubhāgapaṭilābhinī hoti, āyuṃ vā bhajanikā hoti, āyuppaṭilābhinīti attho. Sesapadesupi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rasasā upeta</span>nti rasena upetaṃ rasasampannaṃ. <span class="bld">Ujjugatesū</span>ti kāyavaṅkādirahitattā ujukameva gatesu khīṇāsavesu. <span class="bld">Caraṇūpapannesū</span>ti pañcadasahi caraṇadhammehi samannāgatesu. <span class="bld">Mahaggatesū</span>ti mahattaṃ gatesu. Khīṇāsavānaññevetaṃ nāmaṃ. <span class="bld">Puññena puññaṃ saṃsandamānā</span>ti puññena saddhiṃ puññaṃ ghaṭayamānā. <span class="bld">Mahapphalā lokavidūna vaṇṇitā</span>ti evarūpā dānasaṅkhātā dakkhiṇā tividhalokaṃ viditaṃ katvā ṭhitattā lokavidūnaṃ buddhānaṃ vaṇṇitā, buddhehi pasatthāti attho. <span class="bld">Yaññamanussarantā</span>ti <a name="P3.0097"></a> yaññaṃ dānaṃ anussarantā. <span class="bld">Vedajātā</span>ti tuṭṭhijātā.</p>
- <p class="subhead">8. Sudattasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para58"></a><a name="para58_an4"></a><span class="paranum">58</span>. Aṭṭhame <a name="V2.0304"></a><a name="M2.0312"></a> <span class="bld">saññatāna</span>nti kāyavācāhi saṃyatānaṃ. <span class="bld">Paradattabhojina</span>nti parehi dinnameva bhuñjitvā yāpentānaṃ. <span class="bld">Kālenā</span>ti yuttappattakālena. <span class="bld">Sakkacca dadātī</span>ti sahatthā sakkāraṃ katvā dadāti. <span class="bld">Cattāri ṭhānāni anuppavecchatī</span>ti cattāri kāraṇāni anuppaveseti dadāti. <span class="bld">Yasavā hotī</span>ti mahāparivāro hoti. Navamaṃ kevalaṃ bhikkhūnaṃ kathitaṃ. Sesamettha tādisameva.</p>
- <p class="subhead">10. Gihisāmīcisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para60"></a><a name="para60_an4"></a><span class="paranum">60</span>. Dasame <span class="bld">gihisāmīcipaṭipada</span>nti gihīnaṃ anucchavikaṃ paṭipattiṃ. <span class="bld">Paccupaṭṭhito hotī</span>ti atiharitvā dātukāmatāya patiupaṭṭhito hoti upagato, bhikkhusaṅghassa cīvaraṃ detīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upaṭṭhitā</span>ti upaṭṭhāyako. <span class="bld">Tesaṃ divā ca ratto cā</span>ti ye evaṃ catūhi paccayehi upaṭṭhahanti, tesaṃ divā ca rattiñca pariccāgavasena ca anussaraṇavasena ca sadā puññaṃ pavaḍḍhati. <span class="bld">Saggañca kamatiṭṭhāna</span>nti tādiso ca bhaddakaṃ kammaṃ katvā saggaṭṭhānaṃ upagacchati. Imesu catūsupi suttesu āgāriyapaṭipadā kathitā. Sotāpannasakadāgāmīnampi vaṭṭati.</p>
- <p class="centered">Puññābhisandavaggo paṭhamo.</p>
- <a name="an4_2_2"></a>
- <p class="chapter">(7) 2. Pattakammavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Pattakammasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para61"></a><a name="para61_an4"></a><span class="paranum">61</span>. Dutiyassa <a name="V2.0305"></a><a name="P3.0098"></a> paṭhame aniṭṭhapaṭikkhepena <span class="bld">iṭṭhā</span>. Mane kamanti pavisantīti <span class="bld">kantā</span>. Manaṃ appāyanti pavaḍḍhentīti <span class="bld">manāpā. Dullabhā</span>ti paramadullabhā. <span class="bld">Bhogā</span>ti bhuñjitabbā rūpādayo visayā. <span class="bld">Sahadhammenā</span>ti dhammeneva saddhiṃ uppajjantu, mā dhammūpaghātaṃ katvā adhammenāti. Athavā <span class="bld">sahadhammenā</span>ti sakāraṇena, tena tena senāpatiseṭṭhiṭṭhānādikāraṇena saddhiṃyeva uppajjantūti attho. <span class="bld">Yaso</span>ti parivārasampatti. <span class="bld">Saha</span> <a name="M2.0313"></a> <span class="bld">ñātībhī</span>ti ñātakehi saddhiṃ. <span class="bld">Saha upajjhāyehī</span>ti sukhadukkhesu upanijjhāyitabbattā upajjhāyasaṅkhātehi sandiṭṭhasambhattehi saddhiṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Akiccaṃ karotī</span>ti akātabbaṃ karoti. <span class="bld">Kiccaṃ aparādhetī</span>ti kattabbayuttakaṃ kiccaṃ akaronto taṃ aparādheti nāma. <span class="bld">Dhaṃsatī</span>ti patati parihāyati. <span class="bld">Abhijjhāvisamalobha</span>nti abhijjhāsaṅkhātaṃ visamalobhaṃ. <span class="bld">Pajahatī</span>ti nudati nīharati. <span class="bld">Mahāpañño</span>ti mahantapañño. <span class="bld">Puthupañño</span>ti puthulapañño. <span class="bld">Āpātadaso</span>ti taṃ taṃ atthaṃ āpāteti tameva passati, sukhumampissa atthajātaṃ āpātaṃ āgacchatiyevāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uṭṭhānavīriyādhigatehī</span>ti <a name="P3.0099"></a> uṭṭhānasaṅkhātena vīriyena adhigatehi. <span class="bld">Bāhābalaparicitehī</span>ti bāhābalena paricitehi vaḍḍhitehi. <span class="bld">Sedāvakkhittehī</span>ti avakkhittasedehi, sedaṃ muñcitvā vāyāmena payogena samadhigatehīti attho. <span class="bld">Dhammikehī</span>ti dhammayuttehi. <span class="bld">Dhammaladdhehī</span>ti dasakusalakammapathadhamme akopetvā laddhehi. <span class="bld">Pattakammānī</span>ti yuttakammāni anucchavikakammāni. <span class="bld">Sukhetī</span>ti sukhitaṃ karoti. <span class="bld">Pīṇetī</span>ti pīṇitaṃ balasampannaṃ karoti. <span class="bld">Ṭhānagataṃ hotī</span>ti kāraṇagataṃ hoti. Kiṃ pana tanti? Catūsu pattakammesu ekaṃ bhogehi kattabbakammaṃ bhogajātameva ṭhānagataṃ. <span class="bld">Pattagata</span>nti yuttappattaṭṭhānagataṃ. <span class="bld">Āyatanaso paribhutta</span>nti kāraṇeneva paribhuttaṃ bhogajātaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pariyodhāya</span> <a name="V2.0306"></a> <span class="bld">saṃvattatī</span>ti pidahitvā vattati. Yathā aggiādīhi uppannāsu āpadāsu, evaṃ ādittagehanibbāpanādīnaṃ atthāya dhanapariccāgaṃ katvā tāsaṃ āpadānaṃ maggaṃ pidahati nivāreti. <span class="bld">Sotthiṃ attānaṃ karotī</span>ti nirupaddavaṃ khemaṃ attānaṃ karoti. <span class="bld">Ñātibali</span>nti ñātakānaṃ baliṃ. <span class="bld">Atithibali</span>nti āgantukānaṃ baliṃ. <span class="bld">Pubbapetabali</span>nti <a name="P3.0100"></a> paralokagatānaṃ ñātakānaṃ baliṃ. <span class="bld">Rājabali</span>nti rañño kattabbayuttakaṃ rājabaliṃ. <span class="bld">Devatābali</span>nti devatānaṃ kattabbabaliṃ. Sabbametaṃ tesaṃ tesaṃ yathānucchavikavasena dātabbadānassa adhivacanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Khantisoracce niviṭṭhā</span>ti adhivāsanakkhantiyañca susīlatāya ca niviṭṭhā. <span class="bld">Ekamattānaṃ damentī</span>ti ekaṃ attanova attabhāvaṃ indriyadamena damenti. <span class="bld">Samentī</span>ti attano cittaṃ kilesavūpasamanena samenti. <span class="bld">Parinibbāpentī</span>ti kilesaparinibbāneneva <a name="M2.0314"></a> parinibbāpenti. <span class="bld">Uddhaggika</span>ntiādīsu uparūparibhūmīsu phaladānavasena uddhamaggamassāti <span class="bld">uddhaggikā</span>. Saggassa hitāti tatrupapattijananato <span class="bld">sovaggikā</span>. Nibbattanibbattaṭṭhāne sukhova vipāko assāti <span class="bld">sukhavipākā</span>. Suṭṭhu aggānaṃ dibbavaṇṇādīnaṃ dasannaṃ visesānaṃ nibbattanato <span class="bld">saggasaṃvattanikā,</span> evarūpaṃ dakkhiṇaṃ patiṭṭhāpetīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ariyadhamme ṭhito</span>ti pañcasīladhamme patiṭṭhito. <span class="bld">Pecca sagge pamodatī</span>ti paralokaṃ gantvā yattha sagge paṭisandhiṃ gaṇhāti, tattha modati. Sotāpannasakadāgāmino vā hontu anāgāmī vā, sabbesaṃ ayaṃ paṭipadā labbhatevāti.</p>
- <p class="subhead">2. Ānaṇyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para62"></a><a name="para62_an4"></a><span class="paranum">62</span>. Dutiye <a name="P3.0101"></a> <span class="bld">adhigamanīyānī</span>ti pattabbāni. <span class="bld">Kāmabhoginā</span>ti vatthukāme ca kilesakāme ca paribhuñjantena. <span class="bld">Atthisukhā</span>dīsu atthīti uppajjanakasukhaṃ <span class="bld">atthisukhaṃ</span> nāma. Bhoge paribhuñjantassa uppajjanakasukhaṃ <span class="bld">bhogasukhaṃ</span> nāma. Anaṇosmīti uppajjanakasukhaṃ <span class="bld">ānaṇyasukhaṃ</span> nāma. Niddoso anavajjosmīti uppajjanakasukhaṃ <span class="bld">anavajjasukhaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhuñja</span>nti bhuñjamāno. <span class="bld">Paññā vipassatī</span>ti paññāya vipassati. <span class="bld">Ubho bhāge</span>ti dve koṭṭhāse, heṭṭhimāni tīṇi ekaṃ koṭṭhāsaṃ, anavajjasukhaṃ ekaṃ koṭṭhāsanti evaṃ paññāya passamāno <a name="V2.0307"></a> dve koṭṭhāse jānātīti attho. <span class="bld">Anavajjasukhasseta</span>nti etaṃ tividhampi sukhaṃ anavajjasukhassa soḷasiṃ kalaṃ nāgghatīti.</p>
- <p class="subhead">3. Brahmasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para63"></a><a name="para63_an4"></a><span class="paranum">63</span>. Tatiyaṃ tikanipāte vaṇṇitameva. <span class="bld">Sapubbadevatānī</span>ti padamattameva ettha visesoti. Catutthe sabbaṃ uttānatthameva.</p>
- <p class="subhead">5. Rūpasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para65"></a><a name="para65_an4"></a><span class="paranum">65</span>. Pañcame rūpe pamāṇaṃ gahetvā pasanno <span class="bld">rūpappamāṇo</span> nāma. <span class="bld">Rūpappasanno</span>ti tasseva atthavacanaṃ. Ghose pamāṇaṃ gahetvā pasanno <span class="bld">ghosappamāṇo</span> <a name="M2.0315"></a> nāma. Cīvaralūkhapattalūkhesu pamāṇaṃ gahetvā pasanno <span class="bld">lūkhappamāṇo</span> nāma. Dhamme pamāṇaṃ gahetvā pasanno <span class="bld">dhammappamāṇo</span> nāma. Itarāni tesaṃyeva atthavacanāni. Sabbasatte <a name="P3.0102"></a> ca tayo koṭṭhāse katvā dve koṭṭhāsā rūpappamāṇā, eko na rūpappamāṇo. Pañca koṭṭhāse katvā cattāro koṭṭhāsā ghosappamāṇā, eko na ghosappamāṇo. Dasa koṭṭhāse katvā nava koṭṭhāsā lūkhappamāṇā, eko na lūkhappamāṇo. Satasahassaṃ koṭṭhāse katvā pana eko koṭṭhāsova dhammappamāṇo, sesā na dhammappamāṇāti veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpe pamāṇiṃsū</span>ti ye rūpaṃ disvā pasannā, te rūpe pamāṇiṃsu nāma, pasīdiṃsūti attho. <span class="bld">Ghosena anvagū</span>ti ghosena anugatā, ghosappamāṇaṃ gahetvā pasannāti attho. <span class="bld">Chandarāgavasūpetā</span>ti chandassa ca rāgassa ca vasaṃ upetā. <span class="bld">Ajjhattañca na jānātī</span>ti niyakajjhatte tassa guṇaṃ na jānāti. <span class="bld">Bahiddhā ca na passatī</span>ti bahiddhāpissa paṭipattiṃ na passati. <span class="bld">Samantāvaraṇo</span>ti samantato āvārito, samantā vā āvaraṇamassāti samantāvaraṇo. <span class="bld">Ghosena vuyhatī</span>ti ghosena niyati, na guṇena. <span class="bld">Ajjhattañca na jānāti, bahiddhā ca vipassatī</span>ti niyakajjhatte guṇaṃ na jānāti, bahiddhā panassa paṭipattiṃ passati. <span class="bld">Bahiddhā phaladassāvī</span>ti tassa parehi kataṃ bahiddhā sakkāraphalaṃ passanto. <span class="bld">Vinīvaraṇadassāvī</span>ti vivaṭadassāvī. <span class="bld">Na so ghosena vuyhatī</span>ti so ghosena na nīyati.</p>
- <p class="subhead">6. Sarāgasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para66"></a><a name="para66_an4"></a><span class="paranum">66</span>. Chaṭṭhe <a name="V2.0308"></a> <span class="bld">mohajaṃ cāpaviddasū</span>ti mohajaṃ cāpi aviddasū apaṇḍitā. <span class="bld">Savighāta</span>nti <a name="P3.0103"></a> sadukkhaṃ. <span class="bld">Dukhudraya</span>nti āyatiñca dukkhavaḍḍhidāyakaṃ. <span class="bld">Acakkhukā</span>ti paññācakkhurahitā. <span class="bld">Yathā dhammā tathā santā</span>ti yathā rāgādayo dhammā ṭhitā, tathā sabhāvāva hutvā. <span class="bld">Na tassevanti maññare</span>ti mayaṃ evaṃsantā evaṃsabhāvāti tassa na maññare, na maññantīti attho. Imasmiṃ suttepi gāthāsupi vaṭṭameva kathitaṃ.</p>
- <p class="subhead">7. Ahirājasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para67"></a><a name="para67_an4"></a><span class="paranum">67</span>. Sattame <a name="M2.0316"></a> <span class="bld">imāni cattāri ahirājakulānī</span>ti idaṃ daṭṭhavisāneva sandhāya vuttaṃ. Ye hi keci daṭṭhavisā, sabbete imesaṃ catunnaṃ ahirājakulānaṃ abbhantaragatāva honti. <span class="bld">Attaguttiyā</span>ti attano guttatthāya. <span class="bld">Attarakkhāyā</span>ti attano rakkhaṇatthāya. <span class="bld">Attaparittāyā</span>ti attano parittāṇatthāya. Parittaṃ nāma anujānāmīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Idāni yathā taṃ parittaṃ kātabbaṃ, taṃ dassento <span class="bld">virūpakkhehi me</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">virūpakkhehī</span>ti virūpakkhanāgakulehi. Sesesupi eseva nayo. <span class="bld">Apādakehī</span>ti apādakasattehi. Sesesupi eseva nayo. <span class="bld">Sabbe sattā</span>ti ito pubbe ettakena ṭhānena odissakamettaṃ kathetvā idāni anodissakamettaṃ kathetuṃ idamāraddhaṃ. Tattha <span class="bld">sattā pāṇā bhūtā</span>ti sabbānetāni puggalavevacanāneva. <span class="bld">Bhadrāni passantū</span>ti bhadrāni ārammaṇāni passantu. <span class="bld">Mā kañci pāpamāgamā</span>ti kañci sattaṃ pāpakaṃ lāmakaṃ mā āgacchatu. <span class="bld">Appamāṇo buddho</span>ti ettha <span class="bld">buddho</span>ti buddhaguṇā veditabbā. Te hi appamāṇā nāma. Sesapadadvayepi <a name="P3.0104"></a> eseva nayo. <span class="bld">Pamāṇavantānī</span>ti guṇappamāṇena yuttāni. <span class="bld">Uṇṇanābhī</span>ti lomasanābhiko makkaṭako. <span class="bld">Sarabū</span>ti gharagolikā. <span class="bld">Katā me rakkhā, katā me parittā</span>ti mayā ettakassa janassa rakkhā ca parittāṇañca kataṃ. <span class="bld">Paṭikkamantu bhūtānī</span>ti sabbepi me kataparittāṇā sattā apagacchantu, mā maṃ viheṭhayiṃsūti attho.</p>
- <p class="subhead">8. Devadattasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para68"></a><a name="para68_an4"></a><span class="paranum">68</span>. Aṭṭhame <a name="V2.0309"></a> <span class="bld">acirapakkante devadatte</span>ti saṅghaṃ bhinditvā nacirapakkante. <span class="bld">Parābhavāyā</span>ti avaḍḍhiyā vināsāya. <span class="bld">Assatarī</span>ti vaḷavāya kucchismiṃ gadrabhassa jātā. <span class="bld">Attavadhāya gabbhaṃ gaṇhātī</span>ti taṃ assena saddhiṃ sampayojenti, sā gabbhaṃ gaṇhitvā kāle sampatte vijāyituṃ nasakkontī pādehi bhūmiṃ paharantī tiṭṭhati. Athassā cattāro pāde catūsu khāṇūsu bandhitvā kucchiṃ phāletvā potakaṃ nīharanti. Sā tattheva marati. Tenetaṃ vuttaṃ.</p>
- <p class="subhead">9. Padhānasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para69"></a><a name="para69_an4"></a><span class="paranum">69</span>. Navame <a name="M2.0317"></a> kilesānaṃ saṃvaratthāya pavesanadvāraṃ pidahanatthāya padhānaṃ <span class="bld">saṃvarappadhānaṃ,</span> pajahanatthāya padhānaṃ <span class="bld">pahānappadhānaṃ,</span> kusalānaṃ dhammānaṃ brūhanatthāya vaḍḍhanatthāya padhānaṃ <span class="bld">bhāvanāppadhānaṃ,</span> tesaṃyeva anurakkhaṇatthāya padhānaṃ <span class="bld">anurakkhaṇāppadhānaṃ</span>.</p>
- <p class="subhead">10. Adhammikasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para70"></a><a name="para70_an4"></a><span class="paranum">70</span>. Dasame <a name="P3.0105"></a> <span class="bld">adhammikā hontī</span>ti porāṇakarājūhi ṭhapitaṃ dasabhāgabaliñceva aparādhānurūpañca daṇḍaṃ aggahetvā atirekabalino ceva atirekadaṇḍassa ca gahaṇena adhammikā. <span class="bld">Rājāyuttā</span>ti rañño janapadesu kiccasaṃvidhāyakā āyuttakapurisā. <span class="bld">Brāhmaṇagahapatikā</span>ti antonagaravāsino brāhmaṇagahapatayo. <span class="bld">Negamajānapadā</span>ti nigamavāsino ceva janapadavāsino ca. <span class="bld">Visama</span>nti visamā hutvā, asamayena vāyantīti attho. <span class="bld">Visamā</span>ti na samā, atithaddhā vā atimudukā vāti attho. <span class="bld">Apañjasā</span>ti maggato apagatā, ummaggagāmino hutvā vāyantīti attho. <span class="bld">Devatā parikupitā bhavantī</span>ti vātesu hi visamesu apañjasesu vāyantesu rukkhā bhijjanti, vimānāni bhijjanti. Tasmā devatā parikupitā bhavanti, tā devassa sammā vassituṃ na denti. Tena vuttaṃ <span class="bld">devo na sammā dhāraṃ anuppavecchatī</span>ti. <span class="bld">Visamapākāni sassāni bhavantī</span>ti ekasmiṃ ṭhāne gabbhīni honti, ekasmiṃ sañjātakhīrāni, ekaṃ ṭhānaṃ paccatīti evaṃ visamaṃ pākāni sassāni bhavanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samaṃ</span> <a name="V2.0310"></a> <span class="bld">nakkhattāni tārakarūpāni parivattantī</span>ti yathā kattikapuṇṇamā kattikanakkhattameva labhati, migasirapuṇṇamā migasiranakkhattamevāti evaṃ tasmiṃ tasmiṃ <a name="P3.0106"></a> māse sā sā puṇṇamā taṃ taṃ nakkhattameva labhati, tathā sammā parivattanti. <span class="bld">Samaṃ vātā vāyantī</span>ti avisamā hutvā samayasmiṃyeva vāyanti, cha māse uttarā vātā, cha māsedakkhiṇāti evaṃ tesaṃ tesaṃ janapadānaṃ anurūpe samaye vāyanti. <span class="bld">Samā</span>ti samappavattino nātithaddhā nātimudū. <span class="bld">Pañjasā</span>ti maggappaṭipannā, maggeneva vāyanti, no amaggenāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jimhaṃ</span> <a name="M2.0318"></a> <span class="bld">gacchatī</span>ti kuṭilaṃ gacchati, atitthaṃ gaṇhāti. <span class="bld">Nette jimhaṃ gate satī</span>ti nayatīti nettā. Tasmiṃ nette jimhaṃ gate kuṭilaṃ gantvā atitthaṃ gaṇhante itarāpi atitthameva gaṇhantīti attho. Netetipi pāṭho. <span class="bld">Dukkhaṃ setī</span>ti dukkhaṃ sayati, dukkhitaṃ hotīti attho.</p>
- <p class="centered">Pattakammavaggo dutiyo.</p>
- <a name="an4_2_3"></a>
- <p class="chapter">(8) 3. Apaṇṇakavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Padhānasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para71"></a><a name="para71_an4"></a><span class="paranum">71</span>. Tatiyavaggassa <a name="V2.0311"></a> paṭhame <span class="bld">apaṇṇakappaṭipada</span>nti aviraddhappaṭipadaṃ. <span class="bld">Yoni cassa āraddhā hotī</span>ti kāraṇañcassa paripuṇṇaṃ hoti. <span class="bld">Āsavānaṃ khayāyā</span>ti arahattatthāya. Dutiyaṃ uttānameva.</p>
- <p class="subhead">3. Sappurisasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para73"></a><a name="para73_an4"></a><span class="paranum">73</span>. Tatiye <span class="bld">avaṇṇo</span>ti aguṇo. <span class="bld">Pātu</span> <a name="P3.0107"></a> <span class="bld">karotī</span>ti katheti, pākaṭaṃ karoti. <span class="bld">Pañhābhinīto</span>ti pañhatthāya abhinīto. <span class="bld">Ahāpetvā alambitvā</span>ti aparihīnaṃ alambitaṃ katvā. Ettha ca asappuriso pāpicchatāya attano avaṇṇaṃ chādeti, sappuriso lajjitāya attano vaṇṇaṃ. Idāni yasmā asappuriso hirottapparahito saṃvāsena avajānāti, sappuriso pana hirottappasamannāgato saṃvāsenāpi nāvajānāti. Tasmā asappurisabhāvasādhakaṃ adhunāgatavadhukopammaṃ dassetuṃ <span class="bld">seyyathāpi, bhikkhave, vadhukā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">vadhukā</span>ti suṇisā. <span class="bld">Tibba</span>nti bahalaṃ. Sesamettha uttānatthamevāti.</p>
- <p class="subhead">4-5. Aggasuttadvayavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para74-75"></a><a name="para74-75_an4"></a><span class="paranum">74-75</span>. Catutthe <span class="bld">sīlagga</span>nti aggappattaṃ uttamasīlaṃ. Eseva nayo sabbattha. Pañcame <span class="bld">rūpagga</span>nti yaṃ rūpaṃ sammasitvā arahattaṃ pāpuṇāti, idaṃ rūpaggaṃ nāma. Sesesupi eseva nayo. <span class="bld">Bhavagga</span>nti ettha pana yasmiṃ attabhāve ṭhito arahattaṃ pāpuṇāti, etaṃ bhavaggaṃ nāmāti.</p>
- <p class="subhead">6. Kusinārasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para76"></a><a name="para76_an4"></a><span class="paranum">76</span>. Chaṭṭhe <a name="V2.0312"></a><a name="M2.0319"></a> <span class="bld">upavattane</span>ti pācīnagatāya sālapantiyā uttarena nivattitvā ṭhitāya vemajjhaṭṭhāne. <span class="bld">Antarena yamakasālāna</span>nti dvinnaṃ sālarukkhānaṃ antare. <span class="bld">Kaṅkhā</span>ti dveḷhakaṃ. <span class="bld">Vimatī</span>ti vinicchituṃ asamatthatā. ‘‘Buddho nu kho na buddho nu kho, dhammo nu kho na dhammo nu kho, saṅgho nu kho na saṅgho nu kho, maggo nu kho na maggo nu kho, paṭipadā nu kho na paṭipadā nu kho’’ti <a name="P3.0108"></a> yassa saṃsayo uppajjeyya, taṃ vo vadāmi pucchatha, bhikkhaveti ayamettha saṅkhepattho. <span class="bld">Satthugāravenapi na puccheyyāthā</span>ti ‘‘mayaṃ satthu santike pabbajimha, cattāro paccayāpi no satthu santakāva. Te mayaṃ ettakaṃ kālaṃ kaṅkhaṃ akatvā na arahāma ajja pacchime kāle kaṅkhaṃ kātu’’nti sace evaṃ satthari gāravena na pucchatha. <span class="bld">Sahāyakopi, bhikkhave, sahāyakassa ārocetū</span>ti tumhākaṃ yo yassa bhikkhussa sandiṭṭho sambhatto, so tassa ārocetu, ahaṃ ekassa bhikkhussa kathessāmi, tassa kathaṃ sutvā sabbe nikkaṅkhā bhavathāti dasseti. <span class="bld">Evaṃ pasanno</span>ti evaṃ saddahāmi ahanti attho. <span class="bld">Ñāṇamevā</span>ti nikkaṅkhabhāvapaccakkhakaraṇañāṇaṃyeva ettha tathāgatassa, na saddhāmattanti attho. <span class="bld">Imesañhi, ānandā</span>ti imesaṃ antosāṇiyaṃ nisinnānaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ. <span class="bld">Yo pacchimako</span>ti yo guṇavasena pacchimako, ānandattheraṃyeva sandhāyāha.</p>
- <p class="subhead">7. Acinteyyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para77"></a><a name="para77_an4"></a><span class="paranum">77</span>. Sattame <span class="bld">acinteyyānī</span>ti cintetuṃ ayuttāni. <span class="bld">Na cintetabbānī</span>ti acinteyyattāyeva na cintetabbāni. <span class="bld">Yāni cintento</span>ti yāni kāraṇāni cintento. <span class="bld">Ummādassā</span>ti ummattakabhāvassa. <span class="bld">Vighātassā</span>ti dukkhassa. <span class="bld">Buddhavisayo</span>ti buddhānaṃ visayo, sabbaññutaññāṇādīnaṃ buddhaguṇānaṃ pavatti ca ānubhāvo ca. <span class="bld">Jhānavisayo</span>ti abhiññājhānavisayo. <span class="bld">Kammavipāko</span>ti <a name="P3.0109"></a> diṭṭhadhammavedanīyādīnaṃ kammānaṃ vipāko. <span class="bld">Lokacintā</span>ti ‘‘kena nu kho candimasūriyā katā, kena mahāpathavī, kena mahāsamuddo, kena sattā uppāditā, kena pabbatā, kena ambatālanāḷikerādayo’’ti evarūpā lokacintā.</p>
- <p class="subhead">8. Dakkhiṇasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para78"></a><a name="para78_an4"></a><span class="paranum">78</span>. Aṭṭhame <a name="V2.0313"></a><a name="M2.0320"></a> <span class="bld">dakkhiṇāvisuddhiyo</span>ti dānasaṅkhātāya dakkhiṇāya visujjhanakāraṇāni. <span class="bld">Dāyakato visujjhatī</span>ti mahapphalabhāvena visujjhati, mahapphalā hotīti attho. <span class="bld">Kalyāṇadhammo</span>ti sucidhammo. <span class="bld">Pāpadhammo</span>ti lāmakadhammo. <span class="bld">Dāyakato visujjhatī</span>ti ettha vessantaramahārājā kathetabbo. So hi jūjakabrāhmaṇassa dārake datvā mahāpathaviṃ kampesi. <span class="bld">Paṭiggāhakato visujjhatī</span>ti ettha kalyāṇīnadīmukhadvāravāsī kevaṭṭo kathetabbo. So kira dīghasumattherassa tikkhattuṃ piṇḍapātaṃ datvā maraṇamañce nipanno ‘‘ayyassa maṃ dīghasumattherassa dinnapiṇḍapāto uddharatī’’ti āha. <span class="bld">Neva dāyakato</span>ti ettha vaḍḍhamānavāsī luddako kathetabbo. So kira petadakkhiṇaṃ dento ekassa dussīlasseva tayo vāre adāsi. Tatiyavāre ‘‘amanusso dussīlo maṃ vilumpatī’’ti viravi. Ekassa sīlavato bhikkhuno datvā pāpitakāleyevassa pāpuṇi. <span class="bld">Dāyakato ceva visujjhati paṭiggāhakato cā</span>ti ettha asadisadānaṃ kathetabbanti.</p>
- <p class="subhead">9. Vaṇijjasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para79"></a><a name="para79_an4"></a><span class="paranum">79</span>. Navame <a name="P3.0110"></a> <span class="bld">tādisā vā</span>ti taṃsadisāva taṃsarikkhakāva. <span class="bld">Chedagāminī hotī</span>ti chedaṃ gacchati. Yaṃ patthitaṃ, taṃ sabbaṃ nassatīti attho. <span class="bld">Na yathādhippāyā hotī</span>ti yathājjhāsayā na hoti. <span class="bld">Parādhippāyā hotī</span>ti parajjhāsayā ajjhāsayato adhikataraphalā hoti. <span class="bld">Samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā</span>ti ettha samitapāpabāhitapāpatāhi samaṇabrāhmaṇatā veditabbā. <span class="bld">Vadatu, bhante, paccayenā</span>ti, bhante, catubbidhena cīvarādinā paccayena vadeyyāsīti evaṃ pavāreti nimanteti. <span class="bld">Yena pavāretī</span>ti paricchinditvā yattakena pavāreti. <span class="bld">Taṃ na detī</span>ti taṃ sabbasova na deti.<span class="bld"> Na yathādhippāyaṃ detī</span>ti yathā tassa ajjhāsayo, evaṃ dātuṃ na sakkoti, hāpetvā appakaṃ deti. <span class="bld">Yathādhippāyaṃ detī</span>ti yattakaṃ so icchati, tattakameva deti. <span class="bld">Parādhippāyaṃ detī</span>ti appakaṃ pavāretvā avattharitvā bahuṃ deti.</p>
- <p class="subhead">10. Kambojasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para80"></a><a name="para80_an4"></a><span class="paranum">80</span>. Dasame <a name="M2.0321"></a> <span class="bld">neva sabhāyaṃ nisīdatī</span>ti vinicchayakaraṇatthaṃ vinicchayasabhāyaṃ neva nisīdati<a name="V2.0314"></a>. <span class="bld">Na kammantaṃ payojetī</span>ti kasivaṇijjādimahākammantaṃ nappayojeti. <span class="bld">Na kambojaṃ gacchatī</span>ti bhoge sambharaṇatthāya kambojaraṭṭhaṃ na gacchati. Desanāmattameva cetaṃ, yaṃ kiñci tiroraṭṭhaṃ na gacchatīti attho. <span class="bld">Kodhano</span>tiādīsu kodhanatāya kodhapariyuṭṭhito atthānatthaṃ na jānāti, issukitāya parasampattiṃ na sahati, maccharitāya <a name="P3.0111"></a> dhanaṃ datvā kiccaṃ kātuṃ na sakkoti, nippaññatāya kiccaṃ saṃvidhātuṃ na sakkoti. Tasmā etāni sabhānisīdanādīni na karotīti.</p>
- <p class="centered">Apaṇṇakavaggo tatiyo.</p>
- <a name="an4_2_4"></a>
- <p class="chapter">(9) 4. Macalavaggo</p>
- <p class="subhead">1-5. Pāṇātipātādisuttapañcakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para81-85"></a><a name="para81-85_an4"></a><span class="paranum">81-85</span>. Catutthassa <a name="V2.0315"></a> paṭhamādīni uttānatthāneva. Pañcame ‘‘nīce kule paccājāto’’tiādikena tamena yuttoti <span class="bld">tamo</span>. Kāyaduccaritādīhi puna nirayatamūpagamanato <span class="bld">tamaparāyaṇo</span>. Iti ubhayenapi khandhatamova kathito hoti. ‘‘Aḍḍhe kule paccājāto’’tiādikena jotinā yuttato <span class="bld">joti,</span> ālokabhūtoti vuttaṃ hoti. Kāyasucaritādīhi puna sagguppattijotibhāvūpagamanato <span class="bld">jotiparāyaṇo</span>. Iminā nayena itarepi dve veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Venakule</span>ti vilīvakārakule. <span class="bld">Nesādakule</span>ti migaluddakādīnaṃ kule. <span class="bld">Rathakārakule</span>ti cammakārakule. <span class="bld">Pukkusakule</span>ti pupphachaḍḍakakule. <span class="bld">Kasiravuttike</span>ti dukkhavuttike. <span class="bld">Dubbaṇṇo</span>ti <a name="P3.0112"></a> paṃsupisācako viya jhāmakhāṇuvaṇṇo. <span class="bld">Duddasiko</span>ti vijātamātuyāpi amanāpadassano. <span class="bld">Okoṭimako</span>ti lakuṇḍako. <span class="bld">Kāṇo</span>ti ekacchikāṇo vā ubhayacchikāṇo vā. <span class="bld">Kuṇī</span>ti ekahatthakuṇī vā ubhayahatthakuṇī vā. <span class="bld">Khañjo</span>ti ekapādakhañjo vā ubhayapādakhañjo vā. <span class="bld">Pakkhahato</span>ti hatapakkho pīṭhasappī<a name="M2.0322"></a>. <span class="bld">Padīpeyyassā</span>ti telakapallādino dīpaupakaraṇassa. <span class="bld">Evaṃ kho, bhikkhave</span>ti ettha eko puggalo bahiddhā ālokaṃ adisvā mātu kucchimhiyeva kālaṃ katvā apāyesu nibbattanto sakalampi kappaṃ saṃsarati. Sopi tamotamaparāyaṇova. So pana kuhakapuggalo bhaveyya. Kuhakassa hi evarūpā nipphatti hotīti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca ‘‘nīce kule’’tiādīhi āgamanavipatti ceva paccuppannapaccayavipatti ca dassitā. ‘‘Dalidde’’tiādīhi pavattapaccayavipatti, ‘‘kasiravuttike’’tiādīhi ājīvupāyavipatti, ‘‘dubbaṇṇo’’tiādīhi attabhāvavipatti, ‘‘bahvābādho’’tiādīhi dukkhakāraṇasamāyogo, ‘‘na lābhī’’tiādīhi sukhakāraṇavipatti ceva upabhogavipatti ca, ‘‘kāyena duccarita’’ntiādīhi tamaparāyaṇabhāvassa kāraṇasamāyogo, ‘‘kāyassa bhedā’’tiādīhi samparāyikatamūpagamo. Sukkapakkho vuttapaṭipakkhanayena veditabbo.</p>
- <p class="subhead">6. Oṇatoṇatasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para86"></a><a name="para86_an4"></a><span class="paranum">86</span>. Chaṭṭhe <a name="V2.0316"></a> <span class="bld">oṇatoṇato</span>ti idāni nīcako āyatimpi nīcako bhavissati. <span class="bld">Oṇatuṇṇato</span>ti idāni nīco āyatiṃ ucco bhavissati. <span class="bld">Uṇṇatoṇato</span>ti idāni ucco āyatiṃ nīco bhavissati. <span class="bld">Uṇṇatuṇṇato</span>ti <a name="P3.0113"></a> idāni ucco āyatimpi ucco bhavissati. Vitthāro pana nesaṃ purimasuttanayeneva veditabbo.</p>
- <p class="subhead">7. Puttasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para87"></a><a name="para87_an4"></a><span class="paranum">87</span>. Sattame <span class="bld">samaṇamacalo</span>ti samaṇaacalo, makāro padasandhikaro, niccalasamaṇoti attho. Iminā sattavidhampi sekhaṃ dasseti. So hi sāsane mūlajātāya saddhāya patiṭṭhitattā acalo nāma. <span class="bld">Samaṇapuṇḍarīko</span>ti puṇḍarīkasadiso samaṇo. Puṇḍarīkaṃ nāma ūnasatapattaṃ saroruhaṃ. Iminā sukkhavipassakakhīṇāsavaṃ dasseti. So hi jhānābhiññānaṃ abhāvena aparipuṇṇaguṇattā samaṇapuṇḍarīko nāma hoti. <span class="bld">Samaṇapadumo</span>ti padumasadiso samaṇo. Padumaṃ nāma paripuṇṇasatapattaṃ saroruhaṃ. Iminā ubhatobhāgavimuttaṃ khīṇāsavaṃ dasseti. So hi jhānābhiññānaṃ bhāvena paripuṇṇaguṇattā samaṇapadumo nāma hoti<a name="M2.0323"></a>. <span class="bld">Samaṇesu samaṇasukhumālo</span>ti sabbesupi etesu samaṇesu sukhumālasamaṇo muducittasarīro kāyikacetasikadukkharahito ekantasukhī. Etena attānañceva attasadise ca dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ mātikaṃ nikkhipitvā idāni paṭipāṭiyā vibhajanto <span class="bld">kathañca, bhikkhave</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">sekho</span>ti sattavidhopi sekho. <span class="bld">Pāṭipado</span>ti paṭipannako. <span class="bld">Anuttaraṃ yogakkhemaṃ patthayamāno viharatī</span>ti arahattaṃ patthayanto viharati. <span class="bld">Muddhāvasittassā</span>ti muddhani avasittassa, katābhisekassāti attho. <span class="bld">Ābhiseko</span>ti abhisekaṃ kātuṃ yutto. <span class="bld">Anabhisitto</span>ti <a name="P3.0114"></a> na tāva abhisitto. <span class="bld">Macalappatto</span>ti rañño khattiyassa muddhāvasittassa puttabhāvena ceva puttesu jeṭṭhakabhāvena ca na tāva abhisittabhāvena ca abhisekappattiatthāya acalappatto niccalapatto. Makāro nipātamattaṃ. <span class="bld">Kāyena phusitvā</span>ti nāmakāyena phusitvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yācitova bahulaṃ cīvaraṃ paribhuñjatī</span>ti ‘‘idaṃ, bhante, paribhuñjathā’’ti evaṃ dāyakehi yācamāneheva <a name="V2.0317"></a> upanītaṃ cīvaraṃ bahuṃ paribhuñjati, kiñcideva ayācitaṃ, bākulatthero viya. Piṇḍapātaṃ khadiravanamagge sīvalitthero viya. Senāsanaṃ aṭṭhakanāgarasutte (ma. ni. 2.17 ādayo; a. ni. 11.16 ādayo) ānandatthero viya. Gilānapaccayaṃ pilindavacchathero viya. <span class="bld">Tyassā</span>ti te assa. <span class="bld">Manāpenevā</span>ti manaṃ allīyanakena. <span class="bld">Samudācarantī</span>ti kattabbakiccāni karonti pavattanti vā. <span class="bld">Upahāraṃ upaharantī</span>ti kāyikacetasikaupahāraṃ upaharanti upanīyanti. <span class="bld">Sannipātikānī</span>ti tiṇṇampi sannipātena nibbattāni. <span class="bld">Utupariṇāmajānī</span>ti utupariṇāmato atisītaatiuṇhaututo jātāni. <span class="bld">Visamaparihārajānī</span>ti accāsanaatiṭṭhānādikā visamaparihārato jātāni. <span class="bld">Opakkamikānī</span>ti vadhabandhanādiupakkamena nibbattāni. <span class="bld">Kammavipākajānī</span>ti <a name="P3.0115"></a> vināpi imehi kāraṇehi kevalaṃ pubbe katakammavipākavaseneva jātāni. <span class="bld">Catunnaṃ jhānāna</span>nti ettha khīṇāsavānampi buddhānampi kiriyajjhānāneva adhippetāni. Sesaṃ uttānatthamevāti.</p>
- <p class="subhead">8. Saṃyojanasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para88"></a><a name="para88_an4"></a><span class="paranum">88</span>. Aṭṭhame sāsane laddhappatiṭṭhattā sotāpannova <span class="bld">samaṇamacalo</span>ti vutto, nātibahuguṇattā na bahupattaṃ viya saroruhaṃ sakadāgāmī <a name="M2.0324"></a> <span class="bld">samaṇapuṇḍarīko</span>ti, tato bahutaraguṇattā satapattaṃ viya saroruhaṃ anāgāmī <span class="bld">samaṇapadumo</span>ti, thaddhabhāvakarānaṃ kilesānaṃ sabbaso samucchinnattā mudubhāvappatto khīṇāsavo <span class="bld">samaṇasukhumālo</span>ti.</p>
- <p class="subhead">9. Sammādiṭṭhisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para89"></a><a name="para89_an4"></a><span class="paranum">89</span>. Navame <span class="bld">sammādiṭṭhiko</span>tiādīhi aṭṭhaṅgikamaggavasena paṭhamasutte viya satta sekhā gahitā. Dutiyavāre dasaṅgikamaggavasena vā arahattaphalañāṇaarahattaphalavimuttīhi saddhiṃ, aṭṭhaṅgikamaggavasena vā sukkhavipassakakhīṇāsavo kathito, tatiyavāre ubhatobhāgavimutto, catutthavāre tathāgato ca tathāgatasadisakhīṇāsavo cāti. Iti idaṃ suttaṃ paṭhamasutte kathitapuggalānaṃ vaseneva kathitaṃ, desanāmattameva panettha nānanti.</p>
- <p class="subhead">10. Khandhasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para90"></a><a name="para90_an4"></a><span class="paranum">90</span>. Dasame <a name="V2.0318"></a> paṭhamavāre arahattatthāya payogaṃ anārabhitvā ṭhito pamādavihārī sekhapuggalo kathito. Dutiyavāre anuppāditajjhāno āraddhavipassako appamādavihārī sekhapuggalo kathito. Tatiyavāre āraddhavipassako appamādavihārī aṭṭhavimokkhalābhī sekhapuggalo kathito, catutthavāre paramasukhumālakhīṇāsavoti.</p>
- <p class="centered">Macalavaggo catuttho.</p>
- <a name="an4_2_5"></a>
- <p class="chapter">(10) 5. Asuravaggo</p>
- <p class="subhead">1. Asurasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para91"></a><a name="para91_an4"></a><span class="paranum">91</span>. Pañcamassa <a name="V2.0319"></a><a name="P3.0116"></a> paṭhame <span class="bld">asuro</span>ti asurasadiso bībhaccho. <span class="bld">Devo</span>ti devasadiso guṇavasena abhirūpo pāsādiko.</p>
- <p class="subhead">2. Paṭhamasamādhisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para92"></a><a name="para92_an4"></a><span class="paranum">92</span>. Dutiye <a name="M2.0325"></a> <span class="bld">ajjhattaṃ cetosamathassā</span>ti niyakajjhatte appanācittasamādhissa. <span class="bld">Adhipaññādhammavipassanāyā</span>ti saṅkhārapariggāhakavipassanāñāṇassa. Tañhi adhipaññāsaṅkhātañca, pañcakkhandhasaṅkhātesu ca dhammesu vipassanābhūtaṃ, tasmā ‘‘adhipaññādhammavipassanā’’ti vuccatīti.</p>
- <p class="subhead">3. Dutiyasamādhisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para93"></a><a name="para93_an4"></a><span class="paranum">93</span>. Tatiye <span class="bld">yogo karaṇīyo</span>ti yuttappayuttatā kattabbā. <span class="bld">Chando</span>ti kattukamyatāchando. <span class="bld">Vāyāmo</span>ti payogo. <span class="bld">Ussāho</span>ti tato adhimattataraṃ vīriyaṃ. <span class="bld">Ussoḷhī</span>ti paṅkalaggasakaṭauddharaṇasadisaṃ mahāvīriyaṃ. <span class="bld">Appaṭivānī</span>ti anivattanatā.</p>
- <p class="subhead">4. Tatiyasamādhisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para94"></a><a name="para94_an4"></a><span class="paranum">94</span>. Catutthe <span class="bld">evaṃ kho, āvuso, saṅkhārā daṭṭhabbā</span>tiādīsu, āvuso, saṅkhārā nāma aniccato daṭṭhabbā, aniccato sammasitabbā, aniccato passitabbā. Tathā dukkhato, anattatoti evaṃ attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Evaṃ kho, āvuso, cittaṃ saṇṭhapetabba</span>ntiādīsupi paṭhamajjhānavasena, āvuso, cittaṃ saṇṭhapetabbaṃ paṭhamajjhānavasena sannisādetabbaṃ, paṭhamajjhānavasena <a name="V2.0320"></a> ekodi kātabbaṃ, paṭhamajjhānavasena samādahitabbaṃ. Tathā dutiyajjhānādivasenāti evaṃ attho daṭṭhabbo. Imesu tīsupi suttesu samathavipassanā lokiyalokuttarāva kathitā.</p>
- <p class="subhead">5. Chavālātasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para95"></a><a name="para95_an4"></a><span class="paranum">95</span>. Pañcame <span class="bld">chavālāta</span>nti susāne alātaṃ. <span class="bld">Majjhe</span> <a name="P3.0117"></a> <span class="bld">gūthagata</span>nti majjhaṭṭhāne gūthamakkhitaṃ. <span class="bld">Neva gāme kaṭṭhatthaṃ pharatī</span>ti kūṭagopānasithambhasopānādīnaṃ atthāya anupaneyyatāya gāme na kaṭṭhatthaṃ sādheti, khettakuṭipādaṃ vā mañcapādaṃ vā kātuṃ anupaneyyatāya na araññe kaṭṭhatthaṃ sādheti. Dvīsu koṭīsu gayhamānaṃ hatthaṃ ḍahati, majjhe gayhamānaṃ gūthena makkheti. <span class="bld">Tathūpama</span>nti taṃsarikkhakaṃ. <span class="bld">Abhikkantataro</span>ti sundarataro. <span class="bld">Paṇītataro</span>ti uttamataro. <span class="bld">Gavā khīra</span>nti gāvito khīraṃ. <span class="bld">Khīramhā dadhī</span>tiādīsu paraṃ paraṃ purimato purimato aggaṃ, sappimaṇḍo pana tesu sabbesupi aggameva<a name="M2.0326"></a>. <span class="bld">Aggo</span>tiādīsu guṇehi aggo ceva seṭṭho ca pamukho ca uttamo ca pavaro cāti veditabbo. Chavālātūpamāya na dussīlo puggalo kathito, appassuto pana vissaṭṭhakammanto goṇasadiso puggalo kathitoti veditabbo. Chaṭṭhe sabbaṃ uttānatthameva.</p>
- <p class="subhead">7. Khippanisantisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para97"></a><a name="para97_an4"></a><span class="paranum">97</span>. Sattame <span class="bld">khippanisantī</span>ti khippanisāmano sīghaṃ jānituṃ samattho. <span class="bld">Sutānañca dhammāna</span>nti sutappaguṇānaṃ tantidhammānaṃ. <span class="bld">Atthūpaparikkhī</span>ti atthaṃ upaparikkhako. <span class="bld">Atthamaññāya dhammamaññāyā</span>ti aṭṭhakathañca pāḷiñca jānitvā. <span class="bld">Dhammānudhammappaṭipanno hotī</span>ti navalokuttaradhammānaṃ <a name="P3.0118"></a> anurūpadhammabhūtaṃ sasīlakaṃ pubbabhāgappaṭipadaṃ paṭipanno hoti. <span class="bld">No ca kalyāṇavāco</span>ti na sundaravacano. <span class="bld">Na kalyāṇavākkaraṇo</span>ti na sundaravacanaghoso hoti. <span class="bld">Poriyā</span>tiādīhi saddhiṃ no-kāro yojetabboyeva. Guṇaparipuṇṇāya apalibuddhāya adosāya agaḷitapadabyañjanāya atthaṃ viññāpetuṃ samatthāya vācāya samannāgato na hotīti attho. Iminā upāyena sabbattha attho veditabbo.</p>
- <p class="subhead">8. Attahitasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para98-99"></a><a name="para98-99_an4"></a><span class="paranum">98-99</span>. Aṭṭhamaṃ <a name="V2.0321"></a> puggalajjhāsayavasenāpi dasabalassa desanāñāṇavilāsenāpi kathitaṃ, navamaṃ pañcaveravasena.</p>
- <p class="subhead">10. Potaliyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para100"></a><a name="para100_an4"></a><span class="paranum">100</span>. Dasame <span class="bld">kālenā</span>ti yuttappattakālena. <span class="bld">Khamatī</span>ti ruccati. <span class="bld">Yadidaṃ tattha tattha kālaññutā</span>ti yā esā tattha tattha kālaṃ jānanā. Taṃ taṃ kālaṃ ñatvā hi avaṇṇārahassa avaṇṇakathanaṃ vaṇṇārahassa ca vaṇṇakathanaṃ paṇḍitānaṃ pakatīti dasseti.</p>
- <p class="centered">Asuravaggo pañcamo.</p>
- <p class="centered">Dutiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
- <a name="an4_3"></a>
- <p class="title">3. Tatiyapaṇṇāsakaṃ</p>
- <a name="an4_3_1"></a>
- <p class="chapter">(11) 1. Valāhakavaggo</p>
- <p class="subhead">1-2. Valāhakasuttadvayavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para101-2"></a><a name="para101-2_an4"></a><span class="paranum">101-2</span>. Tatiyapaṇṇāsakassa <a name="V2.0322"></a><a name="M2.0327"></a><a name="P3.0119"></a> paṭhame <span class="bld">valāhakā</span>ti meghā. <span class="bld">Bhāsitā hoti no kattā</span>ti ‘‘idañcidañca karissāmī’’ti kevalaṃ bhāsatiyeva, na karoti. <span class="bld">Kattā hoti no bhāsitā</span>ti akathetvāva ‘‘idañcidañca mayā kātuṃ vaṭṭatī’’ti kattā hoti. Evaṃ sabbattha attho veditabbo. Dutiyaṃ uttānatthameva.</p>
- <p class="subhead">3. Kumbhasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para103"></a><a name="para103_an4"></a><span class="paranum">103</span>. Tatiye <span class="bld">kumbhā</span>ti ghaṭā. <span class="bld">Tuccho pihito</span>ti rittako pihitamukho. <span class="bld">Pūro vivaṭo</span>ti udakapuṇṇo apārutamukho. Sesadvayepi eseva nayo.</p>
- <p class="subhead">4. Udakarahadasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para104"></a><a name="para104_an4"></a><span class="paranum">104</span>. Catutthe <span class="bld">uttāno gambhīrobhāso</span>tiādīsu purāṇapaṇṇarasasambhinnavaṇṇo kāḷaudako <span class="bld">gambhīrobhāso</span> nāma, acchavippasannamaṇivaṇṇaudako <span class="bld">uttānobhāso</span> nāma.</p>
- <p class="subhead">5-6. Ambasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para105-6"></a><a name="para105-6_an4"></a><span class="paranum">105-6</span>. Pañcame <span class="bld">āmaṃ pakkavaṇṇī</span>ti āmakaṃ hutvā olokentānaṃ pakkasadisaṃ khāyati. Evaṃ sabbapadāni daṭṭhabbāni. Chaṭṭhaṃ uttānatthameva.</p>
- <p class="subhead">7. Mūsikasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para107"></a><a name="para107_an4"></a><span class="paranum">107</span>. Sattame <a name="V2.0323"></a> yo āvāṭaṃ khaṇati, na ca tattha vasati, so <span class="bld">gādhaṃ kattā no vasitā</span>ti vuccati. Khantātipi pāṭho. Iminā nayena sabbapadāni veditabbāni.</p>
- <p class="subhead">8. Balībaddasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para108"></a><a name="para108_an4"></a><span class="paranum">108</span>. Aṭṭhame <a name="M2.0328"></a> yo attano gogaṇaṃ maddati, na paragogaṇaṃ, ayaṃ <span class="bld">sagavacaṇḍo no paragavacaṇḍo</span>ti evaṃ sabbapadāni veditabbāni. <span class="bld">Ubbejetā hotī</span>ti ghaṭṭetvā vijjhitvā ubbegapattaṃ karoti.</p>
- <p class="subhead">9. Rukkhasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para109"></a><a name="para109_an4"></a><span class="paranum">109</span>. Navame <span class="bld">pheggu phegguparivāro</span>ti nissāro pheggurukkho pheggurukkheheva parivuto. <span class="bld">Sāraparivāro</span>ti <a name="P3.0120"></a> khadirādīhi sārarukkheheva parivuto. Esa nayo sabbattha.</p>
- <p class="subhead">10. Āsīvisasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para110"></a><a name="para110_an4"></a><span class="paranum">110</span>. Dasame <span class="bld">āgataviso na ghoraviso</span>ti yassa visaṃ āgacchati, ghoraṃ pana na hoti, cirakālaṃ na pīḷeti. Sesapadesupi eseva nayoti.</p>
- <p class="centered">Valāhakavaggo paṭhamo.</p>
- <a name="an4_3_2"></a>
- <p class="chapter">(12) 2. Kesivaggo</p>
- <p class="subhead">1. Kesisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para111"></a><a name="para111_an4"></a><span class="paranum">111</span>. Dutiyassa <a name="V2.0324"></a> paṭhame <span class="bld">kesī</span>ti tassa nāmaṃ. Assadamme sāretīti <span class="bld">assadammasārathi. Saṇhenapi vinetī</span>tiādīsu tassa anucchavikaṃ sakkāraṃ katvā subhojanaṃ bhojetvā madhurapānaṃ pāyetvā muduvacanena samudācaritvā damento saṇhena dameti nāma, jāṇubandhanamukhabandhanādīhi ceva patodavijjhanakasābhighātapharusavacanehi ca damento pharusena dameti nāma, kālena kālaṃ tadubhayaṃ karonto saṇhapharusena dameti nāma.</p>
- <p class="subhead">2. Javasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para112"></a><a name="para112_an4"></a><span class="paranum">112</span>. Dutiye <a name="M2.0329"></a> <span class="bld">ajjavenā</span>ti ujukabhāvena. <span class="bld">Javenā</span>ti padavegena. <span class="bld">Khantiyā</span>ti adhivāsanakkhantiyā. <span class="bld">Soraccenā</span>ti sucibhāvasīlena. Puggalaguṇaṅgesu <span class="bld">javenā</span>ti ñāṇajavena. Sesamettha uttānatthameva.</p>
- <p class="subhead">3. Patodasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para113"></a><a name="para113_an4"></a><span class="paranum">113</span>. Tatiye <a name="P3.0121"></a> <span class="bld">patodacchāya</span>nti vijjhanatthaṃ ukkhittassa patodassa chāyaṃ. <span class="bld">Saṃvijjatī</span>ti ‘‘javo me gahetabbo’’ti sallakkhaṇavasena saṃvijjati. <span class="bld">Saṃvegaṃ āpajjatī</span>ti saṃvegaṃ paṭipajjati <span class="bld">lomavedhaviddho</span>ti lomakūpe patodavedhena viddhamatto. <span class="bld">Cammavedhaviddho</span>ti chavicammaṃ chindantena patodavedhena viddho. <span class="bld">Aṭṭhivedhaviddho</span>ti aṭṭhiṃ bhindantena vedhena viddho. <span class="bld">Kāyenā</span>ti nāmakāyena. <span class="bld">Paramasacca</span>nti nibbānaṃ. <span class="bld">Sacchikarotī</span>ti passati. <span class="bld">Paññāyā</span>ti sahavipassanāya maggapaññāya.</p>
- <p class="subhead">4. Nāgasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para114"></a><a name="para114_an4"></a><span class="paranum">114</span>. Catutthe <a name="V2.0325"></a> <span class="bld">aṭṭhiṃ katvā</span>ti aṭṭhiko hutvā. <span class="bld">Tiṇavaninnādasaddāna</span>nti ettha <span class="bld">tiṇavo</span>ti ḍiṇḍimo, <span class="bld">ninnādasaddo</span>ti sabbesampi ekatomissito mahāsaddo. Ḍaṃsādīsu <span class="bld">ḍaṃsā</span>ti piṅgalamakkhikā, <span class="bld">makasā</span> makasāva. <span class="bld">Khippaññeva gantā hotī</span>ti sīlasamādhipaññāvimuttivimuttiñāṇadassanāni pūretvā sīghameva gantā hoti.</p>
- <p class="subhead">5. Ṭhānasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para115"></a><a name="para115_an4"></a><span class="paranum">115</span>. Pañcame <span class="bld">ṭhānānī</span>ti kāraṇāni. <span class="bld">Anatthāya saṃvattatī</span>ti ahitāya avaḍḍhiyā saṃvattati. Ettha ca paṭhamaṃ opātakkhaṇanamacchabandhanasandhicchedanādibhedaṃ sadukkhaṃ savighātaṃ pāpakammaṃ veditabbaṃ, dutiyaṃ samajīvikānaṃ gihīnaṃ pupphacchaḍḍakādikammaṃ sudhākoṭṭana-gehacchādanaasuciṭṭhānasammajjanādikammañca <a name="P3.0122"></a> veditabbaṃ, tatiyaṃ surāpānagandhavilepanamālāpiḷandhanādikammañceva assādavasena pavattaṃ pāṇātipātādikammañca veditabbaṃ, catutthaṃ dhammassavanatthāya gamanakāle suddhavatthacchādana-mālāgandhādīnaṃ ādāya gamanaṃ <a name="M2.0330"></a> cetiyavandanaṃ bodhivandanaṃ madhuradhammakathāsavanaṃ pañcasīlasamādānanti evamādīsu somanassasampayuttaṃ kusalakammaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">Purisathāme</span>ti purisassa ñāṇathāmasmiṃ. Sesadvayepi eseva nayo.</p>
- <p class="subhead">6. Appamādasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para116"></a><a name="para116_an4"></a><span class="paranum">116</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">yato kho</span>ti yadā kho. <span class="bld">Samparāyikassā</span>ti desanāmattametaṃ, khīṇāsavo pana neva samparāyikassa, na diṭṭhadhammikassa maraṇassa bhāyati. Sova idha adhippeto. Keci pana ‘‘sammādiṭṭhi bhāvitāti vacanato sotāpannaṃ ādiṃ katvā sabbepi ariyā adhippetā’’ti vadanti.</p>
- <p class="subhead">7. Ārakkhasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para117"></a><a name="para117_an4"></a><span class="paranum">117</span>. Sattame <span class="bld">attarūpenā</span>ti attano anurūpena anucchavikena, hitakāmenāti attho. <span class="bld">Rajanīyesū</span>ti <a name="V2.0326"></a> rāgassa paccayabhūtesu. <span class="bld">Dhammesū</span>ti sabhāvesu, iṭṭhārammaṇesūti attho. Evaṃ sabbattha nayo veditabbo. <span class="bld">Na rajjatī</span>ti diṭṭhivasena na rajjati. Sesapadesupi eseva nayo. <span class="bld">Na ca pana samaṇavacanahetupi gacchatī</span>ti samaṇānaṃ paravādīnaṃ vacanahetupi attano diṭṭhiṃ pahāya tesaṃ diṭṭhivasena na gacchatīti attho. Idhāpi khīṇāsavova adhippeto.</p>
- <p class="subhead">8-10. Saṃvejanīyādisuttattayavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para118-120"></a><a name="para118-120_an4"></a><span class="paranum">118-120</span>. Aṭṭhame <span class="bld">dassanīyānī</span>ti passitabbayuttakāni. <span class="bld">Saṃvejanīyānī</span>ti saṃvegajanakāni. Navame <span class="bld">jātibhaya</span>nti jātiṃ ārabbha uppajjanakabhayaṃ. Sesapadesupi eseva nayo. Dasame <a name="P3.0123"></a> <span class="bld">aggibhaya</span>nti aggiṃ paṭicca uppajjanakabhayaṃ. Sesapadesupi eseva nayo.</p>
- <p class="centered">Kesivaggo dutiyo.</p>
- <a name="an4_3_3"></a>
- <p class="chapter">(13) 3. Bhayavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Attānuvādasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para121"></a><a name="para121_an4"></a><span class="paranum">121</span>. Tatiyassa <a name="V2.0327"></a><a name="M2.0331"></a> paṭhame <span class="bld">attānuvādabhaya</span>nti attānaṃ anuvadantassa uppajjanakabhayaṃ. <span class="bld">Parānuvādabhaya</span>nti parassa anuvādato uppajjanakabhayaṃ. <span class="bld">Daṇḍabhaya</span>nti dvattiṃsa kammakāraṇā paṭicca uppajjanakabhayaṃ. <span class="bld">Duggatibhaya</span>nti cattāro apāye paṭicca uppajjanakabhayaṃ. <span class="bld">Idaṃ vuccati, bhikkhave, attānuvādabhaya</span>ntiādīsu attānuvādabhayaṃ tāva paccavekkhantassa ajjhattaṃ hirī samuṭṭhāti, sāssa tīsu dvāresu saṃvaraṃ janeti, tīsu dvāresu saṃvaro catupārisuddhisīlaṃ hoti. So tasmiṃ sīle patiṭṭhāya vipassanaṃ vaḍḍhetvā aggaphale patiṭṭhāti. Parānuvādabhayaṃ pana paccavekkhantassa bahiddhā ottappaṃ samuṭṭhāti, tadassa tīsu dvāresu saṃvaraṃ janeti, tīsu dvāresu saṃvaro catupārisuddhisīlaṃ hoti. So tasmiṃ sīle patiṭṭhāya vipassanaṃ vaḍḍhetvā aggaphale patiṭṭhāti. Duggatibhayaṃ paccavekkhantassa ajjhattaṃ hirī samuṭṭhāti, sāssa tīsu dvāresu saṃvaraṃ janeti, tīsu dvāresu saṃvaro catupārisuddhisīlaṃ hoti. So tasmiṃ sīle patiṭṭhāya vipassanaṃ vaḍḍhetvā aggaphale patiṭṭhāti.</p>
- <p class="subhead">2. Ūmibhayasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para122"></a><a name="para122_an4"></a><span class="paranum">122</span>. Dutiye <span class="bld">udakorohantassā</span>ti udakaṃ otarantassa. <span class="bld">Pāṭikaṅkhitabbānī</span>ti icchitabbāni. <span class="bld">Susukābhaya</span>nti caṇḍamacchabhayaṃ. <span class="bld">Mukhāvaraṇaṃ maññe karontī</span>ti mukhapidahanaṃ viya karonti. <span class="bld">Odarikattassā</span>ti <a name="P3.0124"></a> mahodaratāya mahagghasabhāvassa. <span class="bld">Arakkhiteneva kāyenā</span>tiādīsu kāyadvāre tividhassa saṃvarassa abhāvato arakkhitena kāyena. Vacīdvāre catubbidhassa saṃvarassa abhāvato <span class="bld">arakkhitāya vācāya</span>.</p>
- <p class="subhead">3. Paṭhamanānākaraṇasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para123"></a><a name="para123_an4"></a><span class="paranum">123</span>. Tatiye <span class="bld">tadassādetī</span>ti taṃ jhānaṃ sukhassādena assādeti. <span class="bld">Nikāmetī</span>ti pattheti. <span class="bld">Vittiṃ</span> <a name="V2.0328"></a> <span class="bld">āpajjatī</span>ti tuṭṭhiṃ āpajjati. <span class="bld">Tadadhimutto</span>ti <a name="M2.0332"></a> tasmiṃ adhimutto, taṃ vā adhimutto. <span class="bld">Tabbahulavihārī</span>ti tena jhānena bahulaṃ viharanto. <span class="bld">Sahabyataṃ upapajjatī</span>ti sahabhāvaṃ gacchati, tattha nibbattatīti attho. <span class="bld">Kappo āyuppamāṇa</span>nti ettha paṭhamajjhānaṃ atthi hīnaṃ, atthi majjhimaṃ, atthi paṇītaṃ. Tattha hīnena uppannānaṃ kappassa tatiyo koṭṭhāso āyuppamāṇaṃ, majjhimena upaḍḍhakappo, paṇītena kappo. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Nirayampi gacchatī</span>ti nirayagamanīyassa kammassa appahīnattā aparāparaṃ gacchati, na anantarameva. <span class="bld">Tasmiṃyeva bhave parinibbāyatī</span>ti tasmiṃyeva rūpabhave ṭhatvā parinibbāyati, na heṭṭhā otarati. <span class="bld">Yadidaṃ gatiyā upapattiyā satī</span>ti yaṃ idaṃ gatiyā ca upapattiyā ca sati sekhassa ariyasāvakassa paṭisandhivasena heṭṭhā anotaritvā tasmiṃyeva rūpabhave upari dutiyatatiyādīsu aññatarasmiṃ brahmaloke parinibbānaṃ, puthujjanassa pana nirayādigamanaṃ, idaṃ nānākaraṇanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dve kappā</span>ti etthāpi dutiyajjhānaṃ vuttanayeneva tividhaṃ hoti. Tattha paṇītabhāvanena nibbattānaṃ aṭṭhakappā āyuppamāṇaṃ, majjhimena cattāro, hīnena dve. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Cattāro</span> <a name="P3.0125"></a> <span class="bld">kappā</span>ti ettha yaṃ heṭṭhā vuttaṃ ‘‘kappo, dve kappā’’ti, tampi āharitvā attho veditabbo. Kappoti ca guṇassapi nāmaṃ, tasmā kappo dve kappā cattāro kappāti ayamettha attho daṭṭhabbo. Idaṃ vuttaṃ hoti – yo paṭhamaṃ vutto kappo, so dve vāre gaṇetvā ekena guṇena dve kappā honti, dutiyena cattāro, puna te cattāro kappāti imehi catūhi guṇehi guṇitā ekena guṇena aṭṭha honti, dutiyena soḷasa, tatiyena dvattiṃsa, catutthena catusaṭṭhīti. Evamidha paṇītajjhānavasena catusaṭṭhi kappā gahitāti veditabbā. <span class="bld">Pañca kappasatānī</span>ti idaṃ paṇītasseva upapattijjhānassa vasena vuttaṃ. Vehapphalesu vā paṭhamajjhānabhūmiādīsu viya tiṇṇaṃ brahmalokānaṃ abhāvato ettakameva āyuppamāṇaṃ. Tasmā evaṃ vuttaṃ.</p>
- <p class="subhead">4. Dutiyanānākaraṇasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para124"></a><a name="para124_an4"></a><span class="paranum">124</span>. Catutthe <a name="M2.0333"></a> rūpameva <span class="bld">rūpagataṃ</span>. Sesapadesupi eseva nayo. <span class="bld">Aniccato</span>tiādīsu hutvā abhāvaṭṭhena <span class="bld">aniccato,</span> ābādhaṭṭhena <span class="bld">rogato,</span> anto padussanaṭṭhena <span class="bld">gaṇḍato,</span> anupaviṭṭhaṭṭhena <span class="bld">sallato,</span> sadukkhaṭṭhena <span class="bld">aghato,</span> sampīḷanaṭṭhena <span class="bld">ābādhato,</span> avidheyyaṭṭhena <span class="bld">parato,</span> palujjanaṭṭhena <span class="bld">palokato,</span> nissattaṭṭhena <span class="bld">suññato,</span> avasavattanaṭṭhena <span class="bld">anattato</span>. Ettha ca ‘‘aniccato palokato’’ti <a name="V2.0329"></a> dvīhi padehi aniccalakkhaṇaṃ kathitaṃ, ‘‘suññato anattato’’ti dvīhi anattalakkhaṇaṃ, sesehi dukkhalakkhaṇaṃ kathitanti veditabbaṃ. <span class="bld">Samanupassatī</span>ti ñāṇena passati. Evaṃ pañcakkhandhe tilakkhaṇaṃ āropetvā passanto tayo magge tīṇi phalāni sacchikaroti. <span class="bld">Suddhāvāsānaṃ</span> <a name="P3.0126"></a> <span class="bld">devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī</span>ti tattha ṭhito catutthajjhānaṃ bhāvetvā upapajjati.</p>
- <p class="subhead">5-6. Mettāsuttadvayavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para125-126"></a><a name="para125-126_an4"></a><span class="paranum">125-126</span>. Pañcame paṭhamajjhānavasena mettā, dutiyādivasena karuṇādayo dassitā. Chaṭṭhaṃ catutthe vuttanayeneva veditabbaṃ.</p>
- <p class="subhead">7. Paṭhamatathāgataacchariyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para127"></a><a name="para127_an4"></a><span class="paranum">127</span>. Sattame <span class="bld">pātubhāvā</span>ti pātubhāvena. <span class="bld">Kucchiṃ okkamatī</span>ti ettha kucchiṃ okkanto hotīti attho. Okkante hi tasmiṃ evaṃ hoti, na okkamamāne. <span class="bld">Appamāṇo</span>ti vuḍḍhippamāṇo, vipuloti attho. <span class="bld">Uḷāro</span>ti tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Devānaṃ devānubhāva</span>nti ettha devānaṃ ayamānubhāvo – nivatthavatthassa pabhā dvādasa yojanāni pharati, tathā sarīrassa, tathā vimānassa, taṃ atikkamitvāti attho. <span class="bld">Lokantarikā</span>ti tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ cakkavāḷānaṃ antarā ekeko lokantariko hoti, tiṇṇaṃ sakaṭacakkānaṃ pattānaṃ vā aññamaññaṃ āhacca ṭhapitānaṃ majjhe okāso viya. So pana lokantarikanirayo parimāṇato aṭṭhayojanasahassappamāṇo hoti. <span class="bld">Aghā</span>ti <a name="M2.0334"></a> niccavivaṭā. <span class="bld">Asaṃvutā</span>ti heṭṭhāpi appatiṭṭhā. <span class="bld">Andhakārā</span>ti tamabhūtā. <span class="bld">Andhakāratimisā</span>ti cakkhuviññāṇuppattinivāraṇato andhabhāvakaraṇatimisāya samannāgatā. Tattha kira cakkhuviññāṇaṃ na jāyati. <span class="bld">Evaṃmahiddhikāna</span>nti candimasūriyā kira ekappahāreneva tīsu dīpesu paññāyanti, evaṃmahiddhikā. Ekekāya disāya <a name="P3.0127"></a> nava nava yojanasatasahassāni andhakāraṃ vidhamitvā ālokaṃ dassenti, <span class="bld">evaṃmahānubhāvā. Ābhā nānubhontī</span>ti pabhā nappahonti. Te kira cakkavāḷapabbatassa vemajjhena caranti cakkavāḷapabbatañca atikkamitvā lokantaranirayā. Tasmā tesaṃ tattha ābhā nappahonti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yepi tattha sattā</span>ti yepi tasmiṃ lokantaramahāniraye sattā upapannā. Kiṃ pana kammaṃ katvā <a name="V2.0330"></a> tattha uppajjantīti? Bhāriyaṃ dāruṇaṃ mātāpitūnaṃ dhammikasamaṇabrāhmaṇānañca upari aparādhaṃ, aññañca divase divase pāṇavadhādisāhasikakammaṃ katvā uppajjanti tambapaṇṇidīpe abhayacoranāgacorādayo viya. Tesaṃ attabhāvo tigāvutiko hoti, vaggulīnaṃ viya dīghanakhā honti. Te rukkhe vagguliyo viya nakhehi cakkavāḷapabbatapāde lagganti. Yadā saṃsappantā aññamaññassa hatthapāsagatā honti, atha ‘‘bhakkho no laddho’’ti maññamānā tattha byāvaṭā viparivattitvā lokasandhārakaudake patanti, vāte paharantepi madhukaphalāni viya chijjitvā udake patanti, patitamattāva accantakhāre udake piṭṭhapiṇḍi viya vilīyanti. <span class="bld">Aññepi kira bho santi sattā</span>ti bho yathā mayaṃ mahādukkhaṃ anubhavāma, evaṃ aññepi kira sattā idaṃ dukkhaṃ anubhavanatthāya idhūpapannāti taṃdivasaṃ passanti. Ayaṃ pana obhāso ekayāgupānamattampi na tiṭṭhati. Yāvatā niddāyitvā pabuddho ārammaṇaṃ vibhāveti<a name="P3.0128"></a>, tattakaṃ kālaṃ hoti. Dīghabhāṇakā pana ‘‘accharāsaṅghātamattameva vijjuobhāso viya niccharitvā kiṃ idanti bhaṇantānaṃyeva antaradhāyatī’’ti vadanti.</p>
- <p class="subhead">8. Dutiyatathāgataacchariyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para128"></a><a name="para128_an4"></a><span class="paranum">128</span>. Aṭṭhame taṇhādiṭṭhīhi allīyitabbaṭṭhena ālayoti pañca kāmaguṇā, sakalameva vā vaṭṭaṃ. Āramanti etthāti ārāmo, ālayo ārāmo etissāti <span class="bld">ālayārāmā</span>. Ālaye ratāti <span class="bld">ālayaratā</span><a name="M2.0335"></a>. Ālaye sammuditāti <span class="bld">ālayasammuditā. Anālaye dhamme</span>ti ālayapaṭipakkhe vivaṭṭūpanissite ariyadhamme. <span class="bld">Sussūsatī</span>ti sotukāmo hoti. <span class="bld">Sotaṃ odahatī</span>ti sotaṃ ṭhapeti. <span class="bld">Aññā cittaṃ upaṭṭhapetī</span>ti ājānanatthāya cittaṃ paccupaṭṭhapeti. <span class="bld">Māno</span>ti maññanā, maññitabbaṭṭhena vā sakalaṃ vaṭṭameva. <span class="bld">Mānavinaye dhamme</span>ti mānavinayadhamme. Upasamapaṭipakkho <span class="bld">anupasamo,</span> anupasantaṭṭhena vā vaṭṭameva anupasamo nāma. <span class="bld">Opasamike</span>ti upasamakare vivaṭṭūpanissite. Avijjāya gatā samannāgatāti <span class="bld">avijjāgatā</span>. Avijjaṇḍakosena pariyonaddhattā aṇḍaṃ viya bhūtāti <span class="bld">aṇḍabhūtā</span>. Samantato onaddhāti <span class="bld">pariyonaddhā. Avijjāvinaye</span>ti avijjāvinayo vuccati arahattaṃ, taṃnissite dhamme desiyamāneti attho. Iti <a name="P3.0129"></a> imasmiṃ sutte catūsu ṭhānesu vaṭṭaṃ, catūsu vivaṭṭaṃ kathitaṃ.</p>
- <p class="subhead">9. Ānandaacchariyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para129"></a><a name="para129_an4"></a><span class="paranum">129</span>. Navame <a name="V2.0331"></a> <span class="bld">bhikkhuparisā ānandaṃ dassanāyā</span>ti ye bhagavantaṃ passitukāmā theraṃ upasaṅkamanti, ye vā ‘‘āyasmā kirānando samantapāsādiko abhirūpo dassanīyo bahussuto saṅghasobhano’’ti therassa guṇe sutvā āgacchanti, te sandhāya ‘‘bhikkhuparisā ānandaṃ dassanāya upasaṅkamatī’’ti vuttaṃ. Esa nayo sabbattha. <span class="bld">Attamanā</span>ti ‘‘savanena no dassanaṃ sametī’’ti sakamanā tuṭṭhacittā. <span class="bld">Dhamma</span>nti ‘‘kacci, āvuso, khamanīyaṃ, kacci yāpanīyaṃ, kacci yonisomanasikārakammaṃ karotha, ācariyupajjhāyavattaṃ pūrethā’’ti evarūpaṃ paṭisanthāradhammaṃ. Tattha bhikkhunīsu ‘‘kacci, bhaginiyo, aṭṭha garudhamme samādāya vattathā’’ti idampi nānākaraṇaṃ hoti. Upāsakesu ‘‘svāgataṃ, upāsaka, na te kiñci sīsaṃ vā aṅgaṃ vā rujjati, arogā te puttabhātaro’’ti na evaṃ paṭisanthāraṃ karoti, evaṃ pana karoti – ‘‘kathaṃ, upāsakā, tīṇi saraṇāni pañca sīlāni rakkhatha, māsassa aṭṭha uposathe karotha, mātāpitūnaṃ upaṭṭhānavattaṃ pūretha, dhammikasamaṇabrāhmaṇe paṭijaggathā’’ti. Upāsikāsupi eseva nayo.</p>
- <p class="subhead">10. Cakkavattiacchariyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para130"></a><a name="para130_an4"></a><span class="paranum">130</span>. Dasame <span class="bld">khattiyaparisā</span>ti abhisittā anabhisittā ca khattiyā<a name="P3.0130"></a>. Te hi kira ‘‘rājā cakkavattī nāma abhirūpo pāsādiko hoti, ākāsena <a name="M2.0336"></a> vicaranto rajjaṃ anusāsati, dhammiko dhammarājā’’ti tassa guṇakathaṃ sutvā savanena dassanamhi samente attamanā honti. <span class="bld">Bhāsatī</span>ti ‘‘kathaṃ, tātā, rājadhammaṃ pūretha, paveṇiṃ rakkhathā’’ti paṭisanthāraṃ karoti. Brāhmaṇesu pana ‘‘kathañca, ācariyā, mante vācetha, antevāsikā mante gaṇhanti, dakkhiṇaṃ vā vatthāni vā sīlaṃ vā labhathā’’ti evaṃ paṭisanthāraṃ karoti. Gahapatīsu ‘‘kathaṃ, tātā, na vo rājakulato daṇḍena vā bandhanena vā pīḷā atthi, sammā devo dhāraṃ anuppavecchati, sassāni sampajjantī’’ti evaṃ paṭisanthāraṃ karoti. Samaṇesu ‘‘kathaṃ, bhante, kacci pabbajitaparikkhārā sulabhā, samaṇadhamme nappamajjathā’’ti evaṃ paṭisanthāraṃ karotīti.</p>
- <p class="centered">Bhayavaggo tatiyo.</p>
- <a name="an4_3_4"></a>
- <p class="chapter">(14) 4. Puggalavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Saṃyojanasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para131"></a><a name="para131_an4"></a><span class="paranum">131</span>. Catutthassa <a name="V2.0332"></a> paṭhame <span class="bld">upapattipaṭilābhiyānī</span>ti yehi anantarā upapattiṃ paṭilabhati. <span class="bld">Bhavapaṭilābhiyānī</span>ti upapattibhavassa paṭilābhāya paccayāni. <span class="bld">Sakadāgāmissā</span>ti idaṃ appahīnasaṃyojanesu ariyesu uttamakoṭiyā gahitaṃ. Yasmā pana antarāparinibbāyissa antarā upapatti natthi, yaṃ pana so tattha jhānaṃ samāpajjati, taṃ <a name="P3.0131"></a> kusalattā ‘‘upapattibhavassa paccayo’’ teva saṅkhyaṃ gacchati. Tasmāssa ‘‘upapattipaṭilābhiyāni saṃyojanāni pahīnāni, bhavapaṭilābhiyāni saṃyojanāni appahīnānī’’ti vuttaṃ. Orambhāgiyesu ca appahīnaṃ upādāya sakadāgāmissa avisesena ‘‘orambhāgiyāni saṃyojanāni appahīnānī’’ti vuttaṃ. Sesamettha uttānameva.</p>
- <p class="subhead">2. Paṭibhānasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para132"></a><a name="para132_an4"></a><span class="paranum">132</span>. Dutiye <span class="bld">yuttappaṭibhāno no muttappaṭibhāno</span>ti pañhaṃ kathento yuttameva katheti, sīghaṃ pana na katheti, saṇikameva kathetīti attho. Iminā nayena sabbapadāni veditabbāni.</p>
- <p class="subhead">3. Ugghaṭitaññūsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para133"></a><a name="para133_an4"></a><span class="paranum">133</span>. Tatiye <a name="M2.0337"></a> catunnampi puggalānaṃ iminā suttena viseso veditabbo –</p>
- <p class="indent">‘‘Katamo ca puggalo ugghaṭitaññū, yassa puggalassa saha udāhaṭavelāya dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo <span class="bld">ugghaṭitaññū</span>. Katamo ca puggalo vipañcitaññū, yassa puggalassa vitthārena atthe vibhajiyamāne dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo <span class="bld">vipañcitaññū</span>. Katamo ca puggalo neyyo, yassa puggalassa uddesato <a name="V2.0333"></a> paripucchato yonisomanasikaroto kalyāṇamitte sevato bhajato payirupāsato anupubbena dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo <span class="bld">neyyo</span>. Katamo ca puggalo padaparamo, yassa puggalassa bahumpi suṇato bahumpi bhaṇato bahumpi dhārayato bahumpi vācayato na tāya jātiyā dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo <span class="bld">padaparamo’’</span>ti (pu. pa. 148-151).</p>
- <p class="subhead">4. Uṭṭhānaphalasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para134"></a><a name="para134_an4"></a><span class="paranum">134</span>. Catutthe uṭṭhānavīriyeneva divasaṃ vītināmetvā tassa nissandaphalamattaṃ kiñcideva labhitvā jīvikaṃ kappeti, taṃ pana uṭṭhānaṃ āgamma kiñci puññaphalaṃ nappaṭilabhati<a name="P3.0132"></a>, ayaṃ <span class="bld">uṭṭhānaphalūpajīvī na kammaphalūpajīvī</span> nāma. Cātumahārājike pana deve ādiṃ katvā sabbepi devā uṭṭhānavīriyena vinā puññaphalasseva upajīvanato <span class="bld">kammaphalūpajīvino na uṭṭhānaphalūpajīvino</span> nāma. Rājarājamahāmattādayo <span class="bld">uṭṭhānaphalūpajīvino ca kammaphalūpajīvino ca</span>. Nerayikasattā <span class="bld">neva uṭṭhānaphalūpajīvino na kammaphalūpajīvino</span>. Imasmiṃ sutte puññaphalameva kammaphalanti adhippetaṃ, tañca tesaṃ natthi.</p>
- <p class="subhead">5. Sāvajjasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para135"></a><a name="para135_an4"></a><span class="paranum">135</span>. Pañcame paṭhamo andhabālaputhujjano, dutiyo antarantarā kusalakārako lokiyaputhujjano, tatiyo sotāpanno, sakadāgāmianāgāminopi <a name="M2.0338"></a> eteneva saṅgahitā. Catuttho khīṇāsavo. So hi ekanteneva anavajjo.</p>
- <p class="subhead">6-7. Sīlasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para136-137"></a><a name="para136-137_an4"></a><span class="paranum">136-137</span>. Chaṭṭhe paṭhamo lokiyamahājano, dutiyo sukkhavipassako sotāpanno ca sakadāgāmī ca, tatiyo anāgāmī. So hi yasmā taṅkhaṇikampi upapattinimittakaṃ jhānaṃ paṭilabhatiyeva, tasmā sukkhavipassakopi samādhismiṃ paripūrakārīyeva. Catuttho khīṇāsavoyeva<a name="V2.0334"></a>. So hi sabbesaṃ sīlādipaccanīkānaṃ pahīnattā sabbattha paripūrakārī nāma. Sattamepi chaṭṭhe vuttanayeneva puggalaparicchedo veditabbo.</p>
- <p class="subhead">8. Nikaṭṭhasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para138"></a><a name="para138_an4"></a><span class="paranum">138</span>. Aṭṭhame <span class="bld">nikaṭṭhakāyo</span>ti niggatakāyo. <span class="bld">Anikaṭṭhacitto</span>ti anupaviṭṭhacitto. Kāyeneva gāmato nikkhanto, cittena araññe vasantopi gāmameva paviṭṭhoti vuttaṃ hoti. Iminā nayena sabbattha attho veditabbo.</p>
- <p class="subhead">9. Dhammakathikasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para139"></a><a name="para139_an4"></a><span class="paranum">139</span>. Navame <span class="bld">asahita</span>nti atthena asaṃyuttaṃ. <span class="bld">Na kusalā hotī</span>ti na chekā hoti. <span class="bld">Sahitāsahitassā</span>ti <a name="P3.0133"></a> atthanissitassa vā anissitassa vā. Evaṃ sabbattha attho veditabbo.</p>
- <p class="subhead">10. Vādīsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para140"></a><a name="para140_an4"></a><span class="paranum">140</span>. Dasame <span class="bld">atthato pariyādānaṃ gacchatī</span>ti aṭṭhakathaṃ pucchito pariyādānaṃ parikkhayaṃ gacchati, kathetuṃ na sakkoti. <span class="bld">No byañjanato</span>ti byañjanaṃ panassa pavattati na pariyādiyati. Eseva nayo sabbatthāti.</p>
- <p class="centered">Puggalavaggo catuttho.</p>
- <a name="an4_3_5"></a>
- <p class="chapter">(15) 5. Ābhāvaggo</p>
- <p class="subhead">1. Ābhāsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para141"></a><a name="para141_an4"></a><span class="paranum">141</span>. Pañcamassa <a name="V2.0335"></a><a name="M2.0339"></a> paṭhame ābhāsanavasena candova <span class="bld">candābhā</span>. Sesapadesupi eseva nayo.</p>
- <p class="subhead">2-5. Pabhāsuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para142-145"></a><a name="para142-145_an4"></a><span class="paranum">142-145</span>. Dutiyādīsupi pabhāsanavasena candova <span class="bld">candappabhā</span>. Ālokanavasena candova <span class="bld">candāloko</span>. Obhāsanavasena candova <span class="bld">candobhāso</span>. Pajjotanavasena candova <span class="bld">candapajjoto</span>ti. Evaṃ sabbapadesupi attho veditabbo.</p>
- <p class="subhead">6. Paṭhamakālasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para146"></a><a name="para146_an4"></a><span class="paranum">146</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">kālā</span>ti yuttappayuttakālā. <span class="bld">Kālena dhammassavana</span>nti yuttappayuttakāle dhammassavanaṃ. <span class="bld">Dhammasākacchā</span>ti pañhapucchanavissajjanavasena pavattā saṃsandanakathā.</p>
- <p class="subhead">7. Dutiyakālasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para147"></a><a name="para147_an4"></a><span class="paranum">147</span>. Sattame <span class="bld">kālā</span>ti tasmiṃ tasmiṃ kāle dhammassavanādivasena pavattānaṃ kusaladhammānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Te bhāviyanti ceva anuparivattiyanti ca. <span class="bld">Āsavānaṃ</span> <a name="P3.0134"></a> <span class="bld">khaya</span>nti arahattaṃ. Aṭṭhamaṃ uttānatthameva.</p>
- <p class="subhead">9-10. Sucaritasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para149-150"></a><a name="para149-150_an4"></a><span class="paranum">149-150</span>. Navame <a name="V2.0336"></a> <span class="bld">saṇhā vācā</span>ti mudukavācā. <span class="bld">Mantabhāsā</span>ti mantasaṅkhātāya paññāya paricchinditvā kathitakathā. Dasame <span class="bld">sīlasāro</span>ti sārasampāpakaṃ sīlaṃ. Sesesupi eseva nayo.</p>
- <p class="centered">Ābhāvaggo pañcamo.</p>
- <p class="centered">Tatiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
- <a name="an4_4"></a>
- <p class="title">4. Catutthapaṇṇāsakaṃ</p>
- <a name="an4_4_1"></a>
- <p class="chapter">(16) 1. Indriyavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Indriyasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para151"></a><a name="para151_an4"></a><span class="paranum">151</span>. Catutthassa <a name="V2.0337"></a><a name="M2.0340"></a> paṭhame saddhādhurena indaṭṭhaṃ karotīti <span class="bld">saddhindriyaṃ</span>. Sesesupi eseva nayo. Dutiye assaddhiye akampanaṭṭhena <span class="bld">saddhābalaṃ</span>. Sesesupi eseva nayo. Tatiye <span class="bld">anavajjabala</span>nti niddosabalaṃ. <span class="bld">Saṅgahabala</span>nti saṅgaṇhitabbayuttakānaṃ saṅgaṇhanabalaṃ. Catutthapañcamāni uttānāneva.</p>
- <p class="subhead">6. Kappasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para156"></a><a name="para156_an4"></a><span class="paranum">156</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">saṃvaṭṭatī</span>ti ettha <span class="bld">tayo saṃvaṭṭā</span> āposaṃvaṭṭo, tejosaṃvaṭṭo, vāyosaṃvaṭṭoti. <span class="bld">Tisso saṃvaṭṭasīmā</span> ābhassarā, subhakiṇhā, vehapphalāti. Yadā kappo tejena saṃvaṭṭati, ābhassarato heṭṭhā agginā ḍayhati. Yadā āpena saṃvaṭṭati, subhakiṇhato heṭṭhā udakena vilīyati. Yadā vātena <a name="P3.0135"></a> saṃvaṭṭati, vehapphalato heṭṭhā vātena viddhaṃsati. Vitthārato pana sadāpi ekaṃ buddhakkhettaṃ vinassati. Ayamettha saṅkhepo, vitthārakathā pana visuddhimagge (visuddhi. 2.403-404 ādayo) vuttanayeneva veditabbā.</p>
- <p class="subhead">7. Rogasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para157"></a><a name="para157_an4"></a><span class="paranum">157</span>. Sattame <span class="bld">vighātavā</span>ti mahicchāpaccayena vighātena dukkhena samannāgato. <span class="bld">Asantuṭṭho</span>ti catūsu paccayesu tīhi santosehi asantuṭṭho. <span class="bld">Anavaññappaṭilābhāyā</span>ti parehi anavajānanassa paṭilābhatthāya. <span class="bld">Lābhasakkārasilokappaṭilābhāyā</span>ti susaṅkhatacatupaccayasaṅkhātassa lābhasakkārassa <a name="V2.0338"></a> ceva vaṇṇabhaṇanasaṅkhātassa silokassa ca paṭilābhatthāya. <span class="bld">Saṅkhāya kulāni upasaṅkamatī</span>ti ‘‘iti maṃ ete jānissantī’’ti jānanatthāya kulāni upasaṅkamati. Sesapadesupi eseva nayo.</p>
- <p class="subhead">8. Parihānisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para158"></a><a name="para158_an4"></a><span class="paranum">158</span>. Aṭṭhame <a name="M2.0341"></a> <span class="bld">gambhīresū</span>ti atthagambhīresu. <span class="bld">Ṭhānāṭhānesū</span>ti kāraṇākāraṇesu. <span class="bld">Na kamatī</span>ti nāvagāhati nappavattati. <span class="bld">Paññācakkhū</span>ti ettha uggahaparipucchāpaññāpi vaṭṭati, sammasanappaṭivedhapaññāpi vaṭṭatiyeva.</p>
- <p class="subhead">9. Bhikkhunīsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para159"></a><a name="para159_an4"></a><span class="paranum">159</span>. Navame <span class="bld">ehi tva</span>nti there paṭibaddhacittā taṃ pahiṇituṃ evamāha. <span class="bld">Sasīsaṃ pārupitvā</span>ti saha sīsena kāyaṃ pārupitvā. <span class="bld">Mañcake nipajjī</span>ti vegena mañcakaṃ paññāpetvā tattha nipajji. <span class="bld">Etadavocā</span>ti <a name="P3.0136"></a> tassākāraṃ sallakkhetvā lobhappahānatthāya saṇheneva asubhakathaṃ kathetuṃ etaṃ avoca. <span class="bld">Āhārasambhūto</span>ti āhārena sambhūto āhāraṃ nissāya vaḍḍhito. <span class="bld">Āhāraṃ nissāya āhāraṃ pajahatī</span>ti paccuppannaṃ kabaḷīkārāhāraṃ nissāya taṃ evaṃ yoniso sevamāno pubbakammasaṅkhātaṃ āhāraṃ pajahati. Paccuppannepi pana kabaḷīkārāhāre nikantitaṇhā pajahitabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṇhaṃ pajahatī</span>ti idāni evaṃ pavattaṃ paccuppannataṇhaṃ nissāya vaṭṭamūlikaṃ pubbataṇhaṃ pajahati. Ayaṃ pana paccuppannataṇhā kusalā akusalāti? Akusalā. Sevitabbā na sevitabbāti? Sevitabbā. Paṭisandhiṃ ākaḍḍhati nākaḍḍhatīti? Nākaḍḍhati. Etissāpi pana paccuppannāya sevitabbataṇhāya nikanti pajahitabbāyeva. <span class="bld">So hi nāma āyasmā āsavānaṃ khayā upasampajja viharissati, kimaṅgaṃ panāha</span>nti ettha <span class="bld">kimaṅgaṃ panā</span>ti kāraṇaparivitakkanametaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – so āyasmā arahattaphalaṃ sacchikatvā viharissati, ahaṃ kena kāraṇena na sacchikatvā viharissāmi. Sopi hi āyasmā sammāsambuddhasseva putto, ahampi sammāsambuddhasseva putto, mayhampetaṃ uppajjissatīti. <span class="bld">Mānaṃ nissāyā</span>ti idaṃ evaṃ uppannasevitabbamānaṃ <a name="V2.0339"></a> nissāya. <span class="bld">Mānaṃ</span> <a name="P3.0137"></a> <span class="bld">pajahatī</span>ti vaṭṭamūlakaṃ pubbamānaṃ pajahati. Yaṃ nissāya panesa taṃ pajahati, sopi taṇhā viya akusalo ceva sevitabbo ca, no ca paṭisandhiṃ ākaḍḍhati. Nikanti pana tasmimpi pajahitabbāva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Setughāto</span> <a name="M2.0342"></a> <span class="bld">vutto bhagavatā</span>ti padaghāto paccayaghāto buddhena bhagavatā kathito. Iti imehi catūhi aṅgehi there desanaṃ vinivaṭṭente tassā bhikkhuniyā theraṃ ārabbha uppanno chandarāgo apagañchi. Sāpi theraṃ khamāpetuṃ accayaṃ desesi, theropissā paṭiggaṇhi. Taṃ dassetuṃ <span class="bld">atha kho sā bhikkhunī</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="subhead">10. Sugatavinayasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para160"></a><a name="para160_an4"></a><span class="paranum">160</span>. Dasame <span class="bld">duggahita</span>nti uppaṭipāṭiyā gahitaṃ. <span class="bld">Pariyāpuṇantī</span>ti vaḷañjenti kathenti. <span class="bld">Padabyañjanehī</span>ti ettha padameva atthassa byañjanato byañjananti vuttaṃ. <span class="bld">Dunnikkhittassā</span>ti duṭṭhu nikkhittassa uppaṭipāṭiyā ṭhapitassa. <span class="bld">Atthopi dunnayo hotī</span>ti aṭṭhakathā nīharitvā kathetuṃ na sakkā hoti. <span class="bld">Chinnamūlako</span>ti mūlabhūtānaṃ bhikkhūnaṃ upacchinnattā chinnamūlako. <span class="bld">Appaṭisaraṇo</span>ti appatiṭṭho. <span class="bld">Bāhulikā</span>ti paccayabāhullāya paṭipannā. <span class="bld">Sāthalikā</span>ti tisso sikkhā sithilaggahaṇena gaṇhanakā. <span class="bld">Okkamane</span> <a name="P3.0138"></a> <span class="bld">pubbaṅgamā</span>ti pañca nīvaraṇāni avagamanato okkamananti vuccanti, tattha pubbaṅgamāti attho. <span class="bld">Paviveke</span>ti tividhe viveke. <span class="bld">Nikkhittadhurā</span>ti nibbīriyā. Iminā nayena pana sabbattha attho veditabbo.</p>
- <p class="centered">Indriyavaggo paṭhamo.</p>
- <a name="an4_4_2"></a>
- <p class="chapter">(17) 2. Paṭipadāvaggo</p>
- <p class="subhead">1. Saṃkhittasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para161"></a><a name="para161_an4"></a><span class="paranum">161</span>. Dutiyassa <a name="V2.0340"></a> paṭhame sukhapaṭikkhepena dukkhā paṭipajjitabbato paṭipadā etissāti <span class="bld">dukkhāpaṭipadā</span>. Asīghappavattitāya garubhāvena dandhā abhiññā etissāti <span class="bld">dandhābhiññā</span>. Imināva nayena sabbapadesu attho veditabbo.</p>
- <p class="subhead">2. Vitthārasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para162"></a><a name="para162_an4"></a><span class="paranum">162</span>. Dutiye <a name="M2.0343"></a> <span class="bld">abhikkhaṇa</span>nti abhiṇhaṃ. <span class="bld">Ānantariya</span>nti anantaravipākadāyakaṃ maggasamādhiṃ. <span class="bld">Āsavānaṃ khayāyā</span>ti arahattaphalatthāya. <span class="bld">Pañcindriyānī</span>ti vipassanāpañcamakāni pañcindriyāni. <span class="bld">Paññindriya</span>nti hi ettha vipassanāpaññāva paññindriyanti adhippetaṃ. Sesamettha pāḷivasena uttānameva.</p>
- <p class="bodytext">Imāsaṃ pana paṭipadānaṃ ayaṃ āvibhāvakathā – idha bhikkhu pubbe akatābhiniveso pubbabhāge rūpapariggahe kilamati, arūpapariggahe kilamati, paccayapariggahe kilamati, tīsu addhāsu kilamati, maggāmagge kilamati. Evaṃ pañcasu <a name="P3.0139"></a> ṭhānesu kilamanto vipassanaṃ pāpuṇāti. Vipassanaṃ patvāpi udayabbayānupassane, bhaṅgānupassane, bhayatupaṭṭhāne, ādīnavānupassane, nibbidānupassane, muccitukamyatāñāṇe, saṅkhārupekkhāñāṇe, anulomañāṇe, gotrabhuñāṇeti imesu navasu vipassanāñāṇesupi kilamitvāva lokuttaramaggaṃ pāpuṇāti. Tassa so lokuttaramaggo evaṃ dukkhena garubhāvena sacchikatattā dukkhapaṭipado dandhābhiñño nāma jāto. Yo pana pubbabhāge pañcasu ñāṇesu kilamanto aparabhāge navasu vipassanāñāṇesu akilamitvāva maggaṃ sacchikaroti, tassa so maggo evaṃ dukkhena agarubhāvena sacchikatattā dukkhapaṭipado khippābhiñño nāma jāto. Iminā upāyena itarāpi dve veditabbā.</p>
- <p class="bodytext">Goṇapariyesakaupamāhi <a name="V2.0341"></a> cetā vibhāvetabbā – ekassa hi purisassa cattāro goṇā palāyitvā aṭaviṃ paviṭṭhā. So sakaṇṭake sagahane vane te pariyesanto gahanamaggeneva kicchena kasirena gantvā gahanaṭṭhāneyeva nilīne goṇepi kicchena kasirena addasa. Eko kicchena gantvā abbhokāse ṭhite khippameva addasa. Aparo abbhokāsamaggena sukhena gantvā gahanaṭṭhāne nilīne kicchena kasirena addasa. Aparo abbhokāsamaggeneva sukhena gantvā abbhokāse ṭhiteyeva khippaṃ addasa. Tattha cattāro goṇā viya cattāro ariyamaggā daṭṭhabbā, goṇapariyesako puriso viya yogāvacaro, gahanamaggena kicchena kasirena <a name="P3.0140"></a> gamanaṃ viya pubbabhāge pañcasu ñāṇesu kilamato dukkhāpaṭipadā. Gahanaṭṭhāne nilīnānaṃ kiccheneva dassanaṃ viya aparabhāge navasu ñāṇesu kilamantassa <a name="M2.0344"></a> ariyamaggānaṃ dassanaṃ. Iminā upāyena sesaupamāpi yojetabbā.</p>
- <p class="subhead">3. Asubhasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para163"></a><a name="para163_an4"></a><span class="paranum">163</span>. Tatiye <span class="bld">asubhānupassī kāye viharatī</span>ti attano karajakāye ‘‘yathā etaṃ, tathā ida’’nti iminā nayena bahiddhā diṭṭhānaṃ dasannaṃ asubhānaṃ upasaṃharaṇavasena asubhānupassī viharati, attano kāyaṃ asubhato paṭikūlato ñāṇena passatīti attho. <span class="bld">Āhāre paṭikūlasaññī</span>ti navannaṃ pāṭikulyānaṃ vasena kabaḷīkārāhāre paṭikūlasaññī. <span class="bld">Sabbaloke anabhiratisaññī</span>ti sabbasmimpi tedhātuke lokasannivāse anabhiratāya ukkaṇṭhitasaññāya samannāgato. <span class="bld">Sabbasaṅkhāresu aniccānupassī</span>ti sabbepi tebhūmakasaṅkhāre aniccato anupassanto. <span class="bld">Maraṇasaññā</span>ti maraṇaṃ ārabbha uppannasaññā. <span class="bld">Ajjhattaṃ sūpaṭṭhitā hotī</span>ti niyakajjhatte suṭṭhu upaṭṭhitā hoti. Ettāvatā balavavipassanā kathitā. <span class="bld">Sekhabalānī</span>ti sikkhanakānaṃ balāni. Sesamettha pāḷivasena uttānameva. ‘‘Asubhānupassī’’tiādīni pana dukkhāya paṭipadāya dassanatthaṃ vuttāni, paṭhamajjhānādīni sukhāya. Asubhādīni hi paṭikūlārammaṇāni, tesu pana pakatiyāva sampiyāyamānaṃ cittaṃ allīyati. Tasmā tāni bhāvento dukkhapaṭipadaṃ paṭipanno nāma hoti. Paṭhamajjhānādīni paṇītasukhāni<a name="P3.0141"></a>, tasmā tāni paṭipanno sukhapaṭipadaṃ paṭipanno nāma hoti.</p>
- <p class="bodytext">Ayaṃ panettha sabbasādhāraṇā upamā – saṅgāmāvacarapuriso hi phalakakoṭṭhakaṃ katvā pañcāvudhāni <a name="V2.0342"></a> sannayhitvā saṅgāmaṃ pavisati, so antarā vissamitukāmo phalakakoṭṭhakaṃ pavisitvā vissamati ceva pānabhojanādīni ca paṭisevati. Tato puna saṅgāmaṃ pavisitvā kammaṃ karoti. Tattha saṅgāmo viya kilesasaṅgāmo daṭṭhabbo, phalakakoṭṭhako viya pañcanissayabalāni, saṅgāmapavisanapuriso viya yogāvacaro, pañcāvudhasannāho viya vipassanāpañcamāni indriyāni, saṅgāmaṃ pavisanakālo viya vipassanāya kammakaraṇakālo, vissamitukāmassa phalakakoṭṭhakaṃ pavisitvā vissamanapānabhojanāni paṭisevanakālo viya <a name="M2.0345"></a> vipassanāya kammaṃ karontassa cittuppādassa nirassādakkhaṇe pañca balāni nissāya cittaṃ sampahaṃsanakālo, vissamitvā khāditvā pivitvā ca puna saṅgāmassa pavisanakālo viya pañcahi balehi cittaṃ sampahaṃsetvā puna vipassanāya kammaṃ karontassa vivaṭṭetvā arahattaggahaṇakālo veditabbo. Imasmiṃ pana sutte balāni ceva indriyāni ca missakāneva kathitānīti.</p>
- <p class="subhead">4. Paṭhamakhamasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para164"></a><a name="para164_an4"></a><span class="paranum">164</span>. Catutthe <span class="bld">akkhamā</span>ti anadhivāsikapaṭipadā. <span class="bld">Khamā</span>ti adhivāsikapaṭipadā. <span class="bld">Damā</span>ti indriyadamanapaṭipadā. <span class="bld">Samā</span>ti akusalavitakkānaṃ vūpasamanapaṭipadā. <span class="bld">Rosantaṃ paṭirosatī</span>ti ghaṭṭentaṃ paṭighaṭṭeti. <span class="bld">Bhaṇḍantaṃ</span> <a name="P3.0142"></a> <span class="bld">paṭibhaṇḍatī</span>ti paharantaṃ paṭipaharati. Pañcamachaṭṭhāni uttānatthāneva.</p>
- <p class="subhead">7. Mahāmoggallānasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para167"></a><a name="para167_an4"></a><span class="paranum">167</span>. Sattame mahāmoggallānattherassa heṭṭhimā tayo maggā sukhapaṭipadā dandhābhiññā ahesuṃ, arahattamaggo dukkhapaṭipado khippābhiñño. Tasmā evamāha – ‘‘yāyaṃ paṭipadā dukkhā khippābhiññā, imaṃ me paṭipadaṃ āgamma anupādāya āsavehi cittaṃ vimutta’’nti.</p>
- <p class="subhead">8. Sāriputtasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para168"></a><a name="para168_an4"></a><span class="paranum">168</span>. Aṭṭhame dhammasenāpatittherassa heṭṭhimā tayo maggā sukhapaṭipadā dandhābhiññā, arahattamaggo <a name="V2.0343"></a> sukhapaṭipado khippābhiñño. Tasmā ‘‘yāyaṃ paṭipadā sukhā khippābhiññā’’ti āha. Imesu pana dvīsupi suttesu missikāva paṭipadā kathitāti veditabbā.</p>
- <p class="subhead">9. Sasaṅkhārasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para169"></a><a name="para169_an4"></a><span class="paranum">169</span>. Navame paṭhamadutiyapuggalā sukkhavipassakā sasaṅkhārena sappayogena saṅkhāranimittaṃ upaṭṭhapenti. Tesu eko vipassanindriyānaṃ balavattā idheva kilesaparinibbānena parinibbāyati, eko indriyānaṃ dubbalatāya <a name="M2.0346"></a> idha asakkonto anantare attabhāve tadeva mūlakammaṭṭhānaṃ paṭilabhitvā sasaṅkhārena sappayogena saṅkhāranimittaṃ upaṭṭhapetvā kilesaparinibbānena parinibbāyati, tatiyacatutthā samathayānikā. Tesaṃ eko asaṅkhārena appayogena indriyānaṃ balavattā idheva kilese khepeti, eko indriyānaṃ dubbalattā idha asakkonto anantare attabhāve tadeva mūlakammaṭṭhānaṃ paṭilabhitvā asaṅkhārena appayogena kilese khepetīti veditabbo.</p>
- <p class="subhead">10. Yuganaddhasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para170"></a><a name="para170_an4"></a><span class="paranum">170</span>. Dasame <span class="bld">samathapubbaṅgama</span>nti samathaṃ pubbaṅgamaṃ purecārikaṃ katvā. <span class="bld">Maggo sañjāyatī</span>ti paṭhamo lokuttaramaggo nibbattati. <span class="bld">So</span> <a name="P3.0143"></a> <span class="bld">taṃ magga</span>nti ekacittakkhaṇikamaggassa āsevanādīni nāma natthi, dutiyamaggādayo pana uppādento tameva āsevati bhāveti bahulīkarotīti vuccati. <span class="bld">Vipassanāpubbaṅgama</span>nti vipassanaṃ pubbaṅgamaṃ purecārikaṃ katvā samathaṃ bhāveti, pakatiyā vipassanālābhī vipassanāya ṭhatvā samādhiṃ uppādetīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yuganaddhaṃ bhāvetī</span>ti yuganaddhaṃ katvā bhāveti. Tattha teneva cittena samāpattiṃ samāpajjitvā teneva saṅkhāre sammasituṃ na sakkā. Ayaṃ pana yāvatā samāpattiyo samāpajjati, tāvatā saṅkhāre sammasati. Yāvatā saṅkhāre sammasati, tāvatā samāpattiyo samāpajjati. Kathaṃ? Paṭhamajjhānaṃ samāpajjati, tato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasati, saṅkhāre sammasitvā dutiyajjhānaṃ samāpajjati. Tato vuṭṭhāya puna saṅkhāre sammasati. Saṅkhāre sammasitvā <a name="V2.0344"></a> tatiyajjhānaṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ samāpajjati, tato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasati. Evamayaṃ samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāveti nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammuddhaccaviggahita</span>nti samathavipassanādhammesu dasavipassanupakkilesasaṅkhātena uddhaccena viggahitaṃ, suggahitanti attho. <span class="bld">So, āvuso, samayo</span>ti iminā sattannaṃ sappāyānaṃ paṭilābhakālo kathito. <span class="bld">Yaṃ taṃ citta</span>nti yasmiṃ samaye taṃ vipassanāvīthiṃ okkamitvā pavattaṃ cittaṃ. <span class="bld">Ajjhattameva</span> <a name="M2.0347"></a> <span class="bld">santiṭṭhatī</span>ti vipassanāvīthiṃ paccottharitvā <a name="P3.0144"></a> tasmiṃyeva gocarajjhattasaṅkhāte ārammaṇe santiṭṭhati. <span class="bld">Sannisīdatī</span>ti ārammaṇavasena sammā nisīdati. <span class="bld">Ekodi hotī</span>ti ekaggaṃ hoti. <span class="bld">Samādhiyatī</span>ti sammā ādhiyati suṭṭhapitaṃ hoti. Sesamettha uttānatthameva.</p>
- <p class="centered">Paṭipadāvaggo dutiyo.</p>
- <a name="an4_4_3"></a>
- <p class="chapter">(18) 3. Sañcetaniyavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Cetanāsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para171"></a><a name="para171_an4"></a><span class="paranum">171</span>. Tatiyassa <a name="V2.0345"></a> paṭhame <span class="bld">kāye</span>ti kāyadvāre, kāyaviññattiyā satīti attho. <span class="bld">Kāyasañcetanāhetū</span>tiādīsu kāyasañcetanā nāma kāyadvāre cetanā pakappanā. Sā aṭṭha kāmāvacarakusalavasena aṭṭhavidhā, akusalavasena dvādasavidhāti vīsatividhā. Tathā vacīsañcetanā, tathā manosañcetanā. Apicettha nava mahaggatacetanāpi labbhanti. <span class="bld">Kāyasañcetanāhetū</span>ti kāyasañcetanāpaccayā. <span class="bld">Uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkha</span>nti aṭṭhakusalakammapaccayā niyakajjhatte sukhaṃ uppajjati, dvādasaakusalakammapaccayā dukkhaṃ. Sesadvāresupi eseva nayo. <span class="bld">Avijjāpaccayāvā</span>ti avijjākāraṇeneva. Sace hi avijjā chādayamānā paccayo hoti, evaṃ sante tīsu dvāresu sukhadukkhānaṃ paccayabhūtā cetanā uppajjati. Iti mūlabhūtāya avijjāya vasenetaṃ vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sāmaṃ vā</span>tiādīsu parehi anāṇatto sayameva abhisaṅkharonto <a name="P3.0145"></a> sāmaṃ kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti nāma. Yaṃ pana pare samādapetvā āṇāpetvā kārenti, tassa taṃ kāyasaṅkhāraṃ pare abhisaṅkharonti nāma. Yo pana kusalaṃ kusalanti akusalaṃ akusalanti kusalavipākaṃ kusalavipākoti akusalavipākaṃ akusalavipākoti jānanto kāyadvāre vīsatividhaṃ kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharoti, ayaṃ sampajāno abhisaṅkharoti nāma. Yo evaṃ ajānanto abhisaṅkharoti, ayaṃ asampajāno abhisaṅkharoti nāma. Sesadvāresupi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="M2.0348"></a> asampajānakammaṃ evaṃ veditabbaṃ – daharadārakā ‘‘mātāpitūhi kataṃ karomā’’ti cetiyaṃ vandanti, pupphapūjaṃ karonti, bhikkhusaṅghaṃ vandanti, tesaṃ kusalanti ajānantānampi taṃ kusalameva hoti. Tathā migapakkhiādayo tiracchānā dhammaṃ suṇanti, saṅghaṃ vandanti, cetiyaṃ vandanti, tesaṃ jānantānampi ajānantānampi taṃ kusalameva hoti. Daharadārakā pana mātāpitaro hatthapādehi paharanti, bhikkhūnaṃ talasattikaṃ uggiranti, daṇḍaṃ khipanti, akkosanti<a name="V2.0346"></a>. Gāviyo bhikkhusaṅghaṃ anubandhanti, sunakhā anubandhanti, ḍaṃsanti, sīhabyagghādayo anubandhanti, jīvitā voropenti. Tesaṃ jānantānampi ajānantānampi akusalakammaṃ hotīti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Idāni tīsupi dvāresu āyūhanacetanā samodhānetabbā. Seyyathidaṃ – kāyadvāre sayaṃkatamūlikā vīsati cetanā, āṇattimūlikā vīsati, sampajānamūlikā vīsati, asampajānamūlikā vīsatīti asīti cetanā honti, tathā vacīdvāre. Manodvāre <a name="P3.0146"></a> pana ekekasmimpi vikappe ekūnatiṃsa katvā satañca soḷasa ca honti. Iti sabbāpi tīsu dvāresu dve satāni chasattati ca cetanā. Tā sabbāpi saṅkhārakkhandhoteva saṅkhaṃ gacchanti, taṃsampayutto vedayitākāro vedanākkhandho, sañjānanākāro saññākkhandho, cittaṃ viññāṇakkhandho, kāyo upādārūpaṃ, tassa paccayā catasso dhātuyo cattāri bhūtānīti ime pañcakkhandhā dukkhasaccaṃ nāma.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Imesu, bhikkhave, dhammesu avijjā anupatitā</span>ti imesu vuttappabhedesu cetanādhammesu avijjā sahajātavasena ca upanissayavasena ca anupatitā. Evaṃ vaṭṭañceva vaṭṭamūlikā ca avijjā dassitā hoti.</p>
- <p class="bodytext">Ettāvatā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattassa khīṇāsavassa idāni thutiṃ karonto <span class="bld">avijjāyatveva asesavirāganirodhā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">asesavirāganirodhā</span>ti asesavirāgena ceva asesanirodhena ca. <span class="bld">So kāyo na hotī</span>ti khīṇāsavassa kāyena karaṇakammaṃ paññāyati, cetiyaṅgaṇasammajjanaṃ bodhiyaṅgaṇasammajjanaṃ abhikkamanaṃ paṭikkamanaṃ vattānuvattakaraṇanti evamādi. Kāyadvāre panassa vīsati cetanā avipākadhammataṃ <a name="M2.0349"></a> āpajjanti. Tena vuttaṃ – ‘‘so kāyo na hoti, yaṃ paccayāssa taṃ uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkha’’nti. Kāyadvārappavattā hi cetanā idha kāyoti adhippetā. Sesadvayepi eseva nayo. <span class="bld">Khetta</span>ntiādīnipi <a name="P3.0147"></a> kusalākusalakammasseva nāmāni. Tañhi vipākassa viruhanaṭṭhānaṭṭhena khettaṃ, patiṭṭhānaṭṭhena vatthu, kāraṇaṭṭhena āyatanaṃ, adhikaraṇaṭṭhena adhikaraṇanti vuccati.</p>
- <p class="bodytext">Iti satthā ettakena ṭhānena tīhi dvārehi āyūhitakammaṃ dassetvā idāni tassa kammassa <a name="V2.0347"></a> vipaccanaṭṭhānaṃ dassetuṃ <span class="bld">cattārome bhikkhave</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">attabhāvappaṭilābhā</span>ti paṭiladdhaattabhāvā. <span class="bld">Attasañcetanā kamatī</span>ti attanā pakappitacetanā vahati pavattati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Attasañcetanāhetu tesaṃ sattānaṃ tamhā kāyā cuti hotī</span>tiādīsu khiḍḍāpadosikā devā <span class="bld">attasañcetanāhetu</span> cavanti. Tesañhi nandanavanacittalatāvanaphārusakavanādīsu dibbaratisamappitānaṃ kīḷantānaṃ pānabhojane sati sammussati, te āhārupacchedena ātape khittamālā viya milāyanti. Manopadosikā devā <span class="bld">parasañcetanāhetu</span> cavanti, ete cātumahārājikā devā. Tesu kira eko devaputto ‘‘nakkhattaṃ kīḷissāmī’’ti saparivāro rathena vīthiṃ paṭipajjati. Athañño nikkhamanto taṃ purato gacchantaṃ disvā ‘‘kiṃ, bho, ayaṃ kapaṇo adiṭṭhapubbaṃ viya etaṃ disvā pītiyā uddhumāto viya gajjamāno viya ca gacchatī’’ti kujjhati. Purato gacchantopi nivattitvā taṃ kuddhaṃ disvā kuddhā nāma suvijānā hontīti kuddhabhāvamassa ñatvā ‘‘tvaṃ kuddho <a name="P3.0148"></a> mayhaṃ kiṃ karissasi, ayaṃ sampatti mayā dānasīlādīnaṃ vasena laddhā, na tuyhaṃ vasenā’’ti paṭikujjhati. Ekasmiñhi kuddhe itaro akuddho rakkhati, ubhosu pana kuddhesu ekassa kodho itarassa paccayo hoti, tassapi kodho itarassa paccayo hotīti ubho kandantānaṃyeva orodhānaṃ cavanti. Manussā <span class="bld">attasañcetanā ca parasañcetanā ca hetu</span> cavanti, attasañcetanāya ca parasañcetanāya ca hetubhūtāya cavantīti attho. Manussā hi kujjhitvā attanāva attānaṃ hatthehipi daṇḍehipi paharanti, rajjubandhanādīhipi bandhanti, asināpi sīsaṃ chindanti, visampi khādanti, papātepi patanti, udakampi pavisanti, aggimpi pavisanti, parepi daṇḍena vā satthane vā paharitvā mārenti. Evaṃ tesu attasañcetanāpi parasañcetanāpi kamati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Katame</span> <a name="M2.0350"></a> <span class="bld">tena devā daṭṭhabbā</span>ti katame nāma te devā daṭṭhabbāti attho. Tena vā attabhāvena katame devā daṭṭhabbātipi attho. Kasmā pana thero imaṃ pañhaṃ pucchati, kiṃ attanā kathetuṃ nappahotīti? Pahoti, idaṃ pana padaṃ attano sabhāvena buddhavisayaṃ pañhanti thero na kathesi. <span class="bld">Tena daṭṭhabbā</span>ti tena attabhāvena daṭṭhabbā. Ayaṃ pana pañho heṭṭhā kāmāvacarepi rūpāvacarepi labbhati, bhavaggena pana paricchinditvā kathito nippadesena kathito hotīti bhagavatā evaṃ kathito.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āgantāro</span> <a name="V2.0348"></a> <span class="bld">itthatta</span>nti itthabhāvaṃ kāmāvacarapañcakkhandhabhāvameva <a name="P3.0149"></a> āgantāro, neva tatrūpapattikā na uparūpapattikā honti. <span class="bld">Anāgantāro itthatta</span>nti imaṃ khandhapañcakaṃ anāgantāro, heṭṭhūpapattikā na honti, tatrūpapattikā vā uparūpapattikā vā tattheva vā parinibbāyino hontīti attho. Ettha ca heṭṭhimabhave nibbattānaṃ vasena uparūpapattikā veditabbā. Bhavagge panetaṃ natthi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
- <p class="subhead">2. Vibhattisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para172"></a><a name="para172_an4"></a><span class="paranum">172</span>. Dutiye <span class="bld">atthapaṭisambhidā</span>ti pañcasu atthesu pabhedagataṃ ñāṇaṃ. <span class="bld">Odhiso</span>ti kāraṇaso. <span class="bld">Byañjanaso</span>ti akkharaso. <span class="bld">Anekapariyāyenā</span>ti anekehi kāraṇehi. <span class="bld">Ācikkhāmī</span>ti kathemi. <span class="bld">Desemī</span>ti pākaṭaṃ katvā kathemi. <span class="bld">Paññāpemī</span>ti jānāpemi. <span class="bld">Paṭṭhapemī</span>ti paṭṭhapetvā pavattetvā kathemi. <span class="bld">Vivarāmī</span>ti vivaṭaṃ katvā kathemi. <span class="bld">Vibhajāmī</span>ti vibhajitvā kathemi. <span class="bld">Uttānīkaromī</span>ti gambhīraṃ uttānakaṃ katvā kathemi. <span class="bld">So maṃ pañhenā</span>ti so maṃ pañhena upagacchatu. <span class="bld">Ahaṃ veyyākaraṇenā</span>ti ahamassa pañhakathanena cittaṃ ārādhessāmi. <span class="bld">Yo no dhammānaṃ sukusalo</span>ti yo amhākaṃ adhigatadhammānaṃ <a name="P3.0150"></a> sukusalo satthā, so esa sammukhībhūto. Yadi mayā atthapaṭisambhidā na sacchikatā, ‘‘sacchikarohi tāva sāriputtā’’ti vatvā maṃ paṭibāhissatīti satthu purato nisinnakova sīhanādaṃ nadati. Iminā upāyena sabbattha attho veditabbo. Imāsu ca pana paṭisambhidāsu tisso paṭisambhidā lokiyā, atthapaṭisambhidā lokiyalokuttarāti.</p>
- <p class="subhead">3. Mahākoṭṭhikasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para173"></a><a name="para173_an4"></a><span class="paranum">173</span>. Tatiye <a name="M2.0351"></a> <span class="bld">phassāyatanāna</span>nti phassākarānaṃ, phassassa uppattiṭṭhānānanti attho. <span class="bld">Atthaññaṃ kiñcī</span>ti etesu asesato niruddhesu tato paraṃ koci appamattakopi kileso atthīti pucchati. <span class="bld">Natthaññaṃ kiñcī</span>ti idhāpi ‘‘appamattakopi kileso natthī’’ti pucchati. Sesadvayepi eseva nayo. Ime pana cattāropi pañhe sassatucchedaekaccasassataamarāvikkhepavasena pucchati. Tenassa thero pucchitapucchitaṃ paṭibāhanto <span class="bld">mā heva</span>nti āha. Ettha <span class="bld">hi</span>iti nipātamattaṃ, evaṃ mā bhaṇīti attho. Attūpaladdhivaseneva ‘‘atthaññaṃ kiñci añño <a name="V2.0349"></a> koci attā nāma atthī’’ti sassatādiākārena pucchati. Kiṃ panesa attūpaladdhikoti? Na attūpaladdhiko. Evaṃladdhiko pana tattheko bhikkhu nisinno, so pucchituṃ na sakkoti. Tassa laddhiṃ vissajjāpanatthaṃ evaṃ pucchati. Yepi ca anāgate evaṃladdhikā bhavissanti, tesaṃ ‘‘buddhakālepeso pañho mahāsāvakehi vissajjito’’ti vacanokāsupacchedanatthaṃ pucchatiyeva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Appapañcaṃ</span> <a name="P3.0151"></a> <span class="bld">papañcetī</span>ti na papañcetabbaṭṭhāne papañcaṃ karoti, anācaritabbaṃ maggaṃ carati. <span class="bld">Tāvatā papañcassa gatī</span>ti yattakā channaṃ phassāyatanānaṃ gati, tattakāva taṇhādiṭṭhimānappabhedassa papañcassa gati. <span class="bld">Channaṃ, āvuso, phassāyatanānaṃ asesavirāganirodhā papañcanirodho papañcavūpasamo</span>ti etesu chasu āyatanesu sabbaso niruddhesu papañcāpi niruddhāva honti, vūpasantāva hontīti attho. Āruppe pana puthujjanadevatānaṃ kiñcāpi pañca phassāyatanāni niruddhāni, chaṭṭhassa pana aniruddhattā tayopi papañcā appahīnāva. Apica pañcavokārabhavavaseneva pañho kathitoti. Catutthe imināva nayena attho veditabbo.</p>
- <p class="subhead">5. Upavāṇasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para175-176"></a><a name="para175-176_an4"></a><span class="paranum">175-176</span>. Pañcame <span class="bld">vijjāyantakaro hotī</span>ti vijjāya vaṭṭadukkhassa antakaro hoti, sakalaṃ vaṭṭadukkhaṃ paricchinnaṃ parivaṭumaṃ katvā tiṭṭhatīti. Sesapadesupi eseva nayo. <span class="bld">Saupādāno</span>ti sagahaṇova hutvā. <span class="bld">Antakaro abhavissā</span>ti vaṭṭadukkhassa antaṃ katvā ṭhito abhavissa. <span class="bld">Caraṇasampanno</span>ti pannarasadhammabhedena caraṇena samannāgato. <span class="bld">Yathābhūtaṃ jānaṃ</span> <a name="M2.0352"></a> <span class="bld">passaṃ antakaro hotī</span>ti yathāsabhāvaṃ maggapaññāya jānitvā passitvā vaṭṭadukkhassa antaṃ katvā ṭhito nāma hotīti arahattanikūṭena pañhaṃ niṭṭhapesi. Chaṭṭhaṃ heṭṭhā ekakanipātavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.</p>
- <p class="subhead">7. Rāhulasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para177"></a><a name="para177_an4"></a><span class="paranum">177</span>. Sattame <a name="P3.0152"></a> <span class="bld">ajjhattikā</span>ti kesādīsu vīsatiyā koṭṭhāsesu thaddhākāralakkhaṇā pathavīdhātu. <span class="bld">Bāhirā</span>ti bahiddhā anindriyabaddhesu pāsāṇapabbatādīsu thaddhākāralakkhaṇā pathavīdhātu<a name="V2.0350"></a>. Imināva nayena sesāpi dhātuyo veditabbā. <span class="bld">Netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā</span>ti idaṃ tayaṃ taṇhāmānadiṭṭhiggāhapaṭikkhepavasena vuttaṃ. <span class="bld">Sammappaññāya daṭṭhabba</span>nti hetunā kāraṇena maggapaññāya passitabbaṃ. <span class="bld">Disvā</span>ti sahavipassanāya maggapaññāya passitvā. <span class="bld">Acchecchi taṇha</span>nti maggavajjhataṇhaṃ samūlakaṃ chindi. <span class="bld">Vivattayi saṃyojana</span>nti dasavidhampi saṃyojanaṃ vivattayi ubbattetvā pajahi. <span class="bld">Sammā mānābhisamayā</span>ti hetunā kāraṇena navavidhassa mānassa pahānābhisamayā. <span class="bld">Antamakāsi dukkhassā</span>ti vaṭṭadukkhaṃ paricchinnaṃ parivaṭumaṃ akāsi, katvā ṭhitoti attho. Iti satthārā saṃyuttamahānikāye rāhulovāde (saṃ. ni. 3.91 ādayo) vipassanā kathitā, cūḷarāhulovādepi (ma. ni. 3.416 ādayo) vipassanā kathitā, ambalaṭṭhikarāhulovāde (ma. ni. 2.107 ādayo) daharasseva sato musāvādā veramaṇī kathitā, mahārāhulovāde (ma. ni. 2.113 ādayo) vipassanā kathitā. Imasmiṃ aṅguttaramahānikāye ayaṃ catukoṭikasuññatā nāma kathitāti.</p>
- <p class="subhead">8. Jambālīsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para178"></a><a name="para178_an4"></a><span class="paranum">178</span>. Aṭṭhame <a name="P3.0153"></a> <span class="bld">santaṃ cetovimutti</span>nti aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ aññataraṃ samāpattiṃ. <span class="bld">Sakkāyanirodha</span>nti tebhūmakavaṭṭasaṅkhātassa sakkāyassa nirodhaṃ, nibbānanti attho. <span class="bld">Na pakkhandatī</span>ti ārammaṇavasena na pakkhandati. Sesapadesupi eseva nayo. <span class="bld">Na pāṭikaṅkho</span>ti na pāṭikaṅkhitabbo. <span class="bld">Lepagatenā</span>ti lepamakkhitena.</p>
- <p class="bodytext">Imasmiñca <a name="M2.0353"></a> panatthe nadīpāraṃ gantukāmapurisopammaṃ āharitabbaṃ – eko kira puriso caṇḍasotāya vāḷamacchākulāya nadiyā pāraṃ gantukāmo ‘‘orimaṃ tīraṃ sāsaṅkaṃ sappaṭibhayaṃ, pārimaṃ tīraṃ khemaṃ appaṭibhayaṃ, kiṃ nu kho katvā pāraṃ gamissāmī’’ti paṭipāṭiyā ṭhite aṭṭha kakudharukkhe disvā ‘‘sakkā imāya rukkhapaṭipāṭiyā gantu’’nti manasikatvā ‘‘kakudharukkhā nāma maṭṭhasākhā honti, sākhāya hatthā na saṇṭhaheyyu’’nti nigrodhapilakkharukkhādīnaṃ aññatarassa lākhāya hatthapāde makkhetvā dakkhiṇahatthena ekaṃ sākhaṃ gaṇhi. Hattho tattheva lagi. Puna vāmahatthena dakkhiṇapādena vāmapādenāti cattāropi hatthapādā tattheva lagiṃsu. So adhosiro lambamāno uparinadiyaṃ deve vuṭṭhe puṇṇāya nadiyā sote nimuggo kumbhīlādīnaṃ bhakkho ahosi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="V2.0351"></a> nadīsotaṃ viya saṃsārasotaṃ daṭṭhabbaṃ, sotassa pāraṃ gantukāmapuriso viya yogāvacaro, orimatīraṃ viya sakkāyo, pārimatīraṃ viya nibbānaṃ, paṭipāṭiyā ṭhitā aṭṭha kakudharukkhā viya aṭṭha samāpattiyo, lepamakkhitena <a name="P3.0154"></a> hatthena sākhāgahaṇaṃ viya jhānavipassanānaṃ pāripanthike asodhetvā samāpattisamāpajjanaṃ, catūhi hatthapādehi sākhāya baddhassa olambanaṃ viya paṭhamajjhāne nikantiyā laggakālo, uparisote vuṭṭhi viya chasu dvāresu kilesānaṃ uppannakālo, nadiyā puṇṇāya sote nimuggassa kumbhīlādīnaṃ bhakkhabhūtakālo viya saṃsārasote nimuggassa catūsu apāyesu dukkhānubhavanakālo veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Suddhena hatthenā</span>ti sudhotena parisuddhahatthena. Imasmimpi atthe tādisameva opammaṃ kātabbaṃ – tatheva hi pāraṃ gantukāmo puriso ‘‘kakudharukkhā nāma maṭṭhasākhā, kiliṭṭhahatthena gaṇhantassa hattho parigaleyyā’’ti hatthapāde sudhote katvā ekaṃ sākhaṃ gaṇhitvā paṭhamaṃ rukkhaṃ āruḷho. Tato otaritvā dutiyaṃ…pe… tato otaritvā aṭṭhamaṃ, aṭṭhamarukkhato otaritvā pārimatīre khemantabhūmiṃ gato.</p>
- <p class="bodytext">Tattha ‘‘imehi rukkhehi pārimatīraṃ gamissāmī’’ti tassa purisassa cintitakālo viya yogino ‘‘aṭṭha samāpattiyo samāpajjitvā samāpattito <a name="M2.0354"></a> vuṭṭhāya arahattaṃ gamissāmī’’ti cintitakālo, suddhena hatthena sākhāgahaṇaṃ viya jhānavipassanānaṃ pāripanthikadhamme sodhetvā samāpattisamāpajjanaṃ. Tattha paṭhamarukkhārohaṇakālo viya paṭhamajjhānasamāpattikālo, paṭhamarukkhato oruyha dutiyaṃ <a name="P3.0155"></a> āruḷhakālo viya paṭhamajjhāne nikantiyā abaddhassa tato vuṭṭhāya dutiyajjhānasamāpannakālo…pe… sattamarukkhato oruyha aṭṭhamaṃ āruḷhakālo viya ākiñcaññāyatanasamāpattiyaṃ nikantiyā abaddhassa tato vuṭṭhāya nevasaññānāsaññāyatanasamāpannakālo. Aṭṭhamarukkhato oruyha pārimatīraṃ khemantabhūmiṃ gatakālo viya nevasaññānāsaññāyatane nikantiyā abaddhassa samāpattito vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā arahattappattakālo veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avijjāppabhedaṃ manasi karotī</span>ti aṭṭhasu ṭhānesu aññāṇabhūtāya gaṇabahalamahāavijjāya pabhedasaṅkhātaṃ arahattaṃ manasi karoti. <span class="bld">Na pakkhandatī</span>ti ārammaṇavaseneva na pakkhandati. <span class="bld">Jambālī</span>ti gāmato nikkhantassa mahāudakassa patiṭṭhānabhūto mahāāvāṭo. <span class="bld">Anekavassagaṇikā</span>ti <a name="V2.0352"></a> gāmassa vā nagarassa vā uppannakāleyeva uppannattā anekāni vassagaṇāni uppannāya etissāti anekavassagaṇikā. <span class="bld">Āyamukhānī</span>ti catasso pavisanakandarā. <span class="bld">Apāyamukhānī</span>ti apavāhanacchiddāni. <span class="bld">Na āḷippabhedo pāṭikaṅkho</span>ti na pāḷippabhedo pāṭikaṅkhitabbo. Na hi tato udakaṃ uṭṭhāya pāḷiṃ bhinditvā kacavaraṃ gahetvā mahāsamuddaṃ pāpuṇāti.</p>
- <p class="bodytext">Imassa panatthassa vibhāvanatthaṃ uyyānagavesakaopammaṃ āharitabbaṃ. Eko <a name="P3.0156"></a> kira nagaravāsiko kulaputto uyyānaṃ gavesanto nagarato nātidūre naccāsanne mahantaṃ jambāliṃ addasa. So ‘‘imasmiṃ ṭhāne ramaṇīyaṃ uyyānaṃ bhavissatī’’ti sallakkhetvā kuddālaṃ ādāya cattāripi kandarāni pidhāya apavāhanacchiddāni vivaritvā aṭṭhāsi. Devo na sammā vassi, avasesaudakaṃ apavāhanacchiddena parissavitvā gataṃ. Cammakhaṇḍapilotikādīni tattheva pūtikāni jātāni, pāṇakā saṇṭhitā, samantā anupagamanīyā jātā. Upagatānampi nāsāpuṭe pidhāya pakkamitabbaṃ hoti<a name="M2.0355"></a>. So katipāhena āgantvā paṭikkamma ṭhito oloketvā ‘‘na sakkā upagantu’’nti pakkāmi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha nagaravāsī kulaputto viya yogāvacaro daṭṭhabbo, uyyānaṃ gavesantena gāmadvāre jambāliyā diṭṭhakālo viya cātumahābhūtikakāyo, āyamukhānaṃ pihitakālo viya dhammassavanodakassa aladdhakālo, apāyamukhānaṃ vivaṭakālo viya chadvārikasaṃvarassa vissaṭṭhakālo, devassa sammā avuṭṭhakālo viya sappāyakammaṭṭhānassa aladdhakālo, avasesaudakassa apāyamukhehi parissavitvā gatakālo viya abbhantare guṇānaṃ parihīnakālo, udakassa uṭṭhāya pāḷiṃ bhinditvā kacavaraṃ ādāya mahāsamuddaṃ pāpuṇituṃ asamatthakālo viya arahattamaggena avijjāpāḷiṃ bhinditvā kilesarāsiṃ vidhamitvā nibbānaṃ sacchikātuṃ asamatthakālo, cammakhaṇḍapilotikādīnaṃ tattheva pūtibhāvo viya abbhantare rāgādikilesehi paripūritakālo, tassa āgantvā disvā <a name="P3.0157"></a> vippaṭisārino gatakālo viya vaṭṭasamaṅgipuggalassa vaṭṭe abhiratakālo veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āḷippabhedo pāṭikaṅkho</span>ti pāḷippabhedo pāṭikaṅkhitabbo. Tato hi udakaṃ uṭṭhāya pāḷiṃ bhinditvā kacavaraṃ ādāya mahāsamuddaṃ pāpuṇituṃ sakkhissatīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Idhāpi <a name="V2.0353"></a> tadeva opammaṃ āharitabbaṃ. Tattha āyamukhānaṃ vivaṭakālo viya sappāyadhammassavanassa laddhakālo, apāyamukhānaṃ pihitakālo viya chasu dvāresu saṃvarassa paccupaṭṭhitakālo, devassa sammā vuṭṭhakālo viya sappāyakammaṭṭhānassa laddhakālo, udakassa uṭṭhāya pāḷiṃ bhinditvā kacavaraṃ ādāya mahāsamuddaṃ pattakālo viya arahattamaggena avijjaṃ bhinditvā akusalarāsiṃ vidhamitvā arahattaṃ sacchikatakālo, āyamukhehi paviṭṭhena udakena sarassa paripuṇṇakālo viya abbhantare lokuttaradhammehi paripuṇṇakālo, samantato vatiṃ katvā rukkhe ropetvā uyyānamajjhe pāsādaṃ māpetvā nāṭakāni paccupaṭṭhapetvā subhojanaṃ bhuñjantassa nisinnakālo viya dhammapāsādaṃ āruyha <a name="M2.0356"></a> nibbānārammaṇaṃ phalasamāpattiṃ appetvā nisinnakālo veditabbo. Sesamettha uttānatthameva. Desanā pana lokiyalokuttaramissikā kathitāti.</p>
- <p class="subhead">9. Nibbānasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para179"></a><a name="para179_an4"></a><span class="paranum">179</span>. Navame <span class="bld">hānabhāgiyā saññā</span>tiādīsu ‘‘paṭhamassa jhānassa lābhiṃ kāmasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti, hānabhāginī paññā’’ti (vibha. 799) abhidhamme vuttanayeneva attho veditabbo. <span class="bld">Yathābhūtaṃ</span> <a name="P3.0158"></a> <span class="bld">nappajānantī</span>ti yathāsabhāvato maggañāṇena na jānanti.</p>
- <p class="subhead">10. Mahāpadesasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para180"></a><a name="para180_an4"></a><span class="paranum">180</span>. Dasame <span class="bld">bhoganagare viharatī</span>ti parinibbānasamaye cārikaṃ caranto taṃ nagaraṃ patvā tattha viharati. <span class="bld">Ānandacetiye</span>ti ānandayakkhassa bhavanaṭṭhāne patiṭṭhitavihāre. <span class="bld">Mahāpadese</span>ti mahāokāse mahāapadese vā, buddhādayo mahante mahante apadisitvā vuttāni mahākāraṇānīti attho. <span class="bld">Neva abhinanditabba</span>nti haṭṭhatuṭṭhehi sādhukāraṃ datvā pubbeva na sotabbaṃ. Evaṃ kate hi pacchā ‘‘idaṃ na sametī’’ti vuccamānopi ‘‘kiṃ pubbeva ayaṃ dhammo, idāni na dhammo’’ti vatvā laddhiṃ na vissajjeti. <span class="bld">Nappaṭikkositabba</span>nti ‘‘kiṃ esa bālo vadatī’’ti evaṃ pubbeva na vattabbaṃ. Evaṃ vutte hi vattuṃ yuttampi na vakkhati. Tenāha – <span class="bld">anabhinanditvā appaṭikkositvā</span>ti. <span class="bld">Padabyañjanānī</span>ti padasaṅkhātāni byañjanāni. <span class="bld">Sādhukaṃ uggahetvā</span>ti ‘‘imasmiṃ ṭhāne pāḷi vuttā, imasmiṃ ṭhāne attho vutto, imasmiṃ ṭhāne anusandhi kathitā<a name="V2.0354"></a>, imasmiṃ ṭhāne pubbāparaṃ kathita’’nti suṭṭhu gahetvā. <span class="bld">Sutte otāretabbānī</span>ti sutte otaritabbāni. <span class="bld">Vinaye sandassetabbānī</span>ti vinaye saṃsandetabbāni.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">sutta</span>nti vinayo vutto. Yathāha – ‘‘kattha paṭikkhittaṃ, sāvatthiyaṃ suttavibhaṅge’’ti (cūḷava. 457) <span class="bld">vinayo</span>ti khandhako. Yathāha – ‘‘vinayātisāre’’ti. Evaṃ vinayapiṭakampi na pariyādiyati. Ubhatovibhaṅgā pana <a name="P3.0159"></a> suttaṃ, khandhakaparivārā <a name="M2.0357"></a> vinayoti evaṃ vinayapiṭakaṃ pariyādiyati. Atha vā suttantapiṭakaṃ suttaṃ, vinayapiṭakaṃ vinayoti evaṃ dveyeva piṭakāni pariyādiyanti. Suttantābhidhammapiṭakāni vā suttaṃ, vinayapiṭakaṃ vinayoti evampi tīṇi piṭakāni na tāva pariyādiyanti. Asuttanāmakañhi buddhavacanaṃ nāma atthi. Seyyathidaṃ – jātakaṃ paṭisambhidā niddeso suttanipāto dhammapadaṃ udānaṃ itivuttakaṃ vimānavatthu petavatthu theragāthā therīgāthā apadānanti.</p>
- <p class="bodytext">Sudinnatthero pana ‘‘asuttanāmakaṃ buddhavacanaṃ natthī’’ti taṃ sabbaṃ paṭikkhipitvā ‘‘tīṇi piṭakāni suttaṃ, vinayo pana kāraṇa’’nti āha. Tato taṃ kāraṇaṃ dassento idaṃ suttamāhari –</p>
- <p class="indent">‘‘Ye kho tvaṃ, gotami, dhamme jāneyyāsi, ime dhammā sarāgāya saṃvattanti no virāgāya, saṃyogāya saṃvattanti no visaṃyogāya, saupādānāya saṃvattanti no anupādānāya, mahicchatāya saṃvattanti no appicchatāya, asantuṭṭhiyā saṃvattanti no santuṭṭhiyā, kosajjāya saṃvattanti no vīriyārambhāya, saṅgaṇikāya saṃvattanti no pavivekāya, ācayāya saṃvattanti no apacayāya. Ekaṃsena, gotami, jāneyyāsi ‘neso dhammo neso vinayo netaṃ satthu sāsana’nti.</p>
- <p class="indent">‘‘Ye ca kho tvaṃ, gotami, dhamme jāneyyāsi, ime dhammā virāgāya saṃvattanti no sarāgāya, visaṃyogāya saṃvattanti no saṃyogāya. Anupādānāya saṃvattanti no saupādānāya, appicchatāya saṃvattanti no mahicchatāya, santuṭṭhiyā saṃvattanti no asantuṭṭhiyā, vīriyārambhāya saṃvattanti no kosajjāya, pavivekāya saṃvattanti no saṅgaṇikāya, apacayāya saṃvattanti no ācayāya. Ekaṃsena, gotami<a name="P3.0160"></a>, jāneyyāsi ‘eso <a name="V2.0355"></a> dhammo eso vinayo etaṃ satthu sāsana’’’nti (cūḷava. 406; a. ni. 8.53).</p>
- <p class="bodytext">Tasmā <span class="bld">sutte</span>ti tepiṭakabuddhavacane otāretabbāni. <span class="bld">Vinaye</span>ti etasmiṃ rāgādivinayakāraṇe saṃsandetabbānīti ayamettha attho. <span class="bld">Na ceva sutte otarantī</span>ti suttapaṭipāṭiyā katthaci anāgantvā challiṃ uṭṭhapetvā <a name="M2.0358"></a> guḷhavessantara-guḷhaummagga-guḷhavinayavedallapiṭakānaṃ aññatarato āgatāni paññāyantīti attho. Evaṃ āgatāni hi rāgādivinaye ca apaññāyamānāni chaḍḍetabbāni honti. Tena vuttaṃ – ‘‘iti hidaṃ, bhikkhave, chaḍḍeyyāthā’’ti. Etenupāyena sabbattha attho veditabbo. <span class="bld">Idaṃ, bhikkhave, catutthaṃ mahāpadesaṃ dhāreyyāthā</span>ti imaṃ, bhikkhave, catutthaṃ dhammassa patiṭṭhānokāsaṃ dhāreyyāthāti.</p>
- <p class="centered">Sañcetaniyavaggo tatiyo.</p>
- <a name="an4_4_4"></a>
- <p class="chapter">(19) 4. Brāhmaṇavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Yodhājīvasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para181"></a><a name="para181_an4"></a><span class="paranum">181</span>. Catutthassa <a name="V2.0356"></a> paṭhame <span class="bld">ṭhānakusalo</span>ti yena ṭhānena ṭhito avirādhetvā vijjhituṃ sakkoti, tasmiṃ ṭhāne kusalo. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ.</p>
- <p class="subhead">2. Pāṭibhogasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para182"></a><a name="para182_an4"></a><span class="paranum">182</span>. Dutiye <span class="bld">natthi koci pāṭibhogo</span>ti ahaṃ te pāṭibhogoti evaṃ pāṭibhogo bhavituṃ samattho nāma natthi. <span class="bld">Jarādhamma</span>nti jarāsabhāvaṃ. Esa nayo sabbattha.</p>
- <p class="subhead">3. Sutasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para183"></a><a name="para183_an4"></a><span class="paranum">183</span>. Tatiye <a name="P3.0161"></a> <span class="bld">natthi tato doso</span>ti tasmiṃ doso nāma natthīti attho.</p>
- <p class="subhead">4. Abhayasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para184"></a><a name="para184_an4"></a><span class="paranum">184</span>. Catutthe kicchājīvitakāraṇaṭṭhena rogova <span class="bld">rogātaṅko</span> nāma. <span class="bld">Phuṭṭhassā</span>ti tena rogātaṅkena samannāgatassa. <span class="bld">Urattāḷiṃ kandatī</span>ti uraṃ tāḷetvā rodati. <span class="bld">Akatakalyāṇo</span>tiādīsu kalyāṇaṃ vuccati puññakammaṃ<a name="M2.0359"></a>, taṃ akataṃ etenāti akatakalyāṇo. Sesapadesupi eseva nayo. Puññakammameva hi kosallasambhūtattā <span class="bld">kusalaṃ,</span> bhītassa parittāyakattā <span class="bld">bhīruttāṇa</span>nti vuccati. <span class="bld">Katapāpo</span>tiādīsu pāpaṃ vuccati lāmakaṃ akusalakammaṃ. <span class="bld">Ludda</span>nti kakkhaḷakammaṃ. <span class="bld">Kibbisa</span>nti samalaṃ aparisuddhakammaṃ. <span class="bld">Kaṅkhī hotī</span>ti buddhadhammasaṅghaguṇesu ceva sikkhāya ca pubbante ca aparante ca pubbantāparante ca paṭiccasamuppāde cāti aṭṭhasu ṭhānesu kaṅkhāya samannāgato <a name="V2.0357"></a> hoti. <span class="bld">Vicikicchī</span>ti vicikicchāya samannāgato sāsanasaddhamme na niṭṭhaṃ gato, uggahaparipucchāvasena niṭṭhaṃ gantuṃ na sakkoti. Iminā nayena sabbattha attho veditabbo.</p>
- <p class="subhead">5. Brāhmaṇasaccasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para185"></a><a name="para185_an4"></a><span class="paranum">185</span>. Pañcame <span class="bld">brāhmaṇasaccānī</span>ti brāhmaṇānaṃ saccāni tathāni. <span class="bld">So tena na samaṇoti maññatī</span>ti so khīṇāsavo tena saccena ‘‘ahaṃ samaṇo’’ti taṇhāmānadiṭṭhīhi na maññati. Sesapadesupi eseva nayo. <span class="bld">Yadeva tattha saccaṃ, tadabhiññāyā</span>ti yaṃ tattha ‘‘sabbe pāṇā <a name="P3.0162"></a> avajjhā’’ti paṭipattiyā saccaṃ tathaṃ aviparītaṃ. Iminā vacīsaccaṃ abbhantaraṃ katvā paramatthasaccaṃ nibbānaṃ dasseti. <span class="bld">Tadabhiññāyā</span>ti taṃ ubhayampi abhivisiṭṭhāya paññāya jānitvā. <span class="bld">Anuddayāya anukampāya paṭipanno hotī</span>ti anuddayatthāya ca anukampatthāya ca yā paṭipadā, taṃ paṭipanno hoti, pūretvā ṭhitoti attho. Sesapaṭipadāsupi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbe kāmā</span>ti sabbe vatthukāmakilesakāmā. <span class="bld">Iti vadaṃ brāhmaṇo saccamāhā</span>ti evampi vadanto khīṇāsavabrāhmaṇo saccameva āha. <span class="bld">Sabbe bhavā</span>ti kāmabhavādayo tayopi. <span class="bld">Nāhaṃ kvacanī</span>ti ettha pana catukkoṭikasuññatā kathitā. Ayañhi ‘‘nāhaṃ kvacanī’’ti kvaci attānaṃ na passati, <span class="bld">kassaci kiñcanatasmi</span>nti attano attānaṃ kassaci parassa kiñcanabhāve upanetabbaṃ na passati, bhātiṭṭhāne bhātaraṃ, sahāyaṭṭhāne sahāyaṃ, parikkhāraṭṭhāne vā parikkhāraṃ maññitvā upanetabbaṃ na passatīti attho. <span class="bld">Na ca mama kvacanī</span>ti ettha mamasaddaṃ tāva ṭhapetvā ‘‘na ca kvacani parassa ca attānaṃ kvaci na passatī’’ti ayamattho. Idāni ‘‘mamasaddaṃ āharitvā <a name="M2.0360"></a> mama kismiñci kiñcanaṃ natthī’’ti so parassa attā mama kismiñci kiñcanabhāve atthīti na passati, attano bhātiṭṭhāne bhātaraṃ, sahāyaṭṭhāne <a name="P3.0163"></a> sahāyaṃ, parikkhāraṭṭhāne vā parikkhāranti kismiñci ṭhāne parassa attānaṃ iminā kiñcanabhāvena upanetabbaṃ na passatīti attho. Evamayaṃ yasmā neva katthaci attānaṃ passati, na taṃ parassa kiñcanabhāve upanetabbaṃ passati, na parassa attānaṃ passati, na parassa attānaṃ attano kiñcanabhāve upanetabbaṃ passatīti. <span class="bld">Iti vadaṃ brāhmaṇo</span>ti evaṃ catukkoṭikaṃ suññataṃ vadantopi khīṇāsavabrāhmaṇo tassā paṭipadāya sammā paṭividdhattā saccameva āha, na musāti sabbesupi vāresu maññanānaṃ pahīnattāyeva na maññatīti ca attho veditabbo. <span class="bld">Ākiñcaññaṃyeva</span> <a name="V2.0358"></a> <span class="bld">paṭipada</span>nti kiñcanabhāvavirahitaṃ nippalibodhaṃ niggahaṇameva paṭipadaṃ paṭipanno hoti pūretvā ṭhito.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Imāni kho paribbājakā cattāri brāhmaṇasaccāni mayā sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditānī</span>ti yāni tumhe bhovādibrāhmaṇānaṃ saccāni vadetha, tehi aññāni mayā imāni bāhitapāpabrāhmaṇassa cattāri saccāni catūhi maggehi soḷasavidhena kiccena jānitvā paccakkhaṃ katvā paveditāni desitāni jotitānīti attho. Iti imasmiṃ sutte catūsupi ṭhānesu khīṇāsavassa vacīsaccameva kathitanti.</p>
- <p class="subhead">6. Ummaggasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para186"></a><a name="para186_an4"></a><span class="paranum">186</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">parikassatī</span>ti ākaḍḍhiyati. <span class="bld">Ummaggo</span>ti ummujjanaṃ, paññāgamananti attho. Paññā eva vā ummujjanaṭṭhena ummaggoti vuccati. Sāva paṭibhānaṭṭhena <span class="bld">paṭibhānaṃ. Cittassa</span> <a name="P3.0164"></a> <span class="bld">uppannassa vasaṃ gacchatī</span>ti ye cittassa vasaṃ gacchanti, tesaṃyevettha gahaṇaṃ veditabbaṃ.<span class="bld"> Atthamaññāya dhammamaññāyā</span>ti atthañca pāḷiñca jānitvā. <span class="bld">Dhammānudhammappaṭipanno hotī</span>ti lokuttaradhammassa anucchavikadhammaṃ saha sīlena pubbabhāgappaṭipadaṃ paṭipanno hoti. <span class="bld">Nibbedhikapañño</span>ti nibbijjhanakapañño. <span class="bld">Idaṃ dukkha</span>nti ṭhapetvā taṇhaṃ sesaṃ tebhūmakakkhandhapañcakaṃ dukkhanti sutaṃ hoti. <span class="bld">Paññāyā</span>ti maggapaññāya. <span class="bld">Ayaṃ dukkhasamudayo</span>ti vaṭṭamūlakataṇhā tassa dukkhassa samudayoti sutaṃ <a name="M2.0361"></a> hoti. Iminā upāyena sesadvayepi attho veditabbo. Catutthapañhavissajjanena arahattaphalaṃ kathitanti veditabbaṃ.</p>
- <p class="subhead">7. Vassakārasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para187"></a><a name="para187_an4"></a><span class="paranum">187</span>. Sattame <span class="bld">todeyyassā</span>ti tudigāmavāsikassa. <span class="bld">Parisatī</span>ti sannipatitāya parisāya. <span class="bld">Parūpārambhaṃ vattentī</span>ti paragarahaṃ pavattenti kathenti. <span class="bld">Bālo ayaṃ rājā</span>tiādi yaṃ te upārambhaṃ vattenti, tassa dassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Samaṇe rāmaputte</span>ti udake rāmaputte. <span class="bld">Abhippasanno</span>ti atikkamma pasanno. <span class="bld">Paramanipaccakāra</span>nti uttamanipātakiriyaṃ nīcavuttiṃ. <span class="bld">Parihārakā</span>ti paricārakā. <span class="bld">Yamako</span>tiādīni <a name="P3.0165"></a> tesaṃ nāmāni. Tesu hi eko yamako nāma, eko moggallo nāma, eko uggo <a name="V2.0359"></a> nāma, eko nāvindakī nāma, eko gandhabbo nāma, eko aggivesso nāma. <span class="bld">Tyāssuda</span>nti ettha <span class="bld">assuda</span>nti nipātamattaṃ, te attano parisati nisinneti attho. <span class="bld">Iminā nayena netī</span>ti iminā kāraṇena anuneti jānāpeti. <span class="bld">Karaṇīyādhikaraṇīyesū</span>ti paṇḍitehi kattabbakiccesu ca atirekakattabbakiccesu ca. <span class="bld">Vacanīyādhivacanīyesū</span>ti vattabbesu ca atirekavattabbesu ca. <span class="bld">Alamatthadasatarehī</span>ti ettha atthe passituṃ samatthā alamatthadasā, te atisitvā ṭhitā alamatthadasatarā, tehi alamatthadasatarehi. <span class="bld">Alamatthadasataro</span>ti alamatthadasatāya uttaritaro, chekehi chekataro paṇḍitehi paṇḍitataroti pucchanto evamāha. Athassa te paṭipucchantā <span class="bld">evaṃ bho</span>tiādimāhaṃsu. Iti brāhmaṇo attano sappurisatāya taṃ eḷeyyarājānampi tassa parivārikepi udakampi rāmaputtaṃ pasaṃsi. Andho viya hi asappuriso, cakkhumā viya sappuriso. Yathā andho neva anandhaṃ na andhaṃ passati, evaṃ asappuriso neva sappurisaṃ na asappurisaṃ jānāti. Yathā cakkhumā andhampi anandhampi passati, evaṃ sappuriso sappurisampi asappurisampi jānāti. Todeyyopi sappurisatāya <a name="P3.0166"></a> asappurise aññāsīti imamatthavasaṃ paṭicca tuṭṭhamānaso brāhmaṇo <span class="bld">acchariyaṃ bho, gotamā</span>tiādīni vatvā tathāgatassa bhāsitaṃ anumoditvā pakkāmi.</p>
- <p class="subhead">8. Upakasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para188"></a><a name="para188_an4"></a><span class="paranum">188</span>. Aṭṭhame <a name="M2.0362"></a> <span class="bld">upako</span>ti tassa nāmaṃ. <span class="bld">Maṇḍikāputto</span>ti maṇḍikāya putto. <span class="bld">Upasaṅkamī</span>ti so kira devadattassa upaṭṭhāko, ‘‘kiṃ nu kho satthā mayi attano santikaṃ upagate vaṇṇaṃ kathessati, udāhu avaṇṇa’’nti pariggaṇhanatthaṃ upasaṅkami. ‘‘Nerayiko devadatto kappaṭṭho atekiccho’’ti (cūḷava. 348) vacanaṃ sutvā satthāraṃ ghaṭṭetukāmo upasaṅkamītipi vadanti. <span class="bld">Parūpārambhaṃ vattetī</span>ti paragarahaṃ katheti. <span class="bld">Sabbo so na upapādetī</span>ti sabbopi so kusaladhammaṃ na uppādeti, attano vā vacanaṃ upapādetuṃ anucchavikaṃ kātuṃ na sakkoti. <span class="bld">Anupapādento gārayho hotī</span>ti kusalaṃ dhammaṃ uppādetuṃ asakkonto attano ca vacanaṃ upapannaṃ anucchavikaṃ kātuṃ asakkonto gārayho hoti. <span class="bld">Upavajjo</span>ti upavaditabbo ca hoti, vajjena vā upeto hoti, sadoso hotīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Atha bhagavā tassa vādaṃ gahetvā tasseva gīvāya paṭimuñcanto <span class="bld">parūpārambha</span>ntiādimāha. <span class="bld">Ummujjamānakaṃyevā</span>ti <a name="V2.0360"></a> udakato sīsaṃ ukkhipantaṃyeva. <span class="bld">Tattha aparimāṇā padā</span>tiādīsu tasmiṃ akusalanti paññāpane padānipi akkharānipi dhammadesanāpi aparimāṇāyeva. <span class="bld">Itipidaṃ</span> <a name="P3.0167"></a> <span class="bld">akusala</span>nti idampi akusalaṃ idampi akusalaṃ imināpi kāraṇena imināpi kāraṇena akusalanti evaṃ akusalapaññattiyaṃ āgatānipi aparimāṇāni. Athāpi aññenākārena tathāgato taṃ dhammaṃ deseyya, evampissa desanā aparimāṇā bhaveyya. Yathāha – ‘‘apariyādinnāvassa tathāgatassa dhammadesanā, apariyādinnaṃ dhammapadabyañjana’’nti (ma. ni. 1.161). Iminā upāyena sabbavāresu attho veditabbo. <span class="bld">Yāva dhaṃsī vatāya</span>nti yāva guṇadhaṃsī vata ayaṃ. <span class="bld">Loṇakāradārako</span>ti loṇakāragāmadārako. <span class="bld">Yatra hi nāmā</span>ti yo hi nāma. <span class="bld">Āsādetabbaṃ maññissatī</span>ti ghaṭṭetabbaṃ maññissati. <span class="bld">Apehī</span>ti apagaccha, mā me purato aṭṭhāsi. Evañca pana vatvā gīvāya gaṇhāpetvā nikkaḍḍhāpesiyevāti.</p>
- <p class="subhead">9. Sacchikaraṇīyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para189"></a><a name="para189_an4"></a><span class="paranum">189</span>. Navame <a name="M2.0363"></a> <span class="bld">kāyenā</span>ti nāmakāyena. <span class="bld">Sacchikaraṇīyā</span>ti paccakkhaṃ kātabbā. <span class="bld">Satiyā</span>ti pubbenivāsānussatiyā. <span class="bld">Cakkhunā</span>ti dibbacakkhunā. <span class="bld">Paññāyā</span>ti jhānapaññāya vipassanāpaññā sacchikātabbā, vipassanāpaññāya maggapaññā, maggapaññāya phalapaññā, phalapaññāya paccavekkhaṇapaññā sacchikātabbā, pattabbāti attho. Āsavānaṃ khayasaṅkhātaṃ pana arahattaṃ <a name="P3.0168"></a> paccavekkhaṇavasena paccavekkhaṇapaññāya sacchikaraṇīyaṃ nāmāti.</p>
- <p class="subhead">10. Uposathasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para190"></a><a name="para190_an4"></a><span class="paranum">190</span>. Dasame <span class="bld">tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūta</span>nti yato yato anuviloketi, tato tato tuṇhībhūtameva. <span class="bld">Bhikkhū āmantesī</span>ti paṭipattisampanne bhikkhū pasannehi cakkhūhi anuviloketvā uppannadhammapāmojjo thometukāmatāya āmantesi. <span class="bld">Apalāpā</span>ti palāparahitā. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Suddhā</span>ti nimmalā. <span class="bld">Sāre patiṭṭhitā</span>ti sīlādisāre patiṭṭhitā. <span class="bld">Ala</span>nti yuttaṃ. <span class="bld">Yojanagaṇanānī</span>ti ekaṃ yojanaṃ yojanameva, dasapi yojanāni yojanāneva. Tato uddhaṃ ‘‘yojanagaṇanānī’’ti vuccati. Idha pana yojanasatampi yojanasahassampi adhippetaṃ. <span class="bld">Puṭosenāpī</span>ti puṭosaṃ vuccati pātheyyaṃ, pātheyyaṃ gahetvāpi upasaṅkamituṃ yuttamevāti attho. Puṭaṃsenātipi <a name="V2.0361"></a> pāṭho. Tassattho – puṭo aṃse assāti puṭaṃso, tena puṭaṃsena, aṃsena pātheyyapuṭaṃ vahantenāpīti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni evarūpehi evarūpehi ca guṇehi samannāgatā ettha bhikkhū atthīti dassetuṃ <span class="bld">santi bhikkhave</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">devappattā</span>ti upapattidevanibbattakaṃ dibbavihāraṃ dibbavihārena ca arahattaṃ pattā. <span class="bld">Brahmappattā</span>ti <a name="P3.0169"></a> niddosaṭṭhena brahmabhāvasādhakaṃ brahmavihāraṃ brahmavihārena ca arahattaṃ pattā. <span class="bld">Āneñjappattā</span>ti aniñjanabhāvasādhakaṃ āneñjaṃ āneñjena ca arahattaṃ pattā. <span class="bld">Ariyappattā</span>ti puthujjanabhāvaṃ atikkamma ariyabhāvaṃ pattā. <span class="bld">Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu devappatto hotī</span>tiādīsu evaṃ rūpāvacaracatutthajjhāne ṭhatvā cittaṃ vivaṭṭetvā arahattaṃ patto devappatto nāma hoti<a name="M2.0364"></a>, catūsu brahmavihāresu ṭhatvā cittaṃ vivaṭṭetvā arahattaṃ patto brahmappatto nāma, catūsu arūpajjhānesu ṭhatvā cittaṃ vivaṭṭetvā arahattaṃ patto āneñjappatto nāma. <span class="bld">Idaṃ dukkha</span>ntiādīhi catūhi saccehi cattāro maggā tīṇi ca phalāni kathitāni. Tasmā imaṃ ariyadhammaṃ patto bhikkhu ariyappatto nāma hotīti.</p>
- <p class="centered">Brāhmaṇavaggo catuttho.</p>
- <a name="an4_4_5"></a>
- <p class="chapter">(20) 5. Mahāvaggo</p>
- <p class="subhead">1. Sotānugatasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para191"></a><a name="para191_an4"></a><span class="paranum">191</span>. Pañcamassa <a name="V2.0362"></a> paṭhame <span class="bld">sotānugatāna</span>nti pasādasotaṃ odahitvā ñāṇasotena vavatthapitānaṃ. <span class="bld">Cattāro ānisaṃsā pāṭikaṅkhā</span>ti cattāro guṇānisaṃsā pāṭikaṅkhitabbā. Idaṃ pana bhagavatā atthuppattivasena āraddhaṃ. Kataraatthuppattivasenāti? Bhikkhūnaṃ dhammassavanāya anupasaṅkamanaatthuppattivasena. Pañcasatā kira brāhmaṇapabbajitā ‘‘sammāsambuddho liṅgavacanavibhattipadabyañjanādīhi kathento amhehi ñātameva kathessati, aññātaṃ kiṃ kathessatī’’ti dhammassavanatthaṃ na gacchanti. Satthā taṃ pavattiṃ sutvā te pakkosāpetvā <a name="P3.0170"></a> ‘‘kasmā evaṃ karotha, sakkaccaṃ dhammaṃ suṇātha, sakkaccaṃ dhammaṃ suṇantānañca sajjhāyantānañca ime ettakā ānisaṃsā’’ti dassento imaṃ desanaṃ ārabhi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">dhammaṃ pariyāpuṇātī</span>ti suttaṃ geyyantiādikaṃ navaṅgaṃ satthusāsanabhūtaṃ tantidhammaṃ vaḷañjeti. <span class="bld">Sotānugatā hontī</span>ti sotaṃ anuppattā anupaviṭṭhā honti. <span class="bld">Manasānupekkhitā</span>ti cittena olokitā. <span class="bld">Diṭṭhiyā suppaṭividdhā</span>ti atthato ca kāraṇato ca paññāya suṭṭhu paṭividdhā paccakkhaṃ katā. <span class="bld">Muṭṭhassati kālaṃ kurumāno</span>ti nayidaṃ buddhavacanaṃ anussaraṇasatiyā abhāvena vuttaṃ, puthujjanakālakiriyaṃ pana sandhāya vuttaṃ. Puthujjano hi muṭṭhassati kālaṃ karoti nāma. <span class="bld">Upapajjatī</span>ti suddhasīle patiṭṭhito devaloke nibbattati. <span class="bld">Dhammapadā plavantī</span>ti antarābhave nibbattamuṭṭhassatino, yepi pubbe sajjhāyamūlikā vācāparicitabuddhavacanadhammā, te sabbe pasanne <a name="M2.0365"></a> ādāse chāyā viya plavanti, pākaṭā hutvā paññāyanti. <span class="bld">Dandho, bhikkhave, satuppādo</span>ti buddhavacanānussaraṇasatiyā uppādo dandho garu. Atha so satto khippaṃyeva visesagāmī hoti, nibbānagāmī hotīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Iddhimā cetovasippatto</span>ti iddhisampanno cittassa vasibhāvapatto khīṇāsavo. <span class="bld">Ayaṃ</span> <a name="P3.0171"></a> <span class="bld">vā so dhammavinayo</span>ti ettha vibhāvanattho vā-saddo. <span class="bld">Yatthā</span>ti yasmiṃ dhammavinaye. <span class="bld">Brahmacariyaṃ acari</span>nti <a name="V2.0363"></a> brahmacariyavāsaṃ vasiṃ. Idampi buddhavacanaṃ mayā pubbe vaḷañjitanti buddhavacanānussaraṇavasenetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Devaputto</span>ti pañcālacaṇḍo viya hatthakamahābrahmā viya sanaṅkumārabrahmā viya ca eko dhammakathikadevaputto. <span class="bld">Opapātiko opapātikaṃ sāretī</span>ti paṭhamaṃ uppanno devaputto pacchā uppannaṃ sāreti. <span class="bld">Sahapaṃsukīḷikā</span>ti etena nesaṃ dīgharattaṃ kataparicayabhāvaṃ dasseti. <span class="bld">Samāgaccheyyu</span>nti sālāya vā rukkhamūle vā sammukhībhāvaṃ gaccheyyuṃ. <span class="bld">Evaṃ vadeyyā</span>ti sālāya vā rukkhamūle vā paṭhamataraṃ nisinno pacchā āgataṃ evaṃ vadeyya. Sesamettha pāḷinayeneva veditabbaṃ.</p>
- <p class="subhead">2. Ṭhānasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para192"></a><a name="para192_an4"></a><span class="paranum">192</span>. Dutiye <span class="bld">ṭhānānī</span>ti kāraṇāni. <span class="bld">Ṭhānehī</span>ti kāraṇehi. <span class="bld">Soceyya</span>nti sucibhāvo. <span class="bld">Saṃvasamāno</span>ti ekato vasamāno. <span class="bld">Na santatakārī</span>ti na satatakārī. <span class="bld">Na santatavutti sīlesū</span>ti satataṃ sabbakālaṃ sīlajīvitaṃ na jīvatīti attho. <span class="bld">Saṃvohāramāno</span>ti <a name="P3.0172"></a> kathento. <span class="bld">Ekena eko voharatī</span>ti ekena saddhiṃ eko hutvā katheti. <span class="bld">Vokkamatī</span>ti okkamati. <span class="bld">Purimavohārā pacchimavohāra</span>nti purimakathāya pacchimakathaṃ, purimakathāya ca pacchimakathā, pacchimakathāya ca purimakathā na sametīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ñātibyasanenā</span>tiādīsu ñātīnaṃ byasanaṃ ñātibyasanaṃ, ñātivināsoti attho. Dutiyapadepi eseva nayo. <span class="bld">Rogabyasane</span> pana rogoyeva ārogyavināsanato byasanaṃ rogabyasanaṃ. <span class="bld">Anuparivattantī</span>ti anubandhanti. <span class="bld">Lābho cā</span>tiādīsu ekaṃ attabhāvaṃ lābho anuparivattati, ekaṃ alābhoti evaṃ nayo netabbo. <span class="bld">Sākacchāyamāno</span>ti pañhapucchanavissajjanavasena sākacchaṃ karonto. <span class="bld">Yathā</span>ti yenākārena<a name="M2.0366"></a>. <span class="bld">Ummaggo</span>ti pañhummaggo. <span class="bld">Abhinīhāro</span>ti pañhābhisaṅkharaṇavasena cittassa abhinīhāro. <span class="bld">Samudāhāro</span>ti pañhapucchanaṃ. <span class="bld">Santa</span>nti paccanīkasantatāya santaṃ katvā na kathetīti attho. <span class="bld">Paṇīta</span>nti atappakaṃ. <span class="bld">Atakkāvacara</span>nti <a name="P3.0173"></a> yathā takkena nayaggāhena gahetuṃ sakkā hoti, evaṃ na kathetīti attho. <span class="bld">Nipuṇa</span>nti saṇhaṃ. <span class="bld">Paṇḍitavedanīya</span>nti paṇḍitehi jānitabbakaṃ. Sesaṃ sabbattha vuttānusāreneva veditabbaṃ.</p>
- <p class="subhead">3. Bhaddiyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para193"></a><a name="para193_an4"></a><span class="paranum">193</span>. Tatiye <a name="V2.0364"></a> <span class="bld">upasaṅkamī</span>ti bhuttapātarāso hutvā mālāgandhavilepanaṃ gahetvā bhagavantaṃ vandissāmīti upasaṅkami. <span class="bld">Mā anussavenā</span>tiādīsu anussavavacanena mama kathaṃ mā gaṇhathāti iminā nayena attho veditabbo. <span class="bld">Sārambho</span>ti karaṇuttariyalakkhaṇo sārambho. <span class="bld">Alobhā</span>dayo lobhādipaṭipakkhavasena veditabbā. <span class="bld">Kusaladhammūpasampadāyā</span>ti kusaladhammānaṃ sampādanatthāya, paṭilābhatthāyāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Ime cepi, bhaddiya, mahāsālā</span>ti purato ṭhite sālarukkhe dassento evamāha. Sesamettha heṭṭhā vuttanayattā uttānatthattā ca suviññeyyameva. Satthari pana desanaṃ vinivaṭṭente bhaddiyo sotāpanno jātoti.</p>
- <p class="subhead">4. Sāmugiyāsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para194"></a><a name="para194_an4"></a><span class="paranum">194</span>. Catutthe <span class="bld">sāmugiyā</span>ti sāmuganigamavāsino. <span class="bld">Byagghapajjā</span>ti te ālapanto evamāha. Kolanagarassa hi kolarukkhe hāretvā katattā kolanagaranti ca byagghapathe māpitattā byagghapajjanti ca dve nāmāni. Etesañca pubbapurisā tattha vasiṃsūti byagghapajjavāsitāya byagghapajjavāsino byagghapajjāti vuccanti. Te ālapanto evamāha. <span class="bld">Pārisuddhipadhāniyaṅgānī</span>ti <a name="P3.0174"></a> pārisuddhiatthāya padhāniyaṅgāni padahitabbavīriyassa aṅgāni, koṭṭhāsāti attho. <span class="bld">Sīlapārisuddhipadhāniyaṅga</span>nti sīlaparisodhanavīriyassetaṃ nāmaṃ. Tañhi sīlapārisuddhiparipūraṇatthāya padhāniyaṅganti sīlapārisuddhipadhāniyaṅgaṃ. Sesesupi eseva nayo. <span class="bld">Tattha tattha paññāya anuggahessāmī</span>ti tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne vipassanāpaññāya anuggahessāmi<a name="M2.0367"></a>. <span class="bld">Yo tattha chando</span>tiādīsu yo tasmiṃ anuggaṇhane kattukāmatāchandoti iminā nayena attho veditabbo. Satisampajaññaṃ panettha satiṃ upaṭṭhapetvā ñāṇena paricchinditvā vīriyapaggahanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Rajanīyesu dhammesu cittaṃ virājetī</span>ti rāgapaccayesu iṭṭhārammaṇesu yathā cittaṃ virajjati, evaṃ karoti. <span class="bld">Vimocanīyesu dhammesu cittaṃ vimocetī</span>ti yehi ārammaṇehi cittaṃ vimocetabbaṃ, tesu yathā vimuccati, evaṃ karoti. <span class="bld">Virājetvā</span>ti ettha maggakkhaṇe virājeti nāma, phalakkhaṇe virattaṃ nāma hoti. Dutiyapadepi eseva nayo. <span class="bld">Sammāvimuttiṃ phusatī</span>ti hetunā nayena arahattaphalavimuttiṃ ñāṇaphassena phusatīti.</p>
- <p class="subhead">5. Vappasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para195"></a><a name="para195_an4"></a><span class="paranum">195</span>. Pañcame <a name="V2.0365"></a> <span class="bld">vappo</span>ti dasabalassa cūḷapitā sakyarājā. <span class="bld">Nigaṇṭhasāvako</span>ti vesāliyaṃ sīhasenāpati viya nāḷandāyaṃ upāligahapati viya ca nigaṇṭhassa nāṭaputtassa upaṭṭhāko. <span class="bld">Kāyena saṃvuto</span>ti kāyadvārassa saṃvutattā pihitattā kāyena saṃvuto nāma. Sesadvayepi eseva nayo. <span class="bld">Avijjāvirāgā</span>ti <a name="P3.0175"></a> avijjāya khayavirāgena. <span class="bld">Vijjuppādā</span>ti maggavijjāya uppādena. <span class="bld">Taṃ ṭhāna</span>nti taṃ kāraṇaṃ. <span class="bld">Avipakkavipāka</span>nti aladdhavipākavāraṃ. <span class="bld">Tatonidāna</span>nti taṃhetu tappaccayā. <span class="bld">Dukkhavedaniyā āsavā assaveyyu</span>nti dukkhavedanāya paccayabhūtā kilesā assaveyyuṃ, tassa purisassa uppajjeyyunti attho. <span class="bld">Abhisamparāya</span>nti dutiye attabhāve. <span class="bld">Kāyasamārambhapaccayā</span>ti kāyakammapaccayena. <span class="bld">Āsavā</span>ti kilesā. <span class="bld">Vighātapariḷāhā</span>ti ettha <span class="bld">vighāto</span>ti dukkhaṃ. <span class="bld">Pariḷāho</span>ti kāyikacetasiko pariḷāho. <span class="bld">Phussa phussa byantīkarotī</span>ti ñāṇavajjhaṃ kammaṃ ñāṇaphassena phusitvā phusitvā khayaṃ gameti, vipākavajjhaṃ kammaṃ vipākaphassena phusitvā phusitvā khayaṃ gameti. <span class="bld">Nijjarā</span>ti kilesajīraṇakapaṭipadā. Sesavāresupi eseva nayo. Idha ṭhatvā ayaṃ bhikkhu khīṇāsavo kātabbo, cattāri mahābhūtāni nīharitvā catusaccavavatthānaṃ dassetvā yāva arahattaphalaṃ kammaṭṭhānaṃ kathetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Idāni pana tassa khīṇāsavassa satatavihāre dassetuṃ <span class="bld">evaṃ sammā vimuttacittassā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">sammā vimuttacittassā</span>ti hetunā kāraṇena <a name="M2.0368"></a> sammā vimuttassa. <span class="bld">Satatavihārā</span>ti <a name="P3.0176"></a> niccavihārā nibaddhavihārā. <span class="bld">Neva sumano hotī</span>ti iṭṭhārammaṇe rāgavasena na somanassajāto hoti. <span class="bld">Na dummano</span>ti aniṭṭhārammaṇe paṭighavasena na domanassajāto hoti. <span class="bld">Upekkhako viharati sato sampajāno</span>ti satisampajaññapariggahitāya majjhattākāralakkhaṇāya upekkhāya tesu ārammaṇesu upekkhako majjhatto hutvā viharati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyapariyantika</span>nti kāyantikaṃ kāyaparicchinnaṃ, yāva pañcadvārakāyo pavattati, tāva pavattaṃ pañcadvārikavedananti attho. <span class="bld">Jīvitapariyantika</span>nti jīvitantikaṃ jīvitaparicchinnaṃ, yāva jīvitaṃ pavattati, tāva pavattaṃ manodvārikavedananti attho. Tattha pañcadvārikavedanā pacchā uppajjitvā paṭhamaṃ nirujjhati, manodvārikavedanā paṭhamaṃ uppajjitvā pacchā nirujjhati. Sā hi paṭisandhikkhaṇe vatthurūpasmiṃyeva patiṭṭhāti. Pañcadvārikā pavatte pañcadvāravasena pavattamānā paṭhamavaye <a name="V2.0366"></a> vīsativassakāle rajjanadussanamuyhanavasena adhimattā balavatī hoti, paṇṇāsavassakāle ṭhitā hoti, saṭṭhivassakālato paṭṭhāya parihāyamānā, asītinavutivassakāle mandā hoti. Tadā hi sattā ‘‘cirarattaṃ ekato nisīdimhā nipajjimhā’’ti vadantepi na <a name="P3.0177"></a> jānāmāti vadanti. Adhimattānipi rūpādiārammaṇāni na passāma, sugandhaduggandhaṃ vā sāduasāduṃ vā thaddhamudukaṃ vāti na jānāmātipi vadanti. Iti nesaṃ pañcadvārikavedanā bhaggā hoti, manodvārikā pavattati. Sāpi anupubbena parihāyamānā maraṇasamaye hadayakoṭiṃyeva nissāya pavattati. Yāva panesā pavattati, tāva satto jīvatīti vuccati. Yadā nappavattati, tadā ‘‘mato niruddho’’ti vuccati.</p>
- <p class="bodytext">Svāyamattho vāpiyā dīpetabbo – yathā hi puriso pañcaudakamaggasampannaṃ vāpiṃ kareyya. Paṭhamaṃ deve vuṭṭhe pañcahi udakamaggehi udakaṃ pavisitvā antovāpiyaṃ āvāṭe pūreyya. Punappunaṃ deve vassante udakamagge pūretvā gāvutaḍḍhayojanamattaṃ ottharitvā udakaṃ tiṭṭheyya tato tato vissandamānaṃ. Atha niddhamanatumbe vivaritvā khettesu kamme kayiramāne udakaṃ nikkhamantaṃ, sassapākakāle udakaṃ nikkhantaṃ udakaṃ parihīnaṃ, ‘‘macche gaṇhāmā’’ti vattabbataṃ āpajjeyya. Tato katipāhena āvāṭesuyeva <a name="M2.0369"></a> udakaṃ saṇṭhaheya. Yāva pana taṃ āvāṭesu hoti, tāva mahāvāpiyaṃ udakaṃ atthīti saṅkhaṃ gacchati. Yadā pana tattha chijjati, tadā ‘‘vāpiyaṃ udakaṃ natthī’’ti vuccati. Evaṃ sampadamidaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Paṭhamaṃ <a name="P3.0178"></a> deve vassante pañcahi maggehi udake pavisante āvāṭānaṃ pūraṇakālo viya hi paṭhamameva paṭisandhikkhaṇe manodvārikavedanāya vatthurūpe patiṭṭhitakālo, punappunaṃ deve vassante pañcamaggānaṃ pūraṇakālo viya pavatte pañcadvārikavedanāya pavatti, gāvutaḍḍhayojanamattaṃ ajjhottharaṇaṃ viya paṭhamavaye vīsativassakāle rajjanādivasena tassa adhimattabalavabhāvo, yāva vāpito udakaṃ na niggacchati, tāva pūrāya vāpiyā ṭhitakālo viya paññāsavassakāle tassa ṭhitakālo, niddhamanatumbesu vivaṭesu kamme kayiramāne udakassa nikkhamanakālo viya saṭṭhivassakālato paṭṭhāya tassa parihāni, udake bhaṭṭhe udakamaggesu parittaudakassa ṭhitakālo viya asītinavutikāle pañcadvārikavedanāya mandakālo, āvāṭesuyeva udakassa patiṭṭhitakālo viya hadayavatthukoṭiṃ nissāya manodvāre vedanāya pavattikālo, āvāṭesu parittepi udake sati ‘‘vāpiyaṃ udakaṃ atthī’’ti vattabbakālo viya yāva <a name="V2.0367"></a> sā pavattati, tāva ‘‘satto jīvatī’’ti vuccati. Yathā pana āvāṭesu udake chinne ‘‘natthi vāpiyaṃ udaka’’nti vuccati, evaṃ manodvārikavedanāya appavattamānāya satto matoti vuccati. Imaṃ vedanaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘jīvitapariyantikaṃ vedanaṃ vediyamāno’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyassa bhedā</span>ti kāyassa bhedena. <span class="bld">Uddhaṃ jīvitapariyādānā</span>ti jīvitakkhayato uddhaṃ. <span class="bld">Idhevā</span>ti paṭisandhivasena parato agantvā idheva. <span class="bld">Sītī</span> <a name="P3.0179"></a> <span class="bld">bhavissantī</span>ti pavattivipphandanadaratharahitāni sītāni appavattanadhammāni bhavissanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Thūṇaṃ paṭiccā</span>ti rukkhaṃ paṭicca. <span class="bld">Kuddālapiṭakaṃ ādāyā</span>ti kuddālañca khaṇittiñca pacchiñca gahetvāti attho. Desanā pana kuddālavaseneva katā. <span class="bld">Mūle chindeyyā</span>ti mūlamhi kuddālena chindeyya. <span class="bld">Palikhaṇeyyā</span>ti khaṇittiyā samantā khaṇeyya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evameva</span> <a name="M2.0370"></a> <span class="bld">kho</span>ti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – rukkho viya hi attabhāvo daṭṭhabbo, rukkhaṃ paṭicca chāyā viya kusalākusalaṃ kammaṃ, chāyaṃ appavattaṃ kātukāmo puriso viya yogāvacaro, kuddālo viya paññā, piṭakaṃ viya samādhi, khaṇitti viya vipassanā, khaṇittiyā mūlānaṃ palikhaṇanakālo viya arahattamaggena avijjāya chedanakālo, khaṇḍākhaṇḍaṃ karaṇakālo viya khandhavasena diṭṭhakālo, phālanakālo viya āyatanavasena diṭṭhakālo, sakalīkaraṇakālo viya dhātuvasena diṭṭhakālo, vātātapena visosanakālo viya kāyikacetasikassa vīriyassa karaṇakālo, agginā ḍahanakālo viya ñāṇena kilesānaṃ ḍahanakālo, masikaraṇakālo viya vattamānaka-pañcakkhandhakālo, mahāvāte ophunanakālo viya nadīsote pavāhanakālo viya ca chinnamūlakānaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ appaṭisandhikanirodho, ophunanappavāhanehi <a name="P3.0180"></a> apaññattikabhāvūpagamo viya punabbhave vipākakkhandhānaṃ anuppādena apaṇṇattikabhāvo veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhagavantaṃ etadavocā</span>ti satthari desanaṃ vinivaṭṭente sotāpattiphalaṃ patvā etaṃ ‘‘seyyathāpi, bhante’’tiādivacanaṃ avoca. Tattha <span class="bld">udayatthiko</span>ti vaḍḍhiatthiko. <span class="bld">Assapaṇiyaṃ poseyyā</span>ti pañca assapotasatāni kiṇitvā pacchā vikkiṇissāmīti poseyya. Sahassagghanakassa assassa pañcasatamattaṃ upakaraṇaṃ gandhamālādivasena posāvanikaṃyeva agamāsi. Athassa te assā ekadivaseneva <a name="V2.0368"></a> rogaṃ phusitvā sabbe jīvitakkhayaṃ pāpuṇeyyunti iminā adhippāyena evamāha. <span class="bld">Udayañceva nādhigaccheyyā</span>ti vaḍḍhiñca gehato nīharitvā dinnamūlañca kiñci na labheyya. <span class="bld">Payirupāsi</span>nti catūhi paccayehi upaṭṭhahiṃ. <span class="bld">Svāhaṃ udayañceva nādhigacchi</span>nti so ahaṃ neva udayaṃ na gehato dinnadhanaṃ adhigacchiṃ, paṇiyaassajagganako nāma jātosmīti dasseti. Sesamettha uttānamevāti.</p>
- <p class="subhead">6. Sāḷhasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para196"></a><a name="para196_an4"></a><span class="paranum">196</span>. Chaṭṭhe <span class="bld">dvayenā</span>ti dvīhi koṭṭhāsehi. <span class="bld">Oghassa</span> <a name="P3.0181"></a> <span class="bld">nittharaṇa</span>nti caturoghanittharaṇaṃ. <span class="bld">Tapojigucchāhetū</span>ti dukkarakārikasaṅkhātena tapena pāpajigucchanahetu<a name="M2.0371"></a>. <span class="bld">Aññataraṃ sāmaññaṅga</span>nti ekaṃ samaṇadhammakoṭṭhāsaṃ. <span class="bld">Aparisuddhakāyasamācārā</span>tiādīsu purimehi tīhi padehi kāyikavācasikacetasikasīlānaṃ aparisuddhataṃ dassetvā pacchimena padena aparisuddhājīvataṃ dasseti. <span class="bld">Ñāṇadassanāyā</span>ti maggañāṇasaṅkhātāya dassanāya. <span class="bld">Anuttarāya sambodhāyā</span>ti arahattāya, arahattañāṇaphassena phusituṃ abhabbāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Sālalaṭṭhi</span>nti sālarukkhaṃ. <span class="bld">Nava</span>nti taruṇaṃ. <span class="bld">Akukkuccakajāta</span>nti ‘‘bhaveyya nu kho, na bhaveyyā’’ti ajanetabbakukkuccaṃ. <span class="bld">Lekhaṇiyā likheyyā</span>ti avalekhanamattakena avalikheyya. <span class="bld">Dhoveyyā</span>ti ghaṃseyya. <span class="bld">Anto avisuddhā</span>ti abbhantare asuddhā apanītasārā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evameva kho</span>ti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – sālalaṭṭhi viya hi attabhāvo daṭṭhabbo, nadīsotaṃ viya saṃsārasotaṃ, pāraṃ gantukāmapuriso viya dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo gahetvā ṭhitapuriso, sālalaṭṭhiyā bahiddhā suparikammakatakālo viya bahiddhā tapacaraṇaṃ gāḷhaṃ katvā gahitakālo, anto asuddhakālo <a name="P3.0182"></a> viya abbhantare sīlānaṃ aparisuddhakālo, sālalaṭṭhiyā saṃsīditvā adhogamanaṃ viya diṭṭhigatikassa saṃsārasote saṃsīdanaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Phiyārittaṃ bandheyyā</span>ti phiyañca arittañca yojeyya. <span class="bld">Evamevā</span>ti etthāpi idaṃ opammasaṃsandanaṃ – sālalaṭṭhi viya attabhāvo, nadīsotaṃ viya saṃsārasotaṃ, pāraṃ gantukāmapuriso viya yogāvacaro, bahiddhā suparikammakatakālo viya chasu dvāresu saṃvarassa paccupaṭṭhitakālo, anto suvisodhitabhāvo viya abbhantare parisuddhasīlabhāvo, phiyārittabandhanaṃ viya <a name="V2.0369"></a> kāyikacetasikavīriyakaraṇaṃ, sotthinā pārimatīragamanaṃ viya anupubbena sīlaṃ pūretvā samādhiṃ pūretvā paññaṃ pūretvā nibbānagamanaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kaṇḍacitrakānī</span>ti saralaṭṭhisararajjusarapāsādasarasāṇisarapokkharaṇisarapadumānīti anekāni kaṇḍehi kattabbacitrāni. <span class="bld">Atha kho so tīhi ṭhānehī</span>ti so evaṃ bahūni kaṇḍacitrakāni jānantopi na rājāraho hoti, tīhiyeva pana ṭhānehi hotīti attho. <span class="bld">Sammāsamādhi</span> <a name="M2.0372"></a> <span class="bld">hotī</span>ti maggasamādhinā ca phalasamādhinā ca samāhito hotīti ayamettha attho. <span class="bld">Sammādiṭṭhī</span>ti maggasammādiṭṭhiyā samannāgato. <span class="bld">Idaṃ dukkha</span>ntiādīhi catūhi saccehi cattāro maggā tīṇi ca phalāni kathitāni. Ayaṃ pana maggeneva avirādhitaṃ vijjhati nāmāti veditabbo. <span class="bld">Sammāvimuttī</span>ti arahattaphalavimuttiyā samannāgato. <span class="bld">Avijjākkhandhaṃ padāletī</span>ti arahattamaggena padāleti nāmāti vuccati. Iminā hi heṭṭhā arahattamaggena avijjākkhandho padālito<a name="P3.0183"></a>, idha pana padālitaṃ upādāya padāletīti vattuṃ vaṭṭatīti.</p>
- <p class="subhead">7. Mallikādevīsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para197"></a><a name="para197_an4"></a><span class="paranum">197</span>. Sattame <span class="bld">mallikā devī</span>ti pasenadirañño devī. <span class="bld">Yena midhekacco mātugāmo</span>ti yena idhekaccā itthī. <span class="bld">Dubbaṇṇā</span>ti bībhacchavaṇṇā. <span class="bld">Durūpā</span>ti dussaṇṭhitā. <span class="bld">Supāpikā</span>ti suṭṭhu pāpikā suṭṭhu lāmikā. <span class="bld">Dassanāyā</span>ti passituṃ. <span class="bld">Daliddā</span>ti dhanadaliddā. <span class="bld">Appassakā</span>ti sakena dhanena rahitā. <span class="bld">Appabhogā</span>ti upabhogaparibhogabhaṇḍakarahitā. <span class="bld">Appesakkhā</span>ti appaparivārā. <span class="bld">Aḍḍhā</span>ti issarā. <span class="bld">Mahaddhanā</span>ti vaḷañjanakadhanena mahaddhanā. <span class="bld">Mahābhogā</span>ti upabhogaparibhogabhaṇḍabhogena mahābhogā. <span class="bld">Mahesakkhā</span>ti mahāparivārā. <span class="bld">Abhirūpā</span>ti uttamarūpā. <span class="bld">Dassanīyā</span>ti dassanayuttā. <span class="bld">Pāsādikā</span>ti dassanena pāsādikā. <span class="bld">Vaṇṇapokkharatāyā</span>ti vaṇṇena ceva sarīrasaṇṭhānena ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Abhisajjatī</span>ti laggati. <span class="bld">Byāpajjatī</span>ti pakatiṃ pajahati. <span class="bld">Patitthīyatī</span>ti kodhavasena thinabhāvaṃ thaddhabhāvaṃ āpajjati. <span class="bld">Na</span> <a name="P3.0184"></a> <span class="bld">dātā hotī</span>ti na dāyikā hoti. <span class="bld">Seyyāvasathapadīpeyya</span>nti ettha <span class="bld">seyyā</span>ti mañcapallaṅkādisayanaṃ. <span class="bld">Āvasatho</span>ti āvasathāgāraṃ. <span class="bld">Padīpeyyaṃ</span> vuccati vaṭṭitelādipadīpūpakaraṇaṃ. Issāmanikāti issāya sampayuttacittā. Iminā nayena sabbattha attho veditabbo<a name="V2.0370"></a>. <span class="bld">Kodhanā ahosi</span>nti kodhamanā ahosiṃ. <span class="bld">Anissāmanikā ahosi</span>nti issāvirahitacittā ahosiṃ. Sesamettha uttānatthamevāti.</p>
- <p class="subhead">8. Attantapasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para198"></a><a name="para198_an4"></a><span class="paranum">198</span>. Aṭṭhame <a name="M2.0373"></a> attantapādīsu attānaṃ tapati dukkhāpetīti <span class="bld">attantapo</span>. Attano paritāpanānuyogaṃ <span class="bld">attaparitāpanānuyogaṃ</span>. Paraṃ tapatīti <span class="bld">parantapo</span>. Paresaṃ paritāpanānuyogaṃ <span class="bld">paraparitāpanānuyogaṃ. Diṭṭheva dhamme</span>ti imasmiṃyeva attabhāve. <span class="bld">Nicchāto</span>ti chātaṃ vuccati taṇhā, sā assa natthīti nicchāto. Sabbakilesānaṃ nibbutattā <span class="bld">nibbuto</span>. Anto tāpanakilesānaṃ abhāvā sītalo jātoti <span class="bld">sītībhūto</span>. Jhānamaggaphalanibbānasukhāni paṭisaṃvedetīti <span class="bld">sukhappaṭisaṃvedī. Brahmabhūtena attanā</span>ti seṭṭhabhūtena attanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Acelako</span>tiādīni vuttatthāneva. <span class="bld">Orabbhikā</span>dīsu urabbhā vuccanti eḷakā, urabbhe hanatīti <span class="bld">orabbhiko. Sūkarikā</span>dīsupi eseva nayo. <span class="bld">Luddo</span>ti dāruṇo kakkhaḷo. <span class="bld">Macchaghātako</span>ti macchabandho kevaṭṭo. <span class="bld">Bandhanāgāriko</span>ti bandhanāgāragopako. <span class="bld">Kurūrakammantā</span>ti dāruṇakammantā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Muddhāvasitto</span>ti <a name="P3.0185"></a> khattiyābhisekena muddhani abhisitto. <span class="bld">Puratthimena nagarassā</span>ti nagarato puratthimāya disāya. <span class="bld">Santhāgāra</span>nti yaññasālaṃ. <span class="bld">Kharājinaṃ nivāsetvā</span>ti sakhuraṃ ajinacammaṃ nivāsetvā. <span class="bld">Sappitelenā</span>ti sappinā ceva telena ca. Ṭhapetvā hi sappiṃ avaseso yo koci sneho telanti vuccati. <span class="bld">Kaṇḍuvamāno</span>ti nakhānaṃ chinnattā kaṇḍuvitabbakāle tena kaṇḍuvamāno. <span class="bld">Anantarahitāyā</span>ti asanthatāya. <span class="bld">Sarūpavacchāyā</span>ti sadisavacchāya. Sace gāvī setā hoti, vacchopi setakova. Sace kapilā vā rattā vā, vacchakopi tādisovāti evaṃ sarūpavacchāya. <span class="bld">So evamāhā</span>ti so rājā evaṃ vadeti. <span class="bld">Vacchatarā</span>ti taruṇavacchakabhāvaṃ atikkantā balavavacchā. <span class="bld">Vacchatarīsu</span>pi eseva nayo. <span class="bld">Barihisatthāyā</span>ti parikkhepakaraṇatthāya ceva yaññabhūmiyaṃ attharaṇatthāya ca.</p>
- <p class="bodytext">Catutthapuggalaṃ buddhuppādato paṭṭhāya dassetuṃ <span class="bld">idha, bhikkhave, tathāgato</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">tathāgato</span>tiādīni <a name="V2.0371"></a> vuttatthāneva. <span class="bld">Taṃ dhamma</span>nti taṃ vuttappakārasampadaṃ dhammaṃ. <span class="bld">Suṇāti, gahapati, vā</span>ti kasmā paṭhamaṃ gahapatiṃ <a name="M2.0374"></a> niddisati? Nihatamānattā ussannattā ca. Yebhuyyena hi khattiyakulato pabbajitā jātiṃ nissāya mānaṃ karonti. Brāhmaṇakulā <a name="P3.0186"></a> pabbajitā mante nissāya mānaṃ karonti, hīnajaccakulā pabbajitā attano vijātitāya patiṭṭhātuṃ na sakkonti. Gahapatidārakā pana kacchehi sedaṃ muñcantehi piṭṭhiyā loṇaṃ pupphamānāya bhūmiṃ kasitvā tādisassa mānassa abhāvato nihatamānadappā honti. Te pabbajitvā mānaṃ vā dappaṃ vā akatvā yathābalaṃ buddhavacanaṃ uggahetvā vipassanāya kammaṃ karontā sakkonti arahatte patiṭṭhātuṃ. Itarehi ca kulehi nikkhamitvā pabbajitā na bahukā, gahapatikāva bahukā. Iti nihatamānattā ussannattā ca paṭhamaṃ gahapatiṃ niddisatīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aññatarasmiṃ vā</span>ti itaresaṃ vā kulānaṃ aññatarasmiṃ. <span class="bld">Paccājāto</span>ti patijāto. <span class="bld">Tathāgate saddhaṃ paṭilabhatī</span>ti parisuddhaṃ dhammaṃ sutvā dhammasāmimhi tathāgate ‘‘sammāsambuddho vata bhagavā’’ti saddhaṃ paṭilabhati. <span class="bld">Iti paṭisañcikkhatī</span>ti evaṃ paccavekkhati. <span class="bld">Sambādho gharāvāso</span>ti sacepi saṭṭhihatthe ghare yojanasatantarepi vā dve jāyampatikā vasanti, tathāpi nesaṃ sakiñcanasapalibodhaṭṭhena gharāvāso sambādhova. <span class="bld">Rajāpatho</span>ti rāgarajādīnaṃ uṭṭhānaṭṭhānanti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Āgamanapathotipi vaṭṭati. Alagganaṭṭhena <a name="P3.0187"></a> abbhokāso viyāti <span class="bld">abbhokāso</span>. Pabbajito hi kūṭāgāraratanapāsādadevavimānādīsu pihitadvāravātapānesu paṭicchannesu vasantopi neva laggati na sajjati na bajjhati. Tena vuttaṃ – ‘‘abbhokāso pabbajjā’’ti. Apica <span class="bld">sambādho gharāvāso</span> kusalakiriyāya yathāsukhaṃ okāsābhāvato, <span class="bld">rajāpatho</span> asaṃvutasaṅkāraṭṭhānaṃ viya rajānaṃ, kilesarajānaṃ sannipātaṭṭhānato. <span class="bld">Abbhokāso pabbajjā</span> kusalakiriyāya yathāsukhaṃ okāsasabbhāvato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nayidaṃ sukaraṃ…pe… pabbajeyya</span>nti ettha ayaṃ saṅkhepakathā – yadetaṃ sikkhattayabrahmacariyaṃ ekampi divasaṃ akhaṇḍaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya <span class="bld">ekantaparipuṇṇaṃ,</span> ekadivasampi ca kilesamalena amalinaṃ katvā carimakacittaṃ <a name="M2.0375"></a> pāpetabbatāya <span class="bld">ekantaparisuddhaṃ, saṅkhalikhitaṃ</span> likhitasaṅkhasadisaṃ dhotasaṅkhasappaṭibhāgaṃ caritabbaṃ. Idaṃ na sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā agāramajjhe vasantena ekantaparipuṇṇaṃ…pe… carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ kese ca massuñca ohāretvā kasāyarasapītatāya kāsāyāni brahmacariyaṃ carantānaṃ anucchavikāni vatthāni acchādetvā paridahitvā <a name="V2.0372"></a> agārasmā nikkhamitvā anagāriyaṃ pabbajeyyanti. Ettha ca yasmā agārassa hitaṃ kasivaṇijjādikammaṃ agāriyanti vuccati, tañca pabbajjāya natthi, tasmā pabbajjā anagāriyāti ñātabbā, taṃ anagāriyaṃ. <span class="bld">Pabbajeyya</span>nti <a name="P3.0188"></a> paṭipajjeyyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Appaṃ vā</span>ti sahassato heṭṭhā bhogakkhandho appo nāma hoti, sahassato paṭṭhāya mahā. Ābandhanaṭṭhena ñātiyeva <span class="bld">ñātiparivaṭṭo</span>. So vīsatiyā heṭṭhā appo nāma hoti, vīsatiyā paṭṭhāya mahā. <span class="bld">Bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno</span>ti yā bhikkhūnaṃ adhisīlasaṅkhātā sikkhā, tañca, yattha cete saha jīvanti, ekajīvikā sabhāgavuttino honti, taṃ bhagavatā paññattasikkhāpadasaṅkhātaṃ sājīvañca tattha sikkhanabhāvena samāpannoti bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno. <span class="bld">Samāpanno</span>ti sikkhaṃ paripūrento sājīvañca avītikkamanto hutvā tadubhayaṃ upagatoti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pāṇātipātaṃ pahāyā</span>tiādīni vuttatthāneva. <span class="bld">Imesaṃ bhedāyā</span>ti yesaṃ itoti vuttānaṃ santike sutaṃ, tesaṃ bhedāya. <span class="bld">Bhinnānaṃ vā sandhātā</span>ti dvinnaṃ mittānaṃ vā samānupajjhāyakādīnaṃ vā kenacideva kāraṇena bhinnānaṃ ekamekaṃ upasaṅkamitvā ‘‘tumhākaṃ īdise kule jātānaṃ evaṃ bahussutānaṃ idaṃ na yutta’’ntiādīni vatvā sandhānaṃ kattā. <span class="bld">Anuppadātā</span>ti sandhānānuppadātā, dve jane samagge disvā ‘‘tumhākaṃ evarūpe kule jātānaṃ evarūpehi guṇehi samannāgatānaṃ anucchavikameta’’ntiādīni vatvā daḷhīkammaṃ kattāti attho. Samaggo ārāmo assāti <span class="bld">samaggārāmo</span>. Yattha samaggā natthi, tattha vasitumpi na icchatīti attho. Samaggarāmotipi pāḷi, ayameva attho. <span class="bld">Samaggarato</span>ti <a name="P3.0189"></a> samaggesu rato, te pahāya aññattha gantuṃ na icchatīti attho. Samagge disvāpi sutvāpi nandatīti <span class="bld">samagganandī. Samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā</span>ti yā <a name="M2.0376"></a> vācā satte samaggeyeva karoti, taṃ sāmaggiguṇaparidīpikameva vācaṃ bhāsati, na itaranti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nelā</span>ti elaṃ vuccati doso, nāssā elanti nelā, niddosāti attho ‘‘nelaṅgo setapacchādo’’ti (udā. 65) ettha vuttanelaṃ viya. <span class="bld">Kaṇṇasukhā</span>ti byañjanamadhuratāya kaṇṇānaṃ sukhā, sūcivijjhanaṃ viya kaṇṇasūlaṃ na janeti. Atthamadhuratāya sakalasarīre kopaṃ ajanetvā pemaṃ janetīti <span class="bld">pemanīyā</span>. Hadayaṃ gacchati appaṭihaññamānā sukhena cittaṃ pavisatīti <span class="bld">hadayaṅgamā</span><a name="V2.0373"></a>. Guṇaparipuṇṇatāya pure bhavāti <span class="bld">porī</span>. Pure saṃvaḍḍhanārī viya sukumārātipi <span class="bld">porī</span>. Purassa esātipi <span class="bld">porī,</span> nagaravāsīnaṃ kathāti attho. Nagaravāsino hi yuttakathā honti, pitimattaṃ pitāti, bhātimattaṃ bhātāti vadanti. Evarūpī kathā bahuno janassa kantā hotīti <span class="bld">bahujanakantā</span>. Kantabhāveneva bahujanassa manāpā cittavuḍḍhikarāti <span class="bld">bahujanamanāpā</span>.</p>
- <p class="bodytext">Kāle <a name="P3.0190"></a> vadatīti <span class="bld">kālavādī,</span> vattabbayuttakālaṃ sallakkhetvā vadatīti attho. Bhūtaṃ tacchaṃ sabhāvameva vadatīti <span class="bld">bhūtavādī</span>. Diṭṭhadhammikasamparāyikaatthasannissitameva katvā vadatīti <span class="bld">atthavādī</span>. Navalokuttaradhammasannissitaṃ katvā vadatīti <span class="bld">dhammavādī</span>. Saṃvaravinayapahānavinayasannissitaṃ katvā vadatīti <span class="bld">vinayavādī</span>. Nidhānaṃ vuccati ṭhapanokāso, nidhānamassā atthīti <span class="bld">nidhānavatī</span>. Hadaye nidhetabbayuttakaṃ vācaṃ bhāsitāti attho. <span class="bld">Kālenā</span>ti evarūpiṃ bhāsamānopi ca ‘‘ahaṃ nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsissāmī’’ti na akālena bhāsati, yuttakālaṃ pana avekkhitvāva bhāsatīti attho. <span class="bld">Sāpadesa</span>nti saupamaṃ, sakāraṇanti attho. <span class="bld">Pariyantavati</span>nti paricchedaṃ dassetvā, yathāssā paricchedo paññāyati, evaṃ bhāsatīti attho. <span class="bld">Atthasaṃhita</span>nti anekehipi nayehi vibhajantena pariyādātuṃ asakkuṇeyyatāya atthasampannaṃ bhāsati. Yaṃ vā so atthavādī atthaṃ vadati, tena atthena saṃhitattā atthasaṃhitaṃ vācaṃ bhāsati, na aññaṃ nikkhipitvā aññaṃ bhāsatīti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bījagāmabhūtagāmasamārambhā</span>ti <a name="M2.0377"></a> mūlabījaṃ khandhabījaṃ phaḷubījaṃ aggabījaṃ bījabījanti pañcavidhassa bījagāmassa <a name="P3.0191"></a> ceva yassa kassaci nīlatiṇarukkhādikassa bhūtagāmassa ca samārambhā, chedanabhedanapacanādibhāvena vikopanā paṭiviratoti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekabhattiko</span>ti pātarāsabhattaṃ sāyamāsabhattanti dve bhattāni. Tesu pātarāsabhattaṃ antomajjhanhikena paricchinnaṃ, itaraṃ majjhanhikato uddhaṃ antoaruṇena. Tasmā antomajjhanhike dasakkhattuṃ bhuñjamānopi ekabhattikova hoti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ekabhattiko’’ti. Rattiyā bhojanaṃ ratti, tato uparatoti <span class="bld">rattūparato</span>. Atikkante majjhanhike yāva sūriyatthaṅgamanā bhojanaṃ vikālabhojanaṃ nāma, tato viratattā <span class="bld">virato vikālabhojanā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jātarūpa</span>nti suvaṇṇaṃ. <span class="bld">Rajata</span>nti kahāpaṇo lohamāsako jatumāsako dārumāsakoti ye vohāraṃ <a name="V2.0374"></a> gacchanti. Tassa ubhayassāpi paṭiggahaṇā paṭivirato, neva taṃ uggaṇhāti, na uggaṇhāpeti, na upanikkhittaṃ sādiyatīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āmakadhaññapaṭiggahaṇā</span>ti sālivīhiyavagodhūmakaṅguvarakakudrūsakasaṅkhātassa sattavidhassapi āmakadhaññassa paṭiggahaṇā. Na kevalañca etesaṃ paṭiggahaṇameva, āmasanampi bhikkhūnaṃ na vaṭṭatiyeva. <span class="bld">Āmakamaṃsapaṭiggahaṇā</span>ti ettha aññatra odissa anuññātā āmakamaṃsamacchānaṃ paṭiggahaṇameva bhikkhūnaṃ na vaṭṭati, no āmasananti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Itthikumārikapaṭiggahaṇā</span>ti ettha <span class="bld">itthī</span>ti purisantaragatā, itarā kumārikā nāma, tāsaṃ paṭiggahaṇampi āmasanampi akappiyameva. <span class="bld">Dāsidāsapaṭiggahaṇā</span>ti <a name="P3.0192"></a> ettha dāsidāsavaseneva tesaṃ paṭiggahaṇaṃ na vaṭṭati, ‘‘kappiyakārakaṃ dammi, ārāmikaṃ dammī’’ti evaṃ vutte pana vaṭṭati. <span class="bld">Ajeḷakā</span>dīsupi <span class="bld">khettavatthu</span>pariyosānesu kappiyākappiyanayo vinayavasena upaparikkhitabbo. Tattha <span class="bld">khettaṃ</span> nāma yasmiṃ pubbaṇṇaṃ ruhati. <span class="bld">Vatthu</span> nāma yasmiṃ aparaṇṇaṃ ruhati. Yattha vā ubhayampi ruhati, taṃ khettaṃ. Tadatthāya akatabhūmibhāgo vatthu. Khettavatthusīsena cettha vāpi-taḷākādīnipi saṅgahitāneva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dūteyyaṃ</span> <a name="M2.0378"></a> vuccati dūtakammaṃ gihīnaṃ paṇṇaṃ vā sāsanaṃ vā gahetvā tattha tattha gamanaṃ. <span class="bld">Pahiṇagamanaṃ</span> vuccati gharā gharaṃ pesitassa khuddakagamanaṃ. <span class="bld">Anuyogo</span> nāma tadubhayakaraṇaṃ. Tasmā duteyyapahiṇagamanānaṃ anuyogoti evamettha attho veditabbo. <span class="bld">Kayavikkayā</span>ti kayā ca vikkayā ca. <span class="bld">Tulākūṭā</span>dīsu <span class="bld">kūṭa</span>nti vañcanaṃ. Tattha tulākūṭaṃ tāva rūpakūṭaṃ, aṅgakūṭaṃ, gahaṇakūṭaṃ, paṭicchannakūṭanti catubbidhaṃ hoti. Tattha <span class="bld">rūpakūṭaṃ</span> nāma dve tulā samarūpā katvā gaṇhanto mahatiyā gaṇhāti, dadanto khuddikāya deti. <span class="bld">Aṅgakūṭaṃ</span> nāma gaṇhanto pacchābhāge hatthena tulaṃ akkamati, dadanto pubbabhāge. <span class="bld">Gahaṇakūṭaṃ</span> nāma gaṇhanto mūle rajjuṃ gaṇhāti<a name="P3.0193"></a>, dadanto agge. <span class="bld">Paṭicchannakūṭaṃ</span> nāma tulaṃ susiraṃ katvā anto ayacuṇṇaṃ pakkhipitvā gaṇhanto taṃ pacchābhāge karoti, dadanto aggabhāge.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kaṃso</span> vuccati suvaṇṇapāti, tāya vañcanaṃ <span class="bld">kaṃsakūṭaṃ</span>. Kathaṃ? Ekaṃ suvaṇṇapātiṃ katvā aññā dve tisso lohapātiyo suvaṇṇavaṇṇā karoti. Tato janapadaṃ gantvā kiñcideva aḍḍhakulaṃ <a name="V2.0375"></a> pavisitvā ‘‘suvaṇṇabhājanāni kiṇathā’’ti vatvā agghe pucchite samagghataraṃ dātukāmā honti. Tato tehi ‘‘kathaṃ imesaṃ suvaṇṇabhāvo jānitabbo’’ti vutte ‘‘vīmaṃsitvā gaṇhathā’’ti suvaṇṇapātiṃ pāsāṇe ghaṃsitvā sabbapātiyo datvā gacchati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mānakūṭaṃ</span> nāma hadayabheda-sikhābheda-rajjubhedavasena tividhaṃ hoti. Tattha <span class="bld">hadayabhedo</span> sappitelādiminanakāle labbhati. Tāni hi gaṇhanto heṭṭhāchiddena mānena ‘‘saṇikaṃ āsiñcā’’ti vatvā attano bhājane bahuṃ paggharāpetvā gaṇhāti, dadanto chiddaṃ pidhāya sīghaṃ pūretvā deti. <span class="bld">Sikhābhedo</span> tilataṇḍulādiminanakāle labbhati. Tāni hi gaṇhanto saṇikaṃ sikhaṃ ussāpetvā gaṇhāti, dadanto vegena pūretvā sikhaṃ chindanto deti. <span class="bld">Rajjubhedo</span> khettavatthuminanakāle labbhati. Lañjaṃ alabhantā hi khettaṃ amahantampi mahantaṃ katvā minanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ukkoṭanā</span>dīsu <span class="bld">ukkoṭana</span>nti sāmike assāmike kātuṃ lañjaggahaṇaṃ. <span class="bld">Vañcana</span>nti tehi tehi upāyehi paresaṃ vañcanaṃ. Tatridamekaṃ vatthu <a name="M2.0379"></a> – eko <a name="P3.0194"></a> kira luddako migañca migapotakañca gahetvā āgacchati. Tameko dhutto ‘‘kiṃ bho migo agghati, kiṃ migapotako’’ti āha. ‘‘Migo dve kahāpaṇe, migapotako eka’’nti ca vutte ekaṃ kahāpaṇaṃ datvā migapotakaṃ gahetvā thokaṃ gantvā nivatto ‘‘na me bho migapotakenattho, migaṃ me dehī’’ti āha. Tena hi dve kahāpaṇe dehīti. So āha – ‘‘nanu te bho mayā paṭhamaṃ eko kahāpaṇo dinno’’ti? Āma dinnoti. Imampi migapotakaṃ gaṇha, evaṃ so ca kahāpaṇo ayañca kahāpaṇagghanako migapotako’’ti dve kahāpaṇā bhavissantīti. So ‘‘kāraṇaṃ vadatī’’ti sallakkhetvā migapotakaṃ gahetvā migaṃ adāsīti. <span class="bld">Nikatī</span>ti yogavasena vā māyāvasena vā apāmaṅgaṃ pāmaṅganti, amaṇiṃ maṇinti, asuvaṇṇaṃ suvaṇṇanti katvā patirūpakena vañcanaṃ. <span class="bld">Sāciyogo</span>ti kuṭilayogo. Etesaṃyeva ukkoṭanādīnametaṃ nāmaṃ. Tasmā ukkoṭanasāciyogo vañcanasāciyogo nikatisāciyogoti evamettha attho daṭṭhabbo. Keci aññaṃ dassetvā aññassa parivattanaṃ sāciyogoti vadanti, taṃ pana vañcaneneva saṅgahitaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Chedanādīsu <span class="bld">chedana</span>nti hatthacchedanādi. <span class="bld">Vadho</span>ti māraṇaṃ. <span class="bld">Bandho</span>ti rajjubandhanādīhi bandhanaṃ. <span class="bld">Viparāmoso</span>ti himaviparāmoso, gumbaviparāmosoti duvidho. Yaṃ himapātasamaye himena paṭicchannā hutvā maggappaṭipannaṃ janaṃ musanti, ayaṃ himaviparāmoso. Yaṃ gumbādīhi paṭicchannā <a name="V2.0376"></a> musanti, ayaṃ gumbaviparāmoso. <span class="bld">Ālopo</span> vuccati gāmanigamādīnaṃ vilopakaraṇaṃ. <span class="bld">Sahasākāro</span>ti <a name="P3.0195"></a> sāhasikakiriyā, gehaṃ pavisitvā manussānaṃ ure satthaṃ ṭhapetvā icchitabhaṇḍaggahaṇaṃ. Evametasmā chedana…pe… sahasākārā paṭivirato hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">So santuṭṭho hotī</span>ti svāyaṃ bhikkhu heṭṭhā vuttena catūsu paccayesu dvādasavidhena itarītarapaccayasantosena samannāgato hoti. Iminā pana dvādasavidhena itarītarapaccayasantosena samannāgatassa bhikkhuno aṭṭha parikkhārā vaṭṭanti – tīṇi cīvarāni, patto, dantakaṭṭhacchedanavāsi, ekā sūci, kāyabandhanaṃ parissāvananti. Vuttampi cetaṃ –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ticīvarañca <a name="M2.0380"></a> patto ca, vāsi sūci ca bandhanaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Parissāvanena aṭṭhete, yuttayogassa bhikkhuno’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Te sabbe kāyaparihārikāpi honti, kucchiparihārikāpi. Kathaṃ? Ticīvaraṃ tāva nivāsetvā pārupitvā ca vicaraṇakāle kāyaṃ pariharati posetīti kāyaparihārikaṃ hoti. Cīvarakaṇṇena udakaṃ parissāvetvā pivanakāle, khāditabbaphalāphalaṃ gahaṇakāle ca kucchiṃ pariharati posetīti kucchiparihārikaṃ hoti. Pattopi tena udakaṃ uddharitvā nhānakāle kuṭiparibhaṇḍakaraṇakāle ca kāyaparihāriko hoti, āhāraṃ gahetvā bhuñjanakāle kucchiparihāriko. Vāsipi tāya dantakaṭṭhacchedanakāle mañcapīṭhānaṃ aṅgapādacīvarakuṭidaṇḍakasajjanakāle ca kāyaparihārikā hoti, ucchucchedananāḷikerāditacchanakāle <a name="P3.0196"></a> kucchiparihārikā. Sūcipi cīvarasibbanakāle kāyaparihārikā hoti, pūvaṃ vā phalaṃ vā vijjhitvā khādanakāle kucchiparihārikā. Kāyabandhanaṃ bandhitvā vicaraṇakāle kāyaparihārikaṃ, ucchuādīni bandhitvā gahaṇakāle kucchiparihārikaṃ. Parissāvanaṃ tena udakaṃ parissāvetvā nhānakāle senāsanaparibhaṇḍakaraṇakāle ca kāyaparihārikaṃ, pānīyapānakaparissāvanakāle teneva tilataṇḍulaputhukādīni gahetvā khādanakāle ca kucchiparihārikaṃ. Ayaṃ tāva aṭṭhaparikkhārikassa parikkhāramattā.</p>
- <p class="bodytext">Navaparikkhārikassa pana seyyaṃ pavisantassa tatraṭṭhakapaccattharaṇaṃ vā kuñcikā vā vaṭṭati. Dasaparikkhārikassa nisīdanaṃ vā cammakhaṇḍaṃ vā vaṭṭati. Ekādasaparikkhārikassa kattarayaṭṭhi <a name="V2.0377"></a> vā telanāḷikā vā vaṭṭati. Dvādasaparikkhārikassa chattaṃ vā upāhanaṃ vā vaṭṭati. Etesu ca aṭṭhaparikkhārikova santuṭṭho, itare asantuṭṭhā mahicchā mahābhārāti na vattabbā. Etepi appicchāva santuṭṭhāva subharāva sallahukavuttinova. Bhagavā pana na imaṃ suttaṃ tesaṃ vasena kathesi, aṭṭhaparikkhārikassa vasena kathesi. So hi khuddakavāsiñca sūciñca parissāvane pakkhipitvā pattassa anto ṭhapetvā pattaṃ aṃsakūṭe laggetvā ticīvaraṃ kāyappaṭibaddhaṃ katvā yenicchakaṃ sukhaṃ pakkamati, paṭinivattitvā gahetabbaṃ nāmassa <a name="P3.0197"></a> na hoti. Iti imassa bhikkhuno <a name="M2.0381"></a> sallahukavuttitaṃ dassento bhagavā <span class="bld">santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarenā</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kāyaparihārikenā</span>ti kāyapariharaṇamattakena. <span class="bld">Kucchiparihārikenā</span>ti kucchipariharaṇamattakena. <span class="bld">Samādāyeva pakkamatī</span>ti taṃ aṭṭhaparikkhāramattakaṃ sabbaṃ gahetvāva kāyappaṭibaddhaṃ katvāva gacchati, ‘‘mama vihāro pariveṇaṃ upaṭṭhāko’’tissa saṅgo vā bandho vā na hoti. So jiyā mutto saro viya, yūthā apakkanto mattahatthī viya icchiticchitaṃ senāsanaṃ, vanasaṇḍaṃ, rukkhamūlaṃ, navaṃ pabbhāraṃ paribhuñjanto eko tiṭṭhati, eko nisīdati, sabbiriyāpathesu eko adutiyo.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Cātuddiso appaṭigho ca hoti,</p>
- <p class="gatha2">Santussamāno itarītarena;</p>
- <p class="gatha3">Parissayānaṃ sahitā achambhī,</p>
- <p class="gathalast">Eko care khaggavisāṇakappo’’ti. (su. ni. 42; cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddeso 128) –</p>
- <p class="unindented">Evaṃ vaṇṇitaṃ khaggavisāṇakappataṃ āpajjati.</p>
- <p class="bodytext">Idāni tamatthaṃ upamāya sādhento <span class="bld">seyyathāpī</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">pakkhī sakuṇo</span>ti pakkhayutto sakuṇo. <span class="bld">Ḍetī</span>ti uppatati. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – sakuṇā nāma ‘‘asukasmiṃ padese rukkho paripakkaphalo’’ti ñatvā nānādisāhi āgantvā nakhapakkhatuṇḍādīhi <a name="P3.0198"></a> tassa phalāni vijjhantā vidhunantā khādanti, ‘‘idaṃ ajjatanāya, idaṃ svātanāya bhavissatī’’ti nesaṃ <a name="V2.0378"></a> na hoti. Phale pana khīṇe neva rukkhassa ārakkhaṃ ṭhapenti, na tattha pakkhaṃ vā pattaṃ vā nakhaṃ vā tuṇḍaṃ vā ṭhapenti, atha kho tasmiṃ rukkhe anapekkhā hutvā yo yaṃ disābhāgaṃ icchati, so tena sapattabhārova uppatitvā gacchati. Evameva ayaṃ bhikkhu nissaṅgo nirapekkhoyeva pakkamati, samādāyeva pakkamati. <span class="bld">Ariyenā</span>ti niddosena. <span class="bld">Ajjhatta</span>nti sake attabhāve. <span class="bld">Anavajjasukha</span>nti niddosasukhaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">So cakkhunā rūpaṃ disvā</span>ti so iminā ariyena sīlakkhandhena samannāgato bhikkhu cakkhuviññāṇena rūpaṃ passitvāti attho. Sesapadesupi <a name="M2.0382"></a> yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.15) vuttaṃ. <span class="bld">Abyāsekasukha</span>nti kilesehi anāsittasukhaṃ, avikiṇṇasukhantipi vuttaṃ. Indriyasaṃvarasukhaṃ hi diṭṭhādīsu diṭṭhamattādivasena pavattatāya avikiṇṇaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">So abhikkante paṭikkante</span>ti so manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ saṃvarena samannāgato bhikkhu imesu abhikkantapaṭikkantādīsu sattasu ṭhānesu satisampajaññavasena sampajānakārī hoti. Tattha <span class="bld">abhikkanta</span>nti purato gamanaṃ. <span class="bld">Paṭikkanta</span>nti pacchāgamanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sampajānakārī</span> <a name="P3.0199"></a> <span class="bld">hotī</span>ti sātthakasampajaññaṃ, sappāyasampajaññaṃ, gocarasampajaññaṃ, asammohasampajaññanti imesaṃ catunnaṃ satisampayuttānaṃ sampajaññānaṃ vasena satiṃ upaṭṭhapetvā ñāṇena paricchinditvāyeva tāni abhikkantapaṭikkantāni karoti. Sesapadesupi eseva nayo. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana icchantena dīghanikāye sāmaññaphalavaṇṇanāto vā majjhimanikāye satipaṭṭhānavaṇṇanāto vā gahetabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">So iminā cā</span>tiādinā kiṃ dasseti? Araññavāsassa paccayasampattiṃ dasseti. Yassa hi ime cattāro paccayā natthi, tassa araññavāso na ijjhati, tiracchānagatehi vā vanacarakehi vā saddhiṃ vatthabbataṃ āpajjati. Araññe adhivatthā devatā ‘‘kiṃ evarūpassa pāpabhikkhuno araññavāsenā’’ti bheravasaddaṃ sāventi, hatthehi sīsaṃ paharitvā palāyanākāraṃ karonti. ‘‘Asuko bhikkhu araññaṃ pavisitvā idañcidañca pāpakammamakāsī’’ti ayaso pattharati. Yassa panete cattāro paccayā atthi, tassa araññavāso ijjhati. So hi attano sīlaṃ <a name="V2.0379"></a> paccavekkhanto kiñci kāḷakaṃ vā tilakaṃ vā apassanto pītiṃ uppādetvā taṃ khayato vayato sammasanto ariyabhūmiṃ okkamati. Araññe adhivatthā devatā attamanā vaṇṇaṃ bhāsanti. Itissa udake pakkhittatelabindu viya yaso vitthāriko hoti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">vivitta</span>nti suññaṃ, appasaddaṃ, appanigghosanti attho. Etadeva hi sandhāya vibhaṅge ‘‘vivittanti santike cepi <a name="P3.0200"></a> senāsanaṃ hoti, tañca anākiṇṇaṃ gahaṭṭhehi pabbajitehi, tena taṃ vivitta’’nti (vibha. 526) vuttaṃ. Seti ceva āsati ca etthāti <span class="bld">senāsanaṃ</span>. Mañcapīṭhānametaṃ adhivacanaṃ. Tenāha – ‘‘senāsananti <a name="M2.0383"></a> mañcopi senāsanaṃ, pīṭhampi, bhisipi, bimbohanampi, vihāropi, aḍḍhayogopi, pāsādopi, hammiyampi, guhāpi, aṭṭopi, māḷopi, leṇampi, veḷugumbopi, rukkhamūlampi, maṇḍapopi senāsanaṃ, yattha vā pana bhikkhū paṭikkamanti, sabbametaṃ senāsana’’nti (vibha. 527). Apica vihāro, aḍḍhayogo, pāsādo, hammiyaṃ, guhāti idaṃ vihārasenāsanaṃ nāma. Mañco, pīṭhaṃ, bhisi, bimbohananti idaṃ mañcapīṭhasenāsanaṃ nāma. Cimilikā, cammakhaṇḍo, tiṇasanthāro, paṇṇasanthāroti idaṃ santhatasenāsanaṃ nāma. Yattha vā pana bhikkhū paṭikkamantīti etaṃ okāsasenāsanaṃ nāmāti evaṃ catubbidhaṃ senāsanaṃ hoti. Taṃ sabbampi senāsanaggahaṇena gahitameva.</p>
- <p class="bodytext">Imassa pana sakuṇasadisassa cātuddisassa bhikkhuno anucchavikaṃ dassento <span class="bld">araññaṃ rukkhamūla</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">arañña</span>nti ‘‘nikkhamitvā bahi indakhīlā sabbametaṃ arañña’’nti (vibha. 529) ‘‘idaṃ bhikkhunīnaṃ vasena āgataṃ araññaṃ. ‘‘Āraññakaṃ nāma senāsanaṃ pañcadhanusatikaṃ pacchima’’nti (pārā. 654) idaṃ pana imassa bhikkhuno anurūpaṃ. Tassa lakkhaṇaṃ visuddhimagge dhutaṅganiddese vuttaṃ. <span class="bld">Rukkhamūla</span>nti <a name="P3.0201"></a> yaṃkiñci sītacchāyaṃ vivittaṃ rukkhamūlaṃ. <span class="bld">Pabbata</span>nti selaṃ. Tattha hi udakasoṇḍīsu udakakiccaṃ katvā sītāya rukkhacchāyāya nisinnassa nānādisāsu khāyamānāsu sītena vātena bījiyamānassa cittaṃ ekaggaṃ hoti. <span class="bld">Kandara</span>nti kaṃ vuccati udakaṃ, tena dāritaṃ udakabhinnaṃ pabbatapadesaṃ, yaṃ nitambantipi nadīnikuñjantipi vadanti. Tattha hi rajatapaṭṭasadisā vālikā hoti, matthake maṇivitānaṃ viya vanagahanaṃ, maṇikkhandhasadisaṃ udakaṃ sandati. Evarūpaṃ kandaraṃ oruyha pānīyaṃ pivitvā gattāni sītāni katvā vālikaṃ ussāpetvā paṃsukūlacīvaraṃ paññāpetvā nisinnassa samaṇadhammaṃ karoto cittaṃ ekaggaṃ hoti. <span class="bld">Giriguha</span>nti dvinnaṃ pabbatānaṃ antaraṃ, ekasmiṃyeva <a name="V2.0380"></a> vā umaṅgasadisaṃ mahāvivaraṃ. <span class="bld">Susāna</span>lakkhaṇaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.34) vuttaṃ. <span class="bld">Vanapattha</span>nti gāmantaṃ atikkamitvā manussānaṃ anupacāraṭṭhānaṃ, yattha na kasanti na vapanti. Tenevāha – ‘‘vanapatthanti dūrānametaṃ senāsanānaṃ adhivacana’’ntiādi. <span class="bld">Abbhokāsa</span>nti acchannaṃ. Ākaṅkhamāno panettha cīvarakuṭiṃ katvā vasati. <span class="bld">Palālapuñja</span>nti <a name="P3.0202"></a> palālarāsiṃ<a name="M2.0384"></a>. Mahāpalālapuñjato hi palālaṃ nikkaḍḍhitvā pabbhāraleṇasadise ālaye karonti, gacchagumbādīnampi upari palālaṃ pakkhipitvā heṭṭhā nisinnā samaṇadhammaṃ karonti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pacchābhatta</span>nti bhattassa pacchato. <span class="bld">Piṇḍapātapaṭikkanto</span>ti piṇḍapātapariyesanato paṭikkanto. <span class="bld">Pallaṅka</span>nti samantato ūrubaddhāsanaṃ. <span class="bld">Ābhujitvā</span>ti bandhitvā. <span class="bld">Ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyā</span>ti uparimasarīraṃ ujukaṃ ṭhapetvā aṭṭhārasa piṭṭhikaṇṭake koṭiyā koṭiṃ paṭipādetvā. Evañhi nisinnassa cammamaṃsanhārūni na paṇamanti. Athassa yā tesaṃ paṇamanapaccayā khaṇe khaṇe vedanā uppajjeyyuṃ, tā na uppajjanti. Tāsu na uppajjamānāsu cittaṃ ekaggaṃ hoti, kammaṭṭhānaṃ na paripatati, vuddhiṃ phātiṃ upagacchati. <span class="bld">Parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā</span>ti kammaṭṭhānābhimukhaṃ satiṃ ṭhapayitvā, mukhasamīpe vā katvāti attho. Teneva vibhaṅge vuttaṃ – ‘‘ayaṃ sati upaṭṭhitā hoti sūpaṭṭhitā nāsikagge vā mukhanimitte vā. Tena vuccati parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā’’ti (vibha. 537). Atha vā <span class="bld">‘‘parī</span>ti pariggahaṭṭho. <span class="bld">Mukha</span>nti niyyānaṭṭho. <span class="bld">Satī</span>ti upaṭṭhānaṭṭho. Tena vuccati – ‘parimukhaṃ sati’’’nti evaṃ paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 1.164) vuttanayena panettha attho daṭṭhabbo. Tatrāyaṃ saṅkhepo ‘‘pariggahitaniyyānaṃ satiṃ katvā’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Abhijjhaṃ loke</span>ti ettha lujjana-palujjanaṭṭhena pañcupādānakkhandhā <a name="P3.0203"></a> loko. Tasmā pañcasu upādānakkhandhesu rāgaṃ pahāya kāmacchandaṃ vikkhambhetvāti ayamettha attho. <span class="bld">Vigatābhijjhenā</span>ti vikkhambhanavasena pahīnattā vigatābhijjhena, na cakkhuviññāṇasadisenāti attho. <span class="bld">Abhijjhāya cittaṃ parisodhetī</span>ti abhijjhāto cittaṃ parimoceti, yathā naṃ sā muñcati ceva muñcitvā ca na puna gaṇhāti, evaṃ karotīti attho. <span class="bld">Byāpādapadosaṃ pahāyā</span>tiādīsupi eseva nayo. Byāpajjati iminā cittaṃ pūtikummāsādayo viya purimapakatiṃ pajahatīti <span class="bld">byāpādo</span>. Vikārappattiyā padussati, paraṃ vā padūseti vināsetīti <span class="bld">padoso</span>. Ubhayampetaṃ kodhasseva adhivacanaṃ<a name="V2.0381"></a>. Thinaṃ cittagelaññaṃ, middhaṃ cetasikagelaññaṃ. Thinañca middhañca <span class="bld">thinamiddhaṃ. Ālokasaññī</span>ti rattimpi divāpi diṭṭhaālokasañjānanasamatthāya vigatanīvaraṇāya parisuddhāya saññāya samannāgato<a name="M2.0385"></a>. <span class="bld">Sato sampajāno</span>ti satiyā ca ñāṇena ca samannāgato. Idaṃ ubhayaṃ ālokasaññāya upakārakattā vuttaṃ. Uddhaccañca kukkuccañca <span class="bld">uddhaccakukkuccaṃ. Tiṇṇavicikiccho</span>ti vicikicchaṃ taritvā atikkamitvā ṭhito. ‘‘Kathamidaṃ kathamida’’nti evaṃ nappavattatīti <span class="bld">akathaṃkathī. Kusalesu dhammesū</span>ti anavajjesu dhammesu. ‘‘Ime nu kho kusalā, kathamime kusalā’’ti evaṃ na vicikicchati na kaṅkhatīti attho. Ayamettha <a name="P3.0204"></a> saṅkhepo. Imesu pana nīvaraṇesu vacanatthalakkhaṇādibhedato yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.71-72) vuttaṃ. <span class="bld">Paññāya dubbalīkaraṇe</span>ti yasmā ime pañca nīvaraṇā uppajjamānā anuppannāya lokiyalokuttarāya paññāya uppajjituṃ na denti, uppannāpi aṭṭha samāpattiyo pañca vā abhiññā ucchinditvā pātenti. Tasmā paññāya dubbalīkaraṇāti vuccanti. <span class="bld">Vivicceva kāmehī</span>tiādīni visuddhimagge vitthāritāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ime āsavā</span>tiādi aparenāpi pariyāyena catusaccappakāsanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Nāparaṃ itthattāyāti pajānātī</span>ti ettāvatā heṭṭhā tīhi aṅgehi bāhirasamayassa nipphalabhāvaṃ dassetvā catutthena aṅgena attano sāsanassa gambhīrabhāvaṃ pakāsetvā desanāya arahattena kūṭaṃ gaṇhi. Idāni desanaṃ appento <span class="bld">evaṃ kho, bhikkhave</span>tiādimāha.</p>
- <p class="subhead">9. Taṇhāsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para199"></a><a name="para199_an4"></a><span class="paranum">199</span>. Navame <span class="bld">jālini</span>nti jālasadisaṃ. Yathā hi jālaṃ samantato saṃsibbitaṃ ākulabyākulaṃ, evaṃ taṇhāpīti jālasadisattā jālinīti vuttā. Tayo vā bhave ajjhottharitvā ṭhitāya etissā tattha tattha attano koṭṭhāsabhūtaṃ jālaṃ atthītipi jālinī. <span class="bld">Sarita</span>nti tattha tattha saritvā saṃsaritvā ṭhitaṃ. <span class="bld">Visaṭa</span>nti patthaṭaṃ vikkhittaṃ. <span class="bld">Visattika</span>nti tattha tattha visattaṃ laggaṃ lagitaṃ. Apica <a name="P3.0205"></a> <span class="bld">‘‘visamūlā</span>ti visattikā. <span class="bld">Visaphalā</span>ti visattikā’’tiādināpi (mahāni. 3; cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddeso 22) nayenettha attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Uddhasto</span>ti upari dhaṃsito. <span class="bld">Pariyonaddho</span>ti samantā veṭhito. <span class="bld">Tantākulakajāto</span>ti tantaṃ viya ākulajāto. Yathā nāma dunnikkhittaṃ mūsikacchinnaṃ pesakārānaṃ tantaṃ tahiṃ tahiṃ ākulaṃ <a name="V2.0382"></a> hoti, ‘‘idaṃ aggaṃ idaṃ mūla’’nti aggena vā aggaṃ, mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ dukkaraṃ hoti, evaṃ sattā imāya taṇhāya <a name="M2.0386"></a> pariyonaddhā ākulabyākulā na sakkonti attano nissaraṇamaggaṃ ujuṃ kātuṃ. <span class="bld">Gulāguṇṭhikajāto</span>ti gulāguṇṭhikaṃ vuccati pesakārakañjiyasuttaṃ. Gulā nāma sakuṇikā, tassā kulāvakotipi eke. Yathā tadubhayampi ākulaṃ aggena vā aggaṃ, mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ dukkaranti purimanayeneva yojetabbaṃ. <span class="bld">Muñjapabbajabhūto</span>ti muñjatiṇaṃ viya pabbajatiṇaṃ viya ca bhūto, tādiso jāto. Yathā tāni tiṇāni koṭṭetvā katarajjuṃ jiṇṇakāle katthaci patitaṃ gahetvā tesaṃ tiṇānaṃ ‘‘idaṃ aggaṃ idaṃ mūla’’nti aggena vā aggaṃ, mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ dukkaraṃ. Tampi ca paccattapurisakāre ṭhatvā sakkā bhaveyya ujuṃ kātuṃ, ṭhapetvā pana bodhisatte añño satto attano dhammatāya taṇhājālaṃ padāletvā attano nissaraṇamaggaṃ ujuṃ kātuṃ samattho nāma natthi. Evamayaṃ loko taṇhājālena pariyonaddho apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ saṃsāraṃ nātivattati. Tattha <a name="P3.0206"></a> <span class="bld">apāyo</span>ti niraya-tiracchānayoni-pettivisaya-asurakāyā. Sabbepi hi te vaḍḍhisaṅkhātassa āyassa abhāvato apāyāti vuccanti. Tathā dukkhassa gatibhāvato <span class="bld">duggati</span>. Sukhasamussayato vinipatitattā <span class="bld">vinipāto</span>. Itaro pana –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Khandhānañca paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca;</p>
- <p class="gathalast">Abbocchinnaṃ vattamānā, saṃsāroti pavuccati.</p>
- <p class="bodytext">Taṃ sabbaṃ nātivattati nātikkamati, atha kho cutito paṭisandhiṃ paṭisandhito cutinti evaṃ punappunaṃ cutipaṭisandhiyo gaṇhamāno tīsu bhavesu catūsu yonīsu pañcasu gatīsu sattasu viññāṇaṭṭhitīsu navasu sattāvāsesu mahāsamudde vātakkhittanāvā viya yante yuttagoṇo viya ca paribbhamatiyeva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ajjhattikassa upādāyā</span>ti ajjhattikaṃ khandhapañcakaṃ upādāya. Idañhi upayogatthe sāmivacanaṃ. <span class="bld">Bāhirassa upādāyā</span>ti bāhiraṃ khandhapañcakaṃ upādāya, idampi upayogatthe sāmivacanaṃ. <span class="bld">Asmīti, bhikkhave, satī</span>ti, bhikkhave, yadetaṃ ajjhattaṃ khandhapañcakaṃ upādāya taṇhāmānadiṭṭhivasena samūhaggāhato asmīti hoti, tasmiṃ satīti attho. <span class="bld">Itthasmīti hotī</span>tiādīsu pana evaṃ samūhato ahanti gahaṇe sati tato anupanidhāya <a name="M2.0387"></a> ca upanidhāya cāti <a name="V2.0383"></a> dvidhā gahaṇaṃ hoti. Tattha <span class="bld">anupanidhāyā</span>ti aññaṃ ākāraṃ anupagamma <a name="P3.0207"></a> sakabhāvameva ārammaṇaṃ katvā itthasmīti hoti, khattiyādīsu idaṃpakāro ahanti evaṃ taṇhāmānadiṭṭhivasena hotīti attho. Idaṃ tāva anupanidhāya gahaṇaṃ. <span class="bld">Upanidhāya gahaṇaṃ</span> pana duvidhaṃ hoti samato ca asamato ca. Taṃ dassetuṃ <span class="bld">evaṃsmīti aññathāsmī</span>ti ca vuttaṃ. Tattha <span class="bld">evaṃsmī</span>ti idaṃ samato upanidhāya gahaṇaṃ, yathāyaṃ khattiyo yathāyaṃ brāhmaṇo, evamahampīti attho. <span class="bld">Aññathāsmī</span>ti idaṃ pana asamato gahaṇaṃ, yathāyaṃ khattiyo yathāyaṃ brāhmaṇo, tato aññathā ahaṃ, hīno vā adhiko vāti attho. Imāni tāva paccuppannavasena cattāri taṇhāvicaritāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asasmīti satasmī</span>ti imāni pana dve yasmā atthīti asaṃ, niccassetaṃ adhivacanaṃ. Sīdatīti sataṃ, aniccassetaṃ adhivacanaṃ. Tasmā sassatucchedavasena vuttānīti veditabbāni. Ito parāni <span class="bld">sa</span>nti evamādīni cattāri saṃsayaparivitakkavasena vuttāni. <span class="bld">Santi hotī</span>ti evamādīsu ahaṃ siyanti hotīti evamattho veditabbo. Adhippāyo panettha purimacatukke vuttanayeneva gahetabbo. <span class="bld">Apihaṃ sa</span>ntiādīni pana cattāri api nāma ahaṃ bhaveyyanti evaṃ patthanākappanavasena vuttāni. Tānipi purimacatukke vuttanayeneva veditabbāni. <span class="bld">Bhavissa</span>ntiādīni <a name="P3.0208"></a> pana cattāri anāgatavasena vuttāni. Tesampi purimacatukke vuttanayeneva attho veditabbo. Evamete –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Dve diṭṭhisīsā sīsaññe, cattāro sīsamūlakā;</p>
- <p class="gathalast">Tayo tayoti etāni, aṭṭhārasa vibhāvaye.</p>
- <p class="bodytext">Etesu hi asasmi, satasmīti ete dve diṭṭhisīsā nāma. Asmi, santi, apihaṃ santi, bhavissanti ete cattāro suddhasīsā eva. Itthasmītiādayo tayo tayoti dvādasa sīsamūlakā nāmāti evamete dve diṭṭhisīsā cattāro suddhasīsā dvādasa sīsamūlakāti aṭṭhārasa taṇhāvicaritadhammā veditabbā. Imāni tāva ajjhattikassa upādāya aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni. Bāhirassa upādāya taṇhāvicaritesupi eseva <a name="M2.0388"></a> nayo. <span class="bld">Iminā</span>ti iminā rūpena vā…pe… viññāṇena vāti esa viseso veditabbo. Sesaṃ tādisameva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Iti evarūpāni atītāni chattiṃsā</span>ti ekamekassa puggalassa atīte addhani chattiṃsa. <span class="bld">Anāgatāni</span> <a name="V2.0384"></a> <span class="bld">chattiṃsā</span>ti ekamekasseva puggalassa ca anāgate addhani chattiṃsa. <span class="bld">Paccuppannāni chattiṃsā</span>ti ekassa vā puggalassa yathāsambhavato bahūnaṃ vā paccuppanne addhani chattiṃsāva. Sabbasattānaṃ pana niyameneva atīte addhani chattiṃsa, anāgate chattiṃsa, paccuppanne chattiṃsa. Anantā hi asadisataṇhāmānadiṭṭhibhedā sattā. <span class="bld">Aṭṭhasataṃ</span> <a name="P3.0209"></a> <span class="bld">taṇhāvicaritaṃ hontī</span>ti ettha pana aṭṭhasatasaṅkhātaṃ taṇhāvicaritaṃ hotīti evamattho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="subhead">10. Pemasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para200"></a><a name="para200_an4"></a><span class="paranum">200</span>. Dasame <span class="bld">na ussenetī</span>ti diṭṭhivasena na ukkhipati. <span class="bld">Na paṭisenetī</span>ti paṭiviruddho hutvā kalahabhaṇḍanavasena na ukkhipati. <span class="bld">Na dhūpāyatī</span>ti ajjhattikassa upādāya taṇhāvicaritavasena na dhūpāyati. <span class="bld">Na pajjalatī</span>ti bāhirassa upādāya taṇhāvicaritavasena na pajjalati. <span class="bld">Na sampajjhāyatī</span>ti asmimānavasena na sampajjhāyati. Sesaṃ pāḷinayeneva veditabbaṃ. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti.</p>
- <p class="centered">Mahāvaggo pañcamo.</p>
- <p class="centered">Catutthapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
- <a name="an4_5"></a>
- <p class="title">5. Pañcamapaṇṇāsakaṃ</p>
- <a name="an4_5_1"></a>
- <p class="chapter">(21) 1. Sappurisavaggo</p>
- <p class="subhead">1-6. Sikkhāpadasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para201"></a><a name="para201_an4"></a><span class="paranum">201</span>. Pañcamassa <a name="V2.0385"></a><a name="M2.0389"></a> paṭhame <span class="bld">asappurisa</span>nti lāmakapurisaṃ tucchapurisaṃ mūḷhapurisaṃ avijjāya andhīkataṃ bālaṃ. <span class="bld">Asappurisatara</span>nti atirekena asappurisaṃ. Itare dve vuttapaṭipakkhavasena veditabbā. Sesamettha uttānatthameva. Yathā cettha, evaṃ ito paresu pañcasu. Etesu hi paṭhamaṃ pañcaveravasena desitaṃ, dutiyaṃ assaddhammavasena, tatiyaṃ kāyavacīdvāravasena, catutthaṃ manodvāravasena, pañcamaṃ aṭṭhamicchattavasena, chaṭṭhaṃ dasamicchattavasena.</p>
- <p class="subhead">7-10. Pāpadhammasuttacatukkavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para207-210"></a><a name="para207-210_an4"></a><span class="paranum">207-210</span>. Sattame <a name="P3.0210"></a> <span class="bld">pāpa</span>nti lāmakaṃ saṃkiliṭṭhapuggalaṃ. <span class="bld">Kalyāṇa</span>nti bhaddakaṃ anavajjapuggalaṃ. Sesamettha uttānatthameva. Aṭṭhamepi eseva nayo. Navame <span class="bld">pāpadhamma</span>nti lāmakadhammaṃ. <span class="bld">Kalyāṇadhamma</span>nti anavajjadhammaṃ. Sesamettha uttānatthameva. Dasamepi eseva nayo. Imasmiṃ vagge dasasupi suttesu agāriyappaṭipadā kathitā. Sacepi sotāpannasakadāgāmino honti, vaṭṭatiyevāti.</p>
- <p class="centered">Sappurisavaggo paṭhamo.</p>
- <a name="an4_5_2"></a>
- <p class="chapter">(22) 2. Parisāvaggo</p>
- <p class="subhead">1. Parisāsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para211"></a><a name="para211_an4"></a><span class="paranum">211</span>. Dutiyassa <a name="V2.0386"></a> paṭhame parisaṃ dūsentīti <span class="bld">parisadūsanā</span>. Parisaṃ sobhentīti <span class="bld">parisasobhanā</span>.</p>
- <p class="subhead">2. Diṭṭhisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para212"></a><a name="para212_an4"></a><span class="paranum">212</span>. Dutiye manoduccarite pariyāpannāpi micchādiṭṭhi mahāsāvajjatāya visuṃ vuttā, tassā ca paṭipakkhavasena sammādiṭṭhi.</p>
- <p class="subhead">3. Akataññutāsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para213"></a><a name="para213_an4"></a><span class="paranum">213</span>. Tatiye <a name="M2.0390"></a> <span class="bld">akataññutā akataveditā</span>ti akataññutāya akataveditāya. Ubhayampetaṃ atthato ekameva. Sukkapakkhepi eseva nayo.</p>
- <p class="subhead">4-7. Pāṇātipātīsuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para214-217"></a><a name="para214-217_an4"></a><span class="paranum">214-217</span>. Catutthaṃ catunnaṃ kammakilesānaṃ tappaṭipakkhassa ca vasena vuttaṃ, pañcamaṃ sukkapakkhānaṃ ādito catunnaṃ micchattānaṃ vasena, chaṭṭhaṃ avasesānaṃ catunnaṃ, sattamaṃ anariyavohāraariyavohārānaṃ. Tathā <a name="P3.0211"></a> aṭṭhamanavamadasamāni sappaṭipakkhānaṃ assaddhammānaṃ vasena vuttāni. Sabbasuttesu pana sukkapakkhadhammā lokiyalokuttaramissakāva kathitā. Navasu suttesu kiñcāpi ‘‘sagge’’ti vuttaṃ, tayo pana maggā tīṇi ca phalāni labbhantiyevāti.</p>
- <p class="centered">Parisāvaggo dutiyo.</p>
- <a name="an4_5_3"></a>
- <p class="chapter">(23) 3. Duccaritavaggavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para221-231"></a><a name="para221-231_an4"></a><span class="paranum">221-231</span>. Tatiyassa <a name="V2.0387"></a> paṭhamādīni uttānatthāneva. Dasame yo cintetvā kabyaṃ karoti, ayaṃ <span class="bld">cintākavi</span> nāma. Yo sutvā karoti, ayaṃ <span class="bld">sutakavi</span> nāma. Yo ekaṃ atthaṃ nissāya karoti, ayaṃ <span class="bld">atthakavi</span> nāma. Yo taṅkhaṇaññeva vaṅgīsatthero viya attano paṭibhānena karoti, ayaṃ <span class="bld">paṭibhānakavi</span> nāmāti.</p>
- <p class="centered">Duccaritavaggo tatiyo.</p>
- <a name="an4_5_4"></a>
- <p class="chapter">(24) 4. Kammavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Saṃkhittasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para232"></a><a name="para232_an4"></a><span class="paranum">232</span>. Catutthassa <a name="V2.0388"></a> paṭhame <span class="bld">kaṇha</span>nti kāḷakaṃ dasaakusalakammapathakammaṃ. <span class="bld">Kaṇhavipāka</span>nti apāye nibbattanato kāḷakavipākaṃ. <span class="bld">Sukka</span>nti paṇḍarakaṃ kusalakammapathakammaṃ<a name="M2.0391"></a>. <span class="bld">Sukkavipāka</span>nti sagge nibbattanato paṇḍarakavipākaṃ. <span class="bld">Kaṇhasukka</span>nti missakakammaṃ. <span class="bld">Kaṇhasukkavipāka</span>nti <a name="P3.0212"></a> sukhadukkhavipākaṃ. Missakakammañhi katvā akusalena tiracchānayoniyaṃ maṅgalahatthiṭṭhānādīsu uppanno kusalena pavatte sukhaṃ vediyati. Kusalena rājakulepi nibbatto akusalena pavatte dukkhaṃ vediyati. <span class="bld">Akaṇhaṃ asukka</span>nti kammakkhayakaraṃ catumaggañāṇaṃ adhippetaṃ. Tañhi yadi kaṇhaṃ bhaveyya, kaṇhavipākaṃ dadeyya. Yadi sukkaṃ bhaveyya, sukkavipākaṃ dadeyya. Ubhayavipākassa pana appadānato akaṇhaṃ asukkanti ayamettha attho.</p>
- <p class="subhead">2. Vitthārasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para233"></a><a name="para233_an4"></a><span class="paranum">233</span>. Dutiye <span class="bld">sabyābajjha</span>nti sadosaṃ. <span class="bld">Kāyasaṅkhāra</span>nti kāyadvāracetanaṃ. <span class="bld">Abhisaṅkharotī</span>ti āyūhati sampiṇḍeti. Sesadvayepi eseva nayo. <span class="bld">Sabyābajjhaṃ loka</span>nti sadukkhaṃ lokaṃ. <span class="bld">Sabyābajjhā phassā</span>ti sadukkhā vipākaphassā. <span class="bld">Sabyābajjhaṃ vedanaṃ vediyatī</span>ti sābādhaṃ vipākavedanaṃ vediyati. <span class="bld">Ekantadukkha</span>nti ekanteneva dukkhaṃ, na sukhasammissaṃ. <span class="bld">Seyyathāpi sattā nerayikā</span>ti ettha <span class="bld">seyyathāpī</span>ti nidassanatthe nipāto. Tena kevalaṃ nerayikasatte dasseti, aññe pana taṃsarikkhakā nāma natthi. Iminā upāyena sabbattha attho veditabbo. <span class="bld">Seyyathāpi manussā</span>tiādīsu pana manussānaṃ tāva kālena sukhā vedanā uppajjati, kālena dukkhā vedanā. <span class="bld">Ekacce</span> <a name="P3.0213"></a> <span class="bld">ca devā</span>ti ettha pana kāmāvacaradevā daṭṭhabbā. Tesañhi mahesakkhatarā devatā disvā nisinnāsanato vuṭṭhānaṃ, pārutauttarāsaṅgassa otāraṇaṃ, añjalipaggaṇhanantiādīnaṃ vasena kālena dukkhaṃ uppajjati, dibbasampattiṃ anubhavantānaṃ kālena sukhaṃ. <span class="bld">Ekacce ca vinipātikā</span>ti ettha vemānikapetā daṭṭhabbā. Te nirantarameva ekasmiṃ kāle sukhaṃ, ekasmiṃ kāle <a name="V2.0389"></a> dukkhaṃ vediyanti. Nāgasupaṇṇahatthiassādayo pana manussā viya vokiṇṇasukhadukkhāva honti. <span class="bld">Pahānāya yā cetanā</span>ti ettha vivaṭṭagāminī maggacetanā veditabbā. Sā hi kammakkhayāya saṃvattatīti.</p>
- <p class="subhead">3. Soṇakāyanasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para234"></a><a name="para234_an4"></a><span class="paranum">234</span>. Tatiye <a name="M2.0392"></a> <span class="bld">sikhāmoggallāno</span>ti sīsamajjhe ṭhitāya mahatiyā sikhāya samannāgato moggallānagotto brāhmaṇo. <span class="bld">Purimānī</span>ti atītānantaradivasato paṭṭhāya purimāni, dutiyādito paṭṭhāya <span class="bld">purimatarāni</span> veditabbāni. <span class="bld">Soṇakāyano</span>ti tasseva antevāsiko. <span class="bld">Kammasaccāyaṃ bho loko</span>ti bho ayaṃ loko kammasabhāvo. <span class="bld">Kammasamārambhaṭṭhāyī</span>ti kammasamārambhena tiṭṭhati. Kammaṃ āyūhantova tiṭṭhati, anāyūhanto ucchijjatīti dīpeti. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.</p>
- <p class="subhead">4-9. Sikkhāpadasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para235"></a><a name="para235_an4"></a><span class="paranum">235</span>. Catutthādīnipi uttānatthāneva. Maggaṅgesu pana yasmā satiyā upaṭṭhapetvā paññāya paricchindati, tasmā ubhayameva kammaṃ. Sesā aṅgāneva honti, no kammanti <a name="P3.0214"></a> vuttaṃ. Bojjhaṅgesupi eseva nayo. Abhidhamme pana sabbampetaṃ avisesena cetanāsampayuttakammanteva vaṇṇitaṃ.</p>
- <p class="subhead">10. Samaṇasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para241"></a><a name="para241_an4"></a><span class="paranum">241</span>. Dasame <span class="bld">idhevā</span>ti imasmiṃyeva sāsane. Ayaṃ pana niyamo sesapadesupi veditabbo. Dutiyādayopi hi samaṇā idheva, na aññattha. <span class="bld">Suññā</span>ti rittā tucchā. <span class="bld">Parappavādā</span>ti cattāro sassatavādā, cattāro ekaccasassatikā, cattāro antānantikā, cattāro amarāvikkhepikā, dve adhiccasamuppannikā, soḷasa saññivādā, aṭṭha asaññivādā, aṭṭha nevasaññināsaññivādā, satta ucchedavādā, pañca diṭṭhadhammanibbānavādāti ime sabbepi brahmajāle āgatadvāsaṭṭhidiṭṭhiyo ito bāhirānaṃ paresaṃ pavādā parappavādā nāma. Te sabbepi imehi catūhi phalaṭṭhakasamaṇehi suññā. Na hi te ettha santi. Na kevalañca eteheva suññā<a name="V2.0390"></a>, catūhi pana maggaṭṭhakasamaṇehipi, catunnaṃ maggānaṃ atthāya āraddhavipassakehipīti dvādasahipi samaṇehi suññā eva. Idameva atthaṃ sandhāya bhagavatā mahāparinibbāne (dī. ni. 2.214) vuttaṃ –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Ekūnatiṃso <a name="M2.0393"></a> vayasā subhadda,</p>
- <p class="gatha2">Yaṃ pabbajiṃ kiṃkusalānuesī;</p>
- <p class="gatha3">Vassāni paññāsa samādhikāni,</p>
- <p class="gatha2">Yato ahaṃ pabbajito subhadda;</p>
- <p class="gatha3">Ñāyassa dhammassa padesavattī,</p>
- <p class="gathalast">Ito bahiddhā samaṇopi natthi’’.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Dutiyopi samaṇo natthi, tatiyopi samaṇo natthi, catutthopi samaṇo natthi, suññā parappavādā samaṇehi aññehī’’ti<a name="P3.0215"></a>. Ettha hi padesavattīti āraddhavipassako adhippeto. Tasmā sotāpattimaggassa āraddhavipassakaṃ maggaṭṭhaṃ phalaṭṭhanti tayopi ekato katvā ‘‘samaṇopi natthī’’ti āha, sakadāgāmimaggassa āraddhavipassakaṃ maggaṭṭhaṃ phalaṭṭhanti tayopi ekato katvā ‘‘dutiyopi samaṇo natthī’’ti āha. Itaresupi dvīsu eseva nayo. Ekādasamaṃ uttānatthamevāti.</p>
- <p class="centered">Kammavaggo catuttho.</p>
- <a name="an4_5_5"></a>
- <p class="chapter">(25) 5. Āpattibhayavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Saṅghabhedakasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para243"></a><a name="para243_an4"></a><span class="paranum">243</span>. Pañcamassa <a name="V2.0391"></a> paṭhame <span class="bld">api nu taṃ, ānanda, adhikaraṇa</span>nti vivādādhikaraṇādīsu aññataraṃ adhikaraṇaṃ bhikkhusaṅghassa uppajji, satthā tassa vūpasantabhāvaṃ pucchanto evamāha. <span class="bld">Kuto taṃ, bhante</span>ti, bhante, kuto kinti kena kāraṇena taṃ adhikaraṇaṃ vūpasamissatīti vadati. <span class="bld">Kevalakappa</span>nti sakalaṃ samantato. <span class="bld">Saṅghabhedāya ṭhito</span>ti saṅghena saddhiṃ vādatthāya kathitaṃ paṭikathentova ṭhito. <span class="bld">Tatrāyasmā</span>ti tasmiṃ evaṃ ṭhite āyasmā anuruddho. <span class="bld">Na ekavācikampi bhaṇitabbaṃ maññatī</span>ti ‘‘mā, āvuso, saṅghena saddhiṃ evaṃ avacā’’ti ekavacanampi vattabbaṃ na maññati. <span class="bld">Voyuñjatī</span>ti anuyuñjati anuyogaṃ āpajjati. <span class="bld">Atthavase</span>ti kāraṇavase. <span class="bld">Nāsessantī</span>ti <a name="P3.0216"></a> uposathappavāraṇaṃ upagantuṃ adatvā nikkaḍḍhissanti. Sesaṃ pāḷivaseneva veditabbaṃ.</p>
- <p class="subhead">2. Āpattibhayasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para244"></a><a name="para244_an4"></a><span class="paranum">244</span>. Dutiye <a name="M2.0394"></a> <span class="bld">khuramuṇḍaṃ karitvā</span>ti pañca sikhaṇḍake ṭhapetvā khurena muṇḍaṃ karitvā. <span class="bld">Kharassarenā</span>ti kakkhaḷasaddena. <span class="bld">Paṇavenā</span>ti vajjhabheriyā. <span class="bld">Thalaṭṭhassā</span>ti ekamante ṭhitassa. <span class="bld">Sīsacchejja</span>nti sīsacchedārahaṃ. <span class="bld">Yatra hi nāmā</span>ti yaṃ nāma. <span class="bld">So vatassāha</span>nti so vata ahaṃ assaṃ, yaṃ evarūpaṃ pāpaṃ na kareyyanti attho. <span class="bld">Yathādhammaṃ paṭikarissatī</span>ti dhammānurūpaṃ paṭikarissati, sāmaṇerabhūmiyaṃ ṭhassatīti attho. <span class="bld">Kāḷavatthaṃ paridhāyā</span>ti kāḷapilotikaṃ nivāsetvā. <span class="bld">Mosalla</span>nti musalābhipātārahaṃ. <span class="bld">Yathādhamma</span>nti idha āpattito vuṭṭhāya suddhante patiṭṭhahanto yathādhammaṃ karoti nāma. <span class="bld">Bhasmapuṭa</span>nti chārikābhaṇḍikaṃ. <span class="bld">Gārayhaṃ bhasmapuṭa</span>nti garahitabbachārikāpuṭena matthake abhighātārahaṃ. <span class="bld">Yathādhamma</span>nti idha āpattiṃ desento yathādhammaṃ paṭikaroti nāma. <span class="bld">Upavajja</span>nti upavādārahaṃ. <span class="bld">Pāṭidesanīyesū</span>ti paṭidesetabbesu. Iminā <a name="P3.0217"></a> sabbāpi <a name="V2.0392"></a> sesāpattiyo saṅgahitā. <span class="bld">Imāni kho, bhikkhave, cattāri āpattibhayānī</span>ti, bhikkhave, imāni cattāri āpattiṃ nissāya uppajjanakabhayāni nāmāti.</p>
- <p class="subhead">3. Sikkhānisaṃsasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para245"></a><a name="para245_an4"></a><span class="paranum">245</span>. Tatiye sikkhā ānisaṃsā etthāti <span class="bld">sikkhānisaṃsaṃ</span>. Paññā uttarā etthāti <span class="bld">paññuttaraṃ</span>. Vimutti sāro etthāti <span class="bld">vimuttisāraṃ</span>. Sati ādhipateyyā etthāti <span class="bld">satādhipateyyaṃ</span>. Etesaṃ hi sikkhādisaṅkhātānaṃ ānisaṃsādīnaṃ atthāya vussatīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Ābhisamācārikā</span>ti uttamasamācārikā. Vattavasena paññattasīlassetaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Tathā tathā so tassā sikkhāyā</span>ti tathā tathā so sikkhākāmo bhikkhu tasmiṃ sikkhāpade.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ādibrahmacariyikā</span>ti maggabrahmacariyassa ādibhūtānaṃ catunnaṃ mahāsīlānametaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Sabbaso</span>ti sabbākārena. <span class="bld">Dhammā</span>ti catusaccadhammā. <span class="bld">Paññāya samavekkhitā hontī</span>ti sahavipassanāya maggapaññāya sudiṭṭhā honti. <span class="bld">Vimuttiyā phusitā hontī</span>ti arahattaphalavimuttiyā ñāṇaphassena phuṭṭhā honti. <span class="bld">Ajjhattaṃyeva sati sūpaṭṭhitā hotī</span>ti niyakajjhatteyeva sati suṭṭhu upaṭṭhitā hoti. <span class="bld">Paññāya anuggahessāmī</span>ti vipassanāpaññāya <a name="M2.0395"></a> anuggahessāmi. <span class="bld">Paññāya</span> <a name="P3.0218"></a> <span class="bld">samavekkhissāmī</span>ti idhāpi vipassanāpaññā adhippetā. <span class="bld">Phusitaṃ vā dhammaṃ tattha tattha paññāya anuggahessāmī</span>ti ettha pana maggapaññāva adhippetā.</p>
- <p class="subhead">4. Seyyāsuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para246"></a><a name="para246_an4"></a><span class="paranum">246</span>. Catutthe <span class="bld">petā</span>ti kālakatā vuccanti. <span class="bld">Uttānā sentī</span>ti te yebhuyyena uttānakāva sayanti. Atha vā pettivisaye nibbattā <span class="bld">petā</span> nāma, te appamaṃsalohitattā aṭṭhisaṅghātajaṭitā ekena passena sayituṃ na sakkonti, uttānāva senti. <span class="bld">Anattamano hotī</span>ti tejussadattā sīho migarājā dve purimapāde ekasmiṃ, pacchimapāde ekasmiṃ ṭhāne ṭhapetvā naṅguṭṭhaṃ antarasatthimhi pakkhipitvā purimapādapacchimapādanaṅguṭṭhānaṃ ṭhitokāsaṃ sallakkhetvā dvinnaṃ purimapādānaṃ matthake sīsaṃ ṭhapetvā sayati. Divasampi sayitvā pabujjhamāno na uttasanto pabujjhati, sīsaṃ pana ukkhipitvā purimapādādīnaṃ ṭhitokāsaṃ sallakkhetvā sace kiñci ṭhānaṃ <a name="V2.0393"></a> vijahitvā ṭhitaṃ hoti, ‘‘nayidaṃ tuyhaṃ jātiyā, na sūrabhāvassa anurūpa’’nti anattamano hutvā tattheva sayati, na gocarāya pakkamati. Idaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘anattamano hotī’’ti. Avijahitvā ṭhite pana ‘‘tuyhaṃ jātiyā ca sūrabhāvassa ca anurūpamida’’nti haṭṭhatuṭṭho uṭṭhāya sīhavijambhanaṃ vijambhitvā kesarabhāraṃ vidhunitvā tikkhattuṃ sīhanādaṃ <a name="P3.0219"></a> naditvā gocarāya pakkamati. Tena vuttaṃ – ‘‘attamano hotī’’ti.</p>
- <p class="subhead">5. Thūpārahasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para247"></a><a name="para247_an4"></a><span class="paranum">247</span>. Pañcame <span class="bld">rājā cakkavattī</span>ti ettha kasmā bhagavā agāramajjhe vasitvā kālakatassa rañño thūpakaraṇaṃ anujānāti, na sīlavato puthujjanabhikkhussāti? Anacchariyattā. Puthujjanabhikkhūnañhi thūpe anuññāyamāne tambapaṇṇidīpe tāva thūpānaṃ okāso na bhaveyya, tathā aññesu ṭhānesu. Tasmā ‘‘anacchariyā te bhavissantī’’ti nānujānāti. Cakkavattī rājā ekova nibbattati, tenassa thūpo acchariyo hoti. Puthujjanasīlavato pana parinibbutabhikkhuno viya mahantampi sakkāraṃ kātuṃ vaṭṭatiyeva. Chaṭṭhasattamāni uttānatthāneva.</p>
- <p class="subhead">8. Paṭhamavohārasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para250"></a><a name="para250_an4"></a><span class="paranum">250</span>. Aṭṭhame <a name="M2.0396"></a> <span class="bld">anariyavohārā</span>ti anariyānaṃ kathā. Sesesupi eseva nayo.</p>
- <p class="centered">Āpattibhayavaggo pañcamo.</p>
- <p class="centered">Pañcamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
- <a name="an4_6"></a>
- <p class="chapter">(26) 6. Abhiññāvaggo</p>
- <p class="subhead">1-3. Abhiññāsuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para254-256"></a><a name="para254-256_an4"></a><span class="paranum">254-256</span>. Chaṭṭhassa <a name="V2.0394"></a> paṭhame <span class="bld">abhiññāyā</span>ti jānitvā. <span class="bld">Samatho ca vipassanā cā</span>ti cittekaggatā ca saṅkhārapariggahavipassanāñāṇañca. <span class="bld">Vijjā ca vimutti cā</span>ti maggañāṇavijjā ca sesā sampayuttakadhammā ca. Dutiye <a name="P3.0220"></a> <span class="bld">anariyapariyesanā</span>ti anariyānaṃ esanā gavesanā. <span class="bld">Jarādhamma</span>nti jarāsabhāvaṃ. Sesesupi eseva nayo. Tatiyaṃ uttānameva.</p>
- <p class="subhead">4. Mālukyaputtasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para257"></a><a name="para257_an4"></a><span class="paranum">257</span>. Catutthe <span class="bld">mālukyaputto</span>ti mālukyabrāhmaṇiyā putto. <span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ tava ovādayācane. Iminā theraṃ apasādetipi ussādetipi. Kathaṃ? Ayaṃ kira daharakāle paccayesu laggo hutvā pacchā mahallakakāle araññavāsaṃ patthento kammaṭṭhānaṃ yācati. Atha bhagavā ‘‘ettha dahare kiṃ vakkhāma, mālukyaputto viya tumhepi taruṇakāle paccayesu laggitvā mahallakakāle araññaṃ pavisitvā samaṇadhammaṃ kareyyāthā’’ti iminā adhippāyena bhaṇanto theraṃ apasādeti nāma. Yasmā pana thero mahallakakāleva araññaṃ pavisitvā samaṇadhammaṃ kātukāmo, tasmā bhagavā ‘‘ettha dahare kiṃ vakkhāma, ayaṃ amhākaṃ mālukyaputto mahallakakālepi araññaṃ pavisitvā samaṇadhammaṃ kātukāmo <a name="M2.0397"></a> kammaṭṭhānaṃ yācati. Tumhe tāva taruṇakālepi vīriyaṃ na karothā’’ti iminā adhippāyena bhaṇanto theraṃ ussādeti nāmāti yojanā.</p>
- <p class="subhead">5-10. Kulasuttādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para258-263"></a><a name="para258-263_an4"></a><span class="paranum">258-263</span>. Pañcame <a name="V2.0395"></a><a name="P3.0221"></a> <span class="bld">ādhipacce ṭhapentī</span>ti bhaṇḍāgārikaṭṭhāne ṭhapenti. Chaṭṭhe <span class="bld">vaṇṇasampanno</span>ti sarīravaṇṇena samannāgato. <span class="bld">Balasampanno</span>ti kāyabalena samannāgato. Bhikkhuvāre <span class="bld">vaṇṇasampanno</span>ti guṇavaṇṇena samannāgato. <span class="bld">Balasampanno</span>ti vīriyabalena samannāgato. <span class="bld">Javasampanno</span>ti ñāṇajavena samannāgato. Sattamepi eseva nayo. Sesamettha uttānamevāti.</p>
- <p class="centered">Abhiññāvaggo chaṭṭho.</p>
- <a name="an4_7"></a>
- <p class="chapter">(27) 7. Kammapathavaggavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para264-273"></a><a name="para264-273_an4"></a><span class="paranum">264-273</span>. Kammapathavaggepi <a name="V2.0396"></a> dasapi kammapathā lokiyalokuttaramissakāva kathitā.</p>
- <a name="an4_8"></a>
- <p class="chapter">(28) 8. Rāgapeyyālavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para274-783"></a><a name="para274-783_an4"></a><span class="paranum">274-783</span>. Rāgapeyyālaṃ arahattaṃ pāpetvā kathitaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
- <p class="centered">Manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya</p>
- <p class="centered">Catukkanipātassa saṃvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- </body>
|