s0304t.tik.htm 274 KB

123456789101112131415161718192021222324252627282930313233343536373839404142434445464748495051525354555657585960616263646566676869707172737475767778798081828384858687888990919293949596979899100101102103104105106107108109110111112113114115116117118119120121122123124125126127128129130131132133134135136137138139140141142143144145146147148149150151152153154155156157158159160161162163164165166167168169170171172173174175176177178179180181182183184185186187188189190191192193194195196197198199200201202203204205206207208209210211212213214215216217218219220221222223224225226227228229230231232233234235236237238239240241242243244245246247248249250251252253254255256257258259260261262263264265266267268269270271272273274275276277278279280281282283284285286287288289290291292293294295296297298299300301302303304305306307308309310311312313314315316317318319320321322323324325326327328329330331332333334335336337338339340341342343344345346347348349350351352353354355356357358359360361362363364365366367368369370371372373374375376377378379380381382383384385386387388389390391392393394395396397398399400401402403404405406407408409410411412413414415416417418419420421422423424425426427428429430431432433434435436437438439440441442443444445446447448449450451452453454455456457458459460461462463464465466467468469470471472473474475476477478479480481482483484485486487488489490491492493494495496497498499500501502503504505506507508509510511512513514515516517518519520521522523524525526527528529530531532533534535536537538539540541542543544545546547548549550551552553554555556557558559560561562563564565566567568569570571572573574575576577578579580581582583584585586587588589590591592593594595596597598599600601602603604605606607608609610611612613614615616617618619620621622623624625626627628629630631632633634635636637638639640641642643644645646647648649650651652653654655656657658659660661662663664665666667668669670671672673674675676677678679680681682683684685686687688689690691692693694695696697698699700701702703704705706707708709710711712713714715716717718719720721722723724725726727728729730731732733734735736737738739740741742
  1. <body>
  2. <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  3. <p class="nikaya">Saṃyuttanikāye</p>
  4. <a name="sn4"></a>
  5. <p class="book">Saḷāyatanavaggaṭīkā</p>
  6. <a name="sn4_1"></a>
  7. <p class="chapter">1. Saḷāyatanasaṃyuttaṃ</p>
  8. <p class="title">1. Aniccavaggo</p>
  9. <p class="subhead">1. Ajjhattāniccasuttavaṇṇanā</p>
  10. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><a name="para1_sn4"></a><span class="paranum">1</span>. Cakkhatīti <a name="V2.0001"></a><a name="M2.0281"></a> <span class="bld">cakkhu,</span> ñāṇaṃ, yathāsabhāvato ārammaṇassa jānanena samavisamaṃ ācikkhantaṃ viya pavattatīti attho. Tathā maṃsacakkhu. Tampi hi rūpadassane cakkhatīti <span class="bld">cakkhu</span>. Buddhānaṃyeva cakkhūti <span class="bld">buddhacakkhu,</span> asādhāraṇato hi sattasantānesu sassatucchedadiṭṭhi anulomikañāṇayathābhūtañāṇānañceva kāmarāgānusayādīnañca yāthāvato vibhāvitañāṇaṃ āsayānusayañāṇaṃ indriyaparopariyattañāṇañca. Heṭṭhimā tayo maggā catusaccadhammesu vuttākārena pavattiyā dhamme cakkhūti <span class="bld">dhammacakkhu,</span> tathā tesaṃ phalāni taṃtaṃpaṭipakkhesu paṭippassaddhipahānavasena <a name="V2.0002"></a> pavattanato. Samantato sabbadhammesu cakkhukiccasādhanato <span class="bld">samantacakkhu,</span> sabbaññutaññāṇaṃ. Dibbavihārasannissayena laddhabbato devānaṃ dibbacakkhu viyāti taṃ <span class="bld">dibbacakkhu,</span> abhiññāviseso. Ālokaṃ vaḍḍhetvā rūpadassanato <span class="bld">‘‘ālokapharaṇenā’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Idaṃ dukkhaṃ ariyasaccanti me, bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 15) nayena <a name="M2.0282"></a> āgatattā catusaccaparicchedakañāṇaṃ ‘‘paññācakkhū’’ti vuttaṃ. Tadidaṃ ‘‘vipassanāñāṇa’’nti vadanti, ‘‘vipassanāmaggaphalapaccavekkhaṇañāṇānī’’ti apare.</p>
  11. <p class="bodytext">Paccayabhūtehi etehi abhisambharīyantīti sambhārā, upatthambhabhūtā catusamuṭṭhānikarūpā. Saha sambhārehīti <span class="bld">sasambhāraṃ</span>. Mahābhūtānaṃ upādāya pasīdatīti <span class="bld">pasādo. Akkhikūpake akkhipaṭalehī</span>ti ubhohi akkhidalehi. <span class="bld">Sambhavo</span>ti āpodhātumeva sambhavabhūtamāha. Idha <span class="bld">‘‘terasa sambhārā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Aṭṭhasāliniyaṃ</span> (dha. sa. aṭṭha. 596) pana saṇṭhānena saddhiṃ ‘‘cuddasa sambhārā’’ti āgataṃ. Tattha <span class="bld">saṇṭhāna</span>nti vaṇṇāyatanameva parimaṇḍalādisaṇṭhānabhūtaṃ. Visuṃ vacanaṃ pana nesaṃ tathābhūtānaṃ atathābhūtānañca āpodhātuvaṇṇāyatanānaṃ yathāvutte maṃsapiṇḍe vijjamānattā. Sambhavassa catudhātunissitehi saha vuttassa dhātuttayanissitatā yojetabbā. <span class="bld">Diṭṭhimaṇḍale</span>ti abhimukhaṃ ṭhitānaṃ paṭibimbapaññāyanaṭṭhānabhūte cakkhusaññitāya diṭṭhiyā pavattiṭṭhānabhūte maṇḍale. <span class="bld">Sanniviṭṭha</span>nti etena cakkhupasādassa anekakalāpagatabhāvo dassito. Tathā hi so satta akkhipaṭalāni abhibyāpetvā vattati. Yasmā so satta akkhipaṭalāni byāpetvā ṭhitehi attano nissayabhūtehi katūpakāraṃ taṃnissiteheva āyuvaṇṇādīhi anupālitaparivāritaṃ tisantatirūpasamuṭṭhāpakehi utucittāhārehi upatthambhiyamānaṃ hutvā tiṭṭhati. <span class="bld">Rūpadassanasamattha</span>nti attānaṃ nissāya pavattaviññāṇassa vasena rūpāyatanadassanasamatthaṃ. <span class="bld">Vitthārakathā</span>ti tassa cakkhuno sotādīnañca hetupaccayādivasena ceva lakkhaṇādivasena ca vitthārakathā.</p>
  12. <p class="bodytext"><span class="bld">Sammasanacāracitta</span>nti vipassanāya pavattiṭṭhānabhūtaṃ vipassitabbaṃ cittaṃ. Keci ‘‘vipassanupagatakiriyamayacitta’’nti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ. Tīṇi lakkhaṇāni dassetvā vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattassa pāpanavasena desanāya pavattattā.</p>
  13. <p class="centered">Ajjhattāniccasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  14. <p class="subhead">2-3. Ajjhattadukkhasuttādivaṇṇanā</p>
  15. <p class="bodytext"><a name="para2-3"></a><a name="para2-3_sn4"></a><span class="paranum">2-3</span>. <span class="bld">Dve</span> <a name="V2.0003"></a><a name="M2.0283"></a> <span class="bld">lakkhaṇānī</span>ti dukkhānattalakkhaṇāni. <span class="bld">Ekaṃ lakkhaṇa</span>nti anattalakkhaṇaṃ. <span class="bld">Sesānī</span>ti vuttāvasesāni lakkhaṇāni. <span class="bld">Tehī</span>ti yehi dutiyatatiyāni suttāni desitāni, tehi. <span class="bld">Sallakkhitānī</span>ti sammadeva upadhāritāni. <span class="bld">Ettakenā</span>ti dvinnaṃ ekasseva vā lakkhaṇassa kathanena.</p>
  16. <p class="centered">Ajjhattadukkhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  17. <p class="subhead">4-6. Bāhirāniccasuttādivaṇṇanā</p>
  18. <p class="bodytext"><a name="para4-6"></a><a name="para4-6_sn4"></a><span class="paranum">4-6</span>. <span class="bld">Vuttasadisovā</span>ti ‘‘dve lakkhaṇānī’’tiādinā vuttasadiso eva. <span class="bld">Nayo</span>ti atidesanayo.</p>
  19. <p class="centered">Bāhirāniccasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  20. <p class="subhead">7-12. Ajjhattāniccātītānāgatasuttādivaṇṇanā</p>
  21. <p class="bodytext"><a name="para7-12"></a><a name="para7-12_sn4"></a><span class="paranum">7-12</span>. <span class="bld">Sallakkhetvā</span>ti atītānāgatānaṃ avijjamānattā gāhassa daḷhatāya sallakkhetvā. <span class="bld">Paccuppannesu</span> vijjamānattā balavatā taṇhādigāhena vipassanāvīthiṃ paṭipādetuṃ <span class="bld">kilamantānaṃ</span> vineyyānaṃ <span class="bld">vasena</span>.</p>
  22. <p class="centered">Ajjhattāniccātītānāgatasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  23. <p class="centered">Aniccavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  24. <p class="title">2. Yamakavaggo</p>
  25. <p class="subhead">1-4. Paṭhamapubbesambodhasuttādivaṇṇanā</p>
  26. <p class="bodytext"><a name="para13-16"></a><a name="para13-16_sn4"></a><span class="paranum">13-16</span>. Dvīsupi suttesu āyatanānaṃ vasena desanā ekarasāvāti <span class="bld">‘‘paṭhamadutiyesū’’</span>ti ekajjhaṃ paduddhāro kato. Āhito ahaṃmāno etthāti attā, attabhāvo. Attānamadhi ajjhattaṃ, tappariyāpannattā tattha bhavāni ajjhattikāni, tesaṃ <span class="bld">ajjhattikānaṃ</span>. Ajjhattañca <a name="M2.0284"></a> nāma ajjhattajjhattaṃ<a name="V2.0004"></a>, niyakajjhattaṃ, gocarajjhattaṃ, visayajjhattanti catubbidhaṃ. Tattha ajjhattajjhattaṃ ajjhatte bhavanti ajjhattikanti āha <span class="bld">‘‘ajjhattajjhattavasena ajjhattikāna’’</span>nti. Tesaṃ cakkhādīnaṃ ajjhattesupi ajjhattikabhāvo adhikasinehavatthutāyāti āha <span class="bld">‘‘chandarāgassa adhimattabalavatāyā’’</span>ti. Idāni tattha tamatthaṃ paṭiyoginā saddhiṃ udāharaṇavasena dassento <span class="bld">‘‘manussānaṃ hī’’</span>tiādimāha. Taṃ uttānameva. <span class="bld">Bāhirānī</span>ti ajjhattikato bahi bhavāni.</p>
  27. <p class="centered">Paṭhamapubbesambodhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  28. <p class="subhead">5-6. Paṭhamanoceassādasuttādivaṇṇanā</p>
  29. <p class="bodytext"><a name="para17-18"></a><a name="para17-18_sn4"></a><span class="paranum">17-18</span>. <span class="bld">Nikkhantā</span>ti lokato nikkhantā. Visaṃyuttā saṃyogahetūnaṃ kilesānaṃ pahīnattā <span class="bld">no saṃyuttā. No adhimuttā</span>ti na ussukkajātā. <span class="bld">Vimariyādī…pe… cetasā</span>ti vigatakilesavaṭṭamariyādatāya nimmariyādīkatena cittena. <span class="bld">Catusaccameva kathitaṃ</span> cakkhādīnaṃ assādādino kathitattā.</p>
  30. <p class="centered">Paṭhamanoceassādasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  31. <p class="subhead">7-10. Paṭhamābhinandasuttādivaṇṇanā</p>
  32. <p class="bodytext"><a name="para19-22"></a><a name="para19-22_sn4"></a><span class="paranum">19-22</span>. <span class="bld">Vaṭṭavivaṭṭameva kathitaṃ</span> abhinandanānaṃ uppādanirodhānañca vasena desanāya pavattattā. <span class="bld">Anupubbakathā</span>ti ādito paṭṭhāya padatthavaṇṇanā. <span class="bld">Nesa</span>nti suttānaṃ.</p>
  33. <p class="centered">Paṭhamābhinandasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  34. <p class="centered">Yamakavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  35. <p class="title">3. Sabbavaggo</p>
  36. <p class="subhead">1. Sabbasuttavaṇṇanā</p>
  37. <p class="bodytext"><a name="para23"></a><a name="para23_sn4"></a><span class="paranum">23</span>. Sabba-saddo <a name="M2.0285"></a> pakaraṇavasena katthaci sappadesepi pavattatīti tato nivattanatthaṃ anavasesavisayena sabba-saddena visesetvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘sabbasabba’’</span>nti, sabbameva hutvā sabbanti attho. Āyatanabhāvaṃ sabbaṃ <span class="bld">āyatanasabbaṃ,</span> sesadvayepi eseva nayo.</p>
  38. <p class="bodytext">Tassa <a name="V2.0005"></a> avisayābhāvato <span class="bld">na addiṭṭhamidhatthi kiñcī</span>ti. <span class="bld">Idhā</span>ti nipātamattaṃ, idha vā sadevake loke, dassanabhūtena ñāṇena adiṭṭhaṃ nāma kiñci natthīti attho. Yadi evaṃ anumānavisayaṃ nu kho kathanti āha <span class="bld">‘‘atho aviññāta’’</span>nti. Aññesaṃ apaccakkhampi aviññātaṃ tassa kiñci natthīti adiṭṭhaṃ aviññātaṃ natthi. Paccuppannaṃ atītameva ñeyyaṃ gahitaṃ, anāgataṃ nu kho kathanti āha – <span class="bld">‘‘ajānitabba’’</span>nti, tassa kiñci natthīti ānetvā sambandho. Jānituṃ ñātuṃ asakkuṇeyyaṃ nāma tassa kiñci natthīti dassento āha <span class="bld">‘‘sabbaṃ abhiññāsī’’</span>tiādi.</p>
  39. <p class="bodytext">Sakalassa sakkāyadhammassa pariggahitattā <span class="bld">sakkāyasabbaṃ. Sabbadhammesū</span>ti pañcannaṃ dvārānaṃ ārammaṇabhūtesu sabbesu dhammesu. Yasmā chasupi ārammaṇesu gahitesu padesasabbaṃ nāma na hoti, tasmā <span class="bld">‘‘pañcārammaṇamatta’’</span>nti vuttaṃ. Padesasabbaṃ sakkāyasabbaṃ na pāpuṇāti tassa tebhūmakadhammesu ekadesassa asaṅgaṇhanato. Sakkāyasabbaṃ āyatanasabbaṃ na pāpuṇāti lokuttaradhammānaṃ asaṅgaṇhanato. Āyatanasabbaṃ sabbasabbaṃ na pāpuṇāti. Yasmā āyatanasabbena catubhūmakadhammāva pariggahitā, na lakkhaṇapaññattiyo, yasmā sabbasabbaṃ dassentena buddhañāṇavisayo dassito, tasmā ‘‘sabbasabbaṃ na pāpuṇātī’’ti etthāpi <span class="bld">‘‘kasmā…pe… natthitāyā’’</span>ti sabbaṃ ñātārammaṇeneva pucchāvissajjanaṃ kataṃ. ‘‘Āyatanasabbepi idha vipassanupagadhammāva gahetabbā abhiññeyyaniddesavasenapi sammasanacārasseva icchitattā’’ti vadanti.</p>
  40. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭikkhipitvā</span>ti ‘‘idaṃ sabbaṃ nāma na hotī’’ti evaṃ paṭikkhipitvā. <span class="bld">Tassā</span>ti ‘‘aññaṃ sabbaṃ paññāpessāmī’’ti vadantassa. <span class="bld">Vācāya vattabbavatthumattakamevā</span>ti vañjhāputtagaganakusumādivācā viya etassa vācāya kevalaṃ vattabbavatthukameva bhaveyya, na attho, vacanamattakamevāti attho<a name="M2.0286"></a>. <span class="bld">Atikkamitvā</span>ti anāmasitvā aggahetvā. <span class="bld">Taṃ kissa hetū</span>ti vighātāpajjanaṃ kena hetunā. <span class="bld">Yathā taṃ avisayasmi</span>nti yathā aññopi koci avisaye vāyamanto, evanti attho. Aṭṭhakathāyaṃ pana yasmā pāḷiyaṃ ‘‘taṃ kissa hetū’’ti vuttakāraṇameva upanayanavasena dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā ta’’</span>ntiādi vuttaṃ. Kāraṇopanayanañca kāraṇamevāti <span class="bld">‘‘yathāti kāraṇavacana’’</span>nti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘evaṃ imasmimpi avisaye’’</span>tiādi.</p>
  41. <p class="centered">Sabbasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  42. <p class="subhead">2. Pahānasuttavaṇṇanā</p>
  43. <p class="bodytext"><a name="para24"></a><a name="para24_sn4"></a><span class="paranum">24</span>. <span class="bld">Sabbassā</span>ti dvārārammaṇehi saddhiṃ dvārappavattassa. <span class="bld">Pahānāyā</span>ti tappaṭibaddhachandarāgapahānavasena <a name="V2.0006"></a> pajahanāya. <span class="bld">Cakkhusamphassa</span>nti cakkhusannissitaphassaṃ. <span class="bld">Mūlapaccaya</span>nti mūlabhūtaṃ paccayaṃ katvā, sahajātavedanāya cakkhusamphassapaccayabhāve vattabbameva natthi. <span class="bld">Eseva nayo</span>ti apadesena ‘‘sotasamphassaṃ mūlapaccayaṃ katvā’’tiādinā vattabbanti dasseti. <span class="bld">Mano</span>ti bhavaṅgacittaṃ manodvārassa adhippetattā. <span class="bld">Ārammaṇa</span>nti dhammārammaṇaṃ. <span class="bld">Sahāvajjanakajavana</span>nti sahamanodvārāvajjanakaṃ javanaṃ. Taṃpubbakattā manoviññāṇaphassavedanānaṃ mūlapaccayabhūtā sabbesveva cakkhudvārādīsu vuttittā tadanurūpato <span class="bld">‘‘bhavaṅgasahajāto samphasso’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Sahāvajjanavedanāya javanavedanā</span> ‘‘vedayita’’nti adhippetā, <span class="bld">bhavaṅgasampayuttāya pana</span> vedanāya gahaṇe <span class="bld">vattabbameva natthi. Bhavaṅgato amocetvā</span> bhavaṅgacittena saddhiṃyeva āvajjanaṃ gahetvā manodvārāvajjanaṃ <span class="bld">bhavaṅgaṃ daṭṭhabbaṃ. Yā panettha desanā</span>ti yā ettha ‘‘pahānāyā’’tiādinā pavattadesanā satthu anasiṭṭhi āṇā. <span class="bld">Ayaṃ paṇṇatti nāma</span> tassa tassa atthassa pakārato ñāpanato. Ettha sabbaggahaṇena sabbe sabhāvadhammā gahitā, paññatti pana katamāti vicāraṇāya taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yā panetthā’’</span>tiādi vuttanti daṭṭhabbaṃ.</p>
  44. <p class="centered">Pahānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  45. <p class="subhead">3. Abhiññāpariññāpahānasuttavaṇṇanā</p>
  46. <p class="bodytext"><a name="para25"></a><a name="para25_sn4"></a><span class="paranum">25</span>. <span class="bld">Abhiññā</span>ti <a name="M2.0287"></a> abhiññāya. Ya-kāralopavasenāyaṃ niddeso ‘‘sayaṃ abhiññā’’tiādīsu (dī. ni. 1.28, 405; ma. ni. 1.154) viya, tathā ‘‘pariññā’’ti etthāpi. <span class="bld">Sabba</span>nti āyatanasabbaṃ. Tañhi abhiññeyyaṃ. <span class="bld">Abhijānitvā</span>ti abhiññāya jānitvā. <span class="bld">Parijānitvā</span>ti tīraṇapariññāya aniccādito parijānitvā. <span class="bld">Pajahanatthāyā</span>ti pahānapariññāya anavasesato pajahanāya.</p>
  47. <p class="centered">Abhiññāpariññāpahānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  48. <p class="subhead">4. Paṭhamaaparijānanasuttavaṇṇanā</p>
  49. <p class="bodytext"><a name="para26"></a><a name="para26_sn4"></a><span class="paranum">26</span>. ‘‘Abhijāna’’ntiādinā ettha bhagavā paṭhamaṃ kaṇhapakkhaṃ dassetvā sukkapakkhaṃ dasseti veneyyajjhāsayavasena. Tenettha vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.</p>
  50. <p class="centered">Paṭhamaaparijānanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  51. <p class="subhead">5. Dutiyaaparijānanasuttavaṇṇanā</p>
  52. <p class="bodytext"><a name="para27"></a><a name="para27_sn4"></a><span class="paranum">27</span>. Cakkhuviññāṇaviññātabbadhammo <a name="V2.0007"></a> nāma rūpāyatanamevāti āha <span class="bld">‘‘heṭṭhā gahitarūpamevā’’</span>ti. <span class="bld">Idha anāpāthagataṃ</span> ‘‘cakkhuviññāṇaviññātabbā dhammā’’ti vuttattā. <span class="bld">Heṭṭhā āpāthagatampi anāpāthagatampi gahitameva</span> ‘‘ye ca rūpā’’ti anavasesato vuttattā. <span class="bld">Te hi</span> vedanāsaññāsaṅkhārakkhandhā <span class="bld">saha cakkhuviññāṇena viññātabbattā</span>. Tathā hi cakkhuviññāṇaṃ tehi ekuppādaṃ ekavatthukaṃ ekanirodhaṃ ekārammaṇameva. <span class="bld">Sesapadesū</span>ti sesesu ‘‘yañca sotaṃ ye ca saddā’’tiādinā āgatesu kaṇhapakkhe pañcasu, sukkapakkhe chasupi padesu. <span class="bld">Eseva nayo</span>ti yvāyaṃ ‘‘heṭṭhā gahitarūpameva gaṇhitvā’’ti attho vutto. Eso eva tatthapi atthavaṇṇanānayo.</p>
  53. <p class="centered">Dutiyaaparijānanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  54. <p class="subhead">6. Ādittasuttavaṇṇanā</p>
  55. <p class="bodytext"><a name="para28"></a><a name="para28_sn4"></a><span class="paranum">28</span>. Gayānāmikāya <a name="M2.0288"></a> nadiyā avidūre pavatto gāmo gayā nāma, tassaṃ <span class="bld">gayāyaṃ viharatī</span>ti samīpatthe cetaṃ bhummavacanaṃ. Gayāgāmassa hi āsanne gayāsīsanāmake piṭṭhipāsāṇe bhagavā tadā vihāsi. Tenāha <span class="bld">‘‘bhagavā tattha viharatī’’</span>ti.</p>
  56. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatrā</span>ti ‘‘bhikkhū āmantesī’’ti ye bhikkhū āmantesi, yathā cāyaṃ desanā tesaṃ sappāyā jātā, tatra tasmiṃ atthadvaye vibhāvetabbe <span class="bld">ayaṃ anupubbikathā</span> samudāgamato paṭṭhāya anupaṭipāṭikathā. <span class="bld">Ito</span>ti imasmā kappato. <span class="bld">Kirā</span>ti anussavanatthe nipāto. Pāramitāparibhāvanāya <span class="bld">paripākagate. Ñāṇe</span>ti bodhiñāṇe. <span class="bld">Kaniṭṭhaputto</span> vemātikabhātā bhagavato. <span class="bld">Veḷubhittikuṭikāhi parikkhipitvā</span> bahiddhā, anto pana paṭasāṇīhi.</p>
  57. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbesaṃ</span> sattānaṃ. <span class="bld">Puññacetanaṃ anto</span> abbhantare <span class="bld">paveseti</span>. Bhagavāpi tassa puttoti katvā <span class="bld">‘‘aññe tayo puttā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Avippakiritvā</span>ti parājayena avippakiriya apalāyitvā. <span class="bld">Pidahī</span>ti dātuṃ na sakkomīti tathā akāsi. <span class="bld">Saccavāditāya gaṇhiṃsū</span>ti rājakulassa saccavāditāya attano varaṃ gaṇhiṃsu.</p>
  58. <p class="bodytext"><span class="bld">Vinivattitu</span>nti paṭiññāya nivattituṃ. <span class="bld">Antarā</span>ti tumhehi paricchinnakālassa antarā eva matā. Aṭṭhavīsatihatthaṭṭhānaṃ <span class="bld">usabhaṃ</span> nāma. <span class="bld">Usabhe</span> aṭṭhavīsatihatthappamāṇe ṭhāne. <span class="bld">Dānagge byāvaṭo</span>ti pasuto.</p>
  59. <p class="bodytext"><span class="bld">So</span>ti <a name="V2.0008"></a> bhagavā. Tathārūpañhi buddhānaṃ desanāpāṭihāriyaṃ, yathā desanāya gahito attho paccakkhato vibhūto hutvā upaṭṭhāti. Tenāha <span class="bld">‘‘imesaṃ…pe… desessāmī’’</span>ti. <span class="bld">Sanniṭṭhāna</span>nti cirakālaparicitādittaaggikānaṃ ādittapariyāyadesanāva sappāyāti nicchayamakāsi. <span class="bld">Paditta</span>nti padīpitaṃ ekādasahi aggīhi ekajālībhūtaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘sampajjalita’’</span>nti. <span class="bld">Dukkhalakkhaṇaṃ kathitaṃ</span> cakkhādīnaṃ ekādasahi aggīhi ādittabhāvena dukkhamatāya dukkhassa kathitattā.</p>
  60. <p class="centered">Ādittasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  61. <p class="subhead">7. Addhabhūtasuttavaṇṇanā</p>
  62. <p class="bodytext"><a name="para29"></a><a name="para29_sn4"></a><span class="paranum">29</span>. Adhisaddena <a name="M2.0289"></a> samānattho addhasaddoti āha <span class="bld">‘‘addhabhūtanti adhibhūta’’</span>ntiādi. Sesaṃ vuttanayameva.</p>
  63. <p class="centered">Addhabhūtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  64. <p class="subhead">8. Samugghātasāruppasuttavaṇṇanā</p>
  65. <p class="bodytext"><a name="para30"></a><a name="para30_sn4"></a><span class="paranum">30</span>. Maññitaṃ nāma taṇhāmānadiṭṭhīhi gahetabbaṃ maññitaṃ. Sabbasmiṃ maññitanti sabbamaññitaṃ, tassa samugghāto setughāto, tadāvahaṃ <span class="bld">sabbamaññitasamugghātasāruppaṃ</span>. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘maññitaṃ nāma cakkhādīsu eva uppajjati, nāññasmi’’nti dutiyanayo vutto. <span class="bld">Anucchavika</span>nti anurūpaṃ avilomaṃ. <span class="bld">Idhā</span>ti idheva sāsane aññattha tadabhāvato. ‘‘Taṇhā-mānadiṭṭhimaññitāna’’nti vuttaṃ maññitattayaṃ saparasantānesu paṭipakkhavasena yojetvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘cakkhuṃ ahanti vā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘cakkhuṃ aha’’nti iminā ajjhattavisayaṃ diṭṭhimaññitañca dasseti attābhinivesāhaṃkāradīpanato. ‘‘Mama’’nti iminā taṇhāmaññitaṃ mānamaññitampi vā, pariggahamukhenapi seyyādito mānuppajjanato. Sesapadadvayepi iminā nayena maññitavibhāgo veditabbo. <span class="bld">Aha</span>nti attāva, so ca cakkhusmiṃ tadadhīnavuttittā ‘‘paro’’ti na maññati. <span class="bld">Mama kiñcanapalibodho cakkhusmiṃ</span> sati labbhanato, asati na maññati tathāmaññitassa paccayaghātato. Sesapadadvayepi eseva nayo.</p>
  66. <p class="bodytext"><span class="bld">Ahaṃ cakkhuto niggato</span>ti ‘‘aha’’nti vattabbo ayaṃ satto cakkhuto niggato tattha sukhumākārena upalabbhanato. <span class="bld">Mama kiñcanapalibodho cakkhuto niggato</span> tasmiṃ sati eva upalabbhanato<a name="V2.0009"></a>. Sesadvayepi eseva nayo. Tattha <span class="bld">paro</span>ti paro satto. <span class="bld">Mama cakkhūti na maññati</span> yassa taṃ cakkhu, tassa ‘‘aha’’nti vattabbasseva abhāvato. <span class="bld">Mamattabhūta</span>nti mama kāraṇaṃ. Sesaṃ uttānameva. Evametasmiṃ sutte cakkhurūpa-cakkhuviññāṇa-cakkhusamphassa-sukhadukkhādukkhamasukhavasena satta vārā cakkhudvāre, tathā sotadvārādīsūti cha sattakā dvecattālīsa. Puna sakkāyavasena ‘‘sabbaṃ na maññatī’’tiādinā vuttaṃ, tena tecattālīsa. Puna tebhūmakavaṭṭaṃ ‘‘loko’’ti gahetvā ‘‘na kiñci loke upādiyatī’’ti <a name="M2.0290"></a> vuttaṃ, tena catucattālīsa honti. Evaṃ sabbathāpi <span class="bld">catucattālīsāya ṭhānesu arahattaṃ pāpetvā vipassanā kathitā</span>ti veditabbā. ‘‘Catucattālīsādhikasatesū’’ti kesuci potthakesu likhanti, sā ca pamādalekhā.</p>
  67. <p class="centered">Samugghātasāruppasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  68. <p class="subhead">9. Paṭhamasamugghātasappāyasuttavaṇṇanā</p>
  69. <p class="bodytext"><a name="para31"></a><a name="para31_sn4"></a><span class="paranum">31</span>. <span class="bld">Upakārabhūtā</span> tadāvahattā. <span class="bld">Tato</span>ti maññitākārato. <span class="bld">Ta</span>nti maññanāvatthuṃ. <span class="bld">Aññenākārenā</span>ti yathā maññati aniccādiākārato, aññena aniccādinā ākārena hoti. <span class="bld">Aññathābhāvaṃ vipariṇāma</span>nti uppādavayatāya aññathābhāvaṃ jarāya maraṇena ca dvedhā vipariṇāmetabbaṃ. Taṃ <span class="bld">upagamanena aññathābhāvī,</span> evaṃbhūto <span class="bld">hutvāpi</span> jīraṇabhijjanasabhāvesu. <span class="bld">Bhavesu satto loko</span> uparipi <span class="bld">bhavaṃyeva abhinandati. Heṭṭhā gahitameva saṅkaḍḍhitvā</span>ti ‘‘cakkhuṃ na maññatī’’tiādinā heṭṭhā gahitameva khandhadhātuāyatanāti khandhādipariyāyena ekato gahetvā punapi maññanāvatthuṃ dasseti. Avasāne ‘‘tato taṃ hotī’’ti vuttapadena saddhiṃ sabbavāresu aṭṭha aṭṭha hontīti <span class="bld">‘‘aṭṭhacattālīsāya ṭhānesū’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  70. <p class="centered">Paṭhamasamugghātasappāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  71. <p class="subhead">10. Dutiyasamugghātasappāyasuttavaṇṇanā</p>
  72. <p class="bodytext"><a name="para32"></a><a name="para32_sn4"></a><span class="paranum">32</span>. <span class="bld">Dassetvā</span>ti ettha lakkhaṇe ayaṃ <span class="bld">tvā</span>-saddo, hetumhi vā. Anādisattasantānagatagāhattayalakkhitā hi satthu, tiparivaṭṭadesanā taṃnimittaṃ yāvadeva tappahānāya pavattitabhāvato. Arahattaṃ pāpetvā vipassanā kathitāti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ <span class="bld">‘‘saha vipassanāya cattāropi maggā kathitā’’</span>ti.</p>
  73. <p class="centered">Dutiyasamugghātasappāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  74. <p class="centered">Sabbavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  75. <p class="title">4. Jātidhammavaggavaṇṇanā</p>
  76. <p class="bodytext"><a name="para33-42"></a><a name="para33-42_sn4"></a><span class="paranum">33-42</span>. <span class="bld">Nibbattanasabhāva</span>nti <a name="V2.0010"></a><a name="M2.0291"></a> hetupaccayehi uppajjanasabhāvaṃ. Uppādānantaraṃ buddhippattiyā <span class="bld">jīraṇasabhāvaṃ</span>. Yattha cakkhādayo, tattheva visabhāgasamuṭṭhānalakkhaṇena byādhino <span class="bld">uppattipaccayabhāvena byādhisabhāvaṃ. Maraṇasabhāva</span>nti vināsasabhāvaṃ. <span class="bld">Sokasabhāva</span>nti ñātibyasanādinā ḍayhamānadukkhasabhāvaṃ. <span class="bld">Saṃkilesikasabhāva</span>nti taṇhādivasena saṃkilissanasabhāvaṃ.</p>
  77. <p class="centered">Jātidhammavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  78. <p class="title">5. Sabbaaniccavaggavaṇṇanā</p>
  79. <p class="bodytext"><a name="para43-52"></a><a name="para43-52_sn4"></a><span class="paranum">43-52</span>. <span class="bld">Ñātapariññā āgatā</span> visayavasena tabbisayassa dhammassa jotitattā. <span class="bld">Itarā dve</span> tīraṇapahānapariññāpi āgatā evāti veditabbā, tāsaṃ abhiññeyyadhammavisayattā ñāṇassa ca tīraṇapahānapariññāsambhavato. Pariññeyyapade tīraṇapariññāva āgatā, pahātabbapade pahānapariññāva āgatāti yojanā. <span class="bld">Itarāpi dve gahitāyeva</span> tāhi vinā atthasiddhiyā abhāvato. <span class="bld">Paccakkhaṃ kātabbaṃ</span> ārammaṇato asammohato paṭivijjhanena. <span class="bld">Avuttāpi gahitāyeva</span> parijānanassa yāvadeva pahānatthattā. Ekasabhāvena vinābhāvo <span class="bld">anekaggaṭṭho</span>. Upasaṭṭharogena viya anto eva abhihatasabbatā <span class="bld">upahataṭṭho</span>.</p>
  80. <p class="centered">Sabbaaniccavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  81. <p class="centered">Paṭhamo paṇṇāsako.</p>
  82. <p class="title">6. Avijjāvaggavaṇṇanā</p>
  83. <p class="bodytext"><a name="para53-62"></a><a name="para53-62_sn4"></a><span class="paranum">53-62</span>. <span class="bld">Catūsu saccesu aññāṇaṃ</span> tappaṭicchādakasammoho. Avindiyaṃ vindati, vindiyaṃ na vindatīti katvā vijjāya paṭipakkhova <span class="bld">avijjā</span>. Vijjāya uppannāya anavasesato avijjā pahīyati, taṃ dassento <span class="bld">‘‘vijjāti arahattamaggavijjā’’</span>ti <a name="M2.0292"></a> āha. Na kevalaṃ <a name="V2.0011"></a> aniccānupassanāvaseneva maggavuṭṭhānaṃ, atha kho itarānupassanāvasenapīti dassento <span class="bld">‘‘dukkhā…pe… pahīyatiyevā’’</span>ti āha. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti uparisuttante sandhāyāha. Tato aparepi taṃatthalakkhaṇavasena kathitasuttantepi. Tānipi hi tathā bujjhanakapuggalānamajjhāsayena vuttānīti.</p>
  84. <p class="centered">Avijjāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  85. <p class="title">7. Migajālavaggo</p>
  86. <p class="subhead">1. Paṭhamamigajālasuttavaṇṇanā</p>
  87. <p class="bodytext"><a name="para63"></a><a name="para63_sn4"></a><span class="paranum">63</span>. Cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccanti vuttacakkhuviññāṇena passitabbanti āha <span class="bld">‘‘iṭṭhārammaṇabhūtā’’</span>ti. <span class="bld">Kamanīyā</span>ti kāmetabbā. Manaṃ appāyantīti <span class="bld">manāpā</span>ti āha <span class="bld">‘‘manavaḍḍhanakā’’</span>ti. Piyāyitabbasabhāvā <span class="bld">piyarūpā. Kāmūpasaṃhitā</span>ti kāmapaṭisaṃyuttā. Ālambitabbatā eva cettha upasaṃhitatāti <span class="bld">‘‘ārammaṇaṃ katvā’’</span>tiādimāha. Taṇhāsaṅkhātā nandī <span class="bld">taṇhānandī,</span> na tuṭṭhinandīyeva ‘‘nandiṃ caratī’’tiādīsu viya. <span class="bld">Gāmanta</span>nti gāmasamīpaṃ. <span class="bld">‘‘Anupacāraṭṭhāna’’</span>nti vatvā taṃ dasseti <span class="bld">‘‘yatthā’’</span>tiādinā.</p>
  88. <p class="bodytext"><span class="bld">Etthā</span>ti yathānīhate pāṭhe. <span class="bld">‘‘Imaṃ ekaṃ pariyāyaṃ ṭhapetvā’’</span>ti vuttaṃ tassa ‘‘pantānī’’tipadena saṅgahitattā. <span class="bld">Appasaddāni appanigghosānī</span>ti ettha <span class="bld">appa</span>-saddo abhāvattho.</p>
  89. <p class="centered">Paṭhamamigajālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  90. <p class="subhead">6. Samiddhilokapañhāsuttavaṇṇanā</p>
  91. <p class="bodytext"><a name="para68"></a><a name="para68_sn4"></a><span class="paranum">68</span>. <span class="bld">Āyācanasuttato paṭṭhāyā</span>ti migajālavagge dutiyasuttato paṭṭhāya. Paṭhamasutte pana dutiyakavihārādibhāvo vuttoti.</p>
  92. <p class="centered">Samiddhilokapañhāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  93. <p class="subhead">7. Upasenaāsīvisasuttavaṇṇanā</p>
  94. <p class="bodytext"><a name="para69"></a><a name="para69_sn4"></a><span class="paranum">69</span>. <span class="bld">Gahetvā</span>ti <a name="V2.0012"></a><a name="M2.0293"></a> pārupanassa sithilakaraṇena vīmaṃsato mocetvā. <span class="bld">Leṇacchāyāyā</span>ti purimadisāya leṇacchāyāyaṃ. <span class="bld">Patitvā</span>ti leṇacchadanato bhassitvā. <span class="bld">Phuṭṭhaviso</span>ti catūsu āsīvisesu so phuṭṭhaviso. Tenāha <span class="bld">‘‘tasmā’’</span>tiādi. <span class="bld">Pariyādiyamānamevā</span>ti khepentameva, vināsentamevāti attho. <span class="bld">Yathāparicchedenā</span>ti attano visaparicchedānurūpaṃ. <span class="bld">Aññathābhāva</span>nti vaḍḍhabhāvādipakatijahanaṃ. <span class="bld">Sabhāvavigamo</span>ti vināso.</p>
  95. <p class="centered">Upasenaāsīvisasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  96. <p class="subhead">8. Upavāṇasandiṭṭhikasuttavaṇṇanā</p>
  97. <p class="bodytext"><a name="para70"></a><a name="para70_sn4"></a><span class="paranum">70</span>. <span class="bld">Rūpaṃ paṭisaṃviditaṃ karoti</span> ñātapariññāvasena. <span class="bld">Rūparāga</span>nti nīlādibhede rūpadhamme rāgaṃ. <span class="bld">Paṭisaṃviditaṃ karoti</span> ‘‘ayaṃ me rāgo appahīno’’ti. Etena sekkhānaṃ paccavekkhaṇā kathitā. Tena vuttaṃ ‘‘evampi kho, upavāṇa, sandiṭṭhiko dhammo hotī’’tiādi. <span class="bld">Rūparāgaṃ paṭisaṃviditaṃ karoti</span> ‘‘natthi me ajjhattaṃ rūpesu rāgo’’ti pajānāti. Asekkhānaṃ hāyaṃ paccavekkhaṇā.</p>
  98. <p class="centered">Upavāṇasandiṭṭhikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  99. <p class="subhead">9. Paṭhamachaphassāyatanasuttavaṇṇanā</p>
  100. <p class="bodytext"><a name="para71"></a><a name="para71_sn4"></a><span class="paranum">71</span>. <span class="bld">Phassākarāna</span>nti channaṃ phassānaṃ ākarānaṃ uppattiṭṭhānānaṃ, cakkhādīnanti attho. <span class="bld">Naṭṭho nāma ahanti vadati,</span> yo channaṃ phassāyatanānaṃ samudayādiṃ yathābhūtaṃ pajānāti, so vusitavā, itaro avusitavā ahañca tādisoti. <span class="bld">Ayamevā</span>ti ayaṃ cakkhusmiṃ ‘‘netaṃ mamā’’tiādinā tiṇṇaṃ gāhānaṃ abhāvo eva.</p>
  101. <p class="centered">Paṭhamachaphassāyatanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  102. <p class="subhead">10. Dutiyachaphassāyatanasuttavaṇṇanā</p>
  103. <p class="bodytext"><a name="para72"></a><a name="para72_sn4"></a><span class="paranum">72</span>. <span class="bld">Apunabbhavo</span>ti <a name="M2.0294"></a> punabbhavābhāvo.</p>
  104. <p class="subhead">11. Tatiyachaphassāyatanasuttavaṇṇanā</p>
  105. <p class="bodytext"><a name="para73"></a><a name="para73_sn4"></a><span class="paranum">73</span>. <span class="bld">Panassasa</span>nti <a name="V2.0013"></a> ekaṃsena naṭṭhoti ayamettha atthoti āha <span class="bld">‘‘atinaṭṭho’’</span>ti, dhurato eva naṭṭhoti attho.</p>
  106. <p class="centered">Tatiyachaphassāyatanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  107. <p class="centered">Migajālavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  108. <p class="title">8. Gilānavaggo</p>
  109. <p class="subhead">1-5. Paṭhamagilānasuttādivaṇṇanā</p>
  110. <p class="bodytext"><a name="para74-78"></a><a name="para74-78_sn4"></a><span class="paranum">74-78</span>. <span class="bld">Appaññāto</span>ti nāmagottato ceva sīlādiguṇehi ca appaññāto avissuto. Theramajjhimabhāvaṃ appattatāya <span class="bld">navo</span>.</p>
  111. <p class="centered">Paṭhamagilānasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  112. <p class="subhead">7. Dutiyaavijjāpahānasuttavaṇṇanā</p>
  113. <p class="bodytext"><a name="para80"></a><a name="para80_sn4"></a><span class="paranum">80</span>. Aniccādivasena abhinivisanaṃ <span class="bld">abhiniveso,</span> so eva dhammasabhāvaṃ atikkamitvā parato āmasanato <span class="bld">parāmāso,</span> so eva <span class="bld">gāho</span>. Tena abhinivesaparāmāsaggāhena <span class="bld">gaṇhituṃ na yuttā</span> aniccādisabhāvattā. Saṅkhārā eva pavattiyā kāraṇabhāvato <span class="bld">saṅkhāranimittāni</span>. Yo saṅkhāresu apariññātābhinivesena passitabbo attākāro, so na hotīti añño anattākāro, <span class="bld">tato aññato passati. Pariññātābhiniveso</span>ti tīraṇapariññāya paricchijja ñātamicchābhiniveso. <span class="bld">Pariññātābhiniveso</span>ti vā pariññātavipassanābhiniveso. <span class="bld">Vipassanā</span>ti arūpasattakavasena vipassanāya parijānitabbā.</p>
  114. <p class="centered">Dutiyaavijjāpahānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  115. <p class="subhead">8. Sambahulabhikkhusuttavaṇṇanā</p>
  116. <p class="bodytext"><a name="para81"></a><a name="para81_sn4"></a><span class="paranum">81</span>. <span class="bld">Kevala</span>nti <a name="M2.0295"></a> itaralakkhaṇehi avomissaṃ.</p>
  117. <p class="subhead">10. Phaggunapañhāsuttavaṇṇanā</p>
  118. <p class="bodytext"><a name="para83"></a><a name="para83_sn4"></a><span class="paranum">83</span>. Taṇhāya <a name="V2.0014"></a> pahīnāya diṭṭhimānāpi pahīnā evāti <span class="bld">‘‘taṇhāpapañcassa chinnattā chinnapapañce’’</span>ti vuttaṃ. Dutiyapadepi eseva nayo. Idha sattavohāro cakkhādīsu vijjamānesu eva hoti, tasmā parinibbutānañca vohāro cakkhādīsu sannissayeneva, nāññathāti <span class="bld">atikkantabuddhehi pariharitāni cakkhusotādīni pucchāmīti pucchati</span> ‘‘atthi nu kho bhante’’tiādinā. <span class="bld">Cakkhusotādivaṭṭaṃ</span> vaṭṭe pavatteyya.</p>
  119. <p class="centered">Phaggunapañhāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  120. <p class="centered">Gilānavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  121. <p class="title">9. Channavaggo</p>
  122. <p class="subhead">1. Palokadhammasuttavaṇṇanā</p>
  123. <p class="bodytext"><a name="para84"></a><a name="para84_sn4"></a><span class="paranum">84</span>. <span class="bld">Aniccalakkhaṇameva kathitaṃ,</span> tañca pariyāyena, aniccalakkhaṇe kathite itaralakkhaṇāni kathitāneva honti byabhicārabhāvato.</p>
  124. <p class="subhead">2. Suññatalokasuttavaṇṇanā</p>
  125. <p class="bodytext"><a name="para85"></a><a name="para85_sn4"></a><span class="paranum">85</span>. Attano idanti <span class="bld">attaniya</span>nti āha <span class="bld">‘‘attano santakenā’’</span>ti.</p>
  126. <p class="subhead">3. Saṃkhittadhammasuttavaṇṇanā</p>
  127. <p class="bodytext"><a name="para86"></a><a name="para86_sn4"></a><span class="paranum">86</span>. <span class="bld">Vuttanayeneva veditabba</span>nti khandhiyavagge khandhavasena āgataṃ, idha āyatanavasenāti ayameva viseso.</p>
  128. <p class="subhead">4. Channasuttavaṇṇanā</p>
  129. <p class="bodytext"><a name="para87"></a><a name="para87_sn4"></a><span class="paranum">87</span>. Sabbanimittehi paṭisallīyati etenāti <span class="bld">paṭisallānaṃ,</span> phalasamāpatti. <span class="bld">Jīvitahārakasatthaṃ</span> <a name="V2.0015"></a> jīvitassa haraṇato, sattānañca sasanato hiṃsanato<a name="M2.0296"></a>. <span class="bld">Paricarito</span>ti payirupāsito. Tena yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjinti dīpeti.</p>
  130. <p class="bodytext"><span class="bld">Anupavajja</span>nti parehi na upavaditabbaṃ. Taṃ panettha āyatiṃ appaṭisandhibhāvato hotīti āha <span class="bld">‘‘appavattika’’</span>nti. ‘‘Netaṃ mamā’’tiādīni vadanto <span class="bld">arahatte pakkhipitvā kathesi. Puthujjanabhāvameva dīpento vadati</span> akatakiccabhāvadīpanena. Kiñcāpi thero pucchitaṃ pañhaṃ arahatte pakkhipitvā kathesi, ‘‘na samanupassāmī’’ti pana vadanto kiñci nipphattiṃ na kathesi, tasmā ‘‘idampi manasi kātabba’’nti idaṃ ānetvā sambandho.</p>
  131. <p class="bodytext"><span class="bld">Kilesapassaddhī</span>ti kilesapariḷāhavūpasamo. <span class="bld">Bhavatthāya</span> puna bhavatthāya. <span class="bld">Ālayanikanti pariyuṭṭhāne</span>ti bhavantare apekkhāsaññite ālaye nikantiyā ca pariyuṭṭhānappattiyā. <span class="bld">Asati</span> avijjamānāya. Paṭisandhivasena aññabhavato idhāgamanaṃ <span class="bld">āgati nāma. Cutivasena gamana</span>nti cavanavasena ito gati. Anurūpagamanaṃ gati nāma tadubhayaṃ na hoti. Cutūpapāto aparāparabhavanavasena <span class="bld">cuti,</span> upapajjanavasena <span class="bld">upapāto,</span> tadubhayampi na hoti. Evaṃ pana cutūpapāte asati <span class="bld">nevidha</span> na idha loke. <span class="bld">Na huraṃ</span> na paraloke hoti. Tato eva <span class="bld">na ubhayattha hoti. Ayameva anto</span> ayaṃ idhaloke paraloke ca abhāvoyeva dukkhassa pariyosānaṃ. <span class="bld">Ayamevā</span>ti yathāvutto eva – <span class="bld">ettha</span> etasmiṃ pāṭhe paramparāgato pamāṇabhūto <span class="bld">attho</span>.</p>
  132. <p class="bodytext"><span class="bld">Ye panā</span>ti sammavādino sandhāya vadati. <span class="bld">Antarābhavaṃ icchanti</span> ‘‘evaṃ bhavena bhavantarasambandho yujjeyyā’’ti. <span class="bld">Niratthakaṃ</span> antarābhavassa nāma kassaci abhāvato. Cutikkhandhānantarañhi paṭisandhikkhandhānaṃyeva pātubhāvo. Tenāha <span class="bld">‘‘antarābhavassa…pe… paṭikkhittoyevā’’</span>ti. Tattha <span class="bld">bhāvo</span>ti atthitā. <span class="bld">Abhidhamme kathāvatthuppakaraṇe</span> (kathā. 505-507) <span class="bld">paṭikkhittoyeva</span>. Yadi evaṃ ‘‘antarenā’’ti idaṃ kathanti āha <span class="bld">‘‘antarenā’’</span>tiādi. Vikappato aññaṃ <span class="bld">vikappantaraṃ,</span> tassa dīpanaṃ ‘‘antarenā’’ti vacanaṃ. Na antarābhavadīpanaṃ tādisassa anupalabbhanato payojanābhāvato ca. Yattha hi vipākaviññāṇassa paccayo, tatthassa nissayabhūtassa vatthussa sahabhāvīnañca <a name="M2.0297"></a> khandhānaṃ sambhavoti saddhiṃ attano nissayena viññāṇaṃ uppajjatevāti nāssa uppattiyā desadūratā veditabbā. ‘‘Neva idha na hura’’nti vuttadvayato aparaṃ vikappena ‘‘na ubhaya’’nti, tatthapi na hotiyevāti adhippāyo. <span class="bld">‘‘Antarenā’’</span>ti vā ‘‘vinā’’ti iminā samānattho nipāto, tasmā nevidha, na huraṃ, ubhayaṃ vināpi nevāti attho.</p>
  133. <p class="bodytext"><span class="bld">Āharī</span>ti <a name="V2.0016"></a> chinnavasena gaṇhi. Tenāha <span class="bld">‘‘kaṇṭhanāḷaṃ chindī’’</span>ti. <span class="bld">Pariggaṇhanto</span>ti sammasanto. <span class="bld">Parinibbuto</span> dīgharattaṃ vipassanāyaṃ yuttapayuttabhāvato. <span class="bld">‘‘Anupavajjaṃ channena bhikkhunā satthaṃ āharita’’</span>nti, <span class="bld">kathesī</span>ti asekkhakāle byākaraṇaṃ viya katvā kathesi.</p>
  134. <p class="bodytext"><span class="bld">Iminā</span>ti ‘‘upavajjakulānī’’ti iminā vacanena. <span class="bld">Thero</span>ti sāriputtatthero. <span class="bld">Eva</span>nti evaṃ pubbakālesu saṃsaṭṭhavihārī hutvā ṭhito pacchā arahattaṃ pāpuṇissatīti āsaṅkanto pucchati. Sesaṃ uttānameva.</p>
  135. <p class="centered">Channasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  136. <p class="subhead">5-6. Puṇṇasuttādivaṇṇanā</p>
  137. <p class="bodytext"><a name="para88-89"></a><a name="para88-89_sn4"></a><span class="paranum">88-89</span>. <span class="bld">Ta</span>nti cakkhurūpadvayaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘cakkhuñceva rūpañcā’’</span>ti. <span class="bld">Nandisamudayā</span>ti nandiyā samudayataṇhāya sesakāraṇehi nandiyā samuditi samodhānaṃ nandisamudayo, tasmā nandisamudayā. Tenāha <span class="bld">‘‘taṇhāya samodhānenā’’</span>ti. Pañcakkhandhasaṅkhātassa dukkhassa samodhānena samuditi pavattiyevāti saha samudayena dukkhassa dassitattā <span class="bld">‘‘vaṭṭaṃ matthakaṃ pāpetvā’’</span>ti vuttaṃ. Nirodhūpāyena saddhiṃ nirodhassa dassitattā <span class="bld">‘‘vivaṭṭaṃ matthakaṃ pāpetvā’’</span>ti. Pucchānusandhiādīsu aññataro na hotīti āha – <span class="bld">‘‘pāṭiyekko anusandhī’’</span>ti.</p>
  138. <p class="bodytext"><span class="bld">Caṇḍā</span>ti kodhanā. <span class="bld">Duṭṭhā</span>ti dosavantoti attho. <span class="bld">Kibbisā</span>ti pāpā. <span class="bld">Kakkhaḷā</span>ti dāruṇā. <span class="bld">Ghaṭikamuggarenā</span>ti ekasmiṃ pakkhe ghaṭikaṃ dassetvā katena rassadaṇḍena. Sattānaṃ sasanato satthaṃ, tato eva jīvitassa haraṇato hārakañcāti <span class="bld">satthahārakaṃ. Indriyasaṃvaro ‘‘damo’’ti vutto</span> manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ damanato. <span class="bld">Paññā ‘‘damo’’ti vuttā</span> kilesavisevitānaṃ damanato vūpasamanato. <span class="bld">Uposathakammaṃ ‘‘damo’’ti</span> <a name="M2.0298"></a> <span class="bld">vuttaṃ</span> kāyadvārādīhi uppajjanakaasamassa damanato. <span class="bld">Khanti ‘‘damo’’ti veditabbā</span> akkhantiyā damanato vūpasamanato. Tenāha <span class="bld">‘‘upasamoti tasseva vevacana’’</span>nti.</p>
  139. <p class="bodytext"><span class="bld">Etthā</span>ti sunāparantajanapade. <span class="bld">Ete dve</span>ti ayaṃ puṇṇatthero tassa kaniṭṭhoti ete dve bhātaro. <span class="bld">Āhacca aṭṭhāsi</span> uḷāraṃ buddhārammaṇaṃ pītiṃ uppādetvā. <span class="bld">Satta sīhanāde naditvā</span>ti mammacchedakānampi akkosaparibhāsānaṃ khamane santosābhāvadīpanaṃ, pāṇippahārassa, leḍḍuppahārassa, daṇḍappahārassa, satthappahārassa, jīvitavoropanassa, khamane santosābhāvadīpanañcāti <a name="V2.0017"></a> evaṃ satta sīhanāde naditvā. Catūsu ṭhānesu vasitattā pāḷiyaṃ vasanaṭṭhānaṃ anuddesikaṃ katvā <span class="bld">‘‘sunāparantasmiṃ janapade viharati’’</span>icceva vuttaṃ.</p>
  140. <p class="bodytext"><span class="bld">Catūsu ṭhānesū</span>ti abbuhatthapabbate, samuddagirivihāre, mātulagirimhi, makuḷakārāmavihāreti imesu catūsu ṭhānesu. <span class="bld">Ta</span>nti caṅkamaṃ āruyha koci bhikkhu caṅkamituṃ samattho natthi mahatā samuddaparissayena bhāvanāmanasikārassa anabhisambhuṇanato. <span class="bld">Uppātika</span>nti uppātakaraṃ mahāsaṅkhobhaṃ uṭṭhapetvā. <span class="bld">Sammukhe</span>ti anilapadese. <span class="bld">Paṭivedesu</span>nti pavedesuṃ.</p>
  141. <p class="bodytext"><span class="bld">Āraddhakālato paṭṭhāyā</span>ti maṇḍalamāḷassa kātuṃ pathavīmitakālato pabhuti. Saccabandhena pañcasatāni paripūretuṃ <span class="bld">‘‘ekūnapañcasatāna’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Gandhakuṭi</span>nti jetavanamahāvihāre mahāgandhakuṭiṃ.</p>
  142. <p class="bodytext"><span class="bld">Saccabandhanāmo</span>ti saccabandhe pabbate ciranivāsitāya ‘‘saccabandho’’tveva laddhanāmo. <span class="bld">Arahattaṃ pāpuṇī</span>ti pañcābhiññāparivāraṃ arahattaṃ adhigacchi. Tenāha <span class="bld">‘‘maggenevassa abhiññā āgatā’’</span>ti.</p>
  143. <p class="bodytext">Tasmiṃ sannipatitā mahājanā keci sotāpannā, keci sakadāgāmino, keci anāgāmino, keci arahanto ahesuṃ. Tatthāpi keci tevijjā, keci chaḷabhiññā, keci paṭisambhidappattā ahesuṃ. Taṃ sandhāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘mahājanassa bandhanamokkho jāto’’</span>ti. Ye pana tattha saraṇagamanapañcasīladasasīlasamādānena laddhānuggahā, tesaṃ devatānañca vasena <span class="bld">‘‘mahantaṃ buddhakolāhalaṃ ahosī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  144. <p class="bodytext"><span class="bld">Aruṇaṃ</span> <a name="M2.0299"></a> <span class="bld">pana mahāgandhakuṭiyaṃyeva uṭṭhapesi</span> devatānuggahatthañceva kulānudayāya ca. <span class="bld">Apāyamagge otārito</span> ‘‘koci lokassa sajitā atthi, tassa vasena pavattisaṃhārā honti, tenevāyaṃ pajā sanāthā hoti, taṃ yuñjati ca tasmiṃ tasmiṃ kamme’’ti micchāgāhehi. <span class="bld">Paricaritabbaṃ yāci</span> ‘‘ettha mayā ciraṃ vasitabba’’nti.</p>
  145. <p class="bodytext"><span class="bld">Chaṭṭha</span>nti bāhiyasuttaṃ. Taṃ <span class="bld">uttānameva</span> heṭṭhā vuttanayattā.</p>
  146. <p class="centered">Puṇṇasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  147. <p class="subhead">7-8. Paṭhamaejāsuttādivaṇṇanā</p>
  148. <p class="bodytext"><a name="para90-91"></a><a name="para90-91_sn4"></a><span class="paranum">90-91</span>. Ejati <a name="V2.0018"></a> chaḷārammaṇanimittaṃ kampatīti <span class="bld">ejā</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘calanaṭṭhenā’’</span>ti. <span class="bld">Ābādhanaṭṭhena</span> pīḷanaṭṭhena. <span class="bld">Anto dosanaṭṭhenā</span>ti antocitte eva padussanaṭṭhena. <span class="bld">Nikantanaṭṭhenā</span>ti chindanaṭṭhena. <span class="bld">Heṭṭhā gahitamevā</span>ti heṭṭhā maññitasamugghātasāruppasutte āgatameva. <span class="bld">Vuttanayameva</span> maññitasamugghātasutte.</p>
  149. <p class="centered">Paṭhamaejāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  150. <p class="subhead">9-10. Paṭhamadvayasuttādivaṇṇanā</p>
  151. <p class="bodytext"><a name="para92-93"></a><a name="para92-93_sn4"></a><span class="paranum">92-93</span>. <span class="bld">Dvaya</span>nti dukaṃ. Pāḷiyaṃ āmeḍitalopena niddesoti āha <span class="bld">‘‘dve dve koṭṭhāse’’</span>ti. <span class="bld">Evameta</span>nti evaṃ aniccādibhāvena etaṃ cakkhurūpañcāti dvayaṃ. <span class="bld">Calatī</span>ti anavaṭṭhānena pacalati. <span class="bld">Byathatī</span>ti jarāya maraṇena ca pavedhati. <span class="bld">Hetu ceva</span> uppattinimittattā. <span class="bld">Sahagatī</span>ti sahappavatti, tāya gahetabbattā ‘‘saṅgatī’’ti phasso vutto. Esa nayo sesapadadvayepi. Yasmā ca saṃgacchamānadhammavimuttā saṅgati nāma natthi, tathā sannipātasamavāyā, tesaṃ vasena nibbatto phasso tathā vuccatīti. Tenāha <span class="bld">‘‘iminā’’</span>tiādi.</p>
  152. <p class="bodytext"><span class="bld">Vatthū</span>ti <a name="M2.0300"></a> cakkhu nissayapaccayādibhāvena. <span class="bld">Ārammaṇa</span>nti rūpaṃ ārammaṇapaccayādibhāvena. <span class="bld">Sahajātā tayo khandhā</span> vedanādayo, te sahajātādipaccayabhāvena. <span class="bld">Ayaṃ hetū</span>ti ayaṃ tividho hetū. <span class="bld">Phassenā</span>tiādīsu ayaṃ saṅkhepattho – yasmā rūpārammaṇe phasse attano phusanakiccaṃ karonte evaṃ vedanā anubhavanakiccaṃ, saññā sañjānanakiccaṃ karoti, tasmā <span class="bld">‘‘phassena phuṭṭhamevā’’</span>tiādivuttameva atthaṃ idāni puggalādhiṭṭhānena dassetuṃ <span class="bld">‘‘phuṭṭho’’</span>tiādi vuttaṃ. Pañceva khandhā bhagavatā samatiṃsāya ākārehi vuttā. Kasmāti āha <span class="bld">‘‘katha’’</span>ntiādi. Rukkhasākhāsu rukkhavohāro viya ekekadhammepi khandhavohāro hotiyeva. Tenāha bhagavā – ‘‘viññāṇaṃ viññāṇakkhandho’’ti (yama. khandhayamaka 2).</p>
  153. <p class="centered">Paṭhamadvayasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  154. <p class="centered">Channavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  155. <p class="title">10. Saḷavaggo</p>
  156. <p class="subhead">1. Adantaaguttasuttavaṇṇanā</p>
  157. <p class="bodytext"><a name="para94"></a><a name="para94_sn4"></a><span class="paranum">94</span>. <span class="bld">Adamitā</span>ti <a name="V2.0019"></a> damaṃ nibbisevanabhāvaṃ anītā. <span class="bld">Agopitā</span>ti satisaṅkhātāya vatiyā na rakkhitā. <span class="bld">Apihitā</span>ti satikavāṭena na pihitā. Catūhipi padehi indriyānaṃ anāvaraṇamevāha. Adhikaṃ vahantīti adhivāhā, dukkhassa adhivāhā <span class="bld">dukkhādhivāhā</span>. Nirayesu uppajjanakaṃ <span class="bld">nerayikaṃ. Ādi</span>-saddena sesapāḷiṃ saṅgaṇhāti.</p>
  158. <p class="bodytext"><span class="bld">Saḷevā</span>ti cha-kārassa sa-kāro, ḷa-kāro padasandhikaro. <span class="bld">Yatthā</span>ti nimittatthe bhummaṃ. <span class="bld">Anavassutā atintā</span>ti rāgena atemitā.</p>
  159. <p class="bodytext"><span class="bld">Assādita</span>nti assādaṃ itaṃ upagataṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘assādavanta’’</span>nti. <span class="bld">Sukhadukkha</span>nti iṭṭhāniṭṭhaṃ. Anvayatīti anvayo, hetu. Phassoti anvayo etassāti <span class="bld">phassanvaya</span>nti āha – <span class="bld">‘‘phassahetuka’’</span>nti. <span class="bld">‘‘Aviruddha’’</span>iti vibhattilopena niddeso.</p>
  160. <p class="bodytext"><span class="bld">Papañcasaññā</span>ti <a name="M2.0301"></a> taṇhādisamadhūpasaṃhatasaññā. Tenāha <span class="bld">‘‘kilesasaññāya papañcasaññā nāma hutvā’’</span>ti. Papañcasaññā etesaṃ atthīti <span class="bld">papañcasaññā,</span> itarītarā narā. <span class="bld">Papañcayantā</span>ti saṃsāre papañcaṃ cirāyanaṃ karontā. <span class="bld">Saññino</span>ti gehassitasaññāya saññāvanto. <span class="bld">Manomayaṃ vitakka</span>nti kevalaṃ manasā sambhāvitaṃ micchāvitakkaṃ. <span class="bld">Irīyatī</span>ti iriyaṃ paṭipattiṃ irīyati paṭipajjati.</p>
  161. <p class="bodytext"><span class="bld">Suṭṭhu bhāvito</span>ti suṭṭhubhāvaṃ subhāvanaṃ ito bhāvitabhāvito. <span class="bld">Phuṭṭhassa citta</span>nti tena yathāvuttaphassena phuṭṭhaṃ assa cittaṃ. <span class="bld">Na vikampate kvacī</span>ti kismiñci iṭṭhāniṭṭhārammaṇe na kampati. <span class="bld">Pāragā</span>ti pāragāmino bhavatha.</p>
  162. <p class="centered">Adantaaguttasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  163. <p class="subhead">2. Mālukyaputtasuttavaṇṇanā</p>
  164. <p class="bodytext"><a name="para95"></a><a name="para95_sn4"></a><span class="paranum">95</span>. <span class="bld">Apasādetī</span>ti <a name="V2.0020"></a> tajjeti. <span class="bld">Ussādetī</span>ti ukkaṃseti. <span class="bld">Ayaṃ kira</span> thero mālukyaputto. <span class="bld">Pamajjitvā</span>ti yonisomanasikārassa ananuyujjanena pamajjitvā.</p>
  165. <p class="bodytext"><span class="bld">Yatrā</span>ti paccattaṃ vacanālaṅkāre. <span class="bld">Nāmā</span>ti asambhāvane apasādanapakkhe, ussādanapakkhe pana sambhāvane. <span class="bld">Kiṃ jāta</span>nti kiṃ tena mahallakabhāvena jātanti mahallakabhāvaṃ tiṇāyapi amaññamāno vadati. Tenāha <span class="bld">‘‘yadi…pe… anuggaṇhanto’’</span>ti. <span class="bld">Anuggaṇhanto</span>ti acintento. Mādisānaṃ bhagavato ovādo upakārāvahoti etarahi <span class="bld">ovādañca pasaṃsanto</span>.</p>
  166. <p class="bodytext">‘‘Adiṭṭhā adiṭṭhapubbā’’tiādinā parikappavasena vuttanidassanaṃ ‘‘yathā etesu chandādayo na honti, evamitaresupi pariññātesū’’ti nayapaṭipajjanatthaṃ, tesampi imehi samānetabbattā. Tena vuttaṃ ‘‘supinakūpamā kāmā’’ti (ma. ni. 1.234; 2.46; pāci. 417; cūḷava. 65).</p>
  167. <p class="bodytext"><span class="bld">Cakkhuviññāṇena diṭṭhe diṭṭhamatta</span>nti cakkhuviññāṇassa rūpāyatanaṃ yattako gahaṇākāro, tattakaṃ. Kittakaṃ pamāṇanti attasaṃvediyaṃ parassa na <a name="M2.0302"></a> disitabbaṃ, kappanāmattaṃ rūpaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘cakkhuviññāṇaṃ hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Rūpe</span>ti rūpāyatane. <span class="bld">Rūpamattamevā</span>ti nīlādibhedaṃ rūpāyatanamattaṃ, na nīlādi. Visesanivattanattho hi ayaṃ matta-saddo. Yadi evaṃ, <span class="bld">eva</span>-kāro kimatthiyo? Cakkhuviññāṇañhi rūpāyatane labbhamānampi nīlādivisesaṃ ‘‘idaṃ nīlaṃ nāma, idaṃ pītaṃ nāmā’’ti na gaṇhāti. Kuto niccāniccādisabhāvatthanti saṃhitassapi nivattanatthaṃ evakāraggahaṇaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘na niccādisabhāva’’</span>nti. <span class="bld">Sesaviññāṇehipī</span>ti javanaviññāṇehipi.</p>
  168. <p class="bodytext"><span class="bld">Diṭṭhaṃ nāma cakkhuviññāṇaṃ</span> rūpāyatanassa dassananti katvā. Tenāha <span class="bld">‘‘rūpe rūpavijānana’’</span>nti. <span class="bld">Cakkhuviññāṇamattamevā</span>ti yattakaṃ cakkhuviññāṇaṃ rūpāyatane gahaṇamattaṃ, taṃmattameva me sabbaṃ cittaṃ bhavissatīti attho. ‘‘Rāgādirahenā’’ti vā pāṭho. <span class="bld">Diṭṭhaṃ nāma</span> padatthato cakkhuviññāṇena diṭṭhaṃ rūpaṃ. <span class="bld">Tatthevā</span>ti cakkhuviññāṇena diṭṭhamatte rūpe. <span class="bld">Cittattayaṃ</span> diṭṭhamattaṃ nāma cakkhuviññāṇaṃ viya rāgādivirahena pavattanato. Tenāha <span class="bld">‘‘yathā ta’’</span>nti ādi.</p>
  169. <p class="bodytext"><span class="bld">Manodvārāvajjanena</span> <a name="V2.0021"></a> <span class="bld">viññātārammaṇaṃ</span> viññātanti adhippetaṃ rāgādivirahena viññeyyato. Tenāha <span class="bld">‘‘yathā āvajjanenā’’</span>tiādi.</p>
  170. <p class="bodytext"><span class="bld">Tadā</span>ti tasmiṃ kāle, na tato paṭṭhāyāti ayamettha atthoti dasseti. ‘‘Diṭṭhamatta’’ntiādinā yesaṃ rāgādīnaṃ nivattanaṃ adhippetaṃ, te ‘‘tenā’’ti ettha ta-saddena paccāmasīyantīti <span class="bld">‘‘tena rāgena vā ratto’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti visaye bhummaṃ, visayabhāvo ca visayinā sambandhavasena icchitabboti vuttaṃ <span class="bld">‘‘paṭibaddho’’</span>tiādi.</p>
  171. <p class="bodytext"><span class="bld">Satī</span>ti rūpassa yathāsabhāvasallakkhaṇā sati <span class="bld">muṭṭhā</span> piyanimittamanasikārena anuppajjanato na dissati nappavattati. <span class="bld">Ajjhosā</span>ti ajjhosāya. <span class="bld">Gilitvā</span> pariniṭṭhapetvā attaniyakaraṇena.</p>
  172. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhijjhā ca vihesā cā</span>ti karaṇatthe paccattavacananti āha – <span class="bld">‘‘abhijjhāya ca vihesāya cā’’</span>ti. Atthavasena vibhattipariṇāmoti āha – <span class="bld">‘‘abhijjhāvihesāhī’’</span>ti. <span class="bld">Ācinantassā</span>ti vaḍḍhentassa. <span class="bld">Paṭissato</span>ti patissato sabbattha satiyā yutto. <span class="bld">Sevato cāpī</span>ti ettha <span class="bld">ca</span>-saddo <span class="bld">api</span>-saddo ca nipātamattanti <span class="bld">‘‘sevantassa’’</span>icceva attho vutto.</p>
  173. <p class="centered">Mālukyaputtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  174. <p class="subhead">3. Parihānasuttavaṇṇanā</p>
  175. <p class="bodytext"><a name="para96"></a><a name="para96_sn4"></a><span class="paranum">96</span>. <span class="bld">Parihānasabhāva</span>nti <a name="M2.0303"></a> anavajjadhammehi parihāyanasabhāvaṃ. <span class="bld">Abhibhavitānī</span>ti abhibhūtāni nibbisevanabhāvākārena. <span class="bld">Sarasaṅkappā</span>ti tasmiṃ tasmiṃ visaye anavaṭṭhitabhāvena saṅkappā. <span class="bld">Saṃyojaniyā</span>ti saṃyojetabbā. Saṃyojanānañhi punappunaṃ uppattiyā okāsaṃ dento kilesajātaṃ adhivāseti nāma. Kileso eva <span class="bld">kilesajātaṃ. Ārammaṇaṃ</span> pana citte karonto adhivāseti nāma. <span class="bld">Chandarāgappahānena na pajahati</span> ārammaṇaṃ, kilesaṃ pana anuppattidhammatāpādanena eva. <span class="bld">Abhibhavitaṃ āyatananti kathitaṃ</span> adhivāsanādinā. ‘‘Kathañca, bhikkhave, parihānadhammo hotī’’ti <span class="bld">dhammaṃ pucchitvā</span> taṃ <span class="bld">vibhajantena bhagavatā</span> ‘‘tañce bhikkhu adhivāsetī’’tiādinā <span class="bld">puggalena</span> puggalādhiṭṭhānena <span class="bld">dhammo dassito</span>.</p>
  176. <p class="centered">Parihānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  177. <p class="subhead">4. Pamādavihārīsuttavaṇṇanā</p>
  178. <p class="bodytext"><a name="para97"></a><a name="para97_sn4"></a><span class="paranum">97</span>. <span class="bld">Na</span> <a name="V2.0022"></a> <span class="bld">pidahitvā</span> cakkhundriyaṃ na pidahitvā sañchāditvā ṭhitassa. <span class="bld">Byāsiñcatī</span>ti kilesehi visesena āsiñcati. <span class="bld">Kilesatinta</span>nti kilesehi avassutaṃ. <span class="bld">Dubbalapīti</span> taruṇā na balappattā. <span class="bld">Balavapīti</span> ubbegā pharaṇappattā ca pīti. <span class="bld">Darathappassaddhī</span>ti kāyacittadarathavūpasamalakkhaṇā passaddhi. <span class="bld">Na uppajjanti</span> paccayaparamparāya asiddhattā. ‘‘Kathañca, bhikkhave, pamādavihārī hotī’’tiādinā <span class="bld">puggalaṃ pucchitvā</span> ‘‘pāmojjaṃ na hoti, pāmojjaṃ jāyatī’’tiādinā ca, <span class="bld">dhammena</span> ‘‘pamādavihārī appamādavihārī’’ti ca <span class="bld">puggalo dassito</span>.</p>
  179. <p class="centered">Pamādavihārīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  180. <p class="subhead">5. Saṃvarasuttavaṇṇanā</p>
  181. <p class="bodytext"><a name="para98"></a><a name="para98_sn4"></a><span class="paranum">98</span>. <span class="bld">Ida</span>nti ‘‘kathañca, bhikkhave, asaṃvaro’’ti? Idaṃ vacanaṃ. <span class="bld">Pahātabbadhammakkhānavasenā</span>ti pahātabbadhammasseva kathanaṃ vuttaṃ. ‘‘Kathañca, bhikkhave, asaṃvaro <a name="M2.0304"></a> hotī’’ti <span class="bld">dhammaṃ pucchitvā</span> ‘‘santi, bhikkhave, cakkhuviññeyyā rūpā’’tiādinā <span class="bld">dhammova vibhatto</span>.</p>
  182. <p class="centered">Saṃvarasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  183. <p class="subhead">6. Samādhisuttavaṇṇanā</p>
  184. <p class="bodytext"><a name="para99"></a><a name="para99_sn4"></a><span class="paranum">99</span>. <span class="bld">Cittekaggatāyā</span>ti samathavasena cittekaggatāya. <span class="bld">Parihāyamāne</span>ti tassa alābhena parihāyamāne. <span class="bld">Kammaṭṭhāna</span>nti vipassanākammaṭṭhānaṃ, samathameva vā.</p>
  185. <p class="subhead">7. Paṭisallānasuttavaṇṇanā</p>
  186. <p class="bodytext"><a name="para100"></a><a name="para100_sn4"></a><span class="paranum">100</span>. <span class="bld">Kammaṭṭhāna</span>nti samathavipassanākammaṭṭhānaṃ.</p>
  187. <p class="subhead">8-9. Paṭhamanatumhākaṃsuttādivaṇṇanā</p>
  188. <p class="bodytext"><a name="para101-102"></a><a name="para101-102_sn4"></a><span class="paranum">101-102</span>. <span class="bld">Upamaṃ parivāretvā</span>ti upamaṃ pariharitvā. <span class="bld">Suddhikavasenā</span>ti upamāya vinā kevalameva.</p>
  189. <p class="subhead">10. Udakasuttavaṇṇanā</p>
  190. <p class="bodytext"><a name="para103"></a><a name="para103_sn4"></a><span class="paranum">103</span>. <span class="bld">Udako</span>ti <a name="V2.0023"></a> tassa nāmaṃ. <span class="bld">Vedaṃ</span> ñāṇaṃ. Sabbaṃ jitavāti <span class="bld">sabbaji. Avakhata</span>nti nikhataṃ. <span class="bld">Ucchādanadhammo</span>ti ucchādetabbasabhāvo. <span class="bld">Parimaddanadhammo</span>ti parimadditabbasabhāvo. <span class="bld">Parihato</span>ti pariharito. Odanakummāsūpacayucchādanaparimaddanapadehīti vattabbaṃ. Ucchādanaṃ vā parimaddanamattamevāti katvā na gahitaṃ.</p>
  191. <p class="centered">Udakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  192. <p class="centered">Saḷavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  193. <p class="centered">Dutiyo paṇṇāsako.</p>
  194. <p class="title">11. Yogakkhemivaggo</p>
  195. <p class="subhead">1. Yogakkhemisuttavaṇṇanā</p>
  196. <p class="bodytext"><a name="para104"></a><a name="para104_sn4"></a><span class="paranum">104</span>. <span class="bld">Catūhi</span> <a name="M2.0305"></a> <span class="bld">yogehī</span>ti kāmayogādīhi catūhi yogehi. <span class="bld">Khemino</span>ti khemavato kusalino. <span class="bld">Kāraṇabhūta</span>nti kattabbaupāyassa kāraṇabhūtaṃ. Pariyāyati pavattiṃ nivattiñca ñāpetīti pariyāyo, dhammo ca so pariyattidhammattā pariyāyo cāti dhammapariyāyo, taṃ <span class="bld">dhammapariyāyaṃ</span>. Yasmā pana so tassādhigamassa kāraṇaṃ hoti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘dhammakāraṇa’’</span>nti. <span class="bld">Yutti</span>nti samathavipassanādhammānīti vā catusaccadhammānīti vā. ‘‘Tasmā’’ti padaṃ uddharitvā – ‘‘kasmā’’ti kāraṇaṃ pucchanto <span class="bld">‘‘kiṃ akkhātattā, udāhu pahīnattā’’</span>ti vibhajitvā pucchi. Yasmā pana chandarāgappahānaṃ yogakkhemibhāvassa kāraṇaṃ, na kathanaṃ, tasmā <span class="bld">‘‘pahīnattā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  197. <p class="centered">Yogakkhemisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  198. <p class="subhead">2-10. Upādāyasuttādivaṇṇanā</p>
  199. <p class="bodytext"><a name="para105-113"></a><a name="para105-113_sn4"></a><span class="paranum">105-113</span>. <span class="bld">Vedanāsukhadukkha</span>nti vedanāsaṅkhātaṃ sukhañca dukkhañca kathitaṃ. ‘‘Ajjhattaṃ sukhaṃ dukkha’’nti vuttattā vimuttisukhassa ca saḷāyatanadukkhassa ca kathitattā vivaṭṭasukhaṃ cettha kathitamevāti <a name="V2.0024"></a> sakkā viññātuṃ. Kāmaṃ khandhiyavagge khandhavasena desanā āgatā, na āyatanavasena. Ettha pana vattabbaṃ atthajātaṃ khandhiyavagge vuttanayamevāti.</p>
  200. <p class="centered">Upādāyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  201. <p class="centered">Yogakkhemivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  202. <p class="title">12. Lokakāmaguṇavaggo</p>
  203. <p class="subhead">1-2. Paṭhamamārapāsasuttādivaṇṇanā</p>
  204. <p class="bodytext"><a name="para114-115"></a><a name="para114-115_sn4"></a><span class="paranum">114-115</span>. Āvasati ettha kilesamāroti <span class="bld">āvāso</span>. Kāmaguṇaajjhattikabāhirāni āyatanāni. Kilesamārassa āvāsaṃ gato <a name="M2.0306"></a> <span class="bld">vasaṃ gato. Tividhassā</span>ti papañcasaññāsaṅkhātassa tividhassapi mārassa. Tato eva devaputtamārassapi vasaṃ gatoti sakkā viññātuṃ.</p>
  205. <p class="centered">Paṭhamamārapāsasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  206. <p class="subhead">3. Lokantagamanasuttavaṇṇanā</p>
  207. <p class="bodytext"><a name="para116"></a><a name="para116_sn4"></a><span class="paranum">116</span>. Lokiyanti ettha sattakāyabhūtagāmādīti <span class="bld">loko,</span> cakkavāḷo. Saṅkhāro pana lujjanapalujjanaṭṭhena <span class="bld">loko. Anta</span>nti osānaṃ. <span class="bld">Sabbaññutaññāṇena saṃsanditvā</span>ti sabbaññutaññāṇagatiyā samānetvā avirodhetvā. <span class="bld">Thomessāmī</span>ti pasaṃsissāmi.</p>
  208. <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃsampattika</span>nti evaṃsampajjanakaṃ evaṃpassitabbaṃ idaṃ mama ajjhesanaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘īdisanti attho’’</span>ti. <span class="bld">Jānaṃ jānātī</span>ti sabbaññutaññāṇena jānitabbaṃ jānāti eva. Na hi padesaññāṇe ṭhito jānitabbaṃ sabbaṃ jānāti. Ukkaṭṭhaniddesena hi avisesaggahaṇena ca ‘‘jāna’’nti iminā niravasesaṃ ñeyyajātaṃ pariggayhatīti tabbisayāya jānanakiriyāya sabbaññutaññāṇameva karaṇaṃ bhavituṃ yuttaṃ. Pakaraṇavasena ‘‘bhagavā’’ti padasannidhānena ca ayamattho vibhāvetabbo. <span class="bld">Passitabbameva passatī</span>ti dibbacakkhu-paññācakkhu-dhammacakkhu-buddhacakkhu-samantacakkhu-saṅkhātehi ñāṇacakkhūhi passitabbaṃ passati eva. Atha vā <span class="bld">jānaṃ jānātī</span>ti yathā aññe <a name="V2.0025"></a> savipallāsā kāmarūpapariññāvādino jānantāpi vipallāsavasena jānanti, na evaṃ bhagavā. Bhagavā pana pahīnavipallāsattā jānanto jānāti eva, diṭṭhidassanassa abhāvā passanto passati evāti attho.</p>
  209. <p class="bodytext"><span class="bld">Dassanapariṇāyakaṭṭhenā</span>ti yathā cakkhu sattānaṃ dassanatthaṃ pariṇeti sādheti, evaṃ lokassa yāthāvadassanasādhanatopi dassanakiccapariṇāyakaṭṭhena <span class="bld">cakkhubhūto,</span> paññācakkhumayattā vā sayambhūñāṇena paññācakkhuṃ bhūto pattoti vā <span class="bld">cakkhubhūto. Ñāṇabhūto</span>ti etassa ca evameva attho daṭṭhabbo. Dhammā vā bodhipakkhiyā, tehi uppannattā lokassa ca taduppādanato anaññasādhāraṇaṃ vā dhammaṃ patto adhigatoti <span class="bld">dhammabhūto</span>. ‘‘Brahmā’’vuccati seṭṭhaṭṭhena maggañāṇaṃ, tena uppannattā lokassa <a name="M2.0307"></a> ca taduppādanato tañca sayambhūñāṇena pattoti <span class="bld">brahmabhūto</span>. Catusaccadhammaṃ vadatīti <span class="bld">vattā</span>. Ciraṃ saccapaṭivedhaṃ pavattento vadatīti <span class="bld">pavattā. Atthaṃ nīharitvā</span>ti dukkhādiatthaṃ uddharitvā. Paramatthaṃ vā nibbānaṃ pāpayitā. Amatasacchikiriyaṃ sattesu uppādento amataṃ dadātīti <span class="bld">amatassa dātā</span>. Bodhipakkhiyadhammānaṃ tadāyattabhāvato <span class="bld">dhammassāmī</span>. Punappunaṃ yācāpento bhāriyaṃ karonto <span class="bld">garuṃ karoti</span> nāma, tathā duviññeyyaṃ katvā kathentopi.</p>
  210. <p class="bodytext"><span class="bld">Cakkhunā</span> vijjamānena <span class="bld">lokasaññī hoti,</span> na tasmiṃ asati. Na hi ajjhattikāyatanavirahena lokasamaññā atthi. Tenāha <span class="bld">‘‘cakkhuñhi loko’’</span>tiādi. <span class="bld">Appahīnadiṭṭhī</span>ti asamūhatasakkāyadiṭṭhiko ghanavinibbhogaṃ kātuṃ asakkonto samudāyaṃ viya avayavaṃ ‘‘loko’’ti sañjānāti ceva maññati ca. Tathāti iminā ‘‘lokoti sañjānāti ceva maññati cā’’ti padattayaṃ ākaḍḍhati. <span class="bld">Tassā</span>ti puthujjanassa, cakkavāḷalokassa vā. Cakkhādimeva hi sahokāsena ‘‘cakkavāḷo’’ti puthujjano sañjānāti. <span class="bld">Gamanenā</span>ti padasā gamanena. <span class="bld">Na sakkā</span> tesaṃ anantattā. <span class="bld">Lujjanaṭṭhenā</span>ti abhisaṅkhāralokavasena lokassa antaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Tassa <span class="bld">anto</span> nāma nibbānaṃ. Taṃ pattuṃ sakkā sammāpaṭipattiyā pattabbattā. Cakkavāḷalokassa pana anto nāma, natthi tassa gamanena appattabbattā.</p>
  211. <p class="bodytext"><span class="bld">Imehi padehī</span>ti imehi vākyavibhāgehi padehi. Tāni pana akkharasamudāyalakkhaṇānīti āha <span class="bld">‘‘akkharasampiṇḍanehī’’</span>ti. <span class="bld">Pāṭiyekkaakkharehī</span>ti tasmiṃ tasmiṃ pade paṭiniyatasannivesehi visuṃ visuṃ cittena gayhamānehi akkharehīti attho.</p>
  212. <p class="bodytext">Gamanaṭṭhena ‘‘paṇḍā’’ vuccati paññā, tāya ito gato pattoti <span class="bld">paṇḍito,</span> paññavā. Mahāpaññatā <a name="V2.0026"></a> nāma paṭisambhidāvasena veditabbāti āha <span class="bld">‘‘mahante atthe’’</span>tiādi. <span class="bld">Yathā ta</span>nti ettha <span class="bld">ta</span>nti nipātamattaṃ paṭhamavikappe, dutiyavikappe pana paccāmasananti āha <span class="bld">‘‘taṃ byākata’’</span>nti.</p>
  213. <p class="centered">Lokantagamanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  214. <p class="subhead">4. Kāmaguṇasuttavaṇṇanā</p>
  215. <p class="bodytext"><a name="para117"></a><a name="para117_sn4"></a><span class="paranum">117</span>. <span class="bld">Cetaso</span>ti <a name="M2.0308"></a> karaṇe sāmivacanaṃ. Cittena saṃphusanaṃ nāma anubhavoti āha <span class="bld">‘‘cittena anubhūtapubbā’’</span>ti. Ututtayānurūpatāvasena <span class="bld">pāsādattayaṃ,</span> taṃ vasena <span class="bld">tividhanāṭakabhedo</span>. Manorammatāmattena kāmaguṇaṃ katvā dassitaṃ, na kāmavasena. Na hi abhinikkhamanato uddhaṃ bodhisattassa kāmavitakkā bhūtapubbā. Tenāha māro pāpimā –</p>
  216. <p class="gatha1">‘‘Satta vassāni bhagavantaṃ, anubandhiṃ padāpadaṃ;</p>
  217. <p class="gathalast">Otāraṃ nādhigacchissaṃ, sambuddhassa satīmato’’ti. (su. ni. 448);</p>
  218. <p class="bodytext"><span class="bld">Metteyyo nāmā</span>tiādi anāgatārammaṇadassanamattaṃ, na bodhisattassa evaṃ uppajjatīti. Attā piyāyitabbarūpo etassāti <span class="bld">attarūpo,</span> uttarapade purimapadalopenāti <span class="bld">‘‘attano hitakāmajātikenā’’</span>ti attho vutto. <span class="bld">Attarūpenā</span>ti vā pītisomanassehi gahitasabhāvena tuṭṭhapahaṭṭhena udaggudaggena. <span class="bld">Appamādo</span>ti appamajjanaṃ kusaladhammesu akhaṇḍakāritāti āha <span class="bld">‘‘sātaccakiriyā’’</span>ti. <span class="bld">Avossaggo</span>ti cittassa kāmaguṇesu avossajjanaṃ pakkhandituṃ appadānaṃ. Purimo vikappo kusalānaṃ dhammānaṃ karaṇavasena dassito, pacchimo akusalānaṃ akaraṇavasena. <span class="bld">Dve dhammā</span>ti appamādo satīti dve dhammā. Appamādo sati ca tathā pavattā cattāro kusaladhammakkhandhā veditabbā. <span class="bld">Kattabbā</span>ti pavattetabbā.</p>
  219. <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmiṃ āyatane</span>ti tasmiṃ nibbānasaññite kāraṇe paṭivedhe. <span class="bld">Taṃ kāraṇa</span>nti channaṃ āyatanānaṃ kāraṇaṃ. Saḷāyatanaṃ nirujjhati etthāti <span class="bld">saḷāyatananirodho vuccati nibbānaṃ</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘nibbānaṃ. Taṃ sandhāyā’’</span>tiādi. <span class="bld">Nibbānasmi</span>nti nibbānamhi.</p>
  220. <p class="centered">Kāmaguṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  221. <p class="subhead">5-6. Sakkapañhasuttādivaṇṇanā</p>
  222. <p class="bodytext"><a name="para118-119"></a><a name="para118-119_sn4"></a><span class="paranum">118-119</span>. <span class="bld">Diṭṭhe</span>ti <a name="V2.0027"></a> paccakkhabhūte. <span class="bld">Dhamme</span>ti upādānakkhandhadhamme. Tattha hi attāti bhavati saññā diṭṭhi cāti attabhāvasaññā. Tenāha – <span class="bld">‘‘diṭṭheva</span> <a name="M2.0309"></a> <span class="bld">dhammeti imasmiṃyeva attabhāve’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Tannissita’’</span>nti ettha <span class="bld">taṃ</span>-saddena heṭṭhā abhinandanādipariyāyena vuttā taṇhā paccāmaṭṭhāti āha – <span class="bld">‘‘taṇhānissita’’</span>nti. Taṃ upādānaṃ etassāti <span class="bld">tadupādānaṃ</span>. Tenāha – ‘‘taṃgahaṇa’’ntiādi. Taṇhupādānasaṅkhātaṃ gahaṇaṃ etassāti <span class="bld">taṃgahaṇaṃ. Chaṭṭhaṃ uttānameva</span> pañcame vuttanayattā.</p>
  223. <p class="centered">Sakkapañhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  224. <p class="subhead">7. Sāriputtasaddhivihārikasuttavaṇṇanā</p>
  225. <p class="bodytext"><a name="para120"></a><a name="para120_sn4"></a><span class="paranum">120</span>. <span class="bld">Ghaṭessatī</span>ti pubbenāparaṃ ghaṭitaṃ sambandhaṃ karissati. <span class="bld">Viccheda</span>nti brahmacariyassa virodhipaccayasamuppattiyā ucchedaṃ.</p>
  226. <p class="subhead">8. Rāhulovādasuttavaṇṇanā</p>
  227. <p class="bodytext"><a name="para121"></a><a name="para121_sn4"></a><span class="paranum">121</span>. Ye dhammā sammadeva bhāvitā bahulīkatā vimuttiyā arahattassa sacchikiriyāya saṃvattanti, te saddhādayo sambhārā <span class="bld">vimuttiparipācaniyā</span>ti adhippetā. <span class="bld">Paripācentī</span>ti paripākaṃ pariṇāmaṃ gamenti. <span class="bld">Dhammā</span>ti kāraṇabhūtā dhammā. <span class="bld">Visuddhikāraṇavasenā</span>ti visuddhikāraṇatāvasena, sā pana saddhindriyādīnaṃ kāraṇato visuddhi. Yathā nāma jātisampannassa khattiyakumārassa vipakkhavigamena pakkhasaṅgahena pavattiṭṭhānasampattiyā ca parisuddhi hoti, evamevaṃ daṭṭhabbāti dassento <span class="bld">‘‘vuttaṃ heta’’</span>ntiādimāha.</p>
  228. <p class="bodytext">Assaddhādayopi puggalā saddhādīnaṃ yāvadeva parihānāya honti, saddhādayo pāripūriyāva, tathā pasādaniyasuttantādipaccavekkhaṇā, <span class="bld">pasādaniyasuttantā</span> nāma sampasādanīyasuttādayo. <span class="bld">Sammappadhāne</span>ti sammappadhānasuttante. <span class="bld">Satipaṭṭhāne</span>ti cattāro satipaṭṭhāne. <span class="bld">Jhānavimokkhe</span>ti jhānāni ceva vimokkhe ca uddissa pavattasuttante. <span class="bld">Gambhīrañāṇacariye</span>ti khandhāyatanadhātupaṭiccasamuppādapaṭisaṃyuttasuttante.</p>
  229. <p class="bodytext"><span class="bld">Kalyāṇamittatādayo</span>ti kalyāṇamittatā sīlasaṃvaro abhisallekhakathā vīriyārambho nibbedhikapaññāti <a name="V2.0028"></a> ime kalyāṇamittādayo <span class="bld">pañca dhammā,</span> ye ‘‘idha, meghiya, bhikkhu kalyāṇamitto hotī’’tiādinā <span class="bld">udāne</span> <a name="M2.0310"></a> (udā. 31) kathitā. <span class="bld">Lokaṃ volokentassā</span>ti āyasmato rāhulassa tāsañca devatānaṃ indriyaparipākaṃ passantassa. Tato yena andhavanaṃ, tattha divāvihārāya mahāsamāgamo bhavissatīti. Tathā hi vakkhati ‘‘ettakāti gaṇanāvasena paricchedo natthī’’ti.</p>
  230. <p class="bodytext">Rukkhapabbatanissitā <span class="bld">bhūmaṭṭhakā,</span> ākāsacārivimānavāsino <span class="bld">antalikkhaṭṭhakā. Dhammacakkhunti veditabbāni</span> catusaccadhammānaṃ dassanaṭṭhena.</p>
  231. <p class="centered">Rāhulovādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  232. <p class="centered">Lokakāmaguṇavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  233. <p class="title">13. Gahapativaggo</p>
  234. <p class="subhead">1-3. Vesālīsuttādivaṇṇanā</p>
  235. <p class="bodytext"><a name="para124-126"></a><a name="para124-126_sn4"></a><span class="paranum">124-126</span>. <span class="bld">Dvīsū</span>ti imasmiṃ gahapativagge paṭhamadutiyesu <span class="bld">tatiye ca vuttatthameva</span> pāṭhajātaṃ apubbaṃ natthīti attho.</p>
  236. <p class="subhead">4-5. Bhāradvājasuttādivaṇṇanā</p>
  237. <p class="bodytext"><a name="para127-128"></a><a name="para127-128_sn4"></a><span class="paranum">127-128</span>. Kāmaṃ aññepi pabbajitā yuttakāle piṇḍaṃ ulamānā carantiyeva, ayaṃ pana odarito, teneva kāraṇena pabbajitoti dassento <span class="bld">‘‘piṇḍaṃ ulamāno’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Ghaṃsantovā</span>ti bhūmiyaṃ ghaṃsanto eva pattaṃ ṭhapeti. <span class="bld">Parikkhīṇa</span>nti samantato parikkhīṇaṃ. <span class="bld">Nāḷiko …pe… jātaṃ,</span> atirekapattaṭṭhapanassa paṭikkhittattā aññaṃ na gaṇhāti. <span class="bld">‘‘Indriyabhāvana</span>nti cakkhādipañcindriyabhāvana’’nti keci vadanti, tathā vipassanābhinivesaṃ katvā uparivipassanaṃ vaḍḍhitvāti adhippāyo. Apare pana ‘‘saddhāpañcamānaṃ indriyānaṃ vasena vipassanābhinivesaṃ katvā tena sukhena abhiññāpahānānaṃ sampādanavasena indriyaṃ bhāvetvā’’ti vadanti.</p>
  238. <p class="bodytext"><span class="bld">Upasaṅkamatī</span>ti <a name="M2.0311"></a><a name="V2.0029"></a> ettha yathā so rājā upasaṅkami, taṃ āgamanato paṭṭhāya dassetuṃ <span class="bld">‘‘thero kirā’’</span>tiādi āraddhaṃ. <span class="bld">Mahāpānaṃ</span> nāma aññaṃ kammaṃ akatvā pānapasuto hutvā sattāhaṃ tadanurūpaparijanassa surāpivanaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘mahāpānaṃ nāma pivitvā’’</span>ti. <span class="bld">Sālithusehī</span>ti rattasālithusehi. <span class="bld">Ḍayhamānaṃ viya</span> kipillikadaṃsanajātāhi dukkhavedanāhi. <span class="bld">Mukhasattīhi vijjhiṃsu</span> vallabhatāya. Itthilolo hi so rājā.</p>
  239. <p class="bodytext"><span class="bld">Paveṇi</span>nti tesaṃ samādānapaveṇiṃ brahmacariyapabandhaṃ. <span class="bld">Paṭipādentī</span>ti sampādenti. <span class="bld">Garukārammaṇa</span>nti garukātabbaārammaṇaṃ, avītikkamitabbārammaṇanti attho. <span class="bld">Assā</span>ti rañño. <span class="bld">Cittaṃ anotaranta</span>nti pasādavīthiṃ anotarantaṃ anupagacchantaṃ. <span class="bld">Viheṭhetu</span>nti vibādhituṃ.</p>
  240. <p class="bodytext">Lobhassa aparāparuppattiyā bahuvacanavasena <span class="bld">‘‘lobhadhammā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Uppajjantītipi attho yeva,</span> yasmā uppajjamāno lobhadhammo attano hetupaccaye pariggahāpento jānāpento viya sahati pavattatīti. <span class="bld">Imameva kāya</span>nti ettha samūhatthe eva <span class="bld">kāya</span>-saddo gabbhāsayādiṭṭhānesu uppajjanadhammasamūhavisayattā, itare pana kāyūpalakkhitatāya ‘‘kāyo’’ti veditabbā. <span class="bld">Uttānameva</span> heṭṭhā vuttanayattā.</p>
  241. <p class="centered">Bhāradvājasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  242. <p class="subhead">6. Ghositasuttavaṇṇanā</p>
  243. <p class="bodytext"><a name="para129"></a><a name="para129_sn4"></a><span class="paranum">129</span>. <span class="bld">Rūpā ca manāpā</span>ti nīlādibhedā rūpadhammā ca manasā manuññā piyarūpā saṃvijjanti, idañca sukhavedanīyassa phassassa sabhāvadassanatthaṃ. Evaṃ <span class="bld">‘‘rūpā ca manāpā upekkhāvedaniyā’’</span>ti etthāpi yathārahaṃ vattabbaṃ. <span class="bld">Cakkhuviññāṇa…pe… phassa</span>nti vuttaṃ. Upanissayakoṭiyā hi cakkhuviññāṇasampayuttaphasso sukhavedanīyo, na sahajātakoṭiyā. Tenāha – <span class="bld">‘‘ekaṃ phassaṃ paṭicca javanavasena sukhavedanā uppajjatī’’</span>ti. <span class="bld">Sesapadesū</span>ti ‘‘saṃvijjati kho, gahapati, sotadhātū’’ti āgatesu pañcasu koṭṭhāsesu.</p>
  244. <p class="bodytext"><span class="bld">Tevīsati</span> <a name="M2.0312"></a> <span class="bld">dhātuyo kathitā</span> channaṃ dvārānaṃ vasena vibhajjagahaṇena. <span class="bld">Vatthunissita</span>nti hadayavatthunissitaṃ. Pañcadvāre vīsati, manodvāre tisso <span class="bld">evaṃ tevīsati</span>.</p>
  245. <p class="centered">Ghositasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  246. <p class="subhead">7-8. Hāliddikānisuttādivaṇṇanā</p>
  247. <p class="bodytext"><a name="para130-131"></a><a name="para130-131_sn4"></a><span class="paranum">130-131</span>. <span class="bld">Taṃ</span> <a name="V2.0030"></a> <span class="bld">ittheta</span>nti cakkhunā yaṃ rūpaṃ diṭṭhaṃ, taṃ itthanti attho. <span class="bld">Taṃ sukhavedaniya</span>nti taṃ sukhavedanāya upanissayakoṭiyā paccayabhūtaṃ cakkhuviññāṇañceva, yo ca yathārahaṃ upanissayakoṭiyā vā, anantaro ce anantarakoṭiyā vā, sahajāto ce sampayuttakoṭiyā vā, sukhavedanāya paccayo phasso. Taṃ sukhavedaniyañca phassaṃ paṭicca uppajjati sukhavedanāti yojanā. <span class="bld">Esa nayo sabbattha</span> sabbesu sesesu sattasu vāresu. <span class="bld">Manodhātuyeva vā samānā</span>ti abhidhammanayena. Suttantanayena pana suññataṭṭhena nissattanijjīvaṭṭhena ca manodhātusamaññaṃ labhateva. <span class="bld">Aṭṭhamaṃ uttānameva</span> heṭṭhā vuttanayattā.</p>
  248. <p class="centered">Hāliddikānisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  249. <p class="subhead">9. Lohiccasuttavaṇṇanā</p>
  250. <p class="bodytext"><a name="para132"></a><a name="para132_sn4"></a><span class="paranum">132</span>. <span class="bld">Tepi māṇavakātveva vuttā,</span> na brāhmaṇakumārā eva. <span class="bld">Seleyyakānī</span>ti aññamaññaṃ silissanalaṅghanakīḷanāni.</p>
  251. <p class="bodytext">Upaṭṭhānavasena ibhaṃ harantīti <span class="bld">ibbhā,</span> hatthigopakā. Te pana nihīnakuṭumbassa bhoggaṃ upādāya gahapatibhāvaṃ upādāya ‘‘gahapatikā’’tipi vuccantīti āha <span class="bld">‘‘gahapatikā’’</span>ti. <span class="bld">Kaṇhā</span>ti kaṇhābhijātikā. <span class="bld">Raṭṭhaṃ bharantī</span>ti yasmiṃ raṭṭhe vasanti, tassa raṭṭhassa baliṃ bharaṇena, attano vā kuṭumbassa bharaṇena bharatā. <span class="bld">Pariyāyantā</span>ti parito saṃcarantā kīḷanti.</p>
  252. <p class="bodytext"><span class="bld">Sīlajeṭṭhakā</span>ti sīlappadhānā. Ye purāṇaṃ saranti, te sīluttamā ahesuṃ. <span class="bld">Dvārāni</span> cakkhādidvārāni.</p>
  253. <p class="bodytext"><span class="bld">Apakkamitvā</span> <a name="M2.0313"></a> apetā virahitā hutvā. <span class="bld">Visamānī</span>ti vigatasamāni duccaritasabhāvāni. <span class="bld">Nānāvidhadaṇḍā</span> nānāvidhadaṇḍanipātā.</p>
  254. <p class="bodytext"><span class="bld">Anāhārakā</span>ti kiñci abhuñjanakā. Paṅko viya <span class="bld">paṅko,</span> malaṃ. Dantapaṅko purimapadalopena paṅkoti vuttoti <span class="bld">‘‘paṅko nāma dantamala’’</span>nti vuttaṃ. Ajehi kātabbakānaṃ akopetvā karaṇaṃ samādānavasena <span class="bld">vataṃ</span>. Esa nayo sesesupi. Kohaññaṃ nāma attani vijjamānadosaṃ paṭicchādetvā <a name="V2.0031"></a> asantaguṇapakāsanāti āha – <span class="bld">‘‘paṭicchanna…pe… kohaññañcevā’’</span>ti. <span class="bld">Parikkhārabhaṇḍakavaṇṇā</span>ti parikkhārabhaṇḍā kappakāti. Te ca kho attano jīvikatthāya āmisakiñjakkhassa attanibandhanatthāya amocanatthāya katā.</p>
  255. <p class="bodytext"><span class="bld">Akhila</span>nti cetokhilarahitaṃ brahmavihāravasena. Tenāha <span class="bld">‘‘mudu athaddha’’</span>nti.</p>
  256. <p class="bodytext"><span class="bld">Adhimutto</span>ti abhirativasena yuttapayutto. <span class="bld">Parittacitto</span>ti parito khaṇḍitacitto. <span class="bld">Appamāṇacitto</span>ti ettha ‘‘ko aya’’nti paṭikkhituṃ sakkuṇeyyacitto.</p>
  257. <p class="centered">Lohiccasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  258. <p class="subhead">10. Verahaccānisuttavaṇṇanā</p>
  259. <p class="bodytext"><a name="para133"></a><a name="para133_sn4"></a><span class="paranum">133</span>. Brāhmaṇiṃ dhammasavanāya codento māṇavako <span class="bld">‘‘yagghe’’</span>ti avoca. Tenāha <span class="bld">‘‘yaggheti codanatthe nipāto’’</span>ti.</p>
  260. <p class="centered">Verahaccānisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  261. <p class="centered">Gahapativaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  262. <p class="title">14. Devadahavaggo</p>
  263. <p class="subhead">1. Devadahasuttavaṇṇanā</p>
  264. <p class="bodytext"><a name="para134"></a><a name="para134_sn4"></a><span class="paranum">134</span>. <span class="bld">Manaṃ ramayantā</span>ti āpāthagatā manassa ramaṇavasena piyāyitabbatāvasena pavattantā.</p>
  265. <p class="subhead">2. Khaṇasuttavaṇṇanā</p>
  266. <p class="bodytext"><a name="para135"></a><a name="para135_sn4"></a><span class="paranum">135</span>. <span class="bld">Chaphassāyatanikā</span>ti <a name="M2.0314"></a> chahi phassāyatanehi aniṭṭhasaṃvedaniyā. <span class="bld">Chadvāraphassapaṭiviññattī</span>ti chahipi dvārehi ārammaṇassa paṭisaṃvedanā hotiyeva sabbaso dukkhānubhavanatthaṃ. <span class="bld">Tāvatiṃsapura</span>nti <a name="V2.0032"></a> sudassanamahānagaraṃ. <span class="bld">Abhāvo nāma natthi</span> sabbathā sukhānubhavanato. <span class="bld">Niraye</span>ti iminā duggati bhavasāmaññena itarāpāyāpi gahitā eva. <span class="bld">Maggabrahmacariyavāsaṃ vasituṃ na sakkā</span>ti iminā pana sabbesampi acchindikaṭṭhānānaṃ gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Imevā</span>ti imasmiṃ manussaloke eva. <span class="bld">Apāyopi paññāyati</span> apāyadukkhasadisassa dukkhassa kadāci paṭisaṃvedanato. <span class="bld">Saggopi paññāyati</span> devabhogasadisasampattiyā kadāci paṭilabhitabbato.</p>
  267. <p class="bodytext"><span class="bld">Ayaṃ kammabhūmī</span>ti ayaṃ manussaloko purisathāmakaraṇāya kammabhūmi nāma tāsaṃ yogyaṭṭhānabhāvato. Tattha padhānakammaṃ dassento <span class="bld">‘‘idha maggabhāvanā’’</span>ti āha. <span class="bld">Ṭhānānī</span>ti kāraṇāni. <span class="bld">Saṃvejaniyānī</span>ti saṃvegajananāni bahūni jātiādīni. Tathā hi jāti, jarā, byādhi, maraṇaṃ, apāyabhavaṃ, tatthapi nirayūpapattihetukaṃ, tiracchānupapattihetukaṃ, asūrakāyūpapattihetukaṃ, atīte vaṭṭamūlakaṃ, anāgate vaṭṭamūlakaṃ, paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakanti bahūni saṃvegavatthūni paccavekkhitvā <span class="bld">saṃvegajāto</span> sañjātasaṃvego yoniso padhānamanuyuñjassu. <span class="bld">Saṃvegā</span>ti saṃvegamāpajjassu.</p>
  268. <p class="centered">Khaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  269. <p class="subhead">3. Paṭhamarūpārāmasuttavaṇṇanā</p>
  270. <p class="bodytext"><a name="para136"></a><a name="para136_sn4"></a><span class="paranum">136</span>. <span class="bld">Sammuditā</span> sammodappattā, <span class="bld">pamoditā</span> sañjātapamodā. <span class="bld">Dukkhā</span>ti dukkhavanto sañjātadukkhā. Tenāha <span class="bld">‘‘dukkhitā’’</span>ti. Sukhaṃ etassa atthīti <span class="bld">sukho,</span> sukhī. Tenāha <span class="bld">‘‘sukhito’’</span>ti. <span class="bld">Yattakā</span> rūpādayo dhammā loke <span class="bld">atthīti vuccati. Passantāna</span>nti saccapaṭivedhena sammadeva passantānaṃ. <span class="bld">‘‘Paccanīkaṃ hotī’’</span>ti vatvā taṃ paccanīkabhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘loko hī’’</span>tiādi <a name="M2.0315"></a> vuttaṃ. <span class="bld">Asubhā</span>ti ‘‘āhū’’tipadaṃ ānetvā sambandho. <span class="bld">Sabbameta</span>nti ‘‘sukhaṃ diṭṭhamariyebhi…pe… tadariyā sukhato vidū’’ti ca vuttaṃ. Sabbametaṃ nibbānameva sandhāya vuttaṃ. Nibbānameva hi ekantato sukhaṃ nāma.</p>
  271. <p class="bodytext"><span class="bld">Pañcanavutipāsaṇḍino</span> tesañca pāsaṇḍibhāvo papañcasūdaniṭṭhakathāyaṃ pakāsito eva. <span class="bld">Kilesanīvaraṇena nivutāna</span>nti kilesakhandhā kilesanīvaraṇaṃ, tena nivāritānaṃ. <span class="bld">Nibbānadassanaṃ</span> nāma ariyamaggo, tena tassa paṭivijjhanañca <span class="bld">kāḷameghaavacchāditaṃ viya candamaṇḍalaṃ</span>.</p>
  272. <p class="bodytext"><span class="bld">Paricchinditvā</span>ti <a name="V2.0033"></a> asubhabhāvaparicchindanena sammāviññāṇadassanena ca paricchinditvā. <span class="bld">Maggadhammassā</span>ti ariyamaggadhammassa.</p>
  273. <p class="bodytext"><span class="bld">Anupannehī</span>ti anu anu avihāya paṭipannehi. <span class="bld">Ko nu añño jānituṃ arahati,</span> añño na jānātīti dasseti.</p>
  274. <p class="centered">Paṭhamarūpārāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  275. <p class="subhead">4-12. Dutiyarūpārāmasuttādivaṇṇanā</p>
  276. <p class="bodytext"><a name="para137-145"></a><a name="para137-145_sn4"></a><span class="paranum">137-145</span>. <span class="bld">Suddhikaṃ katvā</span> gāthābandhanena vinā kevalaṃ cuṇṇiyapadavaseneva. <span class="bld">Tathā tathā</span>ti ajjhattikāni bāhirāni ca āyatanāni aniccalakkhaṇena dukkhānattalakkhaṇehi ca yojetvā dassanavasena.</p>
  277. <p class="centered">Dutiyarūpārāmasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  278. <p class="centered">Devadahavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  279. <p class="title">15. Navapurāṇavaggo</p>
  280. <p class="subhead">1. Kammanirodhasuttavaṇṇanā</p>
  281. <p class="bodytext"><a name="para146"></a><a name="para146_sn4"></a><span class="paranum">146</span>. Sampati vijjamānassa cakkhussa taṃnibbattassa kammassa ca adhippetattā <span class="bld">‘‘na cakkhu purāṇaṃ, kammameva purāṇa’’</span>nti vatvā yathā tassa cakkhussa purāṇapariyāyo <a name="M2.0316"></a> vutto, taṃ dassento āha – <span class="bld">‘‘kammato panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Paccayanāmenā</span>ti purimajātisaṃsiddhattā ‘‘purāṇa’’nti vattabbassa paccayabhūtassa kammassa nāmena. <span class="bld">Evaṃ vutta</span>nti ‘‘purāṇakamma’’nti evaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Paccayehi abhisamāgantvā kata</span>nti taṇhāvijjādipaccayehi abhimukhabhāvena samāgantvā samecca nibbattitaṃ. <span class="bld">Cetanāyā</span>ti kammacetanāya. <span class="bld">Pakappita</span>nti abhisamīhitaṃ. <span class="bld">Vedanāyā</span>ti attānaṃ nissāya ārammaṇaṃ katvā pavattāya vedanāya. <span class="bld">Vatthū</span>ti nibbattikāraṇaṃ pavattaṭṭhānanti vipassanāpaññāya <span class="bld">passitabbaṃ. Kammassa nirodhenā</span>ti kilesānaṃ anuppādanirodhasiddhena kammassa nirodhena. <span class="bld">Vimuttiṃ phusatī</span>ti arahattaphalavimuttiṃ pāpuṇāti. <span class="bld">Ārammaṇabhūto nirodho</span> nibbānaṃ <span class="bld">‘‘kammanirodho’’</span>ti <a name="V2.0034"></a> vuccati, ‘‘kammaṃ nirujjhati etthā’’ti katvā. ‘‘Jhāyatha, bhikkhave, mā pamādatthā’’ti vuttattā <span class="bld">‘‘pubbabhāgavipassanā kathitā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  282. <p class="centered">Kammanirodhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  283. <p class="subhead">2-5. Aniccanibbānasappāyasuttādivaṇṇanā</p>
  284. <p class="bodytext"><a name="para147-150"></a><a name="para147-150_sn4"></a><span class="paranum">147-150</span>. <span class="bld">Nibbānassā</span>ti nibbānādhigamassa, kilesanibbānasseva vā. <span class="bld">Upakārapaṭipada</span>nti upakārāvahaṃ paṭipadaṃ. <span class="bld">Catūsū</span>ti dutiyādīsu catūsu. Nibbānasappāyā paṭipadā desitāti katvā <span class="bld">‘‘saha vipassanāya cattāro maggā kathitā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  285. <p class="centered">Aniccanibbānasappāyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  286. <p class="subhead">6-7. Antevāsikasuttādivaṇṇanā</p>
  287. <p class="bodytext"><a name="para151-152"></a><a name="para151-152_sn4"></a><span class="paranum">151-152</span>. Anta-saddo samīpatthe vattati ‘‘udakantaṃ vananta’’ntiādīsu, kileso pana atiāsanne vasati abbhantaravuttitāyāti <span class="bld">‘‘antevāsika’’</span>nti vutto vibhattialopena yathā ‘‘vanekusalo, kūlerukkhā’’ti. Tenāha – <span class="bld">‘‘anantevāsikanti antovasanakilesavirahita’’</span>nti. <span class="bld">Ācaraṇakakilesavirahita</span>nti samudācaraṇakilesarahitaṃ. <span class="bld">Anto</span> <a name="M2.0317"></a> <span class="bld">assa vasantī</span>ti assa puggalassa anto abbhantare citte vasanti pavattanti. <span class="bld">Te etaṃ adhibhavantī</span>ti te kilesā etaṃ puggalaṃ abhibhavitvā attano vase vattenti. Tenāha – <span class="bld">‘‘ajjhottharanti sikkhāpenti vā’’</span>ti. <span class="bld">Tehi ācariyehī</span>ti tehi kilesasaṅkhātehi satte attano gatiyaṃ ṭhapentehi ācariyehi. <span class="bld">Sattamaṃ heṭṭhā kathitanayamevā</span>ti yasmā heṭṭhā khandhavasena desanā āgatā, idha āyatanavasenāti ayameva viseso.</p>
  288. <p class="centered">Antevāsikasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  289. <p class="subhead">8. Atthinukhopariyāyasuttavaṇṇanā</p>
  290. <p class="bodytext"><a name="para153"></a><a name="para153_sn4"></a><span class="paranum">153</span>. Pariyāyati parigacchati phalaṃ etassāti <span class="bld">pariyāyo</span> hetūti āha – <span class="bld">‘‘yaṃ pariyāyanti yaṃ kāraṇa’’</span>nti. Paccakkhadiṭṭhe aviparīte atthe pavattasaddhā <span class="bld">paccakkhasaddhā</span> yathā ‘‘sammāsambuddho bhagavā, svākhāto dhammo’’ti (ma. ni. 1.288) ca. <span class="bld">Evaṃ kirā</span>ti iti kirāya uppanno saddahanākāro saddhāpatirūpako. <span class="bld">Eta</span>nti ‘‘aññatreva saddhāyā’’ti etaṃ vacanaṃ<a name="V2.0035"></a>. <span class="bld">Rucāpetvā</span>ti kiñci atthaṃ attano matiyā rocetvā. <span class="bld">Khamāpetvā</span>ti tasseva vevacanaṃ, cittaṃ tathā khamāpetvā. Tenāha – <span class="bld">‘‘atthetanti gahaṇākāro’’</span>ti. Paramparāgatassa atthassa evaṃ kirassāti <span class="bld">anussavanaṃ. Kāraṇaṃ cintentassā</span>ti yuttiṃ cintentassa. <span class="bld">Kāraṇaṃ upaṭṭhātī</span>ti ‘‘sādhū’’ti attano cittassa upatiṭṭhati. <span class="bld">Attheta</span>nti ‘‘etaṃ kāraṇaṃ evamayamattho yujjatī’’ti cittena <span class="bld">gahaṇaṃ. Ākāraparivitakko</span>ti yuttiparikappanā. <span class="bld">Laddhī</span>ti nicchayena gahaṇaṃ, sā ca kho diṭṭhi ayāthāvaggahaṇena aññāṇamevāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Ta</span>nti laddhiṃ. <span class="bld">Atthesā</span>ti esā laddhi mama uppannā atthi yuttarūpā hutvā upalabbhati. Evaṃ gahaṇākāro <span class="bld">diṭṭhinijjhānakkhanti nāma,</span> paṭhamuppannaladdhisaṅkhātāya diṭṭhiyā nijjhānaṃ khamanākāro <span class="bld">diṭṭhinijjhānakkhanti nāma. Pañca ṭhānānī</span>ti yathāvuttāni saddhādīni pañca kāraṇāni. <span class="bld">Muñcitvā</span> aggahetvā. Heṭṭhimamaggavajjhānaṃ rāgādīnaṃ abhāvaṃ sandhāya ‘‘natthi me ajjhattaṃ rāgadosamoho’’ti ayaṃ sekkhānaṃ paccavekkhaṇā, sabbaso abhāvaṃ sandhāya asekkhānanti āha – <span class="bld">‘‘sekkhāsekkhānaṃ paccavekkhaṇā kathitā’’</span>ti. ‘‘Santaṃ <a name="M2.0318"></a> vā ajjhatta’’ntiādinā <span class="bld">sekkhānaṃ,</span> ‘‘asantaṃ vā ajjhatta’’ntiādinā <span class="bld">asekkhānaṃ paccavekkhaṇā kathitā</span>ti daṭṭhabbaṃ.</p>
  291. <p class="centered">Atthinukhopariyāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  292. <p class="subhead">9-10. Indriyasampannasuttādivaṇṇanā</p>
  293. <p class="bodytext"><a name="para154-155"></a><a name="para154-155_sn4"></a><span class="paranum">154-155</span>. ‘‘Sampannasīlā, bhikkhave, viharathā’’tiādīsu (ma. ni. 1.64) viya paripuṇṇattho idha <span class="bld">sampanna</span>-saddoti āha <span class="bld">‘‘paripuṇṇindriyo’’</span>ti. Indriyehi samannāgatattā paripuṇṇindriyo nāma hotīti sambandho. Evaṃ sati samannāgamasampatti vuttā hotīti āsaṅkanto <span class="bld">‘‘cakkhādīni vā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Taṃ sandhāyā</span>ti dutiyavikappena vuttamatthaṃ sandhāya. Heṭṭhā khandhiyavagge khandhavasena desanā āgatā, idha āyatanavasenāti āha <span class="bld">‘‘vuttanayamevā’’</span>ti.</p>
  294. <p class="centered">Indriyasampannasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  295. <p class="centered">Navapurāṇavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  296. <p class="centered">Tatiyo paṇṇāsako.</p>
  297. <p class="title">16. Nandikkhayavaggo</p>
  298. <p class="subhead">1-4. Ajjhattanandikkhayasuttādivaṇṇanā</p>
  299. <p class="bodytext"><a name="para156-159"></a><a name="para156-159_sn4"></a><span class="paranum">156-159</span>. <span class="bld">Atthato</span>ti <a name="V2.0036"></a> sabhāvato. Ñāṇena ariyato ñātabbato <span class="bld">attho,</span> sabhāvoti. Evañhi abhijjanasabhāvo nandanaṭṭhena <span class="bld">nandī,</span> rañjanaṭṭhena <span class="bld">rāgo. Vimuttivasenā</span>ti vimuttiyā adhigamavasena. <span class="bld">Etthā</span>ti imasmiṃ paṭhamasutte. <span class="bld">Dutiyādīsū</span>ti dutiyatatiyacatutthesu. <span class="bld">Uttānameva</span> heṭṭhā vuttanayattā.</p>
  300. <p class="centered">Ajjhattanandikkhayasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  301. <p class="subhead">5-6. Jīvakambavanasamādhisuttādivaṇṇanā</p>
  302. <p class="bodytext"><a name="para160-161"></a><a name="para160-161_sn4"></a><span class="paranum">160-161</span>. Samādhivikalānaṃ <a name="M2.0319"></a> cittekaggataṃ labhantānaṃ, paṭisallānavikalānaṃ kāyavivekañca cittekaggatañca labhantānanti yojanā. <span class="bld">Pākaṭaṃ hotī</span>ti vibhūtaṃ hutvā upaṭṭhāti. <span class="bld">Okkhāyati paccakkhāyatī</span>ti catusaccadhammānaṃ vibhūtabhāvena upaṭṭhānassa kathitattā vuttaṃ – <span class="bld">‘‘dvīsupi…pe… kathitā’’</span>ti.</p>
  303. <p class="centered">Jīvakambavanasamādhisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  304. <p class="subhead">7-9. Koṭṭhikaaniccasuttādivaṇṇanā</p>
  305. <p class="bodytext"><a name="para162-164"></a><a name="para162-164_sn4"></a><span class="paranum">162-164</span>. Aniccānupassanādayo eva <span class="bld">vimuttiparipācaniyā dhammā</span> nāma. Therassa tadā saddhādīni indriyāni na paripākaṃ upagatāni, thero imāhi desanāhi indriyaparipākamagamāsi.</p>
  306. <p class="centered">Koṭṭhikaaniccasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  307. <p class="subhead">10-12. Micchādiṭṭhipahānasuttādivaṇṇanā</p>
  308. <p class="bodytext"><a name="para165-167"></a><a name="para165-167_sn4"></a><span class="paranum">165-167</span>. <span class="bld">Pāṭiyekka</span>nti <a name="V2.0037"></a> visuṃ visuṃ. <span class="bld">Vuttanayenevā</span>ti heṭṭhā vuttanayeneva apubbassa vattabbassa abhāvā.</p>
  309. <p class="centered">Micchādiṭṭhipahānasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  310. <p class="centered">Nandikkhayavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  311. <p class="title">17. Saṭṭhipeyyālavaggo</p>
  312. <p class="subhead">1-60. Ajjhattaaniccachandasuttādivaṇṇanā</p>
  313. <p class="bodytext"><a name="para168-227"></a><a name="para168-227_sn4"></a><span class="paranum">168-227</span>. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, aniccaṃ, tatra vo chando pahātabbo’’tiādinā tesaṃ tesaṃ puggalānaṃ ajjhāsayavasena saṭṭhi suttāni kathitāni<a name="M2.0320"></a>, tāni ca peyyālanayena desanaṃ āruḷhānīti <span class="bld">‘‘saṭṭhipeyyālo nāma hotī’’</span>ti vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘yāni panetthā’’</span>tiādi.</p>
  314. <p class="centered">Ajjhattaaniccachandasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  315. <p class="centered">Saṭṭhipeyyālavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  316. <p class="title">18. Samuddavaggo</p>
  317. <p class="subhead">1. Paṭhamasamuddasuttavaṇṇanā</p>
  318. <p class="bodytext"><a name="para228"></a><a name="para228_sn4"></a><span class="paranum">228</span>. Yadi ‘‘duppūraṇaṭṭhena samuddanaṭṭhenā’’ti iminā atthadvayena sāgaro ‘‘samuddo’’ti vuccati, cakkhussevetaṃ nippariyāyato yujjatīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘yadī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">duppūraṇaṭṭhenā</span>ti pūretuṃ asakkuṇeyyabhāvena. <span class="bld">Samuddanaṭṭhenā</span>ti sabbaso uparūparipakkhittagamanena. Mahāgaṅgādimahānadīnaṃ mahatā udakoghena anusaṃvaccharaṃ anupakkhandamānopi hi samuddo pāripūriṃ na gacchati, yañca bhūmipadesaṃ ottharati, taṃ samuddabhāvaṃ neti, abhāvaṃ vā pāpuṇāti apayāte samuddodake, taṃ vā anudakabhāvapattiyā atathameva hoti. Kāmañcesa duppūraṇaṭṭho samuddanaṭṭho <a name="V2.0038"></a> sāgare labbhati, tathāpi taṃ dvayaṃ cakkhusmiṃyeva visesato labbhatīti dassento <span class="bld">‘‘tassa hī’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Samosaranta</span>nti sabbaso nīlādibhāgehi osarantaṃ, āpāthaṃ āgacchantanti attho. <span class="bld">Kātuṃ na sakkoti</span> duppūraṇīyattā. <span class="bld">Sadosagamanena gacchati</span> sattasantānassa dussanato. Dussanaṭṭhatā cassa cakkhudvārikataṇhāvasena veditabbā. Yathā samudde aparāparaṃ parivattamāno ūmiyā vego samuddassāti vuccati, evaṃ cakkhusamuddassa purato aparāparaṃ parivattamānaṃ nīlādibhedaṃ rūpārammaṇaṃ cakkhussāti vattabbataṃ arahati anaññasādhāraṇattāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘rūpamayo vego’’</span>ti. <span class="bld">Asamapekkhite</span>ti sammādassane rūpe manāpabhāvaṃ amanāpabhāvañca gahetvā, ‘‘idaṃ nāma mayā diṭṭha’’nti anupadhārentassa kevalaṃ samūhaghanavasena gaṇhantassa gahaṇaṃ asamapekkhanaṃ. <span class="bld">Sahatī</span>ti adhibhavati, taṃnimittaṃ kañci vikāraṃ nāpajjati.</p>
  319. <p class="bodytext"><span class="bld">Ūmī</span>ti <a name="M2.0321"></a> vīciyo. <span class="bld">Āvaṭṭo</span> āvaṭṭanavasena pavattaṃ udakaṃ. Gāharakkhasamakarādayo <span class="bld">gāharakkhaso</span>. Yathā samudde ūmiyo uparūpari vattamānā attani patitapuggalaṃ ajjhottharitvā anayabyasanaṃ āpādenti, tathā āvaṭṭagāharakkhasā. Evamete rāgādayo kilesā sayaṃ uppannakasatte ajjhottharitvā anayabyasanaṃ āpādenti, kilesuppattinimittatāya sattānaṃ anayabyasanāpattihetubhūtassa ūmibhayassa ārammaṇavasena cakkhusamuddo ‘‘saūmisāvaṭṭo sagāho sarakkhaso’’ti vutto.</p>
  320. <p class="bodytext"><span class="bld">Ūmibhaya</span>nti ettha bhāyati etasmāti bhayaṃ, ūmīva bhayaṃ ūmibhayaṃ. Kujjhanaṭṭhena <span class="bld">kodho</span>. Sveva cittassa ca abhimaddanavasenuppādanatthena daḷhaṃ āyāsanaṭṭhena <span class="bld">upāyāso</span>. Ettha ca anekavāraṃ pavattitvā satte ajjhottharitvā sīsaṃ ukkhipituṃ adatvā anayabyasananipphādanena kodhūpāyāsassa <span class="bld">ūmisadisatā</span> daṭṭhabbā. Tathā kāmaguṇā kilesābhibhūte satte māne viya rūpādivisayasaṅkhāte attani saṃsāretvā yathā tato bahibhūte nekkhamme cittampi na uppajjati, evaṃ āvaṭṭetvā byasanāpādanena <span class="bld">āvaṭṭasadisatā</span> daṭṭhabbā. Yadā pana gāharakkhaso ārakkharahitaṃ attano gocarabhūmigataṃ purisaṃ abhibhuyya gahetvā agocare ṭhitampi gocaraṃ netvā bheravarūpadassanādinā attano upakkamaṃ kātuṃ asamatthaṃ katvā anvāvisitvā vaṇṇabalabhogaāyusukhehi viyojetvā mahantaṃ anayabyasanaṃ āpādeti, evaṃ mātugāmopi yonisomanasikārarahitaṃ avīrapurisaṃ attano rūpādīhi palobhanavasena abhibhuyya gahetvā vā vīrajātiyampi itthikuttabhūtehi attano hāvabhāvavilāsehi itthimāyāya anvāvisitvā vā avasaṃ attano upakāradhamme sīlādayo sampādetuṃ asamatthaṃ karonto guṇavaṇṇādīhi viyojetvā mahantaṃ anayabyasanaṃ āpādeti, evaṃ mātugāmassa <span class="bld">gāharakkhasasadisatā</span> daṭṭhabbā. <span class="bld">Ūmibhaya</span>nti lakkhaṇavacanaṃ<a name="V2.0039"></a>. Yathā hi ūmi bhāyitabbaṭṭhena bhayaṃ, evaṃ āvaṭṭagāharakkhasāpīti ūmiādibhayena sabhayanti attho veditabbo. <span class="bld">Antaṃ</span> avasānaṃ gato, evaṃ pāraṃ nibbānaṃ gatoti vuccati.</p>
  321. <p class="centered">Paṭhamasamuddasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  322. <p class="subhead">2-3. Dutiyasamuddasuttādivaṇṇanā</p>
  323. <p class="bodytext"><a name="para229-230"></a><a name="para229-230_sn4"></a><span class="paranum">229-230</span>. Kilesānaṃ <a name="M2.0322"></a> allabhāvūpanayananti āha <span class="bld">‘‘temanaṭṭhenā’’</span>ti. <span class="bld">Ariyasāvake</span>ti anāgāmino. Te hi kāmabhavavasena atintatāya na samunnā. <span class="bld">Tayo maccū</span>ti kilesābhisaṅkhāradevaputtamāre. <span class="bld">Tīhi upadhīhī</span>ti kilesābhisaṅkhārakāmaguṇānaṃ vasena tīhi upadhīhi. Khandhupadhinā pana so na nirūpadhi saupādisesasseva nibbānassa adhigatattā. <span class="bld">Gato</span>ti paṭipattigamanena gato.</p>
  324. <p class="centered">Dutiyasamuddasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  325. <p class="subhead">4-6. Khīrarukkhopamasuttādivaṇṇanā</p>
  326. <p class="bodytext"><a name="para231-233"></a><a name="para231-233_sn4"></a><span class="paranum">231-233</span>. <span class="bld">Appahīnaṭṭhenā</span>ti maggena asamugghāṭitabhāvena. <span class="bld">Atthī</span>ti vijjati. Sati paccaye vijjamānakiccakaraṇato pariyuṭṭhānaṃ appakaṃ mūsikāvisaṃ viya <span class="bld">parittaṃ nāma hoti</span> appānubhāvattā. <span class="bld">Evarūpāpī</span>ti appakāpi. <span class="bld">Assā</span>ti appahīnakilesassa. <span class="bld">Adhimattāna</span>nti iṭṭhānaṃ rajanīyānaṃ, vatthuvasena parittakampi iṭṭhārammaṇaṃ adhimattameva. Tenāha <span class="bld">‘‘nakhapiṭṭhippamāṇampī’’</span>tiādi. <span class="bld">Daharotiādīni tīṇipi</span> padāni. <span class="bld">Ābhindeyyā</span>ti bhindeyya. <span class="bld">Taṃ ubhaya</span>nti taṃ cakkhurūpanti ubhayampi āyatanaṃ.</p>
  327. <p class="centered">Khīrarukkhopamasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  328. <p class="subhead">7. Udāyīsuttavaṇṇanā</p>
  329. <p class="bodytext"><a name="para234"></a><a name="para234_sn4"></a><span class="paranum">234</span>. <span class="bld">Itipī</span>ti imināpi kāraṇena. <span class="bld">Aniccenā</span>ti aniccabhāvena anattalakkhaṇaṃ kathitaṃ. Yasmā hetupaccayā viññāṇassa uppatti sati ca uppāde nirodhena bhavitabbaṃ, uppādavayavantatāya aniccaṃ viññāṇaṃ, yadi ca attā siyā paccayehi vinā sijjheyya, na ca tathāssa siddhi, tasmā ‘‘viññāṇaṃ anattā’’ti aniccatāya anattatā kathitā.</p>
  330. <p class="centered">Udāyīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  331. <p class="subhead">8. Ādittapariyāyasuttavaṇṇanā</p>
  332. <p class="bodytext"><a name="para235"></a><a name="para235_sn4"></a><span class="paranum">235</span>. Kilesānaṃ <a name="V2.0040"></a><a name="M2.0323"></a> anu anu byañjanato paribyattiyā uppattipaccayabhāvato <span class="bld">anubyañjanaṃ,</span> hatthapādādiavayavāti āha – ‘‘hatthā sobhanā’’tiādi. <span class="bld">Nimittaggāho</span>ti kilesuppattiyā nimittabhūto gāho. <span class="bld">Saṃsandetvā gahaṇa</span>nti avayave samodhānetvā ‘‘itthipuriso’’tiādinā ekajjhaṃ gahaṇaṃ. <span class="bld">Vibhattigahaṇa</span>nti vibhāgena anavasesaggahaṇaṃ. <span class="bld">Kumbhīlasadiso</span>ti kumbhīlagāhasadiso. Tenāha – <span class="bld">‘‘sabbameva gaṇhātī’’</span>ti hatthapādādīsu taṃ taṃ koṭṭhāsaṃ vibhajitvā <span class="bld">gahaṇaṃ rattapāsadiso</span> jalūkagāhasadiso. <span class="bld">Ekajavanavārepi labbhantī</span>ti idaṃ cakkhudvārānusārena uppannamanodvārikajavanaṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
  333. <p class="bodytext"><span class="bld">Nimittassādena ganthita</span>nti yathāvutte nimitte assādagāhena ganthitaṃ sambaddhaṃ. <span class="bld">Bhavaṅgenevā</span>ti mūlabhavaṅgeneva. <span class="bld">Kilesabhayaṃ dassento</span>ti tathā kilesuppattiyā sati akusalacittena antaritaṃ ce maraṇacittaṃ bhaveyya, ekantato niraye vā tiracchānayoniyā vā uppatti siyāti kilesānaṃ bhāyitabbaṃ dassento. <span class="bld">‘‘Samayavasena vā evaṃ vutta’’</span>nti vatvā tamatthaṃ vivaranto <span class="bld">‘‘cakkhudvārasmiñhī’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Rattacittaṃ vā</span>ti rāgavasena rattacittaṃ vā. Duṭṭhacittena kathaṃ ārammaṇarasānubhavananti? Domanassavedanuppatti eva tassa ārammaṇarasānubhavanaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Imassa samayassā</span>ti maraṇasamayassa.</p>
  334. <p class="bodytext">Ubhinnaṃ nāsacchiddānaṃ majjhe ṭhita-aṭṭhitudanaṃ saha khuraṭṭhena chindanaṃ. <span class="bld">Daṇḍakavāsī</span>ti dīghadaṇḍakā mahāvāsi. <span class="bld">Nipajjitvā niddokkamana</span>nti iminā pacalāyikaniddaṃ paṭikkhipati. Tattha hi kadāci antarā micchāvitakkānaṃ sallakānaṃ avasaro siyā, nattheva nipajjitvā mahāniddaṃ okkantakāle. <span class="bld">Vitakkāna</span>nti micchāvitakkānaṃ.</p>
  335. <p class="centered">Ādittapariyāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  336. <p class="subhead">9-10. Paṭhamahatthapādopamasuttādivaṇṇanā</p>
  337. <p class="bodytext"><a name="para236-237"></a><a name="para236-237_sn4"></a><span class="paranum">236-237</span>. Navamaṃ <a name="M2.0324"></a> ‘‘paññāyatī’’ti vuccamāne bujjhanakānaṃ ajjhāsayavasena vuttanti āha – <span class="bld">‘‘dasame na hotīti vuccamāne’’</span>tiādi. Ettakameva hi dvinnaṃ suttānaṃ visesoti.</p>
  338. <p class="centered">Paṭhamahatthapādopamasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  339. <p class="centered">Samuddavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  340. <p class="title">19. Āsīvisavaggo</p>
  341. <p class="subhead">1. Āsīvisopamasuttavaṇṇanā</p>
  342. <p class="bodytext"><a name="para238"></a><a name="para238_sn4"></a><span class="paranum">238</span>. Ye <a name="V2.0041"></a> bhikkhū tadā bhagavantaṃ parivāretvā nisinnā, tesu keci ekavihārino, keci attadutiyā, keci attatatiyā, keci attacatutthā, keci attapañcamā hutvā araññāyatanesu viharantīti vuttaṃ – <span class="bld">‘‘ekacārika…pe… pañcacārike’’</span>ti. Samānajjhāsayatā <span class="bld">sabhāgavuttino</span>. Kammaṭṭhānānuyuñjanassa <span class="bld">kārake</span>. Tato eva tattha <span class="bld">yuttapayutte. Puggalajjhāsayena</span> kāraṇabhūtena. <span class="bld">Paccayabhūta</span>nti apassayabhūtaṃ. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave’’ti ārabhitvā yāva ‘‘tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo’’ti ayaṃ mātikānikkhepo. Tesaṃ mātikāya vitthārabhājanaṃ. <span class="bld">Vāsanā bhavissatī</span>ti vāsanāvahaṃ bhavissati. <span class="bld">Sineruṃ ukkhipanto viyā</span>tiādi imissā desanāya anaññasādhāraṇatāya sudukkarabhāvadassanaṃ.</p>
  343. <p class="bodytext">Mañcaṭṭhesu mañcasamaññā viya mukhaṭṭhaṃ visaṃ ‘‘mukha’’nti adhippetaṃ. Sukkhakaṭṭhasadisabhāvāpādanato ‘‘kaṭṭha’’nti vuccatīti kaṭṭhaṃ mukhaṃ etassāti <span class="bld">kaṭṭhamukho,</span> daṃsanādinā kaṭṭhasadisabhāvakaro sappo. Atha vā kaṭṭhasadisabhāvāpādanato kaṭṭhaṃ visaṃ vā mukhe etassāti <span class="bld">kaṭṭhamukho</span>. Iminā nayena sesapadesupi attho veditabbo. <span class="bld">Ime cattāro</span>ti ime visakiccabhedena cattāro. Idāni taṃ nesaṃ visakiccabhedaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tesū’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Ayasūlasamappitaṃ viyā</span>ti abbhantare ayasūlaṃ anuppavesitaṃ viya. <span class="bld">Pakkapūtipanasaṃ viyā</span>ti paccitvā kālātikkame kuthitapanasaphalaṃ <a name="M2.0325"></a> viya. <span class="bld">Caṅgavāre</span>ti rajakānaṃ khāraparissāvane surāparissāvane vā. Anavasesaṃ chijjanena <span class="bld">asanipātaṭṭhānaṃ viya. Mahānikhādanenā</span>ti mahantena nikhādanena.</p>
  344. <p class="bodytext"><span class="bld">Visavegavikārenā</span>ti visavegagatena vikārena. <span class="bld">Vātenā</span>ti tassa sappassa sarīraṃ phusitvā uggatavātena. Nāsavāte pana vattabbameva natthi. <span class="bld">Puggalapaṇṇattivasenā</span>ti tesaṃyeva soḷasannaṃ sappānaṃ āgatavisotiādipuggalanāmassa vasena <span class="bld">catusaṭṭhi honti</span> paccekaṃ catubbidhabhāvato. <span class="bld">Āgataviso</span>ti āgacchaviso, sīghataraṃ abhiruhanavisoti attho. <span class="bld">Ghoraviso</span>ti kakkhaḷaviso, duttikicchaviso. <span class="bld">Ayaṃ sītaudakaṃ viya hoti</span> gāḷhadubbinimmocayabhāvena. Udakasappo hi ghoraviso hoti yevāti vuttaṃ – <span class="bld">‘‘udakasappādīnaṃ visaṃ viyā’’</span>ti. <span class="bld">Paññāyatī</span>ti gaṇḍapiḷakādivasena paññāyati. <span class="bld">Aneḷakasappo</span> nāma mahāāsīviso. <span class="bld">Nīlasappo</span> nāma sākhavaṇṇo <a name="V2.0042"></a> rukkhaggādīsu vicaraṇakasappo. <span class="bld">Iminā upāyenā</span>ti yoyaṃ kaṭṭhamukhesu daṭṭhavisānaṃyeva ‘‘āgataviso no ghoraviso’’tiādinā catubbidhabhāvo vutto, iminā upāyena. <span class="bld">Kaṭṭhamukhe daṭṭhavisādayo</span>ti kaṭṭhamukhesu daṭṭhaviso, phuṭṭhaviso, vātavibhoti tayo, <span class="bld">pūtimukhādīsu ca daṭṭhavisādayo</span> cattāro cattāro veditabbo.</p>
  345. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekeka</span>nti catusaṭṭhiyo ekekaṃ. <span class="bld">Catudhā</span>ti aṇḍajādivibhāgena catudhā vibhajitvā. <span class="bld">Chapaṇṇāsānī</span>ti chapaṇṇāsādhikāni. <span class="bld">Gatamaggassā</span>ti yathāvuttasaṅkhyāgatamaggassa <span class="bld">paṭilomato saṃkhippamānā</span> anukkamena cattārova honti. <span class="bld">Kulavasenā</span>ti kaṭṭhamukhādijātivasena.</p>
  346. <p class="bodytext"><span class="bld">Sakalakāye āsiñcitvā viya ṭhapitavisā</span>ti hi tesaṃ phuṭṭhavisatā, vātavisatā vuccati. <span class="bld">Eva</span>nti ‘‘āsittavisā’’tiādinā. <span class="bld">Etthā</span>ti āsīvisasadde <span class="bld">vacanattho</span> niruttinayena <span class="bld">veditabbo. Uggatatejā</span>ti udaggatejā, attano visatejena nesaṃ kurūradabbatā vā. <span class="bld">Dunnimmaddanavisā</span>ti mantāgadehi animmaddanīyavisā. <span class="bld">Cattāro āsīvisā</span>ti ettha <span class="bld">iti</span>-saddo ādiattho. Tenettha avasesapāḷiṃ saṅgaṇhāti.</p>
  347. <p class="bodytext"><span class="bld">Āsīvisesū</span>ti <a name="M2.0326"></a> ime āsīvisā daṭṭhavisā evāti veditabbā. <span class="bld">Sarīraṭṭhakesuyevā</span>ti tena purisena tesaṃ kassaci aniṭṭhassa akatattā āyusesassa ca vijjamānattā naṃ na daṃsiṃsūti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Pucchi</span> yathābhūtaṃ pavedetukāmo. <span class="bld">Durupaṭṭhāhā</span>ti durupaṭṭhānā. <span class="bld">Sotthimaggo</span>ti sotthibhāvassa upāyo.</p>
  348. <p class="bodytext"><span class="bld">Antaracaro</span>ti antaraṃ caro sukhasattu vissāsaghātī. Tenāha <span class="bld">‘‘vadhako’’</span>ti. Idāni tāsaṃ pesane kāraṇaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘paṭhama’’</span>ntiādi vuttaṃ. Abhimukhagataṃ viya <span class="bld">abhimukhagataṃ</span>. Īdisīpi hi vacoyutti loke nirūpīyati santiyaṃ purisaṃ ṭhapetīti viya. Tasmā <span class="bld">abhimukhagata</span>nti abhimukhaṃ tena sampattanti attho. <span class="bld">Vaṅka</span>saṇṭhānaṃ <span class="bld">phalakaṃ</span> rukkhamūle āgatāgatānaṃ nisīdanatthāya <span class="bld">atthataṃ</span>.</p>
  349. <p class="bodytext">Arittahattho puriso santāreti etāyāti <span class="bld">santāraṇī</span>. Orimatīrato uttaraṇāya setu <span class="bld">uttarasetu</span>. Ekena dvīhi vā gantabbo rukkhamayo setu <span class="bld">rukkhasetu</span>. Jaṅghasatthena gamanayoggo setu <span class="bld">jaṅghasetu</span>. Sakaṭena gantuṃ sakkuṇeyyo <span class="bld">sakaṭasetu. Na kho esa brāhmaṇo</span> paramatthato. Tadattho pana ekadesena sambhavatīti tathā vuttanti dassento <span class="bld">‘‘ettakānaṃ paccatthikānaṃ bāhitattā’’</span>ti āha. <span class="bld">Desana</span>nti <a name="V2.0043"></a> uddesadesanaṃ. <span class="bld">Vinivattento</span>ti paṭisaṃharanto. <span class="bld">Na laddho vatāsī</span>ti na laddho vata āsi.</p>
  350. <p class="bodytext"><span class="bld">Rājā viya kammaṃ</span> sattesu issariyassa vattāpanato. <span class="bld">Rājā…pe… puthujjano</span> vaṭṭadukkhasaṅkhātāparādhatāya. <span class="bld">Ñāṇapalāyanenā</span>ti mahābhūtehi nibbinditvā virajjitvā vimuccitukāmatāvasena uppannañāṇapalāyane maggādhigamasiddheneva ñāṇapalāyanena. Evañhettha upamāsaṃsandanaṃ matthakaṃ pāpitameva hoti.</p>
  351. <p class="bodytext"><span class="bld">Yatheva hī</span>tiādinā ekadesanāsamudāyassa nidassanaṃ āraddhaṃ. Yathāvuttavacanaṃ aṭṭhakathācariyānaṃ vacanena samattheti <span class="bld">‘‘patthaddho bhavatī’’</span>tiādinā. Tattha <span class="bld">kaṭṭhamukhena vā</span>ti <span class="bld">vā</span>-saddo upamattho. Yathā kaṭṭhamukhena sappena daṭṭho patthaddho hoti, evaṃ pathavīdhātuppakopena so <a name="M2.0327"></a> kāyo kaṭṭhamukheva hoti, kaṭṭhamukhagato viya patthaddho hotīti attho. Atha vā <span class="bld">vā</span>-saddo avadhāraṇattho. So ‘‘pathavīdhātupakopena vā’’ti evaṃ ānetvā sambandhitabbo. Ayañhettha attho – kaṭṭhamukhena daṭṭhopi kāyo pathavīdhātuppakopeneva patthaddho hoti, tasmā pathavīdhātuyā aviyutto so kāyo sabbadā kaṭṭhamukhagato viya hotīti. <span class="bld">Vā</span>-saddo vā aniyamattho. Tatrāyamattho – kaṭṭhamukhena daṭṭho kāyo patthaddho hoti vā, na vā mantāgadavasena. Pathavīdhātuppakopena pana mantāgadarahito so kāyo kaṭṭhamukhagato viya hoti ekantapatthaddhoti. Tattha <span class="bld">kāyo</span>ti pakatikāyo. <span class="bld">Pūtiko</span>ti kuthito. <span class="bld">Santatto</span>ti sabbaso tatto mahādāhappatto. <span class="bld">Sañchinno</span>ti sabbaso chinno cuṇṇavicuṇṇabhūto. Yadā kāyo patthaddhādibhāvappatto hoti, tadā puriso kaṭṭhamukhādisappassa mukhe vattamāno viya hotīti attho.</p>
  352. <p class="bodytext"><span class="bld">Visesato</span>ti kaṭṭhamukhādivisesato ca pathavīādivisesato ca. <span class="bld">Anatthaggahaṇato</span>tiādi acetanesupi bhūtesu sacetanesu viya anatthādīnaṃ paccakkhatāya nibbedajananatthaṃ āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">āsayato</span>ti pavattiṭṭhānato. <span class="bld">Etesa</span>nti mahābhūtānaṃ. <span class="bld">Sadisatā</span>ti vammikāsayasusiragahanasaṅkāraṭṭhānāsayatāya ca sadisatā.</p>
  353. <p class="bodytext"><span class="bld">Paccattalakkhaṇavasenā</span>ti visuṃ visuṃ lakkhaṇavasena. Pathavīādīnaṃ kakkhaḷabhāvādi, taṃsamaṅgino puggalassa kakkhaḷabhāvāpādanādinā vikāruppādanato <span class="bld">visavegavikārato sadisatā veditabbā</span>.</p>
  354. <p class="bodytext"><span class="bld">Anatthā</span>ti <a name="V2.0044"></a> byasanā. <span class="bld">Byādhi</span>nti kuṭṭhādibyādhiṃ. <span class="bld">Bhave jātābhinandino</span>ti bhavesu jātiyā abhinandanasīlā. Pañcavokāre hi jātiyā abhinandanā nāma mahābhūtābhinandanā eva.</p>
  355. <p class="bodytext"><span class="bld">Durupaṭṭhānatarānī</span>ti duppaṭikāratarāni. <span class="bld">Durāsadā</span>ti durupasaṅkamanā. ‘‘Upaṭṭhāmī’’ti <span class="bld">upasaṅkamituṃ na sakkonti</span>. Parijānāma kammanāmāni, upakārā nāma natthi. <span class="bld">Anantadosūpaddavato</span>ti aparimāṇadosūpaddavahetuto. <span class="bld">Ekapakkhala</span>nti ekadukkhaṃ.</p>
  356. <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpakkhandho</span> <a name="M2.0328"></a> <span class="bld">bhijjamāno cattāro arūpakkhandhe gahetvāva bhijjati</span> arūpakkhandhānaṃ ekanirodhattā. <span class="bld">Vatthurūpampi gahetvāva bhijjanti</span> pañcavokāre arūpakkhandhesu bhinnesu rūpakkhandhassa avaṭṭhānābhāvato. <span class="bld">Ettāvatā</span>ti lobhuppādanamattena. Paññā nāma attabhāve uttamaṅgaṃ paññuttarattā kusaladhammānaṃ, sati ca kilesuppattiyaṃ paññāya anuppajjanato vuttaṃ – <span class="bld">‘‘ettāvatā paññāsīsaṃ patitaṃ nāma hotī’’</span>ti. <span class="bld">Yoniyo upaneti</span> tadupagassa kammapaccayassa bhāve. ‘‘Jātibhayaṃ, jarābhayaṃ, maraṇabhayaṃ, corabhaya’’ntiādinā āgatāni <span class="bld">pañcavīsati mahābhayāni,</span> ‘‘hatthampi chindatī’’tiādinā āgatāni <span class="bld">dvattiṃsa kammakāraṇāni āgatāneva honti</span> kāraṇassa samavaṭṭhitattā. <span class="bld">Nandīrāgo saṅkhārakkhandho</span>ti saṅkhārakkhandhapariyāpannattā vuttaṃ.</p>
  357. <p class="bodytext"><span class="bld">Pāḷiyaṃyeva āgatā</span> ‘‘cakkhuto cepi naṃ, bhikkhave’’tiādinā. <span class="bld">Kiñci alabhitvā</span>ti tasmiṃ suññagāme corānaṃ gayhūpagassa alābhavacaneneva tassa purisassa attano paṭisaraṇassa alābho vutto eva hotīti na uddhaṭo, purisaṭṭhāniyo bhikkhu, corā pana bāhirāyatanaṭṭhāniyā. <span class="bld">Abhinivisitvā</span>ti vipassanābhinivesaṃ katvā. Ajjhattikāyatanavasena desanāya āgatattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘upādārūpakammaṭṭhānavasenā’’</span>ti.</p>
  358. <p class="bodytext"><span class="bld">Bāhirāna</span>nti bāhirāyatanānaṃ. <span class="bld">Pañca kiccānī</span>ti corehi tadā kātabbāni pañca kiccāni. <span class="bld">Hatthasāra</span>nti attano santake hatthehi gahetabbasārabhaṇḍaṃ. Pātanādivasena <span class="bld">hatthaparāmāsaṃ karonti. Pahāraṭhāne</span>ti pahaṭaṭṭhāne. Ṭhānaso tasmiṃ eva khaṇeti vadanti. Attano sukhāvahaṃ <span class="bld">kusaladhammaṃ pahāya</span> dukkhāvahena akusalena samaṅgitā sukhāvahaṃ bhaṇḍaṃ pahāya <span class="bld">bahi nikkhamanaṃ viyā</span>ti vuttaṃ sukhanissayattā tassa. <span class="bld">Hatthaparā…pe… āpajjanakālo</span> guṇasarīrassa tadā pamādena bādhitattā. <span class="bld">Pahāra…pe… kālo</span> tato daḷhataraṃ guṇasarīrassa bādhitattā. <span class="bld">Pahāraṃ…pe… assamaṇakālo</span> guṇasarīrassa maraṇappattisadisattā. <span class="bld">Avasesajanassa dāsaparibhogena paribhuñjitabbatā</span> aññathattappattigihibhāvāpattiyā nidassanabhāvena vuttā. Yaṃ ‘‘chasu dvāresu ārammaṇe <a name="V2.0045"></a> āpāthagate’’ti vuttaṃ, tameva ārammaṇaṃ nissāya samparāyiko dukkhakkhandho veditabboti yojanā.</p>
  359. <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpādīnī</span>ti <a name="M2.0329"></a> rūpasaddagandharasāni. <span class="bld">Tesa</span>nti yathāvuttabhūtupādārūpānaṃ. <span class="bld">Lahutādivasenā</span>ti tesaṃ lahutādivasena. <span class="bld">Duruttaraṇaṭṭho</span>ti uttarituṃ asakkuṇeyyabhāvo <span class="bld">oghaṭṭho. Vuttanayenā</span>ti ‘‘sampayuttā vedanā vedanākkhandho’’tiādinā vuttanayena. <span class="bld">Catumahābhūtādīhī</span>ti <span class="bld">ādi</span>saddena upādānakkhandhādīnaṃ gahaṇaṃ. <span class="bld">Cittakiriyadassanattha</span>nti cittapayogadassanatthaṃ. <span class="bld">Vuttavāyāmamevā</span>ti ‘‘sammāvāyāmo’’ti yo ariyamagge vutto. <span class="bld">Bhaddekarattādīnī</span>ti ‘‘ajjeva kiccaṃ ātappa’’ntiādinā (ma. ni. 3.272, 275, 276) vuttāni bhaddekarattasuttādīni.</p>
  360. <p class="bodytext"><span class="bld">Kuṇṭhapādo</span>ti chinnapādova hutvā gativikalo. <span class="bld">Mānasaṃ bandhatī</span>ti tasmiṃ citte kiccaṃ nibandhati. ‘‘Ayaṃ ariyamaggo mayhaṃ oghuttaranupāyo’’ti tattha cittassa sanniṭṭhānaṃ puna tattha pavattanaṃ vīriyārambho cittabandhanaṃ.</p>
  361. <p class="bodytext"><span class="bld">Tassa</span> nāmarūpassa ime nandīrāgādayo taṇhāvijjādayoti katvā paccayo <span class="bld">dhammāyatanekadeso</span>. Ariyamagganibbānataṇhāvajjo idha dhammāyatanekadesoti ca. <span class="bld">Soḷasahākārehī</span>ti pīḷanādīhi soḷasahi ākārehi. Satipaṭṭhānavibhaṅge āgatanayena <span class="bld">saṭṭhinayasahassehi. Desanāpariyosāne…pe… patiṭṭhahiṃsū</span>ti vipañcitaññū evettha gahaṇavasena adhigatavisesā paricchinditā. Te hi tadā dhammapaṭiggāhakabhāvena satthu santike sannisinnā. Ugghaṭitaññūnaṃ pana neyyānañca visesādhigamo aṭṭhakathāyaṃ na ruḷhoti idha na gahitoti.</p>
  362. <p class="centered">Āsīvisopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  363. <p class="subhead">2. Rathopamasuttavaṇṇanā</p>
  364. <p class="bodytext"><a name="para239"></a><a name="para239_sn4"></a><span class="paranum">239</span>. Susaṃvutindriyassa bhojane mattaññuno satassa sampajānassa viharato kilesanimittaṃ dukkhaṃ anavasaranti <span class="bld">sukhasomanassabahulatā</span> vuttā. Yavati tena phalaṃ missitaṃ viya hotīti <span class="bld">yoni,</span> ekantikaṃ kāraṇaṃ. <span class="bld">Assā</span>ti bhikkhuno. <span class="bld">Paripuṇṇa</span>nti avikalaṃ. Anavasesaṃ āsave khepetīti <span class="bld">āsavakkhayo,</span> aggamaggo. <span class="bld">Yaṃ ya</span>nti dandhaṃ majjhaṃ javoti javādīsu yaṃ yaṃ <span class="bld">gamanaṃ. Rakkhaṇatthāyā</span>ti kilesacorehi rakkhaṇatthāya<a name="M2.0330"></a>. <span class="bld">Veganiggahaṇatthāyā</span>ti kilesahetukassa <a name="V2.0046"></a> indriyavegassa niggaṇhanatthāya. <span class="bld">Nibbisevanatthāyā</span>ti visevanassa vipphanditassa nirodhanāya. <span class="bld">Kilesūpasamatthāyā</span>ti kilesānaṃ uparūpari samanatthāya vūpasamanatthāya.</p>
  365. <p class="bodytext"><span class="bld">Samaṇarati</span> nāma samathavipassanāmaggaphalasukhāni. Dantānampi sindhavānaṃ sārathino payogena siyā kāci visevanamattāti tadabhāvaṃ dassento <span class="bld">‘‘nibbisevane katvā pesento’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Ñāṇaṃ gacchatī</span>ti asaṅgamanaṃ pavattati pageva indriyabhāvanāya katattā, kilesaniggahassa sukheneva siddhattā. <span class="bld">Dāyakassa</span> ajjhāsayo <span class="bld">vaso</span> uḷāro lāmako. <span class="bld">Deyyadhammassa</span> pamāṇaṃ <span class="bld">vaso</span> appakaṃ bahukañca.</p>
  366. <p class="bodytext"><span class="bld">Mahāmaṇḍapaṭṭhānaṃ</span> nāma lohapāsādassa purato eva mahābhikkhusaṅghassa sannipātakāle tesaṃ pahonakavasena mahāmaṇḍapassa kattabbaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Gahaṇamāna</span>nti parivisagahaṇabhājanaṃ.</p>
  367. <p class="bodytext">Pakatiyā bhattakārakicce adhigato <span class="bld">upaṭṭhākupāsako</span>. Mudusamakharasaññitehi, dahanapacanabhajjanasaññitehi vā <span class="bld">tīhi pākehi</span>.</p>
  368. <p class="bodytext"><span class="bld">Parisodhetvā</span>ti rañño anucchavikabhāvaṃ parisodhetvā. <span class="bld">Bhūmiyaṃ chaḍḍesi</span> ‘‘bhikkhūnaṃ adatvā mayā mukhe pakkhitta’’nti. <span class="bld">Mukhena gaṇhi</span> tassa niddosabhāvaṃ dassetuṃ. Mattaṃ jānāpetuṃ <span class="bld">pamajji</span>. ‘‘Tvaṃ kuto āgato’’ti pucchane <span class="bld">pamādaṃ āpajji. Anubhāgo</span>ti avasiṭṭhabhāgo. <span class="bld">Idamatthiya</span>nti idaṃ payojanaṃ. <span class="bld">Itara</span>nti pāḷiyaṃ anāgatampi āhāre pamāṇajānanaṃ.</p>
  369. <p class="bodytext">Sayanaṃ seyyā, kāmabhogīnaṃ seyyā <span class="bld">kāmabhogiseyyā. Dakkhiṇapassena sayāno nāma natthi</span> dakkhiṇahatthena kātabbakiccakaraṇato. <span class="bld">Tejussadattā</span>ti idaṃ anutrāsasseva sīhassa sayananti dassetuṃ vuttaṃ. <span class="bld">Dve purimapāde ekasmiṃ, pacchimapāde ekasmiṃ ṭhāne ṭhapetvā</span>ti hi idaṃ pādānaṃ avikkhittabhāvakaraṇadassanaṃ.</p>
  370. <p class="bodytext"><span class="bld">Catutthajjhānaseyyā</span>ti catutthajjhānikaṃ phalasamāpattiṃ vadati. Yebhuyyena hi tathāgatā phalasamāpattiṃ samāpajjitvāva sayanti. Sā ca nesaṃ catutthajjhānato vuṭṭhāya, kilesaparinibbānassa ca katattāti vadanti<a name="M2.0331"></a>. <span class="bld">Idha sīhaseyyā āgatā</span> pādaṃ accādhāya pubbenāparaṃ ajahitasaṃlakkhaṇā seyyāti katvā. Tenāha <span class="bld">‘‘ayaṃ hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Eva</span>nti ‘‘dakkhiṇena passenā’’tiādinā vuttākārena seyyaṃ kappeti.</p>
  371. <p class="bodytext"><span class="bld">Kathaṃ</span> <a name="V2.0047"></a> <span class="bld">niddāyanto sato sampajāno hoti</span>? Bhavaṅgacittena hi niddūpagamananti adhippāyo. <span class="bld">Appahānenā</span>ti tadadhimuttatāya tadappahānaṃ daṭṭhabbaṃ. Tathā tesu niddokkamanassa ādipariyosānesu ajahitasatisampajaññaṃ hoti. Tenāha – <span class="bld">‘‘niddaṃ okkamantopi sato sampajāno hotī’’</span>ti. <span class="bld">Etaṃ panā</span>ti ‘‘niddaṃ okkamantopi sato sampajāno hotī’’ti vuttanayaṃ vadati. <span class="bld">Ñāṇadhātukanti na rocayiṃsū</span>ti niddokkamanepi jāgaraṇe pavattañāṇasabhāvamevāti na rocayiṃsu porāṇā. Nirantaraṃ bhavaṅgacittesu vattamānesu satisampajaññāsambhavoti adhippāyo. Purimasmiñhi naye satisampajaññassa asaṃvaro, na bhavaṅgassa. Indriyasaṃvaro, bhojane mattaññutā, jāgariyānuyogoti imehi <span class="bld">tivaṅgikā,</span> nimittānubyañjanaparivajjanādi sabbaṃ vipassanāpakkhikamevāti adhippāyo.</p>
  372. <p class="bodytext"><span class="bld">Tānevā</span>ti vipassanākkhaṇe pavattāni indriyādīni. <span class="bld">Yāva arahattā desanā</span> vitthārato <span class="bld">kathetabbā</span>. Pāḷiyaṃ pana ‘‘yoni cassa āraddhā hoti āsavānaṃ khayāyā’’ti saṅkhepena kathitā.</p>
  373. <p class="centered">Rathopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  374. <p class="subhead">3. Kummopamasuttavaṇṇanā</p>
  375. <p class="bodytext"><a name="para240"></a><a name="para240_sn4"></a><span class="paranum">240</span>. <span class="bld">Aṭṭhikummo</span>ti piṭṭhiyaṃ tikhiṇaṭṭhiko kummo. <span class="bld">Tantibandho</span>ti byāvaṭo. <span class="bld">Samugge viya</span> attano kapāle <span class="bld">pakkhipitvā. Samodahanto</span> sammā odahanto ajjhattameva dahanto. <span class="bld">Ārammaṇakapāle</span>ti ārammaṇakaṭāhe. <span class="bld">Samodahanto</span>ti diṭṭhamattasseva ca gahaṇato manovitakke tattheva sammadeva odahanto. Tañhi visayavasena pavattituṃ adento. <span class="bld">Pañca dhamme</span>ti ‘‘kālena vakkhāmī’’tiādinā (pari. 362) vuccamāne.</p>
  376. <p class="centered">Kummopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  377. <p class="subhead">4. Paṭhamadārukkhandhopamasuttavaṇṇanā</p>
  378. <p class="bodytext"><a name="para241"></a><a name="para241_sn4"></a><span class="paranum">241</span>. <span class="bld">Vilāsamāno</span> <a name="M2.0332"></a> viya <span class="bld">sāgaraṃ patvā. Antosākho</span>ti gaṅgāya tīrassa anto onatasākho. <span class="bld">Temetī</span>ti tinto hoti. <span class="bld">Tiriyaṃ patito</span> daṇḍasetu viya ṭhitattā mahājanassa <span class="bld">paccayo jāto,</span> tathā mahantabhāvena gaṅgāsotaṃ otaraṇādi natthi.</p>
  379. <p class="bodytext"><span class="bld">Ayaṃ</span> <a name="V2.0048"></a> <span class="bld">hī</span>ti anantaraṃ vuttapuggalo. <span class="bld">Ariyamaggaṃ oruyhā</span>ti catubbidhaṃ ariyamaggavīthiṃ otaritvā. ‘‘Cittaṃ nāmeta’’ntiādinā cintetvā gihibandhanaṃ na vissajjetīti sambandho. <span class="bld">Attano bhajamānake</span>ti attano bhajante. Jīvikatthāya payujjitabbato <span class="bld">payogo,</span> khettavatthādi. Tato payogato <span class="bld">uṭṭhitaṃ āyaṃ. Kiñcāpi bhikkhūnaṃ kāyasāmaggiṃ deti</span> bhikkhatthāya.</p>
  380. <p class="bodytext"><span class="bld">Muṇḍaghaṭa</span>nti bhinnoṭṭhaṃ ghaṭaṃ. <span class="bld">Khandhe</span>ti aṃse. <span class="bld">Saṅghabhoga</span>nti saṅghasantakaṃ bhogagāmaṃ <span class="bld">gantvā. Atthato evaṃ vadantī</span>ti tathā atthassa sambhavato evaṃ vadantā viya honti. <span class="bld">Yāgumattake yāgu</span>nti yāguṃ pivitvā tāya aparipakkāya eva aññaṃ yāguṃ ajjhoharitvāti sambandho.</p>
  381. <p class="bodytext"><span class="bld">Kilesānurañjitovā</span>ti yonisomanasikārassa abhāvena kilesānugatacitto eva. <span class="bld">Akkhīni nīharitvā</span>ti kodhavasena akkhike karonto akkhīni nīharitvā <span class="bld">vicarissati. Uddhato hoti</span> avūpasanto.</p>
  382. <p class="bodytext"><span class="bld">Diṭṭhigatiko</span>ti sāsaniko evaṃ ayoniso ummujjitvā sāsanaṃ uddhammaṃ ubbinayaṃ katvā dīpento ariṭṭhasadiso. Tenāha <span class="bld">‘‘so hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Arūpabhave rūpaṃ atthi,</span> aññathā tato cutassa kuto rūpakkhandhassa sambhavo. <span class="bld">Asaññībhave cittaṃ atthī</span>ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Bahucittakkhaṇiko lokuttaramaggo</span> ‘‘yo ime cattāro satipaṭṭhāne bhāveyya sattavassānī’’tiādivacanato (dī. ni. 2.404; ma. ni. 1.137). <span class="bld">Anusayo cittavippayutto,</span> aññathā sāvajjānavajjadhammānaṃ ekajjhaṃ uppatti siyā. <span class="bld">Te ca sattā sandhāvanti saṃsaranti,</span> aññathā kammaphalānaṃ sambandho na siyāti. <span class="bld">Iti vadanto</span> evaṃ micchāvādaṃ paggayha vadanto.</p>
  383. <p class="bodytext"><span class="bld">Temanarukkho viya…pe… dullabhadhammassavano ca puggalo</span> saddhāsinehena atemanato. <span class="bld">Katavinayo</span> sikkhitavinayo yathā ‘‘katavijjo’’ti. <span class="bld">Dhammakathikānaṃ</span> <a name="M2.0333"></a> <span class="bld">vicārethā</span>ti idaṃ deyyadhammaṃ dhammakathikānaṃ ayyānaṃ tassa tassa yuttavasena vicārethāti niyyātanavasena <span class="bld">vatvā. Divākathiko sarabhāṇako</span> sāyanhe katheti, purimayāmaṃ kathento <span class="bld">rattikathiko</span> bhāṇakapuggalo.</p>
  384. <p class="bodytext"><span class="bld">Nandanavanābhirāme</span>ti nandanavanaṃ viya manorame. <span class="bld">Assa bhārahārabhikkhū</span>ti assa kiccavāhakabhikkhū upajjhāyādayo. <span class="bld">Sukhanisinnakatha</span>nti paṭisanthārakathāpubbakaṃ upanisinnakathaṃ <span class="bld">sutvā</span>.</p>
  385. <p class="bodytext"><span class="bld">Ṭhitasaṇṭhāneneva</span> <a name="V2.0049"></a> ṭhitākāreneva <span class="bld">ṭhitaṃ,</span> nappayuttanti attho. Cittakammamūlādīni ṭhitasaṇṭhāneneva ṭhitāti yojanā. <span class="bld">Mudutāyā</span>ti muduhadayatāya sāpekkhatāya.</p>
  386. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭipada</span>nti samathavipassanāpaṭipattiṃ. <span class="bld">Dīpetvā</span> pakāsetvā pākaṭaṃ katvā. <span class="bld">Tatruppādo</span>ti tatra uppajjanakaāyuppādo. Khettaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Tela…pe… hatthā</span>ti telaghaṭa-madhughaṭaphāṇitaghaṭādihatthā. <span class="bld">Apakkamiṃsu</span> dubbicāritattā. <span class="bld">Pūresī</span>ti heṭṭhā ca tattha tattha atītāni kālavacanāni porāṇaṭṭhakathāya āgatattā kira vuttāni.</p>
  387. <p class="bodytext"><span class="bld">Upagamanānupagamanādīni</span> orimassa pārimassa ca upagamanānupagamanāni ceva majjhe saṃsīdanāni ca. <span class="bld">Paṭivijjhitu</span>nti jānituṃ. <span class="bld">Eta</span>nti yathāvuttaṃ cakkhusabhāvaṃ. <span class="bld">Domanassa</span>nti tasseva mandabhāvapaccayaṃ domanassaṃ. <span class="bld">Āpajjantopi upagacchati nāma</span> tannimittasaṃkilesassa uppāditattā. <span class="bld">Tiṇṇaṃ lakkhaṇāna</span>nti hutvā abhāvato ādiantavantato tāvakālikato niccapaṭikkhepatotiādīnaṃ tiṇṇaṃ lakkhaṇānaṃ sallakkhaṇavasena.</p>
  388. <p class="bodytext"><span class="bld">Vāmato</span>ti micchā. <span class="bld">Dakkhiṇato</span>ti sammā. Yathā tassa tassa sattassa orabhāvattā ajjhattikāni āyatanāni <span class="bld">orimaṃ tīraṃ</span> katvā vuttāni, evaṃ nesaṃ parabhāvattā bāhirāni āyatanāni <span class="bld">pārimaṃ</span> vuttāni. Apāyamajjhe saṃsaraṇahetutāya nandīrāgova ‘‘majjhe saṃsādo’’ti vutto.</p>
  389. <p class="bodytext"><span class="bld">Unnato</span>ti ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā unnatiṃ upagato. Attukkaṃsane paṃsukūlikabhāvena attānaṃ dahanato aññākāratāgahetabbo. <span class="bld">Pāsāṇo nu kho esa khāṇuko</span>ti gahetabbadārukkhandhasadiso vutto.</p>
  390. <p class="bodytext"><span class="bld">Cuṇṇavicuṇṇaṃ</span> <a name="M2.0334"></a> <span class="bld">hoti</span> āvaṭṭavegassa balavabhāvato. <span class="bld">Catūsu apāyesū</span>ti pañcakāmaguṇāvaṭṭe patitapuggalo manussalokepi guṇasarīrabhedanena dīgharattaṃ cuṇṇavicuṇṇaṃ āpajjatiyeva, tassa tathā āpannattā. Evañhi so apāyesu tādisesu jāyati.</p>
  391. <p class="bodytext">Sīlassa duṭṭhaṃ nāma natthi, tasmā abhāvattho idha du-saddoti āha <span class="bld">‘‘nissīlo’’</span>ti. ‘‘Pāpaṃ pāpena sukara’’ntiādīsu (udā. 48) viya pāpa-saddo nihīnapariyāyoti āha <span class="bld">‘‘lāmakadhammo’’</span>ti. <span class="bld">Na sucī</span>ti kāyavācācittehi na suci. <span class="bld">Saṅkāya vā</span>ti attano vā saṅkāya <a name="V2.0050"></a> paresaṃ samācārakiriyaṃ sarati āsaṅkati. Tenāha <span class="bld">‘‘tassa hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Tāni kammāni pavisatī</span>ti tāni kammāni karontānaṃ antare pavisati. <span class="bld">Guṇānaṃ pūtibhāvenā</span>ti guṇabhāvena gahitānaṃ sīladhammānaṃ saṃkiliṭṭhabhāvappattiyā. <span class="bld">Kacavarajāto</span>ti abbhantaraṃ sañjātakacavaro, kacavarabhūto vā.</p>
  392. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṇaṇā pabbajjā</span>ti aṇaṇasseva pabbajjā. Orimatīrādīnaṃ upagamanānupagamanādīnaṃ jotitattā <span class="bld">vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ</span>.</p>
  393. <p class="centered">Paṭhamadārukkhandhopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  394. <p class="subhead">5. Dutiyadārukkhandhopamasuttavaṇṇanā</p>
  395. <p class="bodytext"><a name="para242"></a><a name="para242_sn4"></a><span class="paranum">242</span>. Yā āpatti vuṭṭhānagāminī desanāgāminī, taṃ paṭicchāditakālato paṭṭhāya <span class="bld">saṃkiliṭṭhā</span> nāma antarāyikabhāvato. Āvīkatā pana anāpattiṭṭhāne tiṭṭhatīti <span class="bld">asaṃkiliṭṭhā nāma</span>. Tenāha – <span class="bld">‘‘āvīkatā hissa phāsu hotī’’</span>ti. <span class="bld">Evarūpaṃ saṃkiliṭṭha</span>nti paṭicchāditatāya vā duṭṭhullabhāvena vā saṃkiliṭṭhaṃ.</p>
  396. <p class="centered">Dutiyadārukkhandhopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  397. <p class="subhead">6. Avassutapariyāyasuttavaṇṇanā</p>
  398. <p class="bodytext"><a name="para243"></a><a name="para243_sn4"></a><span class="paranum">243</span>. <span class="bld">Santhāgāra</span>nti saññāpanāgāraṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘uyyogakālādīsū’’</span>tiādi. <span class="bld">Ādi</span>-saddena maṅgalamahādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Santharantī</span>ti vissamanti<a name="M2.0335"></a>, parissamaṃ vinodentīti attho. <span class="bld">Sahā</span>ti sannipātavasena ekajjhaṃ. <span class="bld">Saha atthānusāsanaṃ agāra</span>nti tasmiṃ atthe <span class="bld">ttha</span>-kārassa <span class="bld">ntha</span>-kāraṃ katvā ‘‘santhāgāra’’nti vuccatīti daṭṭhabbaṃ, paṭhamaṃ tattha sammantanavasena santharanti vicārentīti attho.</p>
  399. <p class="bodytext"><span class="bld">Tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ āgatameva bhavissatī</span>ti buddhavacanassa āgamanasīsena ariyaphaladhammānampi āgamanaṃ vuttameva. Tiyāmarattiṃ tattha vasantānaṃ phalasamāpattivaḷañjanaṃ hotīti. Tasmiñca bhikkhusaṅghe kalyāṇadhammā kalyāṇaputhujjanā vipassanaṃ ussukkāpentā hontīti ariyamaggadhammānampi tattha āgamanaṃ hotiyeva.</p>
  400. <p class="bodytext"><span class="bld">Allagomayenā</span>ti <a name="V2.0051"></a> acchena allagomayarasena. <span class="bld">Opuñjāpetvā</span>ti vilimpetvā. <span class="bld">Catujjātiyagandhehī</span>ti kuṅkumaturukkhayavanapupphatamālapattagandhehi. <span class="bld">Nānāvaṇṇe</span>ti nīlādivasena nānāvaṇṇe, bhittivisesavasena nānāsaṇṭhānarūpe. <span class="bld">‘‘Mahāpiṭṭhikakojave</span>ti hatthipiṭṭhiādīsu attharitabbatāya ‘mahāpiṭṭhikā’ti laddhasamaññe kojave’’ti vadanti. Kuttake pana sandhāyetaṃ vuttaṃ, ‘‘caturaṅgulādhikapupphā mahāpiṭṭhikakojavā’’tipi vadanti. <span class="bld">Hatthattharaassattharā</span> hatthiassapiṭṭhīsu attharitabbā hatthiassarūpavicittā ca attharakā. <span class="bld">Sīhattharakādayo</span> pana sīharūpādivicittā eva attharakā. <span class="bld">Cittattharakaṃ</span> nānāvidharūpehi ceva nānāvidhamālākammādīhi ca vicittaṃ attharakaṃ.</p>
  401. <p class="bodytext"><span class="bld">Upadhāna</span>nti apassayanaṃ. <span class="bld">Upadahitvā</span>ti apassayayoggabhāvena ṭhapetvā. Gandhehi katamālā <span class="bld">gandhadāmaṃ</span>. Tamālapattādīhi katamālā <span class="bld">pattadāmaṃ</span>. Ādi-saddena hiṅgulatakkolajātiphalajātipupphādīhi katadāmaṃ saṅgaṇhāti. Pallaṅkākārena katapīṭhaṃ <span class="bld">pallaṅkapīṭhaṃ</span>. Tīsu passesu ekapasse eva vā saupassayaṃ <span class="bld">apassayapīṭhaṃ</span>. Anapassayaṃ <span class="bld">muṇḍapīṭhaṃ. Yojanāvaṭṭe</span>ti yojanaparikkhepokāse.</p>
  402. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃvidhāyā</span>ti antaravāsakassa koṇapadesaṃ itarapadesañca samaṃ katvā vidhāya. Tenāha – <span class="bld">‘‘kattariyā padumaṃ kantento viyā’’</span>ti, <span class="bld">‘‘timaṇḍalaṃ paṭicchādento’’</span>ti ca. Yasmā buddhānaṃ rūpasampadā viya ākappasampadāpi paramukkaṃsataṃ gatā, tasmā tadā bhagavā evaṃ sobheyyāti dassento <span class="bld">‘‘suvaṇṇapāmaṅgenā’’</span>tiādimāha. Tattha ‘‘asamena buddhavesenā’’tiādinā <a name="M2.0336"></a> tadā bhagavā buddhānubhāvassa niguhane kāraṇābhāvato tattha sannipatitadevamanussanāgayakkhagandhabbādīnaṃ pasādajananatthaṃ attano sabhāvapakatiyāva kapilavatthuṃ pāvisīti dasseti. Buddhānaṃ kāyapabhā nāma pakatiyā asītihatthamattapadesaṃ visaratīti āha <span class="bld">‘‘asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesī’’</span>ti. Nīlapītalohitodātamañjiṭṭhapabhassarānaṃ vasena <span class="bld">chabbaṇṇā buddharasmiyo</span>.</p>
  403. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbapāliphullo</span>ti mūlato paṭṭhāya yāva sākhaggā samantato phullo vikasito. <span class="bld">Paṭipāṭiyā ṭhapitāna</span>ntiādi parikappūpamā, <span class="bld">yathā taṃ…pe… alaṅkataṃ</span> aññaṃ virocati, evaṃ virocittha, samatiṃsāya pāramitāhi abhisaṅkhatattā evaṃ virocitthāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">‘‘Pañcavīsatiyā gaṅgāna</span>nti satamukhā hutvā samuddaṃ paviṭṭhāya mahāgaṅgāya mahantamahantānaṃ gaṅgānaṃ pañcavīsatī’’ti vadanti. <span class="bld">Papañcasūdaniyaṃ</span> (ma. ni. aṭṭha. 2.22) ‘‘pañcavīsatiyā nadīna’’nti vuttaṃ, gaṅgādīnaṃ candabhāgāpariyosānānaṃ pañcavīsatiyā mahānadīnanti attho. Parikappavacanañhetaṃ. <span class="bld">Sambhijjā</span>ti sambhedaṃ missībhāvaṃ patvā <span class="bld">mukhadvāre</span>ti samuddaṃ paviṭṭhaṭṭhāne.</p>
  404. <p class="bodytext"><span class="bld">Nāgasupaṇṇagandhabbayakkhādīna</span>ntiādi <a name="V2.0052"></a> parikappavasena vuttaṃ. <span class="bld">Sahassenā</span>ti padasahassena, bhāṇavārappamāṇena ganthenāti attho.</p>
  405. <p class="bodytext"><span class="bld">Kampayanto vasundhara</span>nti attano guṇavisesehi pathavīkammaṃ unnādento, evaṃbhūtopi aheṭhayanto pāṇāni. Sabbapadakkhiṇattā buddhānaṃ <span class="bld">dakkhiṇaṃ paṭhamaṃ pādaṃ uddharanto. Samaṃ samphusate bhūmiṃ</span> suppatiṭṭhitapādatāya. Yadipi bhūmiṃ samaṃ phusati, <span class="bld">rajasā nupalippati</span> sukhumattā chaviyā. <span class="bld">Ninnaṭṭhānaṃ unnamatī</span>tiādi buddhānaṃ suppatiṭṭhitapādatāsaṅkhātamahāpurisalakkhaṇapaṭilābhassa nissandaphalaṃ. <span class="bld">Nātidūre uddharatī</span>ti atidūre ṭhapetuṃ na uddharati. <span class="bld">Naccāsanne ca nikkhipa</span>nti accāsanne ca ṭhāne anikkhipanto niyyāti. <span class="bld">Hāsayanto sadevake</span> loke tosento. Catūhi pādehi caratīti <span class="bld">catucārī</span>.</p>
  406. <p class="bodytext">Buddhānubhāvassa pakāsanavasena gatattā <span class="bld">vaṇṇakālo nāma esa</span>. Sarīravaṇṇe vā guṇavaṇṇe vā kathiyamāne <span class="bld">dukkathitanti na vattabbaṃ</span>. Kasmā? <span class="bld">Appamāṇavaṇṇā hi buddhā</span> bhagavanto, buddhaguṇasaṃvaṇṇanā jānantassa yathāraddhasaṃvaṇṇanaṃyeva <a name="M2.0337"></a> anupavisati. <span class="bld">Dukūlacumbaṭakenā</span>ti ganthitvā gahitadukūlavatthena.</p>
  407. <p class="bodytext"><span class="bld">Nāgavikkantacāraṇo</span>ti hatthināgasadisapadanikkhepo. <span class="bld">Satapuññalakkhaṇo</span>ti anekasatapuññābhinibbattamahāpurisalakkhaṇo. <span class="bld">Maṇiverocano yathā</span>ti caturāsītisahassamaṇiparivārito ativiya virocamāno vijjotamāno maṇi viya. ‘‘Verocano nāma eko maṇī’’ti keci. <span class="bld">Mahāsālovā</span>ti mahanto sālarukkho viya, suddhaṭṭhito koviḷārādi mahārukkho viya vā. <span class="bld">Padumo kokanado yathā</span>ti kokanadasaṅkhātaṃ mahāpadumaṃ viya, vikasamānapadumaṃ viya vā.</p>
  408. <p class="bodytext"><span class="bld">Ākāsagaṅgaṃ otārento viyā</span>tiādi tassā pakiṇṇakakathāya aññesaṃ sudukkarabhāvadassanañceva suṇantānaṃ accantasukhāvahabhāvadassanañca. <span class="bld">Pathavojaṃ ākaḍḍhanto viyā</span>ti nāḷiyantaṃ yojetvā mahāpathaviyā heṭṭhimatale pappaṭakojaṃ uddhaṃ mukhaṃ katvā ākaḍḍhanto viya. <span class="bld">Yojanika</span>nti yojanapamāṇaṃ. <span class="bld">Madhubhaṇḍa</span>nti madhupaṭalaṃ.</p>
  409. <p class="bodytext"><span class="bld">Mahanta</span>nti vipulaṃ uḷārapuññaṃ. <span class="bld">Sabbadānaṃ dinnameva hotī</span>ti sabbameva paccayajātaṃ āvāsadāyakena dinnameva hoti. Tathā hi dve tayo gāme piṇḍāya caritvā kiñci aladdhā āgatassapi <a name="V2.0053"></a> chāyūdakasampannaṃ ārāmaṃ pavisitvā nhāyitvā paṭissaye muhuttaṃ nipajjitvā uṭṭhāya nisinnassa kāye balaṃ āharitvā pakkhittaṃ viya hoti. Bahi vicarantassa ca kāye vaṇṇadhātu vātātapehi kilamati, paṭissayaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya muhuttaṃ nisinnassa visabhāgasantati vūpasammati, sabhāgasantati patiṭṭhāti, vaṇṇadhātu āharitvā pakkhittā viya hoti, bahi vicarantassa ca pāde kaṇṭakā vijjhanti, khāṇu paharati, sarīsapādiparissayā ceva corabhayañca uppajjati, paṭissayaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya nisinnassa pana sabbepete parissayā na honti. Sajjhāyantassa dhammapītisukhaṃ, kammaṭṭhānaṃ manasikarontassa upasamasukhaṃ uppajjati bahiddhā vikkhepābhāvato. Bahi vicarantassa ca kāye sedā muccanti, akkhīni phandanti, senāsanaṃ pavisanakkhaṇe mañcapīṭhādīni na paññāyanti, muhuttaṃ nisinnassa pana akkhipasādo āharitvā pakkhitto viya hoti, dvāravātapānamañcapīṭhādīni paññāyanti. Etasmiñca āvāse vasantaṃ disvā manussā catūhi paccayehi sakkaccaṃ upaṭṭhahanti. Tena vuttaṃ – <span class="bld">‘‘āvāsadānasmiñhi dinne sabbadānaṃ dinnameva hotī’’</span>ti. <span class="bld">Bhūmaṭṭhaka…pe… na</span> <a name="M2.0338"></a> <span class="bld">sakkā</span>ti ayamattho mahāsudassanavatthunā (dī. ni. 2.241 ādayo) dīpetabbo. <span class="bld">Mātukucchi asambādhova hotī</span>ti ayamattho antimabhavikānaṃ mahābodhisattānaṃ paṭisandhivasena dīpetabbo.</p>
  410. <p class="bodytext"><span class="bld">Sīta</span>nti ajjhattaṃ dhātukkhobhavasena vā bahiddhā utuvipariṇāmavasena vā uppajjanakasītaṃ. <span class="bld">Uṇha</span>nti aggisantāpaṃ, tassa ca davadāhādīsu sambhavo daṭṭhabbo. <span class="bld">Paṭihantī</span>ti paṭihanati. Yathā tadubhayavasena kāyacittānaṃ ābādho na hanati, evaṃ karoti. Sītuṇhabbhāhate hi sarīre vikkhittacitto bhikkhu yoniso padahituṃ na sakkoti. <span class="bld">Vāḷamigānī</span>ti sīhabyagghādivāḷamige. Guttasenāsanañhi pavisitvā dvāraṃ pidhāya nisinnassa te parissayā na honti. <span class="bld">Sarīsape</span>ti ye keci sarantā gacchante dīghajātike sappādike aññe ca tathārūpe. <span class="bld">Makase</span>ti nidassanamattametaṃ, ḍaṃsādīnaṃ eteneva saṅgaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Sisire</span>ti sītakālavasena sattāhavaddalikādivasena ca uppanne sisirasamphasse. <span class="bld">Vuṭṭhiyo</span>ti yadā tadā uppannā vassavuṭṭhiyo paṭihanatīti yojanā.</p>
  411. <p class="bodytext"><span class="bld">Vātātapo ghoro</span>ti rukkhagacchādīnaṃ ubbahanabhañjanādivasena pavattiyā ghoro sarajaarajādibhedo vāto ceva gimhapariḷāhasamayesu uppattiyā ghoro sūriyātapo ca. <span class="bld">Paṭihaññatī</span>ti paṭibāhīyati. <span class="bld">Leṇattha</span>nti nānārammaṇato cittaṃ nivattitvā paṭisallāṇārāmatthaṃ. <span class="bld">Sukhattha</span>nti vuttaparissayābhāvena phāsuvihāratthaṃ. <span class="bld">Jhāyitu</span>nti aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu yattha katthaci <a name="V2.0054"></a> cittaṃ upanibandhitvā samādahanavasena jhāyituṃ. <span class="bld">Vipassitu</span>nti aniccādivasena saṅkhāre sammasituṃ.</p>
  412. <p class="bodytext"><span class="bld">Vihāre</span>ti paṭissaye. <span class="bld">Kāraye</span>ti kārāpeyya. <span class="bld">Ramme</span>ti manorame. <span class="bld">Vāsayettha bahussute</span>ti kāretvā pana ettha vihāresu bahussute sīlavante kalyāṇadhamme nivāseyya. Te nivāsento pana <span class="bld">tesaṃ</span> bahussutānaṃ yathā paccayehi kilamatho na hoti. Evaṃ <span class="bld">annañca pānañca vatthasenāsanāni ca dadeyya ujubhūtesu</span> ajjhāsayasampannesu kammaphalānaṃ ratanattayaguṇānañca saddahanena <span class="bld">vippasannena cetasā</span>. Idāni gahaṭṭhapabbajitānaṃ aññamaññūpakārataṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘te tassā’’</span>ti gāthamāha. Tattha <span class="bld">te</span>ti bahussutā. <span class="bld">Tassā</span>ti upāsakassa. <span class="bld">Dhammaṃ desentī</span>ti sakalavaṭṭadukkhapanūdanaṃ <a name="M2.0339"></a> niyyānikaṃ dhammaṃ kathenti. <span class="bld">Yaṃ so dhammaṃ idhaññāyā</span>ti so puggalo yaṃ saddhammaṃ imasmiṃ sāsane sammāpaṭipajjanena jānitvā aggamaggādhigamena anāsavo hutvā parinibbāyati.</p>
  413. <p class="bodytext"><span class="bld">Āvāse</span>ti āvāsadāne. <span class="bld">Ānisaṃso</span>ti udrayo. Pūjāsakkāravasena paṭhamayāmo khepito, satthu dhammadesanāya appāvaseso majjhimayāmo gatoti pāḷiyaṃ ‘‘bahudeva ratti’’nti vuttanti āha <span class="bld">‘‘atirekataraṃ diyaḍḍhayāma’’</span>nti. <span class="bld">Saṅgahaṃ nārohati</span> vipulavitthārabhāvato. Buddhānañhi bhattānumodanāpi thokaṃ vaḍḍhetvā vuccamānā dīghamajjhimapamāṇāpi hoti. Tathā hi suphusitaṃ dantāvaraṇaṃ, jivhā tanukā, bhavaṅgaparivāso paritto, natthi vegāyitaṃ, natthi vitthāyitaṃ, natthi abyāvaṭamano, sabbaññutaññāṇaṃ samupabyūḷhaṃ, aparikkhayā paṭisambhidā.</p>
  414. <p class="bodytext"><span class="bld">Sandassetvā</span>tiādīsu sandassetvā āvāsadānapaṭisaṃyuttaṃ dhammiṃ kathaṃ katvā. Tato paraṃ, mahārāja, itipi sīlaṃ, itipi samādhi, itipi paññāti sīlādiguṇe tesaṃ sammā dassetvā hatthena gahetvā viya paccakkhato pakāsetvā. <span class="bld">Samādapetvā</span>ti evaṃ sīlaṃ samādātabbaṃ, sīle patiṭṭhitena evaṃ samādhipaññā bhāvetabbāti yathā te sīlādiguṇe sammā ādiyanti, tathā gaṇhāpetvā. <span class="bld">Samuttejetvā</span>ti yathāsamādinnaṃ sīlaṃ suvisuddhaṃ hoti, samathavipassanā ca bhāviyamānā yathā suṭṭhu visodhitā uparūpari visesāvahā honti, evaṃ samuttejetvā nisāmanavasena vodāpetvā. <span class="bld">Sampahaṃsetvā</span>ti yathānusiṭṭhaṃ ṭhitasīlādiguṇehi sampati paṭiladdhaguṇānisaṃsehi ceva upariladdhabbaphalavisesehi ca cittaṃ sampahaṃsetvā laddhassāsavasena suṭṭhu tosetvā. Evametesaṃ padānaṃ attho veditabbo. Sakyarājāno yebhuyyena bhagavato dhammadesanāya sāsane laddhassādā laddhappatiṭṭhā ca.</p>
  415. <p class="bodytext">Upasaggasaddānaṃ <a name="V2.0055"></a> anekatthattā abhi-saddo ati-saddena samānatthopi hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘abhikkantāti atikkantā’’</span>ti.</p>
  416. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatra kirā</span>tiādi kecivādoti baddhopi na hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘akāraṇameta’’</span>ntiādi. <span class="bld">Kāyacittalahutādayo uppajjantī</span>ti idaṃ kāyikacetasikaaññathābhāvassa kāraṇavacanaṃ, lahutādiuppanne savanānuttariyapaṭilābhena laddhabbadhammatthavedasamadhigamato. Vuttañhetaṃ –</p>
  417. <p class="indent">‘‘Yathā<a name="M2.0340"></a>, yathāvuso, bhikkhuno satthā vā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniko sabrahmacārī, tathā tathā so tasmiṃ dhamme labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojja’’ntiādi (dī. ni. 3.322, 355; a. ni. 5.26).</p>
  418. <p class="bodytext"><span class="bld">Piṭṭhivāto uppajji</span> upādinnasarīrassa tathārūpattā saṅkhārānañca aniccatāya dukkhānubandhattā. <span class="bld">Akāraṇaṃ vā eta</span>nti yenādhippāyena vuttaṃ, tameva adhippāyaṃ vivarituṃ <span class="bld">‘‘pahotī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Ekapallaṅkena nisīdituṃ pahoti</span> yathā taṃ veluvagāmake. <span class="bld">Ettake ṭhāne</span>ti ettake ṭhāne ṭhānaṃ nipphannanti yojanā. <span class="bld">Tañca kho</span>ti vuṭṭhānasaññaṃ citte ṭhapanaṃ. <span class="bld">Dhammakathaṃ suṇamāno</span> dhammagāravena.</p>
  419. <p class="bodytext"><span class="bld">Avassutassā</span>ti avassutabhāvassa rāgādivasena. <span class="bld">Avassutassa kāraṇa</span>nti tintabhāvakāraṇaṃ. <span class="bld">Kilesādhimuccanenā</span>ti kilesavasena paripphanditavasena. <span class="bld">Nibbāpanaṃ viyā</span>ti vūpasamo viya. <span class="bld">Nibbisevanāna</span>nti paripphandanarahitānaṃ.</p>
  420. <p class="centered">Avassutapariyāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  421. <p class="subhead">7. Dukkhadhammasuttavaṇṇanā</p>
  422. <p class="bodytext"><a name="para244"></a><a name="para244_sn4"></a><span class="paranum">244</span>. <span class="bld">Dukkhadhammāna</span>nti dukkhakāraṇānaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘dukkhasambhavadhammāna’’</span>ntiādi. Tattha kiṃ dukkhaṃ, kā dukkhadhammāti tadubhayaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘pañcasu hī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Te</span>ti pañcakkhandhā. <span class="bld">Dukkhasambhavadhammattā</span>ti dukkhuppattikāraṇattā. <span class="bld">Assā</span>ti tena. Karaṇe hetaṃ sāmivacanaṃ. <span class="bld">Kāme</span>ti vatthukāme kilesakāme ca. Puna <span class="bld">assā</span>ti sāmiatthe eva sāmivacanaṃ. <span class="bld">Cāra</span>nti cittācāraṃ. <span class="bld">Vihāra</span>nti pañcadvārappavatticāravihāraṃ. ‘‘Ekaṭṭhā’’ti ca vadanti. Teneva hi ‘‘anubandhitvā carantaṃ’’icceva vuttaṃ. <span class="bld">Anubandhitvā</span>ti ca vīthicittappavattito paṭṭhāya yāva tatiyajavanavārā anu <a name="V2.0056"></a> anu bandhitvā. <span class="bld">Pakkhandanādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena kasigorakkhādivasenapi kāmānaṃ pariyesanadukkhaṃ saṅgaṇhāti.</p>
  423. <p class="bodytext">Dāyatīti <a name="M2.0341"></a> <span class="bld">dāyo,</span> vanaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘aṭavi’’</span>nti. <span class="bld">Kaṇṭakagabbha</span>nti ovarakasadisaṃ vanaṃ. Nāmapadaṃ nāma kiriyāpadāpekkhanti <span class="bld">‘‘vijjhī’’</span>ti vacanasesena kiriyāpadaṃ gaṇhāti.</p>
  424. <p class="bodytext"><span class="bld">Dandhāyitattaṃ</span> uppannakilesānaṃ avaṭṭhānaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘uppannamattāyā’’</span>tiādi. <span class="bld">Tāyā</span>ti satiyā. <span class="bld">Kāci kilesā</span>ti cuddasavidhe cittassa kicce javanakicce eva cittakilesānaṃ uppattiṃ katvā tathā vuttaṃ. <span class="bld">Niggahitāva honti</span> pavattituṃ appadānavasena. Tenāha <span class="bld">‘‘na saṇṭhātuṃ sakkontī’’</span>ti. <span class="bld">Cakkhudvārasmi</span>nti pāḷiyaṃ tassa paṭhamaṃ gahitatāya vuttaṃ, tena nayena sesadvārānipi gahitāneva honti. <span class="bld">Rāgādīsu uppannesu</span> paṭhamajavanavāre. Satisammosena <span class="bld">‘‘kilesā me uppannā’’ti ñatvā</span> tathā paccāmāsasatiyā labbhanato. Tenāha – <span class="bld">‘‘anacchariyaṃ ceta’’</span>nti. <span class="bld">Āvaṭṭetvā</span>ti ayoniso āvaṭṭetvā. <span class="bld">Āvajjanādīsū</span>ti tato eva ayoniso āvajjanādīsu uppannesu iṭṭhārammaṇassa laddhattā paccayasiddhiyā sampattaṃ pavattanārahaṃ. <span class="bld">Nivattetvā</span>ti dutiyajavanavārepi kilesuppattiṃ nivattetvā. Kathaṃ panassa evaṃ laddhuṃ sakkāti āha <span class="bld">‘‘āraddhavipassakānaṃ hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Bhāvanāpaṭisaṅkhāne</span>ti bhāvanāyaṃ paṭisaṅkhāne ca yogino patiṭṭhitabhāvo. Tassa <span class="bld">ayamānisaṃso</span> – yaṃ paccayalābhena uppajjituṃ laddhokāsāpi kilesā pubbe pavattabhāvanānubhāvena vikkhambhitā tathā tathā niggahitā eva hutvā nivattanti, kusalā dhammāva laddhokāsā uparūpari vaḍḍhanti.</p>
  425. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhihaṭṭhu</span>nti abhiharitvā. <span class="bld">Anudahantī</span>ti anudahantā viya honti. <span class="bld">Anusentī</span>ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Anāvaṭṭante</span>ti anivattante sāmaññatoti adhippāyo. <span class="bld">Vipassanābalameva dīpitaṃ</span> maggaphalādhigamassa ajotitattā.</p>
  426. <p class="centered">Dukkhadhammasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  427. <p class="subhead">8. Kiṃsukopamasuttavaṇṇanā</p>
  428. <p class="bodytext"><a name="para245"></a><a name="para245_sn4"></a><span class="paranum">245</span>. Catunnaṃ ariyasaccānaṃ pariññābhisamayādivasena vividhadassananti kiccavasena nānādassanaṃ hotīti vuttaṃ, <span class="bld">‘‘dassananti paṭhamamaggassetaṃ adhivacana’’</span>nti<a name="M2.0342"></a>. Tayidaṃ uparimaggesu bhāvanāpariyāyassa niruḷhattā paṭhamamaggassa paṭhamaṃ nibbānadassanato. Tenāha <span class="bld">‘‘paṭhamamaggo hī’’</span>tiādi<a name="V2.0057"></a>. Koci yathāvuttaṃ aviparītaṃ atthaṃ ajānanto ñāṇadassanaṃ nāma ārammaṇakaraṇassa vasena atippasaṅgaṃ āsaṅkeyyāti taṃ nivattetuṃ <span class="bld">‘‘gotrabhū panā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Na dassananti vuccatī</span>ti ettha rājadassanaṃ udāharanti. <span class="bld">Cattāropi maggā dassanameva</span> yathāvuttenatthena, bhāvanāpariyāyo pana upari tiṇṇaṃ maggānaṃ paṭhamamaggaupāyassa bhāvanākārena pavattanato. Dassanaṃ visuddhi etthāti <span class="bld">dassanavisuddhikaṃ,</span> nibbānaṃ. Phassāyatanaṃ kammaṭṭhānaṃ assa atthīti <span class="bld">phassāyatanakammaṭṭhāniko</span>. Esa nayo sesesupi padesu.</p>
  429. <p class="bodytext"><span class="bld">Padesasaṅkhāresū</span>ti saṅkhārekadesesu. Heṭṭhimaparicchedena pathaviādike dhammamatte diṭṭhe rūpapariggaho, cakkhuviññāṇādike taṃsahagatadhammamatte diṭṭhe arūpapariggaho ca sijjhatīti vadanti.</p>
  430. <p class="bodytext"><span class="bld">Adhigatamaggameva kathesī</span>ti yena mukhena vipassanābhinivesaṃ akāsi, tamevassa mukhaṃ kathesi. <span class="bld">Ayaṃ panā</span>ti kammaṭṭhānaṃ pucchanto bhikkhu. <span class="bld">Imesa</span>nti phassāyatanakammaṭṭhānikapañcakkhandhakammaṭṭhānikānaṃ vacanaṃ. <span class="bld">‘‘Aññamaññaṃ na sametī’’</span>ti vatvā tamevatthaṃ pākaṭaṃ karoti <span class="bld">‘‘paṭhamenā’’</span>tiādinā. Pañcakkhandhavimuttassa saṅkhārassa abhāvā <span class="bld">‘‘nippadesesū’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Tathevā</span>ti yatheva phassāyatanakammaṭṭhānikaṃ, tatheva taṃ pañcakkhandhakammaṭṭhānikaṃ pucchitvā.</p>
  431. <p class="bodytext"><span class="bld">Samappavattā dhātuyo</span>ti rasādayo sarīradhātuyo samappavattā, na visamākārasaṇṭhitā ahesuṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘kallasarīraṃ balappatta’’</span>nti. <span class="bld">‘‘Atītā saṅkhārā’’</span>tiādi vipassanābhinivesavasena vuttaṃ. Sammasanaṃ sabbatthakameva icchitabbaṃ. <span class="bld">Cāribhūmi</span>nti gocaraṭṭhānaṃ.</p>
  432. <p class="bodytext"><span class="bld">Kārakabhāva</span>nti bhāvanānuyuñjanabhāvaṃ. <span class="bld">Paṇḍurogapuriso</span>ti paṇḍurogī puriso. <span class="bld">Ariṭṭha</span>nti suttaṃ. <span class="bld">Bhesajjaṃ katvā</span>ti bhesajjapayogaṃ katvā. <span class="bld">Karissāmī</span>ti bhesajjaṃ karissāmi. <span class="bld">Jhāmathuṇo viyā</span>ti daḍḍhathuṇo viya khārakajālanaddhattā taruṇamakulasantānasañchannattā.</p>
  433. <p class="bodytext"><span class="bld">Dakkhiṇadvāragāme</span>ti dakkhiṇadvārasamīpe gāme. <span class="bld">Lohitako</span>ti lohitavaṇṇo. <span class="bld">Ocirakajāto</span>ti jātaolambamānacirako viya. <span class="bld">Ādinnasipāṭiko</span>ti <a name="M2.0343"></a> gahitaphalapotako. <span class="bld">Sandacchāyo</span>ti bahalacchāyo. Yasmā tassa rukkhassa sākhā aviraḷā ghanappattā aññamaññaṃ saṃsanditvā ṭhitā, tasmā chāyāpissa tādisīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘sandacchāyo nāma saṃsanditvā ṭhitacchāyo’’</span>ti, ghanacchāyoti attho. <span class="bld">Tatthā</span>tiādi upamāsaṃsandanaṃ.</p>
  434. <p class="bodytext"><span class="bld">Yena</span> <a name="V2.0058"></a> <span class="bld">yenākārena adhimuttāna</span>nti chaphassāyatanādimukhena yena yena vipassanābhinivesena vipassantānaṃ nibbānañca adhimuttānaṃ. <span class="bld">Suṭṭhu visuddhaṃ</span> pariññātisamayādisiddhiyā. <span class="bld">Tena tenevākārenā</span>ti attanādhimuttākārena. Idāni taṃ taṃ ākāraṃ upamāya saddhiṃ yojetvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā hī’’</span>tiādi āraddhaṃ. Taṃ suviññeyyameva.</p>
  435. <p class="bodytext"><span class="bld">Ida</span>nti nagaropamaṃ. <span class="bld">Taṃ sallakkhita</span>nti kiṃsukopamadīpitaṃ atthajātaṃ sace sallakkhitaṃ. <span class="bld">Assa</span> bhikkhuno. <span class="bld">Dhammadesanattha</span>nti yathāsallakkhitassa atthassa vasena laddhavisesassa upabrūhanāya. <span class="bld">Tassevatthassā</span>ti tassa dassanavisuddhisaṅkhātassa atthassa. <span class="bld">Corāsaṅkā na honti</span> majjhimadesarajjassa pasannabhāvato. <span class="bld">Tipurisubbedhānī</span>ti ubbedhena tipurisappamāṇāni nānābhittivicittāni thambhānaṃ upari vividhamālākammādivicittadhanurākāralakkhitāni manoramāni. Tenāha <span class="bld">‘‘nagarassa alaṅkārattha’’</span>nti. Nagaradvārassa thirabhāvāpādanavasena ṭhapetabbattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘coranivāraṇatthānipi hontiyevā’’</span>ti. <span class="bld">Piṭṭhasaṅghātassā</span>ti dvārabāhassa. ‘‘Ime āvāsikā, ime āgantukā, tatthāpi ca imehi nagarassa nagarasāmikassa ca attho. Imesaṃ vasena anattho siyā’’ti jānanañāṇasaṅkhātena <span class="bld">paṇḍiccena samannāgato</span>. Aññātanivāraṇe paṭubhāvasaṅkhātena <span class="bld">veyyattiyena samannāgato. Ṭhānuppattikapaññāsaṅkhātāyā</span>ti tasmiṃ tasmiṃ atthakicce taṅkhaṇuppajjanakapaṭibhānasaṅkhātāya.</p>
  436. <p class="bodytext">Raññā āyutto niyojito <span class="bld">rājāyutto,</span> tattha tattha rañño kātabbakicce ṭhapitapuriso. <span class="bld">Katipāheyevā</span>ti katipayadivaseyeva akiccakaraṇena tassa ṭhānaṃ vibbhamo jātoti katvā vuttaṃ – <span class="bld">‘‘sabbāni vinicchayaṭṭhānādīni hāretvā’’</span>ti.</p>
  437. <p class="bodytext"><span class="bld">Sīsamassa chindāhī</span>ti sīsabhūtaṃ uttamaṅgaṭṭhāniyaṃ tattha tassa rājakiccaṃ chindāti attho. Aññathā tassa pākatike atthe gayhamāne pāṇātipāto <a name="M2.0344"></a> āṇatto nāma siyā. Na hi cakkavattirājā tādisaṃ āṇāpeti, aññesampi tato nivārakattā. Atha vā <span class="bld">chindāhī</span>ti mama āṇāya assa sīsaṃ chindanto viya attānaṃ dassehi, evaṃ so tatthovādapaṭikarattapatto odameyyāti, tathā ceva upari paṭipatti āgatā. <span class="bld">Tatthā</span>ti etasmiṃ paccantimanagare.</p>
  438. <p class="bodytext"><span class="bld">Uppannenā</span>ti samathakammaṭṭhāne uppannena.</p>
  439. <p class="bodytext"><span class="bld">Tassevā</span>ti sakkāyasaṅkhātassa nagarassa ‘‘dvārānī’’ti vuttānīti ānetvā sambandho. ‘‘Sīghaṃ <a name="V2.0059"></a> dūtayuga’’nti vuttāti yojanā. Hadayavatthurūpassa majjhe siṅghāṭakabhāvena gahitattā <span class="bld">‘‘hadayavatthussa nissayabhūtānaṃ mahābhūtāna’’</span>nti vuttaṃ. Yadi evaṃ vatthurūpameva gahetabbaṃ, tadevettha aggahetvā kasmā mahābhūtaggahaṇanti āha <span class="bld">‘‘vatthurūpassa hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Yādiso</span>ti sammādiṭṭhiādīnaṃ vasena yādiso eva pubbe āgatavipassanāmaggo. <span class="bld">‘‘Ayampi aṭṭhaṅgasamannāgatattā tādiso evā’’</span>ti vatvā ariyamaggo <span class="bld">‘‘yathāgatamaggo’’</span>ti vutto. <span class="bld">Idaṃ tāvetthā</span>ti ettha etasmiṃ sutte dhammadesanatthaṃ ābhatāya yathāvuttaupamāya idaṃ saṃsandanaṃ.</p>
  440. <p class="bodytext"><span class="bld">Idaṃ saṃsandana</span>nti idāni vakkhamānaṃ upamāya saṃsandanaṃ. <span class="bld">Nagarasāmiupamā</span> pañcakkhandhavasena dassanavisuddhipattaṃ khīṇāsavaṃ dassetuṃ ābhatā. Siṅghāṭakūpamā catumahābhūtavasena dassanavisuddhipattaṃ khīṇāsavaṃ dassetuṃ ābhatāti yojanā. <span class="bld">‘‘Catusaccameva kathita’’</span>nti vatvā tāni saccāni niddhāretvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘sakalenapi hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Idha nagarasambhāro chadvārādayo. Tena hi chaphassāyatanādayo upamitā. Te pana dukkhasaccapariyāpannāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘nagarasambhārena dukkhasaccameva kathita’’</span>nti.</p>
  441. <p class="centered">Kiṃsukopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  442. <p class="subhead">9. Vīṇopamasuttavaṇṇanā</p>
  443. <p class="bodytext"><a name="para246"></a><a name="para246_sn4"></a><span class="paranum">246</span>. <span class="bld">Bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā</span>ti kāmaṃ pāḷiyaṃ parisādvayameva gahitaṃ, sesaparisānaṃ pana tadaññesampi devamanussānanti sabbasādhāraṇovāyaṃ dhammasaṅgahoti imamatthaṃ upamāpubbakaṃ katvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā nāmā’’</span>tiādi <a name="M2.0345"></a> āraddhaṃ. <span class="bld">Yajanto</span>ti dadanto. <span class="bld">Vinditabbo</span>ti laddhabbo, adhigantabboti attho.</p>
  444. <p class="bodytext"><span class="bld">Chando</span>ti taṇhāchando. Tenāha – ‘‘dubbalataṇhā so rañjetuṃ na sakkotī’’ti. <span class="bld">Pubbuppattikā</span> ekasmiṃ ārammaṇe paṭhamaṃ uppannā. Sā hi anāsevanattā mandā. <span class="bld">So</span>ti chando. <span class="bld">Rañjetuṃ na sakkoti</span> laddhāsevanattā. <span class="bld">Doso nāma</span> cittadūsanattā. <span class="bld">Tānī</span>ti daṇḍādānādīni. <span class="bld">Tammūlakā</span>ti lobhamūlakā tāva māyāsāṭheyyamānātimānadiṭṭhicāpalādayo, dosamūlakā upanāhamakkhapalāsaissāmacchariyathambhasārambhādayo, mohamūlakā ahirika-anottappa-thinamiddhavicikicchuddhacca-viparītamanasikārādayo, saṃkilesadhammā gahitāva honti taṃmūlakattā. Yasmā pana sabbepi saṃkilesadhammā dvādasākusalacittuppādapariyāpannā eva, tasmā tesampettha gahitabhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘chando rāgoti vā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  445. <p class="bodytext">Bhāyitabbaṭṭhena <a name="V2.0060"></a> <span class="bld">sabhayo</span>. Bheravaṭṭhena <span class="bld">sappaṭibhayo</span>. Kusalapakkhassa vikkhambhanaṭṭhena <span class="bld">sakaṇṭako</span>. Kusalaanavajjadhammehi duravagāhaṭṭhena <span class="bld">sagahano</span>. Bhavasampattibhavanibbānānaṃ appadānabhāvato <span class="bld">ummaggo</span>. Duggatigāmimaggattā <span class="bld">kummaggo. Iriyanā</span>ti vattanā paṭipajjanā. Duggatigāmitāya kileso eva <span class="bld">kilesamaggo. Na sakkā sampattibhavaṃ gantuṃ</span> kuto nibbānagamananti adhippāyo.</p>
  446. <p class="bodytext"><span class="bld">Asubhāvajjanādīhī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena aniccamanasikārādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Cittaṃ nivattati</span> sarāgacittaṃ na uppajjati paṭipakkhamanasikārena vinoditattā. <span class="bld">Majjhattārammaṇe</span>ti aññāṇupekkhaṭṭhāniye ārammaṇe. <span class="bld">Uddesa…pe… āvajjantassā</span>ti uddisāpanavasena uddesaṃ, paripucchāpanavasena paripucchaṃ, garūnaṃ santike vasanavasena garuvāsaṃ āvajjantassa. <span class="bld">Citta</span>nti gambhīrañāṇacariya-paccavekkhaṇa-paññavanta-puggalasevanavasena tadadhimuttisiddhiyā aññāṇacittaṃ nivattati.</p>
  447. <p class="bodytext">Yathā ‘‘pujjabhavaphalaṃ puñña’’nti vuttaṃ ‘‘evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatī’’ti (dī. ni. 3.80), evaṃ kiṭṭhasambhavattā ‘‘kiṭṭha’’nti vuttanti āha <span class="bld">‘‘kiṭṭhanti kiṭṭhaṭṭhāne uppannasassa’’</span>nti.</p>
  448. <p class="bodytext"><span class="bld">Ghaṭā</span>ti <a name="M2.0346"></a> siṅgayugaṃ idhādhippetanti āha <span class="bld">‘‘dvinnaṃ siṅgānaṃ antare’’</span>ti. <span class="bld">Ghaṭā</span>ti goṇādīnaṃ siṅgantaraṭṭhassa samaññāti vadanti. <span class="bld">Nāsārajjuke</span>ti nāsārajjupātaṭṭhāne.</p>
  449. <p class="bodytext"><span class="bld">Dame</span>ti puthuttārammaṇato nivāreti. <span class="bld">Na</span>nti cittaṃ. Yaṃ suttaṃ <span class="bld">subhāsitaṃ</span> mayā. <span class="bld">Tadassā</span>ti tadā assa bhikkhuno. <span class="bld">Ārammaṇe</span>ti kammaṭṭhānārammaṇe.</p>
  450. <p class="bodytext"><span class="bld">Sudujita</span>nti nibbisevanabhāvakaraṇena jitaṃ. <span class="bld">Sutajjita</span>nti suṭṭhu dūrakaraṇena jitaṃ, tathābhūtañca tajjitaṃ nāma hotīti tathā vuttaṃ. <span class="bld">Gocarajjhatta</span>nti ajjhattabhūto gocaro. Kammaṭṭhānārammaṇañhi bahiddhārūpādiārammaṇavidhuratāya ajjhattanti vuccati. Samatho anurakkhaṇaṃ etassāti <span class="bld">samathānurakkhaṇaṃ.</span> Yathā indriyasaṃvarasīlaṃ samathānurakkhaṇaṃ hoti, tathā kathitanti attho. Yathā hi indriyasaṃvarasīlaṃ samathassa paccayo, evaṃ samathopi tassa paccayoti.</p>
  451. <p class="bodytext"><span class="bld">Vādiyamānāya</span> vīṇāya. Cittaṃ rañjetīti rajjanena. Avissajjanīyatāya cittaṃ bandhatīti <a name="V2.0061"></a> <span class="bld">bandhanīyo. Veṭṭhake</span>ti tantīnaṃ āsajjanaveṭṭhake. <span class="bld">Koṇa</span>nti kavaṇato vīṇāya saddakaraṇato koṇanti laddhanāmaṃ dārudaṇḍaṃ siṅgādīsu yena kenaci kataṃ ghaṭikaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘caturassaṃ sāradaṇḍaka’’</span>nti.</p>
  452. <p class="bodytext">Yasmā so rājā rājamahāmatto vā saddaṃ yathāsabhāvato na aññāsi, tasmiṃ tassa ajānanākārameva dassetuṃ <span class="bld">‘‘saddaṃ passissāmī’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  453. <p class="bodytext"><span class="bld">Asatī kirāya</span>nti pāḷiyaṃ liṅgavipallāsena vuttanti yathāliṅgameva vadanto <span class="bld">‘‘asā’’</span>ti āha. <span class="bld">‘‘Asatīti lāmakādhivacana’’</span>nti vatvā tattha payogaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘asā lokitthiyo nāmā’’</span>ti vuttaṃ, loke itthiyo nāma asatiyoti attho, tattha kāraṇamāha <span class="bld">‘‘velā tāsaṃ na vijjatī’’</span>ti. Pakatiyā loke jeṭṭhabhātā kaniṭṭhabhātā mātulotiādikā <span class="bld">velā</span> mariyādā <span class="bld">tāsaṃ na vijjati</span>. Kasmā? <span class="bld">Sārattā ca pagabbā ca</span> sabbesampi sambhogavasena viniyogaṃ gacchanti. Kathaṃ? <span class="bld">Sikhī sabbaghaso yathā</span>. Tenevāha –</p>
  454. <p class="gatha1">‘‘Sabbā <a name="M2.0347"></a> nadī vaṅkagatī, sabbe kaṭṭhamayā vanā;</p>
  455. <p class="gathalast">Sabbitthiyo kare pāpaṃ, labhamāne nivātake’’ti. (jā. 2.21.308);</p>
  456. <p class="bodytext"><span class="bld">Aññampi tantibaddhaṃ</span> caturassaambaṇavāditādīni. <span class="bld">Vīṇā viya pañcakkhandhā</span> anekadhammasamūhabhāvato. <span class="bld">Rājā viya yogāvacaro</span> tappaṭibaddhadhammagavesakattā. <span class="bld">Assā</span>ti yogāvacarassa.</p>
  457. <p class="bodytext">Nirayādito aññasmimpi <span class="bld">gati</span>-saddo vattati. Tato visesanatthaṃ <span class="bld">‘‘gatigatī’’</span>ti vuttaṃ ‘‘dukkhadukkhaṃ, rūparūpa’’nti ca yathā, gatisaññitaṃ pavattiṭṭhānanti attho. Tenāha – <span class="bld">‘‘etthantare saṃsarati vattatī’’</span>ti. Sañjāyanapadeso eva gatīti <span class="bld">sañjātigati</span>.</p>
  458. <p class="bodytext">Taṃ pana gatiṃ sattānaṃ saṃvegavatthubhūtassa paccakkhassa gabbhāsayassa vasena dassetuṃ <span class="bld">‘‘ayamassa kāyo’’</span>tiādi vuttaṃ. Rūpadhammassa salakkhaṇaṃ gati niṭṭhā, tato paraṃ aññaṃ kiñci natthīti <span class="bld">salakkhaṇagati. Abhāvo</span> accantābhāvo. Santānavicchedo <span class="bld">vibhavagati</span> taṃniṭṭhānabhāvā. <span class="bld">Bhedo</span>ti khaṇanirodho, idhāpi taṃniṭṭhānatāyeva pariyāyo. <span class="bld">Yāva bhavaggā</span>ti yāva sabbabhavaggā. Salakkhaṇavibhavagatibhedagatiyo ‘‘eseva nayo’’ti imināva pakāsitāti na gahitā. <span class="bld">Tassa khīṇāsavassa na hoti</span> aggamaggena samucchinnattā.</p>
  459. <p class="bodytext"><span class="bld">Sīlaṃ</span> <a name="V2.0062"></a> <span class="bld">kathitaṃ</span> rūpādīsu chandādinivāraṇassa kathitattā. <span class="bld">Majjhe samādhibhāvanā kathitā</span> ‘‘ajjhattameva santiṭṭhati…pe… samādhiyatī’’ti jotitattā. <span class="bld">Pariyosāne ca nibbānaṃ kathitaṃ</span> ‘‘yampissa…pe… na hotī’’ti vacanato.</p>
  460. <p class="centered">Vīṇopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  461. <p class="subhead">10. Chappāṇakopamasuttavaṇṇanā</p>
  462. <p class="bodytext"><a name="para247"></a><a name="para247_sn4"></a><span class="paranum">247</span>. <span class="bld">Vaṇasarīro</span>ti vaṇitasarīro. <span class="bld">Pakkattā</span>ti kuthitattā. Saradaṇḍesu sarasamaññāti kaṇḍa-saddo sarapariyāyoti āha – <span class="bld">‘‘saravananti kaṇḍavana’’</span>nti. <span class="bld">Arugatto…pe… veditabbo</span> guṇasarīrassa khaṇḍachiddasīlādīhi heṭṭhā majjhe uparibhāge ca bhedavisamacchinnavikāradosattā. Ettha <a name="M2.0348"></a> kusā ‘‘kaṇṭakā’’ti adhippetā kaṇṭakasadisattā, kusatiṇānaṃ eva vā vuttākārapadeso <span class="bld">‘‘kusakaṇṭako’’</span>ti vutto.</p>
  463. <p class="bodytext"><span class="bld">Gāmavāsīnaṃ vijjhanaṭṭhenā</span>ti nārahova hutvā tesaṃ kārānaṃ paṭiggahaṇavasena pīḷanaṭṭhena.</p>
  464. <p class="bodytext"><span class="bld">Pakkhi</span>nti hatthiliṅgasakuṇaṃ. Tassa kira hatthisoṇḍasadisaṃ mukhaṃ, tasmā <span class="bld">‘‘hatthisoṇḍasakuṇa’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Vissajjeyyā</span>ti rajjuyā yathābaddhaṃ eva vissajjeyya.</p>
  465. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhogehī</span>ti attano sarīrabhogehi. <span class="bld">Maṇḍalaṃ bandhitvā</span>ti yathā sarīraṃ maṇḍalākārena tiṭṭhati, evaṃ katvā. <span class="bld">Supissāmī</span>ti niddaṃ okkamissāmi. <span class="bld">Ḍetukāmo</span>ti uppatitukāmo. <span class="bld">Disā disa</span>nti disato disaṃ.</p>
  466. <p class="bodytext"><span class="bld">Cha pāṇakā viya cha āyatanāni</span> nānajjhāsayattā, nānajjhāsayatā ca nesaṃ nānāvisayaninnatāya daṭṭhabbā. <span class="bld">Daḷharajju viya taṇhā</span> tesaṃ bandhanato. <span class="bld">Majjhe gaṇṭhi viya avijjā</span> bandhanassa dubbinimmocanahetuto. <span class="bld">Ārammaṇaṃ balavaṃ hoti</span> manuññabhāvena ceva tattha taṇhābhinivesassa daḷhabhāvena ca.</p>
  467. <p class="bodytext"><span class="bld">Sarikkhakena vā</span> upamāya āharaṇapakkhe. <span class="bld">Appanā</span>ti saṃsandanā. <span class="bld">Pāḷiyaṃyeva appitā</span> upamā ‘‘evameva kho’’tiādinā. Rūpacittādivisamaninnattā <span class="bld">cakkhussa visamajjhāsayatā</span>. Esa nayo sesesupi.</p>
  468. <p class="bodytext"><span class="bld">Kaṇṇacchiddakūpake</span>ti <a name="V2.0063"></a> kaṇṇacchiddasaññite āvāṭe. <span class="bld">Tassā</span>ti sotassa. <span class="bld">Paccayo hotī</span>ti upanissayo hoti tena vinā saddaggahaṇassa abhāvato. <span class="bld">‘‘Ajaṭākāsopi vaṭṭati evā’’</span>ti vatvā tassa paccayabhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘antoleṇasmi’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Dhātuparamparā ghaṭṭento</span>ti bhūtaparamparāsaṅghaṭṭento.</p>
  469. <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ sante</span>ti evaṃ bhūtaparamparāvasena sadde sotapathamāgacchante. <span class="bld">Sampattagocaratā hoti</span> sotassa. Ghānādīnaṃ viya <span class="bld">‘‘dūre saddo’’</span>ti <span class="bld">jānanaṃ na sambhaveyya</span> sampattagāhibhāvato. <span class="bld">Tathā tathā jānanākāro hoti</span> manoviññāṇassa gahaṇākāravisesato. Sotaviññāṇappavatti pana ubhayattha samānāva. Dūre ṭhitopi saddo tādise ṭhāne <a name="M2.0349"></a> paṭighosādīnaṃ paccayo hoti ayokanto viya ayocalanassāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Dhammatā</span>ti dhammasabhāvo, saddassa so sabhāvoti attho. <span class="bld">Tato tato savanaṃ hoti</span> ākāsasaññitassa upanissayassa labbhanato. Yadi pana sotaṃ sampattagāhī siyā, cittasamuṭṭhānasaddo sotaviññāṇassa ārammaṇapaccayo na siyā. Paṭṭhāne ca avisesena ‘‘saddāyatanaṃ sotaviññāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti vutto, bahiddhā ca cittajassa saddassa sambhavo natthi. Atha vā cittajo saddo dhātuparamparāya sotapasādaṃ ghaṭṭeti, na so cittajo saddo, yo paramparāya pavatto. Utujo hi so, tasmā yathuppanno saddo, tattha ṭhitova sotapasādassa āpāthaṃ āgacchatīti niṭṭhamettha gantabbaṃ. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘asampattagocarameveta’’</span>nti.</p>
  470. <p class="bodytext"><span class="bld">Tadā ekaggacittataṃ āpajjati</span> parissayānaṃ abhāvato. Nāsacchiddasaṅkhātaākāsasannissaye vattanato <span class="bld">ghānaṃ ākāsajjhāsayaṃ</span> vuttaṃ. Vātena vinā gandhagahaṇassa asambhavato <span class="bld">vātūpanissayagandhagocaraṃ</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘tathā hī’’</span>tiādi.</p>
  471. <p class="bodytext">Gāmato laddhabbaṃ āhāraṃ gāmaṃ, tanninnatāya <span class="bld">gāmajjhāsayatā</span> vuttā. Tathā hi jīvitanimittaṃ raso jīvitaṃ, tasmiṃ ninnatāya taṃ avhāyatīti <span class="bld">jivhā. Na sakkā kheḷena atemitassa rasaṃ jānituṃ,</span> tasmā <span class="bld">āposannissitarasārammaṇā jivhā</span>ti.</p>
  472. <p class="bodytext">Āmakasusānato <span class="bld">bahi. Upādiṇṇakajjhāsayo</span>ti upādiṇṇakaninno. Kāyapasādasannissayabhūtāya pathaviyā phoṭṭhabbārammaṇe ghaṭite eva tattha viññāṇuppatti, na aññathāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘pathavīsannissitaphoṭṭhabbārammaṇo’’</span>ti. <span class="bld">Tathā hī</span>tiādi kāyassa upādiṇṇakajjhāsayatāya sādhakaṃ<a name="V2.0064"></a>. <span class="bld">Ajjhattikabāhirā</span>ti ajjhattikā bāhirā vā. <span class="bld">Assā</span>ti kāyassa. <span class="bld">Susanthatassā</span>tiādi tassa pathaviyā paccayabhāvadassanaṃ.</p>
  473. <p class="bodytext"><span class="bld">Nānajjhāsayo</span>ti nānārammaṇaninno. Tena manassa makkaṭassa viya anavaṭṭhitataṃ dasseti. Tenāha <span class="bld">‘‘diṭṭhapubbepī’’</span>tiādi. <span class="bld">Mūlabhavaṅga</span>ggahaṇena piṭṭhibhavaṅgaṃ nivatteti. <span class="bld">Assā</span>ti manassa. Evaṃ kiriyamayaṃ viññāṇaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Nānatta</span>nti bhedo.</p>
  474. <p class="bodytext">Yathārucippavattiyā <a name="M2.0350"></a> nivāraṇavasena <span class="bld">baddhānaṃ. Nibbisevanabhāva</span>nti lolatāsaṅkhātaparipphandassa abhāvaṃ. <span class="bld">Nākaḍḍhatī</span>ti savisaye rūpārammaṇe cittasantānaṃ, taṃsamaṅginaṃ vā puggalaṃ nākaḍḍhati. <span class="bld">Pubbabhāgavipassanāva kathitā</span> āyatanamukhena ‘‘evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabba’’nti vuttattā.</p>
  475. <p class="centered">Chappāṇakopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  476. <p class="subhead">11. Yavakalāpisuttavaṇṇanā</p>
  477. <p class="bodytext"><a name="para248"></a><a name="para248_sn4"></a><span class="paranum">248</span>. <span class="bld">Yavapuñjo</span> suparipakkayavasamudāyo. <span class="bld">Kājahatthā</span>ti daṇḍahatthā. <span class="bld">Potheyyu</span>nti yathā yavasaṅkhātaṃ dhaññaṃ vaṇṭato muccati, evaṃ potheyyuṃ. <span class="bld">Yave sāvetvā</span>ti yavasīsato yave pothanena mocetvā vivecetvā.</p>
  478. <p class="bodytext"><span class="bld">Catumahāpatho viya cha āyatanāni</span> ārammaṇadaṇḍakehi hananaṭṭhānattā. <span class="bld">Yavakalāpī viya satto</span> tehi haññamānattā. <span class="bld">Cha byābhaṅgiyo viya</span> sabhāvato chadhāpi paccekaṃ iṭṭhāniṭṭhamajjhattavasena aṭṭhārasa ārammaṇāni yavakalāpaṭṭhāniyassa sattassa hananato. Bhavapatthanāya aparāparuppattiṃ sandhāya <span class="bld">‘‘bhavapatthanā kilesā’’</span>ti bahuvacananiddeso. Bhavapatthanā ca tassa paccayabhūtā kilesā cāti <span class="bld">bhavapatthanākilesā</span>ti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo. Yasmā sattānaṃ vaṭṭadukkhaṃ nāma sabbampi taṃ bhavapatthanāmūlakaṃ, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘evaṃ sattā’’</span>tiādi. <span class="bld">Bhavapatthanakilesā</span>ti ca bhavapatthanāmūlakaṃ kilesaṃ.</p>
  479. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhumma</span>nti samīpatthe bhummaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘sudhammāya dvāre’’</span>ti. <span class="bld">Na kata</span>nti dukkhuppādanaṃ na kataṃ. <span class="bld">Navagūthasūkaraṃ viyā</span>ti navagūthabhakkhasūkaraṃ viya. <span class="bld">Cittenevā</span>ti yo bajjhati, tassa citteneva<a name="V2.0065"></a>. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā vepacittibandhanassa bandhanamuccanaṃ viya, tasmā ‘‘vepacittibandhana’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Ñāṇamokkhaṃ bandhana</span>nti ñāṇena muccanaṃ bandhanaṃ.</p>
  480. <p class="bodytext"><span class="bld">Maññamāno</span>ti parikappitataṇhāvasena ‘‘etaṃ mamā’’ti, diṭṭhivasena ‘‘eso me attā’’ti, mānavasena ‘‘esohamasmī’’ti maññanto. Khandhavinimuttassa maññamānavatthuno abhāvā <span class="bld">‘‘khandhe maññanto’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Eta</span>nti ‘‘mārassā’’ti <a name="M2.0351"></a> etaṃ sāmivacanaṃ. <span class="bld">Kilesamārena baddho</span>ti kilesamārena teneva kilesabandhanena baddho. <span class="bld">Mutto</span>ti etthāpi eseva nayo.</p>
  481. <p class="bodytext">Taṇhāmaññanāya sati diṭṭhimānamaññanānaṃ pasaṅgo eva natthīti yathā ‘‘asmī’’ti padena diṭṭhimānamaññanā vuttā honti, evaṃ taṇhāmaññitāpīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘asmīti padena taṇhāmaññitaṃ vutta’’</span>nti. <span class="bld">Ayamahamasmīti padena diṭṭhimaññita</span>nti etarahi labbhamānadiṭṭhivatthuvaseneva. <span class="bld">Bhavissa</span>nti anāgatadiṭṭhivatthuparikappanavaseneva diṭṭhimaññitaṃ. Yebhuyyena hi anāgatāliṅganā sassatadiṭṭhi. Ucchedavasena diṭṭhimaññitamevāti ānetvā sambandho. <span class="bld">Rūpītiādīni</span> padāni. <span class="bld">Sassatassevā</span>ti sassatagāhasseva pabhedadīpanāni. Yasmā maññitaṃ ābādhavasena <span class="bld">rogo,</span> antodosavasena <span class="bld">gaṇḍo,</span> aṅganikantavasena <span class="bld">sallaṃ, tasmā imehi</span> taṇhādīhi kilesehi pākaṭacalanavasena <span class="bld">iñjanti ceva,</span> apākaṭasañcalanavasena <span class="bld">phandanti ca. Papañcitaṃ</span> saṃsāre cirāyanaṃ daṭṭhabbaṃ, khandhasantānassa vā vitthāraṇaṃ. <span class="bld">Pamattākārappattā</span> mucchanākārappattā. <span class="bld">Tesa</span>nti taṇhādiṭṭhikilesānaṃ. <span class="bld">Ākāradassanattha</span>nti pavattiākāradassanatthaṃ.</p>
  482. <p class="bodytext"><span class="bld">Māno</span> nāma ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā majjanākārappavatti. <span class="bld">Taṇhāya sampayuttamānavasenā</span>ti kasmā vuttaṃ? Nanu sabbo māno taṇhāsampayutto? Sati hi byabhicāre visesanaṃ icchitabbanti. Saccametaṃ, taṇhā pana atthi mānassa paccayabhūtā, atthi mānassa appaccayabhūtā, yato māno aniyato vuccati. Tathā hi paṭṭhāne ‘‘saṃyojanaṃ dhammaṃ paṭicca saṃyojano dhammo uppajjati hetupaccayā’’ti ettha saṃyojanāni saṃyojanehi yathālābhaṃ yojetvā dassitayojanāya ‘‘kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭicca mānasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojana’’nti vatvā ‘‘kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭicca avijjāsaṃyojana’’nti, ‘‘mānasaṃyojanaṃ paṭicca bhavarāgasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojana’’nti ca vatvā ‘‘bhavarāgasaṃyojanaṃ paṭicca avijjāsaṃyojana’’nti vuttaṃ. Ettha ca kāmarāgabhavarāgasaṃyojanehi mānassa aniyatabhāvo pakāsito. Tattha yā taṇhā balavatī, taṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ <span class="bld">‘‘taṇhāya sampayuttamānavasenā’’</span>ti. Balavataṇhāsampayutto hi māno sayampi balavā hutvā asmīti savisesaṃ majjanavasena pavattatīti.</p>
  483. <p class="bodytext"><span class="bld">Diṭṭhivasenā</span>ti <a name="M2.0352"></a><a name="V2.0066"></a> mānamūlakadiṭṭhivasena. ‘‘Seyyohamasmī’’tiādinā hi bahulamānupetassa puggalassa rūpādīsu ekaṃ uddissa ayamahamasmīti diṭṭhiyā uppannāya mānassa appahīnattā mānopi tattha tattheva uppajjati. Iti mānamūlakaṃ diṭṭhiṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘ayamahamasmīti diṭṭhivasena vutta’’</span>nti. Codako pana imamatthaṃ ajānanto anupalabbhamānameva sampayogatthaṃ gahetvā <span class="bld">‘‘nanu cā’’</span>tiādinā codeti. Itaro <span class="bld">‘‘āma natthī’’</span>ti tamatthaṃ sampaṭicchitvā <span class="bld">‘‘mānassa panā’’</span>tiādinā parihāramāha. Tassattho vutto eva.</p>
  484. <p class="centered">Yavakalāpisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  485. <p class="centered">Āsīvisavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  486. <p class="centered">Catuttho paṇṇāsako.</p>
  487. <p class="centered">Saḷāyatanasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  488. <a name="sn4_2"></a>
  489. <p class="chapter">2. Vedanāsaṃyuttaṃ</p>
  490. <p class="title">1. Sagāthāvaggo</p>
  491. <p class="subhead">1. Samādhisuttavaṇṇanā</p>
  492. <p class="bodytext"><a name="para249"></a><a name="para249_sn4"></a><span class="paranum">249</span>. <span class="bld">Vedanā</span> <a name="M2.0353"></a><a name="V2.0067"></a> <span class="bld">ca pajānātī</span>ti saccābhisambodhavasena vuccamānavedanānaṃ pajānanaṃ sātisayasamādhānapubbakanti bhagavatā ‘‘samāhito’’ti vuttanti āha <span class="bld">‘‘upacārena vā appanāya vā samāhito’’</span>ti. <span class="bld">Vedanā</span>ti tissopi vedanā. <span class="bld">Dukkhasaccavasenā</span>ti dukkhasaccabhāvena, parijānanavasenāti attho. <span class="bld">Sambhava</span>nti samudayaṃ taṇhāvijjākammaphassādippabhedaṃ uppattikāraṇaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘samudayasaccavasena pajānātī’’</span>ti. <span class="bld">Yatthā</span>ti yaṃnimittaṃ, yaṃ āgamma kāmataṇhāvijjādinirodhā vedanānirodho, tesaṃ ayaṃ nirodho. Nibbānaṃ ārabbha ariyamaggappavattiyā hi nibbānaṃ vedanānirodhoti vutto. Khayaṃ gametīti khayagāmī, taṃ <span class="bld">khayagāminaṃ</span>. Chātaṃ vuccati taṇhā kāmānaṃ pātukāmatāvasena pavattanato, accantameva samucchinnattā natthi etasmiṃ chātanti <span class="bld">nicchāto</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘nittaṇho’’</span>ti. <span class="bld">Sammasanacāravedanā</span>ti sammasanūpacāravedanā. <span class="bld">Dvīhi padehī</span>ti ‘‘samāhito sampajāno’’ti imehi dvīhi. ‘‘Sato’’ti pana idaṃ sampajānapadasseva upabrūhananti adhippāyo. <span class="bld">Sesehi</span> catūhi <span class="bld">catusaccaṃ kathitaṃ,</span> itarehi pana dvīhi catusaccabujjhanameva kathitaṃ. <span class="bld">Sabbasaṅgāhiko</span>ti sabbasabhāvadhammānaṃ saṅgaṇhanako. Tenāha <span class="bld">‘‘catubhūmakadhammaparicchedo vutto’’</span>ti.</p>
  493. <p class="centered">Samādhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  494. <p class="subhead">2. Sukhasuttavaṇṇanā</p>
  495. <p class="bodytext"><a name="para250"></a><a name="para250_sn4"></a><span class="paranum">250</span>. Dukkhaṃ na hotīti <span class="bld">adukkhaṃ,</span> sukhaṃ na hotīti <span class="bld">asukhaṃ, ma</span>-kāro padasandhikaro. <span class="bld">Adukkhamasukha</span>nti vedayitasaddāpekkhāya napuṃsakaniddeso. Saparasantānagate sandhāya ajjhattabahiddhāgahaṇanti āha <span class="bld">‘‘attano ca parassa cā’’</span>ti. Tena sabbampi vedayitaṃ gahitanti daṭṭhabbaṃ<a name="V2.0068"></a>. <span class="bld">Nassanasabhāva</span>nti ittarakhaṇatāya <a name="M2.0354"></a> bhaṅgato uddhaṃ apassitabbasabhāvaṃ. Paloko bhedo etassa atthīti <span class="bld">palokinaṃ</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘bhijjanasabhāva’’</span>nti. <span class="bld">Ñāṇena phusitvā phusitvā</span>ti pubbabhāge vipassanāñāṇena aniccā pabhaṅgunoti ārammaṇato, uttarakālaṃ asammohato maggaparamparāya phusitvā phusitvā <span class="bld">vayaṃ passanto. Virajjatī</span>ti maggavirāgena virajjati. <span class="bld">Sammasanacāravedanā kathitā</span> āraddhavipassakānaṃ vasena desanāti. Lokiyalokuttarehi ñāṇehi yāthāvato parijānanaṃ paṭivijjhanaṃ <span class="bld">ñāṇaphusanaṃ</span>.</p>
  496. <p class="centered">Sukhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  497. <p class="subhead">3. Pahānasuttavaṇṇanā</p>
  498. <p class="bodytext"><a name="para251"></a><a name="para251_sn4"></a><span class="paranum">251</span>. <span class="bld">Sabbampi</span> aṭṭhasatapabhedaṃ <span class="bld">taṇhaṃ chindi</span> samucchedapahānavasena pajahi. Tenāha <span class="bld">‘‘samucchindī’’</span>ti. Yadaggena taṇhā sabbaso samucchinnā, tadaggena sabbānipi saññojanānīti āha <span class="bld">‘‘dasavidhampī’’</span>tiādi. <span class="bld">Sammā</span>ti suṭṭhu. Pahānañca nāma upāyena ñāyena pahānanti āha <span class="bld">‘‘hetunā kāraṇenā’’</span>ti. <span class="bld">Dassanābhisamayā</span>ti asammohapaṭivedhā. Arahattamaggo hi uppajjamānova sabhāvapaṭicchādakaṃ mohaṃ viddhaṃsento eva pavattati, tena māno yāthāvato diṭṭho nāma hoti, <span class="bld">ayamassa dassanābhisamayo</span>. Yathā hi sūriye uṭṭhite andhakāro viddhaṃsiyamāno vihato, evaṃ arahattamagge uppajjamāne so sabbaso pahīno eva hoti, na tasmiṃ santāne patiṭṭhaṃ labhati, <span class="bld">ayamassa pahānābhisamayo</span>. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘arahattamaggo hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Kiccavasenā</span>ti asammohapaṭivedhasaṅkhātassa dassanakiccassa anipphādanavasena.</p>
  499. <p class="bodytext">Ye ime cattāro antāti sambandho. <span class="bld">Mariyādanto</span>ti mariyādasaṅkhāto anto. Esa nayo sesattayepi. <span class="bld">Tesū</span>ti catūsu antesu. <span class="bld">Aduṃ catutthakoṭisaṅkhātaṃ</span> sabbasseva vaṭṭadukkhassa <span class="bld">antaṃ</span> paricchedaṃ arahattamaggena mānassa diṭṭhattā pahīnattā ca <span class="bld">akāsī</span>ti yojanā. <span class="bld">Samussayo</span> attabhāvo.</p>
  500. <p class="bodytext"><span class="bld">Na riñcatī</span>ti na viveceti na vissajjeti. Tenāha <span class="bld">‘‘sampajaññaṃ na jahatī’’</span>ti, sampajaññaṃ na pariccajatīti attho. <span class="bld">Saṅkhyaṃ nopetī</span>ti imassa ‘‘diṭṭhadhamme anāsavo’’ti <a name="M2.0355"></a> imassa vasena atthaṃ vadanto <span class="bld">‘‘ratto duṭṭho’’</span>ti avoca saupādisesanibbānavasena. <span class="bld">Saṅkhyaṃ nopetī</span>ti vā diṭṭhe-dhamme anāsavo dhammaṭṭho vedagū kāyassa bhedā manusso devoti vā paññattiṃ na upetīti anupādisesanibbānavasenapi attho vattabbo. Ettha ca sukhādīsu vedanāsu yathākkamaṃ <a name="V2.0069"></a> rāgānusayādayo kathitāti āha – <span class="bld">‘‘imasmiṃ sutte ārammaṇānusayo kathito’’</span>ti. Yo hi rāgādi paccayasamavāye atiiṭṭhādīsu uppajjanāraho maggena appahīno, so ‘‘rāgānusayo’’tiādinā vutto, appahīnattho so maggena pahātabbo, na pariyuṭṭhānābhibhavatthoti.</p>
  501. <p class="centered">Pahānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  502. <p class="subhead">4. Pātālasuttavaṇṇanā</p>
  503. <p class="bodytext"><a name="para252"></a><a name="para252_sn4"></a><span class="paranum">252</span>. Yattha patiṭṭhā natthi ekantikāti ekantikassa mahato pātassa alanti ayamettha attho adhippetoti āha <span class="bld">‘‘natthi ettha patiṭṭhā’’</span>ti. <span class="bld">Asambhūtattha</span>nti na sambhūtatthaṃ, musāti attho. <span class="bld">So</span>ti assutavā puthujjano. Yaṃ taṃ udakaṃ patatīti yojanā. Yasmā samuddapiṭṭhe antarantarā verambhavātasadiso mahāvāto uṭṭhahitvā mahāsamudde udakaṃ uggacchāpeti, taṃ kadāci cakkavāḷābhimukhaṃ, kadāci sinerupādābhimukhaṃ gantvā taṃ patihanati, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘balavāmukhaṃ mahāsamuddassā’’</span>tiādi. <span class="bld">Vegena pakkhanditvā</span>ti mahatā vātavegena samuddhataṃ teneva vegena pakkhandantañca hutvā. <span class="bld">Mahānarakapapāto viyā</span>ti yojanāyāmavitthāragambhīrasobbhapapāto viya hoti. <span class="bld">Tathārūpāna</span>nti tattha vasituṃ samatthānaṃ. <span class="bld">Asanta</span>nti abhūtaṃ. Atthavasena hi vācā abhūtaṃ nāma.</p>
  504. <p class="bodytext"><span class="bld">Na patiṭṭhāsī</span>ti patiṭṭhaṃ na labhi. <span class="bld">Anibaddha</span>nti anibandhanatthaṃ yaṃkiñci. <span class="bld">Dubbalañāṇo</span>ti ñāṇabalarahito. ‘‘Assutavā puthujjano’’ti vatvā ‘‘sutavā ariyasāvako’’ti vuttattā <span class="bld">‘‘sotāpanno dhura’’</span>nti vuttaṃ. Itaresu ariyasāvakesu vattabbameva natthi. Tesañhi vedanā supariññātā. <span class="bld">Balavavipassako…pe… yogāvacaropi vaṭṭati</span> mattaso vedanānaṃ pariññātattā.</p>
  505. <p class="centered">Pātālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  506. <p class="subhead">5. Daṭṭhabbasuttavaṇṇanā</p>
  507. <p class="bodytext"><a name="para253"></a><a name="para253_sn4"></a><span class="paranum">253</span>. <span class="bld">Vipariṇāmanavasena</span> <a name="M2.0356"></a> <span class="bld">dukkhato daṭṭhabbā</span>ti kiñcāpi sukhā, pariṇāmadukkhatā pana sukhavedanāya ekantikāti. <span class="bld">Vinivijjhanaṭṭhenā</span>ti pīḷanavasena attabhāvassa vijjhanaṭṭhena. <span class="bld">Hutvā</span>ti paccayasamāgamena uppajjitvā. Tena pākabhāvapubbako attalābho vutto. <span class="bld">Abhāvākārenā</span>ti bhaṅgupagamanākārena. Tena viddhaṃsabhāvo vutto. Ubhayena udayabbayaparicchinnatāya sikhappattaṃ aniccataṃ <a name="V2.0070"></a> dasseti. Svāyaṃ hutvā abhāvākāro itarāsupi vedanāsu labbhateva, adhiko ca pana dvinnaṃ dukkhasabhāvo. Dukkhatāvasena purimānaṃ vedanānaṃ daṭṭhabbatāya dassitattā pacchimāya vedanāya evaṃ daṭṭhabbatā dassitā. <span class="bld">Addā</span>ti ñāṇagatiyā sacchikatvā adakkhi. Ñāṇagamanañhetaṃ, yadidaṃ dukkhato dassanaṃ. <span class="bld">Santasabhāvaṃ</span> sukhadukkhato upasantarūpattā.</p>
  508. <p class="centered">Daṭṭhabbasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  509. <p class="subhead">6. Sallasuttavaṇṇanā</p>
  510. <p class="bodytext"><a name="para254"></a><a name="para254_sn4"></a><span class="paranum">254</span>. <span class="bld">Dvīsu janesū</span>ti sutavantaassutavantesu dvīsu janesu. <span class="bld">Anugatavedha</span>nti pubbe pavattavedhassa anugatavedhaṃ. <span class="bld">Balavatarā</span> diguṇā viya hutvā daḷhatarapavattiyā. <span class="bld">Evamevā</span>ti yathā viddhassa purisassa anuvedhanā balavatarā, evameva. <span class="bld">Samādhimaggaphalāni nissaraṇaṃ</span> vikkhambhanasamucchedapaṭippassaddhivasena. Samādhisīsena hettha jhānañca gahitaṃ. <span class="bld">So na jānāti</span> anadhigatattā. <span class="bld">Nissaraṇanti jānāti</span> anissaraṇameva. <span class="bld">Tāsaṃ</span> samadhigatānaṃ <span class="bld">sukhadukkhavedanānaṃ. Na vippayutto</span> appahīnakilesattā. <span class="bld">Saṅkhātadhammassā</span>ti saṅkhāya paññāya pariññātacatukkhandhassa. Tenāha <span class="bld">‘‘tulitadhammassā’’</span>ti. <span class="bld">Imasmimpi sutte</span> purimasutte viya <span class="bld">ārammaṇānusayova kathito,</span> so pana tattha vuttanayeneva veditabbo. Anurodhavirodhapahānassa vuttattā <span class="bld">khīṇāsavo dhuraṃ. Anāgāmīpi vaṭṭati,</span> tassa virodhappahānaṃ labbhati.</p>
  511. <p class="centered">Sallasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  512. <p class="subhead">7. Paṭhamagelaññasuttavaṇṇanā</p>
  513. <p class="bodytext"><a name="para255"></a><a name="para255_sn4"></a><span class="paranum">255</span>. Saddahitvā <a name="M2.0357"></a> gilāne upaṭṭhātabbe maññissantīti yojanā. <span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ ṭhāne. Kammaṭṭhānānuyogo sappāyo yesaṃ te <span class="bld">kammaṭṭhānasappāyā,</span> satipaṭṭhānaratāti attho. <span class="bld">Aniccataṃ anupassanto</span>ti kāyaṃ paṭicca uppannāya vedanāya ca aniccataṃ anupassanto. <span class="bld">Vayaṃ anupassanto</span>tiādīsupi eseva nayo. <span class="bld">Vaya</span>nti pana tāya eva khayasaṅkhātaṃ. <span class="bld">Virāga</span>nti virajjanaṃ. <span class="bld">Paṭinissagga</span>nti pariccāgapaṭinissaggaṃ, pakkhandanapaṭinissaggampi vā.</p>
  514. <p class="bodytext"><span class="bld">Āgamanīyapaṭipadā</span>ti ariyamaggassa āgamanaṭṭhāniyā pubbabhāgapaṭipadā. <span class="bld">Pubbabhāgāyeva</span> na lokuttarā. <span class="bld">Sampajaññaṃ</span> pubbabhāgiyameva. <span class="bld">Tisso anupassanā pubbabhāgāyeva</span> vipassanāpariyāpannattā<a name="V2.0071"></a>. <span class="bld">Missakā</span>ti lokiyalokuttaramissakā. <span class="bld">Bhāvanākālo dassito</span> ‘‘nirodhānupassino viharato, paṭinissaggānupassino viharato rāgānusayo pahīyatī’’ti vuttattā.</p>
  515. <p class="centered">Paṭhamagelaññasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  516. <p class="subhead">8-9. Dutiyagelaññasuttādivaṇṇanā</p>
  517. <p class="bodytext"><a name="para256-257"></a><a name="para256-257_sn4"></a><span class="paranum">256-257</span>. <span class="bld">Phassaṃ paṭiccā</span>ti ettha phassasīsena phassāyatanānaṃ gahaṇaṃ. Na hi phassāyatanehi vinā phassassa sambhavo. Tenāha <span class="bld">‘‘kāyova hi ettha phassoti vutto’’</span>ti, phassasīsena vuttoti adhippāyo. <span class="bld">Navamaṃ uttānameva</span> heṭṭhā vuttanayattā.</p>
  518. <p class="centered">Dutiyagelaññasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  519. <p class="subhead">10. Phassamūlakasuttavaṇṇanā</p>
  520. <p class="bodytext"><a name="para258"></a><a name="para258_sn4"></a><span class="paranum">258</span>. Sukhavedanāya hitaṃ <span class="bld">sukhavedaniyaṃ</span>. So panesa hitabhāvo paccayabhāvenāti āha <span class="bld">‘‘sukhavedanāya paccayabhūta’’</span>nti. <span class="bld">Imasmimpi suttadvaye</span>ti <a name="M2.0358"></a> imasmiṃ navame dasame ca suttepi. <span class="bld">Sammasanacāravedanā</span>ti sammasanīyavedanā eva kathitā, na lokuttarāti adhippāyo.</p>
  521. <p class="centered">Phassamūlakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  522. <p class="centered">Sagāthāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  523. <p class="title">2. Rahogatavaggo</p>
  524. <p class="subhead">1. Rahogatasuttavaṇṇanā</p>
  525. <p class="bodytext"><a name="para259"></a><a name="para259_sn4"></a><span class="paranum">259</span>. <span class="bld">Yaṃkiñci vedayita</span>nti ‘‘sukhaṃ dukkhaṃ adukkhamasukha’’nti vuttaṃ vedayitaṃ dukkhasmiṃ antogadhaṃ, dukkhanti vattabbataṃ labhati pariyāyenāti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘taṃ sabbaṃ dukkhanti attho’’</span>ti. <span class="bld">Yā esā</span>tiādīsu yo saṅkhārānaṃ aniccatāsaṅkhāto hutvā abhāvākāro, yā khayasabhāvatā vinassanasabhāvatā jarāya maraṇena cāti dvidhā vipariṇāmanasabhāvatā, etaṃ sandhāya uddissa sabbaṃ vedayitaṃ dukkhanti mayā vuttanti ayaṃ saṅkhepattho. <span class="bld">Sā</span>ti saṅkhārānaṃ aniccatā<a name="V2.0072"></a>. <span class="bld">Vedanānampi aniccatā eva</span> saṅkhārasabhāvattā. Tāsaṃ aniccatā ca nāma maraṇaṃ bhaṅgoti katvā tato uttari dukkhaṃ nāma natthīti <span class="bld">sabbā vedanā ‘‘dukkhā’’ti vuttā,</span> yathā ‘‘yadaniccaṃ taṃ dukkha’’nti ca, ‘‘pañcupādānakkhandhā dukkhā’’ti ca vuttaṃ. <span class="bld">Idaṃ</span> suttapadaṃ. <span class="bld">Cattāro āruppā</span>ti catasso arūpasamāpattiyo. <span class="bld">Etthā</span>ti ca etasmiṃ paṭippassaddhivāre.</p>
  526. <p class="centered">Rahogatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  527. <p class="subhead">4. Agārasuttavaṇṇanā</p>
  528. <p class="bodytext"><a name="para262"></a><a name="para262_sn4"></a><span class="paranum">262</span>. <span class="bld">Puratthimā</span>ti vibhattilopena niddeso, nissakke vā etaṃ paccattavacanaṃ. <span class="bld">Paṭhamajjhānādivasenā</span>ti paṭhamadutiyajjhānavasena. <span class="bld">Anussativasenā</span>ti nidassanamattaṃ aññassapi upacārajjhānaggahitassa savitakkacārassa nirāmisassa sukhassa labbhanato. Tassapi vā <span class="bld">paṭhamajjhānādī</span>ti ettha <span class="bld">ādi</span>-saddena saṅgaho daṭṭhabbo. Kāmahetu dukkhappattānaṃ dukkhavedanā kāmāmisena <a name="M2.0359"></a> <span class="bld">sāmisā vedanā. Anuttaravimokkhā</span> nāma arahattaphalaṃ. ‘‘Kudāssu nāmāhaṃ tadāyatanaṃ upasampajja viharissāmī’’ti evaṃ pihaṃ upaṭṭhāpayato tasmiṃ anijjhamāne pihappaccayā <span class="bld">uppannadomanassavedanā</span>. Nekkhammanissitā upekkhāvedanā <span class="bld">nirāmisā adukkhamasukhā</span> nāma. Savisesaṃ pana dassetuṃ <span class="bld">‘‘catutthajjhānavasena uppannā adukkhamasukhavedanā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  529. <p class="centered">Agārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  530. <p class="subhead">5-8. Paṭhamaānandasuttādivaṇṇanā</p>
  531. <p class="bodytext"><a name="para263-266"></a><a name="para263-266_sn4"></a><span class="paranum">263-266</span>. <span class="bld">Heṭṭhā kathitanayāneva,</span> veneyyajjhāsayato pana tesaṃ desanāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Etthā</span>ti etesu catūsu suttesu. <span class="bld">Purimāni dve</span> ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa vācā paṭippassaddhā hotī’’tiādinā nayena yāva khīṇāsavassa kilesapaṭippassaddhi, tāva desanāya pavattattā <span class="bld">‘‘paripuṇṇapassaddhikānī’’</span>ti vuttāni. Tāva paripūraṃ katvā adesitattā <span class="bld">‘‘pacchimāni upaḍḍhapassaddhikāni, desanāyā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  532. <p class="centered">Paṭhamaānandasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  533. <p class="subhead">9-10. Pañcakaṅgasuttādivaṇṇanā</p>
  534. <p class="bodytext"><a name="para267-268"></a><a name="para267-268_sn4"></a><span class="paranum">267-268</span>. <span class="bld">Daṇḍamuggaraṃ</span> aggasoṇḍamuggaraṃ. Kāḷasuttapakkhipanaṃ <span class="bld">kāḷasuttanāḷi</span>. Vāsiādīni <a name="V2.0073"></a> pañca aṅgāni assāti <span class="bld">pañcakaṅgo</span>. Vatthuvijjāya vuttavidhinā kattabbanissayāni ṭhapetīti <span class="bld">thapati. Paṇḍitaudāyitthero,</span> na lāḷudāyitthero. <span class="bld">Dvepānandā</span>ti aṭṭhakathāya paduddhāro kato – ‘‘dvepi mayā ānandā’’ti pana pāḷiyaṃ. Pasādakāyasannissitā <span class="bld">kāyikā,</span> cetosannissitā <span class="bld">cetasikā</span>. Ādhipaccaṭṭhena sukhameva indriyanti <span class="bld">sukhindriyaṃ. Upavicāravasenā</span>ti rūpādīni upecca vicaraṇavasena. <span class="bld">Atīte</span> ārammaṇe. <span class="bld">Paccuppanne</span>ti addhāpaccuppanne. <span class="bld">Evaṃ</span> aṭṭhādhikaṃ sataṃ <span class="bld">aṭṭhasataṃ</span>.</p>
  535. <p class="bodytext"><span class="bld">Pāṭiyekko anusandhī</span>ti pucchānusandhiādīhi visuṃ tehi asammisso eko anusandhi. <span class="bld">Ekāpi vedanā kathitā</span> ‘‘tatra, bhikkhave, sutavā ariyasāvako’’ti āharitvā ‘‘phassapaccayā vedanā’’ti. Yasmā bhagavā <a name="M2.0360"></a> catutthajjhānupekkhāvedanaṃ vatvā – ‘‘atthānanda, etasmā sukhā aññaṃ sukha’’ntiādiṃ vadanto <span class="bld">thapatino vādaṃ upatthambhe</span>ti nāma. Tena hi upekkhāvedanā ‘‘sukha’’nteva vuttā santasabhāvattā. <span class="bld">Abhikkantatara</span>nti ativiya kantataraṃ manoramataraṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘sundaratara’’</span>nti. <span class="bld">Paṇītatara</span>nti padhānabhāvaṃ nītatāya uḷārataraṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘atappakatara’’</span>nti. <span class="bld">Sukhanti vuttā</span> paṭipakkhassa suṭṭhu khādanena, sukaraṃ okāsadānamassāti vā. <span class="bld">Nirodho sukhaṃ nāma</span> sabbaso udayabbayābhāvato. Tenāha <span class="bld">‘‘niddukkhabhāvasaṅkhātena sukhaṭṭhenā’’</span>ti.</p>
  536. <p class="bodytext"><span class="bld">Sukhasmiṃyevā</span>ti sukhamicceva paññapeti. <span class="bld">Nirodhasamāpattiṃ sīsaṃ katvā</span>ti nirodhasamāpattidesanāya sīsaṃ uttamaṃ katvā. Desanāya uddesādhimutte uṭṭhāpetvā vitthāritattā <span class="bld">‘‘neyyapuggalassa vasenā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Dasamaṃ</span> anantarasutte vuttanayattā <span class="bld">uttānatthameva</span>.</p>
  537. <p class="centered">Pañcakaṅgasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  538. <p class="centered">Rahogatavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  539. <p class="title">3. Aṭṭhasatapariyāyavaggo</p>
  540. <p class="subhead">1. Sīvakasuttavaṇṇanā</p>
  541. <p class="bodytext"><a name="para269"></a><a name="para269_sn4"></a><span class="paranum">269</span>. Cūḷā pana assa mahatī atthi savisesā, tasmā <span class="bld">‘‘moḷiyasīvako’’</span>ti vuccati. <span class="bld">Channaparibbājako</span>ti kambalādinā kopīnapaṭicchādakaparibbājako. <span class="bld">Pittapaccayānī</span>ti pittahetukāni<a name="V2.0074"></a>. <span class="bld">‘‘Tisso vedanā’’</span>ti vatvā tāsaṃ sambhavaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘katha’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Kusalavedanā uppajjati</span> pittapaccayā. <span class="bld">Pittabhesajjaṃ karissāmī</span>ti bhesajjasambharaṇatthañceva tadatthaṃ āmisakiñjakkhasambharaṇatthañca pāṇaṃ hanatīti yojanā. <span class="bld">Majjhatto</span> bhesajjakaraṇe udāsīno.</p>
  542. <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā pittādipaccayahetukanti attano ca lokassa ca paccakkhaṃ atidhāvanti ye samaṇā vā brāhmaṇā vā, tasmā tesaṃ micchā. Pittādīnaṃ tiṇṇampi samodhānasannipāte jātāni <span class="bld">sannipātikāni</span>. Purimautuno visadiso utuvipariṇāmoti āha <span class="bld">‘‘visabhāgaututo jātānī’’</span>ti<a name="M2.0361"></a>. Anudako thaddhalūkhabhūmivibhāgo <span class="bld">jaṅgaladeso,</span> vuttavipariyāyena <span class="bld">anupadeso</span> veditabbo. <span class="bld">Malayaṃ</span> himasītabahulo, itaro uṇhabahulo.</p>
  543. <p class="bodytext">Attano pakaticariyānaṃ visamaṃ kāyassa pariharaṇavasena, jātāni pana asayhasahanaadesaakālacaraṇādinā veditabbānīti āha <span class="bld">‘‘mahābhāravahanā’’</span>tiādi. Parassa upakkamato nibbattāni <span class="bld">opakkamikānī</span>ti āha – <span class="bld">‘‘ayaṃ coro vā’’</span>tiādi. <span class="bld">Kevala</span>nti bāhirapaccayaṃ anapekkhitvā kevalaṃ teneva. Tenāha <span class="bld">‘‘kammavipākatova jātānī’’</span>ti. <span class="bld">Sakkā paṭibāhituṃ</span> patīkārena. <span class="bld">Lokavohāro nāma kathito</span> pittasamuṭṭhānādisamaññāya lokasiddhattā. Kāmaṃ sarīrasannissitā vedanā kammanibbattāva, tassā pana paccuppannapaccayavasena evamayaṃ lokavohāroti vuttañceva gahetvā paravādapaṭisedho katoti daṭṭhabbaṃ.</p>
  544. <p class="centered">Sīvakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  545. <p class="subhead">2-10. Aṭṭhasatasuttādivaṇṇanā</p>
  546. <p class="bodytext"><a name="para270-278"></a><a name="para270-278_sn4"></a><span class="paranum">270-278</span>. Vedanānaṃ aṭṭhādhikaṃ sataṃ, tassa aṭṭhasatassa tabbhāvassa pariyāyo kāraṇaṃ ettha atthīti <span class="bld">aṭṭhasatapariyāyo,</span> suttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘aṭṭhasatassa kāraṇabhūta’’</span>nti. <span class="bld">Dhammakāraṇa</span>nti pariyattidhammabhūtaṃ kāraṇaṃ. <span class="bld">Kāyikā</span>ti pañcadvārakāyikā. Tenāha <span class="bld">‘‘kāmāvacareyeva labbhantī’’</span>ti, kāmabhūmikāti attho. <span class="bld">Arūpāvacare natthi,</span> tibhūmikāti attho. Tenāha – ‘‘arūpe tikacatukkajjhānaṃ uppajjati, tañca kho lokuttaraṃ, na lokiya’’nti. <span class="bld">Itarā</span> upekkhāvedanā. <span class="bld">Upavicaranti</span> upecca pajjantīti attho. <span class="bld">Taṃsampayuttāna</span>nti vicārasampayuttānaṃ.</p>
  547. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭilābhato</span>ti paṭiladdhabhāvato. <span class="bld">Samanupassato</span>ti paccavekkhato passato. <span class="bld">Atītaṃ</span> khaṇattayātikkamena atikkantaṃ, niruddhappattiyā <span class="bld">niruddhaṃ,</span> pakativijahanena <span class="bld">vipariṇataṃ. Samanussarato</span>ti <a name="V2.0075"></a> cintayato. <span class="bld">Gehassita</span>nti kāmaguṇanissitaṃ. Kāmaguṇā hi idha gehanissitadhammena gehapariyāyena vuttā.</p>
  548. <p class="bodytext"><span class="bld">Vipariṇāmavirāganirodha</span>nti <a name="M2.0362"></a> vipariṇāmanaṃ virajjanalakkhaṇaṃ nirujjhanañca viditvā. <span class="bld">Pubbe</span>ti atīte. <span class="bld">Etarahī</span>ti idāni vattamānā. <span class="bld">Sammappaññāya passato</span>ti vipassanāpaññāya ceva maggapaññāya ca yāthāvato passato. <span class="bld">Ussukkāpetu</span>nti vipassanaṃ paṭṭhapetvā maggapaṭivedhaṃ pāpetuṃ. Nibbānaṃ uddissa pavattitattā <span class="bld">nekkhammassitasomanassāni nāma. Lokāmisapaṭisaṃyuttāna</span>nti kāmaguṇanissitānaṃ. <span class="bld">Tadāyatana</span>nti taṃ āyatanaṃ taṃ kāraṇaṃ arahattaṃ. <span class="bld">Anuttaresu vimokkhesū</span>ti ariyaphaladhammesu. <span class="bld">Piha</span>nti adhigamicchaṃ.</p>
  549. <p class="bodytext"><span class="bld">Upekkhā</span>ti somanassarahitaaññāṇupekkhā. Bālyayogato <span class="bld">bālassa,</span> tato eva <span class="bld">mūḷhassa puthujjanassa</span>. Kilesodhīnaṃ maggodhīhi ajitattā <span class="bld">anodhijinassa</span>. Sattamabhavādito uddhaṃ pavattanavipākassa ajitattā <span class="bld">avipākajinassa</span>. Anekādīnave vaṭṭe ādīnavassa ajānanena <span class="bld">anādīnavadassāvino</span>. Paṭipattipaṭivedhabāhusaccābhāvena <span class="bld">assutavato puthujjanassa. Rūpaṃ sā nātivattati</span> na atikkamati ñāṇasampayuttābhāvato. <span class="bld">Sabbasaṅgāhako</span>ti sabbadhamme saṅgaṇhanako. <span class="bld">Tatiyādīni</span> yāva dasamā heṭṭhā vuttanayattā <span class="bld">uttānatthāneva</span>.</p>
  550. <p class="centered">Aṭṭhasatasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  551. <p class="subhead">11. Nirāmisasuttavaṇṇanā</p>
  552. <p class="bodytext"><a name="para279"></a><a name="para279_sn4"></a><span class="paranum">279</span>. Ārammaṇato sampayogato ca kilesāmisena <span class="bld">sāmisā. Nirāmisāyā</span>ti nissakkavacanaṃ. <span class="bld">Nirāmisatarāvā</span>ti ekaṃsavacanaṃ tassā tathā nissametabbatāya. Sā hi pīti sabbaso santakilesāmise santāne pavattiyā accantasabhāvadhammārammaṇavisayatāya sayampi sātisayaṃ santasabhāvākārena pavattiyā nirāmisāyapi nirāmisatarā vuttā. Tenāha <span class="bld">‘‘nanu cā’’</span>tiādi. Idāni tamatthaṃ upamāya sādhetuṃ <span class="bld">‘‘yathā hī’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Appaṭihārika</span>nti paṭiharaṇarahitaṃ appaṭihāraṃ, kenaci anāvaṭanti attho. <span class="bld">Sesavāresū</span>ti sukhavāraupekkhāvāresu.</p>
  553. <p class="bodytext">Vimokkhavāro pana na atidiṭṭho itarehi visadisattā. Tenāha <span class="bld">‘‘vimokkhavāre panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Rūpapaṭisaṃyutto</span>ti bhāvitarūpapaṭisaṃyutto. Sāmiso nāma yasmā sāmisarūpapaṭibaddhavutti <a name="V2.0076"></a> ceva sāmisarūpapaṭibhāgañca<a name="M2.0363"></a>, tasmā ‘‘rūpāmisa’’nti vuccati, tena rūpāmisena <span class="bld">sāmiso nāma</span>. Arūpāmisassa abhāvato <span class="bld">arūpapaṭisaṃyutto</span> vimokkho <span class="bld">nirāmiso nāma</span>.</p>
  554. <p class="centered">Nirāmisasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  555. <p class="centered">Aṭṭhasatapariyāyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  556. <p class="centered">Vedanāsaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  557. <a name="sn4_3"></a>
  558. <p class="chapter">3. Mātugāmasaṃyuttaṃ</p>
  559. <p class="title">1. Paṭhamapeyyālavaggo</p>
  560. <p class="subhead">1-2. Mātugāmasuttādivaṇṇanā</p>
  561. <p class="bodytext"><a name="para280-281"></a><a name="para280-281_sn4"></a><span class="paranum">280-281</span>. <span class="bld">Aguṇaṅgehī</span>ti <a name="M2.0364"></a><a name="V2.0077"></a> aguṇakoṭṭhāsehi. Rūpayatīti rūpaṃ, sarīrarūpaṃ. Sarīrarūpaṃ pāsaṃsaṃ etassa atthīti rūpavā, tappaṭikkhepena <span class="bld">na ca rūpavā,</span> sampannarūpo na hotīti attho. Ñātikulato aññato vā āgatāya bhogasampadāya abhāvena <span class="bld">na bhogasampanno. Dussīlo</span>ti nissīlo. Nissīlatāya eva cassā pubbuṭṭhāyitādiācārābhāvo vutto. <span class="bld">Ālasiyo</span>ti ālasiyatāya yutto. <span class="bld">Pajañcassa na labhatī</span>ti pajābhāvasīsena tassā parivārahāni vuttā. <span class="bld">Parivattetabba</span>nti purisavasena parivattetabbaṃ.</p>
  562. <p class="centered">Mātugāmasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  563. <p class="subhead">3. Āveṇikadukkhasuttavaṇṇanā</p>
  564. <p class="bodytext"><a name="para282"></a><a name="para282_sn4"></a><span class="paranum">282</span>. Āveṇitabbato mariyādāya visuṃ asādhāraṇato passitabbato <span class="bld">āveṇikāni</span>. Paṭipacceke puggale niyuttānīti <span class="bld">pāṭipuggalikāni. Paricārikabhāva</span>nti upaṭṭhāyikabhāvaṃ.</p>
  565. <p class="centered">Āveṇikadukkhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  566. <p class="subhead">4. Tīhidhammehisuttādivaṇṇanā</p>
  567. <p class="bodytext"><a name="para283-303"></a><a name="para283-303_sn4"></a><span class="paranum">283-303</span>. <span class="bld">Maccheramalapariyuṭṭhitenā</span>ti macchariyamalena abhibhūtena. <span class="bld">Tenā</span>ti kassaci kiñci adānena ca. <span class="bld">Etaṃ</span> ‘‘maccheramalapariyuṭṭhitenā’’tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Vilokento vicarati</span> issāpakatacittatāya. <span class="bld">Pañcamādīni</span> yāva ekādasamā <span class="bld">uttānatthāneva</span>.</p>
  568. <p class="centered">Tīhidhammehisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  569. <p class="title">3. Balavaggo</p>
  570. <p class="subhead">1. Visāradasuttavaṇṇanā</p>
  571. <p class="bodytext"><a name="para304"></a><a name="para304_sn4"></a><span class="paranum">304</span>. <span class="bld">Rūpasampatti</span> <a name="M2.0365"></a><a name="V2.0078"></a> <span class="bld">rūpabalaṃ</span> taṃsamaṅgino upatthambhakabhāvato. Esa nayo sesesupi. Balāni hi sattānaṃ vuḍḍhiyā upatthambhakapaccayo hoti, yathā taṃ āhāro. Tenāha – <span class="bld">‘‘imānī’’</span>tiādi.</p>
  572. <p class="centered">Visāradasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  573. <p class="subhead">2-10. Pasayhasuttādivaṇṇanā</p>
  574. <p class="bodytext"><a name="para305-313"></a><a name="para305-313_sn4"></a><span class="paranum">305-313</span>. <span class="bld">Abhibhavitvā</span> sabbaṃ antojanaṃ sāmikañca. <span class="bld">Nāsentī</span>ti nāsanaṃ adassanaṃ nenti nīharantīti attho.</p>
  575. <p class="centered">Pasayhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  576. <p class="centered">Mātugāmasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  577. <a name="sn4_4"></a>
  578. <p class="chapter">4. Jambukhādakasaṃyuttaṃ</p>
  579. <p class="subhead">1. Nibbānapañhasuttavaṇṇanā</p>
  580. <p class="bodytext"><a name="para314"></a><a name="para314_sn4"></a><span class="paranum">314</span>. <span class="bld">Nibbānaṃ</span> <a name="M2.0366"></a><a name="V2.0079"></a> <span class="bld">āgammā</span>ti ettha <span class="bld">āgammā</span>ti sabbasaṅkhārehi nibbinnassa visaṅkhāraninnassa gotrabhunā vivaṭṭitamānasassa maggena sacchikaraṇenāti attho. Sacchikiriyamānañhi taṃ adhigantvā ārammaṇapaccayabhūtañca paṭicca adhipatipaccayabhūte ca tasmiṃ paramassāsabhāvena vimuttasaṅkhārassa paramagatibhāvena ca patiṭṭhānabhūte patiṭṭhāya khayasaṅkhāto maggo rāgādike khepetīti taṃsacchikaraṇābhāve rāgādīnaṃ anuppattinirodhagamanābhāvato <span class="bld">‘‘nibbānaṃ āgamma rāgo khīyatī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  581. <p class="bodytext"><span class="bld">Imināva suttenā</span>ti imināva jambukhādakasuttena. <span class="bld">Kilesakkhayamattaṃ nibbānanti vadeyya</span> ‘‘rāgakkhayo’’tiādinā sutte āgatattā. ‘‘Kilesakkhayamatta’’nti avisesena vuttattā āha <span class="bld">‘‘kassā’’</span>tiādi. <span class="bld">Addhā attanoti vakkhati</span> ‘‘parassa kilesakkhayena parassa nibbānasampatti na yuttā’’ti. Nibbānārammaṇakaraṇena gotrabhukkhaṇe kilesakkhayappattitā ca āpannāti āha – <span class="bld">‘‘kiṃ pana tesu akhīṇesuyevā’’</span>tiādi. Nanu ārammaṇakaraṇamattena kilesakkhayo anuppattoti na sakkā vattuṃ. Cittañhi atītānāgatādisabbaṃ ālambanaṃ karoti, na nipphannamevāti. Gotrabhūpi maggena yā kilesānaṃ anuppattidhammatā kātabbā, taṃ ārabbha pavattissatīti? Na, appattanibbānassa nibbānārammaṇañāṇābhāvato. Na hi aññe dhammā viya nibbānaṃ, taṃ pana atigambhīrattā appattena ālambituṃ na sakkā, tasmā tena gotrabhunā pattabbena tikālikasabhāvātikkantagambhīrabhāvena bhavitabbaṃ, kilesakkhayamattataṃ vā icchato gotrabhuto puretaraṃ nipphannena kilesakkhayena bhavitabbaṃ. Appattakilesakkhayārammaṇakaraṇe hi sati gotrabhuto puretaracittānipi ālambeyyunti.</p>
  582. <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmā</span>tiādi vuttasseva atthassa nigamanaṃ. <span class="bld">Taṃ panetaṃ</span> nibbānaṃ. <span class="bld">Rūpino dhammā arūpino dhammātiādīsū</span>ti <span class="bld">ādi</span>saddena lokuttaraanāsavādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Arūpadhammādibhāvaggahaṇena cassa <a name="V2.0080"></a> parinipphannatā dīpitā. Tenāha <span class="bld">‘‘na kilesakkhayamattamevā’’</span>ti. Kilesakkhayamattatāya <a name="M2.0367"></a> hi sati nibbānassa bahutā āpajjati ‘‘yattakā kilesā khīyanti, tattakāni nibbānānī’’ti. Abhāvassabhāvato gambhīrādibhāvo asaṅkhatādibhāvo ca na siyā, vutto ca so nibbānassa, tasmāssa paccetabbo parinipphannabhāvo. Yasmā ca sammutisaccārammaṇaṃ saṅkhatadhammārammaṇaṃ vā samucchedavasena kilese pajahituṃ na sakkoti, yato mahaggatañāṇaṃ vipassanāñāṇaṃ vā kilesavikkhambhanavasena tadaṅgavasena vā pajahati, tasmā ariyamaggañāṇassa sammutisaccasaṅkhatadhammārammaṇehi viparītasabhāvena ārammaṇena bhavitabbaṃ. Tathā hi taṃ samucchedavasena kilese pajahīti evaṃ parinipphannāsaṅkhatasabhāvaṃ nibbānanti niṭṭhamettha gantabbanti.</p>
  583. <p class="centered">Nibbānapañhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  584. <p class="subhead">3-15. Dhammavādīpañhasuttādivaṇṇanā</p>
  585. <p class="bodytext"><a name="para316-328"></a><a name="para316-328_sn4"></a><span class="paranum">316-328</span>. <span class="bld">Pahāya gatattā</span>ti ariyamaggena jahitvā ñāṇagamanena gatattā. <span class="bld">Suṭṭhu gatā</span>ti sammā gatā paṭipannāti <span class="bld">sugatā. Parijānanattha</span>nti tīhi pariññāhi parijānanatthaṃ. <span class="bld">Dukkhasaṅkhāto</span>ti ‘‘dukkha’’nti saṅkhātabbo viditabbo ca <span class="bld">dukkhasabhāvo</span> dhammo <span class="bld">dukkhadukkhatā</span>. Yasmā dukkhavedanāvinimuttasaṅkhatadhamme sukhavedanāya ca yathā idha saṅkhāradukkhatā vipariṇāmadukkhatāti dukkhapariyāyo niruppateva, tasmā dukkhasabhāvo dhammo ekena dukkhasaddena visesetvā vutto <span class="bld">‘‘dukkhadukkhatā’’</span>ti. <span class="bld">Sesapadadvaye</span>ti saṅkhāradukkhatā vipariṇāmadukkhatāti etasmiṃ padadvaye. Saṅkhārabhāvena dukkhasabhāvo <span class="bld">saṅkhāradukkhatā</span>. Sukhassa vipariṇāmanena dukkhasabhāvo <span class="bld">vipariṇāmadukkhatā</span>.</p>
  586. <p class="centered">Dhammavādīpañhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  587. <p class="subhead">16. Dukkarapañhasuttavaṇṇanā</p>
  588. <p class="bodytext"><a name="para329"></a><a name="para329_sn4"></a><span class="paranum">329</span>. <span class="bld">Pabbajjāyā</span>ti <a name="M2.0368"></a> pabbajitapaṭipattiyaṃ. <span class="bld">Dhammānudhammappaṭipanno bhikkhū</span>ti dhammānudhammaṃ paṭipajjamāno bhikkhu. <span class="bld">Pāta</span>nti pāto. <span class="bld">Nacirassa</span>nti khippameva. Tenāha <span class="bld">‘‘lahuyevā’’</span>ti.</p>
  589. <p class="centered">Dukkarapañhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  590. <p class="centered">Jambukhādakasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  591. <a name="sn4_5"></a>
  592. <p class="chapter">5. Sāmaṇḍakasaṃyuttavaṇṇanā</p>
  593. <p class="bodytext"><a name="para330-331"></a><a name="para330-331_sn4"></a><span class="paranum">330-331</span>. <span class="bld">Imināva</span> <a name="V2.0081"></a> <span class="bld">nayenā</span>ti yo jambukhādakasaṃyutte atthanayo, imināva nayena. Iminā hi dve saṃyuttāni pāḷito atthato ca aññamaññaṃ sadisānevāti dasseti.</p>
  594. <p class="centered">Sāmaṇḍakasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  595. <a name="sn4_6"></a>
  596. <p class="chapter">6. Moggallānasaṃyuttaṃ</p>
  597. <p class="subhead">1-8. Paṭhamajjhānapañhasuttādivaṇṇanā</p>
  598. <p class="bodytext"><a name="para332-339"></a><a name="para332-339_sn4"></a><span class="paranum">332-339</span>. Kāmasahagatesu <a name="M2.0369"></a><a name="V2.0082"></a> saññāmanasikāresu upaṭṭhahantesu byāpādādisahagatāpi saññāmanasikārā yathāpaccayaṃ upaṭṭhahantiyevāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘kāmasahagatāti pañcanīvaraṇasahagatā’’</span>ti. Nīvaraṇānañhettha nidassanamattametaṃ, yadidaṃ kāmaggahaṇaṃ. Pahīnāvasesā cettha nīvaraṇā veditabbā, tasmā pañcaggahaṇaṃ na kattabbaṃ. <span class="bld">Tassā</span>ti mahāmoggallānattherassa <span class="bld">santato upaṭṭhahiṃsu</span> aciṇṇavasitāya. Tenāha <span class="bld">‘‘hānabhāgiyaṃ nāma ahosī’’</span>ti. <span class="bld">Ārammaṇa…pe… sahagatanti vuttaṃ</span> itaresaṃ abhāvato.</p>
  599. <p class="centered">Paṭhamajjhānapañhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  600. <p class="subhead">9. Animittapañhasuttavaṇṇanā</p>
  601. <p class="bodytext"><a name="para340"></a><a name="para340_sn4"></a><span class="paranum">340</span>. <span class="bld">Vipassanāsamādhiṃyeva,</span> na phalasamādhiṃ. <span class="bld">Chejjakiccaṃ na nipphajjati</span> avicchedavasena appavattanato. <span class="bld">Nikantī</span>ti vipassanaṃ assādentī pavattataṇhā. <span class="bld">Sādhetuṃ nāsakkhi</span> upakkiliṭṭhattā. <span class="bld">Nimittānusārī</span>ti niccasukhaattanimittānaṃ apūraṇato rāgadosamohanimittānipettha nimittāneva. <span class="bld">Vuṭṭhāna…pe… samādhi</span>nti etena yāva maggo nādhigato, tāva vuṭṭhānagāminivipassanamanuyuñjantopi yathārahaṃ animittaṃ appaṇihitaṃ suññataṃ cetosamādhiṃ anuyutto viharatīti vattabbataṃ arahatīti dasseti. <span class="bld">Vipassanāsampayutta</span>nti vipassanāsaṅkhātañāṇasampayuttaṃ. <span class="bld">Cetosamādhi</span>nti cittasīsena vipassanāsamādhimāha. <span class="bld">Uparimaggaphalasamādhi</span>nti paṭhamamaggasamādhissa pageva adhigatattā.</p>
  602. <p class="centered">Animittapañhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  603. <p class="subhead">10-11. Sakkasuttādivaṇṇanā</p>
  604. <p class="bodytext"><a name="para341-342"></a><a name="para341-342_sn4"></a><span class="paranum">341-342</span>. <span class="bld">Aveccappasādenā</span>ti <a name="M2.0370"></a><a name="V2.0083"></a> vatthuttayaṃ yāthāvato ñatvā uppannapasādena, maggenāgatapasādenāti attho. So pana kenaci asaṃhāriyo asampavedhīti āha <span class="bld">‘‘acalappasādenā’’</span>ti. <span class="bld">Abhibhavanti</span> attano puññānubhāvena.</p>
  605. <p class="centered">Sakkasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  606. <p class="centered">Moggallānasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  607. <a name="sn4_7"></a>
  608. <p class="chapter">7. Cittasaṃyuttaṃ</p>
  609. <p class="subhead">1. Saṃyojanasuttavaṇṇanā</p>
  610. <p class="bodytext"><a name="para343"></a><a name="para343_sn4"></a><span class="paranum">343</span>. <span class="bld">Bhogagāma</span>nti <a name="M2.0371"></a><a name="V2.0084"></a> bhoguppattigāmaṃ. <span class="bld">Pavattatī</span>ti appaṭihataṃ hutvā pavattati paṭisambhidappattiyā.</p>
  611. <p class="centered">Saṃyojanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  612. <p class="subhead">2. Paṭhamaisidattasuttavaṇṇanā</p>
  613. <p class="bodytext"><a name="para344"></a><a name="para344_sn4"></a><span class="paranum">344</span>. <span class="bld">Avisāradattā</span>ti pañhaṃ byākātuṃ veyyattiyābhāvena asamatthattā. Upāsako theresu byākātuṃ asakkontesu sayaṃ byākātukāmo pucchati, na vihesādhippāyo. Paṭhamavacanena abyākaronte disvāva punappunaṃ pucchitaṃ viheso viya hotīti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘vihesetī’’</span>ti.</p>
  614. <p class="centered">Paṭhamaisidattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  615. <p class="subhead">3. Dutiyaisidattasuttavaṇṇanā</p>
  616. <p class="bodytext"><a name="para345"></a><a name="para345_sn4"></a><span class="paranum">345</span>. <span class="bld">Avantiyā</span>ti avantiraṭṭhe, taṃ pana majjhimapadesato dakkhiṇadisāyaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘dakkhiṇāpathe’’</span>ti. <span class="bld">Adhippāyenā</span>ti tassa vacanassa anumodanādhippāyena vadati, na pana tato kiñci gahetukāmatādhippāyena.</p>
  617. <p class="centered">Dutiyaisidattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  618. <p class="subhead">4. Mahakapāṭihāriyasuttavaṇṇanā</p>
  619. <p class="bodytext"><a name="para346"></a><a name="para346_sn4"></a><span class="paranum">346</span>. <span class="bld">Tesaṃ anujānanto</span>ti tesaṃ dāsakammakarānaṃ sesake yathāruci vicāraṇaṃ anujānanto. <span class="bld">Kudhita</span>nti balavatā sūriyasantāpena saṅkuthitaṃ<a name="M2.0372"></a>. Tenāha <span class="bld">‘‘heṭṭhā’’</span>tiādi. <span class="bld">Atitikhiṇa</span>nti ativiya tikkhadhātukaṃ. <span class="bld">Asambhinnapada</span>nti <a name="V2.0085"></a> aññattha anāgatattā tipiṭake avomissakapadaṃ, idheva āgatapadanti attho. <span class="bld">Paṭilīyamānenā</span>ti paṭikaṃsena visesanena vilīyamānena kāyena.</p>
  620. <p class="bodytext"><span class="bld">Ettha cā</span>ti etasmiṃ adhiṭṭhāniddhikaraṇe. <span class="bld">Abbhamaṇḍapaṃ katvā</span>ti samantato chādanavasena maṇḍapaṃ viya meghapaṭalaṃ uppādetvā. <span class="bld">Devo</span>ti megho. <span class="bld">Ekamekaṃ</span> phusitakaṃ <span class="bld">phusāyatu</span> jālavinaddhaṃ viya vassatu. Evaṃ vuttappakārena nānāparikammaṃ nānādhiṭṭhānaṃ ekato parikammaṃ ekato adhiṭṭhānanti catukkamettha sambhavatīti dasseti <span class="bld">‘‘ettha cā’’</span>tiādinā. <span class="bld">Yathā tathā</span>ti yathāvuttesu catūsu pakāresu yena vā tena vā pakārena <span class="bld">karontassa. Kataparikammassā</span>ti ‘‘evaṃ vā evaṃ vā hotū’’ti pavattitaparikammacittassa. <span class="bld">‘‘Parikammānantarenā</span>ti adhiṭṭhānacittuppādanatthaṃ samāpannapādakajjhānato vuṭṭhāya adhiṭṭhānacittassa ekāvajjanavīthiyaṃ pavattaparikammaṃ sandhāya vutta’’nti vadanti.</p>
  621. <p class="centered">Mahakapāṭihāriyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  622. <p class="subhead">5. Paṭhamakāmabhūsuttavaṇṇanā</p>
  623. <p class="bodytext"><a name="para347"></a><a name="para347_sn4"></a><span class="paranum">347</span>. Elaṃ vuccati doso, taṃ etassa natthīti nelaṃ, taṃ aṅgaṃ etassāti <span class="bld">nelaṅgo,</span> suvisuddhasīlaguṇo. Tenāha ‘‘nelaṅganti kho, bhante, sīlānametaṃ adhivacana’’nti. Aṭṭhakathāyaṃ pana dosābhāvameva dassetuṃ <span class="bld">‘‘nelaṅgoti niddoso’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Etaṃ bhikkhuṃ āgacchanta</span>nti mahākappinattheraṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Attano diṭṭhena kathesī</span>ti attano sabbaññutaññāṇena paccakkhato upalakkhitena atthena kathesi. <span class="bld">Ayaṃ pana nayaggāhenā</span>ti ayaṃ pana gahapati asutvā kevalaṃ nayaggāhena āha.</p>
  624. <p class="centered">Paṭhamakāmabhūsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  625. <p class="subhead">6. Dutiyakāmabhūsuttavaṇṇanā</p>
  626. <p class="bodytext"><a name="para348"></a><a name="para348_sn4"></a><span class="paranum">348</span>. <span class="bld">Nirodhaṃ</span> <a name="M2.0373"></a> <span class="bld">valañjeti</span> anāgāmibhāvato. <span class="bld">Ime saṅkhārā</span>ti ime ‘‘kāyasaṅkhāro, vacīsaṅkhāro, cittasaṅkhāro’’ti vuccamānā tayo saṅkhārā. Saddatopi, atthatopi <span class="bld">aññamaññaṃ missā,</span> tato eva <span class="bld">āluḷitā</span> ākulā, <span class="bld">avibhūtā</span> dubbibhāvanā, <span class="bld">duddīpanā</span> asaṅkarato dīpetuṃ dukkarā. Tathā hi kusalacetanā eva ‘‘kāyasaṅkhāro’’tipi <a name="V2.0086"></a> vuccati, ‘‘vacīsaṅkhāro’’tipi, ‘‘cittasaṅkhāro’’tipi. Assāsapassāsāpi katthaci ‘‘kāyasaṅkhāro’’ti, vitakkavicārāpi ‘‘vacīsaṅkhāro’’ti vuccanti, saññāvedanāpi ‘‘cittasaṅkhāro’’ti vuccanti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘tathā hī’’</span>tiādi. Tattha ākaḍḍhitvā gahaṇaṃ <span class="bld">ādānaṃ,</span> sampattassa hatthe karaṇaṃ <span class="bld">gahaṇaṃ,</span> gahitassa vissajjanaṃ <span class="bld">muñcanaṃ,</span> phandanaṃ <span class="bld">copanaṃ pāpetvā</span> nipphādetvā. <span class="bld">Hanusañcopana</span>nti kāyaviññattivasena pubbabhāge hanusañcopanaṃ katvā. Evañhi vacībhedakaraṇaṃ. <span class="bld">Evaṃ ime</span>tiādi yathāvuttassa atthassa nigamanaṃ.</p>
  627. <p class="bodytext"><span class="bld">Padatthaṃ pucchati</span> itarasaṅkhārehi padatthato visesaṃ kathāpessāmīti. <span class="bld">Kāyanissitā</span>ti ettha kāyanissitatā ca nesaṃ tabbhāvabhāvitāya veditabbā, na kāyassa nissayapaccayatāvasenāti dassento <span class="bld">‘‘kāye sati honti, asati na hontī’’</span>ti āha. <span class="bld">Kāyo</span>ti cettha karajakāyo daṭṭhabbo. <span class="bld">Cittanissitā</span>ti cittaṃ nissāya taṃ nissayapaccayabhūtaṃ labhitvā uppannā.</p>
  628. <p class="bodytext">‘‘Samāpajjāmī’’ti padassa samīpe vuccamānaṃ ‘‘samāpajjissa’’nti padaṃ āsannānāgatakālavācī eva bhavituṃ yuttaṃ, na itaranti āha – <span class="bld">‘‘padadvayena nevasaññānāsaññāyatanasamāpattikālo kathito’’</span>ti. Tayidaṃ tassa tathā vattabbatāya vuttaṃ, na pana tassa tathā cittapavattisambhavato. Samāpannepi eseva nayo. <span class="bld">Purimehī</span>ti ‘‘samāpajjissaṃ samāpajjāmī’’ti dvīhi padehi. <span class="bld">Pacchimenā</span>ti ‘‘samāpanno’’ti padena.</p>
  629. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhāvitaṃ hoti</span> uppāditaṃ hoti nirodhasamāpannatthāya. Anupubbasamāpattisamāpajjanasaṅkhātāya nirodhabhāvanāya taṃ cittaṃ bhāvitaṃ hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘yaṃ ta’’</span>ntiādi. <span class="bld">Dutiyajjhāneyevā</span>ti dutiyajjhānakkhaṇe <span class="bld">nirujjhati</span>. Tattha anuppajjanato anuppādanato heṭṭhā nirodhoti adhippeto. Catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ tajjā parikammasiddhā yā appavatti<a name="M2.0374"></a>, tattha ‘‘nirodhasamāpattisaññā’’ti, yā nesaṃ tathā appavatti. Sā <span class="bld">‘‘antonirodhe nirujjhatī’’</span>ti vuttā.</p>
  630. <p class="bodytext">‘‘Cittasaṅkhāro niruddho’’ti vacanato tadaññesaṃ anirodhaṃ icchantānaṃ vādaṃ dassento <span class="bld">‘‘cittasaṅkhāro niruddhoti vacanato’’</span>tiādiṃ vatvā tattha atippasaṅgadassanamukhena taṃ vādaṃ nisedhetuṃ <span class="bld">‘‘te vattabbā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Abhinivesaṃ akatvā</span>ti yathāgate byañjanamatte abhinivesaṃ akatvā. <span class="bld">Ācariyānaṃ naye</span>ti ācariyānaṃ paramparāgate dhammanaye dhammanettiyaṃ <span class="bld">ṭhatvā</span>.</p>
  631. <p class="bodytext"><span class="bld">Kiriyamayapavattasmi</span>nti <a name="V2.0087"></a> parittabhūmakakusalākusaladhammapabandhe <span class="bld">vattamāne</span>. Tasmiñhi vattamāne kāyika-vācasika-kiriyasampavatti hoti, dassana-savanādivasena ārammaṇaggahaṇe pavattamāneti attho. Tenāha – <span class="bld">‘‘bahiddhārammaṇesu pasāde ghaṭṭentesū’’</span>ti. <span class="bld">Makkhitāni viyā</span>ti puñchitāni viya honti ghaṭṭanāya vibādhitattā. Etenāyaṃ ghaṭṭanā pañcadvārikaviññāṇānaṃ vegasā uppajjanāya na ārammaṇanti dasseti. Tenevāha – <span class="bld">‘‘antonirodhe pañca pasādā ativiya virocantī’’</span>ti.</p>
  632. <p class="bodytext"><span class="bld">Tato paraṃ sacittako bhavissāmī</span>ti idaṃ atthato āpannaṃ gahetvā vuttaṃ – ‘‘ettakaṃ kālaṃ acittako bhavissāmī’’ti eteneva tassa atthassa siddhattā. <span class="bld">Yaṃ evaṃ bhāvita</span>nti ettha visuṃ cittassa bhāvanā nāma natthi, addhānaparicchedaṃ pana katvā nirodhasamāpattatthāya kātabbaparikammabhāvanāya eva tassa sijjhanato.</p>
  633. <p class="bodytext"><span class="bld">Sā panesā</span> nirodhakathā. <span class="bld">Dvīhi balehī</span>ti samathavipassanābalehi. <span class="bld">Tayo ca saṅkhārāna</span>nti tiṇṇaṃ kāyavacīcittasaṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā. <span class="bld">Soḷasahi ñāṇacariyāhī</span>ti aniccānupassanādīnaṃ aṭṭhannaṃ anupassanāñāṇānaṃ, aṭṭhannañca maggaphalañāṇānaṃ vasena imāhi soḷasahi ñāṇappavattīhi. <span class="bld">Navahi samādhicariyāhī</span>ti aṭṭha samāpattiyo aṭṭha samādhicariyā, tāsaṃ upacārasamādhi samādhibhāvasāmaññena ekā samādhicariyāti evaṃ navahi samādhicariyāhi. <span class="bld">Vasībhāvatāpaññā</span>ti vasībhāvatāsaṅkhātā paññā. <span class="bld">Sabbākārena visuddhimagge kathitā,</span> te tāva ākārā <a name="M2.0375"></a> tiṭṭhantu, sarūpamattassa panassa vattabbanti āha – <span class="bld">‘‘ko panāyaṃ nirodho nāmā’’</span>ti. Yadi khandhānaṃ appavatti, <span class="bld">atha kimatthametaṃ</span> jhānasukhādiṃ viya <span class="bld">samāpajjantī</span>ti āha <span class="bld">‘‘saṅkhārāna’’</span>ntiādi.</p>
  634. <p class="bodytext"><span class="bld">Phalasamāpatticitta</span>nti arahattaṃ anāgāmiphalacittaṃ. ‘‘Tato paraṃ bhavaṅgasamaye’’ti vuttattā āha <span class="bld">‘‘kiṃ pana…pe… na samuṭṭhāpetī’’</span>ti. <span class="bld">Samuṭṭhāpeti</span> rūpasamuppādakattā. <span class="bld">Imassā</span>ti nirodhaṃ samāpannabhikkhuno. <span class="bld">Sā na samuṭṭhāpetī</span>ti sā catutthajjhānikā phalasamāpatti na samuṭṭhāpeti assāsapassāse. Phalasamāpattiyā catutthajjhānikabhāvo kathaṃ nicchitoti āha – <span class="bld">‘‘kiṃ vā etenā’’</span>tiādi. Vakkhamānākārenapi parihāro hotīti. <span class="bld">Santasamāpattito</span>ti nirodhasamāpattimeva sandhāya vadati. <span class="bld">Abbohārikā honti</span> atisukhumasabhāvattā, sañjīvattherassa pubbe samāpattikkhaṇe assāsapassāsā abbohārikabhāvaṃ gacchanti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘bhavaṅgasamayenevetaṃ kathita’’</span>nti.</p>
  635. <p class="bodytext"><span class="bld">Kiriyamaya</span> <a name="V2.0088"></a> <span class="bld">…pe… uppajjatī</span>ti kasmā vuttaṃ? Nanu bhavaṅguppattikālampi vitakkavicārā uppajjantevāti? Kiñcāpi uppajjanti, vacīsaṅkhāralakkhaṇappattā pana na hontīti imamatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘kiṃ bhavaṅga’’</span>ntiādi vuttaṃ.</p>
  636. <p class="bodytext"><span class="bld">Suññato phassotiādayo saguṇenapi ārammaṇenā</span>ti ārammaṇabhūtametaṃ. <span class="bld">Suññatā nāma phalasamāpatti</span> niccasukhaattasabhāvato suññattā. <span class="bld">‘‘Suññato phasso’’ti vuttaṃ</span> vuttanayena suññasabhāvattā. <span class="bld">Animittā nāma phalasamāpatti</span> rāganimittādīnaṃ abhāvato. <span class="bld">Appaṇihitā nāma phalasamāpatti</span> rāgapaṇidhiādīnamabhāvato. Sesaṃ vuttanayameva. Tenāha <span class="bld">‘‘animittappaṇihitesupi eseva nayo’’</span>ti. <span class="bld">Rāganimittādīna</span>nti ettha <span class="bld">ādi</span>-saddena saṅkhāranimittassapi saṅgaho daṭṭhabbo. Yadaggena phalasamāpattisamphasso suññato nāma, tadaggena phalasamāpattipi suññatā nāma, phassasīsena pana desanā āgatāti tathā vuttaṃ. Animittappaṇihitesupi eseva nayo.</p>
  637. <p class="bodytext">Āgamanaṃ ettha, etāyāti vā āgamanikā, sā eva <span class="bld">āgamaniyā</span> ka-kārassa ya-kāraṃ katvā. <span class="bld">Vuṭṭhāti</span> nimittato maggassa uppādanena. <span class="bld">Animittā nāma</span> niccanimittassa ugghāṭanato. Ettha ca vuṭṭhānameva pamāṇaṃ, na <a name="M2.0376"></a> pariggahadassanāni. <span class="bld">Appaṇihitā nāma</span> sukhapaṇidhiyā paṭipakkhato. <span class="bld">Suññatā nāma</span> attadiṭṭhiyā ujupaṭipakkhattā sattasuññatāya sudiṭṭhattā. <span class="bld">Maggo animitto nāma</span> vipassanāgamanato. <span class="bld">Phalaṃ animittaṃ nāma</span> maggāgamanato. <span class="bld">Vikappo āpajjeyya</span> āgamanassa vavatthānassa abhāvena, vipassanāya animittādināmalābho avavatthitoti adhippāyo. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘tasmā’’</span>tiādi. Yasmā pana sā maggavuṭṭhānakāle evarūpāpi hotīti tassa vasena maggaphalānaṃ viya phassassapi pavattirūpattā yathāvutto vikappo anavasaroti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Tayo phassā phusantī</span>ti puggalabhedavasena vuttaṃ. Na hi ekaṃyeva puggalaṃ etasmiṃ khaṇe tayo phassā phusanti. ‘‘Tividho phasso phusatī’’ti vā bhavitabbaṃ. Yasmā pana ‘‘nirodhaphalasamāpattiyā vuṭṭhitassā’’tiādi yassa yathāvuttā tayo eva phassā sambhavanti, tassa anavasesaggahaṇavaseneva vuttaṃ <span class="bld">‘‘tayo phassā phusantī’’</span>ti.</p>
  638. <p class="bodytext"><span class="bld">Nibbānaṃ viveko nāma</span> sabbasaṅkhāravivittabhāvato. Tasmiṃ viveke ekanteneva ninnapoṇattā eva hi te paṭippassaddhasabbussukkā uttamapurisā catunnaṃ khandhānaṃ appavattiṃ anavasesaggahaṇalakkhaṇaṃ nirodhasamāpattiṃ samāpajjantīti.</p>
  639. <p class="centered">Dutiyakāmabhūsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  640. <p class="subhead">7. Godattasuttavaṇṇanā</p>
  641. <p class="bodytext"><a name="para349"></a><a name="para349_sn4"></a><span class="paranum">349</span>. <span class="bld">Nesa</span>nti <a name="V2.0089"></a> appamāṇacetovimutti-ākiñcaññacetovimuttisaññitānaṃ jhānānaṃ. Atthopi nānāti ānetvā yojanā. Pharaṇaappamāṇatāya <span class="bld">‘‘appamāṇā cetovimuttī’’</span>ti laddhanāmaṃ brahmavihārajjhānanti āha <span class="bld">‘‘bhūmantarato’’</span>tiādi. <span class="bld">Ākiñcaññā cetovimuttī</span>ti ākiñcaññāyatanajjhānanti āha <span class="bld">‘‘bhūmantarato’’</span>tiādi. <span class="bld">Vipassanā</span>ti aniccānupassanā, sabbāpi vā. <span class="bld">Pamāṇakaraṇo</span> nāma yassa sayaṃ uppajjati, tassa guṇābhāvadassanavasena pamāṇakaraṇato.</p>
  642. <p class="bodytext"><span class="bld">Pharaṇaappamāṇatāyā</span>ti <a name="M2.0377"></a> pharaṇavasena appamāṇagocaratāya. <span class="bld">Nibbānampi appamāṇameva</span> pamāṇagocarānaṃ kilesānaṃ ārammaṇabhāvassapi anāgamanato. <span class="bld">Khala</span>nti khale pasāritasālisīsādibhaṇḍaṃ. <span class="bld">Kiñcehī</span>ti maddassu. Tenāha <span class="bld">‘‘maddanaṭṭho’’</span>ti. Ārammaṇabhūtaṃ, palibuddhakaṃ vā natthi etassa kiñcananti akiñcanaṃ, akiñcanameva <span class="bld">ākiñcaññaṃ</span>.</p>
  643. <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpanimittassā</span>ti kasiṇarūpanimittassa. <span class="bld">Na gahitā</span>ti sarūpato na gahitā, atthato pana gahitā eva. Tenāha – <span class="bld">‘‘sā suññā rāgenātiādivacanato sabbattha anupavitthāvā’’</span>ti.</p>
  644. <p class="bodytext"><span class="bld">Nānā</span>ti saddavasena. <span class="bld">Ekatthā</span>ti ārammaṇavasena ārammaṇabhāvena ekasabhāvā. Tenāha <span class="bld">‘‘appamāṇaṃ…pe… ekatthā’’</span>ti. <span class="bld">Ārammaṇavasenā</span>ti ārammaṇassa vasena. Cattāro hi maggā, cattāri phalāni ārammaṇavasena nibbānapaviṭṭhatāya ekatthā ekārammaṇā. <span class="bld">Aññasmiṃ pana ṭhāne</span>ti idaṃ visuṃ visuṃ gahetvā vuttaṃ appamāṇādi pariyāyavuttaṃ, nibbānaṃ ārabbha pavattanato. Tasmā <span class="bld">‘‘aññasmi’’</span>nti idaṃ tena tena pariyāyena tattha tattha āgatabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
  645. <p class="centered">Godattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  646. <p class="subhead">8. Nigaṇṭhanāṭaputtasuttavaṇṇanā</p>
  647. <p class="bodytext"><a name="para350"></a><a name="para350_sn4"></a><span class="paranum">350</span>. <span class="bld">Āgatāgamo</span>ti vācuggatapariyattidhammo. <span class="bld">Viññātasāsano</span>ti paṭividdhasatthusāsano. Tenāha <span class="bld">‘‘anāgāmī’’</span>tiādi. <span class="bld">Naggabhogga</span>nti avasanabhāvena naggaṃ, kuṭilajjhāsayatāya bhoggaṃ, tato eva <span class="bld">nissirikaṃ</span>. Naggatāya hi so rūpena nissiriko, bhoggatāya cittena. <span class="bld">Bhagavato saddhāyā</span>ti bhagavati saddhāya. Tasmiṃ saddahanā okappanā tassa saddhātipi vattabbataṃ labhati. <span class="bld">Gacchāmī</span>ti āgacchāmi, bujjhāmīti attho. Etaṃ nigaṇṭhena pucchitamatthamāha.</p>
  648. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyaṃ</span> <a name="V2.0090"></a> <span class="bld">unnāmetvā</span>ti kāyaṃ abbhunnāmetvā. <span class="bld">Kucchiṃ nīharitvā</span>ti piṭṭhiyā ninnamanena kucchiṃ purato nīharitvā. <span class="bld">Gīvaṃ</span> pasāraṇavasena <span class="bld">paggayha</span> paggahetvā <a name="M2.0378"></a> <span class="bld">sabbaṃ disaṃ pekkhamāno</span>. Sabbamidaṃ nigaṇṭhassa pahaṭṭhākāradassanatthaṃ ‘‘idāni samaṇassa gotamassa upari vādaṃ āropetuṃ labbhatī’’ti. Tenāha <span class="bld">‘‘vātaṃ vā so’’</span>tiādi. <span class="bld">Sakāraṇā</span>ti yuttisahitā. <span class="bld">Pañhamaggo</span>ti pañhasaṅkhāto vīmaṃsā, evaṃ bhavitabbanti citteneva parivīmaṃsā pañhā. <span class="bld">Eko uddeso</span>ti ekaṃ uddisanaṃ atthassa saṃkhittavacanaṃ. <span class="bld">Veyyākaraṇa</span>nti niddisanaṃ atthassa vicāretvā kathanaṃ. <span class="bld">Eva</span>nti iminā nayena. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti sabbesu pañhuddesaveyyākaraṇesu attho vitthārato veditabbo.</p>
  649. <p class="centered">Nigaṇṭhanāṭaputtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  650. <p class="subhead">9. Acelakassapasuttavaṇṇanā</p>
  651. <p class="bodytext"><a name="para351"></a><a name="para351_sn4"></a><span class="paranum">351</span>. Alaṃ samattho ariyabhāvāyāti <span class="bld">alamariyo</span>. Ñeyyajānanaṭṭhena ñāṇameva paccakkhato dassanaṭṭhena ñāṇadassanaṃ, soyeva atisayaṭṭhena <span class="bld">ñāṇadassanaviseso</span>. Pāvaḷā vuccati ānisadapadeso, taṃ pāvaḷaṃ rajoharaṇatthaṃ nipphoṭīyati etāyāti <span class="bld">pāvaḷanipphoṭanā,</span> morapiñchavatti.</p>
  652. <p class="centered">Acelakassapasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  653. <p class="subhead">10. Gilānadassanasuttavaṇṇanā</p>
  654. <p class="bodytext"><a name="para352"></a><a name="para352_sn4"></a><span class="paranum">352</span>. Mattarājā nāma eko bhummadevo bhūtādhipati surāpotalarukkhanivāsī. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘mattarājakāle’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Osadhitiṇavanappatīsū’’</span>ti vatvā te yathākkamaṃ dassento <span class="bld">‘‘harītakā…pe… rukkhesu cā’’</span>ti āha. <span class="bld">Patthanāvasena</span> cittaṃ <span class="bld">ṭhapehi. Samijjhissatī</span>ti yathādhippāyaṃ samijjhissati. <span class="bld">Tena hī</span>ti yasmā taṃ devāpi āsannamaraṇaṃ maññanti, tasmā sā varameva bhavissati, taṃ tumhākaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissatīti adhippāyo.</p>
  655. <p class="centered">Gilānadassanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  656. <p class="centered">Cittasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  657. <a name="sn4_8"></a>
  658. <p class="chapter">8. Gāmaṇisaṃyuttaṃ</p>
  659. <p class="subhead">1. Caṇḍasuttavaṇṇanā</p>
  660. <p class="bodytext"><a name="para353"></a><a name="para353_sn4"></a><span class="paranum">353</span>. ‘‘Yena <a name="M2.0379"></a><a name="V2.0091"></a> midhekacco caṇḍo caṇḍotveva saṅkhaṃ gacchatī’’ti evaṃ pañhapucchanena dhammasaṅgāhakattherehi <span class="bld">caṇḍoti gahitanāmo. Pākaṭaṃ karotīti dasseti</span> attano caṇḍabhāvaṃ.</p>
  661. <p class="centered">Caṇḍasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  662. <p class="subhead">2. Tālapuṭasuttavaṇṇanā</p>
  663. <p class="bodytext"><a name="para354"></a><a name="para354_sn4"></a><span class="paranum">354</span>. Vāloti vuccati tālo, tassa tālapuṭaṃ nāma. Yathā āmalakīphalasamānakaṃ, so pana tālasadisamukhavaṇṇattā <span class="bld">tālapuṭoti evaṃnāmako</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘tassa kirā’’</span>tiādi. <span class="bld">Abhinīhārasampanno</span> anekesu kappesu sambhatasāvakabodhisambhāro. Tathā hesa asītiyā mahāsāvakesu abbhantaro jāto. <span class="bld">Sahassaṃ denti</span> naccaṃ passitukāmā. <span class="bld">Samajjavesa</span>nti nepaccavesaṃ. <span class="bld">Kīḷaṃ katvā</span>ti naccakīḷitaṃ kīḷitvā, naccitvāti attho.</p>
  664. <p class="bodytext">Pubbe tathāpavattavuttantadassane <span class="bld">saccena,</span> tabbipariyāye <span class="bld">alikena. Rāgapaccayā</span>ti rāguppattiyā kāraṇabhūtā. <span class="bld">Mukhato…pe… dassanādayo</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena mukhato aggijālanikkhamadassanādike saṅgaṇhāti. <span class="bld">Aññe ca…pe… abhinayā</span>ti kāmassādasaṃyuttānaṃ siṅgārahassaabbhutarasānañceva ‘‘aññe cā’’ti vuttasantabībhaccharasānañca dassanakā abhinayā. <span class="bld">Dosapaccayā</span>ti dosuppattiyā kāraṇabhūtā. <span class="bld">Hatthapādacchedādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena saṅgahitānaṃ ruddavīrabhayānakarasānaṃ dassanakā abhinayā. <span class="bld">Mohapaccayā</span>ti mohuppattiyā kāraṇabhūtā. <span class="bld">Evamādayo</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena saṅgahitānaṃ karuṇāsantabhayānakarasānaṃ dassanakā abhinayā. Te hi rase sandhāya pāḷiyaṃ ‘‘ye dhammā rajanīyā, ye dhammā dosanīyā, ye dhammā mohanīyā’’ti ca vuttaṃ.</p>
  665. <p class="bodytext"><span class="bld">Naṭavesaṃ</span> <a name="M2.0380"></a> <span class="bld">gahetvāva paccanti</span> kammasarikkhavipākavasena. <span class="bld">Taṃ sandhāyā</span>ti taṃ yathāvuttaṃ niraye paccanaṃ sandhāya. <span class="bld">Etaṃ</span> ‘‘pahāso nāma nirayo, tattha upapajjatī’’ti <span class="bld">vuttaṃ</span>. Yathā loke atthavisesavasena sakammakānipi padāni akammakāni bhavanti ‘‘vimuccati puriso’’ti, evaṃ idha atthavisesavasena akammakaṃ sakammakaṃ katvā vuttaṃ – <span class="bld">‘‘nāhaṃ, bhante, etaṃ rodāmī’’</span>ti. Ko <a name="V2.0092"></a> pana so atthaviseso? Asahanaṃ akkhamanaṃ, tasmā <span class="bld">na rodāmi</span> na sahāmi, na akkhamāmīti attho. Rodanakāraṇañhi asahanto tena abhibhūto rodati. Tamevassa sakammakabhāvassa kāraṇabhūtaṃ atthavisesaṃ <span class="bld">‘‘na assuvimocanamattenā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Mataṃ vā, amma, rodantī</span>ti etthāpi mataṃ rodanti, tassa maraṇaṃ na sahanti, nakkhamantīti pākaṭoyamatthoti.</p>
  666. <p class="centered">Tālapuṭasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  667. <p class="subhead">3-5. Yodhājīvasuttādivaṇṇanā</p>
  668. <p class="bodytext"><a name="para355-357"></a><a name="para355-357_sn4"></a><span class="paranum">355-357</span>. Yujjhanaṃ yodho, so ājīvo etassāti <span class="bld">yodhājīvo</span>. Tenāha – <span class="bld">‘‘yuddhena jīvikaṃ kappanako’’</span>ti, <span class="bld">ussāhaṃ vāyāmaṃ karotī</span>ti yujjhanavasena ussāhaṃ vāyāmaṃ karoti. <span class="bld">Pariyāpādentī</span>ti maraṇapariyantikaṃ āpadaṃ pāpenti. Tenāha <span class="bld">‘‘maraṇaṃ paṭipajjāpentī’’</span>ti. <span class="bld">Duṭṭhu ṭhapita</span>nti duṭṭhākārena attano paresañca atthāvahabhāvaṃ na gataṃ paṭipannaṃ. Parehi saṅgāme jitā hatā ettha jāyantīti <span class="bld">parajito nāma nirayo</span>. Asidhanugadāyasaṅkucakkāni <span class="bld">pañcāvudhāni. Taṃ sandhāyā</span>ti taṃ yodhājīvaṃ puggalaṃ sandhāya. <span class="bld">Etaṃ</span> ‘‘yo so’’tiādi <span class="bld">vuttaṃ. Catutthapañcamesū</span>ti hatthārohaassārohasuttesu. <span class="bld">Eseva nayo</span>ti eso tatiye vutto eva atthato visesābhāvato.</p>
  669. <p class="centered">Yodhājīvasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  670. <p class="subhead">6. Asibandhakaputtasuttavaṇṇanā</p>
  671. <p class="bodytext"><a name="para358"></a><a name="para358_sn4"></a><span class="paranum">358</span>. <span class="bld">Pacchābhūmivāsino</span>ti <a name="M2.0381"></a> aparadesavāsino. <span class="bld">Udakasuddhikabhāvajānanatthāyā</span>ti attano udakasuddhikabhāvaṃ jānanatthañceva lokassa ca udakena suddhi hotīti imassa atthassa jānanatthañca. <span class="bld">Upari yāpentī</span>ti upari brahmalokaṃ yāpenti. <span class="bld">Sammā ñāpentī</span>ti sammā ujukaṃyeva saggaṃ lokaṃ gamenti. Tenāha – <span class="bld">‘‘saggaṃ nāma okkāmentī’’</span>ti, avakkāmenti ogāhāpentīti attho. <span class="bld">Anuparigaccheyyā</span>ti anuparito gaccheyya.</p>
  672. <p class="centered">Asibandhakaputtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  673. <p class="subhead">7. Khettūpamasuttavaṇṇanā</p>
  674. <p class="bodytext"><a name="para359"></a><a name="para359_sn4"></a><span class="paranum">359</span>. <span class="bld">Thaddha</span>nti kathinaṃ lūkhaṃ. <span class="bld">Ūsara</span>nti ūsajātaṃ. Catūhipi oghehi anabhibhavanīyatāya <a name="V2.0093"></a> <span class="bld">ahaṃ dīpo</span>. Sabbaparissayehi anabhibhavanīyatāya <span class="bld">ahaṃ leṇo</span>. Sabbadukkhaparittāsanato tāyanaṭṭhena <span class="bld">ahaṃ tāṇaṃ</span>. Sabbabhayahiṃsanato <span class="bld">ahaṃ saraṇa</span>nti yojetabbaṃ.</p>
  675. <p class="bodytext"><span class="bld">Udakamaṇiko</span>ti mahantaṃ udakabhājanaṃ. Bahi vissandanavasena udakaṃ na haratīti <span class="bld">ahārī,</span> parito na paggharatīti <span class="bld">aparihārī. Sakkaccameva desenti</span> saddhammagāravassa sabbasattesu mahākaruṇāya ca buddhānaṃ samānarasattā. <span class="bld">Catasso pana parisā</span> satthugāravena attano ca saddhāsampannatāya <span class="bld">saddahitvā okappetvā suṇanti,</span> tasmā tā desanāphalena yujjanti. Kiccasiddhiyā satthu desanā tattha <span class="bld">sakkaccadesanā nāma jātā</span>.</p>
  676. <p class="centered">Khettūpamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  677. <p class="subhead">8. Saṅkhadhamasuttavaṇṇanā</p>
  678. <p class="bodytext"><a name="para360"></a><a name="para360_sn4"></a><span class="paranum">360</span>. ‘‘Yo koci puriso pāṇātipātī musāvādī, sabbo so āpāyiko’’ti vatvā puna ‘‘yaṃbahulaṃ yaṃbahulaṃ karoti, tena <a name="M2.0382"></a> duggatiṃ gacchatī’’ti vadanto <span class="bld">attanāva attano vādaṃ bhindati. Evaṃ sante</span>ti yadi bahuso katena pāpakammena āpāyiko, ‘‘yo koci pāṇamatipātetī’’tiādivacanaṃ micchāti. <span class="bld">Cattāri padānī</span>ti ‘‘yo koci pāṇamatipātetī’’tiādinā nayena vuttā cattāro atthakoṭṭhāsā. <span class="bld">Diṭṭhiyā paccayā honti</span> ‘‘atthi kho pana mayā’’tiādinā ayoniso ummujjantassa. <span class="bld">Balasampanno</span>ti samattho. <span class="bld">Saṅkhadhamako</span>ti saṅkhassa dhamanakicce cheko. <span class="bld">Adukkhenā</span>ti sukhena. <span class="bld">Upacāropi appanāpi vaṭṭati</span> ubhinnaṃ sāmaññavacanabhāvato. Appamāṇakatabhāvo labbhateva. Tathā hi taṃ kilesānaṃ vikkhambhanasamatthatāya dīghasantānatāya vipulaphalatāya ca <span class="bld">‘‘mahaggata’’</span>nti vuccati.</p>
  679. <p class="bodytext"><span class="bld">Na ohīyatī</span>ti yasmiṃ santāne kāmāvacarakammaṃ, mahaggatakammañca katūpacitaṃ vipākadāne laddhāvasaraṃ hutvā ṭhitaṃ, tesu kāmāvacarakammaṃ itaraṃ nīharitvā sayaṃ tattha ohīyitvā attano vipākaṃ dātuṃ na sakkoti, mahaggatakammameva pana itaraṃ paṭibāhitvā attano vipākaṃ dātuṃ sakkoti garubhāvato. Tenāha <span class="bld">‘‘taṃ kāmāvacarakamma’’</span>ntiādi. <span class="bld">Kilesavasenā</span>ti pāpakammassa mūlabhūtakilesavasena. Pāṇātipātādayo hi dosamohalobhādimūlakilesasamuṭṭhānā. <span class="bld">Kilesavasenā</span>ti vā kammakilesavasena. Vuttañhetaṃ – ‘‘pāṇātipāto kho, gahapatiputta, kammakileso’’tiādi (dī. ni. 3.245). <span class="bld">Yathānusandhināva gata</span>nti yathānusandhisaṅkhātaanusandhinā <a name="V2.0094"></a> osānaṃ gataṃ saṃkilesasammukhena uṭṭhitāya vodānadhammavasena niṭṭhāpitattā.</p>
  680. <p class="centered">Saṅkhadhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  681. <p class="subhead">9. Kulasuttavaṇṇanā</p>
  682. <p class="bodytext"><a name="para361"></a><a name="para361_sn4"></a><span class="paranum">361</span>. <span class="bld">Evaṃ pavattaīhitikā</span>ti evaṃ dvidhā pavattaīhitikā. <span class="bld">Dvīhitikā</span> dukkarajīvikapayogā. Salākamattaṃ vuttaṃ etthāti <span class="bld">salākā vuttā,</span> purimapade uttarapadalopo. <span class="bld">Ubhatokoṭika</span>nti yadi ‘‘kulānudayaṃ na vaṇṇemī’’ti vadati, ‘‘bhūtā nikkaruṇā samaṇa tumhe’’ti vādaṃ āropehi. Atha <a name="M2.0383"></a> sabbadāpi ‘‘kulānudayaṃ vaṇṇemī’’ti vadati. Evaṃ sante ‘‘kasmā evaṃ dubbhikkhe kāle mahatiyā parisāya parivuto janapadacārikaṃ carantā kulūpacchedāya paṭipajjathā’’ti evaṃ ubhatokoṭikaṃ vādaṃ āropehīti gāmaṇiṃ uyyojesi.</p>
  683. <p class="bodytext"><span class="bld">Dve ante</span>ti ubho koṭiyo. <span class="bld">Bahi nīharitu</span>nti na vaṇṇemi vaṇṇemīti dve ante mocento taṃ pucchitamatthaṃ <span class="bld">bahi nīharati</span> nāma. Tattha dosaṃ datvā codento taṃ apucchaṃ karonto gilitvā viya anto <span class="bld">paveseti</span> nāma.</p>
  684. <p class="bodytext"><span class="bld">Ito so gāmaṇī</span>tiādi attano bhikkhūnaṃ aññesañca atthakāmānaṃ bhikkhappadānena aniṭṭhappattiabhāvadassanatthaṃ āraddhaṃ. <span class="bld">Dānena sambhūtānī</span>ti dānamayena puññakiriyavatthunā sammadeva bhūtiṃ vaḍḍhiṃ pattāni. Saccena ariyavohārena sammadeva bhūtāni uppannāni <span class="bld">saccasambhūtānī</span>ti āha <span class="bld">‘‘saccaṃ nāma saccavāditā’’</span>ti. <span class="bld">Sesasīla</span>nti aṭṭhavidhaariyavohārato aññasīlaṃ. <span class="bld">Nihita</span>nti tasmiṃ kule pubbapurisehi nidhānabhāvena nihitaṃ. <span class="bld">Duppayuttā</span>ti kasivāṇijjādivasena duṭṭhu payuttā kammantā. <span class="bld">Vipajjantī</span>ti nassanti. <span class="bld">Kulaṅgāro</span>ti kulassa aṅgārasadiso vināsakapuggalo. <span class="bld">Aniccatā</span>ti maraṇaṃ. Tasmiṃ kule padhānapurisānaṃ bhogānaṃ vā sabbaso vināso. Tenāha <span class="bld">‘‘hutvā abhāvo’’</span>tiādi.</p>
  685. <p class="centered">Kulasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  686. <p class="subhead">10. Maṇicūḷakasuttavaṇṇanā</p>
  687. <p class="bodytext"><a name="para362"></a><a name="para362_sn4"></a><span class="paranum">362</span>. <span class="bld">Taṃ</span> <a name="V2.0095"></a> <span class="bld">parisa</span>nti taṃ rājantepure nisinnaṃ rājaparisaṃ. <span class="bld">Nayaggāhe</span>ti kutocipi asutvā kevalaṃ attano eva matiyā nayaggahaṇe ṭhatvā.</p>
  688. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāretuṃ vaṭṭati</span> sati sambhave paṭisaṅkhārassa, senāsanavināso na ajjhupekkhitabboti adhippāyo. Attano ettha kiccāvasāne yaṃ gihīnaṃyeva santakaṃ tāvakālikaṃ, taṃ gihivikatanti āha <span class="bld">‘‘gihivikataṃ katvā’’</span>ti. <span class="bld">Na vadāmi</span> pabbajjitāsāruppato.</p>
  689. <p class="centered">Maṇicūḷakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  690. <p class="subhead">11. Bhadrakasuttavaṇṇanā</p>
  691. <p class="bodytext"><a name="para363"></a><a name="para363_sn4"></a><span class="paranum">363</span>. <span class="bld">Evaṃnāmake</span>ti <a name="M2.0384"></a> mallā nāma jānapadino rājakumārā, nesaṃ nivāsatāya ‘‘mallā’’icceva bahuvacanavasena laddhanāmattā evaṃnāmake janapade. Natthi etassa pattiyā kālantarasaññito kāloti <span class="bld">akālo,</span> so eva <span class="bld">akāliko</span>. Tenāha – <span class="bld">‘‘kālaṃ anatikkamitvā pattenā’’</span>ti. So pana ‘‘yaṃkiñci dukkhaṃ uppajjamānaṃ uppajjati, sabbaṃ taṃ chandamūlaka’’nti evaṃ vutto dukkhassa chandamūlabhāvo, evaṃ chandamūlakassa dukkhassa kathitattā <span class="bld">‘‘imasmiṃ sutte vaṭṭadukkhaṃ kathita’’</span>nti vuttaṃ.</p>
  692. <p class="centered">Bhadrakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  693. <p class="subhead">12. Rāsiyasuttavaṇṇanā</p>
  694. <p class="bodytext"><a name="para364"></a><a name="para364_sn4"></a><span class="paranum">364</span>. <span class="bld">Rāsiṃ katvā</span> mārapāsavasena, tatrāpi antarabhedena vibhajitvā pucchitabbapañhe ekato rāsiṃ katvā. Tapanaṃ attaparitāpanaṃ tapo, so etassa atthīti tapassī, taṃ <span class="bld">tapassiṃ</span>. So pana taṃ tapaṃ nissāya ṭhito nāma hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘tapanissitaka’’</span>nti. So pana anekākārabhedena lūkhaṃ pharusaṃ jīvanasīlattā <span class="bld">lūkhajīvī nāma</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘lūkhajīvika’’</span>nti. Majjhimāya paṭipattiyā uppathabhāvena avaniyā gandhabbāti <span class="bld">antā,</span> tato eva lāmakattā <span class="bld">antā</span>. Lāmakampi ‘‘anto’’ti vuccati ‘‘antamidaṃ, bhikkhave, jīvikānaṃ (itivu. 91; saṃ. ni. 3.80), eko anto’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 2.15; 3.90). Aṭṭhakathāyaṃ pana aññamaññaādhārabhāvaṃ urīkatvā <span class="bld">‘‘koṭṭhāsā’’</span>ti vuttaṃ. Hīno gāmoti pāḷi. Gāma-saddo <a name="V2.0096"></a> hīnapariyāyoti adhippāyenāha <span class="bld">‘‘gāmmo’’</span>ti. Gāme bhavoti <span class="bld">gāmmo</span>. <span class="bld">Gāma</span>-saddo cettha gāmavāsivisayo ‘‘gāmo āgato’’tiādīsu viya. Aṭṭhakathāyaṃ pana <span class="bld">‘‘gāmavāsīnaṃ dhammo’’</span>ti vuttaṃ, tesaṃ cārittanti attho. <span class="bld">Atta</span>-saddo idha sarīrapariyāyo ‘‘attantapo’’tiādīsu viyāti āha <span class="bld">‘‘sarīradukkhakaraṇanti attho’’</span>ti.</p>
  695. <p class="bodytext"><span class="bld">Etthā</span>ti <a name="M2.0385"></a> etasmiṃ tapanissitagarahitabbapade kasmā antadvayamajjhimapaṭipadāgahaṇaṃ? Attakilamathānuyogo tāva gayhatu idamatthitāyāti adhippāyo. Kāmabhogītapanissitakanijjaravatthūnaṃ dassane yathādhippetassa atthassa vibhajitvā kathanaṃ sambhavatīti te dassetvā adhippetattho kathito.</p>
  696. <p class="bodytext"><span class="bld">Tamattha</span>nti yo ‘‘kāmabhogītapanissitakesu garahitabbeyeva garahati, pasaṃsitabbeyeva ca pasaṃsatī’’ti vutto attho, tamatthaṃ pakāsento. <span class="bld">Sāhasikakammenā</span>ti ayuttena kammena. <span class="bld">Dhammena ca adhammena cā</span>ti dhammikena adhammikena ca. Ayoniso pavattaṃ bāhirakaṃ sandhāya codako <span class="bld">‘‘katha’’</span>ntiādimāha. Itaro nayidaṃ tādisaṃ attaparitāpanaṃ adhippetaṃ, atha kho yoniso pavattaṃ sāsanikamevāti dassento <span class="bld">‘‘caturaṅgavīriyavasena cā’’</span>ti āha. Tattha ‘‘kāmaṃ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatū’’tiādinā (ma. ni. 2.184; saṃ. ni. 2.22.237; a. ni. 2.5) nayena vuttā sarīrenirapekkhavipassanāya ussukkāpanavasena pavattā vīriyabhāvanā ‘‘caturaṅgavīriyavasenā’’ti vuttā. Tathā abbhokāsikanesajjikatapādinissitāva kilesanimmathanayogyā vīriyabhāvanā <span class="bld">‘‘dhutaṅgavasena cā’’</span>ti vuttāti. Ariyamaggena nissesakilesānaṃ pajahanā <span class="bld">nijjarā</span>. Sā ca attapaccakkhatāya sandiṭṭhikā tiṇṇaṃ mūlakilesānaṃ pajahanena <span class="bld">‘‘tisso’’</span>ti ca vuttā. Tenāha <span class="bld">‘‘ekopī’’</span>tiādi.</p>
  697. <p class="centered">Rāsiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  698. <p class="subhead">13. Pāṭaliyasuttavaṇṇanā</p>
  699. <p class="bodytext"><a name="para365"></a><a name="para365_sn4"></a><span class="paranum">365</span>. ‘‘Māyañcāhaṃ pajānāmī’’ti vacanaṃ kāmaṃ tesaṃ māyāvībhāvadassanaparaṃ, bhagavato pana māyāsāṭheyyādikassa sabbassa pāpadhammassa bodhimūle eva setughāto, tasmā sabbaso pahīnamāyo, sabbaññutāya māyaṃ aññe ca ñeyye sabbaso jānāti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘māyañcāhaṃ, gāmaṇi, pajānāmī’’</span>tiādi. <span class="bld">Māyañca pajānāmī</span>ti na kevalamahaṃ māyaṃ eva jānāmi, atha kho aññampi idañcidañca jānāmīti.</p>
  700. <p class="bodytext"><span class="bld">Itthikāmehī</span>ti <a name="M2.0386"></a><a name="V2.0097"></a> itthīhi ceva tadaññakāmehi ca. <span class="bld">Ekasmiṃ ṭhāne</span>ti ekasmiṃ padese. <span class="bld">Ekekasseva</span> āgantukassa gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā. <span class="bld">Sattianurūpenā</span>ti vibhavasattianurūpena. <span class="bld">Balānurūpenā</span>ti parivārabalānurūpena. <span class="bld">Sattianurūpenā</span>ti vā saddhāsattianurūpena. <span class="bld">Balānurūpenā</span>ti vibhavabalānurūpena. Dhammesu samādhi dasakusaladhammesu samādhānaṃ. Aggahitacittatā pariyuṭṭhakāritā. Tena lokiyasīlavisuddhi diṭṭhivisuddhi ca vuttā. Tathā cāha – ‘‘ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ, sīlañca suvisuddhaṃ diṭṭhi ca ujukā’’ti (saṃ. ni. 5.369). Tattha patiṭṭhitassa upari kattabbaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘dhammasamādhismiṃ ṭhito’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Ayaṃ paṭipadā</span>ti tassa kammaphalavādino satthu vacanaṃ sabbesañca ayaṃ mayhaṃ sīlasaṃvarabrahmavihārabhāvanāsaṅkhātāpaṭipadā anaparādhakatāya eva saṃvattati. <span class="bld">Jayaggāho</span>ti ubhayathāpi mayhaṃ kāci jāni natthi.</p>
  701. <p class="bodytext"><span class="bld">Pañca dhammā dhammasamādhi nāma,</span> vipassanāmaggaphaladhammamattaṃ vā. Tatiyavikappe sīlādivisuddhiyā saddhiṃ brahmavihārā yathāvuttatividhadhammāvahattā <span class="bld">eva dhammasamādhi nāma. Pūrentassa uppannā cittekaggatā</span>ti vuttakhaṇikacittekaggatā. Sāpi cittassa samādhānato ‘‘cittasamādhī’’ti vuttā, tassa paṭipakkhaṃ vikkhambhantī samucchindantī ca hutvā pavattā yathāvuttasamādhi eva visesena <span class="bld">cittasamādhi</span> nāma.</p>
  702. <p class="centered">Pāṭaliyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  703. <p class="centered">Gāmaṇisaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  704. <a name="sn4_9"></a>
  705. <p class="chapter">9. Asaṅkhatasaṃyuttaṃ</p>
  706. <p class="title">1. Paṭhamavaggo</p>
  707. <p class="subhead">1-11. Kāyagatāsatisuttādivaṇṇanā</p>
  708. <p class="bodytext"><a name="para366-376"></a><a name="para366-376_sn4"></a><span class="paranum">366-376</span>. <span class="bld">Asaṅkhata</span>nti <a name="M2.0387"></a><a name="V2.0098"></a> na saṅkhataṃ hetupaccayeti. Tenāha <span class="bld">‘‘akata’’</span>nti. <span class="bld">Hitaṃ esantenā</span>ti mettāyantena. <span class="bld">Anukampamānenā</span>ti karuṇāyantena. <span class="bld">Upādāyā</span>ti ādiyitvāti ayamatthotiāha <span class="bld">‘‘cittena pariggahetvā’’</span>ti. <span class="bld">Aviparītadhammadesanā</span>ti aviparītadhammassa desanā, paṭipattimpi sāvakā viya garuko bhagavā. <span class="bld">Dāyajjaṃ</span> attano adhiṭṭhitaṃ niyyāteti.</p>
  709. <p class="bodytext">Bhikkhāsampattikālādīnaṃ sattannaṃ sappāyānaṃ sampattiyā labbhanakāle. Vipattikāle pana ettha vuttavipariyāyena attho veditabbo. <span class="bld">Bhāriya</span>nti dukkhabahulatāya dāruṇaṃ. <span class="bld">Amhākaṃ santikā</span> laddhabbā. <span class="bld">Tumhākaṃ anusāsanī</span>ti tumhākaṃ dātabbā anusāsanī.</p>
  710. <p class="centered">Kāyagatāsatisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  711. <p class="title">2. Dutiyavaggo</p>
  712. <p class="subhead">23-33. Asaṅkhatasuttādivaṇṇanā</p>
  713. <p class="bodytext"><a name="para377-409"></a><a name="para377-409_sn4"></a><span class="paranum">377-409</span>. Tattha ca natthi ettha taṇhāsaṅkhātaṃ nataṃ, natthi etasmiṃ vā adhigate puggalabhāvoti <span class="bld">anataṃ. Anāsava</span>nti etthāpi eseva nayo. Saccadhammatāya <span class="bld">saccaṃ</span>. Vaṭṭadukkhato pārametīti <span class="bld">pāraṃ. Saṇhaṭṭhenā</span>ti sukhumaṭṭhena nipuṇaṃ. Tato eva <span class="bld">duddasatāya. Ajajjaraṃ</span> niccasabhāvattā. Natthi etassa nidassananti vā <span class="bld">anidassanaṃ</span>. Etasmiṃ adhigate natthi saṃsāre. Papañcanti vā <span class="bld">nippapañcaṃ</span>.</p>
  714. <p class="bodytext">Etasmiṃ <a name="M2.0388"></a><a name="V2.0099"></a> adhigate puggalassa maraṇaṃ natthīti vā <span class="bld">amataṃ</span>. Atappakaṭṭhena vā <span class="bld">paṇītaṃ</span>. Sukhahetutāya vā <span class="bld">sivaṃ</span>. Taṇhā khīyanti etthāti <span class="bld">taṇhakkhayaṃ</span>.</p>
  715. <p class="bodytext">Aññassa tādisassa abhāvato vimhāpanīyatāya <span class="bld">abhūtamevā</span>ti. Kutoci paccayato anibbattameva hutvā <span class="bld">bhūtaṃ</span> vijjamānaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘ajātaṃ hutvā atthī’’</span>ti. Natthi ettha dukkhanti niddukkhaṃ, tassa bhāvo <span class="bld">niddukkhattaṃ</span>. Tasmā <span class="bld">anītikaṃ</span> ītirahitaṃ. Vānaṃ vuccati taṇhā, tadabhāvena <span class="bld">nibbānaṃ</span>. Byābajjhaṃ vuccati dukkhaṃ, tadabhāvena <span class="bld">abyābajjhaṃ</span>. Paramatthato saccato suddhibhāvena. Kāmā eva puthujjanehi allīyitabbato <span class="bld">ālayā</span>. Esa nayo sesesupi. <span class="bld">Patiṭṭhaṭṭhenā</span>ti patiṭṭhābhāvena vaṭṭadukkhato muccitukāmānaṃ dīpasadisaṃ oghehi anajjhottharaṇīyattā. <span class="bld">Allīyitabbayuttaṭṭhenā</span>ti allīyituṃ arahabhāvato. <span class="bld">Tāyanaṭṭhenā</span>ti saparatāyanaṭṭhena. <span class="bld">Bhayasaraṇaṭṭhenā</span>ti bhayassa hiṃsanaṭṭhena. <span class="bld">Seṭṭhaṃ</span> uttamaṃ. <span class="bld">Gatī</span>ti gandhabbaṭṭhānaṃ.</p>
  716. <p class="centered">Asaṅkhatasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  717. <p class="centered">Asaṅkhatasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  718. <a name="sn4_10"></a>
  719. <p class="chapter">10. Abyākatasaṃyuttaṃ</p>
  720. <p class="subhead">1. Khemāsuttavaṇṇanā</p>
  721. <p class="bodytext"><a name="para410"></a><a name="para410_sn4"></a><span class="paranum">410</span>. <span class="bld">Bimbisārassa</span> <a name="M2.0389"></a><a name="V2.0100"></a> <span class="bld">upāsikā</span>ti bimbisārassa orodhabhūtā upāsikā. <span class="bld">Paṇḍiccaṃ</span> sikkhitabhāvena. <span class="bld">Veyyattiyaṃ</span> visāradabhāvena. <span class="bld">Visāradā</span> nāma tihetukapaṭisandhisiddhasābhāvikapaññā, tāya samannāgatā.</p>
  722. <p class="bodytext"><span class="bld">Acchiddakagaṇanāya kusalo</span>ti navantagaṇanāya kusalo. <span class="bld">Aṅgulimuddāya gaṇanāya kusalo</span>ti aṅgulikāya eva gaṇanāya kusalo seyyathāpi pādasikā. <span class="bld">Piṇḍagaṇanāyā</span>ti saṅkalanapaṭuppannakārino piṇḍavasena gaṇanā. <span class="bld">Tathāgato</span>ti khīṇāsavo, tathāgataṃ sandhāya pucchatīti khīṇāsavoti cassa arahattaphalavasibhāvitakhandhe upādāya ayaṃ paññatti hoti. Tesu khandhesu sati khīṇāsavā sattasaṅkhātā hontīti vohārena paññapetuṃ sakkā bhaveyya, asantesu na sakkā, tasmā paraṃ maraṇāti vuttattā tesaṃ abhāvā <span class="bld">‘‘abyākatameta’’</span>nti vuttaṃ. Yadi evaṃ tesaṃ abhāvato ‘‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti puṭṭhāya ‘‘āmā’’ti paṭijānitabbā siyā, taṃ pana sattasaṅkhātassa pucchitattā na paṭiññātanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Yena rūpenā</span>ti sattatathāgate vuttarūpaṃ sabbaññutathāgate paṭikkhipituṃ <span class="bld">‘‘taṃ rūpa’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Yaṃ upādāyā</span>ti yaṃ khandhapañcakaṃ upādāya. <span class="bld">Tadabhāvenā</span>ti tassa khandhapañcakassa abhāvena. <span class="bld">Tassā paññattiyā</span>ti sattapaññattiyā abhāvaṃ. Niruddhaṃ na nidasseti.</p>
  723. <p class="bodytext">Khemāya theriyā vuttaṃ paṭhamaṃ suttaṃ bhagavato seṭṭhatthadīpanato aggapadāvacaraṃva hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘aggapadasmi’’</span>nti.</p>
  724. <p class="centered">Khemāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  725. <p class="subhead">2. Anurādhasuttavaṇṇanā</p>
  726. <p class="bodytext"><a name="para411"></a><a name="para411_sn4"></a><span class="paranum">411</span>. <span class="bld">Idha</span> saḷāyatanavagge saṅgāyanavasena saṅgītikārehi vuttaṃ.</p>
  727. <p class="subhead">3-8. Paṭhamasāriputtakoṭṭhikasuttādivaṇṇanā</p>
  728. <p class="bodytext"><a name="para412-417"></a><a name="para412-417_sn4"></a><span class="paranum">412-417</span>. <span class="bld">Rūpamatta</span>nti <a name="M2.0390"></a><a name="V2.0101"></a> ettha <span class="bld">matta</span>-saddo visesanivattiattho. Ko pana so visesoti? Yo bāhiraparikappito idha tathāgatoti vuccamāno attā. <span class="bld">Anupalabbhiyasabhāvo</span>ti anupalabbhiyattā.</p>
  729. <p class="centered">Paṭhamasāriputtakoṭṭhikasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  730. <p class="subhead">9. Kutūhalasālāsuttavaṇṇanā</p>
  731. <p class="bodytext"><a name="para418"></a><a name="para418_sn4"></a><span class="paranum">418</span>. <span class="bld">Nānāvidha</span>nti taṃtaṃdiṭṭhivādapaṭisaṃyuttaṃ aññampi vā nānāvidhaṃ tiracchānakathaṃ. Bahūnaṃ kutūhaluppattiṭṭhānatoti yojanā. <span class="bld">Yāva ābhassarabrahmalokā gacchatī</span>ti agginā kappavuṭṭhānakāle gacchati, taṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Imañca kāya</span>nti imaṃ rūpakāyaṃ. <span class="bld">Cuticittena nikkhipatī</span>ti cuticittena bhijjamānena nikkhipati. Cuticittassa hi oraṃ sattarasamassa cittassa uppādakkhaṇe uppannaṃ kammajarūpaṃ cuticittena saddhiṃ nirujjhati, tato paraṃ kammajarūpaṃ na uppajjati. Yadi uppajjeyya, maraṇaṃ na siyā, cuticittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpeti, āhārajassa ca asambhavo eva, utujaṃ pana vattateva. Yasmā paṭisandhikkhaṇe satto aññataraṇāya upapajjati nāma, cutikkhaṇe paṭisandhicittaṃ aladdhaṃ aññataraṇāya, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘cutikkhaṇe…pe… hotī’’</span>ti.</p>
  732. <p class="centered">Kutūhalasālāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  733. <p class="subhead">10. Ānandasuttavaṇṇanā</p>
  734. <p class="bodytext"><a name="para419"></a><a name="para419_sn4"></a><span class="paranum">419</span>. <span class="bld">Tesaṃ laddhiyā</span>ti tesaṃ sassatavādānaṃ laddhiyā saddhiṃ <span class="bld">etaṃ</span> ‘‘atthattā’’ti vacanaṃ ekaṃ abhavissa. Tato eva anulomaṃ taṃ nābhavissa ñāṇassāti asāraṃ etanti adhippāyo. <span class="bld">Api nu metassā</span>ti me etassa anattāti vipassanāñāṇassa anulomaṃ api nu abhavissa, vilomakameva tassa siyāti attho.</p>
  735. <p class="centered">Ānandasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  736. <p class="subhead">11. Sabhiyakaccānasuttavaṇṇanā</p>
  737. <p class="bodytext"><a name="para420"></a><a name="para420_sn4"></a><span class="paranum">420</span>. Yassapa’ssāti <a name="M2.0391"></a><a name="V2.0102"></a> pāṭhassa ayaṃ piṇḍattho ‘‘āvuso’’tiādi. Tatthāyaṃ sambandho – āvuso, yassapi puggalassa tīṇi vassāni vuṭṭho, ettakena kālena ‘‘hetumhi sati rūpītiādipaññāpanā hoti, asati na hotī’’ti ettakaṃ byākaraṇaṃ bhaveyya, tassa puggalassa ettakameva bahu, ko pana vādo atikkante! Ito atikkante dhammadesanānaye vādoyeva vattabbameva natthīti therassa pañhabyākaraṇaṃ sutvā paribbājako pītisomanassaṃ pavedesi.</p>
  738. <p class="centered">Sabhiyakaccānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  739. <p class="centered">Abyākatasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  740. <p class="centered">Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya</p>
  741. <p class="centered">Saḷāyatanavaggavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.</p>
  742. </body>