| 123456789101112131415161718192021222324252627282930313233343536373839404142434445464748495051525354555657585960616263646566676869707172737475767778798081828384858687888990919293949596979899100101102103104105106107108109110111112113114115116117118119120121122123124125126127128129130131132133134135136137138139140141142143144145146147148149150151152153154155156157158159160161162163164165166167168169170171172173174175176177178179180181182183184185186187188189190191192193194195196197198199200201202203204205206207208209210211212213214215216217218219220221222223224225226227228229230231232233234235236237238239240241242243244245246247248249250251252253254255256257258259260261262263264265266267268269270271272273274275276277278279280281282283284285286287288289290291292293294295296297298299300301302303304305306307308309310311312313314315316317318319320321322323324325326327328329330331332333334335336337338339340341342343344345346347348349350351352353354355356357358359360361362363364365366367368369370371372373374375376377378379380381382383384385386387388389390391392393394395396397398399400401402403404405406407408409410411412413414415416417418419420421422423424425426427428429430431432433434435436437438439440441442443444445446447448449450451452453454455456457458459460461462463464465466467468469470471472473474475476477478479480481482483484485486487488489490491492493494495496497498499500501502503504505506507508509510511512513514515516517518519520521522523524525526527528529530531532533534535536537538539540541542543544545546547548549550551552553554555556557558559560561562563564565566567568569570571572573574575576577578579580581582583584585586587588589590591592593594595596597598599600601602603604605606607608609610611612613614615616617618619620621622623624625626627628629630631632633634635636637638639640641642643644645646647648649650651652653654655656657658659660661662663664665666667668669670671672673674675676677678679680681682683684685686687688689690691692693694695696697698699700701702703704705706707708709710711712713714715716717718719720721722723724725726727728729730731732733734735736737738739740741742743744745746747748749750751752753754755756757758759760761762763764765766767768769770771772773774775776777778779780781782783784785786787788789790791792793794795796797798799800801802803804805806807808809810811812813814815816817818819820821822823824825826827828829830831832833834835836837838839840841842843844845846847848849850851852853854855856857858859860861862863864865866867868869870871872873874875876877878879880881882883884885886887888889890891892893894895896897898899900901902903904905906907908909910911912913914915916917918919920921922923924925926927928929930931932933934935936937938939940941942943944945946947948949950951952953954955956957958959960961962963964965966967968969970971972973974975976977978979980981982983984985986987988989990991992993994995996997998999100010011002100310041005100610071008100910101011101210131014101510161017101810191020102110221023102410251026102710281029103010311032103310341035103610371038103910401041104210431044104510461047104810491050105110521053105410551056105710581059106010611062106310641065106610671068106910701071107210731074107510761077107810791080108110821083108410851086108710881089109010911092109310941095109610971098109911001101110211031104110511061107110811091110111111121113111411151116111711181119112011211122112311241125112611271128112911301131113211331134113511361137113811391140114111421143114411451146 |
- <body>
- <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
- <p class="nikaya">Dīghanikāye</p>
- <a name="dn3"></a>
- <p class="book">Pāthikavaggaṭīkā</p>
- <a name="dn3_1"></a>
- <p class="chapter">1. Pāthikasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="subhead">Sunakkhattavatthuvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><a name="para1_dn3"></a><span class="paranum">1</span>. <span class="bld">Apubbapadavaṇṇanā</span>ti <a name="M3.0001"></a><a name="V3.0001"></a><a name="P3.0001"></a> atthasaṃvaṇṇanāvasena heṭṭhā aggahitatāya apubbassa abhinavassa padassa vaṇṇanā atthavibhāvanā. ‘‘Hitvā punappunāgatamattha’’nti (dī. ni. aṭṭha. 1.ganthārambhakathā) hi vuttaṃ. <span class="bld">Mallesū</span>ti ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayameva. <span class="bld">Chāyūdakasampanne vanasaṇḍe viharatī</span>ti anupiyasāmantā katassa vihārassa abhāvato. Yadi na tāva paviṭṭho, kasmā ‘‘pāvisī’’ti vuttanti āha <span class="bld">‘‘pavisissāmī’’</span>tiādi, tena avassaṃ bhāvini bhūte viya upacārā hontīti dasseti. Idāni tamatthaṃ upamāya vibhāvento <span class="bld">‘‘yathā ki’’</span>ntiādimāha. <span class="bld">Eta</span>nti etaṃ ‘‘atippago kho’’tiādikaṃ cintanaṃ <span class="bld">ahosi. Ativiya</span> <a name="V3.0002"></a> <span class="bld">pago kho</span>ti ativiya pātova. Channakopīnatāya, paribbājakapabbajjupagamena ca <span class="bld">channaparibbājakaṃ,</span> na naggaparibbājakaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><a name="para2_dn3"></a><span class="paranum">2</span>. Yasmā bhagavato uccākulappasutataṃ, mahābhinikkhamananikkhantataṃ, anaññasādhāraṇadukkaracaraṇaṃ, vivekavāsaṃ, lokasambhāvitataṃ, ovādānusāsanīhi lokassa bahupakārataṃ, parappavādamaddanaṃ, mahiddhikataṃ<a name="P3.0002"></a>, mahānubhāvatanti evamādikaṃ taṃtaṃattapaccakkhaguṇavisesaṃ nissāya yebhuyyena <a name="M3.0002"></a> aññatitthiyāpi bhagavantaṃ disvā ādaragāravabahumānaṃ dassentiyeva, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘bhagavantaṃ disvā mānathaddhataṃ akatvā’’</span>tiādi. <span class="bld">Lokasamudācāravasenā</span>ti lokopacāravasena. <span class="bld">Cirassa</span>nti cirakālena. <span class="bld">Ādīni vadanti</span> upacāravasena. <span class="bld">Tassā</span>ti bhaggavagottassa paribbājakassa. <span class="bld">Gihisahāyo</span>ti gihikālato paṭṭhāya sahāyo. <span class="bld">Paccakkhāto</span>ti yenākārena paccakkhānā, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘paccakkhāmī’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><a name="para3_dn3"></a><span class="paranum">3</span>. <span class="bld">Uddissā</span>ti satthukārabhāvena uddissāti ayamettha adhippāyoti taṃ dassento <span class="bld">‘‘bhagavā me’’</span>tiādimāha. Yadā sunakkhattassa ‘‘bhagavantaṃ paccakkhāmī’’ti cittaṃ uppannaṃ, vācā bhinnā, tadā evassa bhagavatā saddhiṃ koci sambandho natthi asakyaputtiyabhāvato sāsanato paribāhirattā. Ayaṃ tāvettha sāsanayutti, sā panāyaṃ ṭhapetvā sāsanayuttikovide aññesaṃ na sammadeva visayoti bhagavā sabbasādhāraṇavasenassa attanā sambandhābhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘api nū’’</span>ti ādiṃ vatvā sunakkhattaṃ <span class="bld">‘‘ko santo kaṃ paccācikkhasī’’</span>ti āha. Yasmā mukhāgatoyaṃ sambandho, na pūjāgatādiko, yo ca yācakayācitabbatāvasena hoti, tadubhayañcettha natthīti dassento bhagavā sunakkhattaṃ ‘‘ko santo kaṃ paccācikkhasī’’ti avoca, tasmā tamatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yācako vā’’</span>tiādi vuttaṃ. Yācitako vā yācakaṃ paccācikkheyyāti sambandho. <span class="bld">Tvaṃ pana neva yācako</span> ‘‘ahaṃ bhante bhagavantaṃ uddissa viharissāmī’’ti evaṃ mama santikaṃ anupagatattā. <span class="bld">Na yācitako</span> ‘‘ehi tvaṃ sunakkhatta mamaṃ uddissa viharāhī’’ti evaṃ mayā apatthitattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ko samāno</span>ti yācakayācitakesu ko nāma honto. <span class="bld">Ka</span>nti yācakayācitakesu eva kaṃ nāma hontaṃ maṃ <span class="bld">paccācikkhasi. Tucchapurisā</span>ti <a name="P3.0003"></a> jhānamaggādiuttarimanussadhammesu kassacipi abhāvā rittapurisā. Nanu cāyaṃ sunakkhatto lokiyajjhānāni, ekaccābhiññañca uppādesīti? Kiñcāpi uppādesi, tato pana bhagavati āghātuppādanena saheva parihīno ahosi. Aparādho nāma suppaṭipattiyā virajjhanahetubhūto kilesuppādoti āha <span class="bld">‘‘yattako te aparādho,</span> <a name="V3.0003"></a> <span class="bld">tattako doso’’</span>ti. <span class="bld">Yāvañcā</span>ti avadhiparicchedabhāvadassanaṃ ‘‘yāvañca <a name="M3.0003"></a> tena bhagavatā’’tiādīsu (dī. ni. 1.3) viya. <span class="bld">Te</span>ti tayā. <span class="bld">Ida</span>nti nipātamattaṃ. <span class="bld">Aparaddha</span>nti aparajjhitaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘paccācikkhāmidānāhaṃ bhante bhagavanta’’ntiādīni vadantena tucchapurisa tayā yāvañcidaṃ aparaddhaṃ, na tassa aparādhassa pamāṇaṃ atthīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para4"></a><a name="para4_dn3"></a><span class="paranum">4</span>. <span class="bld">Manussadhammā</span>ti bhāvanānuyogena vinā manussehi anuṭṭhātabbadhammā. So hi manussānaṃ cittādhiṭṭhānamattena ijjhanato tesaṃ sambhāvitadhammo viya ṭhito tathā vutto, manussaggahaṇañcettha tesu bahulaṃ pavattanato. <span class="bld">Iddhibhūtaṃ pāṭihāriyaṃ,</span> na ādesanānusāsanīpāṭihāriyanti adhippāyo. <span class="bld">Kate</span>ti pavattite. <span class="bld">Niyyātī</span>ti niggacchati, vaṭṭadukkhato niggamanavasena pavattatīti attho. Dhamme hi niggacchante taṃsamaṅgipuggalo ‘‘niggacchatī’’ti vuccati, aṭṭhakathāyaṃ pana ni-saddo upasaggamattaṃ, yāti icceva atthoti dassetuṃ <span class="bld">gacchatī</span>ti attho vutto. <span class="bld">Tatrā</span>ti padhānabhāvena vuttassa atthassa bhummavasena <a name="P3.0004"></a> paṭiniddesoti tasmiṃ dhamme sammā dukkhakkhayāya niyyanteti ayamettha atthoti dassento āha <span class="bld">‘‘tasmiṃ…pe… saṃvattamāne’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para5"></a><a name="para5_dn3"></a><span class="paranum">5</span>. Agganti ñāyatīti <span class="bld">aggaññaṃ. Lokapaññatti</span>nti lokassa paññāpanaṃ. <span class="bld">Lokassa agga</span>nti lokuppattisamaye <span class="bld">‘‘idaṃ nāma lokassa agga’’nti evaṃ jānitabbaṃ</span> bujjhitabbaṃ. <span class="bld">Aggamariyāda</span>nti ādimariyādaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para6"></a><a name="para6_dn3"></a><span class="paranum">6</span>. <span class="bld">Ettakaṃ vippalapitvā</span>ti ‘‘na dānāhaṃ bhante bhagavantaṃ uddissa viharissāmī’’ti, ‘‘na hi pana me bhante bhagavā uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ karotī’’ti, ‘‘na hi pana me bhante bhagavā aggaññaṃ paññapetī’’ti ca ettakaṃ vippalapitvā. Idaṃ kira so bhagavā satthukiccaṃ iddhipāṭihāriyaṃ, aggaññapaññāpanañca kātuṃ na sakkotīti pakāsento kathesi. Tenāha <span class="bld">‘‘sunakkhatto kirā’’</span>tiādi. Uttaravacanavasena patiṭṭhābhāvato <span class="bld">appatiṭṭho.</span> Tato eva <span class="bld">niravo</span> nissaddo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ādīnavadassanattha</span>nti diṭṭhadhammikassa ādīnavassa dassanatthaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘sayameva garahaṃ pāpuṇissasī’’</span>ti. Samparāyikā pana ādīnavā anekavidhā, te dassento sunakkhatto na saddaheyyāti diṭṭhadhammikasseva gahaṇaṃ<a name="M3.0004"></a>. <span class="bld">Anekakāraṇenā</span>ti ‘‘itipi so bhagavā araha’’ntiādinā (dī. ni. 1.157, 255) anekavidhena vaṇṇakāraṇena. Evaṃ me avaṇṇo <a name="V3.0004"></a> na bhavissatīti ajjhāsayena <span class="bld">attano bālatāya</span> vaṇṇārahānaṃ <span class="bld">avaṇṇaṃ kathetvā.</span> Evaṃ bhagavā makkhibhāve ādīnavaṃ dassetvā puna tassa kathane kāraṇaṃ vibhāvetuṃ ‘‘iti kho te’’tiādimāhāti taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tato’’</span>tiādi vuttaṃ. Evañhi sunakkhattassa appakopi vacanokāso na bhavissatīti. <span class="bld">Apakkamī</span>ti <a name="P3.0005"></a> attanā yathāṭhitā vuṭṭhāya apasakki. <span class="bld">Apakkanto</span> sāsanato bhaṭṭho. Tenāha <span class="bld">‘‘cuto’’</span>ti. <span class="bld">Evamevā</span>ti apakkamanto ca na yathā tathā apakkami, yathā pana kāyassa bhedā apāye nibbatteyya, evameva <span class="bld">apakkami.</span></p>
- <p class="subhead">Korakhattiyavatthuvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para7"></a><a name="para7_dn3"></a><span class="paranum">7</span>. <span class="bld">Dvīhi padehī</span>ti dvīhi vākyehi <span class="bld">āraddhaṃ</span> byatirekavasena tadubhayatthaniddesavasena uparidesanāya pavattattā. <span class="bld">Anusandhidassanavasenā</span>ti yathānusandhisaṅkhātaanusandhidassanavasena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekaṃ samaya</span>nti ca bhummatthe upayogavacananti āha <span class="bld">‘‘ekasmiṃ samaye’’</span>ti ca. <span class="bld">Thūlū nāma janapado</span>ti janapadīnaṃ rājakumārānaṃ vasena tathāladdhanāmo. Kukkuravataṃ samādānavasena etasmiṃ atthīti <span class="bld">kukkuravatiko</span>ti āha <span class="bld">‘‘samādinnakukkuravato’’</span>ti. <span class="bld">Aññampī</span>ti ‘‘catukkoṇḍikasseva vicaraṇaṃ, tathā katvāva khādanaṃ, bhuñjanaṃ, vāmapādaṃ uddharitvā muttassa vissajjana’’nti evamādikaṃ aññampi sunakhehi kātabbakiriyaṃ. Catūhi sarīrāvayavehi kuṇḍanaṃ gamanaṃ <span class="bld">catukkoṇḍo,</span> so etasmiṃ atthīti <span class="bld">catukkoṇḍiko.</span> So pana yasmā catūhi sarīrāvayavehi saṅghaṭṭitagamano hoti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘catusaṅghaṭṭito’’</span>ti. Tenevāha <span class="bld">‘‘dve jaṇṇūnī’’</span>tiādi. <span class="bld">Bhakkhasa</span>nti vā bhakkhitabbaṃ, asitabbañca. Tenevāha <span class="bld">‘‘yaṃ kiñci khādanīyaṃ bhojanīya’’</span>nti. Kāmaṃ khādanañca nāma mukhena kātabbaṃ, hatthena pana tattha upanāmanaṃ nivāretuṃ avadhāraṇaṃ katanti āha <span class="bld">‘‘hatthena aparāmasitvā’’</span>ti, aggahetvāti attho. <span class="bld">Sundararūpo</span>ti <a name="P3.0006"></a> sundarabhāvo. <span class="bld">Vatāti patthanatthe nipāto</span> ‘‘aho vatāhaṃ lābhī assa’’ntiādīsu viya. ‘‘Samaṇena nāma evarūpena bhavitabbaṃ aho vatāhaṃ ediso bhaveyya’’nti evaṃ tassa patthanā ahosi. Tenāha <span class="bld">‘‘evaṃ kirā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Garahatthe</span> <a name="M3.0005"></a> <span class="bld">api-kāro</span> ‘‘api siñce palaṇḍaka’’ntiādīsu viya. <span class="bld">Arahante ca</span> buddhe, buddhasāvake ‘‘arahanto khīṇāsavā na hontī’’ti <span class="bld">evaṃ tassa diṭṭhi uppannā.</span> Yathāha <span class="bld">mahāsīhanādasutte</span> ‘‘natthi samaṇassa gotamassa uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanavisesā’’ti (ma. ni. 1.146). <span class="bld">Sattamaṃ</span> <a name="V3.0005"></a> <span class="bld">divasa</span>nti bhummatthe upayogavacanaṃ. <span class="bld">Alasakenā</span>ti ajīraṇena āmarogena.</p>
- <p class="bodytext">Aṭṭhitacamattatāya <span class="bld">purāṇapaṇṇasadiso.</span> <span class="bld">Bīraṇatthambaka</span>nti bīraṇagacchā.</p>
- <p class="bodytext">Mattā etassa atthīti <span class="bld">mattaṃ,</span> bhojanamattavantanti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘pamāṇayutta’’</span>nti. <span class="bld">Mantā mantā</span>ti mantāya mantāya.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para8"></a><a name="para8_dn3"></a><span class="paranum">8</span>. <span class="bld">Ekadvīhikāya</span> gaṇanāya. <span class="bld">Nirāhārova ahosi</span> bhagavato vacanaṃ aññathā kātukāmo, tathābhūtopi sattame divase upaṭṭhākena upanītaṃ bhakkhasaṃ disvā ‘‘dhī’’ti upaṭṭhāpetuṃ asakkonto bhojanataṇhāya ākaḍḍhiyamānahadayo taṃ kucchipūraṃ bhuñjitvā <a name="P3.0007"></a> bhagavatā vuttaniyāmeneva kālamakāsi. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘athassā’’</span>tiādi. <span class="bld">Sacepi…pe… cinteyyā</span>ti yadi eso acelo ‘‘dhī’’ti paccupaṭṭhapetvā ‘‘ajjapi ahaṃ na bhuñjeyya’’nti cinteyya, tathācintane satipi devatāviggahena <span class="bld">taṃ divasaṃ…pe… kareyya.</span> Kasmā? <span class="bld">Advejjhavacanā hi tathāgatā,</span> na tesaṃ vacanaṃ vitathaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gatagataṭṭhānaṃ aṅgaṇameva hotī</span>ti tehi taṃ kaḍḍhitvā gacchantehi gatagatappadeso uttarakasāmantā vivaṭaṅgaṇameva hutvā upaṭṭhāti. <span class="bld">Te</span>ti titthiyā. <span class="bld">Susānaṃyeva gantvā</span>ti ‘‘bīraṇatthambakaṃ atikkamissāmā’’ti gacchantāpi anekavāraṃ taṃ anusaṃyāyitvā punapi taṃyeva susānaṃ upagantvā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para9"></a><a name="para9_dn3"></a><span class="paranum">9</span>. <span class="bld">Ida</span>nti idaṃ matasarīraṃ. <span class="bld">‘‘Tameva vā sarīraṃ kathāpesī</span>ti taṃ sarīraṃ adhiṭṭhahitvā ṭhitapetena kathāpesī’’ti keci. Korakhattiyaṃ vā asurayonito ānetvā kathāpetu aññaṃ vā petaṃ, ko ettha viseso. <span class="bld">‘‘Acinteyyo hi buddhavisayo’’</span>ti pana vacanato tadeva sarīraṃ sunakkhattena pahatamattaṃ buddhānubhāvena uṭṭhāya tamatthaṃ ñāpesīti daṭṭhabbaṃ. Purimoyeva pana attho aṭṭhakathāsu vinicchito. Tathā hi vakkhati ‘‘nibbattaṭṭhānato’’tiādi (dī. ni. aṭṭha. 3.10).</p>
- <p class="bodytext"><a name="para10"></a><a name="para10_dn3"></a><span class="paranum">10</span>. <span class="bld">Vipāka</span>nti <a name="M3.0006"></a> phalaṃ, atthanibbattīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samānetabbānī</span>ti <a name="V3.0006"></a> sammā ānetabbāni, sarūpato ānetvā dassetabbānīti attho. Pāṭihāriyānaṃ paṭhamāditā bhagavatā vuttānupubbiyā veditabbā. Keci panettha ‘‘paracittavibhāvanaṃ, āyuparicchedavibhāvanaṃ, byādhivibhāvanaṃ, gativibhāvanaṃ, sarīranikkhepavibhāvanaṃ, sunakkhattena saddhiṃ kathāvibhāvanañcāti cha pāṭihāriyānī’’ti vadanti, taṃ yadi sunakkhattassa cittavibhāvanaṃ sandhāya vuttaṃ, evaṃ sati ‘‘sattā’’ti vattabbaṃ tassa bhāviavaṇṇavibhāvanāya saddhiṃ. Atha acelassa <a name="P3.0008"></a> maraṇacittavibhāvanaṃ, taṃ ‘‘sattamaṃ divasaṃ kālaṃ karissatī’’ti iminā saṅgahitanti visuṃ na vattabbaṃ, tasmā aṭṭhakathāyaṃ vuttanayeneva gahetabbaṃ.</p>
- <p class="subhead">Acelakaḷāramaṭṭakavatthuvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para11"></a><a name="para11_dn3"></a><span class="paranum">11</span>. <span class="bld">Nikkhantadantamaṭṭako</span>ti nikkhantadanto maṭṭako. So kira acelakabhāvato pubbe maṭṭakito hutvā vicari vivaradanto ca, tena naṃ ‘‘koramaṭṭako’’ti sañjānanti. Yaṃ kiñci tassa dento ‘‘sādhurūpo ayaṃ samaṇo’’ti sambhāvento aggaṃ seṭṭhaṃyeva denti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘lābhaggaṃ patto, aggalābhaṃ patto’’</span>ti. Bahū acelakā taṃ parivāretvā vicaranti, gahaṭṭhā ca taṃ bahū aḍḍhā vibhavasampannā kālena kālaṃ upasaṅkamitvā payirupāsanti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘yasaggaṃ aggaparivāraṃ patto’’</span>ti. <span class="bld">Vatāniyeva</span> pajjitabbato padāni. Aññamaññaṃ asaṅkarato <span class="bld">vatakoṭṭhāsā vā.</span> <span class="bld">Samattānī</span>ti samaṃ attani gahitāni. <span class="bld">Puratthimenā</span>ti <span class="bld">ena</span>-saddasambandhena ‘‘vesāli’’nti upayogavacanaṃ, avidūratthe ca <span class="bld">ena</span>-saddo pañcamyantoti āha <span class="bld">‘‘vesālito avidūre’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para12"></a><a name="para12_dn3"></a><span class="paranum">12</span>. Sāsane paricayavasena <span class="bld">tilakkhaṇāhataṃ pañhaṃ pucchi.</span> <span class="bld">Na sampāyāsī</span>ti nāvabujjhi na sampādesi. Tenāha <span class="bld">‘‘sammā ñāṇagatiyā’’</span>tiādi. <span class="bld">Sampāyanaṃ</span> vā sampādanaṃ. Pañhaṃ puṭṭhassa ca <span class="bld">sampādanaṃ</span> nāma sammadeva kathananti tadabhāvaṃ dassento <span class="bld">‘‘atha vā’’</span>tiādimāha. Kopavasena tassa akkhīni kampanabhāvaṃ <a name="P3.0009"></a> āpajjiṃsūti āha <span class="bld">‘‘kampanakkhīnipi parivattetvā’’</span>ti. <span class="bld">Kopa</span>nti kodhaṃ, so pana cittassa pakuppanavasena pavattatīti āha <span class="bld">‘‘kuppanākāra’’</span>nti<a name="M3.0007"></a>. <span class="bld">Dosa</span>nti āghātaṃ, so pana ārammaṇe dussanavasena pavattīti āha <span class="bld">‘‘dussanākāra’’</span>nti. <span class="bld">Atuṭṭhākāra</span>nti tuṭṭhiyā pītiyā paṭipakkhabhūtappavattiākāraṃ. Kāyavacīvikārehi <span class="bld">pākaṭamakāsi. Mā vata no</span>ti ettha <span class="bld">mā</span>ti paṭikkhepo, <span class="bld">no</span>ti mayhanti atthoti āha <span class="bld">‘‘aho vata me na bhaveyyā’’</span>ti. <span class="bld">Maṃ vata no</span>ti ettha pana <span class="bld">no</span>ti saṃsayeti āha <span class="bld">‘‘ahosi vata nu mamā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para14"></a><a name="para14_dn3"></a><span class="paranum">14</span>. <span class="bld">Pari</span>pubbo <a name="V3.0007"></a> <span class="bld">dahita</span>-saddo vatthanivāsanaṃ vadatīti āha <span class="bld">‘‘paridahito nivatthavattho’’</span>ti. Yasanimittakatāya lābhassa yasaparihāniyāva lābhaparihāni vuttā hotīti pāḷiyaṃ <span class="bld">‘‘yasā nihīno’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="subhead">Acelapāthikaputtavatthuvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para15"></a><a name="para15_dn3"></a><span class="paranum">15</span>. ‘‘Ahaṃ sabbaṃ jānāmī’’ti evaṃ sabbaññutaññāṇaṃ vadati paṭijānātīti ñāṇavādo, tena mayā <span class="bld">ñāṇavādena saddhiṃ.</span> <span class="bld">Atikkamma gacchato</span>ti upaḍḍhabhāgena paricchinnaṃ padesaṃ atikkamitvā iddhipāṭihāriyaṃ kātuṃ gacchato. Kiṃ panāyaṃ acelo pāthikaputto attano pamāṇaṃ na jānātīti? No na jānāti. Yadi evaṃ, kasmā sukkhagajjitaṃ gajjīti? ‘‘Evāhaṃ loke pāsaṃso bhavissāmī’’ti kohaññe katvā sukkhagajjitaṃ gajji. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘nagaravāsino’’</span>tiādi. <span class="bld">Paṭṭhapetvā</span>ti yugaggāhaṃ ārabhitvā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para16"></a><a name="para16_dn3"></a><span class="paranum">16</span>. <span class="bld">Hīnajjhāsayattā…pe… udapādi.</span> Vuttañhetaṃ ‘‘hīnādhimuttikā sattā hīnādhimuttike eva satte sevanti bhajanti payirupāsantī’’ti (saṃ. ni. 2.98).</p>
- <p class="bodytext">Yasmā <a name="P3.0010"></a> tathāvuttā vācā tathārūpacittahetukā, tañca cittaṃ tathārūpadiṭṭhicittahetukaṃ, tasmā ‘‘taṃ vācaṃ appahāyā’’ti vatvā yathā tassā appahānaṃ hoti, taṃ dassento ‘‘taṃ cittaṃ appahāyā’’ti āha, tassa ca yathā appahānaṃ hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā’’ti avoca. Yasmā vā tathārūpā vācā mahāsāvajjā, cittaṃ tato mahāsāvajjataraṃ taṃsamuṭṭhāpakabhāvato, diṭṭhi pana tato mahāsāvajjatamā tadubhayassa mūlabhāvato, tasmā tesaṃ mahāsāvajjatāya imaṃ vibhāgaṃ dassetvā ayaṃ anukkamo ṭhapitoti veditabbo. Tesaṃ pana <a name="M3.0008"></a> yathā pahānaṃ hoti, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘aha’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Nāhaṃ buddho’’ti vadanto</span>ti sāṭheyyena vinā ujukameva ‘‘ahaṃ buddho na homī’’ti vadanto. <span class="bld">Cittadiṭṭhippahāne</span>pi eseva nayo. <span class="bld">Vipateyyā</span>ti ettha <span class="bld">vi</span>-saddo paṭhame vikappe upasaggamattaṃ, dutiye pana visaraṇatthoti āha <span class="bld">‘‘sattadhā vā pana phaleyyā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para17"></a><a name="para17_dn3"></a><span class="paranum">17</span>. <span class="bld">Ekaṃsenā</span>ti ekantena, ekantikaṃ pana vacanapariyāyavinimuttaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘nippariyāyenā’’</span>ti. <span class="bld">Odhāritā</span>ti avadhāritā niyametvā bhāsitā. <span class="bld">Vigatarūpenā</span>ti apagatasabhāvena<a name="V3.0008"></a>. Tenāha <span class="bld">‘‘vigacchitasabhāvenā’’</span>ti, iddhānubhāvena apanītasakabhāvena. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘attano’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para18"></a><a name="para18_dn3"></a><span class="paranum">18</span>. Dvayaṃ gacchatīti <span class="bld">dvayagāminī.</span> Kīdisaṃ dvayanti āha <span class="bld">‘‘sarūpenā’’</span>tiādi. Ayañhi so gaṇḍassupariphoṭṭhabbādosaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para19"></a><a name="para19_dn3"></a><span class="paranum">19</span>. Ajitassa licchavisenāpatissa mahāniraye nibbattitvā tato āgantvā acelassa pāthikaputtassa santike parodanaṃ. <span class="bld">Abhāvā</span>ti <a name="P3.0011"></a> pubbe vuttappakārassa pāṭihāriyakaraṇassa abhāvā. Bhagavā pana sannipatitaparisāyaṃ pasādajananatthaṃ tadanurūpaṃ pāṭihāriyamakāsiyeva. Yathāha <span class="bld">‘‘tejodhātuṃ samāpajjitvā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="subhead">Iddhipāṭihāriyakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para20"></a><a name="para20_dn3"></a><span class="paranum">20</span>. Nicayanaṃ dhanadhaññānaṃ sañcayanaṃ <span class="bld">nicayo,</span> tattha niyuttāti <span class="bld">necayikā,</span> gahapati eva necayikā <span class="bld">gahapatinecayikā.</span> Ettakāni jaṅghasahassānīti parimāṇābhāvato <span class="bld">sahassehipi aparimāṇagaṇanā. Tenevā</span>ti imassa vasena sannipatitāya evaṃ mahatiyā parisāya bandhanamokkhaṃ kātuṃ labbhati, eteneva kāraṇena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para21"></a><a name="para21_dn3"></a><span class="paranum">21</span>. <span class="bld">Cittutrāsabhaya</span>nti cittassa utrāsanākārena pavattabhayaṃ, na ñāṇabhayaṃ, nāpi ‘‘bhāyati etasmā’’ti evaṃ vuttaṃ ārammaṇabhayaṃ. <span class="bld">Chambhitatta</span>nti teneva cittutrāsabhayena sakalasarīrassa chambhitabhāvo. <span class="bld">Lomahaṃso</span>ti teneva bhayena, tena ca chambhitattena sakalasarīre lomānaṃ <a name="M3.0009"></a> haṭṭhabhāvo, so pana tesaṃ bhittiyaṃ nāgadantānaṃ viya uddhaṃmukhatāti āha <span class="bld">‘‘lomānaṃ uddhaggabhāvo’’</span>ti. <span class="bld">Antantena āvijjhitvā</span>ti attano nisīdanatthaṃ nigūḷhaṭṭhānaṃ upaparikkhanto paribbājakārāmaṃ pariyantena anusaṃyāyitvā, kassacideva sunakkhattassa vā sunakkhattasadisassa vā sabbaññupaṭiññaṃ appahāya satthu sammukhībhāve sattadhā tassa muddhāphalanaṃ dhammatā. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘mā nassatu bālo’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para22"></a><a name="para22_dn3"></a><span class="paranum">22</span>. <span class="bld">Saṃsappatī</span>ti tattheva pāsāṇaphalake bāladārako viya uṭṭhātuṃ asakkonto avasīdanavasena ito <a name="P3.0012"></a> cito ca saṃsappati. Tenāha <span class="bld">‘‘osīdatī’’</span>ti. <span class="bld">Tattheva sañcaratī</span>ti tasmiṃyeva pāsāṇe ānisadupaṭṭhino sañcalanaṃ nisajjavaseneva sañcarati, na uṭṭhāya padasā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para23"></a><a name="para23_dn3"></a><span class="paranum">23</span>. <span class="bld">Vinaṭṭharūpo</span>ti <a name="V3.0009"></a> sambhāvanāya vināsena, lābhassa vināsena ca vinaṭṭhasabhāvo.</p>
- <p class="centered">Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para25"></a><a name="para25_dn3"></a><span class="paranum">25</span>. <span class="bld">Goyuttehī</span>ti balavantabalībaddayojitehi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para26"></a><a name="para26_dn3"></a><span class="paranum">26</span>. <span class="bld">Tassā</span>ti jāliyassa. Ayañhi maṇḍisena paribbājakena saddhiṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ suṇi, tato puretaraṃ bhagavato guṇānaṃ ajānanakāle ayaṃ pavatti. Tenevāha <span class="bld">‘‘tiṭṭhatu tāva pāṭihāriyaṃ…pe… parājayo bhavissatī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para27"></a><a name="para27_dn3"></a><span class="paranum">27</span>. <span class="bld">Tiṇasīho</span>ti tiṇasadisaharitavaṇṇo sīho. <span class="bld">Kāḷasīho</span>ti kāḷavaṇṇo sīho. <span class="bld">Paṇḍusīho</span>ti paṇḍuvaṇṇo sīho. <span class="bld">Kesarasīho</span>ti kesaravanto setavaṇṇo, lohitavaṇṇo vā sīho. <span class="bld">Migarañño</span>ti ettha <span class="bld">miga</span>-saddo kiñcāpi pasadakuruṅgādīsu kesucideva catuppadesu niruḷho, idha pana sabbasādhāraṇavasenāti dassento <span class="bld">‘‘migaraññoti sabbacatuppadānaṃ rañño’’</span>ti vuttaṃ. Āgantvā seti etthāti <span class="bld">āsayo,</span> nivāsanaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Sīhanāda</span>nti parissayānaṃ sahanato, paṭipakkhassa ca hananato ‘‘sīho’’ti laddhanāmassa migādhipassa ghosaṃ, so pana tena yasmā kutocipi abhītabhāvena pavattīyati, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘abhītanāda’’</span>nti. Tattha tattha tāsu tāsu disāsu gantvā caritabbatāya <a name="M3.0010"></a> bhakkhitabbatāya <span class="bld">gocaro</span> ghāsoti āha <span class="bld">‘‘gocarāyāti āhāratthāyā’’</span>ti. <span class="bld">Varaṃ</span> <a name="P3.0013"></a> <span class="bld">vara</span>nti migasaṅghe migasamūhe mudumaṃsatāya varaṃ varaṃ mahiṃsavanavarāhādiṃ vadhitvāti yojanā. Tenāha <span class="bld">‘‘thūlaṃ thūla’’</span>nti. Varavarabhāvena hi tassa varabhāvo icchito. Sūrabhāvaṃ sannissitaṃ <span class="bld">sūrabhāvasannissitaṃ,</span> tena. Sūrabhāvenāpi hi ‘‘kiṃ ime pāṇake dubbale hantvā’’ti appathāmesu pāṇesu kāruññaṃ upatiṭṭhati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para28"></a><a name="para28_dn3"></a><span class="paranum">28</span>. <span class="bld">Vighāso</span>ti parassa bhakkhitasesatāya virūpo ghāso vighāso, ucchiṭṭhaṃ. Tenāha ‘‘bhakkhitātirittamaṃsa’’nti, tasmiṃ <span class="bld">vighāse,</span> vighāsanimittanti attho. <span class="bld">Asmimānadosenā</span>ti asmimānadosahetu, ahaṃkāranimittanti attho. So panassa asmimāno yathā uppajji, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tatrāya’’</span>ntiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Segālakaṃyevā’’tipi pāṭho, yathāvuttova attho. <span class="bld">Bheraṇḍakaṃyevā</span>ti bheraṇḍasakuṇaravasadisaṃyeva, <span class="bld">bheraṇḍo</span> nāma eko pakkhī dvimukho, tassa kira saddo ativiya virūpo <a name="V3.0010"></a> amanāpo. Tenāha <span class="bld">‘‘appiyaamanāpasaddamevā’’</span>ti. Sammāpaṭipattiyā visesato suṭṭhu gatāti <span class="bld">sugatā,</span> sammāsambuddhā. Te apadāyanti sodhenti sattasantānaṃ etehīti <span class="bld">sugatāpadānāni,</span> tisso sikkhā. Yasmā tāhi te ‘‘sugatā’’ti lakkhīyanti, tā ca tesaṃ ovādabhūtā, tasmā <span class="bld">‘‘sugatalakkhaṇesū’’</span>tiādi vuttaṃ. Yadi tā sugatassa lakkhaṇabhūtā, sāsanabhūtā ca, kathaṃ panesa pāthikaputto tattha tāsu sikkhāsu jīvati, ko tassa tāhi sambandhoti āha <span class="bld">‘‘etassa hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Sambuddhānaṃ demāti dentī</span>ti buddhasaññāya dentīti adhippāyo. Tena <span class="bld">esa…pe… jīvati nāma</span> na sugatanvayaajjhupagamanato. <span class="bld">‘‘Tathāgate’’</span>tiādi <a name="P3.0014"></a> ekatte puthuvacananti āha <span class="bld">‘‘tathāgata’’</span>ntiādi. <span class="bld">Bahuvacanaṃ eva</span> garusmiṃ ekasmimpi bahuvacanappayogato <span class="bld">ekavacanaṃ viya vuttaṃ</span> vacanavipallāsena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para29"></a><a name="para29_dn3"></a><span class="paranum">29</span>. <span class="bld">Samekkhitvā</span>ti samaṃ katvā micchādassanena apekkhitvā, taṃ pana apekkhanaṃ tathā maññanamevāti āha <span class="bld">‘‘maññitvā’’</span>ti. Pubbe vuttaṃ samekkhanampi maññanaṃ evāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘amaññīti puna amaññitthā’’</span>ti, tena aparāparaṃ tassa maññanappavattiṃ dasseti. Bheraṇḍakaravaṃ kosati vikkosatīti <span class="bld">kotthu.</span></p>
- <p class="bodytext"><a name="para30"></a><a name="para30_dn3"></a><span class="paranum">30</span>. Te <a name="M3.0011"></a> te pāṇe byāpādento ghasatīti byagghoti iminā nibbacanena ‘‘byaggho’’ti migarājassapi siyā nāmanti āha <span class="bld">‘‘byagghoti maññatīti sīhohamasmīti maññatī’’</span>ti. Yadipi yathāvuttanibbacanavasena sīhopi ‘‘byaggho’’ti vattabbataṃ arahati, byaggha-saddo pana migarāje eva niruḷhoti dassento <span class="bld">‘‘sīhena vā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para31"></a><a name="para31_dn3"></a><span class="paranum">31</span>. Sīhena vicaritavane saṃvaḍḍhattā vuttaṃ ‘‘mahāvane suññavane vivaḍḍho’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para34"></a><a name="para34_dn3"></a><span class="paranum">34</span>. <span class="bld">Kilesabandhanā</span>ti <a name="V3.0011"></a> taṇhābandhanato. Taṇhābandhanañhi thiraṃ daḷhabandhanaṃ dummocanīyaṃ. Yathāha –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sārattarattā maṇikuṇḍalesu,</p>
- <p class="gatha2">Puttesu dāresu ca yā apekkhā;</p>
- <p class="gatha3">Etaṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrā,</p>
- <p class="gathalast">Ohārinaṃ sithilaṃ duppamuñca’’nti. (dha. pa. 346; jā. 1.2.102);</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kilesabandhanā</span>ti vā dasavidhasaṃyojanato. <span class="bld">Mahāviduggaṃ nāma cattāro oghā</span> mahantaṃ jalaviduggaṃ <a name="P3.0015"></a> viya anupacitakusalasambhārehi duggamaṭṭhena.</p>
- <p class="subhead">Aggaññapaññattikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para36"></a><a name="para36_dn3"></a><span class="paranum">36</span>. <span class="bld">Imassa</span> padassa. Idaṃ nāma lokassa agganti jānitabbaṃ, taṃ <span class="bld">aggaññaṃ,</span> so pana lokassa uppattikkamo pavatti paveṇī cāti āha <span class="bld">‘‘lokuppatticariyavaṃsa’’</span>nti. Sammāsambodhito uttaritaraṃ nāma kiñci natthi pajānitabbesu, taṃ pana koṭiṃ katvā dassento <span class="bld">‘‘yāva sabbaññutaññāṇā pajānāmī’’</span>ti āha. ‘‘Mama pajānanā’’ti assādento taṇhāvasena, ‘‘ahaṃ pajānāmī’’ti abhinivisanto diṭṭhivasena, ‘‘suṭṭhu pajānāmi sammā pajānāmī’’ti paggaṇhanto mānavasena na parāmasāmīti yojanā. ‘‘Paccattaññevā’’ti padaṃ ‘‘nibbuti viditā’’ti padadvayenāpi yojetabbaṃ ‘‘paccattaṃyeva uppāditā nibbuti ca paccattaṃyeva viditā’’ti, sayambhuñāṇena nibbattitā nibbuti sayameva viditāti attho. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘paccatta’’nti padaṃ vividhavibhattikaṃ hutvā āvuttinayena <a name="M3.0012"></a> āvattatīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘attanāyeva attanī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Aviditanibbānā</span>ti appaṭiladdhanibbānā micchāpaṭipannattā. Pajānanampi hi tadadhigamavaseneva veditabbaṃ. Eti iṭṭhabhāvena pavattatīti <span class="bld">ayo,</span> sukhaṃ. Tappaṭikkhepena <span class="bld">anayo,</span> dukkhaṃ. Tadeva hitasukhassa byasanato <span class="bld">byasanaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><a name="para37"></a><a name="para37_dn3"></a><span class="paranum">37</span>. <span class="bld">Taṃ dassento</span>ti bhagavāpi ‘‘aññatitthiyo tattha sārasaññī’’ti taṃ dassento. <span class="bld">Ādhipaccabhāvenā</span>ti ādhipaccasabhāvena. Yassa ācariyavādassa vasena puriso ‘‘ācariyo’’ti vuccati, so ācariyavādo ācariyabhāvoti āha <span class="bld">‘‘ācariyabhāvaṃ ācariyavāda’’</span>nti. <span class="bld">Etthā</span>ti ācariyavāde. <span class="bld">Iti katvā</span>ti iminā kāraṇena. <span class="bld">So</span>ti ācariyavādo. <span class="bld">‘‘Aggaññaṃ’’ tveva vutto</span> aggaññavisayattā. <span class="bld">Kena vihita</span>nti kena pakārena vihitaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘kena vihitaṃ kinti vihita’’</span>nti. <span class="bld">Brahmajāle</span>ti brahmajālasaṃvaṇṇanāyaṃ <a name="P3.0016"></a> (dī. ni. aṭṭha. 1.28). Tattha hi vitthārato vuttavidhiṃ idha atidisati, pāḷi pana tattha ceva idha ca ekasadisā vāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para41"></a><a name="para41_dn3"></a><span class="paranum">41</span>. Khiḍḍā padosikā mūlabhūtā ettha santīti <span class="bld">khiḍḍāpadosikaṃ,</span> ācariyakaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘khiḍḍāpadosikamūlaka’’</span>nti. <span class="bld">Manopadosika</span>nti etthāpi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para47"></a><a name="para47_dn3"></a><span class="paranum">47</span>. Yena <a name="V3.0012"></a> vacanena abbhācikkhanti, tassa avijjamānatā nāma atthavasenevāti āha <span class="bld">‘‘asaṃvijjamānaṭṭhenā’’</span>ti. <span class="bld">Tucchā, musā</span>ti ca karaṇatthe paccattavacananti āha <span class="bld">‘‘tucchena, musāvādenā’’</span>ti. Vacanassa antosāraṃ nāma aviparīto atthoti tadabhāvenāha <span class="bld">‘‘antosāravirahitenā’’</span>ti. <span class="bld">Abhiācikkhantī</span>ti abhibhavitvā ghaṭṭentā kathenti, akkosantīti attho. <span class="bld">Viparītasañño</span>ti ayāthāvasañño. <span class="bld">Subhaṃ vimokkha</span>nti ‘‘subha’’nti vuttavimokkhaṃ. <span class="bld">Vaṇṇakasiṇa</span>nti sunīlakasupītakādivaṇṇakasiṇaṃ. <span class="bld">Sabba</span>nti yaṃ subhaṃ, asubhañca vaṇṇakasiṇaṃ, tañca sabbaṃ. <span class="bld">Na asubha</span>nti asubhampi ‘‘asubha’’nti tasmiṃ samaye na sañjānāti, atha kho ‘‘subhaṃ’’ tveva sañjānātīti attho. <span class="bld">Viparītā</span> ayāthāvagāhitāya, ayāthāvavāditāya ca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para48"></a><a name="para48_dn3"></a><span class="paranum">48</span>. Yasmā <a name="M3.0013"></a> so paribbājako avissaṭṭhamicchāgāhitāya sammā appaṭipajjitukāmo sammāpaṭipannaṃ viya maṃ samaṇo gotamo, bhikkhavo ca sañjānantūti adhippāyena <span class="bld">‘‘tathā dhammaṃ desetu’’</span>ntiādimāha, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘mayā etassa…pe… vaṭṭatī’’</span>ti. <span class="bld">Mamma</span>nti mammappadesaṃ pīḷājananaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Suṭṭhū</span>ti sakkaccaṃ. Yathā na vinassati, evaṃ <span class="bld">anurakkha.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vāsanāyā</span>ti kilesakkhayāvahāya paṭipattiyā vāsanāya. Sesaṃ suviññeyyamevāti.</p>
- <p class="centered">Pāthikasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.</p>
- <a name="dn3_2"></a>
- <p class="chapter">2. Udumbarikasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="subhead">Nigrodhaparibbājakavatthuvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para49"></a><a name="para49_dn3"></a><span class="paranum">49</span>. <span class="bld">Udumbarikāyā</span>ti <a name="M3.0014"></a><a name="V3.0013"></a><a name="P3.0017"></a> sambandhe sāmivacananti āha <span class="bld">‘‘udumbarikāya deviyā santake paribbājakārāme’’</span>ti. ‘‘Udumbarikāya’’nti vā pāṭho, tathā sati adhikaraṇe etaṃ bhummaṃ. Ayañhettha attho udumbarikāya rañño deviyā nibbattito ārāmo udumbarikā, tassaṃ udumbarikāyaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘udumbarikāya deviyā santake’’</span>ti. Tāya hi nibbattito tassā santako. Varaṇādipāṭhavasena cettha nibbattatthabodhakassa saddassa adassanaṃ. <span class="bld">Sandhāno</span>ti bhinnānampi tesaṃ sandhāpanena ‘‘sandhāno’’ti evaṃ laddhanāmo. <span class="bld">Saṃvaṇṇito</span>ti pasaṃsito. <span class="bld">Iriyatī</span>ti pavattati. <span class="bld">Ariyena ñāṇenā</span>ti kilesehi ārakattā ariyena lokuttarena ñāṇena. <span class="bld">Ariyāya vimuttiyā</span>ti suvisuddhāya lokuttaraphalavimuttiyā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Divā</span>-saddo dina-saddo viya divasapariyāyo, tassa visesanabhāvena vuccamāno divā-saddo savisesaṃ divasabhāgaṃ dīpetīti āha <span class="bld">‘‘divasassa divā’’</span>tiādi. Yasmā samāpannassa cittaṃ nānārammaṇato paṭisaṃhataṃ hoti, jhānasamaṅgī ca pavivekūpagamanena saṅgaṇikābhāvato ekākiyāya nilīno viya hoti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘tato tato…pe… gato’’</span>ti. Mano bhavanti manaso vivaṭṭanissitaṃ vaḍḍhiṃ āvahantīti <span class="bld">manobhāvaniyā</span>ti āha <span class="bld">‘‘manavaḍḍhakāna’’</span>ntiādi. <span class="bld">Unnamati</span> na saṅkucati, alīnañca hotīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para51"></a><a name="para51_dn3"></a><span class="paranum">51</span>. <span class="bld">Yāvatā</span>ti <a name="P3.0018"></a> yāvantoti ayamettha atthoti āha <span class="bld">‘‘yattakā’’</span>ti. <span class="bld">Tesa</span>nti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Niddhāraṇañca kenaci visesena icchitabbaṃ. Yehi ca guṇavisesehi samannāgatā bhagavato sāvakā upāsakā rājagahe paṭivasanti, ayañca tehi samannāgatoti imaṃ visesaṃ dīpetuṃ <span class="bld">‘‘tesaṃ abbhantaro’’</span>ti vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘bhagavato kirā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para52"></a><a name="para52_dn3"></a><span class="paranum">52</span>. <span class="bld">Tesa</span>nti <a name="V3.0014"></a> paribbājakānaṃ. <span class="bld">Kathāyā</span>ti tiracchānakathāya. <span class="bld">Dassanenā</span>ti diṭṭhidassanena. <span class="bld">Ākappenā</span>ti vesena. <span class="bld">Kuttenā</span>ti kiriyāya. <span class="bld">Ācārenā</span>ti aññamaññasmiṃ ācaritabbaācārena. <span class="bld">Vihārenā</span>ti rattindivaṃ <a name="M3.0015"></a> viharitabbaviharaṇena. <span class="bld">Iriyāpathenā</span>ti ṭhānādiiriyāpathena. Aññākāratāya aññatitthe niyuttāti <span class="bld">aññatitthiyā. Saṅgantvā</span> samāgantvā <span class="bld">rāsī hutvā</span> parehi <span class="bld">nisinnaṭṭhāne.</span> Araññāni ca tāni vanapatthāni cāti <span class="bld">araññavanapatthāni.</span> Tattha yaṃ araññakaṅganipphādakaṃ āraññakānaṃ, taṃ ‘‘arañña’’nti veditabbaṃ. <span class="bld">Vanapattha</span>nti gāmantaṃ atikkamitvā manussānaṃ anupacāraṭṭhānaṃ, yattha na kasīyati na vappīyati. Vuttañhetaṃ ‘‘vanapatthanti dūrānametaṃ senāsanānaṃ adhivacana’’nti ‘‘vanapatthanti vanasaṇḍānametaṃ senāsanānaṃ, vanapatthanti bhīsanakānametaṃ, vanapatthanti salomahaṃsānametaṃ, vanapatthanti pariyantānametaṃ vanapatthanti na manussūpacārānametaṃ senāsanānaṃ adhivacana’’nti (vibha. 531). Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘gāmūpacārato muttānī’’</span>tiādi. <span class="bld">Pantānī</span>ti pariyantāni atidūrāni. Tenāha <span class="bld">‘‘dūratarānī’’</span>tiādi. <span class="bld">Vihārūpacārenā</span>ti vihārassa upacārappadesena. <span class="bld">Addhikajanassā</span>ti <a name="P3.0019"></a> maggagāmino janassa. <span class="bld">Mandasaddānī</span>ti uccāsaddamahāsaddābhāvato tanusaddāni. Manussehi samāgamma ekajjhaṃ pavattitasaddo <span class="bld">nigghoso,</span> tassa yasmā attho dubbibhāvito hoti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘avibhāvitatthena nigghosenā’’</span>ti. <span class="bld">Vigatavātānī</span>ti vigatasaddāni. <span class="bld">‘‘Rahassa karaṇassa yuttānī’’</span>ti imināpi tesaṃ ṭhānānaṃ araññalakkhaṇayuttataṃ, janavivittataṃ, vanavivittameva ca vibhāveti, tathā <span class="bld">‘‘ekībhāvassa anurūpānī’’</span>ti iminā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para53"></a><a name="para53_dn3"></a><span class="paranum">53</span>. <span class="bld">Kenā</span>ti hetumhi, sahayoge ca karaṇavacananti āha <span class="bld">‘‘kena kāraṇena kena puggalena saddhi’’</span>nti. Ekopi hi vibhattiniddeso anekatthavibhāvano hoti, tathā taddhitatthapadasamāhāreti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃsandana</span>nti ālāpasallāpavasena kathāsaṃsandanaṃ. <span class="bld">Ñāṇabyattabhāva</span>nti byattañāṇabhāvaṃ, so pana parassa vacane uttaradānavasena, parena vā vuttauttare paccuttaradānavasena siyāti āha <span class="bld">‘‘uttarapaccuttaranayenā’’</span>ti. Yo hi parassa vacanaṃ tipukkhalena nayena rūpeti, tathā parassa rūpanavacanaṃ jātibhāvaṃ āpādeti, tassa tādisaṃ vacanasabhāvaṃ ñāṇaveyyattiyaṃ vibhāveti pākaṭaṃ karotīti. <span class="bld">Suññāgāresu naṭṭhā</span>ti suññāgāresu nivāsesu naṭṭhā vinaṭṭhā <a name="M3.0016"></a> abhāvaṃ gatā. <span class="bld">Nāssa paññā nasseyya</span> tehi tehi katapucchanapaṭipucchananimittaṃ nānāpaṭibhānuppattiyā <a name="P3.0020"></a> visāramāpannaṃ pucchitaṃ pañhaṃ vissajjetuṃ asamatthatāya. <span class="bld">Orodheyyāmā</span>ti nirussāhaṃ viya karontā avarodheyyāma, taṃ parassa orodhanaṃ vādajālena vinandhanaṃ viya hotīti āha <span class="bld">‘‘vinandheyyāmā’’</span>ti<a name="V3.0015"></a>. Tadatthaṃ tena tucchakumbhinidassanaṃ kataṃ, taṃ byatirekamukhena dassetuṃ <span class="bld">‘‘pūritaghaṭo hī’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Balaṃ dīpento</span>ti abhūtameva attano ñāṇabalaṃ pakāsento. <span class="bld">Asambhinna</span>nti jātisambhedābhāvena asambhinnaṃ. Aññajātisambhede sati assatarassa assassa jātabhāvo viya sīhassapi sīhathāmābhāvo siyāti āha <span class="bld">‘‘asambhinnakesarasīha’’</span>nti. <span class="bld">Ṭhānaso vā</span>ti taṅkhaṇe eva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para54"></a><a name="para54_dn3"></a><span class="paranum">54</span>. ‘‘Sumāgadhā nāma nadī’’ti keci, taṃ micchāti dassento ‘‘sumāgadhā nāma pokkharaṇī’’ti vatvā tassā pokkharaṇibhāvassa suttantare āgatataṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yassā tīre’’</span>tiādi vuttaṃ. Morānaṃ nivāpo etthāti <span class="bld">moranivāpo. </span> Byadhikaraṇānampi hi padānaṃ bāhiratthasamāso hotiyeva yathā ‘‘urasilomo’’ti. Atha vā nivutthaṃ etthāti <span class="bld">nivāpo,</span> morānaṃ nivāpo <span class="bld">moranivāpo,</span> morānaṃ nivāpadinnaṭṭhānaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘yattha morāna’’</span>ntiādi. Yasmā nigrodho tapojigucchavādo, sāsane ca bhikkhū attakilamathānuyogaṃ vajjetvā bhāvanānuyogena paramassāsappatte viharante passati, tasmā ‘‘kathaṃ nu kho samaṇo gotamo kāyakilamathena vināva sāvake vinetī’’ti sañjātasandeho ‘‘ko nāma so’’tiādinā bhagavantaṃ pucchi. Assasati anusaṅkitaparisaṅkito hoti etenāti <span class="bld">assāso,</span> pītisomanassanti <a name="P3.0021"></a> āha <span class="bld">‘‘assāsappattāti tuṭṭhippattā somanassappattā’’</span>ti. Adhiko seṭṭho āsayo nissayo <span class="bld">ajjhāsayo</span>ti āha <span class="bld">‘‘uttamanissayabhūta’’</span>nti. Ādibhūtaṃ purātanaṃ seṭṭhacariyaṃ <span class="bld">ādibrahmacariyaṃ,</span> lokuttaramagganti attho. Tathā hesa sabbabuddhapaccekabuddhasāvakehi teneva ākārena adhigato. Tenāha <span class="bld">‘‘purāṇa…pe… ariyamagga’’</span>nti. Tathā hi taṃ bhagavā ‘‘addasa purāṇaṃ maggaṃ purāṇamañjasa’’nti avoca. <span class="bld">Pūretvā</span> bhāvanāpāripūrivasena. ‘‘Pūretvā’’ti vā idaṃ ‘‘ajjhāsayaṃ ādibrahmacariya’’nti ettha pāṭhasesoti <a name="M3.0017"></a> vadanti. ‘‘Ajjhāsayaṃ ādibrahmacariyaṃ paṭijānanti assāsappattā’’ti evaṃ vā ettha yojanā.</p>
- <p class="subhead">Tapojigucchāvādavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para55"></a><a name="para55_dn3"></a><span class="paranum">55</span>. Pakatā hutvā vicchinnā <span class="bld">vippakatā</span>ti āha <span class="bld">‘‘aniṭṭhitāva hutvā ṭhitā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para56"></a><a name="para56_dn3"></a><span class="paranum">56</span>. <span class="bld">Vīriyena pāpajigucchanavādo</span>ti lūkhapaṭipattisādhanena vīriyena attataṇhāvinodanavasena <a name="V3.0016"></a> pāpakassa jigucchanavādo. Jigucchatīti <span class="bld">jiguccho,</span> tabbhāvo <span class="bld">jegucchaṃ,</span> adhikaṃ jegucchaṃ adhijegucchaṃ, ativiya pāpajigucchanaṃ, tasmiṃ <span class="bld">adhijegucche.</span> Kāyadaḷhībahulaṃ tapatīti <span class="bld">tapo,</span> attakilamathānuyogavasena pavattaṃ vīriyaṃ, tena kāyadaḷhībahulatānimittassa pāpassa jigucchanaṃ, virajjanampi <span class="bld">tapojigucchā</span>ti āha <span class="bld">‘‘vīriyena pāpajigucchā’’</span>ti. Ghāsacchādanasenāsanataṇhāvinodanamukhena attasnehavirajjananti attho. Upari vuccamānesu nānākāresu acelakādivatesu ekajjhaṃ samādinnānaṃ parisodhanamevettha <span class="bld">pāripūraṇaṃ</span><a name="P3.0022"></a>, na sabbesaṃ anavasesato samādānaṃ tassa asambhavatoti āha <span class="bld">‘‘paripuṇṇāti parisuddhā’’</span>ti. <span class="bld">Parisodhana</span>ñca nesaṃ sakasamayasiddhena nayena paṭipajjanameva. Vipariyāyena aparisuddhatā veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para57"></a><a name="para57_dn3"></a><span class="paranum">57</span>. <span class="bld">‘‘Ekaṃ pañhampi na kathetī’’</span>ti paṭhamaṃ attanā pucchitapañhassa akathitattā vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tapanissitako</span>ti attakilamathānuyogasaṅkhātaṃ tapaṃ nissāya samādāya vattanako. <span class="bld">Sīhanāde</span>ti sīhanādasuttavaṇṇanāyaṃ. Yasmā tattha vitthāritanayena veditabbāni, tasmā tassā atthappakāsanāya vuttanayenapi veditabbāni.</p>
- <p class="subhead">Upakkilesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para58"></a><a name="para58_dn3"></a><span class="paranum">58</span>. ‘‘Sammā ādiyatī’’ti vatvā <span class="bld">sammā ādiyana</span>ñcassa daḷhaggāho evāti āha <span class="bld">‘‘daḷhaṃ gaṇhātī’’</span>ti. ‘‘Sāsanāvacarenāpi dīpetabba’’nti vatvā <a name="M3.0018"></a> taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘ekacco hī’’</span>tiādi vuttaṃ, tena dhutaṅgadharatāmattena attamanatā, paripuṇṇasaṅkappatā sammāpaṭipattiyā upakkilesoti imamatthaṃ dasseti, na yathāvuttatapasamādānadhutaṅgadharatānaṃ satipi aniyyānikatte sadisatanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Duvidhassāpī</span>ti ‘attamano hoti paripuṇṇasaṅkappo’ti ca evaṃ upakkilesabhedena vuttassa duvidhassāpi tapassino’’ti keci. Yasmā pana aṭṭhakathāyaṃ sāsanikavasenāpi attho dīpito, tasmā bāhirakassa, sāsanikassa cāti evaṃ duvidhassāpi tapassinoti attho veditabbo. Tathā ceva hi uparipi atthavaṇṇanaṃ vakkhatīti. <span class="bld">Ettāvatā</span>ti yadidaṃ ‘‘ko añño mayā sadiso’’ti evaṃ atimānassa, aniṭṭhitakiccasseva ca ‘‘alamettāvatā’’ti evaṃ atimānassa ca uppādanaṃ, ettāvatā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ukkaṃsatī</span>ti <a name="V3.0017"></a> ukkaṭṭhaṃ karoti. <span class="bld">Ukkhipatī</span>ti aññesaṃ upari khipati, paggaṇhātīti attho. <span class="bld">Paraṃ saṃhāretī</span>ti paraṃ saṃharaṃ nihīnaṃ karoti. <span class="bld">Avakkhipatī</span>ti adho khipati, avamaññatīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mānamadakaraṇenā</span>ti mānasaṅkhātassa madassa karaṇena uppādanena. <span class="bld">Mucchito</span> <a name="P3.0023"></a> <span class="bld">hotī</span>ti mucchāpanno hoti, sā pana mucchāpatti abhijjhāsīlabbataparāmāsakāyaganthehi gadhitacittatā, tattha ca atilaggabhāvoti āha <span class="bld">‘‘gadhito ajjhosanno’’</span>ti. <span class="bld">Pamajjana</span>ñcettha pamajjanamevāti āha <span class="bld">‘‘pamādamāpajjatī’’</span>ti. Kevalaṃ dhutaṅgasuddhiko hutvā kammaṭṭhānaṃ ananuyuñjanto tāya eva dhutaṅgasuddhikatāya attukkaṃsanādivasena pavatteyyāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘sāsane’’</span>tiādi vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘dhutaṅgameva…pe… paccetī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para59"></a><a name="para59_dn3"></a><span class="paranum">59</span>. <span class="bld">Teyeva</span> paccayā. <span class="bld">Suṭṭhu katvā paṭisaṅkharitvā laddhā</span>ti ādaragāravayogena sakkaccaṃ abhisaṅkharitvā dānavasena upanayavasena laddhā. <span class="bld">Vaṇṇabhaṇana</span>nti guṇakittanaṃ. <span class="bld">Assā</span>ti tapassino.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para60"></a><a name="para60_dn3"></a><span class="paranum">60</span>. <span class="bld">Vodāsa</span>nti byāsanaṃ, vibhajjananti attho. Taṃ panettha vibhajjanaṃ dvidhā icchitanti āha <span class="bld">‘‘dvebhāgaṃ āpajjatī’’</span>ti. <span class="bld">Dve bhāge karoti</span> ruccanāruccanavasena<a name="M3.0019"></a>. <span class="bld">Gedhajāto</span>ti sañjātagedho. <span class="bld">Mucchanaṃ</span> nāma sativippavāseneva hoti, na satiyā satīti āha <span class="bld">‘‘samuṭṭhassatī’’</span>ti. <span class="bld">Ādīnavamattampī</span>ti gadhitādibhāvena paribhoge ādīnavamattampi <span class="bld">na passati. Mattaññutā</span>ti paribhoge mattaññutā. <span class="bld">Paccavekkhaṇaparibhogamattampī</span>ti paccavekkhaṇamattena paribhogampi ekavāraṃ paccavekkhitvāpi paribhuñjanampi <span class="bld">na karoti.</span></p>
- <p class="bodytext"><a name="para61"></a><a name="para61_dn3"></a><span class="paranum">61</span>. <span class="bld">Vicakkasaṇṭhānā</span>ti vipulatamacakkasaṇṭhānā. Sabbassa bhuñjanato ayokūṭasadisā dantā eva <span class="bld">dantakūṭaṃ.</span> <span class="bld">Apasādetī</span>ti pasādeti. <span class="bld">Acelakādivasenā</span>ti <a name="P3.0024"></a> acelakavatādivasena. <span class="bld">Lūkhājīvi</span>nti sallekhapaṭipattiyā lūkhajīvikaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para62"></a><a name="para62_dn3"></a><span class="paranum">62</span>. <span class="bld">Tapaṃ karotī</span>ti bhāvanāmanasikāralakkhaṇaṃ tapaṃ carati caranto viya hoti. <span class="bld">Caṅkamaṃ otarati</span> bhāvanaṃ anuyuñjanto viya. <span class="bld">Vihāraṅgaṇaṃ sammajjati</span> vattapaṭipattiṃ pūrento viya.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ādassayamāno’’ti vā pāṭho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kiñci</span> <a name="V3.0018"></a> <span class="bld">vajja</span>nti kiñci kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā dosaṃ. <span class="bld">Diṭṭhigata</span>nti viparītadassanaṃ. <span class="bld">Aruccamāna</span>nti attano siddhante paṭikkhittabhāvena aruccamānaṃ. <span class="bld">Ruccati me</span>ti ‘‘kappati me’’ti <span class="bld">vadati. Anujānitabba</span>nti tacchāviparītabhūtabhāvena ‘‘evameta’’nti anujānitabbaṃ. Savanamanohāritāya ‘‘sādhu suṭṭhū’’ti <span class="bld">anumoditabbaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><a name="para63"></a><a name="para63_dn3"></a><span class="paranum">63</span>. Kujjhanasīlatāya <span class="bld">kodhano.</span> Vuttalakkhaṇo upanāho etassa atthīti <span class="bld">upanāhī.</span> Evaṃbhūto ca taṃsamaṅgī hotīti <span class="bld">‘‘samannāgato hotī’’</span>ti vuttaṃ. Esa nayo ito paresupi.</p>
- <p class="bodytext">Ayaṃ pana viseso – issati usūyatīti <span class="bld">ussukī.</span> Saṭhanaṃ asantaguṇasambhāvanaṃ <span class="bld">saṭho,</span> so etassa atthīti <span class="bld">saṭho. </span> Santadosapaṭicchādanasabhāvā <span class="bld">māyā,</span> māyā etassa atthīti <span class="bld">māyāvī.</span> Garuṭṭhāniyānampi paṇipātākaraṇalakkhaṇaṃ thambhanaṃ <span class="bld">thaddhaṃ,</span> tamettha atthīti <span class="bld">thaddho.</span> Guṇehi samānaṃ, adhikañca atikkamitvā nihīnaṃ katvā maññanasīlatāya <span class="bld">atimānī.</span> Asantaguṇasambhāvanatthikatāsaṅkhātā pāpā lāmakā icchā etassāti <span class="bld">pāpiccho.</span> Micchā viparītā diṭṭhi etassāti <span class="bld">micchādiṭṭhiko.</span> ‘‘Idameva saccaṃ, moghamañña’’nti <a name="M3.0020"></a> (ma. ni. 187, 202, 427; 3.27, 29; udā. 55; mahāni. 20; netti. 58) evaṃ <a name="P3.0025"></a> attanā attābhiniviṭṭhatāya satā diṭṭhi <span class="bld">sandiṭṭhi,</span> tameva parāmasatīti <span class="bld">sandiṭṭhiparāmāsī.</span> Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘sayaṃ diṭṭhi sandiṭṭhī’’ti vatthuvasena attho vutto. Ā bāḷhaṃ viya dhīyatīti <span class="bld">ādhāna</span>nti āha <span class="bld">‘‘daḷhaṃ suṭṭhu ṭhapita’’</span>nti. Yathāgahitaṃ gāhaṃ paṭinissajjanasīlo <span class="bld">paṭinissaggī,</span> tappaṭikkhepena <span class="bld">duppaṭinissaggī.</span> Paṭisedhattho hi ayaṃ <span class="bld">du</span>-saddo yathā ‘‘duppañño, (ma. ni. 1.449) dussīlo’’ti (a. ni. 5.213; 10.75; pārā. 195; dha. pa. 308) ca.</p>
- <p class="subhead">Parisuddhapapaṭikappattakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para64"></a><a name="para64_dn3"></a><span class="paranum">64</span>. <span class="bld">Idha nigrodha tapassī</span>ti yathānukkantaṃ purimapāḷiṃ nigamanavasena ekadesena dasseti. Tenāha <span class="bld">‘‘evaṃ bhagavā’’</span>tiādi. <span class="bld">Gahitaladdhi</span>nti ‘‘acelakādibhāvo seyyo, tena ca saṃsārasuddhi hotī’’ti evaṃ gahitaladdhiṃ. <span class="bld">Rakkhitaṃ tapa</span>nti tāya laddhiyā samādiyitvā rakkhitaṃ acelakavatāditapaṃ. <span class="bld">‘‘Sabbameva saṃkiliṭṭha’’</span>nti iminā yaṃ vakkhati <span class="bld">parisuddhapāḷivaṇṇanāyaṃ</span> ‘‘lūkhatapassino ceva dhutaṅgadharassa ca vasena yojanā veditabbā’’ti (dī. ni. aṭṭha. 3.64), tassa parikappitarūpassa lūkhassa tapassinoti ayamettha adhippāyoti <a name="V3.0019"></a> dasseti. <span class="bld">‘‘Parisuddhapāḷidassanattha’’</span>nti ca iminā titthiyānaṃ vasena pāḷi yevettha labbhati, na pana tadatthoti dasseti. <span class="bld">Vuttavipakkhavasenā</span>ti vuttassa atthassa paṭipakkhavasena, paṭikkhepavasenāti attho. <span class="bld">Tasmiṃ ṭhāne</span>ti hetuatthe bhummanti tassa hetuatthena karaṇavacanena atthaṃ dassento <span class="bld">‘‘evaṃ so tenā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Uttari vāyamamāno</span>ti yathāsamādinnehi dhutadhammehi aparituṭṭho, apariyositasaṅkappo ca hutvā upari bhāvanānuyogavasena sammāvāyāmaṃ karonto.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para69"></a><a name="para69_dn3"></a><span class="paranum">69</span>. <span class="bld">Ito para</span>nti ito yathāvuttanayato paraṃ. <span class="bld">Aggabhāvaṃ vā sārabhāvaṃ vā</span>ti tapojigucchāya aggabhāvaṃ vā sārabhāvaṃ vā <span class="bld">ajānanto.</span> ‘‘Ayamevassa aggabhāvo sārabhāvo’’ti <a name="P3.0026"></a> maññamāno <span class="bld">‘‘aggappattā, sārappattā cā’’ti āha. </span></p>
- <p class="subhead">Parisuddhatacappattādikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para70"></a><a name="para70_dn3"></a><span class="paranum">70</span>. Yamanaṃ <a name="M3.0021"></a> saṃyamanaṃ <span class="bld">yāmo,</span> hiṃsādīnaṃ akaraṇavasena catubbidho yāmova <span class="bld">cātuyāmo,</span> so eva saṃvaro, tena saṃvuto guttasabbadvāro <span class="bld">cātuyāmasaṃvarasaṃvuto.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘catubbidhena saṃvarena pihito’’</span>ti. <span class="bld">Atipātanaṃ</span> hiṃsananti āha <span class="bld">‘‘pāṇaṃ na hanatī’’</span>ti. Lobhacittena bhāvitaṃ sambhāvitanti katvā <span class="bld">bhāvitaṃ nāma pañca kāmaguṇā.</span> Ayañca tesu tesaṃyeva samudācāro maggoṭṭhāpakaṃ viyāti āha <span class="bld">‘‘tesaṃ saññāyā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Eta</span>nti abhiharaṇaṃ, hīnāya anāvattanañca. Tenāha <span class="bld">‘‘so abhiharatīti ādilakkhaṇa’’</span>nti. <span class="bld">Abhiharatī</span>ti abhibuddhiṃ neti. Tenāha <span class="bld">‘‘uparūpari vaḍḍhetī’’</span>ti. Cakkavattināpi pabbajitassa abhivādanādi karīyatevāti pabbajjā seṭṭhā guṇavisesayogato, dosavirahitato ca, yato sā paṇḍitapaññattā vuttā. Gihibhāvo pana nihīno tadubhayābhāvatoti āha <span class="bld">‘‘hīnāya gihibhāvatthāyā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para71"></a><a name="para71_dn3"></a><span class="paranum">71</span>. <span class="bld">Tacappattā</span>ti tacaṃ pattā, tacasadisā hotīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para74"></a><a name="para74_dn3"></a><span class="paranum">74</span>.<span class="bld"> Titthiyānaṃ vasenā</span>ti titthiyānaṃ samayavasena. <span class="bld">Nesa</span>nti titthiyānaṃ. <span class="bld">Ta</span>nti dibbacakkhuṃ. <span class="bld">Sīlasampadā</span>ti sabbākārasampannaṃ catupārisuddhisīlaṃ. <span class="bld">Tacasārasampattito</span>ti tacatapojigucchāyāsārasampattito. <span class="bld">Visesabhāva</span>nti visesasabhāvaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Acelakapāḷimattampī</span>ti <a name="P3.0027"></a><a name="V3.0020"></a> acelakapāḷiāgatatthamattampi <span class="bld">natthi,</span> tasmā mayaṃ anassāma vinaṭṭhāti attho. <span class="bld">A</span>-kāro vā nipātamattaṃ, <span class="bld">nassāmā</span>ti vinassāma. <span class="bld">Kuto parisuddhapāḷī</span>ti kuto eva amhesu parisuddhapāḷiāgatapaṭipatti. Esa nayo sesesupi. <span class="bld">Sutivasenāpī</span>ti sotapathāgamanamattenāpi <span class="bld">na jānāma.</span></p>
- <p class="subhead">Nigrodhassapajjhāyanavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para75"></a><a name="para75_dn3"></a><span class="paranum">75</span>. <span class="bld">Assā</span>ti <a name="M3.0022"></a> sandhānassa gahapatissa. <span class="bld">Kakkhaḷa</span>nti pharusaṃ. <span class="bld">Durāsadavacana</span>nti avattabbavacanaṃ. Yasmā pharusavacanaṃ yaṃ uddissa payuttaṃ, tasmiṃ khamāpite khamāpakassa paṭipākatikaṃ hoti, tasmā <span class="bld">‘‘ayaṃ mayī’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para76"></a><a name="para76_dn3"></a><span class="paranum">76</span>. <span class="bld">Bodhatthāya dhammaṃ deseti,</span> na attano buddhabhāvaghosanatthāya. <span class="bld">Vādatthāyā</span>ti paravādabhañjanavādatthāya. <span class="bld">Rāgādisamanatthāya dhammaṃ deseti,</span> na antevāsikamyatāya. <span class="bld">Oghanittharaṇatthāyā</span>ti caturoghanittharaṇatthāya dhammaṃ deseti sabbaso orapārātiṇṇamāvahattā desanāya. <span class="bld">Sabbakilesaparinibbānatthāya dhammaṃ deseti</span> kilesānaṃ lesenapi desanāya aparāmaṭṭhabhāvato.</p>
- <p class="subhead">Brahmacariyapariyosānādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para77"></a><a name="para77_dn3"></a><span class="paranum">77</span>. <span class="bld">Idaṃ sabbampī</span>ti sattavassato paṭṭhāya yāva ‘‘sattāha’’nti padaṃ, idaṃ sabbampi vacanaṃ. <span class="bld">Asaṭho pana amāyāvī ujujātiko</span> tikkhapañño ugghaṭitaññūti adhippāyo. So hi taṃmuhutteneva arahattaṃ pattuṃ sakkhissatīti. <span class="bld">Vaṅkavaṅko</span>ti kāyavaṅkādīhipi vaṅkehi vaṅko jimho kuṭilo. <span class="bld">‘‘Saṭhaṃ panāhaṃ anusāsituṃ na sakkomī’’</span>ti na idaṃ bhagavā kilāsubhāveneva vadati, atha kho tassa abhājanabhāveneva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para78"></a><a name="para78_dn3"></a><span class="paranum">78</span>. <span class="bld">Pakatiyā ācariyo</span>ti yo eva tumhākaṃ ito pubbe pakatiyā ācariyo ahosi, so eva idānipi pubbāciṇṇavasena ācariyo hotu, na mayaṃ tumhe antevāsike kātukāmāti adhippāyo. <span class="bld">Na</span> <a name="P3.0028"></a> <span class="bld">mayaṃ tumhākaṃ uddesena atthikā,</span> dhammatanti meva pana tumhe ñāpetukāmamhāti adhippāyo. <span class="bld">Ājīvato</span>ti jīvikāya vuttito. <span class="bld">Akusalāti koṭṭhāsaṃ pattā</span>ti akusalāti taṃ taṃ koṭṭhāsataṃyeva upagatā. <span class="bld">Kilesadarathasampayuttā</span>ti kilesadarathasahitā taṃsambandhanato<a name="V3.0021"></a>. Jātijarāmaraṇānaṃ hitāti <span class="bld">jātijarāmaraṇiyā.</span> Saṃkileso ettha atthi, saṃkilese vā niyuttāti <span class="bld">saṃkilesikā. Vodānaṃ</span> vuccati visuddhi, tassa paccayabhūtattā <span class="bld">vodāniyā.</span> Tathābhūtā cete vodāpentīti āha <span class="bld">‘‘satte vodāpentī’’</span>ti. Sikhāppattā paññāya pāripūrivepullatā maggaphalavaseneva icchitabbāti <a name="M3.0023"></a> āha <span class="bld">‘‘maggapaññā…pe… vepullata’’</span>nti. <span class="bld">Ubhopi vā etāni</span> pāripūrivepullāni. Yā hi tassa pāripūrī, sā eva vepullatāti. <span class="bld">Tato</span>ti saṃkilesadhammappahānavodānadhammābhibuddhihetu.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para79"></a><a name="para79_dn3"></a><span class="paranum">79</span>. <span class="bld">‘‘Yathā mārenā’’</span>ti nayidaṃ nidassanavasena vuttaṃ, atha kho tathābhāvakathanamevāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘māro kirā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Athā</span>ti mārena tesaṃ pariyuṭṭhānappattito pacchā aññāsīti yojanā. Kasmā pana bhagavā pageva na aññāsīti? Anāvajjitattā. <span class="bld">Māraṃ paṭibāhitvā</span>ti mārena tesu kataṃ pariyuṭṭhānaṃ vidhametvā, na tesaṃ sati payojane buddhānaṃ dukkaraṃ. <span class="bld">So</span>ti maggaphaluppattihetu. <span class="bld">Tesaṃ</span> paribbājakānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Phuṭṭhā</span>ti pariyuṭṭhānavasena phuṭṭhā. <span class="bld">Yatrā</span>ti niddhāraṇe bhummanti āha <span class="bld">‘‘yesū’’</span>ti. <span class="bld">Aññāṇattha</span>nti ājānanatthaṃ, upasaggamattañcettha <a name="P3.0029"></a> <span class="bld">ā</span>-kāroti āha <span class="bld">‘‘jānanattha’’</span>nti, vīmaṃsanatthanti attho. <span class="bld">Cittaṃ nuppanna</span>nti ‘‘jānāma tāvassa dhamma’’nti ājānanatthaṃ ‘‘brahmacariyaṃ carissāmā’’ti ekasmiṃ divase ekavārampi tesaṃ cittaṃ nuppannaṃ. Sattāho pana vuccamāno etesaṃ kiṃ karissatīti yojanā. <span class="bld">Sattāhaṃ pūretu</span>nti sattāhaṃ brahmacariyaṃ pūretuṃ, brahmacariyavasena vā sattāhaṃ pūretunti attho. <span class="bld">Paravādabhindana</span>nti paravādamaddanaṃ. <span class="bld">Sakavādasamussāpana</span>nti sakavādapaggaṇhanaṃ. <span class="bld">Vāsanāyā</span>ti saccasampaṭivedhavāsanāya. <span class="bld">Nesa</span>nti ca pakaraṇavasena vuttaṃ. Tadaññesampi hi bhagavato sammukhā, paramparāya ca devamanussānaṃ suṇantānaṃ vāsanāya paccayo evāti. Yaṃ panettha atthato na vibhattaṃ, taṃ suviññeyyamevāti.</p>
- <p class="centered">Udumbarikasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.</p>
- <a name="dn3_3"></a>
- <p class="chapter">3. Cakkavattisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="subhead">Attadīpasaraṇatāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para80"></a><a name="para80_dn3"></a><span class="paranum">80</span>. <span class="bld">Uttānaṃ</span> <a name="M3.0024"></a><a name="V3.0022"></a><a name="P3.0030"></a> vuccati pākaṭaṃ, tappaṭikkhepena <span class="bld">anuttānaṃ</span> apākaṭaṃ, paṭicchannaṃ, apacuraṃ, duviññeyyañca. Anuttānānaṃ padānaṃ vaṇṇanā <span class="bld">anuttānapadavaṇṇanā.</span> Uttānapadavaṇṇanāya payojanābhāvato <span class="bld">anuttāna</span>ggahaṇaṃ. <span class="bld">‘‘Mātulā’’</span>ti itthiliṅgavasena laddhanāmo eko rukkho, tassā āsannappadese māpitattā nagarampi ‘‘mātulā’’ tveva paññāyittha. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘mātulāyanti evaṃ nāmake nagare’’</span>ti. <span class="bld">Avidūre</span>ti tassa nagarassa avidūre.</p>
- <p class="bodytext">Kāmañcettha sutte ‘‘bhūtapubbaṃ, bhikkhave, rājā daḷhanemi nāma ahosī’’tiādinā atītavaṃsadīpikā kathā ādito paṭṭhāya āgatā, ‘‘aḍḍhateyyavassasatāyukānaṃ manussānaṃ vassasatāyukā puttā bhavissantī’’tiādinā pana savisesaṃ anāgatatthapaṭisaṃyuttā kathā āgatāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘anāgatavaṃsadīpikāya suttantakathāyā’’</span>ti. Anāgatatthadīpanañhi acchariyaṃ, tatthāpi anāgatassa sammāsambuddhassa paṭipattikittanaṃ acchariyatamaṃ. <span class="bld">Samāgamenā</span>ti sannipātena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Bhattaggaṃ amanāpa’’</span>ntiādi kevalaṃ tesaṃ parivitakkamattaṃ. <span class="bld">Amanāpa</span>nti amanuññaṃ. Buddhesu kato appakopi aparādho appako kāro viya garutaravipākoti āha <span class="bld">‘‘buddhehi saddhiṃ…pe… sadisaṃ hotī’’</span>ti. <span class="bld">Tatrā</span>ti tasmiṃ mātulanagarassa samīpe, tassaṃ vā parisāyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Attadīpā</span>ti ettha kāmaṃ yo paro na hoti, so attāti sasantāno ‘‘attā’’ti vuccati, hitasukhesibhāvena pana attanibbisesattā dhammo idha <span class="bld">‘‘attā’’</span>ti adhippeto. Tenāha <span class="bld">‘‘attā nāma lokiyalokuttaro dhammo’’</span>ti. Dvidhā āpo gato etthāti <span class="bld">dīpo,</span> oghena anajjhotthato <a name="V3.0023"></a> bhūmibhāgo. Idha <a name="P3.0031"></a> pana kāmoghādīhi anajjhottharaṇīyattā dīpo viyāti <span class="bld">dīpo,</span> attā dīpo patiṭṭhā etesanti <span class="bld">attadīpā.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘attānaṃ dīpa’’</span>ntiādi. Dīpabhāvo cettha paṭisaraṇatāti āha <span class="bld">‘‘idaṃ tasseva vevacana’’</span>nti. <span class="bld">Aññasaraṇapaṭikkhepavacana</span>nti aññasaraṇabhāvapaṭikkhepavacanaṃ. Idañhi na aññaṃ saraṇaṃ katvā <a name="M3.0025"></a> viharaṇasseva paṭikkhepavacanaṃ, atha kho aññassa saraṇasabhāvasseva paṭikkhepavacanaṃ tappaṭikkhepe ca tena itarassāpi paṭikkhepasiddhito. Tenāha <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādi. Idāni tamevatthaṃ suttantarena sādhetuṃ <span class="bld">‘‘vuttampi ceta’’</span>ntiādi. Yadi ettha pākatiko attā icchito, kathaṃ tassa dīpasaraṇabhāvo, tasmā adhippāyiko ettha attā bhaveyyāti pucchati <span class="bld">‘‘ko panettha attā nāmā’’</span>ti. Itaro yathādhippetaṃ attānaṃ dassento <span class="bld">‘‘lokiyalokuttaro dhammo’’</span>ti. Dutiyavāropi paṭhamavārasseva pariyāyabhāvena desitoti dassetuṃ <span class="bld">‘‘tenāhā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gocare</span>ti bhikkhūnaṃ gocaraṭṭhānabhūte. Tenāha <span class="bld">‘‘carituṃ yuttaṭṭhāne’’</span>ti. <span class="bld">Sake</span>ti kathaṃ panāyaṃ bhikkhūnaṃ sakoti āha <span class="bld">‘‘pettike visaye’’</span>ti. Pitito sammāsambuddhato āgatattā ‘‘ayaṃ tumhākaṃ gocaro’’ti tena uddiṭṭhattā <span class="bld">pettike visaye</span>ti. <span class="bld">Caranta</span>nti sāmiatthe upayogavacananti āha <span class="bld">‘‘ayamevattho’’</span>ti, carantānanti ca attho, tenāyaṃ vibhattivipallāsenapi vacanavipallāsenapīti dasseti. Kilesamārassa otārālābheneva itaramārānampi otārālābho veditabbo. <span class="bld">Ayaṃ panattho</span>ti gocare caraṇaṃ sandhāyāha, vatthu pana byatirekamukhena āgataṃ.</p>
- <p class="bodytext">Sakuṇe hantīti <span class="bld">sakuṇagghi,</span> mahāsenasakuṇo. <span class="bld">Ajjhappattā</span>ti abhibhavanavasena pattā upagatā. <span class="bld">Na myāya</span>nti me ayaṃ sakuṇagghi nālaṃ <span class="bld">abhavissa. Naṅgalakaṭṭhakaraṇa</span>nti naṅgalena kasitappadeso. <span class="bld">Leḍḍuṭṭhāna</span>nti leḍḍūnaṃ <a name="P3.0032"></a> uṭṭhapitaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Sake bale</span>ti attano balahetu. <span class="bld">Apatthaddhā</span>ti avagāḷhatthambhā sañjātatthambhā. <span class="bld">Assaramānā</span>ti avhāyantī.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mahantaṃ leḍḍu</span>nti naṅgalena bhinnaṭṭhāne sukkhatāya tikhiṇasiṅgaayoghanasadisaṃ mahantaṃ leḍḍuṃ. <span class="bld">Abhiruhitvā</span>ti tassa adhobhāgena attanā pavisitvā nilīnayoggappadesaṃ sallakkhetvā tassupari caṅkamanto <span class="bld">assaramāno aṭṭhāsi. ‘‘Ehi kho’’</span>tiādi tassa assaramānākāradassanaṃ. <span class="bld">Sannayhā</span>ti vātaggahaṇavasena <span class="bld">ubho pakkhe</span> samaṃ ṭhapetvā. <span class="bld">Paccupādī</span>ti pāvisi. <span class="bld">Tatthevā</span>ti yattha pubbe lāpo ṭhito, tattheva leḍḍumhi<a name="M3.0026"></a>. <span class="bld">Ura</span>nti attano urappadesaṃ. <span class="bld">Paccatāḷesī</span>ti pati atāḷesi sārambhavasena vegena gantvā paharaṇato vidhārentī patāḷesi. <span class="bld">Ārammaṇa</span>nti paccayaṃ. ‘‘Avasara’’nti keci.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kusalāna’’nti <a name="V3.0024"></a> evaṃ pavattāya desanāya ko anusandhi? Yathāanusandhi eva. Ādito hi ‘‘attadīpā, bhikkhave, viharathā’’tiādinā (dī. ni. 3.80) yeva attadhammapariyāyena lokiyalokuttaradhammā gahitā, te yevettha kusalaggahaṇena gahitāti. <span class="bld">Anavajjalakkhaṇāna</span>nti avajjapaṭipakkhasabhāvānaṃ. ‘‘Avajjarahitasabhāvāna’’nti keci. Tattha purime atthavikappe vipākadhammadhammā eva gahitā, dutiye pana vipākadhammāpi. Yadi evaṃ, kathaṃ tesaṃ samādāya vattananti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘vipākadhammā sīlādi viya samādāya vattitabbā’’ti. <span class="bld">Samādāna</span>nti pana attano santāne sammā ādānaṃ paccayavasena pavatti yevāti daṭṭhabbaṃ. Vipākadhammā hi paccayavisesehi sattasantāne sammadeva āhitā āyuādisampattivisesabhūtā <a name="P3.0033"></a> uparūparikusalavisesuppattiyā upanissayā hontīti vadanti. <span class="bld">Puññaṃ pavaḍḍhatī</span>ti ettha <span class="bld">puñña</span>nti uttarapadalopenāyaṃ niddesoti āha <span class="bld">‘‘puññaphalaṃ vaḍḍhatī’’</span>ti. <span class="bld">Puññaphala</span>nti ca ekadesasarūpekasesena vuttaṃ ‘‘puññañca puññaphalañca puññaphala’’nti āha <span class="bld">‘‘uparūpari puññampi puññavipākopi veditabbo’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Mātāpitūna’’</span>ntiādi nidassanamattaṃ, tasmā aññampi evarūpaṃ hetūpanissayaṃ kusalaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Sinehavasenā</span>ti upanissayabhūtassa sinehassa vasena, na sampayuttassa. Na hi sinehasampayuttaṃ nāma kusalaṃ atthi. <span class="bld">Mudumaddavacitta</span>nti mettāvasena ativiya maddavantaṃ cittaṃ. Yathā matthakappattaṃ vaṭṭagāmikusalaṃ dassetuṃ ‘‘mātāpitūnaṃ …pe… mudumaddavacitta’’nti vuttaṃ, evaṃ matthakappattameva vivaṭṭagāmikusalaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘cattāro sati…pe… bodhipakkhiyadhammā’’</span>ti vuttaṃ. Tadaññepi pana dānasīlādidhammā vaṭṭassa upanissayabhūtā <span class="bld">vaṭṭagāmikusalaṃ</span> vivaṭṭassa upanissayabhūtā <span class="bld">vivaṭṭagāmikusala</span>nti veditabbā. <span class="bld">Pariyosāna</span>nti phalavisesāvahatāya phaladāya koṭi sikhāppatti, devaloke ca pavattisirivibhavoti pariyosānaṃ <span class="bld">‘‘manussaloke’’</span>ti visesitaṃ, manussalokavaseneva cāyaṃ <a name="M3.0027"></a> desanā āgatāti. Maggaphalanibbānasampatti pariyosānanti yojanā. <span class="bld">Vivaṭṭagāmikusalassa vipākaṃ suttapariyosāne dassissati</span> ‘‘atha kho, bhikkhave, saṅkho nāma rājā’’tiādinā (dī. ni. 3.108).</p>
- <p class="subhead">Daḷhanemicakkavattirājakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para81"></a><a name="para81_dn3"></a><span class="paranum">81</span>. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ ‘‘kusalānaṃ, bhikkhave, dhammāna’’ntiādinā (dī. ni. 3.110) suttadesanāya āraddhaṭṭhāne vaṭṭavivaṭṭagāmibhāvena sādhāraṇe kusalaggahaṇe. Tattha <span class="bld">vaṭṭagāmikusalānusandhivasena ‘‘bhūtapubbaṃ bhikkhave’’ti <a name="P3.0034"></a> desanaṃ ārabhi,</span> ārabhanto ca desiyamānamattaṃ<a name="V3.0025"></a>. Dhammapaṭiggāhakānaṃ bhikkhūnaṃ saṅkhepato evaṃ dīpetvā ārabhīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘bhikkhave’’</span>tiādi vuttaṃ, paṭhamaṃ tathā adīpentopi bhagavā atthato dīpeti viyāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para82"></a><a name="para82_dn3"></a><span class="paranum">82</span>. <span class="bld">Īsakampī</span>ti appamattakampi. <span class="bld">Avasakkita</span>nti ogatabhaṭṭhaṃ. <span class="bld">Nemiabhimukha</span>nti nemippadesassa sammukhā. <span class="bld">Bandhiṃsu</span> cakkaratanassa osakkitānosakkitabhāvaṃ jānituṃ. <span class="bld">Tadeta</span>nti yathāvuttaṭṭhānā cavanaṃ. <span class="bld">Atibalavadose</span>ti rañño balavati anatthe upaṭṭhite <span class="bld">sati. </span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Appamatto</span>ti rañño āṇāya pamādaṃ akaronto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekasamuddapariyantamevā</span>ti jambudīpameva sandhāya vadati. So uttarato assakaṇṇapabbatena paricchinnaṃ hutvā attānaṃ parikkhipitvā ṭhitaekasamuddapariyanto. <span class="bld">Puññiddhivasenā</span>ti cakkavattibhāvāvahāya puññiddhiyā vasena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para83"></a><a name="para83_dn3"></a><span class="paranum">83</span>. <span class="bld">Evaṃ katvā</span>ti kāsāyāni vatthāni acchādetvā. <span class="bld">Sukataṃ kamma</span>nti dasakusalakammapathameva vadati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Dasavidhaṃ, dvādasavidha’’</span>nti ca vuttavibhāgo parato āgamissati. <span class="bld">Pūrentenevā</span>ti pūretvā ṭhiteneva. <span class="bld">Niddose</span>ti cakkavattivattassa paṭipakkhabhūtānaṃ dosānaṃ apagamane niddose. <span class="bld">Cakkavattīnaṃ vatte</span>ti cakkavattirājūhi vattitabbavatte. Bhāvini bhūte viya hi upacāro yathā ‘‘agamā rājagahaṃ buddho’’ti (su. ni. 410). Adhigatacakkavattibhāvāpi hi te tattha vattantevāti tathā vuttaṃ.</p>
- <p class="subhead">Cakkavattiariyavattavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para84"></a><a name="para84_dn3"></a><span class="paranum">84</span>. Aññathā <a name="M3.0028"></a> vattituṃ adento so dhammo adhiṭṭhānaṃ etassāti tadadhiṭṭhānaṃ, tena <span class="bld">tadadhiṭṭhānena cetasā. Sakkaronto</span>ti <a name="P3.0035"></a> ādarakiriyāvasena karonto. Tenāha <span class="bld">‘‘yathā’’</span>tiādi. <span class="bld">Garuṃ karonto</span>ti pāsāṇacchattaṃ viya garukaraṇavasena garuṃ karonto. Tenevāha <span class="bld">‘‘tasmiṃ gāravuppattiyā’’</span>ti. <span class="bld">Mānento</span>ti sambhāvanāvasena manena piyāyanto. Tenāha <span class="bld">‘‘tamevā’’</span>tiādi. Evaṃ pūjayato apacāyato evañca yathāvuttasakkārādisambhavoti taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘taṃ apadisitvā’’</span>tiādi <a name="V3.0026"></a> vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Dhammādhipatibhūto āgatabhāvenā’’</span>ti iminā yathāvuttadhammassa jeṭṭhakabhāvena purimapurimataraattabhāvesu sakkacca samupacitabhāvaṃ dasseti. <span class="bld">‘‘Dhammavaseneva sabbakiriyānaṃ karaṇenā’’</span>ti etena ṭhānanisajjādīsu yathāvuttadhammaninnapoṇapabbhārabhāvaṃ dasseti. <span class="bld">Assā</span>ti rakkhāvaraṇaguttiyā. <span class="bld">Paraṃ rakkhanto</span> aññaṃ diṭṭhadhammikādianatthato rakkhanto teneva paratthasādhanena khantiādiguṇena <span class="bld">attānaṃ</span> tato eva <span class="bld">rakkhati. Mettacittatā</span>ti mettacittatāya. <span class="bld">Nivāsanapārupanagehādīnaṃ</span> sītuṇhādipaṭibāhanena <span class="bld">āvaraṇaṃ. Anto janasmi</span>nti abbhantarabhūte puttadārādijane.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Sīlasaṃvare patiṭṭhāpehī’’</span>ti iminā rakkhaṃ dasseti, <span class="bld">‘‘vatthagandhamālādīni dehī’’</span>ti iminā āvaraṇaṃ, itarena guttiṃ. <span class="bld">Bhattavetanasampadānenapī</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddena sīlasaṃvare patiṭṭhāpanādīni sampiṇḍeti. Eseva nayo ito paresupi <span class="bld">pi</span>-saddaggahaṇesu. Nigamo nivāso etesanti <span class="bld">negamā,</span> evaṃ <span class="bld">jānapadā</span>ti āha <span class="bld">‘‘nigamavāsino’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Navavidhā mānamadā</span>ti ‘‘seyyohamasmī’’tiādi (saṃ. ni. 4.108; dha. sa. 1121; vibha. 866; mahāni. 21, 178) nayappavattiyā <a name="P3.0036"></a> navavidhā mānasaṅkhātā madā. Māno eva hettha pamajjanākārena pavattiyā mānamado. Sobhane kāyikavācasikakamme ratoti <span class="bld">sūrato</span> u-kārassa dīghaṃ katvā, tassa bhāvo <span class="bld">soraccaṃ,</span> kāyikavācasiko avītikkamo, sabbaṃ vā kāyavacīsucaritaṃ. Suṭṭhu oratoti <span class="bld">sorato,</span> tassa bhāvo <span class="bld">soraccaṃ,</span> yathāvuttameva sucaritaṃ. <span class="bld">Rāgādīna</span>nti rāgadosamohamānādīnaṃ. <span class="bld">Damanādīhī</span>ti damanasamanaparinibbāpanehi. <span class="bld">Ekamattāna</span>nti <a name="M3.0029"></a> ekaṃ cittaṃ, ekaccaṃ attano cittanti attho. Rāgādīnañhi pubbabhāgiyaṃ damanādipaccekaṃ icchitabbaṃ, na maggakkhaṇe viya ekajjhaṃ paṭisaṅkhānamukhena pajahanato. <span class="bld">Ekamattāna</span>nti vā vivekavasena ekaṃ ekākinaṃ attānaṃ. <span class="bld">Kāle kāle</span>ti tesaṃ santikaṃ upasaṅkamitabbe kāle kāle.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Idha ṭhatvā</span>ti ‘‘idaṃ kho, tāta, ta’’nti evaṃ nigamanavasena vuttaṭṭhāne ṭhatvā. <span class="bld">Vatta</span>nti ariyacakkavattivattaṃ. <span class="bld">Samānetabba</span>nti ‘‘dasavidhaṃ, dvādasavidha’’nti ca heṭṭhā vuttagaṇanāya ca samānaṃ kātabbaṃ anūnaṃ anadhikaṃ katvā dassetabbaṃ. <span class="bld">Adhammarāgassā</span>ti ayuttaṭṭhāne rāgassa. <span class="bld">Visamalobhassā</span>ti yuttaṭṭhānepi ativiya balavabhāvena pavattalobhassa.</p>
- <p class="subhead">Cakkaratanapātubhāvavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para85"></a><a name="para85_dn3"></a><span class="paranum">85</span>. <span class="bld">Vattamānassā</span>ti <a name="V3.0027"></a> paripuṇṇe cakkavattivatte vattamānassa, no aparipuṇṇeti āha <span class="bld">‘‘pūretvā vattamānassā’’</span>ti. Kittāvatā panassa pāripūrī hotīti? Tattha ‘‘katādhikārassa tāva heṭṭhimaparicchedena dvādasahipi saṃvaccharehi pūrati, pañcavīsatiyā, paññāsāya vā saṃvaccharehi. Ayañca bhedo dhammacchandassapi tikkhamajjhamudutāvasena, itarassa tato bhiyyopī’’ti vadanti.</p>
- <p class="subhead">Dutiyādicakkavattikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para90"></a><a name="para90_dn3"></a><span class="paranum">90</span>. <span class="bld">Attano matiyā</span>ti paramparāgataṃ purāṇaṃ tantiṃ paveṇiṃ laṅghitvā attano icchitākārena. Tenāha <span class="bld">‘‘porāṇaka’’</span>ntiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na</span> <a name="P3.0037"></a> <span class="bld">pabbantī</span>ti samiddhiyā na pūrenti, phītā na hontīti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘na vaḍḍhantī’’</span>ti. Tathā cāha <span class="bld">‘‘katthaci suññā hontī’’</span>ti. Tattha tattha rājakicce raññā amā saha vattantīti <span class="bld">amaccā,</span> yehi vinā rājakiccaṃ nappavattati. Paramparāgatā hutvā rañño parisāya bhavāti <span class="bld">pārisajjā.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘parisāvacarā’’</span>ti. Tasmiṃ ṭhānantare ṭhapitā hutvā rañño āyaṃ, vayañca yāthāvato gaṇentīti <span class="bld">gaṇakā.</span> Jātikulasutācārādivasena puthuttaṃ gatattā mahatī mattā etesanti <span class="bld">mahāmattā,</span> te pana mahānubhāvā amaccā evāti āha <span class="bld">‘‘mahāamaccā’’</span>ti. Ye rañño hatthānīkādīsu avaṭṭhitā, te <span class="bld">anīkaṭṭhā</span>ti āha <span class="bld">‘‘hatthiācariyādayo’’</span>ti<a name="M3.0030"></a>. Mantaṃ paññaṃ asitā hutvā jīvantīti <span class="bld">mantassājīvino,</span> matisajīvāti attho, ye tattha tattha rājakicce upadesadāyino. Tenāha <span class="bld">‘‘mantā vuccati paññā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="subhead">Āyuvaṇṇādiparihānikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para91"></a><a name="para91_dn3"></a><span class="paranum">91</span>. <span class="bld">Balavalobhattā</span>ti ‘‘imasmiṃ loke idāni daliddamanussā nāma bahū, tesaṃ sabbesaṃ dhane anuppadiyamāne mayhaṃ kosassa parikkhayo hotī’’ti evaṃ uppannabalavalobhattā. <span class="bld">Uparūparibhūmīsū</span>ti chakāmasaggasaṅkhātāsu uparūparikāmabhūmīsu. Kammassa phalaṃ <span class="bld">aggaṃ</span> nāma, taṃ panettha uddhagāmīti āha <span class="bld">‘‘uddhaṃ aggaṃ assā’’</span>ti. Sagge niyuttā, saggappayojanāti vā <span class="bld">sovaggikā. Dasannaṃ visesāna</span>nti dibbaāyuvaṇṇayasasukhaādhipateyyānañceva dibbarūpādīnañca phalavisesānaṃ<a name="V3.0028"></a>. <span class="bld">Vaṇṇa</span>ggahaṇena cettha sako attabhāvavaṇṇo gahito, <span class="bld">rūpa</span>ggahaṇena bahiddhā rūpārammaṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para92"></a><a name="para92_dn3"></a><span class="paranum">92</span>. <span class="bld">Suṭṭhu</span> <a name="P3.0038"></a> <span class="bld">nisiddha</span>nti yathāyaṃ iminā attabhāvena adinnaṃ ādātuṃ na sakkoti, evaṃ sammadeva tato nisedhitaṃ katvā. <span class="bld">Mūlahata</span>nti jīvitā voropanena mūle eva hataṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para96"></a><a name="para96_dn3"></a><span class="paranum">96</span>. Rāgavasena caraṇaṃ <span class="bld">carittaṃ,</span> carittameva <span class="bld">cārittaṃ,</span> methunanti adhippāyo, taṃ pana ‘‘paresaṃ dāresū’’ti vuttattā <span class="bld">‘‘micchācāra’’</span>nti āha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para100"></a><a name="para100_dn3"></a><span class="paranum">100</span>. <span class="bld">Paccanīkadiṭṭhī</span>ti ‘‘atthi dinna’’ntiādikāya (ma. ni. 1.441; 2.94; vibha. 793) sammādiṭṭhiyā paṭipakkhabhūtā diṭṭhi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para101"></a><a name="para101_dn3"></a><span class="paranum">101</span>. <span class="bld">Mātucchādikā</span> upari sayameva vakkhati. <span class="bld">Atibalavalobho</span>ti ativiya balavā bahalakileso, yena akāle, adese ca pavattati. <span class="bld">Micchādhammo</span>ti micchā viparīto avisabhāgavatthuko lobhadhammo. Tenāha <span class="bld">‘‘purisāna’’</span>ntiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tassa bhāvo</span>ti yena mettākaruṇāpubbaṅgamena cittena puggalo ‘‘matteyyo’’ti vuccati, so tassa yathāvuttacittuppādo, taṃsamuṭṭhānā ca kiriyā <span class="bld">matteyyatā.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘mātari sammā paṭipattiyā etaṃ nāma’’</span>nti<a name="M3.0031"></a>. Yā sammā pajjitabbe sammā appaṭipatti, sopi doso agāravakiriyādibhāvato. Vippaṭipattiyaṃ pana vattabbameva natthīti āha <span class="bld">‘‘tassā abhāvo ceva tappaṭipakkhatā ca amatteyyatā’’</span>ti. <span class="bld">Kule jeṭṭhāna</span>nti attano kule vuddhānaṃ mahāpitucūḷapitujeṭṭhakabhātikādīnaṃ.</p>
- <p class="subhead">Dasavassāyukasamayavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para103"></a><a name="para103_dn3"></a><span class="paranum">103</span>. <span class="bld">‘‘Ya’’</span>nti iminā samayo āmaṭṭho, bhummatthe cetaṃ paccattavacananti āha <span class="bld">‘‘yasmiṃ samaye’’</span>ti. Alaṃ patinoti <span class="bld">alaṃpateyyā.</span> Tassā pariyattatā bhariyābhāvenāti āha <span class="bld">‘‘dātuṃ yuttā’’</span>ti. <span class="bld">Aggarasānī</span>ti madhurabhāvena, bhesajjabhāvena ca aggabhūtarasāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dippissantī</span>ti <a name="P3.0039"></a> paṭipakkhabhāvena samujjalissanti. Tenāha ‘‘kusalantipi na bhavissatī’’ti<a name="V3.0029"></a>. <span class="bld">Aho puriso</span>ti mātādīsupi īdiso, aññesaṃ kesaṃ kiṃ vissajjessati, aho tejavapurisoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gehe mātugāmaṃ viyā</span>ti attano gehe dāsibhariyābhūtamātugāmaṃ viya. <span class="bld">Missībhāva</span>nti mātādīsu bhariyāya viya cārittasaṅkaraṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Balavakopo</span>ti hantukāmatāvasena uppattiyā balavakopo. <span class="bld">Āghātetī</span>ti āhanati, attano kakkhaḷapharusabhāvena cittaṃ vibādhatīti attho. Nissayadahanaraso hi doso. <span class="bld">Byāpādetī</span>ti vināseti, <span class="bld">manopadūsanato</span> manassa pakopanato. <span class="bld">Tibba</span>nti tikkhaṃ, sā panassa tikkhatā sarīre avahantepi sinehavatthuṃ laṅghitvāpi pavattiyā veditabbāti āha <span class="bld">‘‘piyamānassapī’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para104"></a><a name="para104_dn3"></a><span class="paranum">104</span>. Kappavināso <span class="bld">kappo</span> uttarapadalopena, antarāva kappo <span class="bld">antarakappo.</span> Taṇhādibhedo kappo etassa atthīti <span class="bld">kappo,</span> sattalokoti āha <span class="bld">‘‘antarāva lokavināso’’</span>ti. Svāyaṃ antarakappo katividho, kathañcassa sambhavo, kiṃ gatikoti antogadhaṃ codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘antarakappo ca nāmā’’</span>tiādi. <span class="bld">Lobhussadāyā</span>ti lobhādhikāya <span class="bld">pajāya</span> vattamānāya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ cintayiṃsū</span>ti pubbe yathānussavānussaraṇena, attano ca āyuvisesassa labhanato. <span class="bld">Gumbalatādīhi gahanaṃ ṭhāna</span>nti gumbalatādīhi sañchannatāya gahanabhūtaṃ ṭhānaṃ. <span class="bld">Rukkhehi</span> <a name="P3.0040"></a> <span class="bld">gahana</span>nti rukkhehi nirantaranicitehi gahanabhūtaṃ<a name="M3.0032"></a>. <span class="bld">Nadīvidugga</span>nti chinnataṭāhi nadīhi orato, pārato ca viduggaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘nadīna’’</span>ntiādi. <span class="bld">Pabbatehi visamaṃ</span> pabbatantaraṃ. <span class="bld">Pabbatesu vā</span> chinnataṭesu durārohaṃ <span class="bld">visamaṭṭhānaṃ. Sabhāge</span>ti jīvanavasena samānabhāge sadise <span class="bld">karissanti.</span></p>
- <p class="subhead">Āyuvaṇṇādivaḍḍhanakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para105"></a><a name="para105_dn3"></a><span class="paranum">105</span>. <span class="bld">Āyata</span>nti vā dīghaṃ cirakālikaṃ. Maraṇavasena hi ñātikkhayo āyato apunarāvattanato, na rājabhayādinā ukkamanavasena punarāvattiyāpi tassa labbhanato. <span class="bld">Osakkeyyāmā</span>ti orameyyāma. Viramaṇampi atthato pajahanameva pariccajanabhāvatoti āha <span class="bld">‘‘pajaheyyāmāti attho’’</span>ti. <span class="bld">Sīlagabbhe vaḍḍhitattā</span>ti mātu, pitu ca sīlavantatāya tadavayavabhūte gabbhe vaḍḍhi ‘‘sīlagabbhe vaḍḍhitā’’ti vuttā, etena utuāhārassa viya tadaññassāpi bāhirassa paccayassa vasena sattasantānassa visesādhānaṃ hotīti dasseti. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ <span class="bld">brahmajālaṭīkāyaṃ</span> <a name="V3.0030"></a> (dī. ni. ṭī. 1.7) vuttameva. <span class="bld">Khettavisuddhiyā</span>ti adhiṭṭhānabhūtavatthuvisuddhiyā. Nanu ca taṃ visesādhānaṃ jāyamānaṃ rūpasantatiyā eva bhaveyyāti? Saccametaṃ, rūpasantatiyā pana tathā āhitavisesāya arūpasantatipi laddhūpakārā eva hoti tappaṭibaddhavuttibhāvato. Yathā kabaḷīkārāhārena upatthambhite rūpakāye sabbopi attabhāvo anuggahito eva nāma hoti, yathā pana rañño cakkavattino puññavisesaṃ upanissāya tassa itthiratanādīnaṃ anaññasādhāraṇā te te visesā sambhavanti tabbhāve bhāvato, tadabhāve ca abhāvato, evameva <a name="P3.0041"></a> tasmiṃ kāle mātāpitūnaṃ yathāvuttapuññavisesaṃ upanissāya tesaṃ puttānaṃ jāyamānānaṃ dīghāyukatā khettavisuddhiyāva hotīti veditabbā saṃvegadhammachandādisamupabrūhitāya tadā tesaṃ kusalacetanāya tathā uḷārabhāvena samuppajjanato. <span class="bld">Etthā</span>ti imasmiṃ manussaloke, <span class="bld">tatthā</span>ti yathāvuttaṃ kusaladhammaṃ samādāya vattamāne sattanikāye. <span class="bld">Tatthevā</span>ti tasmiṃyeva sattanikāye. <span class="bld">‘‘Attanova sīlasampattiyā’’</span>ti vuttaṃ sasantatipariyāpannassa dhammassa tattha visesappaccayabhāvato. Khettavisuddhipi pana idhāpi paṭikkhipituṃ na sakkā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Koṭṭhāsā</span>ti <a name="M3.0033"></a> cattārīsavassāyukātiādayo asītivassasahassāyukapariyosānā ekādasa koṭṭhāsā. <span class="bld">Adinnādānādīhī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena kule jeṭṭhāpacāyikāpariyosānānaṃ dasannaṃ pāpakoṭṭhāsānaṃ gahaṇaṃ.</p>
- <p class="subhead">Saṅkharājauppattivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para106"></a><a name="para106_dn3"></a><span class="paranum">106</span>. <span class="bld">Evaṃ uppajjanakataṇhā</span>ti evaṃ vacībhedaṃ pāpanavasena pavattā bhuñjitukāmatā. <span class="bld">Anasana</span>nti kāyikakiriyāasamatthatāhetubhūto sarīrasaṅkoco. Tenāha <span class="bld">‘‘avipphārikabhāvo’’</span>tiādi. <span class="bld">Ghananivāsata</span>nti gāmanigamarājadhānīnaṃ ghananiviṭṭhataṃ aññamaññassa nātidūravattitaṃ. <span class="bld">Nirantarapūrito</span>ti nirantaraṃ viya puṇṇo tatrupagānaṃ sattānaṃ bahubhāvato.</p>
- <p class="subhead">Metteyyabuddhuppādavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para107"></a><a name="para107_dn3"></a><span class="paranum">107</span>. Kiñcāpi pubbe vaḍḍhamānakavasena desanā āgataṃ, idaṃ pana na vaḍḍhamānakavasena vuttaṃ. Kasmāti ce āha <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādi. Sattānaṃ vaḍḍhamānāyukakāle buddhā na nibbattanti saṃsāre saṃvegassa dubbibhāvanīyattā<a name="P3.0042"></a>. Tato vassasatasahassato orameva buddhuppādakālo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para108"></a><a name="para108_dn3"></a><span class="paranum">108</span>. Samussitaṭṭhena <a name="V3.0031"></a> yūpo viyāti <span class="bld">yūpo,</span> yūpanti ettha sattā anekabhūmikūṭāgārovarakādivantatāyāti <span class="bld">yūpo,</span> pāsādo. <span class="bld">Rañño hetubhūtenā</span>ti hetuatthe karaṇavacanantidassetiussāhasampattiādinā. Mahatā rājānubhāvena, mahatā ca kittisaddena samannāgatattā catūhi saṅgahavatthūhi mahājanassa rañjanato <span class="bld">mahāpanādo nāma rājā jāto. Jātake</span>ti mahāpanādajātake (jā. 1.3.40 mahāpanādajātake).</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Panādo nāma so rājā</span>ti ‘‘atīte panādo nāma so rājā assosī’’ti attabhāvantaratāya attānaṃ paraṃ viya niddisati. Āyasmā hi bhaddajitthero attanā ajjhāvutthapubbaṃ suvaṇṇapāsādaṃ dassetvā evamāha. <span class="bld">Yassa yūpo suvaṇṇayo</span>ti yassa rañño ayaṃ yūpo pāsādo suvaṇṇayo suvaṇṇamayo. <span class="bld">Tiriyaṃ soḷasubbedho</span>ti vitthārato soḷasasarapātappamāṇo, so pana aḍḍhayojanappamāṇo hoti. <span class="bld">Ubbhamāhu</span> <a name="M3.0034"></a> <span class="bld">sahassadhā</span>ti ubbhaṃ uccabhāvaṃ assa pāsādassa sahassadhā sahassakaṇḍappamāṇaṃ āhu, so pana yojanato pañcavīsatiyojanappamāṇo hoti. Keci panettha gāthāsukhatthaṃ ‘‘āhū’’ti dīghaṃ kataṃ, ahu ahosīti atthaṃ vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sahassakaṇḍo</span>ti sahassabhūmiko, ‘‘sahassakhaṇḍo’’ tipi pāṭho, so eva attho. <span class="bld">Satageṇḍū</span>ti anekasataniyūhako. <span class="bld">Dhajālū</span>ti tattha tattha niyūhasikharādīsu patiṭṭhapitehi sattidhajavīraṅgadhajādīhi dhajehi sampanno. <span class="bld">Haritāmayo</span>ti cāmīkarasuvaṇṇamayo. Keci pana <span class="bld">haritāmayo</span>ti ‘‘haritamaṇiparikkhaṭo’’ti vadanti. <span class="bld">Gandhabbā</span>ti naṭā. <span class="bld">Chasahassāni sattadhā</span>ti chamattāni gandhabbasahassāni sattadhā tassa pāsādassa sattasu ṭhānesu rañño abhiramāpanatthaṃ nacciṃsūti attho. Te <a name="P3.0043"></a> evaṃ naccantāpi kira rājānaṃ hāsetuṃ nāsakkhiṃsu. Atha sakko devarājā devanaṭaṃ pesetvā samajjaṃ kāresi, tadā rājā hasīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Koṭigāmo nāma</span> māpito. <span class="bld">Vatthū</span>ti bhaddajittherassa vatthu. Taṃ <span class="bld">theragāthāvaṇṇanāyaṃ</span> (theragā. aṭṭha. bhaddajittheragāthāvaṇṇanāya) vitthārato āgatameva. <span class="bld">Itarassā</span>ti naḷakāradevaputtassa. <span class="bld">Ānubhāvā</span>ti puññānubhāvanimittaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dānavasena datvā</span>ti taṃ pāsādaṃ attano pariggahabhāvaviyojanena dānamukhe niyojetvā. <span class="bld">Vissajjetvā</span>ti citteneva pariccajanavasena datvā puna dakkhiṇeyyānaṃ santakabhāvakaraṇena nirapekkhapariccāgavasena vissajjetvā. <span class="bld">Ettakenā</span>ti ‘‘bhūtapubbaṃ bhikkhave’’ti ādiṃ katvā yāva ‘‘pabbajissatī’’ti padaṃ ettakena desanāmaggena.</p>
- <p class="subhead">Bhikkhuno āyuvaṇṇādivaḍḍhanakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para110"></a><a name="para110_dn3"></a><span class="paranum">110</span>. <span class="bld">Idaṃ</span> <a name="V3.0032"></a> <span class="bld">bhikkhuno āyusmi</span>nti āyusmiṃ sādhetabbe idaṃ bhikkhuno icchitabbaṃ cirajīvitāya hetubhāvatoti. Tenāha <span class="bld">‘‘idaṃ āyukāraṇa’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext">Sampannasīlassa avippaṭisārapāmojjapītipassaddhisukhasamādhiyathābhūtañāṇādisambhavato taṃsamuṭṭhānapaṇītarūpehi kāyassa phuṭattā sarīre vaṇṇadhātu <a name="M3.0035"></a> vippasannā hoti, kalyāṇo ca kittisaddo abbhuggacchatīti āha <span class="bld">‘‘sīlavato hī’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vivekajaṃ pītisukhādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena samādhijaṃ pītisukhaṃ, apītijaṃ kāyasukhaṃ, satipārisuddhijaṃ upekkhāsukhañca saṅgaṇhāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Appaṭikkūlatāvaho</span>ti appamāṇānaṃ sattānaṃ, attano ca tesu appaṭikkūlabhāvato. Hitūpasaṃhārādivasena pavattiyā sabbadisāsu pharaṇaappamāṇavasena sabbadisāsu vipphārikatā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Arahattaphalasaṅkhātaṃ bala’’</span>nti vuttaṃ tassa akuppadhammatāya kenaci anabhibhavanīyabhāvato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Loke’’</span>ti idaṃ yathā <span class="bld">‘‘ekabalampī’’</span>ti iminā sambandhīyati, evaṃ <a name="P3.0044"></a> ‘‘duppasahaṃ durabhisambhava’’nti imehipi sambandhitabbaṃ. Lokapariyāpanneheva hi dhammehi tesaṃ balassa duppasahatā, durabhisambhavatā, na lokuttarehīti. <span class="bld">Etthevā</span>ti etasmiṃ arahattaphale eva, tadatthanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Lokuttarapuññampī</span>ti lokuttarapuññampi puññaphalampi. <span class="bld">Yāva āsavakkhayā pavaḍḍhati</span> vivaṭṭagāmikusaladhammānaṃ samādānahetūti yojanā. <span class="bld">Amatapānaṃ piviṃsu</span> heṭṭhimamaggaphalasamadhigamavasenāti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Cakkavattisuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.</p>
- <a name="dn3_4"></a>
- <p class="chapter">4. Aggaññasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="subhead">Vāseṭṭhabhāradvājavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para111"></a><a name="para111_dn3"></a><span class="paranum">111</span>. <span class="bld">Etthā</span>ti <a name="M3.0036"></a><a name="V3.0033"></a><a name="P3.0045"></a> ‘‘pubbārāme, migāramātupāsāde’’ti etasmiṃ padadvaye. Koyaṃ pubbārāmo, kathañca pubbārāmo, kā ca migāramātā, kathañcassā pāsādo ahosīti etasmiṃ antolīne anuyoge. <span class="bld">Ayaṃ</span> idāni vuccamānā <span class="bld">anupubbikathā</span> ādito paṭṭhāya saṅkhepeneva anupubbikathā. <span class="bld">Padumuttaraṃ bhagavantaṃ</span> ekaṃ upāsikaṃ aggupaṭṭhāyikaṭṭhāne ṭhapentiṃ disvāna tattha sañjātagāravabahumānā tamevatthaṃ purakkhatvā bhagavantaṃ <span class="bld">nimantetvā. Meṇḍakaputtassā</span>ti meṇḍakaseṭṭhiputtassa. <span class="bld">Sotāpannā ahosi</span> tathā katādhikārattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mātuṭṭhāne ṭhapesi</span> attano sīlācārasampattiyā garuṭṭhāniyattā. <span class="bld">Upayoga</span>nti tattha tattha appetabbaṭṭhāne appanāvasena viniyogaṃ agamaṃsu. <span class="bld">Aññehi ca</span> veḷuriyalohitaṅkamasāragallādīhi. <span class="bld">Bhassatī</span>ti otarati. <span class="bld">Suddhapāsādova na sobhatī</span>ti kevalo ekapāsādo eva vihāro na sobhati. Niyūhāni bahūni nīharitvā kattabbasenāsanāni ‘‘duvaḍḍhagehānī’’ti vadanti. Majjhe gabbho samantato anupariyāyatoti evaṃ dvikkhattuṃ vaḍḍhetvā katasenāsanāni <span class="bld">duvaḍḍhagehāni. Cūḷapāsādā</span>ti khuddakapāsādā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uttaradevīvihāro</span> nāma nagarassa pācīnadvārasamīpe katavihāro.</p>
- <p class="bodytext">Titthiyaliṅgassa aggahitattā <span class="bld">neva titthiyaparivāsaṃ vasanti.</span> Anupasampannabhāvato āpattiyā āpannāya abhāvato <span class="bld">na āpattiparivāsaṃ vasanti. Bhikkhubhāva</span>nti upasampadaṃ. <span class="bld">Tevijjasutta</span>nti imasmiṃ dīghanikāye tevijjasuttaṃ <span class="bld">sutvā.</span></p>
- <p class="bodytext"><a name="para113"></a><a name="para113_dn3"></a><span class="paranum">113</span>. <span class="bld">Anuvattamānā</span> <a name="V3.0034"></a><a name="P3.0046"></a> <span class="bld">caṅkamiṃsu</span> ananucaṅkamane yathādhippetassa atthassa pucchanādīnaṃ asakkuṇeyyattā. <span class="bld">Tesa</span>nti tesaṃ dvinnaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘paṇḍitataro’’</span>ti. <span class="bld">Atthā</span>ti bhavattha. <span class="bld">Kulasampannā</span>ti sampannakulā uditodite brāhmaṇakule uppannā. <span class="bld">Brāhmaṇakulā</span>ti kenaci pārijuññena anupaddutā <a name="M3.0037"></a> eva brāhmaṇakulā. Tenāha <span class="bld">‘‘bhogādisampanna’’</span>ntiādi. <span class="bld">Ime brāhmaṇā</span> uccā hutvā ‘‘imaṃ vasalaṃ pabbajjaṃ pabbajiṃsū’’tiādinā jātiādīni ghaṭṭentā <span class="bld">akkosanti. Paribhāsantī</span>ti paribhavitvā bhāsanti. <span class="bld">Attano anurūpāyā</span>ti attano ajjhāsayassa anurūpāya. Antarantarā vicchijja pavattiyamānā paribhāsā paripuṇṇā nāma na hoti khaṇḍabhāvato, tabbipariyāyato paripuṇṇā nāma hotīti āha <span class="bld">‘‘antarā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Appatiṭṭhatāyā</span>ti apassayarahitattā. <span class="bld">Vibhinno</span>ti vinaṭṭho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Itare tayo vaṇṇā</span>ti khattiyādayo vaṇṇā <span class="bld">hīnā.</span> Nanu khattiyāva seṭṭhā vaṇṇā yathā buddhā etarahi khattiyakule eva uppannāti? Saccametaṃ, te pana attano micchābhimānena, micchāgāhena ca ‘‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo’’ti vadanti, taṃ tesaṃ vacanamattaṃ. <span class="bld">‘‘Sujjhantī</span>ti suddhā honti, na nindaṃ garahaṃ pāpuṇantī’’ti vadanti. <span class="bld">Sujjhanti</span> vā saṃsārato sujjhanti, na sesā vaṇṇā asukkajātikattā, mantajjhenābhāvato cāti. Brahmuno <span class="bld">mukhato jātā</span> vedavacanato jātāti mukhato jātā. Tato eva brahmuno mahābrahmuno vedavacanato vijātāti <span class="bld">brahmajā.</span> Tena <a name="P3.0047"></a> duvidhenāpi nimmitāti <span class="bld">brahmanimmitā.</span> Vedavedaṅgādibrahmadāyajjaṃ arahantīti <span class="bld">brahmadāyādā. Muṇḍake samaṇake</span>ti ettha <span class="bld">ka</span>-kāro garahāyanti āha <span class="bld">‘‘nindantā jigucchantā vadantī’’</span>ti. <span class="bld">Ibbhe</span>ti sudde, te pana gharabandhanena baddhā nihīnatarāti āha <span class="bld">‘‘gahapatike’’</span>ti. <span class="bld">Kaṇhe</span>ti kaṇhajātike. Bandhanaṭṭhena <span class="bld">bandhu,</span> kassa pana bandhūti āha <span class="bld">‘‘mārassa bandhubhūte’’</span>ti. <span class="bld">Pādāpacce</span>ti pādato jātāpacce. Ayaṃ kira brāhmaṇānaṃ laddhi ‘‘brāhmaṇā brahmuno mukhato jātā, khattiyā urato, ūrūhi vessā, pādato suddā’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para114"></a><a name="para114_dn3"></a><span class="paranum">114</span>. Yasmā paṭhamakappikakāle catuvaṇṇavavatthānaṃ natthi, sabbeva sattā ekasadisā, aparabhāge pana tesaṃ payogabhedavasena ahosi, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘porāṇaṃ…pe… ajānantā’’</span>ti. <span class="bld">Laddhibhindanatthāyā</span>ti ‘‘brāhmaṇā brahmuno puttā orasā mukhato jātā’’ti evaṃ pavattāya laddhiyā viniveṭhanatthaṃ. <span class="bld">Puttappaṭilābhatthāyā</span>ti ‘‘evaṃ mayaṃ pettikaṃ iṇaṃ <a name="M3.0038"></a> sodhessāmā’’ti laddhiyaṃ ṭhatvā puttappaṭilābhāya. Ayañhettha dhammikānaṃ brāhmaṇānaṃ ajjhāsayo. <span class="bld">Sañjātapupphā</span>ti rajassalā. Itthīnañhi kumāribhāvappattito paṭṭhāya pacchimavayato oraṃ asati vibandhe aṭṭhame aṭṭhame <a name="V3.0035"></a> sattāhe gabbhāsayasaññite tatiye āvatte katipayā lohitapīḷakā saṇṭhahitvā aggahitapupphā eva bhijjanti, tato lohitaṃ paggharati, tattha utusamaññā, pupphasamaññā ca. <span class="bld">Nesa</span>nti brāhmaṇānaṃ. <span class="bld">Saccavacanaṃ siyā</span>ti ‘‘brahmuno puttā’’tiādivacanaṃ saccaṃ yadi siyā, <span class="bld">brāhmaṇīnaṃ…pe… mukhaṃ bhaveyya,</span> na cetaṃ atthi.</p>
- <p class="subhead">Catuvaṇṇasuddhivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para115"></a><a name="para115_dn3"></a><span class="paranum">115</span>. <span class="bld">Mukhacchedakavāda</span>nti <a name="P3.0048"></a> ‘‘brāhmaṇā mahābrahmuno mukhato jātā’’ti vādassa chedakavādaṃ. <span class="bld">Ariyabhāve asamatthā</span>ti anariyabhāvāvahā. <span class="bld">Pakatikāḷakā</span>ti sabhāveneva na suddhā. <span class="bld">Kaṇho</span>ti kiliṭṭho upatāpako. Tenāha <span class="bld">‘‘dukkhoti attho’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sukkabhāvo</span> nāma parisuddhatāti āha <span class="bld">‘‘nikkilesabhāvena paṇḍarā’’</span>ti. <span class="bld">Sukko</span>ti na kiliṭṭho anupatāpakoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘sukhoti attho’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para116"></a><a name="para116_dn3"></a><span class="paranum">116</span>. <span class="bld">Ubhayavokiṇṇe</span>ti vacanavipallāsena vuttanti āha <span class="bld">‘‘ubhayesu vokiṇṇesū’’</span>ti. <span class="bld">Missībhūtesū</span>ti ‘‘kadāci kaṇhā dhammā, kadāci sukkā dhammā’’ti evaṃ ekasmiṃ santāne, ekasmiṃyeva ca attabhāve pavattiyā missībhūtesu, na pana ekajjhaṃ pavattiyā. <span class="bld">Etthā</span>ti anantaravuttadhammāva anvādhiṭṭhāti āha <span class="bld">‘‘kaṇhasukkadhammesū’’</span>ti. Yasmā ca te brāhmaṇā na ceva te dhamme atikkantā, yāya ca paṭipadāya atikkameyyuṃ, sāpi tesaṃ paṭipadā natthi, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘vattamānāpī’’</span>ti. <span class="bld">Nānujānanti</span> ayathābhuccavādabhāvato. <span class="bld">Anujānana</span>ñca nāma abbhanumodananti tadabhāvaṃ dassentena <span class="bld">‘‘nānumodanti, na pasaṃsantī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Catunnaṃ vaṇṇāna</span>nti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. <span class="bld">Tesa</span>nti pana sambandhepi vā sāmivacanaṃ. <span class="bld">Te ca</span> brāhmaṇā <span class="bld">na evarūpā</span> na edisā, yādiso arahā ekadesenāpi tena tesaṃ sadisatābhāvato, <span class="bld">tasmā</span> tena kāraṇena <span class="bld">nesaṃ</span> brāhmaṇānaṃ ‘‘brāhmaṇova <a name="M3.0039"></a> seṭṭho vaṇṇo’’ti vādaṃ <span class="bld">viññū</span> yathābhūtavādino buddhādayo ariyā <span class="bld">nānujānanti.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ārakattādīhī</span>ti <a name="P3.0049"></a> ettha kilesānaṃ ārakattā pahīnabhāvato dūrattā <span class="bld">arahaṃ,</span> kilesārīnaṃ hatattā <span class="bld">arahaṃ,</span> saṃsāracakkassa arānaṃ hatattā <span class="bld">arahaṃ,</span> paccayādīnaṃ arahattā <span class="bld">arahaṃ,</span> pāpakaraṇe rahābhāvena <span class="bld">araha</span>nti evamattho veditabbo. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge (visuddhi. 1.125 ādayo), taṃ saṃvaṇṇanāsu (visuddhi. ṭī. 1.124) ca vuttanayena veditabbo<a name="V3.0036"></a>. <span class="bld">Āsavānaṃ khīṇattā</span>ti catunnampi āsavānaṃ anavasesato pahīnattā. <span class="bld">Brahmacariyavāsa</span>nti maggabrahmacariyavāsaṃ. Tassa vāsassa pariyositattā <span class="bld">vutthavāso,</span> dasannampi vā ariyavāsānaṃ vutthattā <span class="bld">vutthavāso.</span> Vuttañhetaṃ –</p>
- <p class="indent">‘‘Dasayime, bhikkhave, ariyāvāsā, yadariyā āvasiṃsu vā āvasanti vā āvasissanti vā. Katame dasa? Idha, bhikkhave, bhikkhu pañcaṅgavippahīno hoti chaḷaṅgasamannāgato ekārakkho caturāpasseno panuṇṇapaccekasacco samavayasaṭhesano anāvilasaṅkappo passaddhakāyasaṅkhāro suvimuttacitto suvimuttapañño. Ime kho, bhikkhave, dasa ariyāvāsā’’ti (a. ni. 10.19).</p>
- <p class="bodytext">Vussatīti vā <span class="bld">vusitaṃ,</span> ariyamaggo, ariyaphalañca, taṃ etassa atthīti atisayavacanicchāvasena arahā <span class="bld">‘‘vusitavā’’</span>ti vutto. <span class="bld">Karaṇīyaṃ</span> nāma pariññāpahānasacchikiriyābhāvanā dukkhassantaṃ kātukāmehi ekantato kattabbattā, taṃ pana yasmā catūhi maggehi paccekaṃ catūsu saccesu kātabbaṃ kataṃ, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘catūhi…pe… katakaraṇīyo’’</span>ti. Osīdāpanaṭṭhena bhārā viyāti <span class="bld">bhārā,</span> kilesā, khandhā ca. Vuttañhi ‘‘bhārā have pañcakkhandhā’’ti (saṃ. ni. 3.22) <span class="bld">ohārito</span>ti apanīto. <span class="bld">Sako attho sadattho</span>ti ettha <span class="bld">da</span>-kāro padasandhikaro. Kāmaṃ diṭṭhiādayopi saṃyojanāni eva, tathāpi taṇhāya bhavasaṃyojanaṭṭho sātisayo. Yathāha ‘‘avijjānīvaraṇānaṃ <a name="P3.0050"></a> sattānaṃ taṇhāsaṃyojanāna’’nti. (Saṃ. ni. 2.125, 126, 127, 132, 134, 136, 142; 3.5.520; kathā. 75) tato sā eva sutte (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.93, 133; 3.373; saṃ. ni. 3.1081; paṭi. ma. 1.34 ādayo) samudayasaccabhāvena vuttā, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘bhavasaṃyojanaṃ vuccati taṇhā’’</span>ti. <span class="bld">Sammadaññā vimutto</span>ti sammā aññāya jānanabhūtāya aggamaggapaññāya <a name="M3.0040"></a> sammā yathābhūtaṃ yaṃ yathā jānitabbaṃ, taṃ tathā jānitvā vimutto. <span class="bld">Imasmiṃ loke</span>ti imasmiṃ sattaloke. <span class="bld">Idhattabhāve</span>ti imasmiṃ attabhāve, <span class="bld">parattabhāve</span>ti parasmiṃ attabhāve, idhaloke, paraloke cāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para117"></a><a name="para117_dn3"></a><span class="paranum">117</span>. <span class="bld">Antaravirahitā</span>ti vibhāgavirahitā. Tenāha <span class="bld">‘‘attano kulena sadisā’’</span>ti. Anuyantīti anuyantā, anuyantā eva <span class="bld">ānuyantā,</span> anuvattakā. Tenāha <span class="bld">‘‘vasavattino’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para118"></a><a name="para118_dn3"></a><span class="paranum">118</span>. <span class="bld">Niviṭṭhā</span>ti <a name="V3.0037"></a> saddheyyavatthusmiṃ anupavisanavasena niviṭṭhā. Tato eva tasmiṃ adhikaṃ nivisanato <span class="bld">abhiniviṭṭhā. Acalaṭṭhitā</span>ti acalabhāve ṭhitā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ya</span>nti yaṃ kathetabbadhammaṃ anupadhāretvā, tadatthañca appaccakkhaṃ katvā kathanaṃ, <span class="bld">etaṃ aṭṭhānaṃ</span> akāraṇaṃ tassa bodhimūleyeva samucchinnattā. <span class="bld">Vicchindajananattha</span>nti ratanattayasaddhāya vicchindassa uppādanatthaṃ, aññathattāyāti attho. <span class="bld">So</span>ti māro. <span class="bld">Musāvādaṃ kātuṃ nāsakkhī</span>ti āgataphalassa ariyasāvakassa purato musā vattuṃ na visahi, tasmā <span class="bld">āma mārosmīti paṭijāni. Silāpathaviya</span>nti ratanamayasilāpathaviyaṃ. Sineruṃ kira parivāretvā ṭhito bhūmippadeso sattaratanamayo, ‘‘suvaṇṇamayo’’ti keci, sā vitthārato, ubbedhato anekayojanasahassaparimāṇā ativiya niccalā. <span class="bld">Kiṃ tvaṃ etthā</span>ti kiṃ kāraṇā tvaṃ ettha. ‘‘Ṭhito’’ti <span class="bld">accharaṃ pahari. Ṭhātuṃ asakkonto</span>ti ariyasāvakassa purato ṭhātuṃ asakkonto. Ayañhi ariyadhammādhigamassa ānubhāvo, yaṃ māropi <a name="P3.0051"></a> nāma mahānubhāvo ujukaṃ paṭipparituṃ na sakkoti.</p>
- <p class="bodytext">Maggo eva mūlaṃ <span class="bld">maggamūlaṃ,</span> tassa. <span class="bld">Sañjātattā</span> uppannattā. <span class="bld">Tena maggamūlena</span> patiṭṭhitasantāne laddhapatiṭṭhā. Bhagavato desanādhammaṃ nissāya ariyāya jātiyā jāto <span class="bld">‘‘bhagavantaṃ nissāya ariyabhūmiyaṃ jāto’’</span>ti vutto. <span class="bld">‘‘Ure vasitvā’’</span>ti idaṃ dhammaghosassa urato samuṭṭhānatāya vuttaṃ. Ure vāyāmajanitābhijātitāya vā <span class="bld">oraso.</span> Mukhato jātena jāto <span class="bld">‘‘mukhato jāto’’</span>ti vutto. Kāraṇakāraṇepi hi kāraṇe viya vohāro hoti ‘‘tiṇehi bhattaṃ siddha’’nti. Keci pana ‘‘vimokkhamukhassa vasena <a name="M3.0041"></a> jātattā mukhato jāto’’ti vadanti, tatthāpi vuttanayeneva attho veditabbo. Purimenatthena yonijo, sedajo, mukhajoti tīsu sambandhesu mukhajena sambandhena bhagavato puttabhāvo vibhāvito. Atthadvayenāpi dhammajabhāvoyeva dīpito. Ariyadhammappattito laddhaviseso hutvā pavatto taduttarakāliko khandhasantāno ‘‘ariyadhammato jāto’’ti veditabbo, ariyadhammaṃ vā maggaphalaṃ nissāya, upanissāya ca jāto sabbopi dhammappabandho ‘‘ariyadhammato jāto’’ti gahetabbo. Tesaṃ pana ariyadhammānaṃ apariyositakiccatāya ariyabhāvena abhinibbattimattaṃ upādāya <span class="bld">‘‘ariyadhammato jātattā’’</span>ti vuttaṃ. Pariyositakiccatāya tathā nibbattipāripūriṃ upādāya <span class="bld">‘‘nimmitattā’’</span>ti vuttaṃ, yato ‘‘dhammajo dhammanimmito’’ti vuttaṃ. ‘‘Navalokuttaradhammadāyaṃ ādiyatīti dhammadāyādo’’ tipi pāṭho. <span class="bld">Assā</span>ti ‘‘bhagavatomhiputto’’tiādinā vuttassa vākyassa. <span class="bld">Atthaṃ dassento</span>ti bhāvatthaṃ pakāsento. Tathāgatassa anaññasādhāraṇasīlādidhammakkhandhassa samūhanivesavasena dhammakāyatāya na <a name="P3.0052"></a> kiñci vattabbaṃ atthi, satthuṭṭhāniyassa pana dhammakāyataṃ dassetuṃ ‘‘kasmā tathāgato dhammakāyoti <a name="V3.0038"></a> vutto’’ti sayameva pucchaṃ samuṭṭhāpetvā <span class="bld">‘‘tathāgato hī’’</span>tiādinā tamatthaṃ vissajjeti. <span class="bld">Hadayena cintetvā</span>ti ‘‘imaṃ dhammaṃ imassa desessāmī’’ti tassa upagatassa veneyyajanassa bodhanatthaṃ cittena cintetvā. <span class="bld">Vācāya abhinīharī</span>ti saddhammadesanāvācāya karavīkarutamañjunā brahmassarena veneyyasantānābhimukhaṃ tadajjhāsayānurūpaṃ hitamatthaṃ nīhari upanesi. <span class="bld">Tenā</span>ti tena kāraṇena evaṃsaddhammādhimuttibhāvena. <span class="bld">Assā</span>ti tathāgatassa. <span class="bld">Dhammamayattā</span>ti dhammabhūtattā. Idhādhippetadhammo seṭṭhaṭṭhena brahmabhūtoti āha <span class="bld">‘‘dhammakāyattā eva brahmakāyo’’</span>ti. Sabbaso adhammaṃ pajahitvā anavasesato dhammo eva bhūtoti <span class="bld">dhammabhūto.</span> Tathārūpo ca yasmā sabhāvato dhammo evāti vattabbataṃ arahatīti āha <span class="bld">‘‘dhammasabhāvo’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para119"></a><a name="para119_dn3"></a><span class="paranum">119</span>. <span class="bld">Seṭṭhacchedakavāda</span>nti ‘‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo’’ti (dī. ni. 3.116) evaṃ vuttaseṭṭhabhāvacchedakavādaṃ. <span class="bld">Aparenapi nayenā</span>ti yathāvuttaseṭṭhacchedakavādato aparenapi porāṇakalokuppattidassananayena. <span class="bld">Seṭṭhaccheda…pe… dassetu</span>nti sopi hi ‘‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīnā aññe <a name="M3.0042"></a> vaṇṇā’’ti, ‘‘brāhmaṇā brahmuno puttā orasā mukhato jātā brahmajā’’ti (dī. ni. 3.114) ca evaṃ pavattāya micchādiṭṭhiyā viniveṭhano jātibrāhmaṇānaṃ seṭṭhabhāvassa chedanato seṭṭhacchedanavādo nāma hotīti dassetunti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Itthabhāva</span>nti imaṃ pakārataṃ manussabhāvaṃ. Sāmaññajotanā hi visese avatiṭṭhati, pakaraṇavasena vā ayamattho avacchinno daṭṭhabbo. <span class="bld">Maneneva</span> <a name="P3.0053"></a> <span class="bld">nibbattā</span>ti bāhirapaccayena vinā kevalaṃ upacārajhānamanasāva nibbattā. Yāya upacārajjhānacetanāya te tattha nibbattā, nīvaraṇavikkhambhanādinā uḷāro tassā pavattiviseso, tasmā jhānaphalakappo tassā phalavisesoti āha <span class="bld">‘‘brahmaloke viyā’’</span>tiādi. <span class="bld">‘‘Sayaṃpabhā’’</span>ti padānaṃ tattha sūriyālokādīhi vinā andhakāraṃ vidhamantā sayameva pabhāsantīti <span class="bld">sayaṃpabhā,</span> antalikkhe ākāse carantīti <span class="bld">antalikkhacarā,</span> tadaññakāmāvacarasattānaṃ viya sarīrassa vicaraṇaṭṭhānassa asubhatābhāvato <span class="bld">subhaṃ,</span> subheva tiṭṭhantīti <span class="bld">subhaṭṭhāyino</span>ti attho veditabbo.</p>
- <p class="subhead">Rasapathavipātubhāvavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para120"></a><a name="para120_dn3"></a><span class="paranum">120</span>. <span class="bld">Sabbaṃ cakkavāḷa</span>nti anavasesaṃ koṭisatasahassaṃ cakkavāḷaṃ. <span class="bld">Samatanī</span>ti sañchādentī vipphari, sā pana tasmiṃ udake patiṭṭhitā ahosīti āha <span class="bld">‘‘patiṭṭhahī’’</span>ti. <span class="bld">Vaṇṇena</span> <a name="V3.0039"></a> <span class="bld">sampannā</span>ti sampannavaṇṇā. <span class="bld">Makkhikaṇḍakarahita</span>nti makkhikāhi ca tāsaṃ aṇḍakehi ca rahitaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atītānantarepi kappe loloyeva.</span> Kasmā? Evaṃ ciraparicitalolatāvasena sabbapaṭhamaṃ tathā akāsīti dasseti. <span class="bld">Kimevida</span>nti ‘‘vaṇṇato, gandhato ca tāva ñātaṃ, rasato pana kimevidaṃ bhavissatī’’ti saṃsayajāto vadati. <span class="bld">Tiṭṭhatī</span>ti aṭṭhāsi.</p>
- <p class="subhead">Candimasūriyādipātubhāvavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para121"></a><a name="para121_dn3"></a><span class="paranum">121</span>. <span class="bld">Āluppakāraka</span>nti ettha ālopapariyāyo <span class="bld">āluppa</span>-saddoti āha <span class="bld">‘‘ālopaṃ katvā’’</span>ti. Paccakkhabhūtānampi <a name="M3.0043"></a> candimasūriyānaṃ pavattiyaṃ lokiyānaṃ sammoho hoti, taṃ vidhamituṃ <span class="bld">‘‘ko pana tesa’’</span>ntiādinā aṭṭha pañhāvissajjanāni gahitāni. Tattha <span class="bld">tesa</span>nti candimasūriyānaṃ. <span class="bld">Kasmi</span>nti kasmiṃ ṭhāne. <span class="bld">‘‘Ko uparī’’</span>ti eteneva <a name="P3.0054"></a> ko heṭṭhāti ayamattho vuttoyeva. Tathā <span class="bld">‘‘ko sīghaṃ gacchatī’’</span>ti iminā ko saṇikaṃ gacchatīti ayampi attho vuttoyeva. <span class="bld">Vīthiyo</span>ti gamanavīthiyo. <span class="bld">Ekato</span>ti ekasmiṃ khaṇe <span class="bld">pātubhavanti.</span> Sūriyamaṇḍale pana atthaṅgate candamaṇḍalaṃ paññāyittha. <span class="bld">Chandaṃ ñatvā vā</span>ti ruciṃ ñatvā viya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ubhaya</span>nti anto, bahi ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ujuka</span>nti āyāmato, vitthārato, ubbedhato ca. <span class="bld">Parimaṇḍalato</span>ti parikkhepato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ujukaṃ saṇikaṃ gacchati</span> amāvāsiyaṃ sūriyena saddhiṃ gacchanto divase divase thokaṃ thokaṃ ohīyanto puṇṇamāsiyaṃ upaḍḍhamaggameva ohīyanato.<span class="bld"> Tiriyaṃ sīghaṃ</span> gacchati ekasmimpi māse kadāci dakkhiṇato, kadāci uttarato dassanato. <span class="bld">‘‘Dvīsu passesū’’</span>ti idaṃ yebhuyyavasena vuttaṃ. Candassa purato, pacchato, samañca tārakā gacchantiyeva. <span class="bld">Attano ṭhāna</span>nti attano gamanaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Na vijahanti</span> attano vīthiyāva gacchanato. Sūriyassa ujukaṃ gamanassa sīghatā candassa gamanaṃ upādāya veditabbā. <span class="bld">Tiriyaṃ gamanaṃ</span> dakkhiṇadisato uttaradisāya, uttaradisato ca dakkhiṇadisāya gamanaṃ <span class="bld">dandhaṃ</span> chahi chahi māsehi ijjhanato. <span class="bld">So</span>ti sūriyo. <span class="bld">Kāḷapakkhauposathato</span>ti kāḷapakkhe uposathe candena saheva gantvā tato paraṃ. <span class="bld">Pāṭipadadivase</span>ti sukkapakkhapāṭipadadivase. <span class="bld">Ohāya gacchati</span> attano sīghagāmitāya, tassa ca dandhagāmitāya. <span class="bld">Lekhā</span> <a name="V3.0040"></a> <span class="bld">viya paññāyati</span> pacchimadisāyaṃ. <span class="bld">Yāva uposathadivasā</span>ti yāva sukkapakkhauposathadivasā. <span class="bld">‘‘Cando anukkamena vaḍḍhitvā’’</span>ti idaṃ uparibhāgato patitasūriyālokatāya heṭṭhato pavattāya sūriyassa dūrabhāvena divase divase anukkamena parihāyamānāya attano chāyāya vasena anukkamena candamaṇḍalappadesassa vaḍḍhamānassa viya dissamānatāya vuttaṃ, tasmā anukkamena vaḍḍhitvā viya. <span class="bld">Uposathadivase</span> puṇṇamāyaṃ <span class="bld">paripuṇṇo hoti,</span> paripuṇṇamaṇḍalo hutvā dissatīti attho. <span class="bld">Dhāvitvā gaṇhāti</span> candassa dandhagatitāya, attano ca sīghagatitāya. <span class="bld">Anukkamena hāyitvā</span>ti ettha ‘‘anukkamena <a name="M3.0044"></a> vaḍḍhitvā’’ti ettha vuttanayena attho <a name="P3.0055"></a> veditabbo. Tattha pana chāyāya hāyamānatāya maṇḍalaṃ vaḍḍhamānaṃ viya dissati, idha chāyāya vaḍḍhamānatāya maṇḍalaṃ hāyamānaṃ viya dissati.</p>
- <p class="bodytext">Yāya vīthiyā sūriye gacchante vassavalāhakā devaputtā sūriyābhitāpasantattā attano vimānato na nikkhamanti, kīḷāpasutā hutvā na vicaranti, tadā kira sūriyassa vimānaṃ pakatimaggato adho otaritvā vicarati, tassa oruyha caraṇeneva candavimānampi adho oruyha carati taggatikattā, tasmā sā vīthi udakābhāvena ajānurūpatāya <span class="bld">‘‘ajavīthī’’</span>ti samaññaṃ gatā. Yāya pana vīthiyā sūriye gacchante vassavalāhakā devaputtā sūriyābhitāpābhāvato abhiṇhaṃ attano vimānato bahi nikkhamitvā kīḷāpasutā ito cito ca vicaranti, tadā kira sūriyavimānaṃ pakatimaggato uddhaṃ āruhitvā vicarati, tassa uddhaṃ āruyha caraṇeneva candavimānampi uddhaṃ āruyha carati taggatikattā, taggatikatā ca samānagatinā vātamaṇḍalena vimānassa phellitabbattā, tasmā sā vīthi udakabahubhāvena nāgānurūpatāya <span class="bld">‘‘nāgavīthī’’</span>ti samaññaṃ gatā. Yadā sūriyo uddhamanāruhanto, adho ca anotaranto pakatimaggeneva gacchati, tadā vassavalāhakā yathākālaṃ, yathāruci ca vimānato nikkhamitvā sukhena vicaranti, tena kālena kālaṃ vassanato loke utusamatā hoti, tāya utusamatāya hetubhūtāya sā candimasūriyānaṃ gati gavānurūpatāya <span class="bld">‘‘govīthī’’</span>ti samaññaṃ gatā. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘ajavīthī’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ ‘‘kati nesaṃ vīthiyo’’ti pañhaṃ vissajjetvā ‘‘kathaṃ vicarantī’’ti pañhaṃ vissajjetuṃ <span class="bld">‘‘candimasūriyā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">sineruto bahi nikkhamantī</span>ti sinerusamīpena taṃ padakkhiṇaṃ katvā gacchantā tato gamanavīthito bahi attano <a name="P3.0056"></a> tiriyagamanena cakkavāḷābhimukhā nikkhamanti. <span class="bld">Anto vicarantī</span>ti evaṃ cha māse khaṇe khaṇe sineruto apasakkanavasena tato nikkhamitvā cakkavāḷasamīpaṃ pattā, tatopi cha māse khaṇe khaṇe apasakkanavasena <a name="V3.0041"></a> nikkhamitvā sinerusamīpaṃ pāpuṇantā anto vicaranti. Idāni tamevatthaṃ saṅkhepena vuttaṃ vivarituṃ <span class="bld">‘‘tehī’’</span>tiādi vuttaṃ. Sinerussa, cakkavāḷassa ca yaṃ ṭhānaṃ vemajjhaṃ, tassa, sinerussa ca yaṃ ṭhānaṃ vemajjhaṃ, tena gacchantā <span class="bld">‘‘sinerusamīpena</span> <a name="M3.0045"></a> <span class="bld">vicarantī’’</span>ti vuttā, na sinerussa aggāḷindaallīnā. <span class="bld">Cakkavāḷasamīpena caritvā</span>ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Majjhenā</span>ti sinerussa, cakkavāḷassa ca ujukaṃ vemajjhena maggena. <span class="bld">Citramāse majjhenā</span>ti etthāpi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekappahārenā</span>ti ekavelāya, ekeneva vā attano ekappahārena. <span class="bld">Majjhanhiko</span>ti ṭhitamajjhanhiko kālo <span class="bld">hoti. </span> Tadā hi sūriyamaṇḍalaṃ uggacchantaṃ hutvāpi imasmiṃ dīpe ṭhitassa upaḍḍhameva dissati, uttarakurūsu ṭhitassa ogacchantaṃ hutvā. Evañhi ekavelāyameva tīsu dīpesu ālokakaraṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Yesu kattikādinakkhattasamaññā, tānipi tārakarūpāni yevāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘sesatārakarūpāni cā’’</span>ti, nakkhattasaññitatārakarūpato avasiṭṭhatārakarūpānīti attho. Ubhayānipi tāni devatānaṃ vasanakavimānānīti veditabbāni. Rā-saddo tiyati chijjati etthāti <span class="bld">ratti,</span> sattānaṃ saddassa vūpasamanakāloti attho. Dibbanti sattā kīḷanti jotanti etthāti <span class="bld">divā.</span> Sattānaṃ āyuṃ minanto viya siyati antaṃ karotīti <span class="bld">māso.</span> Taṃ taṃ kiriyaṃ arati vattetīti <span class="bld">utu.</span> Taṃ taṃ sattaṃ, dhammappavattiñca saṅgamma vadanto viya sarati vattetīti <span class="bld">saṃvaccharo.</span></p>
- <p class="bodytext"><a name="para122"></a><a name="para122_dn3"></a><span class="paranum">122</span>. Vivajjanaṃ <span class="bld">vivajjo,</span> so eva <span class="bld">vevajjaṃ,</span> vaṇṇassa vevajjaṃ <a name="P3.0057"></a> <span class="bld">vaṇṇavevajjaṃ,</span> vaṇṇasampattiyā vigamo, tassa pana atthitā <span class="bld">‘‘vaṇṇavevajjatā’’</span>ti vuttā. Tenāha <span class="bld">‘‘vivajjabhāvo’’</span>ti. <span class="bld">Tesa</span>nti vaṇṇavantānaṃ sattānaṃ. <span class="bld">Atimānappaccayā</span>ti dubbaṇṇavambhanavasena atikkamma attano vaṇṇaṃ paṭicca mānapaccayā, mānasampaggaṇhananimittanti attho. Sātisayo raso etissā atthīti <span class="bld">rasāti laddhamānāya, anubhāsiṃsū</span>ti anurodhavasena bhāsiṃsu. <span class="bld">Lokuppattivaṃsakatha</span>nti lokuppattivaṃsajaṃ paveṇīkathaṃ, ādikāle uppannaṃ paveṇīāgatakathanti attho. ‘‘Anupatantī’’tipi pāṭho, so evattho.</p>
- <p class="subhead">Bhūmipappaṭakapātubhāvādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para123"></a><a name="para123_dn3"></a><span class="paranum">123</span>. <span class="bld">Ediso hutvā</span>ti ahicchattakasadiso hutvā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para124"></a><a name="para124_dn3"></a><span class="paranum">124</span>. <span class="bld">Padālatā</span>ti <a name="M3.0046"></a><a name="V3.0042"></a> <span class="bld">‘‘padā’’</span>ti evaṃnāmā ekā latā, sā pana yasmā sampannavaṇṇagandharasā, tasmā <span class="bld">‘‘bhaddalatā’’</span>ti vuttā. <span class="bld">Nāḷikā</span>ti nāḷivalli. <span class="bld">Ahāyī</span>ti nassi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para125"></a><a name="para125_dn3"></a><span class="paranum">125</span>. <span class="bld">Akaṭṭhapāko</span>ti akaṭṭheyeva ṭhāne uppajjitvā paccanako, nīvāro viya sañjāto hutvā nippajjanakoti attho. <span class="bld">Kaṇo</span> ‘‘kuṇḍaka’’nti ca vuccati. <span class="bld">Thusa</span>nti taṇḍulaṃ pariyonandhitvā ṭhitattaco, tadabhāvato <span class="bld">‘‘akaṇo, athuso’’</span>ti sāli vutto. <span class="bld">‘‘Paṭivirūḷha’’</span>nti idaṃ pakkabhāvassa kāraṇavacanaṃ. Paṭivirūḷhato hi taṃ pakkanti. Yasmiṃ ṭhāne sāyaṃ pakko sāli gahito, tadeva ṭhānaṃ dutiyadivase pāto pakkena sālinā paripuṇṇaṃ hutvā tiṭṭhatīti āha <span class="bld">‘‘sāyaṃ gahitaṭṭhānaṃ pāto pakkaṃ hotī’’</span>tiādi. <span class="bld">Alāyita</span>nti <a name="P3.0058"></a> lāyitaṭṭhānampi tesaṃ kammappaccayā alāyitameva <span class="bld">hutvā anūnaṃ</span> paripuṇṇameva <span class="bld">paññāyati,</span> na kevalaṃ paññāyanameva, atha kho tathābhūtameva hutvā tiṭṭhati.</p>
- <p class="subhead">Itthipurisaliṅgādipātubhāvavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para126"></a><a name="para126_dn3"></a><span class="paranum">126</span>. <span class="bld">‘‘Manussakāle’’</span>ti idaṃ pubbe manussabhūtānaṃyeva tattha idāni nikantivasena uppatti hotīti katvā vuttaṃ, devatānampi purimajātiyaṃ itthibhāve ṭhitānaṃ tattha virāgādipurisattappaccaye asati tadā itthiliṅgameva pātubhavati. <span class="bld">Purisattapaccaye</span>ti ‘‘attanopi anissaratā, sabbakālaṃ parāyattavuttitā, rajassalatā vañcatā, gabbhadhāraṇaṃ, paṭhamāya pakatiyā nihīnapakatitā, sūravīratābhāvo, ‘appakā janā’ti ‘hīḷetabbatā’ti evamādi ādīnavapaccavekkhaṇapubbakampi itthibhāve ‘alaṃ itthibhāvena, na hi itthibhāve ṭhatvā cakkavattisiriṃ, na sakkamārabrahmasiriyo paccanubhavituṃ, na paccekabodhiṃ, na sammāsambodhiṃ adhigantuṃ sakkā’ti evaṃ itthibhāvavirajjanaṃ, ‘yathāvuttaādīnavavirahato uttamapakatibhāvato sampadamidaṃ purisattaṃ nāma seṭṭhaṃ uttamaṃ, ettha ṭhatvā sakkā etā sampattiyo sampāpuṇitu’nti evaṃ purisattabhāve sambhāvanāpubbakaṃ patthanāṭhapanaṃ, ‘tattha ninnapoṇapabbhāracittatā’ti’’ evamādike purisabhāvassa paccayabhūte <span class="bld">dhamme. Pūretvā</span> vaḍḍhetvā. Paccakkhaṃ bhūtaṃ, sadisañca diṭṭhadhammikaṃ, samparāyikañca suvipulaṃ anatthaṃ acintetvā purisassa kāmesu micchācaraṇaṃ kevalaṃ itthiyaṃ āsāpatti <a name="M3.0047"></a> phalenevāti āsāāpatti itthibhāvāvahāpi hotiyeva. Tanninnapoṇapabbhārabhāvena tannikantiyā nimittabhāvāpattitoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘puriso itthattabhāvaṃ labhanto kāmesumicchācāraṃ <a name="P3.0059"></a> nissāya labhatī’’</span>ti. <span class="bld">Tadā</span>ti yathāvutte paṭhamakappikakāle. <span class="bld">Pakatiyā</span>ti sabhāvena. <span class="bld">Mātugāmassā</span>ti purimattabhāve mātugāmabhūtassa. <span class="bld">Purisassā</span>ti etthāpi ‘‘pakatiyā’’ti padaṃ <a name="V3.0043"></a> ānetvā sambandhitabbaṃ. <span class="bld">Upanijjhāyata</span>nti upecca nijjhāyantānaṃ. Yathā aññamaññasmiṃ sārāgo uppajjati, evaṃ sāpekkhabhāvena <span class="bld">olokentānaṃ. Rāgapariḷāho</span>ti rāgajo pariḷāho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nibbuyhamānāyā</span>ti pariṇatā hutvā niyyamānāya.</p>
- <p class="subhead">Methunadhammasamācāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para127"></a><a name="para127_dn3"></a><span class="paranum">127</span>. <span class="bld">Gomayapiṇḍamattampi nālatthā</span>ti sammadeva vivāhakammaṃ nālatthāti adhippāyena <span class="bld">vadanti. Pātabyata</span>nti tasmiṃ asaddhamme kilesakāmena pivitabbataṃ kiñci pivitabbavatthuṃ pivantā viya ativiya tosetvā paribhuñjitabbataṃ <span class="bld">āpajjiṃsu, pātabyata</span>nti vā paribhuñjanakataṃ <span class="bld">āpajjiṃsu</span> upagacchiṃsu. Paribhogattho hi ayaṃ <span class="bld">pā</span>-saddo, kattusādhano ca <span class="bld">tabya</span>-saddo, yathāruci paribhuñjiṃsūti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sannidhikāraka</span>nti sannidhikāraṃ, <span class="bld">ka</span>-kāro padavaḍḍhanamattanti āha <span class="bld">‘‘sannidhiṃ katvā’’</span>ti. <span class="bld">Apadāna</span>nti avakhaṇḍanaṃ. <span class="bld">Ekekasmiṃ ṭhāne</span>ti yattha yattha vahitaṃ, tasmiṃ tasmiṃ ekekasmiṃ ṭhāne. <span class="bld">Gumbagumbā</span>ti puñjapuñjā.</p>
- <p class="subhead">Sālivibhāgavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para128"></a><a name="para128_dn3"></a><span class="paranum">128</span>. <span class="bld">Sīmaṃ ṭhapeyyāmā</span>ti ‘‘ayaṃ bhūmibhāgo asukassa, ayaṃ bhūmibhāgo asukassā’’ti evaṃ paricchedaṃ kareyyāma. <span class="bld">Taṃ aggaṃ katvā</span>ti taṃ ādiṃ katvā.</p>
- <p class="subhead">Mahāsammatarājavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para130"></a><a name="para130_dn3"></a><span class="paranum">130</span>. <span class="bld">Pakāsetabba</span>nti dosavasena pakāsetabbaṃ. <span class="bld">Khipitabba</span>nti khepaṃ kātabbaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘hāretabba’’</span>nti, sattanikāyato nīharitabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nesa</span>nti <a name="M3.0048"></a> niddhāraṇe sāmivacanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para131"></a><a name="para131_dn3"></a><span class="paranum">131</span>. <span class="bld">Akkhara</span>nti niruttiṃ. Sā hi mahājanena sammatoti niddhāretvā vattabbato nirutti<a name="V3.0044"></a>, tasmiṃyeva nirūḷhabhāvato<a name="P3.0060"></a>, aññattha asañcaraṇato akkharanti ca vuccati, tathā saṅkhātabbato <span class="bld">saṅkhā,</span> samaññāyatīti <span class="bld">samaññā,</span> paññāpanato <span class="bld">paññatti,</span> voharaṇato <span class="bld">vohāro. Uppanno</span>ti pavatto. <span class="bld">Na kevalaṃ akkharamevā</span>ti na kevalaṃ samaññākaraṇameva. <span class="bld">Khettasāmino</span>ti taṃ taṃ bhūmibhāgaṃ pariggahetvā ṭhitasattā. <span class="bld">Tīhi saṅkhehī</span>ti tividhakiriyābhisaṅkhatehi tīhi saṅkhehi khattiyādīhi tīhi vaṇṇehi pariggahitehi. ‘‘Khattiyānuyantabrāhmaṇagahapatikanegamajānapadehi tīhi gahapatīhi pariggahitehī’’ti ca vadanti. <span class="bld">Agganti ñātenā</span>ti aggaṃ kulanti ñātena. Khattiyakulañhi loke sabbaseṭṭhaṃ. Yathāha ‘‘khattiyo seṭṭho janetasmiṃ, ye gottapaṭisārino’’ti, (dī. ni. 1.277; 3.140; ma. ni. 2.30; saṃ. ni. 1.182, 245) abhedopacārena pana akkharassa khattiyasaddassapi seṭṭhatāti pāḷiyaṃ ‘‘aggaññena akkharenā’’ti vuttaṃ. Idāni abhedopacārena vinā eva atthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘agge vā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="subhead">Brāhmaṇamaṇḍalādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para132"></a><a name="para132_dn3"></a><span class="paranum">132</span>. Yena anārambhabhāvena bāhitākusalā ‘‘brāhmaṇā’’ti vuttā, tameva tāva dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘vītaṅgārā’’tiādi vuttanti tadatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘pacitvā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Tamena</span>nti vacanavipallāsena niddesoti āha <span class="bld">‘‘te ete’’</span>ti. <span class="bld">Abhisaṅkharontā</span>ti cittamantabhāvena aññamaññaṃ abhivisiṭṭhe karontā, brāhmaṇākappabhāvena saṅkharontā ca. <span class="bld">Vācentā</span>ti paresaṃ kathentā, ye tathā ganthe kātuṃ na jānanti. <span class="bld">Acchantī</span>ti <a name="P3.0061"></a> āsanti, upavisantīti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘vasantī’’</span>ti. <span class="bld">Acchentī</span>ti kālaṃ khepenti. <span class="bld">Hīnasammataṃ</span> jhānabhāvanānuyogaṃ chaḍḍetvā ganthe pasutatādīpanato. <span class="bld">Seṭṭhasammataṃ jātaṃ</span> ‘‘vedadharā sottiyā subrāhmaṇāti evaṃ seṭṭhasammataṃ jātaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para133"></a><a name="para133_dn3"></a><span class="paranum">133</span>. <span class="bld">Methunadhammaṃ samādiyitvā</span>ti jāyāpatikabhāvena dvayaṃ dvayaṃ nivāsaṃ ajjhupagantvā. <span class="bld">Vāṇijakammādike</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena kasikammādiṃ saṅgaṇhāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para134"></a><a name="para134_dn3"></a><span class="paranum">134</span>. <span class="bld">Luddācārakammakhuddācārakammunā</span>ti <a name="M3.0049"></a> paraviheṭhanādiluddācārakammunā, naḷakāradārukammādikhuddācārakammunā ca. <span class="bld">Sudda</span>nti ettha <span class="bld">su</span>-iti sīghatthe nipāto. <span class="bld">Dā</span>-iti garahaṇattheti āha <span class="bld">‘‘suddaṃ suddaṃ lahuṃ lahuṃ kucchitaṃ gacchantī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para135"></a><a name="para135_dn3"></a><span class="paranum">135</span>. <span class="bld">Ahū</span>ti kālavipallāsavasena vuttanti dassento <span class="bld">‘‘hoti kho’’</span>ti āha. <span class="bld">Iminā</span>ti <a name="V3.0045"></a> ‘‘imehi kho, vāseṭṭha, catūhi maṇḍalehi samaṇamaṇḍalassa abhinibbatti hotī’’ti iminā vacanena. <span class="bld">Imaṃ dassetī</span>ti samaṇamaṇḍalaṃ nāma…pe… suddhiṃ pāpuṇantīti imaṃ atthajātaṃ dasseti. Yadi imehi…pe… abhinibbatti hoti, evaṃ sante imāneva cattāri maṇḍalāni padhānāni, samaṇamaṇḍalaṃ appadhānaṃ tato abhinibbattattāti? Nayidamevanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘imānī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Samaṇamaṇḍalaṃ anuvattanti</span> guṇehi visiṭṭhabhāvato. Guṇo hi viññūnaṃ anuvattanahetu, na kolaputtiyaṃ, vaṇṇapokkharatā, vākkaraṇamattaṃ vā. Tenāha <span class="bld">‘‘dhammeneva anuvattanti, no adhammenā’’</span>ti. So dhammo ca lokuttarova adhippeto, yena saṃsārato visujjhati, tasmā <span class="bld">samaṇamaṇḍala</span>nti ca sāsanikameva <a name="P3.0062"></a> samaṇagaṇaṃ vadatīti daṭṭhabbaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘samaṇamaṇḍalañhī’’</span>tiādi.</p>
- <p class="subhead">Duccaritādikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para136"></a><a name="para136_dn3"></a><span class="paranum">136</span>. <span class="bld">Micchādiṭṭhivasena samādinnakammaṃ</span> nāma ‘‘ko anubandhitabbo. Ajotaggisoṭṭhimiso’’tiādinā yaññavidhānādivasena pavattitaṃ hiṃsādipāpakammaṃ. <span class="bld">Micchādiṭṭhikammassā</span>ti ‘‘esa saddhādhigato devayāno, yena yanti puttino visokā’’tiādinā pavattitassa micchādiṭṭhisahagatakammassa. <span class="bld">Samādānaṃ</span> tassa tathā pavattanaṃ, tassā vā diṭṭhiyā upagamanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para137"></a><a name="para137_dn3"></a><span class="paranum">137</span>. <span class="bld">Dvayakārī</span>ti kusalākusaladvayassa kattā. Tayidaṃ dvayaṃ yasmā ekajjhaṃ nappavattati, tasmā āha <span class="bld">‘‘kālenā’’</span>tiādi. <span class="bld">Ekakkhaṇe ubhayavipākadānaṭṭhānaṃ nāma natthi</span> ekasmiṃ khaṇe cittadvayūpasañhitāya sattasantatiyā abhāvato. Yathā pana dvayakārino sukhadukkhapaṭisaṃveditā sambhavati, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yena panā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Evaṃbhūto</span>ti vikalāvayavo. Dvepihi kusalākusalakammāni katūpacitāni sabhāvato balavantāneva honti, tasmā maraṇakāle upaṭṭhahanti<a name="M3.0050"></a>. <span class="bld">Tesu akusalaṃ balavataraṃ hoti</span> paccayalābhato. Nikantiādayo hi paccayavisesā akusalasseva sabhāgā, na kusalassa, tasmā katūpacitabhāvena samānabalesupi kusalākusalesu paccayalābhena vipaccituṃ laddhokāsatāya kusalato akusalaṃ balavataraṃ hotīti, tathābhūtampi <span class="bld">taṃ</span> yathā vipākadāne laddhokāsassa kusalassāpi avasaro hoti, tathā laddhapaccayaṃ paṭisandhidānābhimukhaṃ <span class="bld">kusalaṃ paṭibāhitvā</span> paṭisandhiṃ dentaṃ <span class="bld">tiracchānayoniyaṃ nibbattāpetī</span>ti. ‘‘Akusalaṃ balavataraṃ hotī’’ti ettha ‘‘akusalaṃ ce balavataraṃ hoti, taṃ kusalaṃ paṭibāhitvā’’ti vuttanayeneva atthaṃ vatvā <a name="P3.0063"></a> tesu kusalaṃ ce balavataraṃ hoti, tañca <a name="V3.0046"></a> akusalaṃ paṭibāhitvā manussayoniyaṃ nibbattāpeti, akusalaṃ pavattivedanīyaṃ hoti, atha naṃ taṃ kāṇampi karoti khujjampi pīṭhasappimpi kucchirogādīhi vā upaddutaṃ. Evaṃ so pavattiyaṃ nānappakāraṃ dukkhaṃ paccanubhavatīti idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘sukhadukkhappaṭisaṃvedī hotī’’ti. Tatrāyaṃ vinicchayo – vuttakāle vā kārena samānabalesu kusalākusalakammesu upaṭṭhahantesu maraṇassa āsannavelāyaṃ yadi balavatarāni kusalajavanāni javanti, yathāupaṭṭhitaṃ akusalaṃ paṭibāhitvā kusalaṃ vuttanayena paṭisandhiṃ deti. Atha balavatarāni akusalajavanāni javanti, yathāupaṭṭhitaṃ kusalaṃ paṭibāhitvā akusalaṃ vuttanayeneva paṭisandhiṃ deti. Taṃ kissa hetu? Ubhinnaṃ kammānaṃ samānabalavabhāvato, paccayantarasāpekkhato cāti, sabbaṃ vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.</p>
- <p class="subhead">Bodhipakkhiyabhāvanāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para138"></a><a name="para138_dn3"></a><span class="paranum">138</span>. <span class="bld">Bodhi</span> vuccati maggasammādiṭṭhi, cattāri ariyasaccāni bujjhatīti katvā, sabhāvato, taṃsabhāvato ca tassā pakkhe bhavāti bodhipakkhiyā, sativīriyādayo dhammā, tesaṃ <span class="bld">bodhipakkhiyānaṃ. Paṭipāṭiyā</span>ti bodhipakkhiyadesanāpaṭipāṭiyā. <span class="bld">Bhāvanaṃ anugantvā</span>ti anukkamena pavattaṃ bhāvanaṃ patvā. Tenāha <span class="bld">‘‘paṭipajjitvā’’</span>ti. Saupādisesāya nibbānadhātuyā vasena khīṇāsavassa seṭṭhabhāvaṃ lokassa pākaṭaṃ katvā dassetuṃ sakkā, na itarāya sabbaso apaññattibhāvūpagamane tassa <a name="M3.0051"></a> adassanatoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘parinibbātīti kilesaparinibbānena parinibbāyatī’’</span>ti. <span class="bld">Vinivattetvā</span>ti tato catuvaṇṇato nīharitvā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para140"></a><a name="para140_dn3"></a><span class="paranum">140</span>. <span class="bld">Tamevattha</span>nti ‘‘khīṇāsavova devamanussesu seṭṭho’’ti vuttamevatthaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Seṭṭhacchedakavādamevā</span>ti <a name="P3.0064"></a> jātibrāhmaṇānaṃ seṭṭhabhāvasamucchedakameva kathaṃ. <span class="bld">Dassetvā</span> bhāsitvā. <span class="bld">Suttantaṃ vinivattetvā</span>ti pubbe lokiyadhammasandassanavasena pavattaṃ aggaññasuttaṃ ‘‘sattannaṃ bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ bhāvanamanvāyā’’tiādinā tato vinivattetvā nīharitvā tena asaṃsaṭṭhaṃ katvā. <span class="bld">Āvajjantā</span>ti samannāharantā. <span class="bld">Anumajjantā</span>ti pubbenāparaṃ atthato vicarantāti.</p>
- <p class="centered">Aggaññasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.</p>
- <a name="dn3_5"></a>
- <p class="chapter">5. Sampasādanīyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="subhead">Sāriputtasīhanādavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para141"></a><a name="para141_dn3"></a><span class="paranum">141</span>. Pāvārenti <a name="V3.0047"></a><a name="P3.0065"></a><a name="M3.0052"></a> sañchādenti sarīraṃ etenāti <span class="bld">pāvāro,</span> vatthaṃ. Pāvaraṇaṃ vā <span class="bld">pāvāro,</span> ‘‘vatthaṃ dussa’’nti pariyāyasaddā eteti dussameva pāvāro, so etassa bahuvidho anekakoṭippabhedo bhaṇḍabhūto atthīti <span class="bld">dussapāvāriko.</span> So kira pubbe daharakāle dussapāvārabhaṇḍameva bahuṃ pariggahetvā vāṇijjaṃ akāsi, tena naṃ seṭṭhiṭṭhāne ṭhitampi ‘‘pāvāriko’’ tveva sañjānanti. <span class="bld">Bhagavatī</span>ti <span class="bld">iti</span>-saddo ādiattho, pakārattho vā, tena bhagavantaṃ upasaṅkamitvā therena vuttavacanaṃ sabbaṃ saṅgaṇhāti. ‘‘Kasmā evaṃ avocā’’ti tathāvacane kāraṇaṃ pucchitvā <span class="bld">‘‘somanassapavedanattha’’</span>nti kasmā payojanaṃ vissajjitaṃ, tayidaṃ ambaṃ puṭṭhassa labujaṃ byākaraṇasadisanti? Nayidamevaṃ cintetabbaṃ. Yā hissa therassa tadā bhagavati somanassuppatti, sā niddhāritarūpā kāraṇabhāvena coditā, tasmā evaṃ avocāti, sā eva ca yasmā niddhāritarūpā pavedanavasena bhagavato sammukhā tathāvacanaṃ payojeti, tasmā ‘‘attano uppannasomanassapavedanattha’’nti payojanabhāvena vissajjitaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tatrā</span>ti tasmiṃ somanassapavedane. Vihāre nivāsaparivattanavasena <span class="bld">sunivatthanivāsano. Ābhujitvā</span>ti ābandhitvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samāpattito vuṭṭhāya</span> ‘‘aho santo vatāyaṃ ariyavihāro’’ti samāpattisukhapaccavekkhaṇamukhena <span class="bld">attano guṇe anussarituṃ āraddho,</span> ārabhitvā ca nesaṃ taṃ taṃ sāmaññavisesavibhāgavasena anussari. Tathā hi ‘‘samādhī’’ti sāmaññato gahitasseva ‘‘paṭhamaṃ jhāna’’ntiādinā <a name="P3.0066"></a> visesavibhāgo, ‘‘paññā’’ti sāmaññato ca gahitasseva ‘‘vipassanāñāṇa’’ntiādinā visesavibhāgo uddhaṭo. ‘‘Lokiyābhiññāsu dibbacakkhuñāṇasseva gahaṇaṃ therassa <a name="V3.0048"></a> itarehi sātisayanti dassetu’’nti vadanti, pubbenivāsañāṇampi pana ‘‘kappasatasahassādhikassā’’tiādinā kiccavasena dassitameva, lakkhaṇahāravasena vā itaresaṃ pettha gahitatā veditabbā.</p>
- <p class="bodytext">Atthappabhedassa <a name="M3.0053"></a> sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ atthe pabhedagataṃ ñāṇaṃ <span class="bld">atthapaṭisambhidā.</span> Tathā dhammappabhedassa sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ dhamme pabhedagataṃ ñāṇaṃ <span class="bld">dhammapaṭisambhidā.</span> Niruttipabhedassa sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ niruttiyaṃ pabhedagataṃ ñāṇaṃ <span class="bld">niruttipaṭisambhidā.</span> Paṭibhānappabhedassa sallakkhaṇavibhāvanavavatthāna karaṇasamatthaṃ paṭibhāne pabhedagataṃ ñāṇaṃ <span class="bld">paṭibhānapaṭisambhidā.</span> Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana <span class="bld">visuddhimagge,</span> (visuddhi. 2.428) taṃ saṃvaṇṇanāsu (visuddhi. ṭī. 2.428) vuttanayeneva veditabbo. Sāvakavisaye paramukkaṃsagataṃ ñāṇaṃ <span class="bld">sāvakapāramiñāṇaṃ</span> sabbaññutaññāṇaṃ viya sabbañeyyadhammesu. Tassāpi hi visuṃ parikammaṃ nāma natthi, sāvakapāramiyā pana sammadeva paripūritattā aggamaggasamadhigamenevassa samadhigamo hoti. Sabbaññutaññāṇasseva sammāsambuddhānaṃ yāva nisinnapallaṅkā anussaratoti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">Bhagavato sīlaṃ nissāya guṇe anussaritumāraddhoti yojanā. Yasmā guṇānaṃ bahubhāvato nesaṃ ekajjhaṃ āpāthāgamanaṃ natthi, sati ca tasmiṃ anirūpitarūpeneva anussaraṇena bhavitabbaṃ, tasmā thero savisaye ṭhatvā te anupadaṃ sarūpato anussari, anussaranto ca sabbapaṭhamaṃ sīlaṃ anussari, taṃ dassento <span class="bld">‘‘bhagavato sīlaṃ nissāyā’’</span>ti āha, sīlaṃ ārabbhāti attho. Sesapadesupi eseva nayo. Yasmā cettha thero ekekavasena <a name="P3.0067"></a> bhagavato guṇe anussaritvā tato paraṃ catukkapañcakādivasena anussari, tasmā ‘‘cattāro iddhipāde’’ti vatvā tato paraṃ bojjhaṅgabhāvanāsāmaññena indriyesu vattabbesu tāni aggahetvā <span class="bld">‘‘cattāro magge’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Catuyoniparicchedakañāṇaṃ</span> mahāsīhanādasutte (ma. ni. 1.152) āgatanayeneva veditabbaṃ. <span class="bld">Cattāro ariyavaṃsā</span> ariyavaṃsasutte (a. ni. 4.28) āgatanayeneva veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Padhāniyaṅgā</span>dayo saṅgīti (dī. ni. 3.317) dasuttarasuttesu (dī. ni. 3.355) āgamissanti. <span class="bld">Cha sāraṇīya dhammā</span> parinibbānasutte (dī. ni. 2.141) āgatā eva. Sukhaṃ supanādayo (a. ni. 11.15; paṭi. ma. 2.22) <span class="bld">ekādasa</span> mettānisaṃsā<a name="M3.0054"></a>. ‘‘Idaṃ dukkhaṃ ariyasacca’’ntiādinā saṃ. ni. 5.1081, mahāva. 15, paṭi. ma. 2.30) catūsu ariyasaccesu tiparivattavasena āgatā <span class="bld">dvādasa dhammacakkākārā.</span> Maggaphalesu pavattāni <a name="V3.0049"></a> aṭṭha ñāṇāni, cha asādhāraṇañāṇāni cāti <span class="bld">cuddasa buddhañāṇāni. Pañcadasa vimuttiparipācaniyā dhammā</span> meghiyasuttavaṇṇanāyaṃ (udā. aṭṭha. 31) gahetabbā, <span class="bld">soḷasavidhā ānāpānassati</span> ānāpānassatisutte (ma. ni. 3.148), <span class="bld">aṭṭhārasa buddhadhammā</span> (mahāni. 69, 156; cūḷani. 85; paṭi. ma. 3.5; dī. ni. aṭṭha. 3.305) evaṃ veditabbā –</p>
- <p class="indent">Atītaṃse buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇaṃ, anāgataṃse, paccuppannaṃse buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇaṃ. Imehi tīhi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivatti, sabbaṃ vacīkammaṃ, sabbaṃ manokammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivatti. Imehi chahi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato natthi chandassa hāni, natthi dhammadesanāya hāni, natthi vīriyassa hāni, natthi samādhissa hāni, natthi paññāya hāni, natthi vimuttiyā hāni. Imehi dvādasahi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato natthi davā, natthi ravā, natthi apphuṭṭhaṃ, natthi vegāyitattaṃ, natthi abyāvaṭamano, natthi appaṭisaṅkhānupekkhāti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="P3.0068"></a> <span class="bld">‘‘natthi davā</span>ti khiḍḍādhippāyena kiriyā natthi. <span class="bld">Natthi ravā</span>ti sahasā kiriyā natthī’’ti vadanti. Sahasā pana kiriyā <span class="bld">davā,</span> ‘‘aññaṃ karissāmī’’ti aññassa karaṇaṃ <span class="bld">ravā. Natthi apphuṭa</span>nti ñāṇena aphusitaṃ natthi. <span class="bld">Natthi vegāyitatta</span>nti turitakiriyā natthi. <span class="bld">Natthi abyāvaṭamano</span>ti niratthakacittasamudācāro natthi. <span class="bld">Natthi appaṭisaṅkhānupekkhā</span>ti aññāṇupekkhā natthi. Keci pana ‘‘natthi dhammadesanāya hānī’’ti apaṭhitvā ‘‘natthi chandassa hāni, natthi vīriyassa hāni, natthi satiyā [sattiyā (vibha. mūlaṭī. suttantabhājanīyavaṇṇanā)] hānī’’ti paṭhanti.</p>
- <p class="bodytext">Jarāmaraṇādīsu ekādasasu paṭiccasamuppādaṅgesu paccekaṃ catusaccayojanāvasena pavattāni <span class="bld">catucattālīsa</span> ñāṇāniyeva (saṃ. ni. 2.33) sukhavisesānaṃ adhiṭṭhānabhāvato <span class="bld">ñāṇavatthūni.</span> Vuttañhetaṃ –</p>
- <p class="indent">‘‘Yato <a name="M3.0055"></a> kho bhikkhave ariyasāvako evaṃ jarāmaraṇaṃ pajānāti, evaṃ jarāmaraṇasamudayaṃ pajānāti, evaṃ jarāmaraṇanirodhaṃ pajānāti, evaṃ jarāmaraṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānātī’’tiādi (saṃ. ni. 2.33).</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jarāmaraṇasamudayo</span>ti <a name="V3.0050"></a> cettha jāti adhippetā. Sesapadesu bhavādayo veditabbā.</p>
- <p class="bodytext">Kusalacittuppādesu phassādayo <span class="bld">paropaṇṇāsa kusaladhammā.</span></p>
- <p class="bodytext">‘‘Jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti ñāṇaṃ, ‘‘asati jātiyā natthi jarāmaraṇa’’nti ñāṇaṃ, atītampi addhānaṃ ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti ñāṇaṃ, ‘‘asati jātiyā natthi jarāmaraṇa’’nti ñāṇaṃ, anāgatampi addhānaṃ ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti ñāṇaṃ, ‘‘asati jātiyā natthi jarāmaraṇa’’nti ñāṇaṃ. ‘‘Yampi idaṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ, tampi khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhamma’’nti ñāṇanti evaṃ <a name="P3.0069"></a> jarāmaraṇādīsu ekādasasu paṭiccasamuppādaṅgesu paccekaṃ satta satta katvā <span class="bld">sattasattati ñāṇavatthūni</span> (saṃ. ni. 2.34) veditabbāni. Tattha <span class="bld">yampī</span>ti chabbidhampi paccavekkhaṇañāṇaṃ vipassanārammaṇabhāvena ekajjhaṃ gahetvā vuttaṃ. <span class="bld">Dhammaṭṭhitiñāṇa</span>nti chapi ñāṇāni saṅkhipitvā vuttaṃ ñāṇaṃ. <span class="bld">‘‘Khayadhamma’’</span>ntiādinā pana pakārena pavattañāṇassa dassanaṃ, vipassanādassanato vipassanā paṭivipassanādassanamattamevāti na taṃ ‘‘aṅga’’nti vadanti, pāḷiyaṃ (saṃ. ni. 2.34) pana sabbattha ñāṇavasena aṅgānaṃ vuttattā <span class="bld">‘‘nirodhadhammanti ñāṇa’’</span>nti <span class="bld">iti</span>-saddena pakāsetvā vuttaṃ vipassanāñāṇaṃ sattamaṃ ñāṇanti ayamattho dissati. Na hi yampi idaṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ, tampi ñāṇanti sambandho hoti ñāṇaggahaṇena etasmiṃ ñāṇabhāvadassanassa anadhippetattā, ‘‘khayadhammaṃ…pe… nirodhadhamma’’nti etesaṃ sambandhabhāvappasaṅgo cāti. <span class="bld">Catuvīsati…pe… vajirañāṇa</span>nti ettha keci tāva āhu ‘‘bhagavā devasikaṃ dvādasakoṭisatasahassakkhattuṃ mahākaruṇāsamāpattiṃ samāpajjati, dvādasakoṭisatasahassakkhattumeva ca arahattaphalasamāpattiṃ samāpajjati, tāsaṃ purecaraṃ, sahavacarañca ñāṇaṃ paṭipakkhehi abhejjataṃ, mahattañca upādāya <span class="bld">mahāvajirañāṇaṃ</span> nāma. Vuttañhetaṃ bhagavatā –</p>
- <p class="indent">‘Tathāgataṃ<a name="M3.0056"></a>, bhikkhave, arahantaṃ sammāsambuddhaṃ dve vitakkā bahulaṃ samudācaranti – khemo ca vitakko, paviveko ca vitakko’ti (itivu. 38).</p>
- <p class="bodytext">Khemavitakko hi bhagavato mahākaruṇāsamāpattiṃ pūretvā ṭhito, pavivekavitakko arahattaphalasamāpattiṃ. Buddhānañhi bhavaṅgaparivāso lahuko, matthakappatto samāpattīsu <a name="P3.0070"></a> vasībhāvo, tasmā samāpajjanavuṭṭhānāni katipayacittakkhaṇeheva ijjhanti. Pañca rūpāvacarasamāpattiyo catasso arūpasamāpattiyo appamaññāsamāpattiyā saddhiṃ dasa, nirodhasamāpatti, arahattaphalasamāpatti <a name="V3.0051"></a> cāti dvādasetā samāpattiyo bhagavā paccekaṃ divase divase koṭisatasahassakkhattuṃ purebhattaṃ samāpajjati, tathā pacchābhatta’’nti. ‘‘Evaṃ samāpajjitabbasamāpattisañcāritañāṇaṃ <span class="bld">mahāvajirañāṇaṃ</span> nāmā’’ti keci.</p>
- <p class="bodytext">Apare pana ‘‘yaṃ taṃ bhagavatā abhisambodhidivase pacchimayāme paṭiccasamuppādamukhena paṭilomanayena jarāmaraṇato paṭṭhāya ñāṇaṃ otāretvā anupadadhammavipassanaṃ ārabhantena yathā nāma puriso suviduggaṃ mahāgahanaṃ mahāvanaṃ chindanto antarantarā nisānasilāyaṃ pharasuṃ sunisitaṃ karoti, evameva nisānasilāsadisiyo samāpattiyo antarantarā samāpajjitvā ñāṇassa tikkhavisadasūrabhāvaṃ sampādetuṃ anulomapaṭilomato paccekaṃ paṭiccasamuppādaṅgavasena sammasanto divase divase lakkhakoṭilakkhakoṭiphalasamāpattiyo samāpajjati, taṃ sandhāya vuttaṃ <span class="bld">‘catuvīsati…pe… mahāvajirañāṇaṃ nissāyā’</span>ti’’. Nanu bhagavato samāpattisamāpajjane parikamme payojanaṃ natthīti? Nayidaṃ ekantikaṃ. Tathā hi vedanāpaṭippaṇāmanādīsu savisesaṃ parikammapubbaṅgamena samāpattiyo samāpajji. Apare pana ‘‘lokiyasamāpattisamāpajjane parikammena payojanaṃ natthi. Lokuttarasamāpattisamāpajjane tajjaṃ parikammaṃ icchitabbamevā’’ti vadanti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Aparamparā’’ti <a name="P3.0071"></a> padaṃ yesaṃ desanāya atthi, te <span class="bld">aparampariyāva. Kusalapaññattiya</span>nti kusaladhammānaṃ paññāpane. <span class="bld">Anuttaro</span>ti uttamo. <span class="bld">Upanissaye ṭhatvā</span>ti ñāṇūpanissaye ṭhatvā yādiso pubbūpanissayo pubbayogo, <a name="M3.0057"></a> tattha patiṭṭhāya. <span class="bld">Mahantato saddahati</span> paṭipakkhavigamena ñāṇassa viya saddhāyapi tikkhavisadabhāvāpattito. <span class="bld">Avasesaarahantehī</span>ti pakatisāvakehi. <span class="bld">Asīti mahātherā</span> paramatthadīpaniyaṃ theragāthāvaṇṇanāyaṃ nāmato uddhaṭā. <span class="bld">Cattāro mahātherā</span>ti mahākassapaanuruddhamahākaccānamahākoṭṭhikattherā. <span class="bld">Tesupi</span> aggasāvakesu <span class="bld">sāriputtatthero</span> paññāya visiṭṭhabhāvato. <span class="bld">Sāriputtattheratopi eko paccekabuddho</span> tikkhavisadañāṇo abhinīhāramahantatāya sambhatañāṇasambhārattā. Satipi paccekabodhiyā avisesesu bahūsu ekajjhaṃ sannipatitesu pubbayogavasena lokiye visaye siyā kassaci ñāṇassa visiṭṭhatāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘sace panā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Sabbaññubuddhova buddhaguṇe mahantato saddahatī’’</span>ti idaṃ heṭṭhā āgatadesanāsotavasena vuttaṃ. Buddhā hi buddhaguṇe mahattaṃ paccakkhatova passanti, na saddahanavasena.</p>
- <p class="bodytext">Idāni yathāvuttamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘seyyathāpi nāmā’’</span>tiādi āraddhaṃ. <span class="bld">Gambhīro uttāno</span>ti <a name="V3.0052"></a> gambhīro vā uttāno vāti <span class="bld">jānanatthaṃ. ‘‘Evamevā’’</span>tiādi yathādassitāya upamāya upameyyena saṃsandanaṃ. Buddhaguṇesu appamattavisayampi lokiyamahājanassa ñāṇaṃ apavattitarūpeneva pavattati anavattitasabhāvattāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘ekabyāma…pe… veditabbā’’</span>ti. Tattha <a name="P3.0072"></a> <span class="bld">ñātaudakaṃ viyā</span>ti pamāṇato ñātaudakaṃ viya. Ariyānaṃ pana tattha attano visaye pavattanakañāṇaṃ pavattitarūpeneva pavattati attano paṭivedhānurūpaṃ, abhinīhārānurūpañca avattitasabhāvattāti dassento <span class="bld">‘‘dasabyāmayottenā’’</span>tiādimāha. Tattha paṭividdhasaccānampi paṭipakkhavidhamanapubbayogavisesavasena ñāṇaṃ sātisayaṃ, mahānubhāvañca hotīti imamatthaṃ dassetuṃ sotāpannañāṇassa dasabyāmaudakaṃ opammabhāvena dassetvā tato paresaṃ dasuttaradiguṇadasaguṇaasītiguṇavisiṭṭhaṃ udakaṃ opammaṃ katvā dassitaṃ. Nanu evaṃ sante buddhaguṇā parimitaparicchinnā, therena ca te paricchijja ñātāti āpajjatīti? Nāpajjatīti dassento <span class="bld">‘‘tattha yathā so puriso’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">so puriso</span>ti so caturāsītibyāmasahassappamāṇena yottena caturāsītibyāmasahassaṭṭhāne mahāsamudde udakaṃ minitvā ṭhito puriso. So hi therassa upamābhāvena gahito. <span class="bld">Dhammanvayenā</span>ti <a name="M3.0058"></a> anumānañāṇena. Tañhi siddhaṃ dhammaṃ anugantvā pavattanato ‘‘dhammanvayo’’ti vuccati, tathā anvayavasena atthassa bujjhanato <span class="bld">anvayabuddhi,</span> anumeyyaṃ anuminotīti <span class="bld">anumānaṃ,</span> nidassane diṭṭhanayena anumeyyaṃ gaṇhātīti <span class="bld">‘‘nayaggāho’’</span>ti ca vuccati. Tenāha ‘‘dhammanvayenā’’tiādi. Svāyaṃ dhammanvayo na yassa kassaci hoti, atha kho tathārūpassa aggasāvakassevāti āha <span class="bld">‘‘sāvakapāramiñāṇe ṭhatvā’’</span>ti. Yadi thero buddhaguṇe ekadesato paccakkhe katvā tadaññe nayaggāhena gaṇhi, nanu evaṃ sante buddhaguṇā parimitaparicchinnā āpannāti? Nayidaṃ evanti dassento <span class="bld">‘‘anantā aparimāṇā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Saddahatī’’ti vatvā puna tamevatthaṃ vibhāvento <span class="bld">‘‘therena hi…pe… bahutarā’’</span>ti āha. Kathaṃ panāyamattho evaṃ daṭṭhabboti evaṃ adhippāyabhedakaṃ upamāya saññāpetuṃ <span class="bld">‘‘yathā kathaṃ viyā’’</span>tiādi vuttaṃ ‘‘upamāyamidhekacce <a name="P3.0073"></a> viññū purisā bhāsitassa atthaṃ ājānantī’’ti (saṃ. ni. 2.67) <span class="bld">ito nava ito navā</span>ti ito majjhaṭṭhānato yāva dakkhiṇatīrā nava ito majjhaṭṭhānato yāva uttaratīrā nava. Idāni yathāvuttamatthaṃ suttena samatthetuṃ <span class="bld">‘‘buddhopī’’</span>ti gāthamāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yamakayugaḷamahānadīmahogho viyā</span>ti dvinnaṃ ekato samāgatattā yugaḷabhūtānaṃ mahānadīnaṃ mahogho viya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anucchavikaṃ</span> <a name="V3.0053"></a> <span class="bld">katvā</span>ti yoyaṃ mama pasādo buddhaguṇe ārabbha ogāḷho hutvā uppanno, taṃ anucchavikaṃ anurūpaṃ katvā. <span class="bld">Paṭiggahetuṃ</span> sampaṭicchituṃ añño koci <span class="bld">na sakkhissati</span> yāthāvato anavabujjhanato. <span class="bld">Paṭiggahetuṃ sakkoti</span> tassa hetuto, paccayato, sabhāvato, kiccato, phalato sammadeva paṭivijjhanato. <span class="bld">Pūratta</span>nti puṇṇabhāvo. <span class="bld">Paggharaṇakāle</span>ti vikiraṇakāle, patanakāleti attho. <span class="bld">‘‘Pasanno’’</span>ti iminā pasādassa vattamānatā dīpitāti <span class="bld">‘‘uppannasaddho’’</span>ti imināpi saddhāya paccuppannatā pakāsitāti āha <span class="bld">‘‘evaṃ saddahāmīti attho’’</span>ti. Abhiññāyatīti <span class="bld">abhiñño,</span> adhiko abhiñño <span class="bld">bhiyyobhiñño,</span> so eva atisayavacanicchāvasena <span class="bld">‘‘bhiyyobhiññataro’’</span>ti vuttoti āha <span class="bld">‘‘bhiyyataro abhiññāto’’</span>ti. Dutiyavikappe pana abhijānātīti <span class="bld">abhiññā,</span> abhivisiṭṭhā paññā, bhiyyo abhiññā <a name="M3.0059"></a> etassāti <span class="bld">bhiyyobhiñño,</span> so eva atisayavacanicchāvasena <span class="bld">bhiyyobhiññataro,</span> svāyamassa atisayo abhiññāya bhiyyobhāvakatoti āha <span class="bld">‘‘bhiyyatarābhiñño vā’’</span>ti. Sambujjhati etāyāti <span class="bld">sambodhi,</span> sabbaññutaññāṇaṃ, aggamaggañāṇañca. Sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānañhi aggamaggañāṇaṃ, aggamaggañāṇapadaṭṭhānañca sabbaññutaññāṇaṃ sambodhi nāma. Tattha padhānavasena tadatthadassane <a name="P3.0074"></a> paṭhamavikappo, padaṭṭhānavasena dutiyavikappo. Kasmā panettha arahattamaggañāṇasseva gahaṇaṃ, nanu heṭṭhimānipi bhagavato maggañāṇāni savāsanameva yathāsakaṃ paṭipakkhavidhamanavasena pavattāni. Savāsanappahānañhi ñeyyāvaraṇappahānanti? Saccametaṃ, taṃ pana aparipuṇṇaṃ paṭipakkhavidhamanassa vippakatabhāvatoti āha <span class="bld">‘‘arahattamaggañāṇe vā’’</span>ti. Aggamaggavasena cettha ariyānaṃ bodhittayapāripūrīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘arahattamaggeneva hī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Nippadesā</span>ti anavasesā. <span class="bld">Gahitā hontī</span>ti arahattamaggena gahitena adhigatena gahitā adhigatā honti. <span class="bld">Sabba</span>nti tehi adhigantabbaṃ. <span class="bld">Tenā</span>ti sambodhinā sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānena arahattamaggañāṇena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para142"></a><a name="para142_dn3"></a><span class="paranum">142</span>. Khādanīyānaṃ uḷāratā sātarasānubhāvenāti āha <span class="bld">‘‘madhure āgacchatī’’</span>ti. Pasaṃsāya uḷāratā visiṭṭhabhāvenāti āha <span class="bld">‘‘seṭṭhe’’</span>ti, obhāsassa uḷāratā mahantabhāvenāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘vipule’’</span>ti. Usabhassa ayanti <span class="bld">āsabhī,</span> idha pana āsabhī viyāti <span class="bld">āsabhī.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘usabhassa vācāsadisī’’</span>ti. Yena pana guṇenassā taṃsadisatā, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘acalā asampavedhī’’</span>ti vuttaṃ. Yato kutoci anussavanaṃ <span class="bld">anussavo.</span> Vijjāṭṭhānesu kataparicayānaṃ ācariyānaṃ taṃ tamatthaṃ viññāpentī paveṇī <span class="bld">ācariyaparamparā.</span> Kevalaṃ attano matiyā ‘‘itikira evaṃkirā’’ti parikappanā <span class="bld">itikira.</span> Piṭakassa ganthassa sampadānato sayaṃ sampadānabhāvena gahaṇaṃ <span class="bld">piṭakasampadānaṃ. </span> Yathāsutānaṃ atthānaṃ ākārassa parivitakkanaṃ <span class="bld">ākāraparivitakko. </span> Tatheva ‘‘evameta’’nti diṭṭhiyā nijjhānakkhamanaṃ <span class="bld">diṭṭhinijjhānakkhanti.</span> Āgamādhigamehi <a name="V3.0054"></a> vinā takkamaggaṃ nissāya takkanaṃ <span class="bld">takko.</span> Anumānavidhiṃ nissāya <span class="bld">nayaggāho. </span> Yasmā buddhavisaye <a name="P3.0075"></a> ṭhatvā bhagavato ayaṃ therassa codanā, therassa ca so avisayo, tasmā <span class="bld">‘‘paccakkhato ñāṇena paṭivijjhitvā viyā’’</span>ti vuttaṃ. Sīhanādo viyāti <span class="bld">sīhanādo,</span> taṃsadisatā cassa seṭṭhabhāvena, so <a name="M3.0060"></a> cettha evaṃ veditabboti dassento <span class="bld">‘‘sīhanādo’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Neva dandhāyantenā</span>ti na mandāyantena. <span class="bld">Na bhaggarāyantenā</span>ti aparisaṅkantena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anuyogadāpanattha</span>nti anuyogaṃ sodhāpetuṃ. Vimaddakkhamañhi sīhanādaṃ nadanto atthato tattha anuyogaṃ sodheti nāma. Anuyuñjanto ca naṃ sodhāpeti nāma. <span class="bld">Dātu</span>nti sodhetuṃ. Keci ‘‘dānattha’’nti atthaṃ vadanti, tadayuttaṃ. Na hi yo sīhanādaṃ nadati, so eva tattha anuyogaṃ detīti yujjati. <span class="bld">Nighaṃsana</span>nti vimaddanaṃ. <span class="bld">Dhamamāna</span>nti tāpayamānaṃ, <span class="bld">tāpana</span>ñcettha gaggariyā dhamāpanasīsena vadati. <span class="bld">Sabbe te</span>ti sabbe te atīte niruddhe sammāsambuddhe, tenetaṃ dasseti – ye te ahesuṃ atītaṃ addhānaṃ tava abhinīhārato oraṃ sammāsambuddhā, tesaṃ tāva sāvakañāṇagocare dhamme paricchindanto mārādayo viya buddhānaṃ lokiyacittacāraṃ tvaṃ jāneyyāsi. Ye pana te abbhatītā tato parato chinnavaṭumā chinnapapañcā pariyādiṇṇavaṭṭā sabbadukkhavītivattā sammāsambuddhā, tesaṃ sabbesampi sāvakañāṇassa avisayabhūte dhamme kathaṃ jānissasīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anāgatabuddhānaṃ panā</span>ti <span class="bld">pana</span>-saddo visesatthajotano, tena atītesu tāva khandhānaṃ bhūtapubbattā tattha siyā ñāṇassa savisaye gati, anāgatesu pana sabbaso asañjātesu kathanti imamatthaṃ joteti. Tenāha ‘‘anāgatāpī’’tiādi<a name="P3.0076"></a>. ‘‘Cittena paricchinditvā viditā’’ti kasmā vuttaṃ, nanu atītānāgate sattāhe eva pavattaṃ cittaṃ cetopariyañāṇassa visayo, na tato paranti? Nayidaṃ cetopariyañāṇakiccavasena vuttaṃ, atha kho pubbenivāsaanāgataṃsañāṇavasena vuttaṃ, tasmā nāyaṃ doso.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Viditaṭṭhāne na karoti</span> sikkhāpadeneva tādisassa paṭikkhepassa paṭikkhittattā, setughātato ca. Kathaṃ pana thero dvayasambhave paṭikkhepameva akāsi, na vibhajja byākāsīti āha <span class="bld">‘‘thero kirā’’</span>tiādi. Pāraṃ pariyantaṃ minotīti <span class="bld">pāramī,</span> sā eva ñāṇanti <span class="bld">pāramiñāṇaṃ,</span> sāvakānaṃ pāramiñāṇaṃ <span class="bld">sāvakapāramiñāṇaṃ,</span> tasmiṃ. Sāvakānaṃ ukkaṃsapariyantagate jānane nāyaṃ anuyogo, atha kho <span class="bld">sabbaññutaññāṇe</span> sabbaññutāya jānane. Keci pana <span class="bld">‘‘sāvakapāramiñāṇe</span>ti sāvakapāramiñāṇavisaye’’ti atthaṃ vadanti. Tathā sesapadesupi. <span class="bld">Sīla</span> <a name="V3.0055"></a> <span class="bld">..pe… samattha</span>nti sīlasamādhipaññāvimuttisaṅkhātakāraṇānaṃ <a name="M3.0061"></a> jānanasamatthaṃ. Buddhasīlādayo hi buddhānaṃ buddhakiccassa, parehi ‘‘buddhā’’ti jānanassa ca kāraṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para143"></a><a name="para143_dn3"></a><span class="paranum">143</span>. Anumānañāṇaṃ viya saṃsayapiṭṭhikaṃ ahutvā ‘‘idamida’’nti yathāsabhāvato ñeyyaṃ dhāreti nicchinotīti <span class="bld">dhammo,</span> paccakkhañāṇanti āha <span class="bld">‘‘dhammassa paccakkhato ñāṇassā’’</span>ti. Anuetīti <span class="bld">anvayo</span>ti āha <span class="bld">‘‘anuyogaṃ anugantvā’’</span>ti. Paccakkhasiddhañhi atthaṃ anugantvā anumānañāṇassa pavatti diṭṭhena adiṭṭhassa anumānanti veditabbo. Vidite vedakampi ñāṇaṃ atthato viditameva hotīti <span class="bld">‘‘anumānañāṇaṃ nayaggāho vidito’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Vidito</span>ti viddho paṭiladdho, adhigatoti attho. <span class="bld">Appamāṇo</span>ti aparimāṇo mahāvisayattā. Tenāha <span class="bld">‘‘apariyanto’’</span>ti. <span class="bld">Tenā</span>ti apariyantattā, tena vā apariyantena ñāṇena, eteneva thero yaṃ yaṃ anumeyyamatthaṃ ñātukāmo <a name="P3.0077"></a> hoti, tattha tatthassa asaṅgamappaṭihaṭaanumānañāṇaṃ pavattatīti dasseti. Tenāha <span class="bld">‘‘so iminā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">iminā</span>ti iminā kāraṇena. Pākārassa thirabhāvaṃ uddhamuddhaṃ āpetīti <span class="bld">uddhāpaṃ,</span> pākāramūlaṃ. <span class="bld">Ādi</span>-saddena pākāradvārabandhaparikhādīnaṃ saṅgaho veditabbo. Paccante bhavaṃ <span class="bld">paccantimaṃ.</span> Paṇḍitadovārikaṭṭhāniyaṃ katvā thero attānaṃ dassetīti dassento <span class="bld">‘‘ekadvāranti kasmā āhā’’</span>ti codanaṃ samuṭṭhāpesi. Yassā paññāya vasena puriso ‘‘paṇḍito’’ti vuccati, taṃ <span class="bld">paṇḍicca</span>nti āha <span class="bld">‘‘paṇḍiccena samannāgato’’</span>ti. Taṃtaṃitikattabbatāsu chekabhāvo byattabhāvo <span class="bld">veyyattiyaṃ.</span> Medhati sammosaṃ hiṃsati vidhamatīti <span class="bld">medhā,</span> sā etassa atthīti <span class="bld">medhāvī.</span> Ṭhāne ṭhāne uppatti etissā atthīti <span class="bld">ṭhānuppattikā,</span> ṭhānaso uppajjanakapaññā. Anupariyāyanti etenāti <span class="bld">anupariyāyo,</span> so eva pathoti <span class="bld">anupariyāyapatho,</span> parito pākārassa anusaṃyāyanamaggo. Pākārabhāgā sandhātabbā etthāti <span class="bld">pākārasandhi,</span> pākārassa phullitappadeso. So pana heṭṭhimantena dvinnampi iṭṭhakānaṃ vigamena evaṃ vuccatīti āha <span class="bld">‘‘dvinnaṃ iṭṭhakānaṃ apagataṭṭhāna’’</span>nti. <span class="bld">Chinnaṭṭhāna</span>nti chinnabhinnappadeso, chinnaṭṭhānaṃ vā. Tañhi ‘‘vivara’’nti vuccati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kiliṭṭha</span>nti malīnaṃ. <span class="bld">Upatāpentī</span>ti kilesapariḷāhena santāpenti. <span class="bld">Vibādhentī</span>ti pīḷenti. Uppannāya paññāya nīvaraṇehi na kiñci kātuṃ sakkāti āha <span class="bld">‘‘anuppannāya paññāya uppajjituṃ na dentī’’</span>ti. <span class="bld">Tasmā</span>ti paccayūpaghātena <a name="M3.0062"></a> uppajjituṃ appadānato. <span class="bld">Catūsu satipaṭṭhānesu suṭṭhu ṭhapitacittā</span>ti catubbidhāyapi <a name="P3.0078"></a> satipaṭṭhānabhāvanāya sammadeva ṭhapitacittā. <span class="bld">Yathāsabhāvena bhāvetvā</span>ti aviparītasabhāvena yathā paṭipakkhā samucchijjanti, evaṃ bhāvetvā.</p>
- <p class="bodytext">Purimanaye <a name="V3.0056"></a> satipaṭṭhānāni, bojjhaṅgā ca missakā adhippetāti tato aññathā vattuṃ <span class="bld">‘‘apicetthā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Missakā</span>ti samathavipassanāmaggavasena missakā. ‘‘Catūsu satipaṭṭhānesu suppatiṭṭhitacittā’’tiādito vuttattā <span class="bld">satipaṭṭhāne vipassanāti gahetvā</span> ‘‘satta bojjhaṅge yathābhūtaṃ bhāvetvā’’ti vuttattā, maggapariyāpannānaṃyeva ca nesaṃ nippariyāyabojjhaṅgabhāvato, tesu ca sabbaso adhigatesu lokanāthena sabbaññutaññāṇampi adhigatameva hotīti <span class="bld">‘‘bojjhaṅge maggo, sabbaññutaññāṇañcāti gahite sundaro pañho bhaveyyā’’</span>ti mahāsivatthero āha, <span class="bld">na panevaṃ gahitaṃ</span> porāṇehīti adhippāyo. <span class="bld">Itī</span>ti vuttappakāraparāmasanaṃ. <span class="bld">Thero</span>ti sāriputtatthero.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthā</span>ti tesu paccantanagarādīsu. <span class="bld">Nagaraṃ viya nibbānaṃ</span> tadatthikehi upagantabbato, upagatānañca parissayarahitasukhādhigamanaṭṭhānato. <span class="bld">Pākāro viya sīlaṃ</span> tadupagatānaṃ parito ārakkhabhāvato. <span class="bld">Pariyāyapatho viya hirī</span> sīlapākārassa adhiṭṭhānabhāvato. Vuttañhetaṃ ‘‘pariyāyapathoti kho bhikkhu hiriyā etaṃ adhivacana’’nti. <span class="bld">Dvāraṃ viya ariyamaggo</span> nibbānanagarappavesanaañjasabhāvato. <span class="bld">Paṇḍitadovāriko viya dhammasenāpati</span> nibbānanagarapaviṭṭhapavisanakānaṃ sattānaṃ sallakkhaṇato. <span class="bld">Dinno</span>ti dāpito, sodhitoti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para144"></a><a name="para144_dn3"></a><span class="paranum">144</span>. <span class="bld">Nipphattidassanattha</span>nti <a name="P3.0079"></a> siddhidassanatthaṃ, adhigamadassanatthanti attho. <span class="bld">‘‘Pañcanavutipāsaṇḍe’’</span>ti idaṃ yasmā thero paribbājako hutvā tato pubbeva nibbānapariyesanaṃ caramāno te te pāsaṇḍino upasaṅkamitvā nibbānaṃ pucchi, te nāssa cittaṃ ārādhesuṃ, taṃ sandhāya vuttaṃ. Te pana pāsaṇḍā heṭṭhā vuttā eva. <span class="bld">Tatthevā</span>ti tassayeva bhāgineyyassa desiyamānāya desanāya. Parassa vaḍḍhitaṃ bhattaṃ bhuñjanto viya <span class="bld">sāvakapāramiñāṇaṃ hatthagataṃ akāsi</span> adhigacchi. <span class="bld">Uttaruttara</span>nti heṭṭhimassa heṭṭhimassa uttaraṇato atikkamanato uttaruttaraṃ, tato eva padhānabhāvaṃ pāpitatāya <a name="M3.0063"></a> <span class="bld">paṇītapaṇītaṃ. Uttaruttara</span>nti vā uparūpari. <span class="bld">Paṇītapaṇīta</span>nti paṇītataraṃ, paṇītatamañcāti attho. <span class="bld">Kaṇha</span>nti kāḷakaṃ saṃkilesadhammaṃ. <span class="bld">Sukka</span>nti odātaṃ vodānadhammaṃ. <span class="bld">Savipakkhaṃ katvā</span>ti pahātabbapahāyakabhāvadassanavasena yathākkamaṃ ubhayaṃ savipakkhaṃ katvā. ‘‘Ayaṃ kaṇhadhammo, imassa ayaṃ pahāyako’’ti evaṃ <span class="bld">kaṇhaṃ paṭibāhitvā</span> desanāvasena nīharitvā <span class="bld">sukkaṃ,</span> ‘‘ayaṃ sukkadhammo, iminā ayaṃ pahātabbo’’ti evaṃ <span class="bld">sukkaṃ paṭibāhitvā kaṇhaṃ.</span> <span class="bld">Saussāha</span>nti phaluppādanasamatthatāvasena sabyāpāraṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘savipāka’’</span>nti. Vipākadhammanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmiṃ</span> <a name="V3.0057"></a> <span class="bld">desite dhamme</span>ti tasmiṃ vuttanayena bhagavā tumhehi desite dhamme <span class="bld">ekaccaṃ dhammaṃ nāma sāvakapāramiñāṇaṃ jānitvā</span> paṭivijjhitvā. Taṃjānane hi vutte catusaccadhammajānanaṃ avuttasiddhanti. <span class="bld">‘‘Catusaccadhammesū’’</span>ti idaṃ porāṇaṭṭhakathāyaṃ vuttākāradassanaṃ. Vipakkho pana parato āgamissati. <span class="bld">Etthā</span>ti ‘‘dhammesu niṭṭhaṃ agama’’nti etasmiṃ pade. <span class="bld">Therasallāpo</span>ti therānaṃ sallāpasadiso vinicchayavādo<a name="P3.0080"></a>. <span class="bld">Kāḷavallavāsī</span>ti kāḷavallavihāravāsī. <span class="bld">Idānī</span>ti etarahi ‘‘idāhaṃ bhante’’tiādivacanakāle. <span class="bld">Imasmiṃ pana ṭhāne</span>ti ‘‘dhammesu niṭṭhaṃ agama’’nti imasmiṃ padese, imasmiṃ vā niṭṭhānakāraṇabhūte yoniso parivitakkane. ‘‘Imasmiṃ pana ṭhāne buddhaguṇesu niṭṭhaṅgato’’ti kasmā vuttaṃ, nanu sāvakapāramiñāṇasamadhigatakāle eva thero buddhaguṇesu niṭṭhaṅgatoti? Saccametaṃ, idāni pana taṃ pākaṭaṃ jātanti evaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Sabba</span>nti ‘‘catusaccadhammesū’’tiādi sumattherena vuttaṃ sabbaṃ. <span class="bld">Arahatte niṭṭhaṅgato</span>ti etthāpi vuttanayeneva anuyogaparihārā veditabbā. Yadipi dhammasenāpati ‘‘sāvakapāramiñāṇaṃ mayā samadhigata’’nti ito pubbepi jānātiyeva, idāni pana asaṅkhyeyyāparimeyyabhede buddhaguṇe nayaggāhavasena pariggahetvā kiccasiddhiyā tasmiṃ ñāṇe niṭṭhaṅgato ahosīti dassento <span class="bld">‘‘mahāsivatthero…pe… dhammesūti sāvakapāramiñāṇe niṭṭhaṅgato’’</span>ti avoca.</p>
- <p class="bodytext">Buddhaguṇā pana nayato āgatā, te nayaggāhato yāthāvato jānanto sāvakapāramiñāṇe tathājānanavasena niṭṭhaṅgatattā sāvakapāramiñāṇameva tassa aparāparuppattivasena, tena tena bhāvetabbakiccabahutāvasena ca <span class="bld">‘‘dhammesū’’</span>ti puthuvacanena vuttaṃ. Anantāparimeyyānaṃ anaññavisayānaṃ <a name="M3.0064"></a> buddhaguṇānaṃ nayato pariggaṇhanena therassa sātisayo bhagavati pasādo uppajjatīti āha <span class="bld">‘‘bhiyyosomattāyā’’</span>tiādi. ‘‘Suṭṭhu akkhāto’’ti vatvā taṃ evassa suṭṭhu akkhātataṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘niyyāniko maggo’’</span>ti vuttaṃ. Svākkhātatā hi dhammassa yadatthaṃ desito, tadatthasādhanena veditabbā. <span class="bld">Phalatthāya niyyātī</span>ti anantaravipākattā, attano uppattisamanantarameva phalanipphādanavasena pavattatīti attho. Vaṭṭacārakato niyyātīti vā <span class="bld">niyyāniko,</span> niyyānasīloti vā. <span class="bld">Rāgadosamohanimmadanasamattho</span>ti idhāpi <a name="P3.0081"></a> ‘‘pasannosmi bhagavatīti dassetī’’ti ānetvā sambandho. <span class="bld">Vaṅkādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena jimhakuṭile, aññe ca paṭipattidose saṅgaṇhāti. Bhagavā tumhākaṃ buddhasubuddhatā viya dhammasudhammatā, saṅghasuppaṭipatti ca dhammesu niṭṭhaṅgamanena sāvakapāramiñāṇe niṭṭhaṅgatattā mayhaṃ suṭṭhu vibhūtā supākaṭā jātāti dassento thero ‘‘svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno saṅghoti pasīdi’’nti avoca.</p>
- <p class="subhead">Kusaladhammadesanāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para145"></a><a name="para145_dn3"></a><span class="paranum">145</span>. <span class="bld">Anuttarabhāvo</span>ti <a name="V3.0058"></a> seṭṭhabhāvo. Anuttaro bhagavā yena guṇena, so anuttarabhāvo, taṃ <span class="bld">anuttariyaṃ.</span> Yasmā tassāpi guṇassa kiñci uttaritaraṃ natthi eva, tasmā vuttaṃ ‘‘sā tumhākaṃ desanā anuttarāti vadatī’’ti. <span class="bld">Kusalesu dhammesū</span>ti kusaladhammanimittaṃ. Nimittatthe hi etaṃ bhummaṃ, tasmā kusaladhammadesanāhetupi bhagavāva anuttaroti attho. <span class="bld">Bhūmiṃ dassento</span>ti visayaṃ dassento. Kusaladhammadesanāya hi kusalā dhammā visayo. <span class="bld">Vuttapade</span>ti ‘‘kusalesu dhammesū’’ti evaṃ vuttavākye, evaṃ vā vuttadhammakoṭṭhāse. ‘‘Pañcadhā’’ti kasmā vuttaṃ, nanu chekaṭṭhenapi kusalaṃ icchitabbaṃ ‘‘kusalo tvaṃ rathassa aṅgapaccaṅgāna’’ntiādīsūti (ma. ni. 2.87)? Saccametaṃ, so pana chekaṭṭho kosallasambhūtaṭṭheneva saṅgahitoti visuṃ na gahito. ‘‘Kacci nu bhoto kusalaṃ, kacci bhoto anāmaya’’nti (jā. 1.15.146; 2.22.2008) <span class="bld">jātake</span> āgatattā <span class="bld">‘‘jātakapariyāyaṃ patvā ārogyaṭṭhena kusalaṃ vaṭṭatī’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Taṃ <a name="P3.0082"></a> kiṃ maññatha, gahapatayo, ime dhammā kusalā vā akusalā vā sāvajjā vā anavajjā vā’’tiādīsu suttapadesesu ‘‘kusalā’’ti vuttadhammā eva ‘‘anavajjā’’ti vuttāti <a name="M3.0065"></a> āha <span class="bld">‘‘suttantapariyāyaṃ patvā anavajjaṭṭhena kusalaṃ vaṭṭatī’’</span>ti. <span class="bld">Abhidhamme</span> ‘‘kosalla’’nti paññā āgatāti yonisomanasikārahetukassa kusalassa <span class="bld">kosallasammūtaṭṭho,</span> darathābhāvadīpanato <span class="bld">niddarathaṭṭho,</span> ‘‘kusalassa katattā upacitattā’’ti vatvā iṭṭhavipākaniddisanato <span class="bld">sukhavipākaṭṭho</span> ca abhidhammanayasiddhoti āha <span class="bld">‘‘abhidhamma…pe… vipākaṭṭhenā’’</span>ti. <span class="bld">Bāhitikasutte</span> (ma. ni. 2.358) bhagavato kāyasamācārādike vaṇṇentena dhammabhaṇḍāgārikena ‘‘yo kho mahārāja kāyasamācāro anavajjo’’ti kusalo kāyasamācāro rañño pasenadissa vutto. Na hi bhagavato sukhavipākakammaṃ atthīti sabbasāvajjarahitā kāyasamācārādayo ‘‘kusalā’’ti vuttā, idha pana ‘‘kusalesu dhammesū’’ti bodhipakkhiyadhammā ‘‘kusalā’’ti vuttā, te ca samathavipassanā maggasampayuttā ekantena sukhavipākā evāti avajjarahitatāmattaṃ upādāya anavajjattho kusala-saddoti āha <span class="bld">‘‘imasmiṃ pana…pe… daṭṭhabba’’</span>nti. Evañca katvā ‘‘phalasatipaṭṭhānaṃ pana idha anadhippeta’’nti idañca vacanaṃ samatthitaṃ hoti savipākasseva gahaṇanti katvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Cuddasavidhenā’’</span>tiādi satipaṭṭhāne (dī. ni. 2.376; ma. ni. 1.109) vuttanayena veditabbaṃ. <span class="bld">Paggahaṭṭhenā</span>ti kusalapakkhassa paggaṇhanasabhāvena. <span class="bld">Kiccavasenā</span>ti anuppannākusalānuppādanādikiccavasena. Tato eva cassa catubbidhatā. <span class="bld">Ijjhanaṭṭhenā</span>ti nippajjanasabhāvena. <a name="V3.0059"></a> Chandādayo eva iddhipādesu visiṭṭhasabhāvā, itare avisiṭṭhā, tesampi viseso chandādikatoti āha <span class="bld">‘‘chandādivasena nānāsabhāvā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Adhimokkhādisabhāvavasenā</span>ti <a name="P3.0083"></a> pasādādhimokkhādisalakkhaṇavasena. <span class="bld">Upatthambhanaṭṭhenā</span>ti sampayuttadhammānaṃ upatthambhanakabhāvena. <span class="bld">Akampiyaṭṭhenā</span>ti paṭipakkhehi akampiyasabhāvena. <span class="bld">Salakkhaṇenā</span>ti adhimokkhādisabhāvena. <span class="bld">Niyyānaṭṭhenā</span>ti saṃkilesapakkhato, vaṭṭacārakato ca niggamanaṭṭhena. <span class="bld">Upaṭṭhānādinā</span>ti upaṭṭhānadhammavicayapaggahasampiyāyanapassambhanasamādhānaajjhupekkhanasaṅkhātena attano sabhāvena. <span class="bld">Hetuṭṭhenā</span>ti nibbānassa sampāpakahetubhāvena. <span class="bld">Dassanādinā</span>ti dassanābhiniropanapariggahasamuṭṭhāpanavodāpanapaggahupaṭṭhānasamādhānasaṅkhātena attano sabhāvena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sāsanassa</span> <a name="M3.0066"></a> <span class="bld">pariyosānadassanattha</span>nti sāsanaṃ nāma nippariyāyato sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā. Tattha ye samathavipassanāsahagatā, te sāsanassa ādi, maggapariyāpannā majjhe, phalabhūtā pariyosānaṃ, taṃdassanatthaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘sāsanassa hī’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext">Puna <span class="bld">etadānuttariyaṃ bhante</span>ti yathāraddhāya desanāya nigamanaṃ. Vuttasseva atthassa puna vacanañhi nigamanaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Taṃ desana</span>nti taṃ kusalesu dhammesu desanāppakāraṃ, desanāvidhiṃ, desetabbañca, <span class="bld">sakalaṃ</span> vā sampuṇṇaṃ anavasesaṃ <span class="bld">abhijānāti</span> abhivisiṭṭhena ñāṇena jānāti, <span class="bld">asesaṃ abhijānanato</span> eva <span class="bld">uttari</span> upari <span class="bld">abhiññeyyaṃ natthi. Ito</span>ti bhagavatā abhiññātato. <span class="bld">Añño</span> paramatthavasena <span class="bld">dhammo vā</span> paññattivasena <span class="bld">puggalo vā</span> ayaṃ nāma yaṃ bhagavā na jānātīti idaṃ natthi na upalabbhati sabbasseva sammadeva tumhehi abhiññātattā. <span class="bld">Kusalesu dhammesu</span> abhijānane, desanāyañca <span class="bld">bhagavato uttaritaro natthi.</span></p>
- <p class="subhead">Āyatanapaṇṇattidesanāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para146"></a><a name="para146_dn3"></a><span class="paranum">146</span>. <span class="bld">Āyatanapaññāpanāsū</span>ti cakkhādīnaṃ, rūpādīnañca āyatanānaṃ <a name="P3.0084"></a> sambodhanesu, tesaṃ ajjhattikabāhiravibhāgato, sabhāgavibhāgato, samudayato, atthaṅgamato, āhārato, ādīnavato, nissaraṇato ca desanāyanti attho.</p>
- <p class="subhead">Gabbhāvakkantidesanāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para147"></a><a name="para147_dn3"></a><span class="paranum">147</span>. <span class="bld">Gabbhokkamanesū</span>ti <a name="V3.0060"></a> gabbhabhāvena mātukucchiyaṃ avakkamanesu anuppavesesu, gabbhe vā mātukucchismiṃ avakkamanesu. <span class="bld">Pavisatī</span>ti paccayavasena tattha nibbattento pavisanto viya hotīti katvā vuttaṃ. <span class="bld">Ṭhātī</span>ti santānaṭṭhitiyā pavattati, tathābhūto ca tattha vasanto viya hotīti āha <span class="bld">‘‘vasatī’’</span>ti. <span class="bld">Pakatilokiyamanussānaṃ paṭhamā gabbhāvakkantī</span>ti pacuramanussānaṃ gabbhāvakkanti desanāvasena idha paṭhamā. <span class="bld">‘‘Dutiyā gabbhāvakkantī’’</span>tiādīsupi evaṃ yojanā veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Alamevā</span>ti yuttameva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Khipituṃ</span> <a name="M3.0067"></a> <span class="bld">na sakkontī</span>ti tathā vātānaṃ anuppajjanameva vadati. <span class="bld">Sesa</span>nti puna ‘‘etadānuttariya’’tiādi pāṭhappadesaṃ vadati.</p>
- <p class="subhead">Ādesanavidhādesanāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para148"></a><a name="para148_dn3"></a><span class="paranum">148</span>. Parassa cittaṃ ādisati etehīti <span class="bld">ādesanāni,</span> yathāupaṭṭhitanimittādīni, tāni eva aññamaññassa asaṃkiṇṇarūpena ṭhitattā <span class="bld">ādesanavidhā,</span> ādesanābhāgā, tāsu <span class="bld">ādesanavidhāsu.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘ādesanakoṭṭhāsesū’’</span>ti. <span class="bld">Āgatanimittenā</span>ti yassa ādisati, tassa, attano ca upagatanimittena, nimittappattassa lābhālābhādiādisanavidhidassanassa pavattattā <span class="bld">‘‘idaṃ nāma bhavissatī’’</span>ti vuttaṃ. Pāḷiyaṃ pana ‘‘evampi te mano’’tiādinā parassa cittādisanameva āgataṃ, taṃ nidassanamattaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi ‘‘idaṃ nāma bhavissatī’’ti vuttasseva atthassa vibhāvanavasena vatthu āgataṃ. <span class="bld">Gatanimittaṃ</span> nāma gamananimittaṃ. <span class="bld">Ṭhitanimittaṃ</span> <a name="P3.0085"></a> nāma attano samīpe ṭhānanimittaṃ, parassa gamanavasena, ṭhānavasena ca gahetabbanimittaṃ. <span class="bld">Manussānaṃ</span> paracittavidūnaṃ, itaresampi vā savanavasena parassa cittaṃ ñatvā kathentānaṃ <span class="bld">saddaṃ sutvā. Yakkhapisācādīna</span>nti hiṅkārayakkhānañceva kaṇṇapisācādipisācānaṃ, kumbhaṇḍanāgādīnañca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vitakkavipphāravasenā</span>ti vipphārikabhāvena pavattavitakkassa vasena. <span class="bld">Uppanna</span>nti tato samuṭṭhitaṃ. <span class="bld">Vippalapantāna</span>nti kassaci atthassa abodhanato virūpaṃ, vividhaṃ vā palapantānaṃ. <span class="bld">Suttapamattādīna</span>nti <a name="V3.0061"></a> <span class="bld">ādi</span>-saddena vedanāṭṭakhittacittādīnaṃ saṅgaho. <span class="bld">Mahāaṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘idaṃ vakkhāmi, evaṃ vakkhāmīti vitakkayato vitakkavipphārasaddo nāma uppajjatī’’ti (abhi. aṭṭha. 1.vacīkammadvārakathāpi) āgatattā jāgarantānaṃ pakatiyaṃ ṭhitānaṃ avippalapantānaṃ vitakkavipphārasaddo kadāci uppajjatīti viññāyati, yo loke ‘‘mantajappo’’ti vuccati. Yassa mahāaṭṭhakathāyaṃ asotaviññeyyatā vuttā. Tādisañhi sandhāya viññattisahajameva ‘‘jivhātālucalanādikaravitakkasamuṭṭhitaṃ sukhumasaddaṃ dibbasotena sutvā ādisatīti sutte vutta’’nti (dha. sa. mūlaṭī. vacīkammadvārakathāvaṇṇanā) <span class="bld">ānandācariyo</span> avoca. Vuttalakkhaṇo eva pana nātisukhumo attano, accāsannappadese ṭhitassa ca maṃsasotassāpi āpāthaṃ gacchatīti sakkā viññātuṃ. <span class="bld">Tassā</span>ti <a name="M3.0068"></a> tassa puggalassa. <span class="bld">Tassa vasenā</span>ti tassa vitakkassa vasena. Evaṃ ayampi ādesanavidhā cetopariyañāṇavaseneva āgatāti veditabbā<a name="P3.0086"></a>. Keci pana <span class="bld">‘‘tassa vasenā</span>ti tassa saddassa vasenā’’ti atthaṃ vadanti, taṃ ayuttaṃ. Na hi saddaggahaṇena taṃsamuṭṭhāpakacittaṃ gayhati, saddaggahaṇānusārenapi tadatthasseva gahaṇaṃ hoti, na cittassa. Eteneva yadeke <span class="bld">‘‘yaṃ vitakkayato</span>ti yamatthaṃ vitakkayato’’ti vatvā <span class="bld">‘‘tassa vasenā</span>ti tassa atthassa vasenā’’ti vaṇṇenti, tampi paṭikkhittaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Manasā saṅkharīyantīti <span class="bld">manosaṅkhārā,</span> vedanāsaññā. <span class="bld">Paṇihitā</span>ti purimaparibandhavinayena padhānabhāvena nihitā ṭhapitā. Tenāha <span class="bld">‘‘cittasaṅkhārā suṭṭhapitā’’</span>ti. Vitakkassa vitakkanaṃ nāma uppādanamevāti āha <span class="bld">‘‘pavattessatī’’</span>ti. ‘‘Pajānātī’’ti pubbe vuttapadasambandhadassanavasena āneti. <span class="bld">Āgamanenā</span>ti jhānassa āgamanaṭṭhānavasena. <span class="bld">Pubbabhāgenā</span>ti maggassa sabbapubbabhāgena vipassanārambhena. Ubhayaṃ petaṃ yo sayaṃ jhānalābhī, adhigatamaggo ca aññaṃ tadatthāya paṭipajjantaṃ disvā ‘‘ayaṃ iminā nīhārena paṭipajjanto addhā jhānaṃ labhissati, maggaṃ adhigamissatī’’ti abhiññāya vinā anumānavasena jānāti, taṃ dassetuṃ vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘āgamanena jānāti nāmā’’</span>tiādi. <span class="bld">Anantarā</span>ti vuṭṭhitakālaṃ sandhāyāha. Tadā hi pavattavitakkapajānaneneva jhānassa hānabhāgiyatādivisesapajānanaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Kiṃ panidaṃ cetopariyañāṇaṃ parassa cittaṃ paricchijja jānantaṃ iddhicittabhāvato avisesato sabbesampi cittaṃ jānātīti? Noti dassento <span class="bld">‘‘tatthā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Na ariyāna</span>nti yena cittena te ariyā nāma jātā, taṃ lokuttaracittaṃ na jānāti appaṭividdhabhāvato<a name="P3.0087"></a>. Yathā hi puthujjano sabbesampi ariyānaṃ lokuttaracittaṃ na jānāti appaṭividdhattā, evaṃ ariyopi heṭṭhimo uparimassa lokuttaracittaṃ na jānāti appaṭividdhattā eva<a name="V3.0062"></a>. Yathā pana uparimo heṭṭhimaṃ phalasamāpattiṃ na samāpajjati, kiṃ evaṃ so tassa lokuttaracittaṃ na jānātīti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘uparimo pana heṭṭhimassa jānātī’’</span>ti, paṭividdhattāti adhippāyo. ‘‘Uparimo heṭṭhimaṃ na samāpajjatī’’ti vatvā tattha kāraṇamāha <span class="bld">‘‘tesañhī’’</span>tiādi. <span class="bld">Tesa</span>nti ariyānaṃ. <span class="bld">Heṭṭhimā heṭṭhimā samāpatti</span> bhūmantarappattiyā paṭippassaddhikappā. Tenāha <span class="bld">‘‘tatrupapattiyeva hotī’’</span>ti, na <a name="M3.0069"></a> uparibhūmipatti. Nimittādivasena ñātassa kadāci byabhicāropi siyā, na pana abhiññāñāṇena ñātassāti āha <span class="bld">‘‘ceto…pe… natthī’’</span>ti. ‘‘Taṃ bhagavā’’tiādi <span class="bld">sesaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="subhead">Dassanasamāpattidesanāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para149"></a><a name="para149_dn3"></a><span class="paranum">149</span>. <span class="bld">Brahmajāle</span>ti brahmajālasuttavaṇṇanāyaṃ. Uttarapadalopena hesa niddeso. <span class="bld">Ātappanti vīriyaṃ</span> ātappati kosajjaṃ sabbampi saṃkilesapakkhanti. Kusalavīriyasseva hettha gahaṇaṃ appamādādipadantarasannidhānato. <span class="bld">Padahitabbato</span>ti padahanato, bhāvanaṃ uddissa vāyamanatoti attho. <span class="bld">Anuyuñjitabbato</span>ti anuyuñjanato. Īdisānaṃ padānaṃ bahulaṃkattuvisayatāya icchitabbattā ātappapadassa viya itaresampi kattusādhanatā daṭṭhabbā. Paṭipattiyaṃ nappamajjati etenāti <span class="bld">appamādo,</span> satiavippavāso. Sammā manasi karoti etenāti <span class="bld">sammāmanasikāro,</span> tathāpavatto kusalacittuppādo. Bhāvanānuyogameva tathā vadati. Desanākkamena <span class="bld">paṭhamā, dassanasamāpatti nāma</span> karajakāye paṭikkūlākārassa sammadeva dassanavasena pavattasamāpattibhāvato. <span class="bld">Nippariyāyenevā</span>ti vuttalakkhaṇadassanasamāpattisannissayattā, dassanamaggaphalabhāvato <a name="P3.0088"></a> ca paṭhamasāmaññaphalaṃ pariyāyena vinā <span class="bld">dassanasamāpatti.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atikkamma chavimaṃsalohitaṃ aṭṭhiṃ paccavekkhatī</span>ti tāni apaccavekkhitvā aṭṭhimeva paccavekkhati. <span class="bld">Aṭṭhiārammaṇā dibbacakkhupādakajjhānasamāpattī</span>ti vuttanayena aṭṭhiārammaṇā dibbacakkhuadhiṭṭhānā paṭhamajjhānasamāpatti. Yo hi bhikkhu ālokakasiṇe catutthajjhānaṃ nibbattetvā taṃ pādakaṃ katvā adhigatadibbacakkhuñāṇo hutvā saviññāṇake kāye aṭṭhiṃ pariggahetvā tattha paṭikkūlamanasikāravasena paṭhamaṃ jhānaṃ nibbatteti, tassāyaṃ paṭhamajjhānasamāpatti <span class="bld">dutiyā dassanasamāpatti.</span> Tena vuttaṃ ‘‘aṭṭhi aṭṭhī’’tiādi. Yo panettha pāḷiyaṃ dvattiṃsākāramanasikāro vutto, so maggasodhanavasena vutto. Tattha vā kataparicayassa sukheneva vuttanayā aṭṭhipaccavekkhaṇā samijjhatīti. Tenevettha ‘‘imaṃ cevā’’ti <span class="bld">‘‘atikkamma cā’’</span>ti <span class="bld">ca</span>-saddo samuccayattho vutto. <span class="bld">Taṃ jhāna</span>nti yathāvuttaṃ <a name="M3.0070"></a> paṭhamajjhānaṃ. <span class="bld">Aya</span>nti ayaṃ sakadāgāmiphalasamāpatti<a name="V3.0063"></a>. Sātisayaṃ catusaccadassanāgamanato pariyāyena vinā mukhyā <span class="bld">dutiyā dassanasamāpatti. Yāva tatiyamaggā vattatīti āha</span> ‘‘khīṇāsavassa vasena catutthā dassanasamāpatti kathitā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Pāḷiyaṃ <span class="bld">purisassa cā</span>ti <span class="bld">ca</span>-saddo byatireke, tena yathāvuttasamāpattidvayato vuccamānaṃyeva imassa visesaṃ joteti. Avicchedena pavattiyā sotasadisatāya viññāṇameva <span class="bld">viññāṇasotaṃ,</span> tadetaṃ viññāṇaṃ purimato anantarapaccayaṃ labhitvā pacchimassa anantarapaccayo hutvā pavattatīti ayaṃ assa sotāgatatāya sotasadisatā, tasmā pajānitabbabhāvena vuttaṃ ekameva cettha viññāṇaṃ<a name="P3.0089"></a>, tasmā aṭṭhakathāyaṃ <span class="bld">‘‘viññāṇasotanti viññāṇamevā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Dvīhipi bhāgehī</span>ti orabhāgaparabhāgehi. Idhaloko hissa orabhāgo, paraloko parabhāgo dvinnampi vasenetaṃ sambandhanti. Tenāha <span class="bld">‘‘idhaloke patiṭṭhita’’</span>ntiādi. Viññāṇassa khaṇe khaṇe bhijjantassa kāmaṃ natthi kassaci patiṭṭhitatā, taṇhāvasena pana taṃ ‘‘patiṭṭhita’’nti vuccatīti āha <span class="bld">‘‘chandarāgavasenā’’</span>ti. Vuttañhetaṃ –</p>
- <p class="indent">‘‘Kabaḷīkāre ce bhikkhave āhāre atthi rāgo, atthi nandī, atthi taṇhā, patiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ viruḷhaṃ. Yattha patiṭṭhitaṃ viññāṇaṃ viruḷhaṃ…pe… atthi tattha āyatiṃ punabbhavābhinibbattī’’tiādi (saṃ. ni. 2.64; kathā. 296; mahāni. 7).</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kamma</span>nti kusalākusalakammaṃ, upayogavacanametaṃ. <span class="bld">Kammato upagacchanta</span>nti kammabhāvena upagacchantaṃ, viññāṇanti adhippāyo. Abhisaṅkhāraviññāṇañhi yena kammunā sahagataṃ, aññadatthu tabbhāvameva upagataṃ hutvā pavattati. <span class="bld">Idhaloke patiṭṭhitaṃ nāma</span> idha katūpacitakammabhāvūpagamanato. <span class="bld">Kammabhavaṃ ākaḍḍhanta</span>nti kammaviññāṇaṃ attanā sampayuttakammaṃ javāpetvā paṭisandhinibbattanena tadabhimukhaṃ ākaḍḍhantaṃ. Teneva paṭisandhinibbattanasāmatthiyena <span class="bld">paraloke patiṭṭhitaṃ nāma</span> attano phalassa tattha patiṭṭhāpanena. Keci pana ‘‘abhisaṅkhāraviññāṇaṃ parato vipākaṃ dātuṃ asamatthaṃ idhaloke patiṭṭhitaṃ nāma, dātuṃ samatthaṃ pana paraloke patiṭṭhitaṃ <a name="M3.0071"></a> nāmā’’ti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ ‘‘ubhayato abbocchinna’’nti vuttattā. Yañca tehi ‘‘paraloke patiṭṭhita’’nti vuttaṃ, taṃ idhalokepi patiṭṭhitameva. Na hi tassa idhaloke patiṭṭhitabhāvena vinā paraloke patiṭṭhitabhāvo sambhavati. <span class="bld">Sekkhaputhujjanānaṃ</span> <a name="P3.0090"></a> <span class="bld">cetopariyañāṇa</span>nti sekkhānaṃ<a name="V3.0064"></a>, puthujjanānañca cetaso paricchindanakañāṇaṃ. <span class="bld">Kathitaṃ</span> paricchinditabbassa cetaso chandarāgavasena patiṭṭhitabhāvajotanato.</p>
- <p class="bodytext">Catutthāya dassanasamāpattiyā tatiyadassanasamāpattiyaṃ vuttappaṭikkhepena attho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">Purimānaṃ dvinnaṃ samāpattīnaṃ pubbe samathavasena atthassa vuttattā idāni vipassanāvasena dassetuṃ <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Niccalameva</span> pubbe vuttassa atthassa apanetabbato. Atthantaratthatāya dassiyamānāya padaṃ calitaṃ nāma hoti. <span class="bld">Aparo nayo</span>ti ettha paṭhamajjhānassa paṭhamadassanasamāpattibhāve apubbaṃ natthi. <span class="bld">Dutiyajjhānaṃ dutiyā</span>ti ettha pana ‘‘aṭṭhikavaṇṇakasiṇavasena paṭiladdhadutiyajjhānaṃ dutiyā dassanasamāpattī’’ti vadanti, tatiyajjhānampi tatheva paṭiladdhaṃ. Dassanasamāpattibhāvo pana yo bhikkhu ālokakasiṇe catutthajjhānaṃ nibbattetvā taṃ pādakaṃ katvā adhigatadibbacakkhuko hutvā saviññāṇake aṭṭhiṃ pariggahetvā tattha vaṇṇakasiṇavasena heṭṭhimāni tīṇi jhānāni nibbatteti, tassa. <span class="bld">Tatiyajjhānaṃ tatiyā</span> dassanasamāpatti adhiṭṭhānabhūtassa dibbacakkhuñāṇassa vasena. <span class="bld">Catutthajjhānaṃ catutthā</span>ti rūpāvacaracatutthajjhānaṃ nibbattetvā taṃ pādakaṃ katvā adhigatadibbacakkhuñāṇassa taṃ catutthajjhānaṃ catutthā dassanasamāpatti. Idhāpi sekkhaputhujjanānaṃ cetaso paricchindanena tatiyā dassanasamāpatti, arahato cittassa paricchindanena catutthā dassanasamāpatti veditabbā. Evañhesā atthavaṇṇanā pāḷiyā saṃsandeyya. <span class="bld">‘‘Paṭhamamaggo’’</span>tiādīsu aṭṭhiārammaṇapaṭhamajjhānapādako <span class="bld">paṭhamamaggo paṭhamā dassanasamāpatti. </span> Aṭṭhiārammaṇadutiyajjhānapādako <span class="bld">dutiyamaggo dutiyā</span> dassanasamāpatti. Paracittañāṇasahagatā catutthajjhānapādakā <span class="bld">tatiyacatutthamaggā tatiyacatutthadassanasamāpattiyo</span>ti<a name="P3.0091"></a>. Purisassa viññāṇapajānanaṃ panettha asammohavasena daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="subhead">Puggalapaṇṇattidesanāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para150"></a><a name="para150_dn3"></a><span class="paranum">150</span>. <span class="bld">Puggalapaṇṇattīsū</span>ti <a name="M3.0072"></a> puggalānaṃ paññāpanesu. Guṇavisesavasena aññamaññaṃ asaṅkarato ṭhapanesu. <span class="bld">Lokavohāravasenā</span>ti lokasammutivasena. Lokavohāro hesa, yadidaṃ ‘‘satto puggalo’’tiādi. Rūpādīsu sattavisattatāya <span class="bld">satto.</span> Tassa tassa sattanikāyassa pūraṇato galanato, maraṇavasena patanato ca <span class="bld">puggalo.</span> Santatiyā nayanato <span class="bld">naro. </span> Attabhāvassa posanato <span class="bld">poso. Evaṃ paññāpetabbāsu</span> voharitabbāsu. ‘‘Sabbametaṃ puggalo’’ti imissā sādhāraṇapaññattiyā <a name="V3.0065"></a> vibhāvanavasena vuttaṃ, na idhādhippetaasādhāraṇapaññattiyā, tasmā <span class="bld">lokapaññattīsū</span>ti sattalokagatapaññattīsu. <span class="bld">Anuttaro hoti</span> anaññasādhāraṇattā tassa paññāpanassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dvīhi bhāgehī</span>ti kāraṇe, nissakke cetaṃ puthuvacanaṃ, āvuttiādivasena cāyamattho veditabboti āha <span class="bld">‘‘arūpasamāpattiyā’’</span>tiādi, etena ‘‘samāpattiyā vikkhambhanavimokkhena, maggena samucchedavimokkhena vimuttattā ubhatobhāgavimutto’’ti evaṃ pavatto <span class="bld">tipiṭakacūḷanāgattheravādo,</span> ‘‘nāmakāyato, rūpakāyato ca vimuttattā ubhatobhāgavimutto’’ti evaṃ pavatto <span class="bld">tipiṭakamahādhammarakkhitattheravādo,</span> ‘‘samāpattiyā vikkhambhanavimokkhena ekavāraṃ vimuttova maggena samucchedavimokkhena ekavāraṃ vimuttattā ubhatobhāgavimutto’’ti evaṃ pavatto <span class="bld">tipiṭakacūḷābhayattheravādo</span> cāti imesaṃ tiṇṇampi theravādānaṃ ekajjhaṃ saṅgaho katoti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Vimutto</span>ti kilesehi vimutto, kilesavikkhambhanasamucchedanehi <a name="P3.0092"></a> vā kāyadvayato vimuttoti attho. <span class="bld">Arūpasamāpattīna</span>nti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. <span class="bld">Arahattappattaanāgāmino</span>ti bhūtapubbagatiyā vuttaṃ. Na hi arahattappatto anāgāmī nāma hoti. <span class="bld">Pāḷī</span>ti puggalapaññattipāḷi. <span class="bld">Aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā</span>ti aṭṭha samāpattiyo sahajātanāmakāyena paṭilabhitvā. <span class="bld">Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontī</span>ti vipassanāpaññāya saṅkhāragataṃ, maggapaññāya cattāri saccāni passitvā cattāropi āsavā parikkhīṇā honti. <span class="bld">Disvā</span>ti dassanahetu. Na hi āsave paññāya passanti, dassanakāraṇā pana <a name="M3.0073"></a> parikkhīṇā ‘‘disvā parikkhīṇā’’ti vuttā dassanāyattaparikkhīṇattā. Evañhi dassanaṃ āsavānaṃ khayassa purimakiriyābhāvena vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paññāya</span> visesato <span class="bld">muttoti paññāvimutto</span> anavasesato āsavānaṃ parikkhīṇattā. <span class="bld">Aṭṭhavimokkhapaṭikkhepavaseneva,</span> na tadekadesabhūtarūpajjhānapaṭikkhepavasena. Evañhi arūpajjhānekadesābhāvepi aṭṭhavimokkhapaṭikkhepo na hotīti siddhaṃ hoti. Arūpāvacarajjhānesu hi ekasmimpi sati ubhatobhāgavimuttoyeva nāma hoti, na paññāvimuttoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Phuṭṭhantaṃ sacchikarotī</span>ti phuṭṭhānaṃ anto <span class="bld">phuṭṭhanto,</span> phuṭṭhānaṃ arūpajjhānānaṃ anantaro kāloti adhippāyo, accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ, phuṭṭhānantarakālameva sacchikātabbaṃ, sacchikato sacchikaraṇūpāyenāti vuttaṃ hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘so jhānaphassa’’</span>ntiādi. <span class="bld">Ekacce āsavā</span>ti heṭṭhimamaggattayavajjhā āsavā. Yo hi arūpajjhānena rūpakāyato, nāmakāyekadesato <a name="V3.0066"></a> ca vikkhambhanavimokkhena vimutto, tena nirodhasaṅkhāto vimokkho ālocito pakāsito <a name="P3.0093"></a> viya hoti, na pana kāyena sacchikato. Nirodhaṃ pana ārammaṇaṃ katvā ekaccesu āsavesu khepitesu tena sacchikato hoti, tasmā so sacchikātabbaṃ nirodhaṃ yathālocitaṃ nāmakāyena sacchikarotīti <span class="bld">kāyasakkhī</span>ti vuccati, na tu vimuttoti ekaccānaṃ āsavānaṃ aparikkhīṇattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Diṭṭhantaṃ patto</span>ti dassanasaṅkhātassa sotāpattimaggañāṇassa anantaraṃ pattoti attho. ‘‘Diṭṭhattā patto’’tipi pāṭho, tena catusaccadassanasaṅkhātāya diṭṭhiyā nirodhassa pattataṃ dīpeti. Tenāha <span class="bld">‘‘dukkhā saṅkhārā’’</span>tiādi. Paṭhamaphalato paṭṭhāya yāva aggamaggā diṭṭhippattoti āha <span class="bld">‘‘esopi kāyasakkhī viya chabbidho hotī’’</span>ti. <span class="bld">Idaṃ dukkha</span>nti ‘‘idaṃ dukkhaṃ, ettakaṃ dukkhaṃ, na ito uddhaṃ dukkha’’nti <span class="bld">yathābhūtaṃ pajānāti.</span> Yasmā idaṃ yāthāvasarasato pajānāti, pajānanto ca ṭhapetvā taṇhaṃ pañcupādānakkhandhe ‘‘dukkhasacca’’nti pajānāti. Taṇhaṃ pana idaṃ dukkhaṃ ito samudeti, tasmā <span class="bld">‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti.</span> Yasmā idaṃ dukkhañca samudayo ca nibbānaṃ patvā nirujjhanti vūpasamanti appavattiṃ gacchanti, tasmā taṃ <span class="bld">‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti.</span> Ariyo pana aṭṭhaṅgiko maggo <a name="M3.0074"></a> taṃ dukkhanirodhaṃ gacchati, tena taṃ <span class="bld">‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti.</span> Ettāvatā nānakkhaṇe saccavavatthānaṃ dassitaṃ. Idāni taṃ ekakkhaṇe dassetuṃ <span class="bld">‘‘tathāgatappaveditā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tathāgatappaveditā</span>ti tathāgatena bodhimaṇḍe paṭividdhā viditā pākaṭā katā. <span class="bld">Dhammā</span>ti catusaccadhammā. <span class="bld">Vodiṭṭhā hontī</span>ti sudiṭṭhā honti. <span class="bld">Vocaritā</span>ti sucaritā, tesu tena paññā suṭṭhu carāpitāti attho. <span class="bld">Aya</span>nti ayaṃ evarūpo <span class="bld">puggalo ‘‘diṭṭhippatto’’ti vuccati.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saddhāya</span> <a name="P3.0094"></a> <span class="bld">vimutto</span>ti saddahanavasena vimutto, etena sabbathā avimuttassapi saddhāmattena vimuttabhāvaṃ dasseti. <span class="bld">Saddhāvimutto</span>ti vā saddhāya adhimuttoti attho. <span class="bld">Vuttanayenevā</span>ti kāyasakkhimhi vuttanayeneva. <span class="bld">No ca kho yathā diṭṭhippattassā</span>ti yathā diṭṭhippattassa āsavā parikkhīṇā, na evaṃ saddhāya vimuttassāti attho. Kiṃ pana nesaṃ kilesappahāne nānattaṃ atthīti? Natthi. Atha kasmā saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇātīti? Āgamanīyanānattena. Diṭṭhippatto hi āgamanamhi kilese vikkhambhento appadukkhena, akilamanto ca sakkoti vikkhambhetuṃ, saddhāvimutto dukkhena kilamanto vikkhambheti, tasmā diṭṭhippattaṃ na pāpuṇāti. Tenāha <span class="bld">‘‘etesu hī’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext">Ārammaṇaṃ <a name="V3.0067"></a> yāthāvato dhāreti avadhāretīti <span class="bld">dhammo,</span> paññā. <span class="bld">Paññāpubbaṅgama</span>nti paññāpadhānaṃ. Paññaṃ vāhetīti <span class="bld">paññāvāhī,</span> paññaṃ sātisayaṃ pavattetīti attho. Paññā vā imaṃ puggalaṃ vāheti, nibbānābhimukhaṃ gametīti attho. <span class="bld">Saddhānusāri</span>niddesepi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmā</span>ti <span class="bld">visuddhimagge</span> (visuddhi. 2.770, 776) vuttattā, tato eva visuddhimagge, taṃ saṃvaṇṇanāsu (visuddhi. ṭī. 2.776) vuttanayenettha attho veditabbo.</p>
- <p class="subhead">Padhānadesanāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para151"></a><a name="para151_dn3"></a><span class="paranum">151</span>. <span class="bld">Padahanavasenā</span>ti bhāvanānuyogavasena. <span class="bld">Satta bojjhaṅgā padhānāti vuttā</span> vivekanissitādibhāvena padahitabbato bhāvetabbato.</p>
- <p class="subhead">Paṭipadādesanāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para152"></a><a name="para152_dn3"></a><span class="paranum">152</span>. <span class="bld">Dukkhena</span> <a name="M3.0075"></a> <span class="bld">kasirena samādhiṃ uppādentassā</span>ti pubbabhāge āgamanakāle kicchena dukkhena sasaṅkhārena sappayogena kilamantassa kilese vikkhambhetvā lokuttarasamādhiṃ uppādentassa. <span class="bld">Dandhaṃ taṃ ṭhānaṃ abhijānantassā</span>ti vikkhambhitesu kilesesu vipassanāparivāse ciraṃ <a name="P3.0095"></a> vasitvā taṃ lokuttarasamādhisaṅkhātaṃ ṭhānaṃ dandhaṃ saṇikaṃ abhijānantassa paṭivijjhantassa, sacchikarontassa pāpuṇantassāti attho. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti yā esā evaṃ uppajjati, ayaṃ kilesavikkhambhanapaṭipadāya dukkhattā, vipassanāparivāsapaññāya ca dandhattā maggakāle ekacittakkhaṇe uppannāpi <span class="bld">paññā</span> āgamanavasena ‘‘dukkhapaṭipadā dandhābhiññā nāmā’’ti vuccati. Upari tīsu padesupi imināva nayena attho veditabbo.</p>
- <p class="subhead">Bhassasamācārādidesanāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para153"></a><a name="para153_dn3"></a><span class="paranum">153</span>. <span class="bld">Bhassasamācāre</span>ti vacīsamācāre. <span class="bld">Ṭhito</span>ti yathāraddhaṃ taṃ avicchedavasena kathento. Tenāha <span class="bld">‘‘kathāmaggaṃ anupacchinditvā kathento’’</span>ti. <span class="bld">Musāvādūpasañhita</span>nti antarantarā pavattena musāvādena upasaṃhitaṃ. <span class="bld">Vibhūti</span> vuccati visuṃbhāvo, tattha niyuttanti vebhūtikaṃ, tadeva <span class="bld">vebhūtiyaṃ,</span> pesuññaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘bhedakaravāca’’</span>nti. Karaṇuttariyalakkhaṇato sārambhato jātāti <span class="bld">sārambhajā.</span> Tassā pavattiākāradassanatthaṃ <span class="bld">‘‘tvaṃ dussīlo’’</span>tiādi vuttaṃ. Bahiddhākathā amanāpā, <a name="V3.0068"></a> manāpāpi parassa cittavighātāvahattā karaṇuttariyapakkhiyamevāti dassento <span class="bld">‘‘tuyha’’</span>ntiādimāha. <span class="bld">Vikkhepakathāpavatta</span>nti vikkhepakathāvasena pavattaṃ. <span class="bld">Jayapurekkhāro hutvā</span>ti attano jayaṃ purakkhatvā. Yaṃ kiñci na bhāsatīti yojanā. <span class="bld">‘‘Mantā’’ti vuccati paññā,</span> mantanaṃ jānananti katvā. <span class="bld">‘‘Mantā’’</span>ti idaṃ ‘‘mantetvā’’ti iminā samānatthaṃ nipātapadanti āha <span class="bld">‘‘upaparikkhitvā’’</span>ti. <span class="bld">Yuttakathamevā</span>ti attano, suṇantassa ca yuttarūpameva kathaṃ. <span class="bld">Hadaye nidahitabbayutta</span>nti atthasampattiyā, byañjanasampattiyā <a name="P3.0096"></a> atthavedādipaṭilābhanimittattā citte ṭhapetabbaṃ, vimuttāyatanabhāvena manasi kātabbanti attho. Sabbaṅgasampannāpi vācā akāle bhāsitā abhājane bhāsitā viya na atthāvahāti āha <span class="bld">‘‘yuttapattakālenā’’</span>ti. Ayañca caturaṅgasamannāgatā subhāsitavācā <a name="M3.0076"></a> saccasambodhāvahāditāya sattānaṃ mahiddhikā mahānisaṃsāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘evaṃ bhāsitā hī’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sīlācāre</span>ti sīle ca ācāre ca parisuddhasīle ceva parisuddhamanosamācāre ca. <span class="bld">Ṭhito</span>ti patiṭṭhahanto. Saccaṃ etassa atthīti <span class="bld">sacco</span>ti āha <span class="bld">‘‘saccakatho’’</span>ti. Esa nayo <span class="bld">saddho</span>ti etthāpi. Tenāha <span class="bld">‘‘saddhāsampanno’’</span>ti. ‘‘Nanu ca heṭṭhā saccaṃ kathitamevā’’ti kasmā vuttaṃ? Heṭṭhā hi vacīsamācāraṃ kathentena saccaṃ kathitaṃ, paṭipakkhapaṭikkhepavasena idha sīlaṃ kathentena taṃ paripuṇṇaṃ katvā dassetuṃ saccaṃ sarūpeneva kathitaṃ. ‘‘Puggalādhiṭṭhānāya kathāya ārabbhantarañcetaṃ, tathāpi saccaṃ vatvā anantarameva saccassa kathanaṃ punaruttaṃ hotīti parassa codanāvasaro mā hotū’’ti tattha parihāraṃ dātukāmo <span class="bld">‘‘idha kasmā puna vutta’’</span>nti āha. <span class="bld">Heṭṭhā vācāsaccaṃ kathitaṃ</span> caturaṅgasamannāgataṃ subhāsitavācaṃ dassentena. <span class="bld">Antamaso…pe… dassetuṃ idha vuttaṃ</span> ‘‘evaṃ sīlaṃ suparisuddhaṃ hotī’’ti. Imasmiṃ panatthe ‘‘evaṃ parittakaṃ kho, rāhula, tesaṃ sāmaññaṃ, yesaṃ natthi sampajānamusāvāde lajjā’’tiādi nayappavattaṃ <span class="bld">rāhulovādasuttaṃ</span> dassetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Guttā satikavāṭena pidahitā dvārā etenāti <span class="bld">guttadvāro</span>ti āha <span class="bld">‘‘chasu indriyesū’’</span>tiādi<a name="P3.0097"></a>. Pariyesanapaṭiggaṇhanaparibhogavissajjanavasena bhojane mattaṃ jānātīti <span class="bld">bhojane mattaññū. Sama</span>nti avisamaṃ. Samacāritā hi kāyavisamādīni pahāya kāyasamādipūraṇaṃ. <span class="bld">Nisajjāyā</span>ti ettha <span class="bld">iti</span>-saddo ādiattho, tena ‘‘āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhetī’’ti evamādiṃ saṅgaṇhāti. Bhāvanāya cittaparisodhanañhi jāgariyānuyogo, na niddāvinodanamattaṃ. <span class="bld">Nittandī</span>ti vigatathinamiddho. Sā pana nittanditā kāyālasiyavigamane pākaṭā hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘kāyālasiyavirahito’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Āraddhavīriyo’’</span>ti iminā duvidhopi vīriyārambho gahitoti taṃ vibhajitvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘kāyikavīriyenāpī’’</span>tiādi vuttaṃ. Saṅgamma gaṇavihāro <a name="V3.0069"></a> sahavāso <span class="bld">saṅgaṇikā,</span> sā pana kilesehipi evaṃ hotīti tato visesetuṃ <span class="bld">‘‘gaṇasaṅgaṇika’’</span>nti vuttaṃ. Gaṇena saṅgaṇikaṃ gaṇasaṅgaṇikanti. <span class="bld">Ārambhavatthuvasenā</span>ti anadhigatavisesādhigamakāraṇavasena <span class="bld">ekavihārī,</span> na kevalaṃ ekībhāvavasena. <span class="bld">Kilesasaṅgaṇika</span>nti <a name="M3.0077"></a> kilesasahitacittataṃ. <span class="bld">Yathā tathā</span>ti vipassanāvasena, paṭisaṅkhānavasena vā. Samathavasena <span class="bld">ārammaṇūpanijjhānaṃ.</span> Vipassanāvasena <span class="bld">lakkhaṇūpanijjhānaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kalyāṇapaṭibhāno</span>ti sundarapaṭibhāno, sā panassa paṭibhānasampadā vacanacāturiyasahitāva icchitāti āha <span class="bld">‘‘vākkaraṇa…pe… sampanno cā’’</span>ti. ‘‘Paṭibhāna’’nti hi ñāṇampi vuccati ñāṇassa upaṭṭhitavacanampi. Tattha atthayuttaṃ kāraṇayuttaṃ paṭibhānamassāti <span class="bld">yuttapaṭibhāno.</span> Pucchitānantarameva sīghaṃ byākātuṃ asamatthatāya no muttapaṭibhānaṃ assāti <span class="bld">no muttapaṭibhāno.</span> Idha pana vikiṇṇavāco muttapaṭibhāno adhippetoti adhippāyena <span class="bld">‘‘sīlasamācārasmiñhi ṭhitabhikkhu muttapaṭibhāno na hotī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Gamanasamatthāyā</span>ti <a name="P3.0098"></a> assutaṃ dhammaṃ gametuṃ samatthāya. <span class="bld">Dhāraṇasamatthāyā</span>ti sātisayaṃ sativīriyasahitatāya yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ dhāretuṃ samatthāya. Munanato anuminanato <span class="bld">mutīti</span> anumāna <span class="bld">paññāya nāmaṃ. Tīhi padehī</span>ti ‘‘gatimā dhitimā mutimā’’ti tīhi padehi. <span class="bld">Heṭṭhā</span>ti heṭṭhā ‘‘āraddhavīriyo’’ti vuttaṭṭhāne. <span class="bld">Idhā</span>ti ‘‘dhitimā’’ti vuttaṭṭhāne. Vīriyampi heṭṭhā guṇabhūtaṃ gahitanti vuttovāyamattho. <span class="bld">Heṭṭhā</span>ti ‘‘jāgariyānuyogamanuyutto, jhāyī’’ti ettha <span class="bld">vipassanāpaññā kathitā. Idhā</span>ti ‘‘dhitimā mutimā’’ti ettha <span class="bld">buddhavacanagaṇhanapaññā</span> kathitā karaṇapubbāparakosallapaññādīpanato. Kilesakāmopi vatthukāmo viya yathāpavatto assādīyatīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘vatthukāmakilesakāmesu agiddho’’</span>ti.</p>
- <p class="subhead">Anusāsanavidhādesanādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para154"></a><a name="para154_dn3"></a><span class="paranum">154</span>. <span class="bld">Attano upāyamanasikārenā</span>ti attani sambhūtena pathamanasikārena bhāvanāmanasikārena. <span class="bld">Paṭipajjamāno</span>ti visuddhiṃ paṭipajjamāno.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para155"></a><a name="para155_dn3"></a><span class="paranum">155</span>. <span class="bld">Kilesavimuttiñāṇe</span>ti kilesappahānajānane.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para156"></a><a name="para156_dn3"></a><span class="paranum">156</span>. <span class="bld">Pariyādiyamāno</span>ti paricchijja gaṇhantoti attho. <span class="bld">Suddhakkhandheyeva anussarati</span> nāmagottaṃ pariyādiyituṃ asakkonto. Vuttamevatthaṃ vivarituṃ <span class="bld">‘‘eko hī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Sakkoti</span> <a name="V3.0070"></a> pariyādiyituṃ. <span class="bld">Asakkontassa</span> <a name="M3.0078"></a> <span class="bld">vasena gahitaṃ,</span> ‘‘amutrāsiṃ evaṃnāmo’’tiādi vuttanti attho. <span class="bld">Asakkontassā</span>ti ca ārohane asakkontassa, orohane pana ñāṇassa thirabhūtattā. Tenāha <span class="bld">‘‘suddhakkhandheyeva anussaranto’’</span>tiādi. <span class="bld">Eta</span>nti pubbāparavirodhaṃ. <span class="bld">Na sallakkhesi</span> diṭṭhābhinivesena <a name="P3.0099"></a> kuṇṭhañāṇattā. Tenāha <span class="bld">‘‘diṭṭhigatikattā’’</span>ti. <span class="bld">Ṭhāna</span>nti ekasmiṃ pakkhe avaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Niyamo</span>ti vādaniyamo paṭiniyatavādatā. Tenāha <span class="bld">‘‘imaṃ gahetvā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para157"></a><a name="para157_dn3"></a><span class="paranum">157</span>. <span class="bld">Piṇḍagaṇanāyā</span>ti ‘‘ekaṃ dve’’tiādinā agaṇetvā saṅkalanapaduppādanādinā piṇḍanavasena gaṇanāya. <span class="bld">Acchiddakavasenā</span>ti avicchindakagaṇanāvasena gaṇanā kamagaṇanaṃ muñcitvā ‘‘imasmiṃ rukkhe ettakāni paṇṇānī’’ti vā ‘‘imasmiṃ jalāsaye ettakāni udakāḷhakānī’’ti vā evaṃ gaṇetabbassa ekajjhampi piṇḍetvā gaṇanā. Kamagaṇanā hi antarantarā vicchijja pavattiyā pacchindikā. Sā panesā gaṇanā savanantaraṃ anapekkhitvā manasāva gaṇetabbato <span class="bld">‘‘manogaṇanā’’</span>tipi vuccatīti āha <span class="bld">‘‘manogaṇanāyā’’</span>ti. <span class="bld">Piṇḍagaṇanameva dasseti,</span> na vibhāgagaṇanaṃ. <span class="bld">Saṅkhātuṃ na sakkā</span> aññehi asaṅkhyeyyābhāvato. Paññāpāramiyā pūritabhāvaṃ dassento itarāsaṃ pūraṇena vinā tassā pūraṇaṃ natthīti <span class="bld">‘‘dasannaṃ pāramīnaṃ pūritattā’’</span>ti āha. Tenāha <span class="bld">‘‘sabbaññutaññāṇassa suppaṭividdhattā’’</span>ti. <span class="bld">Ettakanti dassethāti dīpeti</span> thero. Yaṃ pana pāḷiyaṃ ‘‘sākāraṃ sauddesaṃ anussaratī’’ti vuttaṃ, taṃ tassa anussaraṇamattaṃ sandhāya vuttaṃ, na āyuno vassādigaṇanāya paricchindanaṃ tassa avisayabhāvato.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para158"></a><a name="para158_dn3"></a><span class="paranum">158</span>. <span class="bld">Tumhākaṃ sammāsambuddhānaṃ yeva anuttarā</span> anaññasādhāraṇattā. Idāni tassā desanāya majjhe bhinnasuvaṇṇassa viya vibhāgābhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘atītabuddhāpī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Imināpi kāraṇenā</span>ti anuttarabhāvena, aññehi buddhehi ekasadisabhāvena ca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para159"></a><a name="para159_dn3"></a><span class="paranum">159</span>. Āsavānaṃ ārammaṇabhāvūpagamanena <span class="bld">sāsavā. </span> Upecca <a name="P3.0100"></a> ādhīyantīti <span class="bld">upādhī,</span> dosāropanāni, saha upādhīhīti <span class="bld">saupādhikā.</span> Anariyiddhiyañhi attano cittadosena ekacce upārambhaṃ dadanti, svāyamattho <span class="bld">kevaṭṭasuttena</span> dīpetabbo. <span class="bld">No ‘‘ariyā’’ti vuccati</span> sāsavabhāvato. Niddosehi <a name="M3.0079"></a> khīṇāsavehi pavattetabbato <span class="bld">niddosā</span> dosehi saha appavattanato. Tato eva <span class="bld">anupārambhā.</span> Ariyānaṃ iddhīti <span class="bld">ariyiddhīti vuccati.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Appaṭikkūlasaññī</span>ti iṭṭhasaññī iṭṭhākārena pavattacitto. <span class="bld">Paṭikkūle</span>ti amanuññe aniṭṭhe<a name="V3.0071"></a>. <span class="bld">Dhātusañña</span>nti ‘‘dhātuyo’’ti saññaṃ. <span class="bld">Upasaṃharatī</span>ti upaneti pavatteti. <span class="bld">Aniṭṭhasmiṃ vatthusmi</span>nti aniṭṭhe sattasaññite ārammaṇe. <span class="bld">Mettāya vā pharatī</span>ti mettaṃ hitesitaṃ upasaṃharanto sabbatthakameva taṃ tattha pharati. <span class="bld">Dhātuto vā upasaṃharatī</span>ti dhammasabhāvacintanena dhātuso, paccavekkhaṇāya dhātumanasikāraṃ vā tattha pavatteti. <span class="bld">Appaṭikkūle satte</span> ñātimittādike yāthāvato dhammasabhāvacintanena aniccasaññāya visabhāgabhūte ‘‘kesādi asucikoṭṭhāsamevā’’ti <span class="bld">asubhasaññaṃ pharati</span> asubhamanasikāraṃ pavatteti. <span class="bld">Chaḷaṅgupekkhāyā</span>ti iṭṭhāniṭṭhachaḷārammaṇāpāthe parisuddhapakatibhāvāvijahanalakkhaṇāya chasu dvāresu pavattanato ‘‘chaḷaṅgupekkhāyā’’ti laddhanāmāya tatramajjhattupekkhāya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ desana</span>nti taṃ dvīsu iddhividhāsu desanappakāraṃ desanāvidhiṃ. <span class="bld">Asesaṃ sakala</span>nti asesaṃ niravasesaṃ sampuṇṇaṃ abhivisiṭṭhena ñāṇena jānāti. <span class="bld">Asesaṃ abhijānato</span> tato <span class="bld">uttari abhiññeyyaṃ</span> <a name="P3.0101"></a> <span class="bld">natthi. Ito</span>ti bhagavato abhiññātato. <span class="bld">Añño</span> paramatthavasena <span class="bld">dhammo vā</span> paññattivasena <span class="bld">puggalo vā ayaṃ nāma yaṃ bhagavā na jānātīti idaṃ natthi</span> na upalabbhati sabbasseva sammadeva tumhehi abhiññātattā. Dvīsu <span class="bld">iddhividhāsu</span> abhijānane, desanāyañca <span class="bld">bhagavato uttaritaro natthi. Imināpī</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddo na kevalaṃ vuttatthasamuccayattho, atha kho avuttatthasamuccayatthopi daṭṭhabbo. Yaṃ taṃ bhantetiādināpi hi bhagavato guṇadassanaṃ tasseva pasādassa kāraṇavibhāvanaṃ.</p>
- <p class="subhead">Aññathāsatthuguṇadassanādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para160"></a><a name="para160_dn3"></a><span class="paranum">160</span>. Pubbe ‘‘etadānuttariyaṃ bhante’’tiādinā yathāvuttabuddhaguṇā dassitā, tato añño evāyaṃ pakāro ‘‘yaṃ taṃ bhante’’tiādinā āraddhoti āha <span class="bld">‘‘aparenāpi ākārenā’’</span>ti. Buddhānaṃ sammāsambodhiyā saddahanato visesato <span class="bld">saddhā kulaputtā nāma bodhisattā,</span> mahābodhisattāti adhippāyo. Te hi mahābhinīhārato paṭṭhāya <a name="M3.0080"></a> mahābodhiyaṃ sattā āsattā laggā niyatabhāvūpagamanena kenaci asaṃhāriyabhāvato. Yato nesaṃ na kathañci tattha saddhāya aññathattaṃ hoti, eteneva tesaṃ kammaphalaṃ saddhāyapi aññathattābhāvo dīpito daṭṭhabbo. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā atisayavacanicchāvasena, ‘‘anuppattaṃ taṃ bhagavatā’’ti saddantarasannidhānena ca visiṭṭhavisayaṃ ‘‘saddhena kulaputtenā’’ti idaṃ padaṃ, tasmā. Lokuttaradhammasamadhigamamūlakattā sabbabuddhaguṇasamadhigamassa ‘‘nava lokuttaradhammā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Āraddhavīriyenā’’tiādīsu</span> samāsapadesu <span class="bld">‘‘vīriyaṃ thāmo’’tiādīni</span> avayavapadāni. <span class="bld">Ādi</span>-saddena parakkamapadaṃ saṅgaṇhāti, na <a name="V3.0072"></a> dhorayhapadaṃ. Na hi taṃ vīriyavevacanaṃ, atha kho vīriyavantavācakaṃ. Dhurāya niyuttoti hi <span class="bld">dhorayho.</span> Tenāha <a name="P3.0102"></a> ‘‘taṃ dhuraṃ vahanasamatthena mahāpurisenā’’ti. <span class="bld">Paggahitavīriyenā</span>ti asithilavīriyena. <span class="bld">Thiravīriyenā</span>ti ussoḷhībhāvūpagamanena thirabhāvappattavīriyena. <span class="bld">Asamadhurehī</span>ti anaññasādhāraṇadhurehi. Paresaṃ asayhasahanā hi lokanāthā. <span class="bld">Taṃ sabbaṃ</span> acinteyyāparimeyyabhedaṃ buddhānaṃ guṇajātaṃ. Pāramitā, buddhaguṇā, veneyyasattāti yasmā idaṃ tayaṃ sabbesampi buddhānaṃ samānameva, tasmā āha <span class="bld">‘‘atītānāgata…pe… ūno natthī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāmasukhallikānuyoga</span>nti kāmasukhe allīnā hutvā anuyuñjanaṃ. <span class="bld">Ko jānāti paralokaṃ</span> ‘‘atthī’’ti, ettha ‘‘ko ekavisayoyaṃ indriyagocaro’’ti evaṃdiṭṭhi hutvāti adhippāyo. <span class="bld">Sukho</span>ti iṭṭho sukhāvaho. <span class="bld">Paribbājikāyā</span>ti tāpasaparibbājikāya taruṇiyā. <span class="bld">Mudukāyā</span>ti sukhumālāya. <span class="bld">Lomasāyā</span>ti taruṇamudulomavatiyā. <span class="bld">Moḷibandhāhī</span>ti moḷiṃ katvā bandhakesāhi. <span class="bld">Paricārentī</span>ti attano pāricārikaṃ karonti, indriyāni vā tattha parito cārenti. <span class="bld">Lāmaka</span>nti paṭikiliṭṭhaṃ. <span class="bld">Gāmavāsīnaṃ</span> bālānaṃ <span class="bld">dhammaṃ.</span> Puthujjanānamidanti <span class="bld">pothujjanikaṃ.</span> Yathā pana taṃ ‘‘puthujjanānamida’’nti vattabbataṃ labhati, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘puthujjanehi sevitabba’’</span>nti āha. Anariyehi sevitabbanti vā <span class="bld">anariyaṃ. </span> Yasmā pana niddosattho ariyattho, tasmā <span class="bld">‘‘anariyanti na niddosa’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Anatthasaṃyutta</span>nti diṭṭhadhammikasamparāyikādivividhavipulānatthasañhitaṃ. <span class="bld">Attakilamathānuyoga</span>nti attano kilamathassa khedanassa anuyuñjanaṃ. Dukkhaṃ <a name="P3.0103"></a> etassa atthīti <span class="bld">dukkhaṃ.</span> Dukkhamanaṃ etassāti <span class="bld">dukkhamaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ābhicetasikāna</span>nti <a name="M3.0081"></a> <span class="bld">abhiceto</span> vuccati abhikkantaṃ visuddhaṃ cittaṃ, adhicittaṃ vā, tasmiṃ abhicetasi jātānīti ābhicetasikāni, abhicetosannissitāni vā. <span class="bld">Diṭṭhadhammasukhavihārāna</span>nti diṭṭhadhamme sukhavihārānaṃ, <span class="bld">diṭṭhadhammo</span> vuccati paccakkho attabhāvo, tattha sukhavihārabhūtānanti attho, rūpāvacarajhānānametaṃ adhivacanaṃ. Tāni hi appetvā nisinnā jhāyino imasmiṃyeva attabhāve asaṃkiliṭṭhaṃ nekkhammasukhaṃ vindanti, tasmā ‘‘diṭṭhadhammasukhavihārānī’’ti vuccantīti. <span class="bld">Kathitā</span> ‘‘diṭṭhadhammasukhavihāro’’ti sappītikattā, lokuttaravipākasukhumasañhitattā ca. <span class="bld">Saha maggena vipassanāpādakajjhānaṃ</span> kathitaṃ ‘‘cattārome cunda sukhallikānuyogā ekantanibbidāyā’’tiādinā (dī. ni. 3.184) <span class="bld">catutthajjhānikaphalasamāpattī</span>ti catutthajjhānikā phalasamāpatti diṭṭhadhammasukhavihārabhāvena kathitā. Cattāri rūpāvacarāni <span class="bld">‘‘diṭṭhadhammasukhavihārajjhānānī’’</span>ti <span class="bld">kathitānī</span>ti attho. <span class="bld">Nikāmalābhī</span>ti nikāmena lābhī attano icchāvasena lābhī. Icchiticchitakkhaṇe samāpajjituṃ samatthoti attho<a name="V3.0073"></a>. Tenāha <span class="bld">‘‘yathākāmalābhī’’</span>ti. <span class="bld">Adukkhalābhī</span>ti sukheneva paccanīkadhammānaṃ samucchinnattā samāpajjituṃ samattho. <span class="bld">Akasiralābhī</span>ti akasirānaṃ vipulānaṃ lābhī, yathāparicchedeneva vuṭṭhātuṃ samattho. Ekacco hi lābhīyeva hoti, na pana sakkoti icchiticchitakkhaṇe samāpajjituṃ. Ekacco tathā samāpajjituṃ sakkoti, pāribandhake pana kicchena vikkhambheti. Ekacco tathā ca samāpajjati, pāribandhake ca akiccheneva vikkhambheti<a name="P3.0104"></a>, na sakkoti nāḷikayantaṃ viya yathāparicchede vuṭṭhātuṃ. Bhagavā pana sabbaso samucchinnapāribandhakattā vasibhāvassa sammadeva samadhigatattā sabbametaṃ sammadeva sakkoti.</p>
- <p class="subhead">Anuyogadānappakāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para161"></a><a name="para161_dn3"></a><span class="paranum">161</span>. <span class="bld">Dasasahassilokadhātuyā</span>ti imāya lokadhātuyā saddhiṃ imaṃ lokadhātuṃ parivāretvā ṭhitāya dasasahassilokadhātuyā. Jātikhettabhāvena hi taṃ ekajjhaṃ gahetvā ‘‘ekissā lokadhātuyā’’ti vuttaṃ, tattakāya eva jātikhettabhāvo dhammatāvasena veditabbo. ‘‘Pariggahavasenā’’ti keci. Sabbesampi buddhānaṃ tattakaṃ eva <a name="M3.0082"></a> jātikhettaṃ. ‘‘Tannivāsīnaṃyeva ca devānaṃ dhammābhisamayo’’ti vadanti. Pakampanadevatūpasaṅkamanādinā jātacakkavāḷena samānayogakkhamaṭṭhānaṃ <span class="bld">jātikhettaṃ.</span> Saraseneva āṇāpavattanaṭṭhānaṃ <span class="bld">āṇākhettaṃ.</span> Buddhañāṇassa visayabhūtaṃ ṭhānaṃ <span class="bld">visayakhettaṃ. Okkamanādīnaṃ</span> channameva gahaṇaṃ nidassanamattaṃ mahābhinīhārādikālepi tassa pakampanalabbhanato. <span class="bld">Āṇākhettaṃ nāma,</span> yaṃ ekaccaṃ saṃvaṭṭati, vivaṭṭati ca. <span class="bld">Āṇā vattati</span> tannivāsidevatānaṃ sirasā sampaṭicchanena, tañca kho kevalaṃ buddhānaṃ ānubhāveneva, na adhippāyavasena. ‘‘Yāvatā pana ākaṅkheyyā’’ti (a. ni. 3.81) vacanato tato parampi āṇā pavatteyyeva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nuppajjantīti pana atthī</span>ti ‘‘na me ācariyo atthi, sadiso me na vijjatī’’ti (ma. ni. 1.285; 2.341; mahāva. 11; kathā. 405) imissā <a name="P3.0105"></a> lokadhātuyā ṭhatvā vadantena bhagavatā, imasmiṃyeva sutte ‘‘kiṃ panāvuso, sāriputta, atthetarahi añño samaṇo vā brāhmaṇo vā bhagavatā samasamo sambodhiya’’nti (dī. ni. 3.161) evaṃ puṭṭho ‘‘ahaṃ bhante noti vadeyya’’nti (dī. ni. 3.161) vatvā tassa kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso, yaṃ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā’’ti (dī. ni. 3.161; ma. ni. 3.129; a. ni. 1.277; netti. 57; mi. pa. 5.1.1) imaṃ suttaṃ dassentena <a name="V3.0074"></a> dhammasenāpatinā ca buddhakhettabhūtaṃ imaṃ lokadhātuṃ ṭhapetvā aññattha anuppatti vuttā hotīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekato</span>ti saha, ekasmiṃ kāleti attho. So pana kālo kathaṃ paricchinnoti? Carimabhave paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya yāva dhātuparinibbānanti dassento <span class="bld">‘‘tattha bodhipallaṅke’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Nisinnakālato paṭṭhāyā</span>ti paṭilomakkamena vadati. <span class="bld">Khettapariggaho katova</span> hoti ‘‘idaṃ buddhānaṃ jātikhetta’’nti. Kena pana pariggaho kato? Uppajjamānena bodhisattena. <span class="bld">Parinibbānato paṭṭhāyā</span>ti anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbānato paṭṭhāya. <span class="bld">Etthantare</span>ti carimabhave bodhisattassa paṭisandhiggahaṇaṃ, dhātuparinibbānanti imehi dvīhi paricchinne etasmiṃ antare.</p>
- <p class="subhead">Tipiṭakaantaradhānakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">‘‘Na <a name="M3.0083"></a> nivāritā’’ti vatvā tattha kāraṇaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tīṇi hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Paṭipattiantaradhānena sāsanassa osakkitattā aparassa uppatti laddhāvasarā hoti. <span class="bld">Paṭipadā</span>ti paṭivedhāvahā pubbabhāgapaṭipadā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Pariyatti pamāṇa’’nti vatvā tamatthaṃ bodhisattaṃ nidassanaṃ katvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tayidaṃ hīnaṃ nidassanaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Niyyānikadhammassa hi ṭhitiṃ dassento aniyyānikadhammaṃ nidasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mātikāya antarahitāyā</span>ti ‘‘yo pana bhikkhū’’tiādi (pārā. 39, 44; pāci. 45) nayappavattāya <a name="P3.0106"></a> sikkhāpadapāḷimātikāya antarahitāya. Nidānuddesasaṅkhāte pātimokkhe, pabbajjāupasampadākammesu ca <span class="bld">sāsanaṃ tiṭṭhati.</span> Yathā vā pātimokkhe dharante eva pabbajjā upasampadā ca, evaṃ sati eva tadubhaye pātimokkhaṃ tadubhayābhāve pātimokkhābhāvato. Tasmā tayidaṃ tayaṃ sāsanassa ṭhitihetūti āha <span class="bld">‘‘pātimokkhapabbajjāupasampadāsu ṭhitāsu sāsanaṃ tiṭṭhatī’’</span>ti. Yasmā vā upasampadādhīnaṃ pātimokkhaṃ anupasampannassa anicchitattā, upasampadā ca pabbajjādhīnā, tasmā pātimokkhe, taṃ siddhiyā siddhāsu pabbajjupasampadāsu ca sāsanaṃ tiṭṭhati. <span class="bld">Osakkitaṃ nāmā</span>ti pacchimakapaṭivedhasīlabhedadvayaṃ ekato katvā tato paraṃ <a name="V3.0075"></a> vinaṭṭhaṃ nāma hoti, pacchimakapaṭivedhato paraṃ paṭivedhasāsanaṃ, pacchimakasīlabhedato paraṃ paṭipattisāsanaṃ vinaṭṭhaṃ nāma hotīti attho.</p>
- <p class="subhead">Sāsanaantarahitavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Etena kāmaṃ ‘‘sāsanaṭṭhitiyā pariyatti pamāṇa’’nti vuttaṃ, pariyatti pana paṭipattihetukāti paṭipattiyā asati sā appatiṭṭhā hoti paṭivedho viya, tasmā paṭipattiantaradhānaṃ sāsanosakkanassa visesakāraṇanti dassetvā tayidaṃ sāsanosakkanaṃ dhātuparinibbānosānanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘tīṇi parinibbānānī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Dhātūnaṃ sannipātanādi</span> buddhānaṃ adhiṭṭhānenevāti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tā</span>ti <a name="M3.0084"></a> rasmiyo. <span class="bld">Kāruñña</span>nti paridevanakāruññaṃ. Jambudīpe, dīpantaresu, devanāgabrahmalokesu ca vippakiritvā ṭhitānaṃ dhātūnaṃ mahābodhipallaṅkaṭṭhāne ekajjhaṃ sannipātanaṃ, rasmivissajjanaṃ, tattha tejodhātuyā uṭṭhānaṃ, ekajālibhāvo cāti sabbametaṃ satthu adhiṭṭhānavasenevāti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anacchariyattā</span>ti dvīsupi uppajjamānesu acchariyattābhāvadosatoti <a name="P3.0107"></a> attho. Buddhā nāma majjhe bhinnasuvaṇṇaṃ viya ekasadisāti tesaṃ desanāpi ekarasā evāti āha <span class="bld">‘‘desanāya ca visesābhāvato’’</span>ti, etena ca anacchariyattameva sādheti. <span class="bld">‘‘Vivādabhāvato’’</span>ti etena vivādābhāvatthaṃ dve ekato na uppajjantīti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthā</span>ti milindapañhe (mi. pa. 5.1.1). <span class="bld">Ekuddeso</span>ti eko ekavidho abhinno uddeso. Sesapadesupi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext">Ekaṃ eva buddhaṃ dhāretīti <span class="bld">ekabuddhadhāraṇī,</span> etena evaṃsabhāvā ete buddhaguṇā, yena dutiyaṃ buddhaguṇaṃ dhāretuṃ asamatthā ayaṃ lokadhātūti dasseti. Paccayavisesanipphannānañhi dhammānaṃ sabhāvaviseso na sakkā nivāretunti. ‘‘Na dhāreyyā’’ti vatvā tameva adhāraṇaṃ pariyāyehi pakāsento <span class="bld">‘‘caleyyā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">caleyyā</span>ti paripphandeyya. <span class="bld">Kampeyyā</span>ti pavedheyya. <span class="bld">Nameyyā</span>ti ekapassena natā bhaveyya. <span class="bld">Oṇameyyā</span>ti osīdeyya. <span class="bld">Vinameyyā</span>ti vividhā ito cito ca nameyya. <span class="bld">Vikireyyā</span>ti vātena bhusamuṭṭhi viya vippakireyya. <span class="bld">Vidhameyyā</span>ti <a name="V3.0076"></a> vinasseyya. <span class="bld">Viddhaṃseyyā</span>ti sabbaso viddhastā bhaveyya. Tathābhūtā ca na katthaci tiṭṭheyyāti āha <span class="bld">‘‘na ṭhānaṃ upagaccheyyā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni tattha nidassanaṃ dassento <span class="bld">‘‘yathā mahārājā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">samupādikā</span>ti samaṃ uddhaṃ pajjati pavattatīti samupādikā, udakassa upari samaṃgāminīti attho. <span class="bld">Vaṇṇenā</span>ti saṇṭhānena. <span class="bld">Pamāṇenā</span>ti ārohena. <span class="bld">Kisathūlenā</span>ti kisathūlabhāvena, pariṇāhenāti attho. <span class="bld">Dvinnampī</span>ti dvepi, dvinnampi vā sarīrabhāraṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Chādenta</span>nti rocentaṃ ruciṃ uppādentaṃ. <span class="bld">Tandīkato</span>ti tena bhojanena tandībhūto. <span class="bld">Anoṇamitadaṇḍajāto</span>ti yāvadatthabhojanena oṇamituṃ asamatthatāya <a name="M3.0085"></a> anoṇamitadaṇḍo viya jāto. <span class="bld">Sakiṃ</span> <a name="P3.0108"></a> <span class="bld">bhuttovā</span>ti ekaṃ vaḍḍhitakaṃ bhuttamattova <span class="bld">mareyyā</span>ti. <span class="bld">Atidhammabhārenā</span>ti dhammena nāma pathavī tiṭṭheyya, sakiṃ teneva calati vinassatīti adhippāyena pucchati. Puna thero ratanaṃ nāma loke kuṭumbaṃ sandhārentaṃ, abhimatañca lokena; taṃ attano garusabhāvatāya sakaṭabhaṅgassa kāraṇaṃ atibhārabhūtaṃ diṭṭhamevaṃ dhammo ca hitasukhavisesehi taṃsamaṅginaṃ dhārento, abhimato ca viññūnaṃ gambhīrappameyyabhāvena garusabhāvattā atibhārabhūto pathavicalanassa kāraṇaṃ hotīti dassento <span class="bld">‘‘idha mahārāja dve sakaṭā’’</span>tiādimāha, eteneva tathāgatassa mātukucchiokkamanādikāle pathavikampanakāraṇaṃ saṃvaṇṇitanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Ekassā</span>ti ekasmā, <span class="bld">ekassa</span> vā sakaṭassa <span class="bld">ratanaṃ</span> tasmā <span class="bld">sakaṭato gahetvā</span>ti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Osārita</span>nti uccāritaṃ, kathitanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aggo</span>ti sabbasattehi aggo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabhāvapakatikā</span>ti sabhāvabhūtā akittimā pakatikā. <span class="bld">Kāraṇamahantattā</span>ti kāraṇānaṃ mahantatāya, mahantehi buddhakaradhammehi pāramisaṅkhātehi kāraṇehi buddhaguṇānaṃ nibbattitoti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Pathavi</span>ādīni mahantāni vatthūni, mahantā ca <span class="bld">sakka</span>bhāvādayo attano attano visaye ekekāva, evaṃ <span class="bld">sammāsambuddhopi</span> mahanto attano visaye eko eva. Ko ca tassa visayo? Buddhabhūmi, yāvatakaṃ vā ñeyyamevaṃ ‘‘ākāso viya anantavisayo bhagavā eko eva hotī’’ti vadanto ‘‘ekissā lokadhātuyā’’ti vuttalokadhātuto aññesupi cakkavāḷesu aparassa buddhassa abhāvaṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sammukhā <a name="V3.0077"></a> meta’’ntiādinā pavattitaṃ attano byākaraṇaṃ aviparītatthatāya satthari pasāduppādanena sammāpaṭipajjamānassa anukkamena lokuttaradhammāvahampi <a name="P3.0109"></a> hotīti āha <span class="bld">‘‘dhammassa…pe… paṭipada’’</span>nti. Vādassa anupatanaṃ anuppavatti <span class="bld">vādānupāto</span>ti āha <span class="bld">‘‘vādoyevā’’</span>ti.</p>
- <p class="subhead">Acchariyaabbhutavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para162"></a><a name="para162_dn3"></a><span class="paranum">162</span>. <span class="bld">Udāyī</span>ti <a name="M3.0086"></a> nāmaṃ, mahāsarīratāya pana thero <span class="bld">mahāudāyī</span>ti paññāyittha, yassa vasena vinaye nisīdanassa dasā anuññātā. <span class="bld">Pañcavaṇṇā</span>ti khuddikādibhedato pañcappakārā. Pītisamuṭṭhānehi paṇītarūpehi atibyāpitadeho <span class="bld">‘‘nirantaraṃ pītiyā phuṭasarīro’’</span>ti vutto, tato evassā pariyāyato pharaṇalakkhaṇampi vuttaṃ. <span class="bld">Appa</span>-saddo ‘‘appakasirenevā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.101; 5.158; a. ni. 7.71) viya idha abhāvatthoti āha <span class="bld">‘‘appicchatāti nittaṇhatā’’</span>ti. <span class="bld">Tīhākārehī</span>ti yathālābhayathābalayathāsāruppappakārehi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na na katheti</span> kathetiyeva. <span class="bld">Cīvarādihetu</span>nti cīvaruppādādihetubhūtaṃ payuttakathaṃ <span class="bld">na katheti. Veneyyavasenā</span>ti vinetabbapuggalavasena. <span class="bld">Katheti</span> ‘‘evamayaṃ vinayaṃ upagacchatī’’ti. ‘‘Sabbābhibhū sabbavidūhamasmī’’tiādikā (ma. ni. 1.285; 2.341; mahāva. 11; kathā. 405; dha. pa. 353) <span class="bld">gāthāpi</span> ‘‘dasabalasamannāgato, bhikkhave, tathāgato’’tiādikā (saṃ. ni. 2.21, 22) <span class="bld">suttantāpi.</span></p>
- <p class="bodytext"><a name="para163"></a><a name="para163_dn3"></a><span class="paranum">163</span>. <span class="bld">Abhikkhaṇa</span>nti abhiṇhaṃ. <span class="bld">Niggāthakattā,</span> pucchanavissajjanavasena pavattitattā ca <span class="bld">‘‘veyyākaraṇa’’nti vuttaṃ</span>. Sesaṃ sabbaṃ suviññeyyaṃ evāti.</p>
- <p class="centered">Sampasādanīyasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.</p>
- <a name="dn3_6"></a>
- <p class="chapter">6. Pāsādikasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="subhead">Nigaṇṭhanāṭaputtakālaṅkiriyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para164"></a><a name="para164_dn3"></a><span class="paranum">164</span>. Lakkhassa <a name="M3.0087"></a><a name="V3.0078"></a><a name="P3.0110"></a> saravedhaṃ avirajjhitvāna vijjhanavidhiṃ jānantīti <span class="bld">vedhaññā.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘dhanumhi katasikkhā’’</span>ti. <span class="bld">Sippaṃ uggahaṇatthāyāti</span> dhanusippādisippassa uggahaṇatthāya. Majjhimena pamāṇena sarapātayogyatāvasena katattā <span class="bld">dīghapāsādo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sampati kālaṃ kato</span>ti acirakālaṃ kato. <span class="bld">Dvedhikajātā</span>ti jātadvedhikā sañjātabhedā. <span class="bld">Dvejjhajātā</span>ti duvidhabhāvappattā. Bhaṇḍanti paribhāsanti etenāti <span class="bld">bhaṇḍanaṃ,</span> viruddhacittaṃ. <span class="bld">Ta</span>nti bhaṇḍanaṃ. ‘‘Idaṃ nahānādi na kattabba’’nti paññattavattaṃ <span class="bld">paṇṇatti. Dhammavinaya</span>nti pāvacanaṃ siddhantaṃ. <span class="bld">Vijjhantā</span> mukhasattīhi. <span class="bld">Sahitaṃ me</span>ti mayhaṃ vacanaṃ sahitaṃ siliṭṭhaṃ pubbāparasambandhaṃ atthayuttaṃ kāraṇayuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘atthasaṃhita’’</span>nti. <span class="bld">Adhiciṇṇa</span>nti āciṇṇaṃ. <span class="bld">Viparāvatta</span>nti virodhadassanavasena parāvattitaṃ, parāvattaṃ dūsitanti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘cirakālavasena paguṇaṃ, taṃ mama vādaṃ āgamma nivatta’’</span>nti. <span class="bld">Pariyesamāno vicara</span> tattha gantvā sikkhāti attho. <span class="bld">Sace sakkosi,</span> idāniyeva mayā veṭhitaṃ dosaṃ nibbeṭhehi. <span class="bld">Maraṇamevā</span>ti <a name="P3.0111"></a> aññamaññaghātanavasena maraṇameva. Nāṭaputtassa imeti <span class="bld">nāṭaputtiyā,</span> te pana tassa sissāti āha <span class="bld">‘‘antevāsikesū’’</span>ti. Purimapaṭipattito paṭinivattanaṃ <span class="bld">paṭivānaṃ,</span> taṃ rūpaṃ sabhāvo etesanti <span class="bld">paṭivānarūpā.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘nivattanasabhāvā’’</span>ti. <span class="bld">Kathanaṃ</span> atthassa ācikkhanaṃ. <span class="bld">Pavedanaṃ</span> hetudāharaṇāni āharitvā bodhanaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘duppavediteti duviññāpite’’</span>ti. Na upasamāya saṃvattatīti <span class="bld">anupasamasaṃvattanaṃ,</span> tadeva <span class="bld">anupasamasaṃvattanikaṃ,</span> tasmiṃ. Samussitaṃ hutvā patiṭṭhāhetubhāvato <span class="bld">thūpaṃ,</span> patiṭṭhāti āha <span class="bld">‘‘bhinnathūpeti bhinnapatiṭṭhe’’</span>ti, <span class="bld">thūpo</span>ti vā dhammassa niyyānabhāvo veditabbo aññe dhamme abhibhuyya samussitaṭṭhena, so nigaṇṭhassa samaye. Kehici abhinnasammatopi bhinno vinaṭṭho eva sabbena sabbaṃ abhāvatoti so <span class="bld">bhinnathūpo,</span> so eva <a name="V3.0079"></a> niyyānabhāvo vaṭṭadukkhato muccitukāmānaṃ <span class="bld">paṭisaraṇaṃ,</span> tamettha natthīti <span class="bld">appaṭisaraṇo</span><a name="M3.0088"></a>, tasmiṃ bhinnathūpe appaṭisaraṇeti evamettha attho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ācariyappamāṇa</span>nti ācariyamuṭṭhi hutvā pamāṇabhūtaṃ. <span class="bld">Nānānīhārenā</span>ti nānākārena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para165"></a><a name="para165_dn3"></a><span class="paranum">165</span>. <span class="bld">Tatheva samudācariṃsu</span> bhūtapubbagatiyā. <span class="bld">Sāmākāna</span>nti sāmākadhaññānaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yenassa upajjhāyo’’ti vatvā yathāssa āyasmato cundassa dhammabhaṇḍāgāriko upajjhāyo ahosi, taṃ vitthārena dassetuṃ <span class="bld">‘‘buddhakāle kirā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">buddhakāle</span>ti bhūtakathanametaṃ, na visesanaṃ. Satthu parinibbānato puretarameva hi dhammasenāpati parinibbuto.</p>
- <p class="subhead">Dhammaratanapūjāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saddhivihārikaṃ</span> <a name="P3.0112"></a> <span class="bld">adāsī</span>ti saddhivihārikaṃ katvā adāsi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kathāya mūla</span>nti bhagavato santikā labhitabbadhammakathāya kāraṇaṃ. <span class="bld">Samuṭṭhāpetī</span>ti uṭṭhāpeti, dāliddiyapaṅkato uddharatīti adhippāyo. <span class="bld">Sandhama</span>nti sammadeva dhamanto. Ekekasmiṃ pahāreyeva tayo tayo vāre katvā <span class="bld">divā navavāre rattiṃ navavāre.</span> <span class="bld">Upaṭṭhānameva gacchati</span> buddhupaṭṭhānavasena, pañhāpucchanādivasena pana antarantarāpi gacchateva, gacchanto ca <span class="bld">divasassa…pe… gacchati.</span> Ñātuṃ icchitassa atthassa uddharaṇabhāvato pañhova <span class="bld">pañhuddhāro,</span> taṃ <span class="bld">gahetvāva gacchati</span> attano mahāpaññatāya, satthu ca dhammadesanāyaṃ akilāsubhāvato.</p>
- <p class="subhead">Asammāsambuddhappaveditadhammavinayavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para166"></a><a name="para166_dn3"></a><span class="paranum">166</span>. <span class="bld">Ārocitepi</span> tasmiṃ atthe. <span class="bld">Sāmiko</span> hoti, tassa sāmikabhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘sova tassā ādimajjhapariyosānaṃ jānātī’’</span>ti āha. <span class="bld">Eva</span>nti vacanasampaṭicchanaṃ. Cundattherena hi ānītaṃ kathāpābhataṃ bhagavā sampaṭicchanto <span class="bld">‘‘eva’’</span>nti āha. <span class="bld">‘‘Eva’’</span>nti durakkhāte dhammavinaye sāvakānaṃ dvedhikādibhāvena viharaṇakiriyāparāmasanañhetaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yasmā</span> <a name="M3.0089"></a> <span class="bld">…pe… pākaṭaṃ hoti</span> byatirekamukhena ca neyyassa atthassa vibhūtabhāvāpattito. Atha <a name="V3.0080"></a> vā <span class="bld">yasmā…pe… pākaṭaṃ hoti</span> dosesu ādīnavadassanena tappaṭipakkhesu guṇesu ānisaṃsassa vibhūtabhāvāpattito. <span class="bld">Vokkammā</span>ti apasakketvā. Āmeḍitalopena cāyaṃ niddeso, vokkamma vokkammāti vuttaṃ hoti, tena tassa vokkamanassa antarantarāti ayamattho labbhatīti āha <span class="bld">‘‘na nirantara’’</span>ntiādi. <span class="bld">Dhammānudhammapaṭipattiādayo</span>ti tena satthārā vuttamuttidhammassa anudhammaṃ appaṭipajjanādayo<a name="P3.0113"></a>. <span class="bld">Ādi</span>-saddena pāḷiyaṃ āgatā asāmīcipaṭipadādayo ca saṅgayhanti. <span class="bld">Manussattampī</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddena ‘‘vicāraṇapaññāya asambhavo, dosesu anabhinivesitā, asandiṭṭhiparāmāsitā’’ti evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. ‘‘Tathā eva’’nti padehi yathākkamaṃ pakārassa kāmaṃ tirokkhatā, paccakkhatā vuccati, tathāpi yathā ‘‘tathā paṭipajjatū’’ti padena paṭipajjanākāro niyametvā vihito, tathā ‘‘evaṃ paṭipajjatū’’ti imināpīti idaṃ tassa atthadassanabhāvena vuttaṃ.<span class="bld"> Samādapitattā </span>micchāpaṭipadāya<span class="bld"> apuññaṃ pasavati.</span></p>
- <p class="bodytext"><a name="para167"></a><a name="para167_dn3"></a><span class="paranum">167</span>. Ñāyati muttidhammo etenāti <span class="bld">ñāyo,</span> tena satthārā vutto dhammānudhammo, taṃ paṭipannoti <span class="bld">ñāyappaṭipanno,</span> so pana yasmā tassa muttidhammassa adhigame kāraṇasammato, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘kāraṇappaṭipanno’’</span>ti. <span class="bld">Nipphādessatī</span>ti sādhessati, siddhiṃ gamissatīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Dukkhanibbattaka</span>nti sampati, āyatiñca dukkhassa nibbattakaṃ. <span class="bld">Vīriyaṃ karoti</span> micchāpaṭipannattā.</p>
- <p class="subhead">Sammāsambuddhappaveditadhammavinayādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para168"></a><a name="para168_dn3"></a><span class="paranum">168</span>. <span class="bld">Niyyātī</span>ti vattati, saṃvattatīti vā attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para170"></a><a name="para170_dn3"></a><span class="paranum">170</span>. Idha sāvakassa sammāpaṭipattiyā ekantikaapassayadassanatthaṃ satthu sammāsambuddhatā, dhammassa ca svākkhātatā kittitāti <span class="bld">‘‘sammāpaṭipannassa kulaputtassa pasaṃsaṃ dassetvā’’</span>ti vuttaṃ. Evañhi imissā desanāya saṃkilesabhāgiyabhāvena uṭṭhitāya vodānabhāgiyabhāvena yathānusandhinā pavatti dīpitā hoti. <span class="bld">Abodhitatthā</span>ti appaveditatthā, paramatthaṃ catutthasaccapaṭivedhaṃ apāpitāti attho. Pāḷiyaṃ ‘‘assā’’ti padaṃ <a name="P3.0114"></a> ‘‘sāvakā saddhamme’’ti <a name="M3.0090"></a> dvīhi padehi yojetabbaṃ ‘‘assa sammāsambuddhassa sāvakā, assa saddhamme’’ti. <span class="bld">Sabbasaṅgahapadehi kata</span>nti sabbassa sāsanatthassa saṅgaṇhanapadehi ekajjhaṃ kataṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘sabbasaṅgāhikaṃ kataṃ na hotīti attho’’</span>ti. Pubbenāparaṃ sambandhatthabhāvena saṅgahetabbatāya vā saṅgahāni <a name="V3.0081"></a> padāni katāni etassāti <span class="bld">saṅgahapadakataṃ,</span> brahmacariyaṃ. Tappaṭikkhepena na ca saṅgahapadakatanti yojanā. Rāgādipaṭipakkhaharaṇaṃ, yathānusiṭṭhaṃ vā paṭipajjamānānaṃ vaṭṭadukkhato paṭiharaṇaṃ nibbānapāpanaṃ <span class="bld">paṭihāro,</span> so eva ā-kārassa i-kāraṃ katvā <span class="bld">paṭihiro,</span> paṭihiro eva <span class="bld">pāṭihiro,</span> saha pāṭihirenāti <span class="bld">sappāṭihiraṃ,</span> tathā suppaveditatāya sappāṭihiraṃ katanti <span class="bld">sappāṭihirakataṃ. </span> Tādisaṃ pana vaṭṭato niyyāne niyuttaṃ, niyyānappayojanañca hotīti āha <span class="bld">‘‘niyyānika’’</span>nti. <span class="bld">Devalokato</span>ti devalokato paṭṭhāya rūpīdevanikāyato pabhuti. <span class="bld">Suppakāsita</span>nti suṭṭhu pakāsitaṃ. <span class="bld">Yāva devamanussehī</span>ti vā yāva devamanussehi yattakā devā manussā ca, tāva te sabbe abhibyāpetvā <span class="bld">suppakāsitaṃ.</span> Anutāpāya hotīti <span class="bld">anutappo,</span> so pana anutāpaṃ karonto viya hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘anutāpakaro hotī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para172"></a><a name="para172_dn3"></a><span class="paranum">172</span>. <span class="bld">Thiro</span>ti ṭhitadhammo kenaci asaṃhāriyo, asekkhā sīlakkhandhādayo therakārakā dhammā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para173"></a><a name="para173_dn3"></a><span class="paranum">173</span>. <span class="bld">Yogehi khemattā</span>ti yogehi anupaddutattā. <span class="bld">Saddhammassā</span>ti <a name="P3.0115"></a> assa saddhammassa. <span class="bld">Assā</span>ti ca assa satthuno.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para174"></a><a name="para174_dn3"></a><span class="paranum">174</span>. Upāsakā brahmacārino nāma visesato anāgāmino. Sotāpannasakadāgāminopi tādisā tathā vuccantīti <span class="bld">‘‘brahmacariyavāsaṃ vasamānā ariyasāvakā’’</span> icceva vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para176"></a><a name="para176_dn3"></a><span class="paranum">176</span>. <span class="bld">Sabbakāraṇasampanna</span>nti yattakehi kāraṇehi sampannaṃ nāma hoti, tehi sabbehi kāraṇehi sampannaṃ sampattaṃ upagataṃ paripuṇṇaṃ, samannāgataṃ vā. <span class="bld">Imameva dhamma</span>nti imameva sāsanadhammaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Udakena <a name="M3.0091"></a> padesaññunā attano paññāveyyattiyataṃ dassetuṃ aniyyānike atthe payuttaṃ paheḷikasadisaṃ vacanaṃ, bhagavatā attano sabbaññutāya niyyānike atthe yojetvā dassetuṃ ‘‘udako suda’’ntiādi vuttanti taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘so kirā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="subhead">Saṅgāyitabbadhammādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para177"></a><a name="para177_dn3"></a><span class="paranum">177</span>. <span class="bld">Saṅgamma samāgammā</span>ti tasmiṃyeva ṭhāne labbhamānānaṃ gativasena saṅgamma ṭhānantarato pakkosanena <a name="V3.0082"></a> samāgatānaṃ vasena samāgamma. Tenāha <span class="bld">‘‘saṅgantvā samāgantvā’’</span>ti. <span class="bld">Atthena attha</span>nti padantare āgataatthena saha tattha tattha āgatamatthaṃ. <span class="bld">Byañjanena byañjana</span>nti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Samānentehī</span>ti samānaṃ karontehi, opammaṃ vā ānentehi. <span class="bld">Saṅgāyitabba</span>nti sammadeva gāyitabbaṃ kathetabbaṃ, taṃ pana saṅgāyanaṃ vācanāmaggoti āha <span class="bld">‘‘vācetabba’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para178"></a><a name="para178_dn3"></a><span class="paranum">178</span>. <span class="bld">Tassa vā bhāsite</span>ti tassa bhikkhuno bhāsite atthe ceva byañjane ca. Atthamicchāgahaṇaropanāni yathā honti, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Ārammaṇaṃ ‘‘satipaṭṭhāna’’nti gaṇhāti,</span> na satiyeva ‘‘satipaṭṭhāna’’nti. <span class="bld">‘‘Satipaṭṭhānānī’’ti</span> <a name="P3.0116"></a> <span class="bld">byañjanaṃ ropeti</span> tasmiṃ atthe, na ‘‘satipaṭṭhānā’’ti. <span class="bld">Upapannatarānī</span>ti yuttatarāni. <span class="bld">Allīnatarānī</span>ti siliṭṭhatarāni. <span class="bld">Yā cevā</span>ti liṅgavipallāsena vuttaṃ, vibhattilopena vā. Puna <span class="bld">yā cevā</span>ti liṅgavipallāseneva niddeso. <span class="bld">Neva ussādetabbo</span>ti na ukkaṃsetabbo virajjhitvā vuttattā. <span class="bld">Na apasādetabbo</span>ti na santajjetabbo vivādapariharaṇatthaṃ. <span class="bld">Dhāraṇattha</span>nti upadhāraṇatthaṃ sallakkhaṇatthaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para181"></a><a name="para181_dn3"></a><span class="paranum">181</span>. <span class="bld">Atthena upeta</span>nti aviparītena atthena upetaṃ taṃ ‘‘ayamettha attho’’ti upecca paṭijānitvā ṭhitaṃ. Tathārūpo ca tassa bujjhitā nāma hotīti āha <span class="bld">‘‘atthassa viññātāra’’</span>nti. <span class="bld">Evametaṃ bhikkhuṃ pasaṃsathā</span>ti vuttanayena dhammabhāṇakaṃ amuṃ bhikkhuṃ ‘‘evaṃ lābhā no āvuso’’tiādiākārena pasaṃsatha. Idānissa pasaṃsabhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘eso hī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Esā</span>ti pariyattidhammassa satthukiccakaraṇato, tattha cassa sammadeva avaṭṭhitabhāvato <span class="bld">‘‘buddho nāma esā’’</span>ti <a name="M3.0092"></a> vutto. ‘‘Lābhā no’’tiādinā cassa bhikkhūnaṃ piyagarubhāvaṃ vibhāvento satthā taṃ attano ṭhāne ṭhapesīti vutto.</p>
- <p class="subhead">Paccayānuññātakāraṇādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para182"></a><a name="para182_dn3"></a><span class="paranum">182</span>. <span class="bld">Tatopi uttaritara</span>nti yā pubbe sammāpaṭipannassa bhikkhuno pasaṃsanavasena ‘‘idha pana cunda satthā ca hoti sammāsambuddho’’tiādinā (dī. ni. 3.167, 169) pavattitadesanāya upari ‘‘idha cunda satthā ca loke udapādī’’tiādinā (dī. ni. 3.170, 171) desanā vaḍḍhitā. Tatopi uttaritaraṃ savisesaṃ desanaṃ vaḍḍhento <span class="bld">‘‘paccayahetū’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">paccayahetū</span>ti paccayasaṃvattanahetu. <span class="bld">Uppajjanakā āsavā</span>ti paccayānaṃ pariyesanahetu <a name="P3.0117"></a> ceva paribhogahetu ca uppajjanakā kāmāsavādayo. Tesaṃ diṭṭhadhammikānaṃ <a name="V3.0083"></a> āsavānaṃ ‘‘idha, bhikkhave, ariyasāvako micchāājīvaṃ pahāya sammāājīvena jīvitaṃ kappetī’’ti (saṃ. ni. 5.8) ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso cīvaraṃ paṭisevatī’’tiādinā (ma. ni. 1.23; a. ni. 6.58) ca sammāpaṭipattiṃ upadisanto bhagavā <span class="bld">paṭighātāya dhammaṃ deseti</span> nāma. ‘‘Yo tumhesu pāḷiyā atthabyañjanāni micchā gaṇhāti, so neva ussādetabbo, na apasādetabbo, sādhukaṃ saññāpetabbo tasseva atthassa nisantiyā’’ti evaṃ pariyattidhamme micchāpaṭipanne sammāpaṭipattiyaṃ bhikkhū niyojento bhagavā bhaṇḍanahetu uppajjanakānaṃ samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāya dhammaṃ deseti nāma. <span class="bld">Yathā te na pavisantī</span>ti te āsavā attano cittasantānaṃ yathā na otaranti. <span class="bld">Mūlaghātena paṭihananāyā</span>ti yathā mūlaghāto hoti, evaṃ mūlaghātavasena pajahanāya. <span class="bld">Ta</span>nti cīvaraṃ. <span class="bld">Yathā cīvaraṃ</span> idamatthikatameva upādāya anuññātaṃ, <span class="bld">evaṃ piṇḍapātādayopi.</span></p>
- <p class="subhead">Sukhallikānuyogādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para183"></a><a name="para183_dn3"></a><span class="paranum">183</span>. <span class="bld">Sukhita</span>nti sañjātasukhaṃ. <span class="bld">Pīṇita</span>nti dhātaṃ suhitaṃ. Tathābhūto pana yasmā thūlasarīro hoti, tasmā <span class="bld">‘‘thūlaṃ karotī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para186"></a><a name="para186_dn3"></a><span class="paranum">186</span>. <span class="bld">Naṭhitasabhāvā</span>ti <a name="M3.0093"></a> anavaṭṭhitasabhāvā, evarūpāya kathāya anavaṭṭhānabhāvato sabhāvopi tesaṃ anavaṭṭhitoti adhippāyo. Tenāha <span class="bld">‘‘jivhā no atthī’’</span>tiādi. Kāmaṃ ‘‘pañcahi cakkhūhī’’ti vuttaṃ, aggahitaggahaṇena pana <a name="P3.0118"></a> cattāri cakkhūni veditabbāni. Sabbaññutaññāṇañhi samantacakkhūti. Tassa vā ñeyyadhammesu jānanavasena pavattiṃ upādāya <span class="bld">‘‘jānatā’’</span>ti vuttaṃ. Hatthāmalakaṃ viya paccakkhato dassanavasena pavattiṃ upādāya <span class="bld">‘‘passatā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Nemaṃ</span> vuccati thambhādīhi anupaviṭṭhabhūmippedesoti āha <span class="bld">‘‘gambhīrabhūmiṃ anupaviṭṭho’’</span>ti. <span class="bld">Suṭṭhu nikhāto</span>ti bhūmiṃ nikhanitvā sammadeva ṭhapito. <span class="bld">Tasmi</span>nti khīṇāsave. <span class="bld">Anajjhācāro acalo asampavedhī,</span> yasmā ajjhācāro setughāto khīṇāsavānaṃ. <span class="bld">Sotāpannādayo</span>ti ettha <span class="bld">ādi</span>-saddena gahitesu anāgāmino tāva navasupi ṭhānesu khīṇāsavā viya abhabbā, sotāpannasakadāgāmino pana ‘‘tatiyapañcamaṭṭhānesu abhabbā’’ti na vattabbā, itaresu sattasu ṭhānesu abhabbāva.</p>
- <p class="subhead">Pañhabyākaraṇavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para187"></a><a name="para187_dn3"></a><span class="paranum">187</span>. <span class="bld">Gihibyañjanenā</span>ti <a name="V3.0084"></a> gihiliṅgena. Khīṇāsavo pana gihibyañjanena arahattaṃ pattopi na tiṭṭhati vivekaṭṭhānassa abhāvāti adhippāyo. <span class="bld">Tassa vasenā</span>ti bhummadevattabhāve ṭhatvā arahattappattassa vasena. <span class="bld">Ayaṃ pañho</span>ti ‘‘abhabbo so nava ṭhānāni ajjhācaritu’’nti ayaṃ pañho <span class="bld">āgato</span> itarassa pabbajjāya, parinibbānena vā abhabbatāya avuttasiddhattā. Yadi evaṃ kathaṃ bhikkhugahaṇanti āha <span class="bld">‘‘bhinnadosattā’’</span>tiādi. <span class="bld">Apariccheda</span>nti apariyantaṃ, tayidaṃ suvipulanti āha <span class="bld">‘‘mahanta’’</span>nti. Ñeyyassa hi vipulatāya ñāṇassa vipulatā veditabbā, etena ‘‘apariccheda’’nti vuccamānampi ñeyyaṃ satthu ñāṇassa vasena paricchedamevāti dassitaṃ hoti. Vuttañhetaṃ ‘‘ñāṇapariyantikaṃ neyya’’nti (mahāni. 69, 156; cūḷani. 85; paṭi. ma. 3.5) <span class="bld">anāgate</span> <a name="P3.0119"></a> <span class="bld">apaññāpana</span>nti anāgate visaye ñāṇassa apaññāpanaṃ. ‘‘Paccakkhaṃ viya katvā’’ti kasmā viya-saddaggahaṇaṃ kataṃ, nanu buddhānaṃ sabbampi ñāṇaṃ attano visayaṃ paccakkhameva katvā pavattati ekappamāṇabhāvatoti? Saccametaṃ, <span class="bld">‘‘akkha’’</span>nti pana cakkhādiindriyaṃ vuccati, taṃ akkhaṃ pati vattatīti cakkhādinissitaṃ viññāṇaṃ, tassa <a name="M3.0094"></a> ca ārammaṇaṃ <span class="bld">‘‘paccakkha’’</span>nti loke niruḷhametanti taṃ nidassanaṃ katvā dassento <span class="bld">‘‘paccakkhaṃ viya katvā’’</span>ti avoca, na pana bhagavato ñāṇassa appaccakkhākārena pavattanato. Tathā hi vadanti –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Āvibhūtaṃ pakāsanaṃ, anupaddutacetasaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Atītānāgate ñāṇaṃ, paccakkhānaṃ vasissatī’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aññattha vihitakenā</span>ti aññasmiṃ visaye pavattitena. <span class="bld">Saṅgāhetabba</span>nti samaṃ katvā kathayitabbaṃ, kathanaṃ pana paññāpanaṃ nāma hotīti <span class="bld">paññāpetabba</span>nti attho vutto. <span class="bld">Tādisa</span>nti satataṃ samitaṃ pavattakaṃ. <span class="bld">Ñāṇaṃ nāma natthī</span>ti āvajjanena vinā ñāṇuppattiyā asambhavato. Ekākārena ca ñāṇe pavattamāne nānākārassa visayassa avabodho na siyā. Athāpi siyā, anirupitarūpeneva avabodho siyā, tena ca ñāṇaṃ ñeyyaṃ aññātasadisameva siyā. Na hi ‘‘idaṃ ta’’nti vivekena anavabuddho attho ñāto nāma hoti, tasmā ‘‘carato ca tiṭṭhato cā’’tiādi bālalāpanamattaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘yathariva bālā abyattā, evaṃ maññantī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Satiṃ <a name="P3.0120"></a> anussaratīti <span class="bld">satānusāri,</span> satiyānuvattanavasena pavattañāṇaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘pubbenivāsānussatisampayuttaka’’</span>nti<a name="V3.0085"></a>. <span class="bld">Ñāṇaṃ pesesī</span>ti ñāṇaṃ pavattesi. Sabbatthakameva ñeyyāvaraṇassa suppahīnattā <span class="bld">appaṭihataṃ anivāritaṃ ñāṇaṃ gacchati</span> pavattaticceva attho. ‘‘Bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇa’’nti (cūḷani. 211) vacanato catumaggañāṇaṃ <span class="bld">bodhi,</span> tato tassa adhigatattā uppajjanakaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ ‘‘bodhijaṃ ñāṇaṃ uppajjatī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Bodhijaṃ</span> bodhimūle jātaṃ catumagga<span class="bld">ñāṇaṃ,</span> tañca kho <span class="bld">anāgataṃ ārabbha</span> uddissa tassa appavattiatthaṃ <span class="bld">tathāgatassa uppajjati</span> tassa uppannattā āyatiṃ punabbhavābhāvato. Kathaṃ tathāgato anāgatamaddhānaṃ ārabbha atīrakaṃ ñāṇadassanaṃ paññāpetīti? Atītassa pana addhuno mahantatāya atīrakaṃ ñāṇadassanaṃ tattha paññāpetīti ko ettha virodho. Titthiyā pana imamatthaṃ yāthāvato ajānantā – ‘‘tayidaṃ kiṃ su, tayidaṃ kathaṃsū’’ti attano aññāṇameva pākaṭaṃ karonti. Tasmā bhagavatā sasantatipariyāpannadhammappavattiṃ sandhāya ‘‘aññavihitakaṃ ñāṇadassana’’ntiādi vuttaṃ. Itaraṃ pana sandhāya vuccamāne sati tathārūpe payojane anāgatampi addhānaṃ <a name="M3.0095"></a> ārabbha atīrakameva ñāṇadassanaṃ paññāpeyya bhagavāti anatthasaṃhitanti ayamettha atthoti āha <span class="bld">‘‘na idhalokatthaṃ vā paralokatthaṃ vā nissita’’</span>nti. Yaṃ pana sattānaṃ anatthāvahattā anatthasaṃhitaṃ, tattha setughāto tathāgatassa. <span class="bld">‘‘Bhāratayuddhasītāharaṇasadisa’’</span>nti <a name="P3.0121"></a> iminā tassā kathāya yebhuyyena abhūtatthataṃ dīpeti. <span class="bld">Sahetuka</span>nti ñāpakena hetunā sahetukaṃ. So pana hetu yena nidassanena sādhīyati, taṃ tassa kāraṇanti tena <span class="bld">sakāraṇaṃ katvā. </span> Yathā hi paṭiññātatthasādhanato hetu, evaṃ sādhakaṃ nidassananti. <span class="bld">Yuttapattakāleyevā</span>ti yuttānaṃ pattakāle eva. Ye hi veneyyā tassā kathāya yuttā anucchavikā, tesaṃyeva yojane sandhāya vā kathāya patto upakārāvaho kālo, tadā eva <span class="bld">kathetī</span>ti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para188"></a><a name="para188_dn3"></a><span class="paranum">188</span>. <span class="bld">‘‘Tathā tatheva gadanato’’</span>ti iminā ‘‘tathāgato’’ti āmeḍitalopenāyaṃ niddesoti dasseti. <span class="bld">Tathā tathevā</span>ti ca dhammaatthasabhāvānurūpaṃ, veneyyajjhāsayānurūpañcāti adhippāyo. <span class="bld">Diṭṭhanti rūpāyatanaṃ</span> daṭṭhabbato, tena yaṃ diṭṭhaṃ, yaṃ dissati, yaṃ dakkhati, yaṃ sati samavāye passeyyaṃ, taṃ sabbaṃ ‘‘diṭṭhaṃ’’ tveva gahitaṃ kālavisesassa anāmaṭṭhabhāvato. <span class="bld">‘‘Suta’’</span>ntiādīsupi eseva nayo. <span class="bld">Sutanti saddāyatanaṃ</span> sotabbato. <span class="bld">Muta</span>nti sanissayena ghānādiindriyena sayaṃ patvā pāpuṇitvā gahetabbaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘patvā gahetabbato’’</span>ti. <span class="bld">Viññāta</span>nti vijānitabbaṃ, taṃ pana diṭṭhādivinimuttaṃ viññeyyanti āha <span class="bld">‘‘sukhadukkhādidhammāyatana’’</span>nti. <span class="bld">Patta</span>nti yathā tathā pattaṃ, hatthagataṃ adhigatanti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘pariyesitvā vā apariyesitvā vā’’</span>ti. <span class="bld">Pariyesita</span>nti pattiyāmatthaṃ pariyiṭṭhaṃ, taṃ pana <a name="P3.0122"></a> pattaṃ vā siyā appattaṃ vā ubhayathāpi pariyesitamevāti āha <span class="bld">‘‘pattaṃ vā appattaṃ vā’’</span>ti. Padadvayenāpi dvippakārampi pattaṃ, dvippakārampi <a name="V3.0086"></a> pariyesitaṃ, tena tena pakārena tathāgatena abhisambuddhanti dasseti. <span class="bld">Cittena anusañcarita</span>nti copanaṃ apāpetvā citteneva anusaṃcaritaṃ, parivitakkitanti attho. <span class="bld">Pītakanti ādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena lohitakaodātādi sabbaṃ rūpārammaṇavibhāgaṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Sumano</span>ti rāgavasena, lobhavasena, saddhādivasena vā sumano. <span class="bld">Dummano</span>ti byāpādavitakkavasena, vihiṃsāvitakkavasena vā dummano. <span class="bld">Majjhatto</span>ti aññāṇavasena vā ñāṇavasena <a name="M3.0096"></a> vā majjhatto. Eseva nayo sabbattha. Tattha tattha <span class="bld">ādi</span>-saddena saṅkhasaddo paṇavasaddo, pattagandho pupphagandho, pattaraso phalaraso, upādinnaṃ anupādinnaṃ, majjhattavedanā kusalakammaṃ akusalakammanti evaṃ ādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Appatta</span>nti ñāṇena asampattaṃ, aviditanti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘ñāṇena asacchikata’’</span>nti. <span class="bld">Tatheva gatattā</span>ti tatheva ñātattā abhisambuddhattā. <span class="bld">Gata-saddena ekatthaṃ</span> buddhiatthanti attho. ‘‘Gatiatthā hi dhātavo buddhiatthā bhavantī’’ti akkharacintakā.</p>
- <p class="subhead">Abyākataṭṭhānādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para189"></a><a name="para189_dn3"></a><span class="paranum">189</span>. ‘‘Asamataṃ kathetvā’’ti vatvā samopi nāma koci natthi, kuto uttaritaroti dassetuṃ <span class="bld">‘‘anuttarata’’</span>nti vuttaṃ. Sā panāyaṃ asamatā, anuttaratā ca sabbaññutaṃ pūretvā ṭhitāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘sabbaññuta’’</span>nti vuttaṃ. Sā sabbaññutā saddhammavaracakkavattibhāvena loke pākaṭā jātāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘dhammarājabhāvaṃ kathetvā’’</span>ti vuttaṃ. Tathā sabbaññubhāvena ca satthā imesu diṭṭhigatavipallāsesu <a name="P3.0123"></a> evaṃ paṭipajjatīti dassento <span class="bld">‘‘idānī’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">sīhanāda</span>nti abhītanādaṃ seṭṭhanādaṃ. Seṭṭhanādo hesa, yadidaṃ ṭhapanīyassa pañhassa ṭhapanīyabhāvadassanaṃ. Ṭhapanīyatā cassa pāḷiāruḷhā eva ‘‘na heta’’ntiādinā. Yathā upacitakammakilesena itthattaṃ āgantabbaṃ, tathā naṃ āgatoti <span class="bld">tathāgato,</span> satto. Tathā hi so rūpādīsu satto visattoti katvā <span class="bld">‘‘satto’’</span>ti ca vuccati. <span class="bld">Itthatta</span>nti ca paṭiladdhattā tathā paccakkhabhūto attabhāvoti veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Atthasaṃhitaṃ na hotī’’</span>ti iminā ubhayattha vidhuratādassanena niratthakavippalāpataṃ tassa vādassa vibhāveti, ubhayalokatthavidhurampi samānaṃ ‘‘kiṃ nu kho vivaṭṭanissita’’nti koci āsaṅkeyyāti tadāsaṅkānivattanatthaṃ <span class="bld">‘‘na ca dhammasaṃhita’’</span>nti vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘navalokuttaradhammanissitaṃ na hotī’’</span>ti. Yadipi taṃ na vivaṭṭogataṃ hoti, vivaṭṭassa pana adhiṭṭhānabhūtaṃ <a name="V3.0087"></a> nu khoti koci āsaṅkeyyāti tadāsaṅkānivattanatthaṃ <span class="bld">‘‘na ādibrahmacariyaka’’</span>ntiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para190"></a><a name="para190_dn3"></a><span class="paranum">190</span>. Kāmaṃ <a name="M3.0097"></a> taṇhāpi dukkhasabhāvattā ‘‘dukkha’’nti byākātabbā, pabhavabhāvena pana sā tato visuṃ kātabbāti <span class="bld">‘‘taṇhaṃ ṭhapetvā’’</span>ti vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘tasseva dukkhassa pabhāvikā’’</span>tiādi. Nanu ca avijjādayopi dukkhassa samudayoti? Saccaṃ samudayo, tassā pana kammassa vicittabhāvahetuto, dukkhuppādane visesapaccayabhāvato ca sātisayo samudayaṭṭhoti sā eva suttesu tathā vuttā. Tenāha <span class="bld">‘‘taṇhā dukkhasamudayoti</span> <a name="P3.0124"></a> <span class="bld">byākata’’</span>nti. <span class="bld">Ubhinnaṃ appavattī</span>ti dukkhasamudayānaṃ appavattinimittaṃ. <span class="bld">‘‘Dukkhaparijānano’’</span>tiādi maggakiccadassanaṃ, tena maggassa bhāvanatthopi atthato dassitovāti daṭṭhabbaṃ. Na hi bhāvanābhisamayena vinā pariññābhisamayādayo sambhavantīti. Saccavavatthāpanaṃ appamādapaṭipattibhāvato asammohakalyāṇakittisaddādinimittatāya yathā sātisayaṃ idhalokatthāvahaṃ, evaṃ yāva ñāṇassa tikkhavisadabhāvappattiyā abhāvena navalokuttaradhammasampāpakaṃ na hoti, tāva tattha tattha sampattibhave abbhudayasampatti anugatameva siyāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘etaṃ idhalokaparalokatthanissita’’</span>nti. <span class="bld">Navalokuttaradhammanissita</span>nti navavidhampi lokuttaradhammaṃ nissāya pavattaṃ tadadhigamūpāyabhāvato. Yasmā saccasambodhaṃ uddissa sāsanabrahmacariyaṃ vussati, na aññadatthaṃ, tasmā etaṃ saccavavatthāpanaṃ ‘‘ādipadhāna’’nti vuttaṃ paṭhamataraṃ citte ādātabbato.</p>
- <p class="subhead">Pubbantasahagatadiṭṭhinissayavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para191"></a><a name="para191_dn3"></a><span class="paranum">191</span>. <span class="bld">Taṃ mayā byākatamevā</span>ti taṃ mayā tathā byākatameva, byākātabbaṃ nāma mayā abyākataṃ natthīti byākaraṇāvekallena attano dhammasudhammatāya buddhasubuddhataṃ vibhāveti. Tenāha <span class="bld">‘‘sīhanādaṃ nadanto’’</span>ti. Purimuppannā diṭṭhiyo aparāparuppannānaṃ diṭṭhīnaṃ avassayā hontīti <span class="bld">‘‘diṭṭhiyova diṭṭhinissayā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Diṭṭhigatikā</span>ti diṭṭhigatiyo, diṭṭhippavattiyoti attho. <span class="bld">Idameva dassanaṃ sacca</span>nti ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti idameva dassanaṃ saccaṃ amoghaṃ aviparītaṃ. <span class="bld">Aññesaṃ vacanaṃ mogha</span>nti ‘‘asassato attā ca loko <a name="P3.0125"></a> cā’’ti evamādikaṃ aññesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ vacanaṃ moghaṃ tucchaṃ, micchāti attho. Na sayaṃ kātabboti <span class="bld">asayaṃkāro</span>ti āha <span class="bld">‘‘asayaṃkato’’</span>ti, yādicchikattāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para192"></a><a name="para192_dn3"></a><span class="paranum">192</span>. <span class="bld">Atthi</span> <a name="M3.0098"></a> <span class="bld">kho</span>ti ettha <span class="bld">kho</span>-saddo pucchāyaṃ, atthi nūti ayamettha atthoti āha <span class="bld">‘‘atthi</span> <a name="V3.0088"></a> <span class="bld">kho idaṃ āvuso vuccatī’’</span>tiādi. <span class="bld">Āvuso yaṃ tumhehi ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti vuccati,</span> idamatthi kho idaṃ vācāmattaṃ, no natthi, tasmā vācāvatthumattato tassa <span class="bld">yaṃ kho te evamāhaṃsu ‘‘idameva saccaṃ moghaṃ añña’’nti, taṃ tesaṃ nānujānāmī</span>ti evamettha attho ca yojanā ca veditabbā. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ <span class="bld">brahmajālaṭīkāyaṃ</span> (dī. ni. ṭī. 1.30) vuttameva. <span class="bld">Diṭṭhipaññattiyā</span>ti diṭṭhiyā paññāpane ‘‘evaṃ esā diṭṭhi uppannā’’ti tassā diṭṭhiyā samudayato, atthaṅgamato, assādato, ādīnavato, nissaraṇato ca yāthāvato paññāpane. Aviparītavuttiyā <span class="bld">samena ñāṇena samaṃ</span> kañci neva samanupassāmi. <span class="bld">Adhipaññattī</span>ti abhiññeyyadhammapaññāpanā. Yaṃ ajānantā bāhirakā diṭṭhipaññattiyeva allīnāti tañca paññattito ajānantā thāmasā parāmāsā abhinivissa voharanti. Ettha ca yāyaṃ ‘‘diṭṭhipaññatti nāmā’’ti vuttā diṭṭhiyā diṭṭhigatikehi evaṃ gahitatāya vibhāvanā, tattha ca bhagavato uttaritaro nāma koci natthi, svāyamattho <span class="bld">brahmajāle</span> (dī. ni. aṭṭha. 1.30) vibhāvito eva. ‘‘Adhipaññattī’’ti vuttā pana vibhāviyamānā lokassa nibbidāhetubhāvena bahulīkārāti tassā vasena bhagavā anuttarabhāvaṃ pavedento ‘neva attanā samasamaṃ samanupassāmī’ti sīhanādaṃ nadī’’ti keci. Aṭṭhakathāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 3.192) pana ‘‘yañca vuttaṃ ‘paññattiyā’ti yañca ‘adhipaññattī’ti<a name="P3.0126"></a>, ubhayametaṃ atthato eka’’nti ‘‘idha pana paññattiyāti etthāpi paññatti ceva adhipaññatti ca adhippetā, adhipaññattīti etthāpī’’ti ca vuttā, ubhayassapi vasenettha bhagavā sīhanādaṃ nadīti viññāyati. <span class="bld">Ubhayaṃ petaṃ atthato eka</span>nti ca paññattibhāvasāmaññaṃ sandhāya vuttaṃ, na bhedābhāvato. Tenāha <span class="bld">‘‘bhedato hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Khandhapaññattī</span>ti khandhānaṃ ‘‘khandhā’’ti paññāpanā dassanā pakāsanā ṭhapanā nikkhipanā. ‘‘Ācikkhati dasseti paññāpeti paṭṭhapetī’’ti (saṃ. ni. 2.20, 97) āgataṭṭhāne hi paññāpanā dassanā pakāsanā <span class="bld">paññatti</span> nāma, ‘‘supaññattaṃ mañcapīṭha’’nti (pārā. 269) āgataṭṭhāne ṭhapanā nikkhipanā <span class="bld">paññatti</span> nāma, idha ubhayampi yujjati.</p>
- <p class="subhead">Diṭṭhinissayappahānavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para196"></a><a name="para196_dn3"></a><span class="paranum">196</span>. <span class="bld">Pajahanattha</span>nti <a name="M3.0099"></a> accantāya paṭinissajjanatthaṃ. Yasmā tena pajahanena sabbe diṭṭhinissayā sammadeva atikkantā honti vītikkantā, tasmā <span class="bld">‘‘samatikkamāyāti tasseva vevacana’’</span>nti avoca. Na kevalaṃ satipaṭṭhānā kathitamattā, atha kho veneyyasantāne patiṭṭhāpitāti dassetuṃ ‘‘desitā’’ti vatvā ‘‘paññattā’’ti vuttanti āha <span class="bld">‘‘desitāti kathitā. Paññattāti ṭhapitā’’</span>ti. Idāni satipaṭṭhānadesanāya diṭṭhinissayānaṃ ekantikaṃ pahānāvahabhāvaṃ <a name="V3.0089"></a> dassetuṃ <span class="bld">‘‘satipaṭṭhānabhāvanāya hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha satipaṭṭhānabhāvanāyāti iminā tesaṃ bhāvanāya eva nesaṃ pahānaṃ, desanā pana tadupanissayabhāvato tathā vuttāti dasseti. Sesaṃ sabbaṃ suviññeyyamevāti.</p>
- <p class="centered">Pāsādikasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.</p>
- <a name="dn3_7"></a>
- <p class="chapter">7. Lakkhaṇasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="subhead">Dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para199"></a><a name="para199_dn3"></a><span class="paranum">199</span>. Abhinīhārādiguṇamahattena <a name="M3.0100"></a><a name="V3.0090"></a><a name="P3.0127"></a> mahanto purisoti <span class="bld">mahāpuriso,</span> so lakkhīyati etehīti <span class="bld">mahāpurisalakkhaṇāni. </span> Taṃ mahāpurisaṃ byañjayanti pakāsentīti <span class="bld">mahāpurisabyañjanāni. </span> Mahāpuriso nimīyati anumīyati etehīti <span class="bld">mahāpurisanimittāni.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘ayaṃ…pe… kāraṇānī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para200"></a><a name="para200_dn3"></a><span class="paranum">200</span>. <span class="bld">Dhārentī</span>ti lakkhaṇapāṭhaṃ dhārenti, tena lakkhaṇāni te sarūpato jānanti, na pana samuṭṭhānatoti dasseti. Tenāha <span class="bld">‘‘no ca kho’’</span>tiādi, tena anaññasādhāraṇametaṃ, yadidaṃ mahāpurisalakkhaṇānaṃ kāraṇavibhāvananti dasseti. <span class="bld">Kasmā āhā</span>ti yathāvuttassa suttassa samuṭṭhānakāraṇaṃ pucchati, ācariyo ‘‘aṭṭhuppattiyā anurūpattā’’ti vatvā tamevassa aṭṭhuppattiṃ vitthārato dassetuṃ <span class="bld">‘‘sā panā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Sabbapāliphullo</span>ti sabbaso samantato vikasitapuppho. Vikasanameva hi pupphassa nipphatti. <span class="bld">Pāricchattako viyā</span>ti anussavaladdhamattaṃ gahetvā vadanti. <span class="bld">Uppajjatī</span>ti labbhati, nibbattatīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yena kammenā</span>ti yena kusalakammunā. <span class="bld">Yaṃ nibbatta</span>nti yaṃ yaṃ lakkhaṇaṃ nibbattaṃ. <span class="bld">Dassanattha</span>nti tassa tassa kusalakammassa sarūpato, kiccato, pavattiākāravisesato, paccayato, phalavisesato ca dassanatthaṃ, eteneva paṭipāṭiyā uddiṭṭhānaṃ lakkhaṇānaṃ <a name="P3.0128"></a> asamuddesakāraṇavibhāvanāya kāraṇaṃ dīpitaṃ hoti samānakāraṇānaṃ lakkhaṇānaṃ ekajjhaṃ kāraṇadassanavasenassa pavattattā. <span class="bld">Evamāhā</span>ti ‘‘bāhirakāpi isayo dhārentī’’tiādinā iminā iminā pakārena āha.</p>
- <p class="subhead">Suppatiṭṭhitapādatālakkhaṇavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para201"></a><a name="para201_dn3"></a><span class="paranum">201</span>. <span class="bld">‘‘Purimaṃ</span> <a name="V3.0091"></a> <span class="bld">jāti</span>nti purimāyaṃ jātiyaṃ, bhummatthe etaṃ upayogavacana’’nti vadanti. ‘‘Pubbe nivutthakkhandhasantāne ṭhito’’ti vacanato accantasaṃyoge vā upayogavacanaṃ. Yattha yattha hi jātiyaṃ mahāsatto puññakammaṃ <a name="M3.0101"></a> kātuṃ ārabhati, ārabhato paṭṭhāya accantameva tattha puññakammappasuto hoti. Tenāha ‘‘daḷhasamādāno’’tiādi. Sesapadadvayepi eseva nayo. <span class="bld">Nivutthakkhandhā ‘‘jātī’’ti vuttā</span> khandhavinimuttāya jātiyā abhāvato, nibbattilakkhaṇassa ca vikārassa idha anupayujjanato. <span class="bld">Jātavasenā</span>ti jāyanavasena. <span class="bld">‘‘Tathā’’</span>ti iminā ‘‘pubbe nivutthakkhandhā’’ti imaṃ padaṃ upasaṃharati. <span class="bld">Bhavanavasenā</span>ti paccayato nibbattanavasena. <span class="bld">Nivutthavasenā</span>ti nivusitatāvasena. <span class="bld">Ālayaṭṭhenā</span>ti āvasitabhāvena. Nivāsattho hi niketattho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthā</span>ti devalokādimhi. <span class="bld">Ādi</span>-saddena ekaccaṃ tiracchānayoniṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Na sukara</span>nti devagatiyā ekantasukhatāya, duggatiyā ekantadukkhatāya, dukkhabahulatāya ca puññakiriyāya okāso na sulabharūpo paccayasamavāyassa dullabhabhāvato, uppajjamānā ca sā uḷārā, vipulā ca na hotīti gativasenāpi khettavisesatā icchitabbā ‘‘tiracchānagate dānaṃ datvā sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā, puthujjanadussīle dānaṃ datvā sahassaguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā’’ti (ma. ni. 3.379) vacanato<a name="P3.0129"></a>. Manussagatiyā pana sukhabahulatāya puññakiriyāya okāso sulabharūpo paccayasamavāyassa ca yebhuyyena sulabhabhāvato. Yañca tattha dukkhaṃ uppajjati, tampi visesato puññakiriyāya upanissayo hoti, dukkhūpanisā saddhāti. Yathā hi ayoghanena satthake nipphādiyamāne tassa ekantato aggimhi tāpanaṃ, udakena vā temanaṃ chedanakiriyāsamatthatāya na visesapaccayo, tāpetvā pana samānayogato udakatemanaṃ tassā visesapaccayo, evameva sattasantānassa ekantadukkhasamaṅgitā dukkhabahulatā ekantasukhasamaṅgitā sukhabahulatā ca puññakiriyāsamatthatāya na visesapaccayo, sati pana samānayogato dukkhasantāpane, sukhumabrūhane ca laddhūpanissayā puññakiriyā samatthatāya sambhavati, tathā sati uppajjamānā puññakiriyā mahājutikā mahāvipphārā paṭipakkhacchedanasamatthā hoti. Tasmā manussabhāvo puññakiriyāya visesapaccayo. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘tattha na sukaraṃ, manussabhūtasseva sukara’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext">Atha <a name="M3.0102"></a> ‘‘manussabhūtassā’’ti ettha ko vacanattho? ‘‘Manassa ussannatāya <span class="bld">manussā</span>ti, sūrabhāvasatimantatābrahmacariyayogyatādiguṇavasena <a name="V3.0092"></a> upacitamanakā ukkaṭṭhaguṇacittāti attho. Ke pana te? Jambudīpavāsino sattavisesā. Tenāha bhagavā –</p>
- <p class="indent">‘Tīhi, bhikkhave, ṭhānehi jambudīpakā manussā uttarakuruke ca manusse adhiggaṇhanti deve ca tāvatiṃse. Katamehi tīhi? Sūrā satimanto idha brahmacariyavāso’ti (a. ni. 9.21; kathā. 271).</p>
- <p class="bodytext">Tathā hi buddhā bhagavanto, paccekabuddhā, aggasāvakā<a name="P3.0130"></a>, mahāsāvakā, cakkavattino, aññe ca mahānubhāvā sattā tattheva uppajjanti. Te hi samānarūpāditāya pana saddhiṃ parittadīpavāsīhi itaramahādīpavāsinopi manussā tveva paññāyiṃsū’’ti keci. Apare pana bhaṇanti ‘‘lobhādīhi, alobhādīhi ca sahitassa manassa ussannatāya <span class="bld">manussā.</span> Ye hi sattā manussajātikā, tesu visesato lobhādayo, alobhādayo ca ussannā, te lobhādiussannatāya apāyamaggaṃ, alobhādiussannatāya sugatimaggaṃ, nibbānagāmimaggañca paripūrenti, tasmā lobhādīhi, alobhādīhi ca sahitassa manassa ussannatāya parittadīpavāsīhi saddhiṃ catudīpavāsino sattavisesā manussāti vuccantī’’ti. Lokiyā pana ‘‘manuno apaccabhāvena <span class="bld">manussā’’</span>ti vadanti. <span class="bld">Manu</span> nāma paṭhamakappiko lokamariyādāya ādibhūto sattānaṃ hitāhitavidhāyako kattabbākattabbatāsu niyojanatāvasena pituṭṭhāniyo, yo sāsane ‘‘mahāsammato’’ti vuccati amhākaṃ mahābodhisatto, paccakkhato, paramparā ca tassa ovādānusāsaniyaṃ ṭhitā sattā puttasadisatāya ‘‘manussā, mānusā’’ti ca vuccanti. Tato eva hi te ‘‘mānavā, manujā’’ti ca voharīyanti. <span class="bld">Manussabhūtassā</span>ti manussesu bhūtassa jātassa, manussabhāvaṃ vā pattassāti attho. Ayañca nayo lokiyamahājanassa vasena vutto. Mahābodhisattānaṃ pana santānassa mahābhinīhārato paṭṭhāya kusaladhammapaṭipattiyaṃ sammadeva abhisaṅkhatattā tesaṃ sugatiyaṃ, attano uppajjanaduggatiyañca nibbattānaṃ kusalakammaṃ garutaramevāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘akāraṇaṃ vā eta’’</span>ntiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evarūpe</span> <a name="M3.0103"></a> <span class="bld">attabhāve</span>ti hatthiādiattabhāve. <span class="bld">Ṭhitena katakammaṃ na sakkā sukhena dīpetuṃ</span> loke appaññātarūpattā. <span class="bld">Sukhena dīpetuṃ</span> ‘‘asukasmiṃ dese asukasmiṃ nagare asuko nāma rājā, brāhmaṇo hutvā imaṃ kusalakammaṃ akāsī’’ti evaṃ suviññāpayabhāvato. <span class="bld">Thiraggahaṇo</span>ti <a name="P3.0131"></a> asithilaggāhī thāmappattaggahaṇo. <span class="bld">Niccalaggahaṇo</span>ti acañcalaggāhī tattha kenacipi asaṃhāriyo<a name="V3.0093"></a>. <span class="bld">Paṭikuṭatī</span>ti saṃkuṭati, jigucchanavasena vivaṭṭati vā. <span class="bld">Pasāriyatī</span>ti vitthataṃ hoti vepullaṃ pāpuṇāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taveso mahāsamuddasadiso</span>ti eso udakogho teva mahāsamuddasadiso.</p>
- <p class="bodytext">Dīyati etenāti <span class="bld">dānaṃ,</span> pariccāgacetanā. <span class="bld">Diyyanavasenā</span>ti deyyadhammassa pariyattaṃ katvā pariccajanavasena <span class="bld">dānaṃ. Saṃvibhāgakaraṇavasenā</span>ti tasseva attanā saddhiṃ parassa saṃvibhajanavasena <span class="bld">saṃvibhāgo,</span> tathāpavattā cetanā. <span class="bld">Sīlasamādāne</span>ti sīlassa sammadeva ādāne, gahaṇe pavattaneti attho. Taṃ pavattikālena dassento <span class="bld">‘‘pūraṇakāle’’</span>ti āha. Mātu hito matteyyo, yassa pana dhammassa vasena so ‘‘matteyyo’’ti vuccati, so <span class="bld">matteyyatā</span>ti āha <span class="bld">‘‘mātu kātabbavatte’’</span>ti. Eseva nayo <span class="bld">‘‘petteyyatāyā’’</span>tiādīsu. <span class="bld">Aññataraññataresū</span>ti aññamaññavisiṭṭhesu aññesu, te pana kusalabhāvena vuttā kusalāti āha <span class="bld">‘‘evarūpesū’’</span>ti. <span class="bld">Adhikusalesū</span>ti abhivisiṭṭhesu kusalesu, sā pana abhivisiṭṭhatā upādāyupādāya hoti. Yaṃ panettha ukkaṃsagataṃ adhikusalaṃ, tadukkaṃsanayena idhādhippetanti taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘atthi kusalā, atthi adhikusalā’’</span>tiādi vuttaṃ. Nanu paññāpāramisaṅgahañāṇasambhārabhūtā kusalā dhammā nippariyāyena sabbaññutaññāṇapaṭilābhapaccayā kusalā nāma, ime pana mahāpurisalakkhaṇanibbattakā puññasambhārabhūtā kasmā tathā vuttāti? Sabbesampi mahābodhisattasantānagatānaṃ pāramidhammānaṃ <a name="P3.0132"></a> sabbaññutaññāṇapaṭilābhapaccayabhāvato. Mahābhinīhārato paṭṭhāya hi mahāpuriso yaṃ kiñci puññaṃ karoti, sabbaṃ taṃ sammāsambodhisamadhigamāyeva pariṇāmeti. Tathā hi sasambhārābyāso, dīghakālābyāso, nirantarābyāso, sakkaccābyāsoti cattāro abyāsā caturadhiṭṭhānaparipūritasambandhā anupubbena mahābodhiṭṭhānā sampajjanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sakimpī</span>ti <a name="M3.0104"></a> <span class="bld">pi</span>-saddena anekavārampi kataṃ vijātiyena antaritaṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Abhiṇhakaraṇenā</span>ti bahulīkārena. <span class="bld">Upacita</span>nti uparūpari vaḍḍhitaṃ. <span class="bld">Piṇḍīkata</span>nti piṇḍaso kataṃ. <span class="bld">Rāsīkata</span>nti rāsibhāvena kataṃ. Anekakkhattuñhi pavattiyamānaṃ kusalakammaṃ santāne tathāladdhaparibhāvanaṃ piṇḍībhūtaṃ viya, rāsībhūtaṃ viya ca hoti. Vipākaṃ pati saṃhaccakāribhāvattā <span class="bld">cakkavāḷaṃ atisambādhaṃ bhavaggaṃ atinīcaṃ,</span> sace pane taṃ rūpaṃ siyāti adhippāyo. <span class="bld">Vipulattā</span>ti mahantattā. Yasmā pana taṃ kammaṃ mettākaruṇāsatisampajaññāhi pariggahitatāya durasamussāritaṃ pamāṇakaraṇadhammanti pamāṇarahitatāya ‘‘appamāṇa’’nti vattabbataṃ arahati, tasmā <span class="bld">‘‘appamāṇattā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Adhibhavatī</span>ti <a name="V3.0094"></a> phalassa uḷārabhāvena abhibhuyya tiṭṭhati. Atthato paṇītapaṇītānaṃ bhogānaṃ paṭilābho evāti āha <span class="bld">‘‘atirekaṃ labhatī’’</span>ti. <span class="bld">Adhigacchatī</span>ti vindati, nibbattamānova tena samannāgato hotīti attho. Ekadesena aphusitvā sabbappadesehi phusanato sabbappadesehi <a name="P3.0133"></a> phusantiyo etesaṃ pādatalānaṃ santīti <span class="bld">‘‘sabbāvantehi pādatalehī’’</span>ti vuttaṃ. Yathā nikkhipane sabbe pādatalappadesā saṃhaccakārino aninnatāya samabhāvato, evaṃ uddharaṇepīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘samaṃ phusati, samaṃ uddharatī’’</span>ti. Idāni imassa mahāpurisalakkhaṇassa samadhigamena laddhabbanissandaphalavibhāvanamukhena ānubhāvaṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘sacepi hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">naraka</span>nti āvāṭaṃ. <span class="bld">Anto pavisati</span> samabhāvāpattiyā. <span class="bld">‘‘Cakkalakkhaṇena</span> <span class="bld">patiṭṭhātabbaṭṭhāna’’</span>nti idaṃ yaṃ bhūmippadesaṃ pādatalaṃ phusati, tattha cakkalakkhaṇampi phusanavasena patiṭṭhātīti katvā vuttaṃ. Tassa pana tathā patiṭṭhānaṃ suppatiṭṭhitapādatāya evāti suppatiṭṭhitapādatāya ānubhāvakittane ‘‘lakkhaṇantarānayanaṃ kimatthiya’’nti na cintetabbaṃ. <span class="bld">Sīlatejenā</span>ti sīlappabhāvena. <span class="bld">Puññatejenā</span>ti kusalappabhāvena. <span class="bld">Dhammatejenā</span>ti ñāṇappabhāvena. Tīhipi padehi bhagavato buddhabhūtassa dhammā gahitā, <span class="bld">‘‘dasannaṃ pāramīna’’</span>nti iminā buddhakaradhammā gahitā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para202"></a><a name="para202_dn3"></a><span class="paranum">202</span>. <span class="bld">Mahāsamuddova sīmā</span> sabbabhūmissarabhāvato. <span class="bld">‘‘Akhilamanimittamakaṇṭaka’’</span>nti tīhipi padehi theyyābhāvova vuttoti āha <span class="bld">‘‘niccora’’</span>ntiādi<a name="M3.0105"></a>. <span class="bld">Kharasamphassaṭṭhenā</span>ti ghaṭṭanena dukkhasamphassabhāvena <span class="bld">khilā</span>ti. <span class="bld">Upaddavapaccayaṭṭhenā</span>ti anatthahetutāya <span class="bld">nimittā</span>ti. <span class="bld">‘‘Akhila’’</span>ntiādinā ekacārīhi corābhāvo vutto, <span class="bld">‘‘nirabbuda’’</span>nti iminā pana gaṇabandhavasena vicaraṇacorābhāvo vuttoti dassetuṃ <span class="bld">‘‘gumbaṃ gumbaṃ hutvā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Avikkhambhanīyo</span>ti <a name="P3.0134"></a> na vibandhanīyo kenaci appaṭibāhanīyo ṭhānato anikkaḍḍhanīyo. Paṭipakkhaṃ aniṭṭhaṃ atthetīti <span class="bld">paccatthiko,</span> etena pākaṭabhāvena virodhaṃ akaronto veripuggalo vutto. Paṭiviruddho amitto <span class="bld">paccāmitto,</span> etena pākaṭabhāvena virodhaṃ karonto veripuggalo vutto. <span class="bld">Vikkhambhetuṃ nāsakkhiṃsu,</span> aññadatthu sayameva vighātabyasanaṃ pāpuṇiṃsu ceva sāvakattañca pavedesuṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Kamma’’</span>ntiādīsu <span class="bld">kammaṃ nāma</span> buddhabhāvaṃ uddissa katūpacito lakkhaṇasaṃvattaniyo puññasambhāro. Tenāha <span class="bld">‘‘satasahassakappādhikānī’’</span>tiādi. <span class="bld">Kammasarikkhakaṃ nāma</span> tasseva puññasambhārassa karaṇakāle kenaci akampanīyassa daḷhāvatthitabhāvassa anucchaviko suppatiṭṭhitapādatāsaṅkhātassa lakkhaṇassa parehi avikkhambhanīyatāya ñāpakanimittabhāvo, svāyaṃ nimittabhāvo tasseva lakkhaṇassāti aṭṭhakathāyaṃ <span class="bld">‘‘kammasarikkhakaṃ nāma…pe… mahāpurisalakkhaṇa’’</span>nti <a name="V3.0095"></a> vuttaṃ. Ṭhānagamanesu pādānaṃ daḷhāvatthitabhāvo <span class="bld">lakkhaṇaṃ nāma.</span> Pādānaṃ bhūmiyaṃ samaṃ nikkhipanaṃ, pādatalānaṃ sabbabhāgehi phusanaṃ, samameva uddharaṇaṃ, tasmā suṭṭhu samaṃ sabbabhāgehi patiṭṭhitā pādā etassāti <span class="bld">suppatiṭṭhitapādo,</span> tassa bhāvo <span class="bld">suppatiṭṭhitapādatā</span>ti vuccati lakkhaṇaṃ. Suṭṭhu samaṃ bhūmiyā phusaneneva hi nesaṃ tattha daḷhāvatthitabhāvo siddho, yaṃ ‘‘kammasarikkhaka’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Lakkhaṇānisaṃso</span>ti lakkhaṇapaṭilābhassa udrayo, lakkhaṇasaṃvattaniyassa kammassa ānisaṃsaphalanti attho. Nissandaphalaṃ pana heṭṭhā bhāvitameva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para203"></a><a name="para203_dn3"></a><span class="paranum">203</span>. <span class="bld">Kammādibhede</span>ti kammakammasarikkhakalakkhaṇa lakkhaṇānisaṃsavisaññite vibhāge. <span class="bld">Gāthābandhaṃ sandhāya vuttaṃ,</span> attho pana apubbaṃ natthīti adhippāyo. <span class="bld">Porāṇakattherā</span>ti aṭṭhakathācariyā. <span class="bld">Vaṇṇanāgāthā</span>ti <a name="P3.0135"></a> thomanāgāthā vuttamevatthaṃ gahetvā thomanāvasena pavattattā. <span class="bld">Aparabhāge</span> <a name="M3.0106"></a> <span class="bld">therā</span> nāma pāḷiṃ, aṭṭhakathañca potthakāropanavasena samāgatā mahātherā, ye sāṭṭhakathaṃ piṭakattayaṃ potthakāruḷhaṃ katvā saddhammaṃ addhaniyaciraṭṭhitikaṃ akaṃsu. <span class="bld">Ekapadiko</span>ti <span class="bld">‘‘daḷhasamādāno ahosī’’</span>tiādipāṭhe ekekapadagāhī. <span class="bld">Atthuddhāro</span>ti tadatthassa sukhaggahaṇatthaṃ gāthābandhavasena uddharaṇato atthuddhārabhūto, tayidaṃ pāḷiyaṃ āgatapadāni gahetvā gāthābandhavasena tadatthavicāraṇabhāvadassanaṃ, na pana dhammabhaṇḍāgārikena ṭhapitabhāvapaṭikkhipananti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Kusaladhammānaṃ vacīsaccassa bahukārataṃ, tappaṭipakkhassa ca musāvādassa mahāsāvajjataṃ dassetuṃ anantarameva kusalakammapathadhamme vadantopi tato vacīsaccaṃ nīharitvā katheti <span class="bld">sacce</span>ti vā sannidhāneva ‘‘dhamme’’ti vuccamānā kusalakammapathadhammā eva yuttāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘dhammeti dasakusalakammapathadhamme’’</span>ti. Gobalībaddañāyena vā ettha attho veditabbo. <span class="bld">Indriyadamane</span>ti indriyasaṃvare. Kusalakammapathagghaṇenassa vārittasīlameva gahitanti itarampi saṅgahetvā dassetuṃ saṃyamasseva gahaṇaṃ katanti <span class="bld">‘‘saṃyameti sīlasaṃyame’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Suci</span> vuccati puggalo yassa dhammassa vasena, taṃ <span class="bld">soceyyaṃ,</span> kāyasucaritādi. Etasseva hi vibhāgassa dassanatthaṃ vuttampi cetaṃ puna vuttaṃ, manosoceyyaggahaṇena vā jhānādiuttarimanussadhammānampi saṅgaṇhanatthaṃ <span class="bld">soceyya</span>ggahaṇaṃ. <span class="bld">Ālayabhūta</span>nti samathavipassanānaṃ <a name="P3.0136"></a> adhiṭṭhānabhūtaṃ. <span class="bld">Uposathakamma</span>nti uposathadivase samādiyitvā samācaritabbaṃ puññakammaṃ <span class="bld">uposatho</span> sahacaraṇañāyena. <span class="bld">‘‘Avihiṃsāyā</span>ti sattānaṃ aviheṭhanāyā’’ti vadanti, taṃ pana sīlaggahaṇeneva gahitaṃ. Tasmā <span class="bld">avihiṃsāyā</span>ti karuṇāyāti attho. <span class="bld">Avihiṃsā</span>ggahaṇeneva cettha appamaññāsāmaññena cattāropi brahmavihārā upacārāvatthā gahitā lakkhaṇahāranayena. <span class="bld">Sakala</span>nti anavasesaṃ paripuṇṇaṃ. Evamettha kāmāvacarattabhāvapariyāpannattā lakkhaṇassa taṃsaṃvattanikakāmāvacarakusaladhammā eva pāramitāsaṅgahapuññasambhārabhūtakāyasucaritādīhi <a name="V3.0096"></a> dvādasadhā vibhattā eva. Gāthāyaṃ ‘‘sacce’’tiādinā dasadhā saṅgayha dassitā. Esa nayo sesalakkhaṇepi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aṃnubhī</span>ti gāthāsukhatthaṃ akāraṃ sānunāsikaṃ katvā vuttaṃ. Byañjanāni lakkhaṇāni ācikkhantīti <span class="bld">veyañjanikā.</span> <span class="bld">Vikkhambhetabba</span>nti paṭibāhitabbaṃ <span class="bld">tassā</span>ti <a name="M3.0107"></a> mahāpurisassa, <span class="bld">tassa</span> vā mahāpurisalakkhaṇassa. Lakkhaṇasīsena cettha taṃsaṃvattanikapuññasambhāro vuccati.</p>
- <p class="subhead">Pādatalacakkalakkhaṇavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para204"></a><a name="para204_dn3"></a><span class="paranum">204</span>. <span class="bld">Bhayaṃ</span> nāma bhīti, taṃ pana ubbijjanākārena, uttasanākārena ca pavattiyā duvidhanti āha <span class="bld">‘‘ubbegabhayañceva uttāsabhayañcā’’</span>ti. Tadubhayampi bhayaṃ vibhāgena dassetuṃ <span class="bld">‘‘tatthā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Apanūditā</span>ti yathā corādayo viluppanabandhanādīni parassa na karonti, katañca paccāharaṇādinā paṭipākatikaṃ hoti, evaṃ yathā ca caṇḍahatthiādayo <a name="P3.0137"></a> dūrato parivajjitā honti, aparivajjite tassa yathā ṭhāne ṭhitehi abhibhavo na hoti, evaṃ apanūditā. <span class="bld">Ativāhetī</span>ti atikkāmeti. <span class="bld">Taṃ ṭhāna</span>nti taṃ sāsaṅkaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Asakkontāna</span>nti upayogatthe sāmivacanaṃ, asakkonteti attho. <span class="bld">Asakkontāna</span>nti vā anādare sāmivacanaṃ. Saha parivārenāti <span class="bld">saparivāraṃ.</span> Tattha kiñci deyyadhammaṃ dento yadā tassa parivārabhāvena aññampi deyyadhammaṃ deti, evaṃ tassa taṃ dānamayaṃ puññaṃ saparivāraṃ nāma hoti.</p>
- <p class="bodytext">Tamatthaṃ vitthārena dassetuṃ <span class="bld">‘‘tattha anna’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha yathā deyyadhammaṃ tassa annadānassa parivāro, evaṃ tassa sakkaccakaraṇaṃ pīti dassento <span class="bld">‘‘atha kho’’</span>tiādimāha. Yāgubhattaṃ datvāva adāsīti yojanā. Esa nayo ito paratopi. <span class="bld">Suttaṃ vaṭṭetī</span>ti cīvarassa sibbanasuttakaṃ duvaṭṭativaṭṭādivasena vaṭṭitaṃ akāsi. <span class="bld">Rajana</span>nti alliādirajanavatthuṃ. <span class="bld">Paṇḍupalāsa</span>nti rajanupagameva paṇḍuvaṇṇaṃ palāsaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Heṭṭhimānī</span>ti annādīni <span class="bld">cattāri. Nisada</span>ggahaṇeneva nisadapotopi gahito. <span class="bld">Cīnapiṭṭhaṃ</span> sindhurakacuṇṇaṃ. <span class="bld">Kojava</span>nti uddalomiekantalomiādikojavattharaṇa. <span class="bld">Suvibhattaantarānī</span>ti suṭṭhu vibhattaantarāni, etena cakkāvayavaṭṭhānānaṃ suparicchinnataṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Laddhābhisekā khattiyā attano vijite visavitāya brāhmaṇādike <a name="P3.0138"></a> catūhi saṅgahavatthūhi rañjetuṃ <a name="V3.0097"></a> sakkonti, na itarāti āha <span class="bld">‘‘rājānoti abhisittā’’</span>ti. Rājato yathāladdhagāmanigamādiṃ issaravatāya bhuñjantīti <span class="bld">bhojakā,</span> tādiso bhogo etesaṃ atthi<a name="M3.0108"></a>, tattha vā niyuttāti <span class="bld">bhogikā,</span> te eva <span class="bld">‘‘bhogiyā’’</span>ti vuttā. <span class="bld">Saparivāraṃ dāna</span>nti vuttanayena saparivāradānaṃ. <span class="bld">Jānātū</span>ti ‘‘sadevako loko jānātū’’ti iminā viya adhippāyena <span class="bld">nibbattaṃ cakkalakkhaṇa</span>nti lakkhaṇasseva kammasarikkhatā dassitā. Evaṃ sati tikameva siyā, na catukkaṃ, tasmā cakkalakkhaṇassa mahāparivāratāya ñāpakanimittabhāvo kammasarikkhakaṃ nāma. Tenevāha ‘‘saparivāraṃ…pe… jānātūti nibbatta’’nti. ‘‘Dīghāyukatāya taṃ nimitta’’nti (dī. ni. 3.207) ca vakkhati, tathā ‘‘taṃ lakkhaṇaṃ bhavati tadatthajotaka’’nti (dī. ni. 3.221) ca. Nissandaphalaṃ pana paṭipakkhābhibhavo daṭṭhabbo. Tenevāha gāthāyaṃ ‘‘sattumaddano’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para205"></a><a name="para205_dn3"></a><span class="paranum">205</span>. <span class="bld">Eta</span>nti etaṃ gāthābandhabhūtaṃ vacanaṃ, taṃ panatthato gāthā evāti āha <span class="bld">‘‘imā tadatthaparidīpanā gāthā vuccantī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Puratthā</span>ti vā ‘‘pure’’ti vuttatopi pubbe. Yasmā mahāpuriso na atītāya ekajātiyaṃ, nāpi katipayajātīsu, atha kho purimapurimatarāsu tathāva paṭipanno, tasmā tattha paṭipattiṃ dassetuṃ ‘‘pure puratthā’’ti vuttaṃ. Imissāpi jātiyaṃ atītakālavasena ‘‘purepuratthā’’ti vattuṃ labbhāti tato visesanatthaṃ ‘‘purimāsu <a name="P3.0139"></a> jātīsū’’ti vuttanti āha <span class="bld">‘‘imissā’’</span>tiādi. Keci ‘‘imissā jātiyā pubbe tusitadevaloke katakammapaṭikkhepavacana’’nti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ tattha tādisassa katakammassa abhāvato. <span class="bld">Apanūdano</span>ti apanetā. <span class="bld">Adhimutto</span>ti yuttapayutto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Puññakammenā</span>ti dānādipuññakammena. <span class="bld">Evaṃ sante</span>ti satamattena puññakammena ekekaṃ lakkhaṇaṃ nibbatteyya, evaṃ sati. <span class="bld">Na rocayiṃsū</span>ti kevalaṃ satamattena puññakammena lakkhaṇanibbattiṃ na rocayiṃsu aṭṭhakathācariyā. Kathaṃ pana rocayiṃsūti āha <span class="bld">‘‘anantesu panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Ekekaṃ kamma</span>nti ekekaṃ dānādipubbakammaṃ. <span class="bld">Ekekaṃ sataguṇaṃ katvā</span>ti anantāsu lokadhātūsu yattakā sattā, tehi sabbehi paccekaṃ satakkhattuṃ katāni dānādipuññakammāni yattakāni, tato ekekaṃ puññakammaṃ mahāsattena sataguṇaṃ kataṃ ‘‘sata’’nti adhippetaṃ, tasmā idha <span class="bld">sata</span>-saddo bahubhāvapariyāyo, na saṅkhyāvacanoti dasseti ‘‘satagghi sataṃ devamanussā’’tiādīsu <a name="M3.0109"></a> viya. Tenāha <span class="bld">‘‘tasmā satapuññalakkhaṇoti imamatthaṃ rocayiṃsū’’</span>ti.</p>
- <p class="subhead">Āyatapaṇhitāditilakkhaṇavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para206"></a><a name="para206_dn3"></a><span class="paranum">206</span>. <span class="bld">Sarasacuti</span> <a name="V3.0098"></a> nāma jātassa sattassa yāvajīvaṃ jīvitvā pakatiyā maraṇaṃ. Ākaḍḍhajiyassa dhanudaṇḍassa viya pādānaṃ antomukhaṃ kuṭilatāya <span class="bld">antovaṅkapādatā.</span> Bahimukhaṃ kuṭilatāya <span class="bld">bahivaṅkapādatā.</span> Pādatalassa majjhe ūnatāya <span class="bld">ukkuṭikapādatā.</span> Aggapādena khañjanakā <span class="bld">aggakoṇḍā.</span> Paṇhippadesena khañjanakā <span class="bld">paṇhikoṇḍā. Unnatakāyenā</span>ti anonatabhāvena samussitasarīrena<a name="P3.0140"></a>. <span class="bld">Muṭṭhikatahatthā</span>ti āvudhādīnaṃ gahaṇatthaṃ katamuṭṭhihatthā. <span class="bld">Phaṇahatthakā</span>ti aññamaññaṃ saṃsaṭṭhaṅgulihatthā. <span class="bld">Idamettha kammasarikkhaka</span>nti idaṃ imesaṃ tiṇṇampi lakkhaṇānaṃ tathāgatassa dīghāyukatāya ñāpakanimittabhāvo ettha āyatapaṇhitā, dīghaṅgulitā brahmujugattatāti etasmiṃ lakkhaṇattaye kammasarikkhakattaṃ. Nissandaphalaṃ pana anantarāyatādi daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para207"></a><a name="para207_dn3"></a><span class="paranum">207</span>. Bhāyitabbavatthunimittaṃ uppajjamānampi bhayaṃ attasinehahetukaṃ pahīnasinehassa tadabhāvatoti āha <span class="bld">‘‘yathā mayhaṃ maraṇato bhayaṃ mama jīvitaṃ piya’’</span>nti. <span class="bld">Suciṇṇenā</span>ti suṭṭhu katūpacitena sucaritakammunā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cavitvā</span>ti saggato cavitvā. <span class="bld">‘‘Sujātagatto subhujo’’</span>ti ādayo sarīrāvayavaguṇā imehi lakkhaṇehi avinābhāvinoti dassetuṃ vuttā. <span class="bld">Cirayapanāyā</span>ti attabhāvassa cirakālaṃ pavattanāya. Tenāha <span class="bld">‘‘dīghāyukabhāvāyā’’</span>ti. <span class="bld">Tato</span>ti cakkavattī hutvā yāpanato. <span class="bld">Vasippatto</span>ti jhānādīsu vasībhāvañceva cetovasibhāvañca patto <span class="bld">hutvā,</span> kathaṃ iddhibhāvanāya iddhipādabhāvanāyāti attho. Yāpeti cirataranti yojanā.</p>
- <p class="subhead">Sattussadatālakkhaṇavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para208"></a><a name="para208_dn3"></a><span class="paranum">208</span>. Raso jāto etesanti <span class="bld">rasitāni,</span> mahārasāni. Tenāha <span class="bld">‘‘rasasampannāna’’</span>nti. <span class="bld">Piṭṭhakhajjakādīnī</span>ti pūpasakkhalimodakādīni. <span class="bld">Ādi</span>-saddena pana kadaliphalādiṃ saṅgaṇhāti. Piṭṭhaṃ pakkhipitvā pacitabbapāyasaṃ <span class="bld">piṭṭhapāyasaṃ. Ādi</span>-saddena tathārūpabhojjayāguādiṃ saṅgaṇhāti.</p>
- <p class="bodytext">Idha <a name="M3.0110"></a><a name="V3.0099"></a><a name="P3.0141"></a> kammasarikkhakaṃ nāma sattussadatālakkhaṇassa paṇītalābhitāya ñāpakanimittabhāvo. Iminā nayena tattha tattha lakkhaṇe kammasarikkhakaṃ niddhāretvā yojetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para209"></a><a name="para209_dn3"></a><span class="paranum">209</span>. <span class="bld">Uttamo aggarasadāyako</span>ti sabbasattānaṃ uttamo lokanātho aggānaṃ paṇītānaṃ rasānaṃ dāyako. <span class="bld">Uttamānaṃ aggarasāna</span>nti paṇītesupi paṇītarasānaṃ. <span class="bld">Khajjabhojjādijotaka</span>nti khajjabhojjādilābhajotakaṃ. Lābhasaṃvattanikassa kammassa phalaṃ <span class="bld">‘‘lābhasaṃvattanika’’</span>nti kāraṇūpacārena vadati. <span class="bld">Tadatthajotaka</span>nti vā tassa paṇītabhojanadāyakattasaṅkhātassa atthassa jotakaṃ. <span class="bld">Tadādhigacchatī</span>ti ettha <span class="bld">ā</span>-kāro nipātamattanti āha <span class="bld">‘‘taṃ adhigacchatī’’</span>ti. <span class="bld">Lābhiruttama</span>nti ra-kāro padasandhikaro.</p>
- <p class="subhead">Karacaraṇādilakkhaṇavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para210"></a><a name="para210_dn3"></a><span class="paranum">210</span>. <span class="bld">Pabbajitaparikkhāraṃ</span> pattacīvarādiṃ <span class="bld">gihiparikkhāraṃ</span> vatthāvudhayānasayanādiṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabba</span>nti sabbaṃ upakāraṃ. <span class="bld">Makkhetvā nāseti</span> makkhibhāve ṭhatvā. <span class="bld">Telena viya makkhetī</span>ti satadhotatelena makkheti viya. <span class="bld">Atthasaṃvaḍḍhanakathāyā</span>ti hitāvahakathāya. <span class="bld">Kathā</span>gahaṇañcettha nidassanamattaṃ. Paresaṃ hitāvaho kāyapayogopi <span class="bld">atthacariyā.</span> Aṭṭhakathāyaṃ pana vacīpayogavaseneva atthacariyā vuttā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samānattatāyā</span>ti sadisabhāve samānaṭṭhāne ṭhapanena, taṃ panassa samānaṭṭhāne ṭhapanaṃ attasadisatākaraṇaṃ, sukhena ekasambhogatā, attano sukhuppattiyaṃ; tassa ca dukkhuppattiyaṃ tena attano ekasambhogatāti āha <span class="bld">‘‘samānasukhadukkhabhāvenā’’</span>ti. Sā ca samānasukhadukkhatā ekato nisajjādinā pākaṭā hotīti taṃ dassento <span class="bld">‘‘ekāsane’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Na hi sakkā ekaparibhogo kātuṃ</span> jātiyā hīnattā. <span class="bld">Tathā akariyamāne</span> <a name="P3.0142"></a> <span class="bld">ca so kujjhati</span> bhogena adhikattā, tasmā <span class="bld">dussaṅgaho. Na hi so ekaparibhogaṃ icchati</span> jātiyā hīnabhāvato. <span class="bld">Na akariyamāne ca kujjhati</span> bhogena hīnabhāvato. <span class="bld">Ubhohī</span>ti jātibhogehi. <span class="bld">Sadisopi susaṅgaho</span> ekasadisabhāveneva <a name="M3.0111"></a> itarena saha ekaparibhogassa paccāsīsāya, akaraṇe ca tassa kujjhanassābhāvato. <span class="bld">Adīyamānepi</span> kismiñci āmise <span class="bld">akariyamānepi</span> saṅgahe. <span class="bld">Na pāpakena cittena passati</span> pesalabhāvato. Tato eva <span class="bld">paribhogopi…pe… hoti.</span> <span class="bld">Evarūpa</span>nti gihī ce, ubhohi sadisaṃ; pabbajito ce, sīlavantanti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Susaṅgahitāva</span> <a name="V3.0100"></a> <span class="bld">hontī</span>ti suṭṭhu saṅgahitā eva honti daḷhabhattibhāvato. Tenāha <span class="bld">‘‘na bhijjantī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dānādisaṅgahakamma</span>nti dānādibhedaṃ parasaṅgaṇhanavasena pavattaṃ kusalakammaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para211"></a><a name="para211_dn3"></a><span class="paranum">211</span>. <span class="bld">Anavaññātena</span> aparibhūtena sambhāvitena. <span class="bld">Pamodo</span> vuccati hāso, <span class="bld">na appamodenā</span>ti ettha paṭisedhadvayena so eva vutto. So ca odagyasabhāvattā na dīno dhammūpasañhitattā na gabbhayuttoti āha <span class="bld">‘‘na dīnena na gabbhitenāti attho’’</span>ti. Sattānaṃ agaṇhanaguṇenāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atirucira</span>nti ativiya rucirakataṃ, taṃ pana passantānaṃ pasādāvahanti āha <span class="bld">‘‘supāsādika’’</span>nti. <span class="bld">Suṭṭhu cheka</span>nti ativiya sundaraṃ. <span class="bld">Vidhātabbo</span>ti vidhātuṃ sandisituṃ sakkuṇeyyo. Piyaṃ vadatīti <span class="bld">piyavadū</span> yathā ‘‘sabbavidū’’ti. Sukhameva sukhatā, taṃ <span class="bld">sukhataṃ. Dhammañca</span> <a name="P3.0143"></a> <span class="bld">anudhammañcā</span>ti lokuttaradhammañceva tassa anurūpapubbabhāgadhammañca.</p>
- <p class="subhead">Ussaṅkhapādādilakkhaṇavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para212"></a><a name="para212_dn3"></a><span class="paranum">212</span>. <span class="bld">‘‘Atthūpasaṃhita’’</span>nti iminā vaṭṭanissitā dhammakathā vuttāti āha <span class="bld">‘‘idhalokaparalokatthanissita’’</span>nti. <span class="bld">‘‘Dhammūpasaṃhita’’</span>nti iminā vivaṭṭanissitā, tasmā dasakusalakammapathā vivaṭṭasannissayā veditabbā. <span class="bld">Nidaṃsesī</span>ti sandassesi te dhamme paccakkhe katvā pakāsesi. <span class="bld">Nidaṃsanakatha</span>nti pākaṭakaraṇakathaṃ. Jeṭṭhaṭṭhena <span class="bld">aggo,</span> pāsaṃsaṭṭhena <span class="bld">seṭṭho,</span> pamukhaṭṭhena <span class="bld">pāmokkho,</span> padhānaṭṭhena <span class="bld">uttamo,</span> hitasukhatthikehi pakārato varaṇīyato rajanīyato <span class="bld">pavaro</span>ti evaṃ atthavisesavācīnampi ‘‘aggo’’tiādīnaṃ padānaṃ bhāvatthassa bhedābhāvato <span class="bld">‘‘sabbāni aññamaññavevacanānī’’</span>ti āha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uddhaṅgamanīyā</span>ti <a name="M3.0112"></a> suṇantānaṃ uparūpari visesaṃ gamentīti uddhaṅgamanīyā. Saṅkhāya adho piṭṭhipādasamīpe eva patiṭṭhitattā adhosaṅkhā pādā etassāti <span class="bld">adhosaṅkhapādo. Saṅkhā</span>ti ca gopphakānamidaṃ nāmaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para213"></a><a name="para213_dn3"></a><span class="paranum">213</span>. <span class="bld">Dhammadānayañña</span>nti dhammadānasaṅkhātaṃ yaññaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Suṭṭhu</span> <a name="V3.0101"></a> <span class="bld">saṇṭhitā</span>ti sammadeva saṇṭhitā. Piṭṭhipādassa upari pakatiaṅgulena caturaṅgule jaṅghāpadese <span class="bld">nigūḷhā</span> apaññāyamānarūpā hutvā ṭhitāti attho.</p>
- <p class="subhead">Eṇijaṅghalakkhaṇavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para214"></a><a name="para214_dn3"></a><span class="paranum">214</span>. <span class="bld">Sippa</span>nti sikkhitabbaṭṭhena ‘‘sippa’’nti laddhanāmaṃ sattānaṃ jīvikāhetubhūtaṃ ājīvavidhiṃ. Jīvikatthaṃ, sattānaṃ upakāratthañca veditabbaṭṭhena <span class="bld">vijjā,</span> mantasatthādi. Caranti tena sugatiṃ, sukhañca gacchantīti <span class="bld">caraṇaṃ.</span> Kammassakatāñāṇaṃ <a name="P3.0144"></a> uttarapadalopena <span class="bld">‘‘kamma’’</span>nti vuttanti āha <span class="bld">‘‘kammanti kammassakatājānanapaññā’’</span>ti. <span class="bld">Tāni cevā</span>ti pubbe vuttahatthiādīni ceva. <span class="bld">Satta ratanānī</span>ti muttādīni satta ratanāni. <span class="bld">Ca</span>-saddena rañño upabhogabhūtānaṃ vatthaseyyādīnaṃ saṅgaho. <span class="bld">Rañño anucchavikānī</span>ti rañño paribhuñjanayogyāni. <span class="bld">Sabbesa</span>nti ‘‘rājārahānī’’tiādinā vuttānaṃ sabbesaṃyeva ekajjhaṃ <span class="bld">gahaṇaṃ.</span> Buddhānaṃ parisā nāma odhiso anodhiso ca samitapāpā, tathatthāya paṭipannā ca hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘samaṇānaṃ koṭṭhāsabhūtā catasso parisā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sippādivācana</span>nti sippānaṃ sikkhāpanaṃ. Pāḷiyampi hi ‘‘vācetā’’ti vācanasīsena sikkhāpanaṃ dassitaṃ. <span class="bld">Ukkuṭikāsana</span>nti taṃtaṃveyyāvaccakaraṇena ukkuṭikassa nisajjā. Payojanavasena gehato gehaṃ gāmato gāmaṃ jaṅghāyo kilametvā pesanaṃ <span class="bld">jaṅghapesanikā. Likhitvā pātitaṃ viya hoti</span> aparipuṇṇabhāvato. <span class="bld">Anupubbauggatavaṭṭita</span>nti gopphakaṭṭhānato paṭṭhāya yāva jāṇuppadesā maṃsūpacayassa anukkamena samantato vaḍḍhitattā anupubbena uggataṃ hutvā suvaṭṭitaṃ. <span class="bld">Eṇijaṅghalakkhaṇa</span>nti saṇṭhānamattena eṇimigajaṅghāsadisajaṅghalakkhaṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para215"></a><a name="para215_dn3"></a><span class="paranum">215</span>. <span class="bld">‘‘Yatupaghātāyā’’</span>ti <a name="M3.0113"></a> ettha <span class="bld">ta</span>-kāro padasandhikaro, anunāsikalopena niddesoti āha <span class="bld">‘‘ya’’</span>ntiādi. ‘‘Uddhaggalomā <span class="bld">sukhumattacotthatā’’</span>ti vuttattā codakena ‘‘kiṃ pana aññena kammena aññaṃ lakkhaṇaṃ nibbattatī’’ti codito, ācariyo ‘‘na nibbattatī’’ti vatvā <a name="P3.0145"></a> ‘‘yadi evaṃ idha kasmā lakkhaṇantaraṃ kathita’’nti antolīnameva codanaṃ pariharanto <span class="bld">‘‘yaṃ pana nibbattatīti…pe… idha vutta’’</span>nti āha. Tattha <span class="bld">yaṃ pana nibbattatī</span>ti yaṃ lakkhaṇaṃ vuccamānalakkhaṇanibbattakena kammunā nibbattati. <span class="bld">Taṃ anubyañjanaṃ hotī</span>ti taṃ lakkhaṇaṃ vuccamānassa lakkhaṇassa anukūlalakkhaṇaṃ nāma hoti. <span class="bld">Tasmā</span> tena kāraṇena <span class="bld">idha</span> eṇijaṅghalakkhaṇakathane ‘‘uddhaggalomā sukhumattacotthatā’’ti lakkhaṇantaraṃ <span class="bld">vuttaṃ.</span></p>
- <p class="subhead">Sukhumacchavilakkhaṇavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para216"></a><a name="para216_dn3"></a><span class="paranum">216</span>. <span class="bld">Samitapāpaṭṭhena</span> <a name="V3.0102"></a> <span class="bld">samaṇaṃ,</span> na pabbajjāmattena. <span class="bld">Bāhitapāpaṭṭhena brāhmaṇaṃ,</span> na jātimattena.</p>
- <p class="bodytext">Mahantānaṃ atthānaṃ pariggaṇhanato mahatī paññā etassāti <span class="bld">mahāpañño.</span> Sesapadesupi eseva nayoti āha <span class="bld">‘‘mahāpaññādīhi samannāgatoti attho’’</span>ti. <span class="bld">Nānatta</span>nti yāhi mahāpaññādīhi samannāgatattā bhagavā ‘‘mahāpañño’’tiādinā kittīyati, tāsaṃ mahāpaññādīnaṃ idaṃ nānattaṃ ayaṃ vemattatā.</p>
- <p class="bodytext">Yassa kassaci visesato arūpadhammassa mahattaṃ nāma kiccasiddhiyā veditabbanti tadassā kiccasiddhiyā dassento <span class="bld">‘‘mahante sīlakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā’’</span>tiādimāha. Tattha hetumahantatāya, paccayamahantatāya, nissayamahantatāya, pabhedamahantatāya, kiccamahantatāya, phalamahantatāya, ānisaṃsamahantatāya ca sīlakkhandhassa mahantabhāvo veditabbo. Tattha <span class="bld">hetu</span> alobhādayo. <span class="bld">Paccayo</span> hirottappasaddhāsativīriyādayo. <span class="bld">Nissayo</span> sāvakabodhipaccekabodhisammāsambodhiniyatatā, taṃsamaṅgino ca purisavisesā. <span class="bld">Pabhedo</span> cārittavārittādivibhāgo. <span class="bld">Kiccaṃ</span> tadaṅgādivasena paṭipakkhavidhamanaṃ. <span class="bld">Ānisaṃso</span> piyamanāpatādi. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana <span class="bld">visuddhimagge,</span> (visuddhi. 1.6) <span class="bld">ākaṅkheyyasuttādīsu</span> <a name="P3.0146"></a> (ma. ni. 1.65) ca āgatanayeneva veditabbo. Iminā nayena <a name="M3.0114"></a> <span class="bld">samādhikkhandhā</span>dīnampi mahantatā yathārahaṃ vitthāretvā veditabbā. <span class="bld">Ṭhānāṭhānānaṃ</span> pana mahāvisayatāya, sā <span class="bld">bahudhātukasutte</span> āgatanayena veditabbā. <span class="bld">Vihārasamāpattiyo</span> samādhikkhandhaniddhāraṇanayena veditabbā. <span class="bld">Ariyasaccānaṃ</span> sakalasāsanasaṅgahato, so saccavibhaṅga- (vibha. 189) taṃsaṃvaṇṇanāsu (vibha. aṭṭha. 189) āgatanayena, <span class="bld">satipaṭṭhānā</span> dīnaṃ satipaṭṭhānavibhaṅgādīsu, (vibha. 355) taṃsaṃvaṇṇanāsu (vibha. aṭṭha. 355) ca āgatanayena, <span class="bld">sāmaññaphalānaṃ</span> mahato hitassa, mahato sukhassa, mahato atthassa, mahato yogakkhemassa nibbattibhāvato, santapaṇītanipuṇaatakkāvacarapaṇḍitavedanīyabhāvato ca; <span class="bld">abhiññānaṃ</span> mahāsambhārato, mahāvisayato, mahākiccato, mahānubhāvato, mahānibbattito ca, <span class="bld">nibbānassa</span> madanimmadanādimahattasiddhito mahantatā veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Puthupaññā</span>ti etthāpi vuttanayānusārena attho veditabbo. Ayaṃ pana viseso – <span class="bld">nānākhandhesu ñāṇaṃ pavattatī</span>ti ‘‘ayaṃ rūpakkhandho nāma…pe… ayaṃ viññāṇakkhandho nāmā’’ti <a name="V3.0103"></a> evaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati. Tesupi ‘‘ekavidhena rūpakkhandho, ekādasavidhena rūpakkhandho. Ekavidhena vedanākkhandho, bahuvidhena vedanākkhandho. Ekavidhena saññākkhandho. Ekavidhena saṅkhārakkhandho. Ekavidhena viññāṇakkhandho, bahuvidhena viññāṇakkhandho’’ti evaṃ ekekassa khandhassa atītādibhedavasenāpi nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati. Tathā ‘‘idaṃ cakkhāyatanaṃ nāma…pe...idaṃ dhammāyatanaṃ nāma. Tattha dasāyatanā kāmāvacarā, dve catubhūmakā’’ti evaṃ āyatanānaṃ nānattaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati. <span class="bld">Nānādhātūsū</span>ti ‘‘ayaṃ cakkhudhātu nāma…pe… ayaṃ manoviññāṇadhātu nāma. Tattha soḷasa dhātuyo kāmāvacarā, dve dhātuyo catubhūmikā’’ti <a name="P3.0147"></a> evaṃ nānādhātūsu ñāṇaṃ pavattati, tayidaṃ upādinnakadhātuvasena vuttaṃ. Paccekabuddhānampi hi dvinnañca aggasāvakānaṃ upādinnakadhātūsu evaṃ nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati, tañca kho ekadesatova, na nippadesato. Anupādinnakadhātūnaṃ pana lakkhaṇādimattameva jānanti, na nānākaraṇaṃ. Sabbaññubuddhānameva pana ‘‘imāya nāmadhātuyā ussannattā imassa rukkhassa khandho seto, imassa kāḷo, imassa maṭṭho, imassa bahalattaco<a name="M3.0115"></a>, imassa tanutaco. Imassa pattaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena evarūpaṃ. Imassa pupphaṃ nīlaṃ, imassa pītakaṃ, lohitakaṃ, odātaṃ, sugandhaṃ, duggandhaṃ. Phalaṃ khuddakaṃ, mahantaṃ, dīghaṃ, vaṭṭaṃ, susaṇṭhānaṃ, dussaṇṭhānaṃ, maṭṭhaṃ, pharusaṃ, sugandhaṃ, duggandhaṃ, madhuraṃ, tittakaṃ, ambilaṃ, kaṭukaṃ, kasāvaṃ. Kaṇṭako tikhiṇo, atikhiṇo, ujuko, kuṭilo, kaṇho, nīlo, odāto hotī’’ti dhātunānattaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nānāpaṭiccasamuppādesū</span>ti ajjhattabahiddhābhedato ca nānāpabhedesu paṭiccasamuppādaṅgesu. Avijjādiaṅgāni hi paccekaṃ paṭiccasamuppādasaññitāni. Tenāha <span class="bld">saṅkhārapiṭake</span> ‘‘dvādasa paccayā dvādasa paṭiccasamuppādā’’ti. <span class="bld">Nānāsuññatamanupalabbhesū</span>ti nānāsabhāvesu niccasārādivirahitesu suññatabhāvesu tato eva itthipurisaattattaniyādivasena anupalabbhanasabhāvesu pakāresu. <span class="bld">Ma</span>-kāro hettha padasandhikaro. <span class="bld">Nānāatthesū</span>ti atthapaṭisambhidāya visayabhūtesu paccayuppannādivasena nānāvidhesu atthesu. <span class="bld">Dhammesū</span>ti dhammapaṭisambhidāya <a name="P3.0148"></a> visayabhūtesu paccayādivasena nānāvidhesu dhammesu. <span class="bld">Niruttīsū</span>ti tesaṃyeva atthadhammānaṃ niddhāraṇavacanasaṅkhātesu nānāniruttīsu. <span class="bld">Paṭibhānesū</span>ti atthapaṭisambhidādīsu visayabhūtesu ‘‘imāni ñāṇāni idamatthajotakānī’’ti (vibha. 726, 729, 731, 732, 734, 736, 739) tathā tathā paṭibhānato upatiṭṭhanato ‘‘paṭibhānānī’’ti laddhanāmesu nānāñāṇesu. <span class="bld">‘‘Puthunānāsīlakkhandhesū’’</span>tiādīsu sīlassa puthuttaṃ vuttameva, itaresaṃ pana vuttanayānusārena suviññeyyattā pākaṭameva. Yaṃ pana abhinnaṃ ekameva nibbānaṃ, tattha upacāravasena <a name="V3.0104"></a> puthuttaṃ gahetabbanti āha <span class="bld">‘‘puthujjanasādhāraṇe dhamme samatikkammā’’</span>ti, tenassa madanimmadanādipariyāyena puthuttaṃ paridīpitaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ visayavasena paññāya mahattaṃ, puthuttaṃ dassetvā idāni sampayuttadhammavasena hāsabhāvaṃ, pavattiākāravasena javanabhāvaṃ, kiccavasena tikkhādibhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘katamā hāsapaññā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">hāsabahulo</span>ti pītibahulo. Sesapadāni tasseva vevacanāni. <span class="bld">Sīlaṃ paripūretī</span>ti haṭṭhapahaṭṭho udaggudaggo hutvā ṭhapetvā indriyasaṃvaraṃ tassa visuṃ vuttattā anavasesasīlaṃ paripūreti. Pītisomanassasahagatā hi paññā abhirativasena ārammaṇe phullitavikasitā viya <a name="M3.0116"></a> pavattati, na evaṃ upekkhāsahagatā. Puna <span class="bld">sīlakkhandha</span>nti ariyasīlakkhandhamāha. <span class="bld">‘‘Samādhikkhandha’’</span>ntiādīsupi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbaṃ taṃ rūpaṃ aniccato khippaṃ javatī</span>ti yā rūpadhamme ‘‘aniccā’’ti sīghavegena pavattati, paṭipakkhadūrabhāvena pubbābhisaṅkhārassa sātisayattā indena vissaṭṭhavajiraṃ viya lakkhaṇaṃ avirajjhantī adandhāyantī <a name="P3.0149"></a> rūpakkhandhe aniccalakkhaṇaṃ vegasā paṭivijjhati, sā javanapaññā nāmāti attho. Sesapadesupi eseva nayo. Evaṃ lakkhaṇārammaṇikavipassanāvasena javanapaññaṃ dassetvā balavavipassanāvasena dassetuṃ <span class="bld">‘‘rūpa’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">khayaṭṭhenā</span>ti yattha yattha uppajjati, tattha tattheva bhijjanato khayasabhāvattā. <span class="bld">Bhayaṭṭhenā</span>ti bhayānakabhāvato. <span class="bld">Asārakaṭṭhenā</span>ti asārakabhāvato attasāravirahato, niccasārādivirahato ca. <span class="bld">Tulayitvā</span>ti tulanabhūtāya vipassanāpaññāya tuletvā. <span class="bld">Tīrayitvā</span>ti tāya eva tīraṇabhūtāya tīrayitvā. <span class="bld">Vibhāvayitvā</span>ti yāthāvato pakāsetvā paccakkhaṃ katvā. <span class="bld">Vibhūtaṃ katvā</span>ti pākaṭaṃ katvā. <span class="bld">Rūpanirodhe</span>ti rūpakkhandhanirodhahetubhūte <span class="bld">nibbāne</span> ninnapoṇapabbhārabhāvena. Idāni sikhāppattavipassanāvasena javanapaññaṃ dassetuṃ puna <span class="bld">‘‘rūpa’’</span>ntiādi vuttaṃ. ‘‘Vuṭṭhānagāminivipassanāvasenā’’ti keci.</p>
- <p class="bodytext">Ñāṇassa tikkhabhāvo nāma savisesaṃ paṭipakkhapahānena veditabboti. ‘‘Khippaṃ kilese chindatīti tikkhapaññā’’ti vatvā te pana kilese vibhāgena dassento <span class="bld">‘‘uppannaṃ kāmavitakka’’</span>ntiādimāha. Tikkhapañño khippābhiñño hoti, paṭipadā cassa na calatīti āha <span class="bld">‘‘ekasmiṃ āsane cattāro ariyamaggā…pe… adhigatā hontī’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā, saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā <a name="V3.0105"></a> virāgadhammā nirodhadhammā’’ti yāthāvato dassanena saccappaṭivedho ijjhati, na aññathāti kāraṇamukhena nibbedhikapaññaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘sabbasaṅkhāresu ubbegabahulo hotī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">ubbegabahulo</span>ti vuttanayena sabbasaṅkhāresu abhiṇhapavattasaṃvego. <span class="bld">Uttāsabahulo</span>ti ñāṇuttāsavasena sabbasaṅkhāresu bahuso utrāsamānaso<a name="P3.0150"></a>, etena ādīnavānupassanamāha. <span class="bld">‘‘Ukkaṇṭhanabahulo’’</span>ti pana iminā nibbidānupassanamāha<a name="M3.0117"></a>, <span class="bld">‘‘aratibahulo’’</span>tiādinā tassā eva aparāparuppattiṃ. <span class="bld">Bahimukho</span>ti sabbasaṅkhārato bahibhūtaṃ nibbānaṃ uddissa pavattañāṇamukho, tathā vā pavattitavimokkhamukho. Nibbijjhanaṃ <span class="bld">nibbedho,</span> so etissā atthi, nibbijjhatīti vā <span class="bld">nibbedhikā,</span> sā eva paññā <span class="bld">nibbedhikapaññā.</span> Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayattā, uttānatthattā ca suviññeyyameva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para217"></a><a name="para217_dn3"></a><span class="paranum">217</span>. <span class="bld">Pabbajitaṃ upāsitā</span>ti ettha yādisaṃ pabbajitaṃ upāsato paññāpaṭilābho hoti, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘paṇḍitaṃ pabbajita’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Upāsana</span>ñcettha upaṭṭhānavasena icchitaṃ, na upanisīdanamattenāti āha <span class="bld">‘‘payirupāsitā’’</span>ti. <span class="bld">Attha</span>nti hitaṃ. <span class="bld">Abbhantaraṃ karitvā</span>ti abbhantaragataṃ katvā. Tenāha <span class="bld">‘‘atthayutta’’</span>nti. Bhāvanapuṃsakaniddeso cāyaṃ, hitūpasañhitaṃ katvāti attho. <span class="bld">Antara</span>-saddo vā cittapariyāyo ‘‘yassantarato na santi kopā’’tiādīsu (udā. 20) viya. Tasmā <span class="bld">atthantaro</span>ti hitajjhāsayoti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭilābhatthāya gatenā</span>ti paṭilābhatthāya pavattena, paṭilābhasaṃvattaniyenāti attho. <span class="bld">Uppāde ca nimitte ca chekā</span>ti uppādavidhimhi ceva nimittavidhimhi ca kusalā. Uppādanimittakovidatāsīsena cettha lakkhaṇakosallameva dasseti. Atha vā sesalakkhaṇānaṃ nibbattiyā buddhānaṃ, cakkavattīnañca uppādo anumīyati, yāni tehi laddhabbaānisaṃsāni nimittāni<a name="P3.0151"></a>, tasmiṃ <span class="bld">uppāde ca nimitte ca</span> anuminanādivasena <span class="bld">chekā</span> nipuṇāti attho. <span class="bld">Ñatvā passissatī</span>ti ñāṇena jānitvā passissati, na cakkhuviññāṇenāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atthānusāsanīsū</span>ti atthānaṃ hitānaṃ anusāsanīsu. Yasmā anatthapaṭivajjanapubbikā sattānaṃ atthapaṭipatti, tasmā anatthopi paricchijja gahetabbo, jānitabbo cāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘atthānatthaṃ pariggāhakāni ñāṇānī’’</span>ti, yato ‘‘āyupāyakosallaṃ viya apāyakosallampi icchitabba’’nti vuttaṃ.</p>
- <p class="subhead">Suvaṇṇavaṇṇalakkhaṇavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para218"></a><a name="para218_dn3"></a><span class="paranum">218</span>. Paṭisaṅkhānabalena <a name="M3.0118"></a><a name="V3.0106"></a> kodhavinayena <span class="bld">akkodhano,</span> na bhāvanābalenāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘na anāgāmimaggenā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Evaṃ akkodhavasikattā</span>ti evaṃ maghamāṇavo viya na kodhavasaṃ gatattā. <span class="bld">Nābhisajjī</span>ti kujjhanavaseneva na abhisajji. Yañhi kodhassa uppattiṭṭhānabhūte ārammaṇe upanāhassa paccayabhūtaṃ kujjhanavasena abhisajjanaṃ, taṃ idhādhippetaṃ, na lubbhanavasena. Tenāha <span class="bld">‘‘kuṭilakaṇṭako viyā’’</span>tiādi. So hi yattha laggati, taṃ khobhento eva laggati. <span class="bld">Tattha tatthā</span>ti tasmiṃ tasmiṃ mammaṭṭhāne. <span class="bld">Mamma</span>nti phuṭṭhamattepi rujjanaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Pubbuppattiko</span>ti paṭhamuppanno. <span class="bld">Tato balavataro byāpādo</span> laddhāsevanatāya cittassa byāpajjanato. <span class="bld">Tato balavatarā</span> <a name="P3.0152"></a> <span class="bld">patitthiyanā</span>ti sātisayaṃ laddhāsevanatāya tato byāpādāvatthāyapi balavatarā patitthiyanā paccatthikabhāvena thāmappattito.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sukhumattharaṇādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena paṇītabhojanīyādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo bhojanadānassapi vaṇṇasampadānimittabhāvato. Tenāha bhagavā ‘‘bhojanaṃ bhikkhave dadamāno dāyako paṭiggāhakānaṃ…pe… āyuṃ deti, vaṇṇaṃ detī’’ti (a. ni. 5.37) tathā ca vakkhati ‘‘āmisadānena vā’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para219"></a><a name="para219_dn3"></a><span class="paranum">219</span>. Ti adāsi. <span class="bld">Devo</span>ti megho, pajjunno eva vā. <span class="bld">Varataro</span>ti uttamataro. Pabbajjāya visadisāvatthādi bhāvato na pabbajjāti <span class="bld">apabbajjā,</span> gihibhāvo. Acchādenti kopīnaṃ paṭicchādenti etehīti acchādanāni, nivāsanāni, tesaṃ <span class="bld">acchādanānañceva</span> sesa <span class="bld">vatthānañca</span> kojavādi <span class="bld">uttamapāvuraṇānañca. Vināso</span>ti katassa kammassa avipaccitvā vināso.</p>
- <p class="subhead">Kosohitavatthaguyhalakkhaṇavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para220"></a><a name="para220_dn3"></a><span class="paranum">220</span>. <span class="bld">Samānetā</span>ti sammadeva ānetā samāgametā. <span class="bld">Rajje patiṭṭhitena sakkā kātuṃ</span> bahubhatikasseva ijjhanato. Kattā nāma natthīti vajjaṃ paṭicchādentīti ānetvā sambandho, karonti vajjapaṭicchādanakammanti vā. Nanu vajjapaṭicchādanakammaṃ nāma sāvajjanti? Saccaṃ sāvajjaṃ saṃkiliṭṭhacittena <a name="M3.0119"></a> paṭicchādentassa, idaṃ pana asaṃkiliṭṭhacittena parassa uppajjanakaanatthaṃ <a name="V3.0107"></a> pariharaṇavasena pavattaṃ adhippetaṃ. <span class="bld">‘‘Ñātisaṅgahaṃ karontenā’’</span>ti <a name="P3.0153"></a> etena ñātatthacariyāvasena taṃ kammaṃ pavattatīti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para221"></a><a name="para221_dn3"></a><span class="paranum">221</span>. <span class="bld">Amittatāpanā</span>ti amittānaṃ tapanasīlā, amittatāpanaṃ hotu vā mā vā evaṃsabhāvāti attho. Na hi cakkavattino puttānaṃ amittā nāma keci honti, ye te bhaveyyuṃ, cakkānubhāveneva sabbepi khattiyādayo anuvattakā tesaṃ bhavanti.</p>
- <p class="centered">Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Parimaṇḍalādilakkhaṇavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para222"></a><a name="para222_dn3"></a><span class="paranum">222</span>. <span class="bld">Sama</span>nti samānaṃ. <span class="bld">Tena tena</span> loke viññātaguṇena <span class="bld">samaṃ</span> samānaṃ <span class="bld">jānāti,</span> yato tattha paṭipajjanavidhināva itarasmiṃ paṭipajjati. <span class="bld">Sayaṃ jānātī</span>ti aparaneyyo hutvā sayameva jānāti. <span class="bld">Purisaṃ jānātī</span>ti vā ‘‘ayaṃ seṭṭho, ayaṃ majjhimo, ayaṃ nihīno’’ti taṃ taṃ purisaṃ yāthāvato jānāti. <span class="bld">Purisavisesaṃ jānātī</span>ti tasmiṃ tasmiṃ purise vijjamānaṃ visesaṃ jānāti, yato tattha tattha anurūpadānapadānādipaṭipattiyā yuttapattakārī hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘ayamidamarahatī’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sampattipaṭilābhaṭṭhenā</span>ti diṭṭhadhammikādisampattīnaṃ paṭilābhāpanaṭṭhena. <span class="bld">Samasaṅgahakamma</span>nti samaṃ jānitvā tadanurūpaṃ tassa tassa saṅgaṇhanakammaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para223"></a><a name="para223_dn3"></a><span class="paranum">223</span>. <span class="bld">Tulayitvā</span>ti tīrayitvā. <span class="bld">Paṭivicinitvā</span>ti vīmaṃsitvā. Nipuṇayogato <span class="bld">nipuṇā,</span> ativiya nipuṇā <span class="bld">atinipuṇā,</span> sā pana tesaṃ nipuṇatā saṇhasukhumā paññāti āha <span class="bld">‘‘sukhumapaññā’’</span>ti.</p>
- <p class="subhead">Sīhapubbaddhakāyādilakkhaṇavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para224"></a><a name="para224_dn3"></a><span class="paranum">224</span>. <span class="bld">Khemakāmo</span>ti <a name="P3.0154"></a><a name="V3.0108"></a> anupaddavakāmo. Kammassakatāñāṇaṃ sattānaṃ vaḍḍhiāvahaṃ sabbasampattividhāyakanti āha <span class="bld">‘‘paññāyāti kammassakatāpaññāyā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samantaparipūrānī</span>ti <a name="M3.0120"></a> samantato sabbabhāgehi paripuṇṇāni. Tato eva <span class="bld">ahīnāni</span> anūnāni. <span class="bld">Dhanādīhī</span>ti dhanadhaññādīhi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para225"></a><a name="para225_dn3"></a><span class="paranum">225</span>. <span class="bld">Okappanasaddhā</span> saddheyyavatthuṃ okkanditvā pakkhanditvā saddahanasaddhā. Sā eva pasādanīyavatthusmimpi abhippasīdanavasena pavattiyā <span class="bld">pasādasaddhā.</span> <span class="bld">Pariyattisavanenā</span>ti sattānaṃ hitasukhāvahāya pariyattiyā savanena. Dhāraṇaparicayādīnaṃ taṃmūlakattā tathā vuttaṃ. <span class="bld">Etesa</span>nti saddhādīnaṃ. Saha hānadhammenāti <span class="bld">sahānadhammo,</span> na sahānadhammoti <span class="bld">asahānadhammo,</span> tassa bhāvo asahānadhammatā, taṃ <span class="bld">asahānadhammataṃ,</span> aparihāniyasabhāvanti attho.</p>
- <p class="subhead">Rasaggasaggitālakkhaṇavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para226"></a><a name="para226_dn3"></a><span class="paranum">226</span>. <span class="bld">Tilaphalamattampi</span> bhojanaṃ. <span class="bld">Sabbattha pharatī</span>ti sabbā rasāharaṇiyo anussarantaṃ sabhāvena sabbasmiṃ kāye pharati. <span class="bld">Samā hutvā vahantī</span>ti avisamā ujukā hutvā pavattanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ārogyakaraṇakamma</span>nti arogabhāvakaraṃ sattānaṃ aviheṭhanakammaṃ. Madhurādibhedaṃ rasaṃ gasati harati etehi, sayameva vā taṃ gasanti gilanti anto pavesentīti <span class="bld">rasaggasā,</span> rasaggasānaṃ aggā <span class="bld">rasaggasaggā,</span> te ettha santīti <span class="bld">rasaggasaggī,</span> tadeva lakkhaṇaṃ. Bhavati hi abhinnepi vatthusmiṃ taggatavisesāvabodhanatthaṃ bhinnaṃ viya katvā vohāro yathā ‘‘silāputtakassa sarīra’’nti<a name="P3.0155"></a>. Rasaggasaggitāsaṅkhātaṃ vā lakkhaṇaṃ <span class="bld">rasaggasaggilakkhaṇaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><a name="para227"></a><a name="para227_dn3"></a><span class="paranum">227</span>. <span class="bld">Vadha</span>-saddo ‘‘attānaṃ vadhitvā vadhitvā rodatī’’tiādīsu (pāci. 879) bādhanatthopi hotīti tato visesanatthaṃ <span class="bld">‘‘māraṇavadhenā’’</span>ti vuttaṃ, māraṇasaṅkhātena vadhenāti attho. Bādhanattho eva vā <span class="bld">vadha</span>-saddo, māraṇena, bādhanena cāti attho. <span class="bld">Ubbādhanāyā</span>ti bandhanāgāre pakkhipitvā uddhaṃ uddhaṃ bādhanena. Tenāha <span class="bld">‘‘bandhanāgārappavesanenā’’</span>ti.</p>
- <p class="subhead">Abhinīlanettādilakkhaṇavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para228"></a><a name="para228_dn3"></a><span class="paranum">228</span>. <span class="bld">Visaṭa</span>nti <a name="V3.0109"></a> kujjhanavasena vinisaṭaṃ katvā. Tenāha <span class="bld">‘‘kakkaṭako viyā’’</span>tiādi. <span class="bld">Visācī</span>ti virūpaṃ sācitakaṃ, vijimhanti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘vaṅkakkhikoṭiyā’’</span>ti<a name="M3.0121"></a>, kuṭilaakkhikoṭipātenāti attho. <span class="bld">Viceyya pekkhitā</span>ti ujukaṃ anoloketvā diṭṭhipātaṃ vicāretvā oloketvā. Tenāha <span class="bld">‘‘yo kujjhitvā’’</span>tiādi. <span class="bld">Paro</span>ti kujjhito. <span class="bld">Na oloketi</span> taṃ sammukhā gacchantaṃ kujjhitvā na oloketi, parammukhā. <span class="bld">Viteyyā</span>ti virūpaṃ tiriyaṃ, viññūnaṃ olokanakkamaṃ vītikkamitvāti attho. Jimhaṃ anoloketvā ujukaṃ olokanaṃ nāma kuṭilabhāvakarānaṃ pāpadhammānaṃ abhājanaujukatacittatasseva <a name="P3.0156"></a> hotīti āha <span class="bld">‘‘ujumano hutvā ujuṃ pekkhitā’’</span>ti. Yathā ca ujuṃ pekkhitā hotīti ānetvā sambandho. <span class="bld">Pasaṭa</span>nti ummīlanavasena sammadeva patthaṭaṃ. <span class="bld">Vipulaṃ vitthata</span>nti tasseva vevacanaṃ. Piyaṃ piyāyitabbaṃ dassanaṃ olokanaṃ etassāti <span class="bld">piyadassano.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāṇo</span>ti akkhīni nimmīletvā pekkhanako. <span class="bld">Kākakkhī</span>ti kekarakkho. <span class="bld">Vaṅkakkhī</span>ti jimhapekkhanako. <span class="bld">Āvilakkhī</span>ti ākuladiṭṭhipāto. Nīlapītalohitasetakāḷavaṇṇānaṃ vasena <span class="bld">pañcavaṇṇo.</span> Tattha pītalohitavaṇṇā setamaṇḍalagatarājivasena, nīlasetakāḷavaṇṇā pana taṃtaṃmaṇḍalavaseneva veditabbā. <span class="bld">‘‘Pasādo</span>ti pana tesaṃ vaṇṇānaṃ pasannākāraṃ sandhāya vutta’’nti keci. <span class="bld">Pañcavaṇṇo pasādo</span>ti pana yathāvuttapañcavaṇṇaparivāro, tehi vā paṭimaṇḍito pasādoti attho. <span class="bld">Nettasampattikarānī</span>ti ‘‘pañcavaṇṇapasādatā tirohitavidūragatadassanasamatthatā’’ti evamādi cakkhusampadāya kāraṇāni. <span class="bld">Lakkhaṇasatthe yuttā</span>ti lakkhaṇasatthe āyuttā sukusalā.</p>
- <p class="subhead">Uṇhīsasīsalakkhaṇavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para230"></a><a name="para230_dn3"></a><span class="paranum">230</span>. <span class="bld">Pubbaṅgamo</span>ti ettha pubbaṅgamatā nāma pamukhatā, jeṭṭhaseṭṭhakabhāvo bahujanassa anuvattanīyatāti āha <span class="bld">‘‘gaṇajeṭṭhako’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pubbaṅgamatā</span>ti pubbaṅgamassa kammaṃ. Yassa hi kāyasucaritādikammassa vasena mahāpuriso bahujanassa pubbaṅgamo ahosi, tadassa kammaṃ ‘‘pubbaṅgamatā’’ti adhippetaṃ, na pubbaṅgamabhāvo. Tenāha <span class="bld">‘‘idha kammaṃ nāma pubbaṅgamatā’’</span>ti. <span class="bld">Pītipāmojjena</span> <a name="M3.0122"></a> <span class="bld">paripuṇṇasīso</span>ti pītiyā, <a name="V3.0110"></a> pāmojjena ca sampuṇṇapaññāsīso bahulaṃ somanassasahagatañāṇasampayuttacittasamaṅgī <a name="P3.0157"></a> eva hutvā <span class="bld">vicarati. Mahāpuriso</span>ti mahāpurisajātiko.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para231"></a><a name="para231_dn3"></a><span class="paranum">231</span>. <span class="bld">Bahujana</span>nti sāmiatthe upayogavacananti āha <span class="bld">‘‘bahujanassā’’</span>ti. Paribhuñjanaṭṭhena <span class="bld">paṭibhogo,</span> upayogavatthu paṭibhogo, tassa hitāti <span class="bld">paṭibhogiyā.</span> Desakālaṃ ñatvā tadupakaraṇūpaṭṭhānādi <span class="bld">veyyāvaccakarā</span> sattā. <span class="bld">Abhiharantī</span>ti byāharanti. Tassa tassa veyyāvaccassa paṭiharaṇato pavattanakaraṇato <span class="bld">paṭihāro,</span> veyyāvaccakaro, tassa bhāvo <span class="bld">paṭihāraka</span>nti āha <span class="bld">‘‘veyyāvaccakarabhāva’’</span>nti. Visavanaṃ <span class="bld">visavo,</span> kāmakāro vasitā, so etassa atthīti <span class="bld">visavī</span>ti āha <span class="bld">‘‘ciṇṇavasī’’</span>ti.</p>
- <p class="subhead">Ekekalomatādilakkhaṇavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para232"></a><a name="para232_dn3"></a><span class="paranum">232</span>. <span class="bld">Upavattatī</span>ti anukūlabhāvaṃ upecca vattati. Tenāha <span class="bld">‘‘ajjhāsayaṃ anuvattatī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekekalomalakkhaṇa</span>nti ekekasmiṃ lomakūpe ekekalomatālakkhaṇaṃ. <span class="bld">Ekekehi lomehī</span>ti aññesaṃ sarīre ekekasmimpi lomakūpe anekānipi lomāni uṭṭhahanti, na tathāgatassa. Tehi puna paccekaṃ lomakūpesu ekekeheva uppannehi kuṇḍalāvattehi padakkhiṇāvattakajātehi nicitaṃ viya sarīraṃ hotīti vuttaṃ ‘‘ekekalomūpacitaṅgavā’’ti.</p>
- <p class="subhead">Cattālīsādilakkhaṇavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para234"></a><a name="para234_dn3"></a><span class="paranum">234</span>. <span class="bld">Abhinditabbapariso</span>ti parehi kenaci saṅgahena saṅgahetvā, yuttikāraṇaṃ dassetvā vā na bhinditabbapariso.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Apisuṇavācāyā</span>ti upayogatthe sāmivacanaṃ, pesuññassa paṭipakkhabhūtaṃ kusalakammaṃ. Pisuṇā vācā etassāti pisuṇavāco, tassa <span class="bld">pisuṇavācassa</span> puggalassa. <span class="bld">Aparipuṇṇā</span>ti <a name="P3.0158"></a> cattārīsato ūnabhāvena na paripuṇṇā. <span class="bld">Viraḷā</span>ti savivarā.</p>
- <p class="subhead">Pahūtajivhādilakkhaṇavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para236"></a><a name="para236_dn3"></a><span class="paranum">236</span>. <span class="bld">Ādeyyavāco</span>ti <a name="M3.0123"></a><a name="V3.0111"></a> ādaragāravavasena ādātabbavacano. ‘‘Evameta’’nti <span class="bld">gahetabbavacano</span> sirasā sampaṭicchitasāsano.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Baddhajivhā</span>ti yathā sukhena parivattati, evaṃ sirādīhi palibuddhajivhā. <span class="bld">Gūḷhajivhā</span>ti rasabahalatāya gūḷhagaṇḍasadisajivhā. <span class="bld">Dvijivhā</span>ti agge kappabhāvena dvidhābhūtajivhā. <span class="bld">Mammanā</span>ti apparippuṭatalāpā. Kharapharusakakkasādivasena <span class="bld">saddo bhijjati</span> bhinnakāro hoti. Vicchinditvā pavattassaratāya <span class="bld">chinnassarā vā.</span> Anekākāratāya <span class="bld">bhinnassarā vā.</span> Kākassa viya amanuññassaratāya <span class="bld">kākassarā vā. Madhuro</span>ti iṭṭhe, kammaphalena vatthuno suvisuddhattā. <span class="bld">Pemanīyo</span>ti pītisañjanano, piyāyitabbo vā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para237"></a><a name="para237_dn3"></a><span class="paranum">237</span>. <span class="bld">Akkosayuttattā</span>ti akkosupasañhitattā akkosavatthusahitattā. <span class="bld">Ābādhakari</span>nti ghaṭṭanavasena paresaṃ pīḷāvahaṃ. Bahuno janassa avamaddanato, pamaddābhāvakaraṇato vā <span class="bld">bahujanappamaddanaṃ. Abāḷha</span>nti vā ettha <span class="bld">a</span>-kāro vuddhiattho ‘‘asekkhā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. tikamātikā 11) viya, tasmā ativiya bāḷhaṃ pharusaṃ <span class="bld">gira</span>nti evamettha <a name="P3.0159"></a> attho veditabbo. <span class="bld">Na bhaṇī</span>ti cettha ‘‘na abhaṇi na bhaṇī’’ti saralopena niddeso. <span class="bld">Susaṃhita</span>nti suṭṭhu saṃhitaṃ. Kena pana suṭṭhu saṃhitaṃ? ‘‘Madhura’’nti anantarameva vuttattā madhuratāyāti viññāyati, kā panassa madhuratāti āha <span class="bld">‘‘suṭṭhu pemasaṃhita’’</span>nti. Upayogaputhuttavisayo yaṃ <span class="bld">vācā</span>-saddoti āha <span class="bld">‘‘vācāyo’’</span>ti, sā cassā upayogaputhuttavisayatā ‘‘hadayagāminiyo’’ti padena samānādhikaraṇatāya daṭṭhabbā. <span class="bld">‘‘Kaṇṇasukha’’</span>nti pāṭhe bhāvanapuṃsakaniddesoyanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Vedayathā</span>ti kālavipallāsenāyaṃ niddesoti āha <span class="bld">‘‘vedayitthā’’</span>ti. <span class="bld">Brahmassarata</span>nti seṭṭhassarataṃ, brahmuno sarasadisassarataṃ vā. <span class="bld">Bahūnaṃ bahu</span>nti bahūnaṃ janānaṃ bahuṃ subhaṇitanti yojanā.</p>
- <p class="subhead">Sīhahanulakkhaṇavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para238"></a><a name="para238_dn3"></a><span class="paranum">238</span>. <span class="bld">Appadhaṃsiko</span>ti appadhaṃsiyo. <span class="bld">Ya</span>-kārassa hi <span class="bld">ka</span>-kāraṃ katvā ayaṃ niddeso yathā ‘‘niyyānikā dhammā’’ti (dha. sa. dukamātikā 97) <span class="bld">guṇato</span>ti attanā adhigataguṇato. <span class="bld">Ṭhānato</span>ti yathāṭhitaṭṭhānantarato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Palāpakathāyā</span>ti <a name="M3.0124"></a><a name="V3.0112"></a> samphappalāpakathāya. <span class="bld">Antopaviṭṭhahanukā</span> ekato, ubhato vā saṃkucitavisukā. <span class="bld">Vaṅkahanukā</span> ekapassena kuṭilavisukā. <span class="bld">Pabbhārahanukā</span> purato olambamānavisukā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para239"></a><a name="para239_dn3"></a><span class="paranum">239</span>. <span class="bld">Vikiṇṇavacanā</span> <a name="P3.0160"></a> nāma samphappalāpino, tappaṭikkhepena <span class="bld">avikiṇṇavacanā</span> mahābodhisattā. Vācā eva tadatthādhigamupāyatāya <span class="bld">‘‘byāppatho’’</span>ti vuttāti āha <span class="bld">‘‘avikiṇṇa…pe… vacanapatho assā’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Dvīhi dvīhī’’</span>ti nayidaṃ āmeḍitavacanaṃ asamānādhikaraṇato, atha kho dvīhi diguṇatādassananti āha <span class="bld">‘‘dvīhi dvīhīti catūhī’’</span>ti. Tasmā ‘‘dvidugamā’’ti catugamā vuttāti āha <span class="bld">‘‘catuppadāna’’</span>nti. <span class="bld">Tathāsabhāvo</span>ti yathāssa vuttanayena kenaci appadhaṃsiyatā hoti guṇehi, tathāsabhāvo.</p>
- <p class="subhead">Samadantādilakkhaṇavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para240"></a><a name="para240_dn3"></a><span class="paranum">240</span>. Visuddhasīlācāratāya parisuddhā samantato sabbathā vā suddhā puggalā parivārā etassāti <span class="bld">parisuddhaparivāro. </span></p>
- <p class="bodytext"><a name="para241"></a><a name="para241_dn3"></a><span class="paranum">241</span>. <span class="bld">Pahāsī</span>ti tadaṅgavasena, vikkhambhanavasena ca pariccaji. Tidivaṃ tāvatiṃsabhavanaṃ puraṃ nagaraṃ etesanti <span class="bld">tidivapurā,</span> tāvatiṃsadevā, tesaṃ varo tidivapuravaro, indo. Tena <span class="bld">tidivapuravarena.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘sakkenā’’</span>ti. Lapanti kathenti etenāti <span class="bld">lapanaṃ,</span> mukhanti āha <span class="bld">‘‘lapanajanti mukhaja’’</span>nti. Suṭṭhu dhavalatāya <span class="bld">sukkā,</span> īsakampi asaṃkiliṭṭhatāya <span class="bld">suci.</span> Sundarasaṇṭhānatāya suṭṭhu bhāvanato, vipassanato ca <span class="bld">sobhanā.</span> Kāmaṃ janānaṃ manussānaṃ nivāsanaṭṭhānādibhāvena patiṭṭhābhūto desaviseso ‘‘janapado’’ti vuccati, idha pana saparivāracatumahādīpasaññito sabbo padeso tathā vuttoti āha <span class="bld">‘‘cakkavāḷaparicchinno janapado’’</span>ti. Nanu ca yathāvutto padeso samuddaparicchinno, na cakkavāḷapabbataparicchinnoti? So padeso cakkavāḷaparicchinnopi hotīti tathā vuttaṃ<a name="P3.0161"></a>. Ye vā samuddanissitā, cakkavāḷapādanissitā ca sattā, tesaṃ te te padesā patiṭṭhāti tepi saṅgaṇhanto <span class="bld">‘‘cakkavāḷaparicchinno’’</span>ti avoca. <span class="bld">Cakkavāḷaparicchinno</span>ti ca cakkavāḷena paricchinnoti evamettha attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Tassā</span>ti tassa cakkavattino. Puna <a name="M3.0125"></a> <span class="bld">tassā</span>ti tassa janapadassa. <span class="bld">Bahujana sukha</span>nti ettha paccattabahuvacanalopena bahujanaggahaṇanti āha <span class="bld">‘‘bahujanā’’</span>ti. Yathā pana te hitasukhaṃ caranti, taṃ vidhiṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘samānasukhadukkhā hutvā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Vigatapāpo</span>ti sabbaso <a name="V3.0113"></a> samucchindanena viniddhutapāpadhammo. <span class="bld">Daratho</span> vuccati kāyiko, cetasiko ca pariḷāho. Tattha cetasikapariḷāho ‘‘vigatapāpo’’ti imināva vuttoti āha <span class="bld">‘‘vigatakāyikadarathakilamatho’’</span>ti. Rāgādayo yasmiṃ santāne uppannā, tassa malīnabhāvakaraṇena <span class="bld">malā.</span> Kacavarabhāvena <span class="bld">khilā.</span> Sattānaṃ mahānatthakarattā visesato doso <span class="bld">kalī</span>ti vuttaṃ <span class="bld">‘‘dosakalīnañcā’’</span>ti. <span class="bld">Panūdehī</span>ti samucchindanavasena sasantānato nīhārakehi, pajahanakehīti attho. Sesaṃ suviññeyyameva.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca yasmā sabbesampi lakkhaṇānaṃ mahāpurisasantānagatapuññasambhārahetukabhāvena sabbaṃyeva taṃ puññakammaṃ sabbassa lakkhaṇassa kāraṇaṃ visiṭṭharūpattā phalassa. Na hi abhinnarūpakāraṇaṃ bhinnasabhāvassa phalassa paccayo bhavituṃ sakkoti, tasmā yassa yassa lakkhaṇassa yaṃ yaṃ puññakammaṃ visesakāraṇaṃ, taṃ taṃ vibhāgena dassentī ayaṃ desanā pavattā. Tattha yathā yādisaṃ kāyasucaritādipuññakammaṃ suppatiṭṭhitapādatāya kāraṇaṃ vuttaṃ, tādisameva ‘‘uṇhīsasīsatāya’’ kāraṇanti na sakkā vattuṃ daḷhasamādānatāvisiṭṭhassa tassa suppatiṭṭhitapādatāya kāraṇabhāvena <a name="P3.0162"></a> vuttattā, itarassa ca pubbaṅgamatāvisiṭṭhassa vuttattā, evaṃ yādisaṃ āyatapaṇhitāya kāraṇaṃ, na tādisameva dīghaṅgulitāya, brahmujugattatāya ca kāraṇaṃ visiṭṭharūpattā phalassa. Na hi abhinnarūpakāraṇaṃ bhinnasabhāvassa phalassa paccayo bhavituṃ sakkoti. Tattha yathā ekeneva kammunā cakkhādinānindriyuppattiyaṃ avatthābhedato, sāmatthiyabhedato vā kammabhedo icchitabbo. Na hi yadavatthaṃ kammaṃ cakkhussa kāraṇaṃ, tadavatthameva sotādīnaṃ kāraṇaṃ hoti abhinnasāmatthiyaṃ vā, tasmā pañcāyatanikattabhāvapatthanābhūtā purimanipphannā kāmataṇhā paccayavasena visiṭṭhasabhāvā kammassa visiṭṭhasabhāvaphalanibbattanasamatthatāsādhanavasena paccayo hotīti ekampi anekavidhaphalanibbattanasamatthatāvasena anekarūpataṃ āpannaṃ viya hoti, evamidhāpi ‘‘ekampi pāṇātipātā veramaṇivasena <a name="M3.0126"></a> pavattaṃ kusalakammaṃ āyatapaṇhitādīnaṃ tiṇṇampi lakkhaṇānaṃ nibbattakaṃ hotī’’ti vuccamānepi na koci virodho. Tena vuttaṃ ‘‘so tassa kammassa katattā…pe… imāni tīṇi mahāpurisalakkhaṇāni paṭilabhatī’’ti nānākammunā pana tesaṃ nibbattiyaṃ vattabbameva natthi, pāḷiyaṃ pana ‘‘tassa kammassā’’ti ekavacananiddeso sāmaññavasenāti daṭṭhabbo. Evañca katvā satapuññalakkhaṇavacanaṃ samatthitaṃ hoti. ‘‘Imāni dve mahāpurisalakkhaṇāni paṭilabhatī’’tiādīsupi eseva nayoti.</p>
- <p class="centered">Lakkhaṇasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.</p>
- <a name="dn3_8"></a>
- <p class="chapter">8. Siṅgālasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="subhead">Nidānavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para242"></a><a name="para242_dn3"></a><span class="paranum">242</span>. Pākārena <a name="V3.0114"></a><a name="M3.0127"></a><a name="P3.0163"></a> parikkhittanti padaṃ ānetvā sambandho. <span class="bld">Gopuraṭṭālakayutta</span>nti dvārapāsādena ceva tattha tattha pākāramatthake patiṭṭhāpitaaṭṭālakehi ca yuttaṃ. Veḷūhi parikkhittattā, abbhantare pupphūpagaphalūpagarukkhasañchannattā ca <span class="bld">nīlobhāsaṃ.</span> Chāyūdakasampattiyā, bhūmibhāgasampattiyā ca <span class="bld">manoramaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāḷakavesenā</span>ti kalandakarūpena. <span class="bld">Nivāpa</span>nti bhojanaṃ. <span class="bld">Ta</span>nti uyyānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Kho panā’’</span>ti vacanālaṅkāramattametanti <span class="bld">tena samayenā</span>ti atthavacanaṃ yuttaṃ. <span class="bld">Gahapati mahāsālo</span>ti gahapatibhūto mahāsāro, ra-kārassa la-kāraṃ katvā ayaṃ niddeso. Vibhavasampattiyā mahāsārappatto kuṭumbiko. <span class="bld">‘‘Putto panassa assaddho’’</span>tiādi aṭṭhuppattiko yaṃ suttanikkhepoti taṃ aṭṭhuppattiṃ dassetuṃ āraddhaṃ. Kammaphalasaddhāya abhāvena <span class="bld">assaddho.</span> Ratanattaye pasādābhāvena <span class="bld">appasanno. Evamāhā</span>ti evaṃ idāni vuccamānākārena vadati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yāvajīvaṃ anussaraṇīyā hoti</span> hitesitāya vuttā pacchimā vācāti adhippāyena. <span class="bld">Puthudisā</span>ti visuṃ visuṃ disā, tā pana anekāti āha <span class="bld">‘‘bahudisā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para243"></a><a name="para243_dn3"></a><span class="paranum">243</span>. <span class="bld">‘‘Na tāva paviṭṭho’’</span>tiādīsu vattabbaṃ heṭṭhā vuttameva. <span class="bld">Na idānevā</span>ti na imāya eva velāya. Kiṃ carahīti āha <span class="bld">‘‘paccūsasamayepī’’</span>tiādi. <span class="bld">Gihivinaya</span>nti gihīnaṃ gahaṭṭhānaṃ vinayatantibhūtaṃ ‘‘gihinā evaṃ vattitabba’’nti gahaṭṭhācārassa gahaṭṭhavattassa anavasesato imasmiṃ <a name="V3.0115"></a> sutte savisesaṃ <a name="P3.0164"></a> katvā vuttattā. <span class="bld">Tathevā</span>ti yathā buddhacakkhunā diṭṭhaṃ, tatheva passi. <span class="bld">Namassati</span> vattavasena kattabbanti gahetvā ṭhitattā.</p>
- <p class="subhead">Chadisādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para244"></a><a name="para244_dn3"></a><span class="paranum">244</span>. <span class="bld">Vacanaṃ sutvāva cintesi</span> buddhānubhāvena attasammāpaṇidhānanimittena puññabalena ca codiyamāno. <span class="bld">Na kira tā etā</span>ti tā cha <a name="M3.0128"></a> disā etā idāni mayā namassiyamānā puratthimādikā na honti kirāti. <span class="bld">Nipātamatta</span>nti anatthakabhāvaṃ tassa vadati. <span class="bld">Pucchāpada</span>nti pucchāvacanaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Bhagavā gahapatiputtena namassitabbā cha disā pucchito desanākusalatāya ādito eva tā akathetvā tassa tāva paṭipattiyā naṃ bhājanabhūtaṃ kātuṃ vajjanīyavajjanatthañceva sevitabbasevanatthañca ovādaṃ dento <span class="bld">‘‘yato kho gahapatiputtā’’</span>tiādinā desanaṃ ārabhi. Tattha <span class="bld">kammakilesā</span>ti kammabhūtā saṃkilesā. <span class="bld">Kilissantī</span>ti kiliṭṭhā malīnā viya ṭhitā, upatāpitā ca hontīti attho. <span class="bld">Tasmā</span>ti kilissananimittattā. Yadipi surāpānaṃ pañcaverabhāvena upāsakehi parivajjanīyaṃ, tassa pana apāyamukhabhāvena parato vattukāmatāya pāṇātipātādike eva sandhāya ‘‘cattāro’’ti vuttaṃ, na ‘‘pañcā’’ti. ‘‘Visuṃ akammapathabhāvato cā’’ti apare. ‘‘Surāpānampi ‘surāmerayapānaṃ, bhikkhave, āsevitaṃ bhāvitaṃ bahulīkataṃ nirayasaṃvattanika’ntiādi (a. ni. 8.40) vacanato visuṃ kammapathabhāvena āgataṃ. Tathā hi taṃ duccaritakammaṃ hutvā duggatigāmipiṭṭhivattakabhāvena niyata’’nti keci, tesaṃ matena ekādasa kammapathā siyuṃ<a name="P3.0165"></a>. Tasmā yathāvuttesveva kammapathesu upakārakattasabhāgattavasena anuppaveso daṭṭhabboti ‘‘visuṃ akammapathabhāvato cā’’ti suvuttametaṃ. Surāpānassa bhogāpāyamukhabhāvena vattukāmatāya ‘‘cattāro’’ tveva avoca. Tiṭṭhati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti <span class="bld">ṭhānaṃ,</span> hetūti āha <span class="bld">‘‘ṭhānehīti kāraṇehī’’</span>ti. Apenti apagacchanti, apeti vā etehīti <span class="bld">apāyā,</span> apāyānaṃ, apāyā eva vā mukhāni dvārānīti <span class="bld">apāyamukhāni. Vināsamukhānī</span>ti etthāpi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext">Kiñcāpi ‘‘ariyasāvakassā’’ti pubbe sādhāraṇato vuttaṃ, visesato pana paṭhamāya bhūmiyaṃ ṭhitasseva vakkhamānanayo yujjatīti <span class="bld">‘‘soti so sotāpanno’’</span>ti vuttaṃ. Pāpaka-saddo nihīnapariyāyoti <span class="bld">‘‘lāmakehī’’</span>ti vuttaṃ. Apāyadukkhaṃ, vaṭṭadukkhañca pāpentīti vā pāpakā, tehi <a name="V3.0116"></a> <span class="bld">pāpakehi. Cha disā paṭicchādento</span>ti tena tena bhāgena dissantīti ‘‘disā’’ti saññite cha bhāge satte yathā tehi saddhiṃ attano chiddaṃ na hoti, evaṃ paṭicchādento paṭisandhārento. <span class="bld">Vijinanatthāyā</span>ti <a name="M3.0129"></a> abhibhavanatthāya. Yo hi diṭṭhadhammikaṃ, samparāyikañca anatthaṃ parivajjanavasena abhibhavati, tato eva tadubhayatthaṃ sampādeti, so ubhayalokavijayāya paṭipanno nāma hoti paccatthikaniggaṇhanato, sakatthasampādanato ca. Tenāha <span class="bld">‘‘ayañceva loko’’</span>tiādi. Pāṇātipātādīni <span class="bld">pañca verāni</span> verappasavanato. <span class="bld">Āraddho hotī</span>ti saṃsādhito hoti, tayidaṃ saṃsādhanaṃ kittisaddena idha sattānaṃ cittatosanena<a name="P3.0166"></a>, verābhāvāpādanena ca hotīti āha <span class="bld">‘‘paritosito ceva nipphādito cā’’</span>ti. Puna <span class="bld">pañca verānī</span>ti pañca veraphalāni uttarapadalopena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Katamassā</span>ti katame assa. <span class="bld">Kilesasampayuttattā kileso</span>ti taṃyogato taṃsadisaṃ vadati yathā ‘‘pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ, (dī. ni. 1.226; ma. ni. 1.271, 287, 297; saṃ. ni. 2.152; a. ni. 4.123; 5.28; pārā. 11; dha. sa. 499; vibha. 508) nīlaṃ vattha’’nti ca. Sampayuttatā cettha tadekaṭṭhatāya veditabbā, na ekuppādāditāya. Evañca katvā pāṇātipātakammassa diṭṭhimānalobhādīhipi kiliṭṭhatā siddhā hoti, micchācārassa dosādīhi kiliṭṭhatā. Tenāha <span class="bld">‘‘saṃkilesoyevā’’</span>tiādi. Pubbe vuttaatthavasena pana sammukhenapi nesaṃ kilesapariyāyo labbhateva. <span class="bld">Etadatthaparidīpakamevā</span>ti yo ‘‘pāṇātipāto kho’’tiādinā vutto, etassa atthassa paridīpakameva. Yadi evaṃ kasmā puna vuttanti āha <span class="bld">‘‘gāthābandha’’</span>nti, tassa atthassa sukhaggahaṇatthaṃ bhagavā gāthābandhaṃ avocāti adhippāyo.</p>
- <p class="subhead">Catuṭhānādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para246"></a><a name="para246_dn3"></a><span class="paranum">246</span>. ‘‘Pāpakammaṃ karotī’’ti kasmā ayaṃ uddesaniddeso pavattoti antolīnacodanaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘idaṃ bhagavā’’</span>tiādi vuttaṃ. Sukkapakkhavasena hi uddeso kato, kaṇhapakkhavasena ca niddeso āraddho. <span class="bld">Kārake</span>ti pāpakammassa kārake. <span class="bld">Akārako pākaṭo hoti</span> yathā paṭipajjanto pāpaṃ karoti nāma, tathā appaṭipajjanato. Saṃkilesadhammavivajjanapubbakaṃ vodānadhammapaṭipattiācikkhanaṃ idha desanākosallaṃ. <span class="bld">Paṭhamataraṃ kārakaṃ dassento āha</span> yathā ‘‘vāmaṃ muñca dakkhiṇaṃ gaṇhā’’ti (dha. sa. aṭṭha. 498) tathā <a name="M3.0130"></a><a name="P3.0167"></a> hi bhagavā aṭṭhatiṃsa maṅgalāni dassento ‘‘asevanā ca bālāna’’nti (khu. pā. 5.3; su. ni. 262) vatvā ‘‘paṇḍitānañca <a name="V3.0117"></a> sevanā’’ti (khu. pā. 5.3; su. ni. 262) avoca. <span class="bld">Chandāgati</span>nti ettha sandhivasena saralopoti dassento āha <span class="bld">‘‘chandena pemena agati’’</span>nti. <span class="bld">Chandā</span>ti hetumhi nissakkavacananti āha <span class="bld">‘‘chandenā’’</span>ti. Chanda-saddo cettha taṇhāpariyāyo, na kusalacchandādipariyāyoti āha <span class="bld">‘‘pemenā’’</span>ti. <span class="bld">Parapadesū</span>ti ‘‘dosāgatiṃ gacchanto’’tiādīsu vākyesu. <span class="bld">‘‘Eseva nayo’’</span>ti iminā ‘‘dosena kopenā’’ti evamādi atthavacanaṃ atidisati. <span class="bld">Mitto</span>ti daḷhamitto, sambhattoti attho. <span class="bld">Sandiṭṭho</span>ti diṭṭhamattasahāyo. <span class="bld">Pakativeravasenā</span>ti pakatiyā uppannaveravasena, cirakālānubandhavirodhavasenāti attho. Tenevāha <span class="bld">‘‘taṅkhaṇuppannakodhavasena vā’’</span>ti. <span class="bld">Yaṃ vā taṃ vā</span> ayuttaṃ akāraṇaṃ <span class="bld">vatvā.</span> Visame corādike, visamāni vā kāyaduccaritādīni samādāya vattanena nissito <span class="bld">visamanissito. </span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Chandāgatiādīni na gacchati</span> maggeneva catunnampi agatigamanānaṃ pahīnattā, <span class="bld">agatigamanānī</span>ti ca tathāpavattā apāyagamanīyā akusalacittuppādā veditabbā agati gacchati etehīti.</p>
- <p class="bodytext">Yassati tena kittīyatīti <span class="bld">yaso,</span> thutighoso. Yassati tena purecarānucarabhāvena parivārīyatīti <span class="bld">yaso,</span> parivāroti āha <span class="bld">‘‘kittiyasopi parivārayasopī’’</span>ti. <span class="bld">Parihāyatī</span>ti pubbe yo ca yāvatake labbhati, tato parito hāyati parikkhayaṃ gacchati.</p>
- <p class="subhead">Chaapāyamukhādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para247"></a><a name="para247_dn3"></a><span class="paranum">247</span>. Pūve bhājane pakkhipitvā tajjaṃ udakaṃ datvā madditvā katā <a name="P3.0168"></a> <span class="bld">pūvasurā.</span> Evaṃ sesasurāpi. <span class="bld">Kiṇṇā</span>ti pana tassā surāya bījaṃ vuccati, ye ‘‘surāmodakā’’ tipi vuccanti, te pakkhipitvā katā <span class="bld">kiṇṇapakkhittā.</span> Harītakīsāsapādinānāsambhārehi saṃyojitā <span class="bld">sambhārasaṃyuttā.</span> Madhukatālanāḷikerādipuppharaso cirapārivāsiko <span class="bld">pupphāsavo.</span> Panasādiphalaraso <span class="bld">phalāsavo.</span> Muddikāraso <span class="bld">madhvāsavo.</span> Ucchuraso <span class="bld">guḷāsavo.</span> Harītakāmalakakaṭukabhaṇḍādinānāsambhārānaṃ raso cirapārivāsiko <span class="bld">sambhārasaṃyutto. Taṃ sabbampī</span>ti taṃ sabbaṃ dasavidhampi. <span class="bld">Madakaraṇavasena</span> <a name="M3.0131"></a> <span class="bld">majjaṃ</span> pivantaṃ madayatīti katvā. Surāmerayamajje pamādaṭṭhānaṃ <span class="bld">surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ. Anu anu yogo</span>ti punappunaṃ taṃsamaṅgitā. Tenāha <span class="bld">‘‘punappunaṃ karaṇa’’</span>nti, aparāparaṃ pavattananti attho. <span class="bld">Uppannā ceva bhogā parihāyanti</span> pānabyasanena byasanakaraṇato. <span class="bld">Anuppannā ca nuppajjanti</span> pamattassa kammantesu ñāyakaraṇābhāvato. <span class="bld">Bhogāna</span>nti bhuñjitabbaṭṭhena <a name="V3.0118"></a> ‘‘bhogā’’ti laddhanāmānaṃ kāmaguṇānaṃ. Apāyamukha-saddassa attho heṭṭhā vutto eva. <span class="bld">Avelāyā</span>ti ayuttavelāya. Yadā vicarato attharakkhādayo na honti. <span class="bld">Visikhāsu cariyā</span>ti racchāsu vicaraṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samajjā</span> vuccati maho, yattha naccānipi payojīyanti, tesaṃ dassanādiatthaṃ tattha abhirativasena caraṇaṃ upagamanaṃ <span class="bld">samajjābhicaraṇaṃ. Naccādidassanavasenā</span>ti naccādīnaṃ dassanādivasenāti ādisaddalopo daṭṭhabbo, dassanena vā savanampi gahitaṃ virūpekasesanayena. Ālocanasabhāvatāya vā pañcaviññāṇānaṃ savanakiriyāyapi dassanasaṅkhepasambhavato ‘‘dassanavasena’’ icceva vuttaṃ. Idha <a name="P3.0169"></a> cittālasiyatā akāraṇanti <span class="bld">‘‘kāyālasiyatā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Yuttappayuttatā</span>ti tappasutatā atirekataratāya.</p>
- <p class="subhead">Surāmerayassa chaādīnavādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para248"></a><a name="para248_dn3"></a><span class="paranum">248</span>. Sayaṃ daṭṭhabbanti <span class="bld">sandiṭṭhaṃ.</span> Sandiṭṭhameva <span class="bld">sandiṭṭhikaṃ,</span> dhanajānisaddāpekkhāya pana itthiliṅgavasena niddeso, diṭṭhadhammikāti ayamettha atthoti āha <span class="bld">‘‘idhalokabhāvinī’’</span>ti. Samaṃ, sammā passitabbāti vā <span class="bld">sandiṭṭhikā,</span> pānasamakālabhāvinīti attho. <span class="bld">Kalahappavaḍḍhanī</span> mittassa kalahe anādīnavadassibhāvato. <span class="bld">Khettaṃ</span> uppattiṭṭhānabhāvato. <span class="bld">Āyatana</span>nti vā kāraṇaṃ, ākaro vāti attho. <span class="bld">Paraloke akittiṃ pāpuṇanti</span> akittisaṃvattaniyassa kammassa pasavanato. <span class="bld">Kopīnaṃ</span> vā pākaṭabhāvena akattabbarahassakammaṃ. Surāmadamattā ca pubbe attanā kataṃ tādisaṃ kammaṃ amattakāle chādentā vicaritvā mattakāle paccatthikānampi vivaranti pākaṭaṃ karonti, tena tesaṃ sā surā tassa kopīnassa nidaṃsanato <span class="bld">‘‘kopīnanidaṃsanī’’</span>ti vuccatīti evamettha attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Kammassakatāpañña</span>nti nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘Yaṃ kiñci lokiyaṃ paññaṃ dubbalaṃ karotiyevā’’ti hi sakkā viññātuṃ. Tathā hi byatirekamukhena tamatthaṃ patiṭṭhapetuṃ <a name="M3.0132"></a> <span class="bld">‘‘maggapaññaṃ panā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Antomukhameva na pavisatī’’</span>ti iminā surāya maggapaññādubbalakaraṇassa durasamussāritabhāvamāha<a name="P3.0170"></a>. Nanu cevaṃ surāya tassā paññāya dubbalīkaraṇe sāmatthiyavighāto acodito hoti ariyānaṃ anuppayogasseva coditattāti? Nayidaṃ evaṃ upayogopi nāma sadā tesaṃ natthi, kuto kiccakaraṇanti imassa atthassa vuttattā. Atha pana aṭṭhānaparikappavasenassā kadāci siyā upayogo, tathāpi so tassā dubbaliyaṃ īsakampi kātuṃ nālameva sammadeva paṭipakkhadūrībhāvena suppatiṭṭhitabhāvato. Tenāha ‘‘maggapaññaṃ pana dubbalaṃ kātuṃ na sakkotī’’ti. Maggasīsena cettha ariyānaṃ sabbassāpi lokiyalokuttarāya <a name="V3.0119"></a> paññāya dubbalabhāvāpādāne asamatthatā dassitāti daṭṭhabbaṃ. Pajjati etena phalanti <span class="bld">padaṃ,</span> kāraṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para249"></a><a name="para249_dn3"></a><span class="paranum">249</span>. <span class="bld">Attāpissa</span> akālacārissa <span class="bld">agutto</span> sarasato <span class="bld">arakkhito</span> upakkamatopi parivajjanīyānaṃ aparivajjanato. Tenāha <span class="bld">‘‘avelāya caranto hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Kaṇṭakādīnipī</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddena sobbhādike saṅgaṇhāti. <span class="bld">Verinopī</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddena corādikā saṅgayhanti. <span class="bld">Puttadārā</span>ti ettha puttaggahaṇena puttīpi gahitāti āha <span class="bld">‘‘puttadhītaro’’</span>ti. <span class="bld">Bahi patthana</span>nti kāmapatthanāvasena antogehassitato nibaddhavatthuto bahiddhā patthanaṃ katvā. <span class="bld">Aññehi katapāpakammesū</span>ti parehi katāsu pāpakiriyāsu. <span class="bld">Saṅkitabbo hoti</span> akāle tattha tattha caraṇato. <span class="bld">Ruhati</span> yasmiṃ padese corikā pavattā, tattha parehi diṭṭhattā. <span class="bld">Vattuṃ na sakkā</span>ti ‘‘ettakaṃ dukkhaṃ, ettakaṃ domanassa’’nti paricchinditvā vattuṃ na sakkā. <span class="bld">Taṃ sabbampi vikālacārimhi</span> puggale <span class="bld">āharitabbaṃ</span> tassa upari pakkhipitabbaṃ <span class="bld">hoti</span>. Kathaṃ? <span class="bld">Aññasmiṃ puggale</span> tathārūpe āsaṅkitabbe <span class="bld">asati. Itī</span>ti evaṃ. <span class="bld">So</span>ti vikālacārī. <span class="bld">Purakkhato</span> <a name="P3.0171"></a> purato attano upari āsaṅkante katvā carati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para250"></a><a name="para250_dn3"></a><span class="paranum">250</span>. <span class="bld">Naṭanāṭakādinacca</span>nti naṭehi nāṭakehi naccitabbanāṭakādinaccavidhi. <span class="bld">Ādi</span>-saddena avasiṭṭhaṃ sabbaṃ saṅgaṇhāti. ‘‘Tattha gantabbaṃ hotī’’ti vatvā tatthassa gamanena yathā anuppannānaṃ bhogānaṃ anuppādo, uppannānañca vināso hoti, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tassā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Gīta</span>nti saragataṃ, pakaraṇagataṃ<a name="M3.0133"></a>, tāḷagataṃ, apadhānagatanti gandhabbasatthavihitaṃ aññampi sabbaṃ gītaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">Vādita</span>nti vīṇāveṇumudiṅgādivādanaṃ. <span class="bld">Akkhāna</span>nti bhāratayuddhasītāharaṇādiakkhānaṃ. <span class="bld">Pāṇissara</span>nti kaṃsatāḷaṃ, ‘‘pāṇitāḷa’’ntipi vadanti. <span class="bld">Kumbhathūna</span>nti caturassaambaṇakatāḷaṃ. ‘‘Kuṭabherisaddo’’ti keci. <span class="bld">‘‘Eseva nayo’’</span>ti iminā ‘‘kasmiṃ ṭhāne’’tiādinā nacce vuttamatthaṃ gītādīsu atidisati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para251"></a><a name="para251_dn3"></a><span class="paranum">251</span>. <span class="bld">Jaya</span>nti jūtaṃ jinanto. <span class="bld">Vera</span>nti jitena kīḷakapurisena jayanimittaṃ attano upari veraṃ virodhaṃ <span class="bld">pasavati</span> uppādeti. Tañhissa verapasavanaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘jitaṃ mayā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Jino</span>ti jūtaparājayāpannāya dhanajāniyā jino. Tenāha <span class="bld">‘‘aññena jito samāno’’</span>tiādi. <span class="bld">Vittaṃ anusocatī</span>ti taṃ jinaṃ vittaṃ uddissa anutthunati. <span class="bld">Vinicchayaṭṭhāne</span>ti yasmiṃ kismiñci aṭṭavinicchayaṭṭhāne. <span class="bld">Sakkhipuṭṭhassā</span>ti <a name="P3.0172"></a> sakkhibhāvena puṭṭhassa. <span class="bld">Akkhasoṇḍo</span>ti akkhadhutto. <span class="bld">Jūtakaro</span>ti jūtapamādaṭṭhānānuyutto. <span class="bld">Tvampi nāma kulaputto</span>ti kulaputto nāma tvaṃ, na <a name="V3.0120"></a> mayaṃ tayi kolaputtiyaṃ idāni passāmāti adhippāyo. <span class="bld">Chinnabhinnako</span>ti chinnabhinnahirottappo, ahiriko anottappīti attho. <span class="bld">Tassa kāraṇā</span>ti tassa atthāya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anicchito</span>ti na icchito. <span class="bld">Positabbā bhavissati</span> jūtaparājayena sabbakālaṃ rittatucchabhāvato.</p>
- <p class="subhead">Pāpamittatāya chaādīnavādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para252"></a><a name="para252_dn3"></a><span class="paranum">252</span>. <span class="bld">Akkhadhuttā</span>ti akkhesu dhuttā, akkhanimittaṃ atthavināsakā. <span class="bld">Itthisoṇḍā</span>ti itthīsu soṇḍā, itthisambhoganimittaṃ ātappanakā. Tathā <span class="bld">bhattasoṇḍā</span>dayo veditabbā. <span class="bld">Pipāsā</span>ti uparūpari surāpipāsā. Tenāha <span class="bld">‘‘pānasoṇḍā’’</span>ti. <span class="bld">Nekatikā</span>dayo heṭṭhā vuttā eva. Mettiuppattiṭṭhānatāya <span class="bld">mittā honti. Tasmā</span>ti pāpamittatāya.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para253"></a><a name="para253_dn3"></a><span class="paranum">253</span>. <span class="bld">Kammanta</span>nti kammaṃ, yathā suttaṃyeva suttanto, evaṃ kammaṃyeva kammanto, taṃ kātuṃ <span class="bld">gacchāmāti vutto.</span> Kammaṃ vā anto niṭṭhānaṃ gacchati etthāti <span class="bld">kammanto,</span> kammakaraṇaṭṭhānaṃ, taṃ <span class="bld">gacchāmāti vutto.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pannasakhā</span>ti <a name="M3.0134"></a> suraṃ pātuṃ panne paṭipajjante eva sakhāti pannasakhā. Tenāha <span class="bld">‘‘ayamevattho’’</span>ti. ‘‘Sammiyasammiyo’’ti vacanamettha atthīti <span class="bld">sammiyasammiyo.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘sammasammāti vadanto’’</span>ti. <span class="bld">Sahāyo hotī</span>ti sahāyo viya hoti. <span class="bld">Otārameva gavesatī</span>ti randhameva pariyesati anatthamassa kātukāmo. <span class="bld">Verappasavo</span>ti parehi attani verassa pasavanaṃ anupavattanaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘verabahulatā’’</span>ti. Paresaṃ kariyamāno anattho ettha atthīti <span class="bld">anattho,</span> tabbhāvo <span class="bld">anatthatā</span>ti āha <span class="bld">‘‘anatthakāritā’’</span>ti. Yo hi paresaṃ <a name="P3.0173"></a> anatthaṃ karoti, so atthato attano anatthakāro nāma, tasmā <span class="bld">anatthatā</span>ti ubhayānatthakāritā. <span class="bld">Ariyo</span> vuccati satto, kucchito ariyo <span class="bld">kadariyo.</span> Yassa dhammassa vasena so ‘‘kadariyo’’ti vuccati, so dhammo <span class="bld">kadariyatā,</span> macchariyaṃ. Taṃ pana dubbisajjanīyabhāve ṭhitaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘suṭṭhu kadariyatā thaddhamacchariyabhā’’vo</span>ti. Avipaṇṇasabhāvato uṭṭhātuṃ asakkonto ca iṇaṃ gaṇhanto <span class="bld">saṃsīdantova iṇaṃ vigāhati</span> nāma. Sūriye anuggate eva kammante anārabhanto rattiṃ <span class="bld">anuṭṭhānasīlo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atthā</span>ti dhanāni. <span class="bld">Atikkamantī</span>ti apagacchanti. Atha vā <span class="bld">atthā</span>ti kiccāni. <span class="bld">Atikkamantī</span>ti <a name="V3.0121"></a> atikkantakālāni honti, tesaṃ atikkamopi atthato dhanānameva atikkamo. <span class="bld">Iminā kathāmaggenā</span>ti iminā ‘‘yato kho gahapatiputtā’’tiādi (dī. ni. 3.244) nayappavattena kathāsaṅkhātena hitādhigamūpāyena. <span class="bld">Ettakaṃ kamma</span>nti cattāro kammakilesā, cattāri agatigamanāni, cha bhogānaṃ apāyamukhānīti evaṃ vuttaṃ cuddasavidhaṃ pāpakammaṃ.</p>
- <p class="subhead">Mittapatirūpakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para254"></a><a name="para254_dn3"></a><span class="paranum">254</span>. <span class="bld">Anattho</span>ti ‘‘bhogajāni, āyasakyaṃ, parisamajjhe maṅkubhāvo, sammūḷhamaraṇa’’nti evaṃ ādiko diṭṭhadhammiko ‘‘duggatiparikileso, sugatiyañca appāyukatā, bahvābādhatā, atidaliddatā, appannapānatā’’ti evaṃ ādiko ca anattho <span class="bld">uppajjati. Yāni kānici bhayānī</span>ti attānuvādabhayaparānuvādabhayadaṇḍabhayādīni loke labbhamānāni yāni kānici bhayāni. <span class="bld">Upaddavā</span>ti antarāyā. <span class="bld">Upasaggā</span>ti sarīrena saṃsaṭṭhāni viya <a name="M3.0135"></a> uparūpari uppajjanakāni byasanāni. <span class="bld">Aññadatthū</span>ti ekantenāti etasmiṃ atthe nipāto ‘‘aññadatthudaso’’tiādīsu (dī. ni. 1.42) viyāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘ekaṃsenā’’</span>ti. <span class="bld">Yaṃ kiñci</span> gahaṇayogyaṃ <span class="bld">haratiyeva</span> gaṇhātiyeva. Vācā <a name="P3.0174"></a> eva paramā etassa kammanti <span class="bld">vacīparamo.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘vacanamattenevā’’</span>tiādi. <span class="bld">Anuppiya</span>nti takkanaṃ, yaṃ vā ‘‘rucī’’ti vuccati yehi surāpānādīhi bhogā apenti vigacchanti, tesu tesaṃ <span class="bld">apāyesu</span> byasanahetūsu <span class="bld">sahāyo hoti. </span></p>
- <p class="bodytext"><a name="para255"></a><a name="para255_dn3"></a><span class="paranum">255</span>. <span class="bld">Hārakoyeva hoti,</span> na dāyako, tamassa ekaṃsato hārakabhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘sahāyassā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Yaṃ kiñci appaka</span>nti pupphaphalādi yaṃ kiñci parittaṃ vatthuṃ <span class="bld">datvā, bahuṃ pattheti</span> bahuṃ mahagghaṃ vatthayugādiṃ paccāsīsati. Dāso viya hutvā mittassa taṃ taṃ kiccaṃ karonto kathaṃ amitto nāma jātoti āha <span class="bld">‘‘aya’’</span>ntiādi. Yassa kiccaṃ karoti anatthaparihāratthaṃ, attano mittabhāvadassanatthañca, taṃ <span class="bld">sevati. Atthakāraṇā</span>ti vaḍḍhinimittaṃ, ayametesaṃ bhedo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para256"></a><a name="para256_dn3"></a><span class="paranum">256</span>. <span class="bld">Pare</span>ti paradivase. <span class="bld">Na āgato sī</span>ti āgato nāhosi. <span class="bld">Khīṇa</span>nti tādisassa, asukassa ca dinnattā. <span class="bld">Sassasaṅgahe</span>ti sassato kātabbadhaññasaṅgahe <span class="bld">kate. </span></p>
- <p class="bodytext"><a name="para257"></a><a name="para257_dn3"></a><span class="paranum">257</span>. ‘‘Dānādīsu yaṃ kiñci karomā’’ti vutte ‘‘sādhu samma karomā’’ti anujānātīti imamatthaṃ <span class="bld">‘‘kalyāṇepi eseva nayo’’</span>ti atidisati. Nanu evaṃ anujānanto ayaṃ <a name="V3.0122"></a> mitto eva, na amitto mittapatirūpakoti? Anuppiyabhāṇīdassanamattametaṃ. Sahāyena vā desakālaṃ, tasmiṃ vā kate uppajjanakavirodhādiṃ asallakkhetvā ‘‘karomā’’ti vutte yo taṃ jānanto eva ‘‘sādhu samma karomā’’ti anuppiyaṃ bhaṇati, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘kalyāṇaṃ pissa anujānātī’’ti. Tena vuttaṃ ‘‘kalyāṇepi eseva nayo’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para259"></a><a name="para259_dn3"></a><span class="paranum">259</span>. <span class="bld">Mittapatirūpakā ete</span> mittāti <span class="bld">evaṃ jānitvā.</span></p>
- <p class="subhead">Suhadamittavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para260"></a><a name="para260_dn3"></a><span class="paranum">260</span>. <span class="bld">Sundarahadayā</span>ti <a name="M3.0136"></a> pemassa atthivasena bhaddacittā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para261"></a><a name="para261_dn3"></a><span class="paranum">261</span>. <span class="bld">Pamattaṃ rakkhatī</span>ti ettha pamādavasena kiñci <a name="P3.0175"></a> ayutte kate tādise kāle rakkhaṇaṃ ‘‘bhītassa saraṇaṃ hotī’’ti imināva taṃ gahitanti tato aññameva pamattassa rakkhaṇavidhiṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘majjaṃ pivitvā’’</span>tiādi vuttaṃ. Gehe ārakkhaṃ asaṃvihitassa bahigamanampi pamādapakkhikamevāti <span class="bld">‘‘sahāyo bahigato vā hotī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Bhayaṃ haranto</span>ti bhayaṃ paṭibāhanto. Bhogahetutāya phalūpacārena dhanaṃ <span class="bld">‘‘bhoga’’</span>nti vadati. <span class="bld">Kiccakaraṇīye</span>ti khuddake, mahante ca kātabbe <span class="bld">uppanne. </span></p>
- <p class="bodytext"><a name="para262"></a><a name="para262_dn3"></a><span class="paranum">262</span>. <span class="bld">Nigūhituṃ yuttakatha</span>nti nigūhituṃ chādetuṃ yuttakathaṃ, nigūhituṃ vā yuttā kathā etassāti <span class="bld">nigūhituṃ yuttakathaṃ,</span> attano kammaṃ. <span class="bld">Rakkhatī</span>ti anāvikaronto chādeti. <span class="bld">Jīvitampī</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddena kimaṅgaṃ pana aññaṃ pariggahitavatthunti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para263"></a><a name="para263_dn3"></a><span class="paranum">263</span>. <span class="bld">Passantesu passantesū</span>ti āmeḍitavacanena nivāriyamānassa pāpassa punappunaṃ karaṇaṃ dīpeti. Punappunaṃ karonto hi pāpato visesena nivāretabbo hoti. <span class="bld">Saraṇesū</span>ti saraṇesu <span class="bld">vattassu</span> abhinnāni katvā paṭipajja, <span class="bld">saraṇesu</span> vā upāsakabhāvena <span class="bld">vattassu. Nipuṇa</span>nti saṇhaṃ. <span class="bld">Kāraṇa</span>nti kammassakatādibhedayuttaṃ. <span class="bld">Idaṃ kamma</span>nti imaṃ dānādibhedaṃ kusalakammaṃ. ‘‘Kamma’’nti sādhāraṇato vuttassāpi tassa ‘‘sagge nibbattantī’’ti padantarasannidhānena saddhāhirottappālobhādiguṇadhammasamaṅgitā viya kusalabhāvo jotito hoti. Saddhādayo hi dhammā saggagāmimaggo. Yathāha –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Saddhā <a name="V3.0123"></a> hiriyaṃ kusalañca dānaṃ,</p>
- <p class="gatha2">Dhammā ete sappurisānuyātā;</p>
- <p class="gatha3">Etañhi maggaṃ diviyaṃ vadanti,</p>
- <p class="gathalast">Etena hi gacchati devaloka’’nti. (a. ni. 8.32);</p>
- <p class="bodytext"><a name="para264"></a><a name="para264_dn3"></a><span class="paranum">264</span>. Bhavanaṃ <a name="M3.0137"></a><a name="P3.0176"></a> sampattivaḍḍhanaṃ <span class="bld">bhavo</span>ti attho, tappaṭikkhepena <span class="bld">abhavo</span>ti āha <span class="bld">‘‘abhavena avuḍḍhiyā’’</span>ti. <span class="bld">Pārijuñña</span>nti jāni. <span class="bld">Anattamano hotī</span>ti attamano na hoti anukampakabhāvato. Aññadatthu taṃ abhavaṃ attani āpatitaṃ viya maññati. Idāni taṃ bhavaṃ sarūpato dassetuṃ <span class="bld">‘‘tathārūpa’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Virūpo</span>ti bībhaccho. <span class="bld">Na pāsādiko</span>ti tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Sujāto</span>ti sundarajātiko jātisampanno.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para265"></a><a name="para265_dn3"></a><span class="paranum">265</span>. <span class="bld">Jala</span>nti jalanto. <span class="bld">Aggīvā</span>ti aggikkhandho viya. <span class="bld">Bhāsatī</span>ti virocati. Yasmāssa bhagavatā savisesaṃ virocanaṃ loke pākaṭabhāvañca dassetuṃ ‘‘jalaṃ aggīva bhāsatī’’ti vuttaṃ, tasmā yadā aggi savisesaṃ virocati, yattha ca ṭhito dūre ṭhitānampi paññāyati, taṃ dassanādivasena tamatthaṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘ratti’’</span>ntiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Bhamarasseva irīyato’’ti etenevassa bhogasaṃharaṇaṃ dhammikaṃ ñāyopetanti dassento <span class="bld">‘‘attānampī’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Rāsiṃ karontassā</span>ti yathāssa dhanadhaññādibhogajātaṃ sampiṇḍitaṃ rāsibhūtaṃ hutvā tiṭṭhati, evaṃ irīyato āyūhantassa ca. <span class="bld">Cakkappamāṇa</span>nti rathacakkappamāṇaṃ. <span class="bld">Nicaya</span>nti vuḍḍhiṃ parivuḍḍhiṃ. ‘‘Bhogā sannicayaṃ yantī’’ti keci paṭhanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samāhatvā</span>ti saṃharitvā. <span class="bld">Alaṃ</span>-saddo ‘‘alameva sabbasaṅkhāresu nibbindituṃ, alaṃ virajjitu’’ntiādīsu (dī. ni. 2.272; saṃ. ni. 2.124, 129, 134, 143) yuttanti imamatthaṃ joteti, ‘‘alamariyañāṇadassanavisesa’’ntiādīsu (ma. ni. 1.328) pariyattanti. Yo veṭhitattotiādīsu <a name="P3.0177"></a> (su. ni. 217) viya atta-saddo sabhāvapariyāyoti taṃ sabbaṃ dassento <span class="bld">‘‘yuttasabhāvo’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Saṇṭhapetu</span>nti sammā ṭhapetuṃ, sammadeva pavattetunti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ vibhajanto</span>ti evaṃ vuttanayena attano dhanaṃ catudhā vibhajanto vibhajanahetu <span class="bld">mittāni ganthati</span> soḷasa kalyāṇamittāni mettāya ajīrāpanena pabandhati. Tenāha <span class="bld">‘‘abhejjamānāni ṭhapetī’’</span>ti<a name="V3.0124"></a>. Kathaṃ pana vuttanayena catudhā bhogānaṃ vibhajanena mittāni ganthatīti āha <span class="bld">‘‘yassa hī’’</span>tiādi. Tenāha bhagavā ‘‘dadaṃ mittāni ganthatī’’ti (saṃ. ni. 1.246). <span class="bld">Bhuñjeyyā</span>ti <a name="M3.0138"></a> upabhuñjeyya, upayuñjeyya cāti attho. Samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikādīnaṃ dānavasena ceva adhivatthadevatādīnaṃ petabalivasena, nhāpitādīnaṃ vetanavasena ca viniyogopi upayogo eva. Tathā hi vakkhati ‘‘imesu panā’’tiādi āyo nāma heṭṭhimantena vayato catugguṇo icchitabbo, aññathā vayo avicchedavasena na santāneyya, nidheyya, bhājeyya ca asambhateti vuttaṃ <span class="bld">‘‘dvīhi kammaṃ payojaye’’</span>ti. <span class="bld">Nidhetvā</span>ti nidahitvā, bhūmigataṃ katvāti attho. <span class="bld">Rājādivasenā</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena aggiudakacoradubbhikkhādike saṅgaṇhāti. <span class="bld">Nhāpitādīna</span>nti <span class="bld">ādi</span>-saddena kulālarajakādīnaṃ saṅgaho.</p>
- <p class="subhead">Chaddisāpaṭicchādanakaṇḍavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para266"></a><a name="para266_dn3"></a><span class="paranum">266</span>. <span class="bld">Catūhi kāraṇehī</span>ti na chandagamanādīhi catūhi kāraṇehi<a name="P3.0178"></a>. <span class="bld">Akusalaṃ pahāyā</span>ti ‘‘cattāro kammakilesā’’ti vuttaṃ akusalañceva agatigamanākusalañca pajahitvā. <span class="bld">Chahi kāraṇehī</span>ti surāpānādīsu ādīnavadassanasaṅkhātehi chahi kāraṇehi. Surāpānānuyogādibhedaṃ chabbidhaṃ <span class="bld">bhogānaṃ apāyamukhaṃ</span> vināsamukhaṃ <span class="bld">vajjetvā. Soḷasa mittānī</span>ti upakārādivasena cattāro, pamattarakkhaṇādikiccavisesavasena paccekaṃ cattāro cattāro katvā soḷasavidhe kalyāṇamitte <span class="bld">sevanto</span> bhajanto. Satthavāṇijjādimicchājīvaṃ pahāya ñāyeneva vattanato <span class="bld">dhammikena ājīvena jīvati. Namassitabbā</span>ti upakāravasena, guṇavasena ca namassitabbā sabbadā natena hutvā vattitabbā. Disā-saddassa attho heṭṭhā vutto eva. <span class="bld">Āgamanabhaya</span>nti tattha sammā appaṭipattiyā, micchāpaṭipattiyā ca uppajjanakaanattho. So hi bhāyanti etasmāti ‘‘bhaya’’nti vuccati. Yena kāraṇena mātāpituādayo puratthimādibhāvena apadiṭṭhā, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘pubbupakāritāyā’’</span>tiādi vuttaṃ, tena atthasarikkhatāya nesaṃ puratthimādibhāvoti dasseti. Tathā hi mātāpitaro puttānaṃ puratthimabhāvena tāva upakāribhāvena dissanato, apadissanato ca puratthimā disā. Ācariyā antevāsikassa dakkhiṇabhāvena, hitāhitaṃ patikusalabhāvena dakkhiṇārahatāya ca vuttanayena dakkhiṇā disā. Iminā nayena <span class="bld">‘‘pacchimā disā’’</span>tiādīsu yathārahaṃ <a name="M3.0139"></a> attho veditabbo. Gharāvāsassa dukkhabahulatāya te te ca kiccavisesā yathāuppatitadukkhanittharaṇatthāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘te te dukkhavisese uttaratī’’</span>ti. Yasmā dāsakammakarā sāmikassa pādānaṃ payirupāsanavasena ceva tadanucchavikakiccasādhanavasena ca yebhuyyena <a name="V3.0125"></a> santikāvacarā, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘pādamūle patiṭṭhānavasenā’’</span>ti. <span class="bld">Guṇehī</span>ti uparibhāvāvahehi guṇehi. <span class="bld">Upari ṭhitabhāvenā</span>ti <a name="P3.0179"></a> saggamagge mokkhamagge ca patiṭṭhitabhāvena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para267"></a><a name="para267_dn3"></a><span class="paranum">267</span>. <span class="bld">Bhato</span>ti posito, taṃ pana bharaṇaṃ jātakālato paṭṭhāya sukhapaccayūpaharaṇena dukkhapaccayāpaharaṇena ca tehi pavattitanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘thaññaṃ pāyetvā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Jaggito</span>ti paṭijaggito. <span class="bld">Te</span>ti mātāpitaro.</p>
- <p class="bodytext">Mātāpitūnaṃ santakaṃ khettādiṃ avināsetvā rakkhitaṃ tesaṃ paramparāya ṭhitiyā kāraṇaṃ hotīti <span class="bld">‘‘taṃ rakkhanto kulavaṃsaṃ saṇṭhapeti nāmā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Adhammikavaṃsato</span>ti ‘‘kulappadesādinā attanā sadisaṃ ekaṃ purisaṃ ghaṭetvā vā gīvāyaṃ vā hatthe vā bandhamaṇiyaṃ vā hāretabba’’nti evaṃ ādinā pavattaadhammikapaveṇito. <span class="bld">Hāretvā</span>ti apanetvā taṃ gāhaṃ vissajjāpetvā. Mātāpitaro tato gāhato vivecaneneva hi āyatiṃ tesaṃ paramparāhārikā siyā. <span class="bld">Dhammikavaṃse</span>ti hiṃsādiviratiyā dhammike vaṃse dhammikāya paveṇiyaṃ. <span class="bld">Ṭhapento</span>ti patiṭṭhapento. <span class="bld">Salākabhattādīni anupacchinditvā</span>ti salākabhattadānādīni avicchinditvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dāyajjaṃ paṭipajjāmī</span>ti ettha yasmā dāyapaṭilābhassa yogyabhāvena vattamānoyeva dāyajjaṃ paṭipajjati nāma, na itaro, tasmā tamatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘mātāpitaro’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Dārake</span>ti putte. <span class="bld">Vinicchayaṃ patvā</span>ti ‘‘puttassa cajavissajjana’’nti evaṃ āgataṃ vinicchayaṃ āgamma. <span class="bld">Dāyajjaṃ paṭipajjāmīti vutta</span>nti ‘‘dāyajjaṃ paṭipajjāmī’’ ti idaṃ catutthaṃ vattanaṭṭhānaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Tesa</span>nti mātāpitūnaṃ. <span class="bld">Tatiyadivasato paṭṭhāyā</span>ti matadivasato tatiyadivasato paṭṭhāya.</p>
- <p class="bodytext">Pāpato <a name="P3.0180"></a> nivāraṇaṃ nāma anāgatavisayaṃ. Sampattavatthutopi hi nivāraṇaṃ vītikkame anāgate eva siyā, na vattamāne. Nibbattitā pana pāpakiriyā <a name="M3.0140"></a> garahaṇamattapaṭikārāti āha <span class="bld">‘‘katampi garahantī’’</span>ti. <span class="bld">Nivesentī</span>ti patiṭṭhapenti. Vuttappakārā mātāpitaro anavajjameva sippaṃ sikkhāpentīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘muddāgaṇanādisippa’’</span>nti. <span class="bld">Rūpādīhī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena bhogaparivārādiṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Anurūpenā</span>ti anucchavikena.</p>
- <p class="bodytext">Niccabhūto samayo abhiṇhakaraṇakālo. Abhiṇhattho hi ayaṃ nicca-saddo ‘‘niccapahaṃsito niccapahaṭṭho’’tiādīsu viya. Yuttapattakālo eva samayo <span class="bld">kālasamayo. ‘‘Uṭṭhāya <a name="V3.0126"></a> samuṭṭhāyā’’</span>ti imināssa niccameva dāne tesaṃ yuttapayuttataṃ dasseti. <span class="bld">Sikhāṭhapanaṃ</span> dārakakāle. <span class="bld">Āvāhavivāhaṃ</span> puttadhītūnaṃ yobbanappattakāle.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ</span> bhayaṃ yathā nāgacchati, evaṃ pihitā hoti ‘‘puratthimā disā’’ti vibhattiṃ pariṇāmetvā yojanā. Yathā pana taṃ bhayaṃ āgaccheyya, yathā ca nāgaccheyya, tadubhayaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘sace hī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Vippaṭipannā</span>ti ‘‘bhato ne bharissāmī’’tiādinā uttasammāpaṭipattiyā akāraṇena ceva tappaṭipakkhamicchāpaṭipattiyā akaraṇena ca vippaṭipannā <span class="bld">puttā assu. Etaṃ bhaya</span>nti etaṃ <span class="bld">‘‘mātāpitūnaṃ appatirūpā</span>ti viññūnaṃ garahitabbatābhayaṃ, paravādabhaya’’nti evamādi <span class="bld">āgaccheyya</span> puttesu. <span class="bld">Puttānaṃ nānurūpā</span>ti ettha ‘‘puttāna’’nti padaṃ etaṃ bhayaṃ puttānaṃ āgaccheyyāti evaṃ idhāpi ānetvā sambandhitabbaṃ. Tādisānañhi mātāpitūnaṃ puttānaṃ ovādānusāsaniyo dātuṃ samatthakālato paṭṭhāya tā tesaṃ dātabbā evāti katvā tathā vuttaṃ. Puttānañhi vasenāyaṃ desanā anāgatā <span class="bld">sammāpaṭipannesu</span> ubhosu attano, mātāpitūnañca <a name="P3.0181"></a> vasena uppajjanakatāya <span class="bld">sabbaṃ bhayaṃ na hoti</span> sammāpaṭipannattā. Evaṃ paṭipannattā eva <span class="bld">paṭicchannā hoti</span> tattha kātabbapaṭisanthārassa sammadeva katattā. <span class="bld">Khemā</span>ti anupaddavā. Yathāvuttasammāpaṭipattiyā akaraṇena hi uppajjanakaupaddavā karaṇena na hontīti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Na kho te’’tiādinā vutto saṅgītianāruḷho bhagavatā tadā tassa vutto paramparāgato attho veditabbo. Tenāha <span class="bld">‘‘bhagavā siṅgālakaṃ etadavocā’’</span>ti. <span class="bld">Ayañhī</span>ti ettha <span class="bld">hi</span>-saddo avadhāraṇe. Tathā hi <span class="bld">‘‘no aññā’’</span>ti aññadisaṃ nivatteti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para268"></a><a name="para268_dn3"></a><span class="paranum">268</span>. Ācariyaṃ <a name="M3.0141"></a> dūratova disvā uṭṭhānavacaneneva tassa paccuggamanādisāmīcikiriyā avuttasiddhāti taṃ dassento <span class="bld">‘‘paccuggamanaṃ katvā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Upaṭṭhānenā</span>ti payirupāsanena. <span class="bld">Tikkhattuṃupaṭṭhānagamanenā</span>ti pāto, majjhanhike, sāyanti tīsu kālesu upaṭṭhānatthaṃ upagamanena. Sippuggahaṇatthaṃ pana upagamanaṃ upaṭṭhānantogadhaṃ payojanavasena gamanabhāvatoti āha <span class="bld">‘‘sippuggahaṇa…pe… hotī’’</span>ti. Sotuṃ icchā <span class="bld">sussūsā,</span> sā pana ācariye sikkhitabbasikkhe ca ādaragāravapubbikā icchitabbā ‘‘addhā iminā sippena sikkhitena evarūpaṃguṇaṃ paṭilabhissāmī’’ti. Tathābhūtañca taṃ savanaṃ saddhāpubbaṅgamaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘saddahitvā savanenā’’</span>ti. Vuttamevatthaṃ byatirekavasena dassetuṃ <span class="bld">‘‘asaddahitvā…pe… nādhigacchatī’’</span>ti vuttaṃ. Tasmā tassattho vuttapaṭipakkhanayena veditabbo. Yaṃ sandhāya ‘‘avasesakhuddakapāricariyāyā’’ti vuttaṃ, taṃ vibhajanaṃ anavasesato dassetuṃ <span class="bld">‘‘antevāsikena hī’’</span>tiādi <a name="V3.0127"></a> vuttaṃ. <span class="bld">Paccupaṭṭhānādīnī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena āsanapaññāpanaṃ bījananti evamādiṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Antevāsikavatta</span>nti <a name="P3.0182"></a> antevāsikena ācariyamhi sammāvattitabbavattaṃ. <span class="bld">Sippapaṭiggahaṇenā</span>ti sippaganthassa sakkaccaṃ uggahaṇena. Tassa hi suṭṭhu uggahaṇena tadanusārenassa payogopi sammadeva uggahito hotīti. Tenāha <span class="bld">‘‘thokaṃ gahetvā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Suvinītaṃ vinentī</span>ti idha ācāravinayo adhippeto. Sippasmiṃ pana sikkhāpanavinayo ‘‘suggahitaṃ gāhāpentī’’ti imināva saṅgahitoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘evaṃ te nisīditabba’’</span>ntiādi. Ācariyā hi nāma antevāsike na diṭṭhadhammike eva vinenti, atha kho samparāyikepīti āha <span class="bld">‘‘pāpamittā vajjetabbā’’</span>ti. Sippaganthassa uggaṇhanaṃ nāma yāvadeva payogasampādanatthanti āha <span class="bld">‘‘payogaṃ dassetvā gaṇhāpentī’’</span>ti. <span class="bld">Mittāmaccesū</span>ti attano mittāmaccesu. <span class="bld">Paṭiyādentī</span>ti pariggahetvā naṃ mamattavasena paṭiyādenti. ‘‘Ayaṃ amhākaṃ antevāsiko’’tiādinā hi attano pariggahitadassanamukhena ceva ‘‘bahussuto’’tiādinā tassa guṇapariggaṇhanamukhe ca taṃ tesaṃ paṭiyādenti. <span class="bld">Sabbadisāsu rakkhaṃ karonti</span> cātuddisabhāvasampādanenassa sabbattha sukhajīvibhāvasādhanato. Tenāha <span class="bld">‘‘uggahitasippo hī’’</span>tiādi. Sattānañhi duvidhā sarīrarakkhā abbhantaraparissayapaṭighātena, bāhiraparissayapaṭighātena ca. Tattha <a name="M3.0142"></a> <span class="bld">abbhantaraparissayo</span> khuppipāsādibhedo, so lābhasiddhiyā paṭihaññati tāya tajjāparihārasaṃvidhānato. <span class="bld">Bāhiraparissayo</span> coraamanussādihetuko, so vijjāsiddhiyā paṭihaññati tāya tajjāparihārasaṃvidhānato. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘yaṃ yaṃ disa’’</span>ntiādi.</p>
- <p class="bodytext">Pubbe <span class="bld">‘‘uggahitasippo hī’’</span>tiādinā sippasikkhāpaneneva lābhuppattiyā disāsu parittāṇakaraṇaṃ dassitaṃ, idāni ‘‘yaṃ vā so’’tiādinā tassa uggahitasippassa nipphattivasena guṇakittanamukhena <a name="P3.0183"></a> paggaṇhanenapi lābhuppattiyāti ayametesaṃ vikappānaṃ bhedo. <span class="bld">Sesa</span>nti ‘‘paṭicchannā hotī’’tiādikaṃ pāḷiāgataṃ, ‘‘evañca pana vatvā’’tiādikaṃ aṭṭhakathāgatañca. <span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ dutiyadisāvāre. <span class="bld">Purimanayenevā</span>ti pubbe paṭhamadisāvāre vuttanayeneva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para269"></a><a name="para269_dn3"></a><span class="paranum">269</span>. <span class="bld">Sammānanā</span> nāma sambhāvanā, sā pana atthacariyālakkhaṇā ca dānalakkhaṇā ca catutthapañcamaṭṭhāneheva saṅgahitāti piyavacanalakkhaṇaṃ taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘sambhāvitakathākathanenā’’</span>ti vuttaṃ. Vigatamānanā <span class="bld">vimānanā,</span> na vimānanā <span class="bld">avimānanā,</span> vimānanāya akaraṇaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘yathā dāsakammakarādayo’’</span>tiādi. Sāmikena hi vimānitānaṃ itthīnaṃ sabbo parijano vimānetiyeva<a name="V3.0128"></a>. <span class="bld">Paricaranto</span>ti indriyāni paricaranto. <span class="bld">Taṃ aticarati nāma</span> taṃ attano gihiniṃ atimaññitvā agaṇetvā vattanato. <span class="bld">Issariyavossaggenā</span>ti ettha yādiso issariyavossaggo gihiniyā anucchaviko, taṃ dassento <span class="bld">‘‘bhattagehe vissaṭṭhe’’</span>ti āha. Gehe eva ṭhatvā vicāretabbampi hi kasivāṇijjādikammaṃ kulitthiyā bhāro na hoti, sāmikasseva bhāro, tato āgatasāpateyyaṃ pana tāya suguttaṃ katvā ṭhapetabbaṃ hoti. <span class="bld">‘‘Sabbaṃ issariyaṃ vissaṭṭhaṃ nāma hotī’’</span>ti etā maññantīti adhippāyo. Itthiyo nāma puttalābhena viya mahagghavipulālaṅkāralābhenapi na santussantevāti tāsaṃ tosanaṃ alaṅkāradānanti āha <span class="bld">‘‘attano vibhavānurūpenā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Kulitthiyā saṃvihitabbakammantā nāma āhārasampādanavicārappakārāti āha <span class="bld">‘‘yāgubhattapacanakālādīnī’’</span>tiādi. <span class="bld">Sammānanādīhi</span> yathārahaṃ <a name="M3.0143"></a> piyavacanehi ceva bhojanadānādīhi ca <span class="bld">paheṇakapesanādīhi</span> aññato, tattheva vā uppannassa paṇṇākārassa chaṇadivasādīsu pesetabbapiyabhaṇḍehi ca <span class="bld">saṅgahitaparijanā.</span> Gehasāminiyā <a name="P3.0184"></a> antogehajano niccaṃ saṅgahito evāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘idha parijano nāma…pe… ñātijano’’</span>ti. <span class="bld">Ābhatadhana</span>nti bāhirato antogehaṃ pavesitadhanaṃ. Gihiniyā nāma paṭhamaṃ āhārasampādane kosallaṃ icchitabbaṃ, tattha ca yuttapayuttatā, tato sāmikassa itthijanāyattesu kiccākiccesu, tato puttānaṃ parijanassa kātabbakiccesūti āha <span class="bld">‘‘yāgubhattasampādanādīsū’’</span>tiādi. ‘‘Nikkosajjā’’ti vatvā tameva nikkosajjataṃ byatirekato, anvayato ca vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘yathā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ tatiyadisāvāre. <span class="bld">Purimanayenevā</span>ti paṭhamadisāvāre vuttanayeneva. Iti bhagavā ‘‘pacchimā disā puttadārā’’ti uddisitvāpi dāravaseneva pacchimaṃ disaṃ vissajjesi, na puttavasena. Kasmā? Puttā hi dārakakāle attano mātu anuggaṇhaneneva anuggahitā honti anukampitā, viññutaṃ pattakāle pana yathā tepi tadā anuggahetabbā, svāyaṃ vidhi ‘‘pāpā nivārentī’’tiādinā paṭhamadisāvāre dassito evāti kiṃ puna vissajjanenāti. Dānādisaṅgahavatthūsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttamevāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para270"></a><a name="para270_dn3"></a><span class="paranum">270</span>. Cattāripi ṭhānāni laṅghitvā pañcamameva ṭhānaṃ vivarituṃ <span class="bld">‘‘avisaṃvādanatāyā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">yassa yassa nāmaṃ gaṇhātī</span>ti sahāyo atthikabhāvena yassa yassa vatthuno nāmaṃ katheti. <span class="bld">Avisaṃvādetvā</span>ti ettha duvidhaṃ avisaṃvādanaṃ vācāya, payogena cāti taṃ duvidhampi dassetuṃ <span class="bld">‘‘idampī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Dānenā’’</span>ti ca idaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ itarasaṅgahavatthuvasenapi avisaṃvādetvā saṅgaṇhanassa labbhanato, icchitabbato <a name="V3.0129"></a> ca. Aparā pacchimā pajā <span class="bld">aparapajā,</span> aparāparaṃ uppannā vā pajā <span class="bld">aparapajā. Paṭipūjanā</span> nāma mamāyanā, sakkārakiriyā cāti tadubhayaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘kelāyantī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Mamāyantī</span>ti mamattaṃ karonti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para271"></a><a name="para271_dn3"></a><span class="paranum">271</span>. <span class="bld">Yathābalaṃ kammantasaṃvidhānenā</span>ti dāsakammakarānaṃ <a name="P3.0185"></a> yathābalaṃ balānurūpaṃ tesaṃ tesaṃ kammantānaṃ saṃvidahanena vicāraṇena, kārāpanenāti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘daharehī’’</span>tiādi. <span class="bld">Bhattavetanānuppadānenā</span>ti tassa tassa dāsakammakarassa anurūpaṃ bhattassa, vetanassa ca padānena<a name="M3.0144"></a>. Tenevāha <span class="bld">‘‘ayaṃ khuddakaputto’’</span>tiādi. <span class="bld">Bhesajjādīnī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena sappāyāhāravasanaṭṭhānādiṃ saṅgaṇhāti. Sātabhāvo eva rasānaṃ <span class="bld">acchariyatā</span>ti āha <span class="bld">‘‘acchariye madhurarase’’</span>ti. <span class="bld">Tesa</span>nti dāsakammakarānaṃ. <span class="bld">Vossajjanenā</span>ti kammakaraṇato vissajjanena. <span class="bld">Velaṃ ñatvā</span>ti ‘‘pahārāvaseso, upaḍḍhapahārāvaseso vā divaso’’ti velaṃ jānitvā. Yo koci mahussavo <span class="bld">chaṇo</span> nāma. Kattikussavo, phagguṇussavoti evaṃ nakkhattasallakkhito mahussavo <span class="bld">nakkhattaṃ.</span> <span class="bld">Pubbuṭṭhāyitā, pacchānipātitā</span> ca mahāsudassane vuttā evāti idha anāmaṭṭhā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dinnādāyino</span>ti pubbapadāvadhāraṇavasena sāvadhāraṇavacananti avadhāraṇena nivattitaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘corikāya kiñci aggahetvā’’</span>ti vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘sāmikehi dinnasseva ādāyino’’</span>ti. <span class="bld">Na mayaṃ kiñci labhāmāti anujjhāyitvā</span>ti paṭisedhadvayena tehi laddhabbassa lābhaṃ dasseti. <span class="bld">‘‘Kiṃ etassa kammena katenāti anujjhāyitvā’’</span>ti idaṃ tuṭṭhahadayatāya kāraṇadassanaṃ paṭipakkhadūrībhāvato. <span class="bld">Tuṭṭhahadayatādassana</span>mpi kammassa sukatakāritāya kāraṇadassanaṃ. Kitti eva vaṇṇo <span class="bld">kittivaṇṇo,</span> taṃ kittivaṇṇaṃ guṇakathaṃ haranti, taṃ taṃ disaṃ upāharantīti <span class="bld">kittivaṇṇaharā.</span> Tathā tathā kittetabbato hi <span class="bld">kitti</span><a name="P3.0186"></a>, guṇo, tesaṃ vaṇṇanaṃ kathanaṃ <span class="bld">vaṇṇo.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘guṇakathāhārakā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para272"></a><a name="para272_dn3"></a><span class="paranum">272</span>. Kāraṇabhūtā mettā etesaṃ atthīti <span class="bld">mettāni,</span> kāyakammādīni. Yāni pana tāni yathā yathā ca sambhavanti, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tatthā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Vihāragamana’’</span>ntiādīsu ‘‘mettacittaṃ paccupaṭṭhāpetvā’’ti padaṃ āharitvā yojetabbaṃ. <span class="bld">Anāvaṭadvāratāyā</span>ti ettha <span class="bld">dvāraṃ</span> nāma alobhajjhāsayatā dānassa mukhabhāvato. Tassa sato deyyadhammassa dātukāmatā <span class="bld">anāvaṭatā</span> evañhi gharamāvasanto kulaputto gehadvāre pihitepi anāvaṭadvāro eva, aññathā apihitepi gharadvāre āvaṭadvāro evāti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘tatthā’’</span>tiādi. Vivaritvāpi vasantoti vacanaseso. <span class="bld">Pidahitvāpī</span>ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">‘‘Sīlavantesū’’</span>ti idaṃ paṭiggāhakato dakkhiṇavisuddhidassanatthaṃ <a name="V3.0130"></a> vuttaṃ. Karuṇākhettepi <a name="M3.0145"></a> dānena anāvaṭadvāratā eva. <span class="bld">‘‘Santaññevā’’</span>ti iminā asantaṃ natthivacanaṃ pucchitapaṭivacanaṃ viya icchitabbaṃ evāti dasseti viññūnaṃ atthikānaṃ cittamaddavakaraṇato. <span class="bld">‘‘Purebhattaṃ paribhuñjitabbaka’’</span>nti idaṃ yāvakālike eva āmisabhāvassa niruḷhatāya vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Sabbe sattā’’</span>ti idaṃ tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajjhāsayasampattidassanaṃ pakkhapātābhāvadīpanato, odhiso pharaṇāyapi mettābhāvanāya labbhanato. Yāya kusalābhivaḍḍhiākaṅkhāya tesaṃ upaṭṭhākānaṃ, tathā nesaṃ gehapavisanaṃ, taṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘pavisantāpi kalyāṇena cetasā anukampanti nāmā’’</span>ti. <span class="bld">Sutassa pariyodāpanaṃ</span> nāma tassa yāthāvato atthaṃ vibhāvetvā vicikicchātamavidhamanena visodhananti āha <span class="bld">‘‘atthaṃ kathetvā kaṅkhaṃ vinodentī’’</span>ti. Savanaṃ nāma dhammassa yāvadeva sammāpaṭipajjanāya asati tasmiṃ tassa niratthakabhāvato, tasmā sutassa pariyodāpanaṃ nāma <a name="P3.0187"></a> sammāpaṭipajjāpananti āha <span class="bld">‘‘tathattāya vā paṭipajjāpentī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para273"></a><a name="para273_dn3"></a><span class="paranum">273</span>. <span class="bld">Alamatto</span>ti samatthasabhāvo, so ca atthato samattho evāti <span class="bld">‘‘agāraṃ ajjhāvasanasamattho’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Disānamassanaṭṭhāne</span>ti yathāvuttadisānaṃ paccupaṭṭhānasaññite namassanakāraṇe. Paṇḍito hutvā kusalo cheko labhate yasanti yojanā. Saṇhaguṇayogato <span class="bld">saṇho, saṇhaguṇo</span>ti panettha sukhumanipuṇapaññā, muduvācāti dassento <span class="bld">‘‘sukhuma…pe… bhaṇanena vā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Disānamassanaṭṭhānenā</span>ti yena ñāṇena yathāvuttā cha disā vuttanayena paṭipajjanto namassati nāma, taṃ ñāṇaṃ disānamassanaṭṭhānaṃ, tena <span class="bld">paṭibhānavā.</span> Tena hi taṃtaṃkiccayuttapattavasena paṭipajjanto idha ‘‘paṭibhānavā’’ti vutto. <span class="bld">Nivātavuttī</span>ti paṇipātasīlo. <span class="bld">Atthaddho</span>ti na thaddho <span class="bld">thambharahito</span>ti cittassa uddhumātalakkhaṇena thambhitabhāvena virahito. <span class="bld">Uṭṭhānavīriyasampanno</span>ti kāyikena vīriyena samannāgato. <span class="bld">Nirantarakaraṇavasenā</span>ti āraddhassa kammassa satatakāritāvasena. <span class="bld">Ṭhānuppattiyā paññāyā</span>ti tasmiṃ tasmiṃ atthakicce upaṭṭhite ṭhānaso taṅkhaṇe eva uppajjanakapaññāya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅgahakaro</span>ti yathārahaṃ sattānaṃ saṅgaṇhanako. <span class="bld">Mittakaro</span>ti mittabhāvakaro, so pana atthato mitte pariyesanako nāma hotīti <a name="M3.0146"></a> vuttaṃ <span class="bld">‘‘mittagavesano’’</span>ti. Yathāvuttaṃ vadaṃ vacanaṃ jānātīti <span class="bld">vadaññū</span>ti āha <span class="bld">‘‘pubbakārinā vuttavacanaṃ jānātī’’</span>ti. Idāni tamevatthaṃ saṅkhepena vuttaṃ vitthāravasena dassetuṃ <span class="bld">‘‘sahāyakassā’’</span>tiādi vuttaṃ. Pubbe yathāpavattāya vācāya jānane <a name="P3.0188"></a> vadaññutaṃ dassetvā idāni ākārasallakkhaṇena appavattāya vācāya jānanepi vadaññutaṃ dassetuṃ <a name="V3.0131"></a> <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Yena yena vā panā’’</span>tiādinā vacanīyatthataṃ <span class="bld">vadaññū</span>-saddassa dasseti. <span class="bld">Netā</span>ti yathādhippetamatthaṃ paccakkhato pāpetā. Tenāha <span class="bld">‘‘taṃ tamatthaṃ dassento paññāya netā’’</span>ti. Neti taṃ tamatthanti ānetvā sambandho. <span class="bld">Punappunaṃ netī</span>ti anu anu neti, taṃ tamatthanti ānetvā yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmiṃ tasmi</span>nti tasmiṃ tasmiṃ dānādīhi saṅgahehi saṅgahetabbe <span class="bld">puggale. Āṇiyā</span>ti akkhasīsagatāya āṇiyā. <span class="bld">Yāyato</span>ti gacchato. <span class="bld">Puttakāraṇā</span>ti puttanimittaṃ. Puttahetukañhi puttena kattabbaṃ mānaṃ vā pūjaṃ vā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upayogavacane</span>ti upayogatthe. Vuccatīti <span class="bld">vacanaṃ,</span> attho. Upayogavacane vā vattabbe. <span class="bld">Paccatta</span>nti paccattavacanaṃ. <span class="bld">Sammā pekkhantī</span>ti sammadeva kātabbe pekkhanti. <span class="bld">Pasaṃsanīyā</span>ti pasaṃsitabbā. <span class="bld">Bhavanti</span> ete saṅgahetabbe tattha puggale yathārahaṃ pavattentāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para274"></a><a name="para274_dn3"></a><span class="paranum">274</span>. <span class="bld">‘‘Iti bhagavā’’</span>tiādi nigamanaṃ. <span class="bld">Yā disā</span>ti yā mātāpituādilakkhaṇā puratthimādidisā. <span class="bld">Namassā</span>ti namasseyyāsīti attho ‘‘yathā kathaṃ panā’’tiādikāya gahapatiputtassa pucchāya vasena desanāya āraddhattā <span class="bld">‘‘pucchāya ṭhatvā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Akathitaṃ natthi</span> gihīhi kattabbakamme appamādapaṭipattiyā anavasesato kathitattā. Mātāpituādīsu hi tehi ca paṭipajjitabbapaṭipattiyā niravasesato kathaneneva rājādīsupi paṭipajjitabbavidhi atthato kathito eva hotīti. Gihino vinīyanti, vinayaṃ upenti etenāti <span class="bld">gihivinayo. Yathānusiṭṭha</span>nti yathā idha satthārā anusiṭṭhaṃ gihicārittaṃ<a name="P3.0189"></a>, tathā tena pakārena taṃ avirādhetvā. <span class="bld">Paṭipajjamānassa vuddhiyeva pāṭikaṅkhā</span>ti diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi vuddhiyeva icchitabbā avassambhāvinīti.</p>
- <p class="centered">Siṅgālasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.</p>
- <a name="dn3_9"></a>
- <p class="chapter">9. Āṭānāṭiyasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="subhead">Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para275"></a><a name="para275_dn3"></a><span class="paranum">275</span>. ‘‘Catuddisaṃ <a name="M3.0147"></a><a name="V3.0132"></a><a name="P3.0190"></a> rakkhaṃ ṭhapetvā’’ti idaṃ dvīsu ṭhānesu catūsu disāsu ṭhapitaṃ rakkhaṃ sandhāya vuttanti tadubhayaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘asurasenāyā’’</span>tiādi vuttaṃ. Attano hi adhikāre, attano rakkhāya ca appamajjanena tesaṃ idaṃ dvīsu ṭhānesu catūsu disāsu ārakkhaṭṭhapanaṃ. Yañhi taṃ asurasenāya paṭisedhanatthaṃ devapure catūsu disāsu sakkassa devānamindassa ārakkhaṭṭhapanaṃ, taṃ attano <span class="bld">adhikāre appamajjanaṃ.</span> Yaṃ pana nesaṃ bhagavato santikaṃ upasaṅkamane catūsu disāsu ārakkhaṭṭhapanaṃ, taṃ attano katā <span class="bld">rakkhāya appamajjanaṃ.</span> Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘asurasenāya nivāraṇattha’’</span>ntiādi. Pāḷiyaṃ <span class="bld">catuddisa</span>nti bhummatthe upayogavacananti bhummavasena tadatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘catūsu disāsū’’</span>ti āha. <span class="bld">Ārakkhaṃ ṭhapetvā</span>ti vessavaṇādayo cattāro mahārājāno attanā attanā rakkhitabbadisāsu ārakkhaṃ ṭhapetvā guttiṃ sammadeva vidahitvā. <span class="bld">Balagumbaṃ ṭhapetvā</span>ti yakkhasenādisenābalasamūhaṃ ṭhapetvā. <span class="bld">Ovaraṇaṃ ṭhapetvā</span>ti paṭipakkhanisedhanasamatthaṃ āvaraṇaṃ ṭhapetvā. Iti tīhi padehi yathākkamaṃ paccekaṃ devanagaradvārassa anto, dvārasamīpe, dvārato bahi, disārakkhāvasanoti tividhāya rakkhāya ṭhapitabhāvo vā dīpito. Tenāha <span class="bld">‘‘evaṃ sakkassa…pe… katvā’’</span>ti. <span class="bld">Satta buddhe ārabbhā</span>ti ettha satteva buddhe ārabbha paribandhanakāraṇaṃ <span class="bld">mahāpadānaṭīkāyaṃ</span> (dī. ni. ṭī. 2.12) vuttanayeneva veditabbaṃ. <span class="bld">Dhammaāṇa</span>nti dhammamayaṃ āṇaṃ, satthu dhammacakkanti attho. ‘‘Parisato bāhirabhāvo, asambhogo’’ti evamādiṃ <span class="bld">idañcidañca</span> vivajjanakaraṇaṃ <a name="P3.0191"></a> <span class="bld">karissāmā</span>ti. <span class="bld">Sāvana</span>nti catunnampi parisānaṃ tikkhattuṃ parivārena anusāvanaṃ, yathā sakko devānamindo asurasenāya nivāraṇatthaṃ catūsu disāsu ārakkhaṃ ṭhapāpeti, evaṃ mahārājānopi tādise kiccavisese attano ārakkhaṃ ṭhapenti. Imesampi hi tato sāsaṅkaṃ sappaṭibhayanti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘attanopī’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Abhikkantā</span>ti <a name="V3.0133"></a> atikkantā, vigatāti atthoti āha <span class="bld">‘‘khaye dissatī’’</span>ti. Teneva hi ‘‘nikkhanto paṭhamo yāmo’’ti anantaraṃ vuttaṃ. <span class="bld">Abhikkantataro</span>ti <a name="M3.0148"></a> ativiya kantataro. Tādiso ca sundaro bhaddako nāma hotīti āha <span class="bld">‘‘sundare dissatī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ko</span>ti devanāgayakkhagandhabbādīsu ko katamo. <span class="bld">Me</span>ti mama. <span class="bld">Pādānī</span>ti pāde. <span class="bld">Iddhiyā</span>ti imāya evarūpāya deviddhiyā. <span class="bld">‘‘Yasasā’’</span>ti iminā edisena parivārena, paricchedena ca. <span class="bld">Jala</span>nti vijjotamāno. <span class="bld">Abhikkantenā</span>ti ativiya kantena kamanīyena abhirūpena. <span class="bld">Vaṇṇenā</span>ti sarīravaṇṇanibhāya. <span class="bld">Sabbā obhāsayaṃ disā</span>ti dasapi disā pabhāsento cando viya, sūriyo viya ca ekobhāsaṃ ekālokaṃ karontoti gāthāya attho. <span class="bld">Abhirūpe</span>ti uḷārarūpe sampannarūpe. <span class="bld">Abbhanumodane</span>ti sampahaṃsane. <span class="bld">Idha panā</span>ti ‘‘abhikkantāya rattiyā’’ti etasmiṃ pade. <span class="bld">Tenā</span>ti khayapariyāyattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpāyatanādīsū</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena akkharādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Suvaṇṇavaṇṇo</span>ti suvaṇṇacchavīti ayamettha atthoti āha <span class="bld">‘‘chaviya’’</span>nti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘kañcanasannibhattaco’’ti (dī. ni. 2.35; 3.200, 218; ma. ni. 2.386) <span class="bld">saññūḷhā</span>ti saṅganthitā. <span class="bld">Vaṇṇā</span>ti guṇavaṇṇanāti āha <span class="bld">‘‘thutiya’’</span>nti, thomanāyanti attho. <span class="bld">Kulavagge</span>ti khattiyādikulakoṭṭhāse. Tattha ‘‘accho vippasanno’’tiādinā vaṇṇitabbaṭṭhena <span class="bld">vaṇṇo,</span> chavi. Vaṇṇanaṭṭhena <span class="bld">vaṇṇo,</span> thuti. Abhitthavanaṭṭhena <span class="bld">vaṇṇo,</span> thuti, aññamaññaṃ asaṅkarato <a name="P3.0192"></a> vaṇṇitabbato ṭhapetabbato <span class="bld">vaṇṇo,</span> khattiyādikulavaggo. Vaṇṇīyati ñāpīyati etenāti <span class="bld">vaṇṇo,</span> ñāpakaṃ kāraṇaṃ. Vaṇṇanato thūlarassādibhāvena upaṭṭhānato <span class="bld">vaṇṇo,</span> saṇṭhānaṃ. ‘‘Mahantaṃ khuddakaṃ, majjhima’’nti vaṇṇetabbato pamāṇetabbato <span class="bld">vaṇṇo,</span> pamāṇaṃ. Vaṇṇīyati cakkhunā vivarīyatīti <span class="bld">vaṇṇo,</span> rūpāyatananti evaṃ tasmiṃ tasmiṃ atthe <span class="bld">vaṇṇa</span>-saddassa pavatti veditabbā. <span class="bld">So</span>ti vaṇṇasaddo. <span class="bld">Chaviyaṃ daṭṭhabbo</span> rūpāyatane gayhamānassa chavimukheneva gahetabbato. ‘‘Chavigatā pana vaṇṇadhātu eva suvaṇṇavaṇṇoti ettha vaṇṇaggahaṇena gahitā’’ti apare.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kevalaparipuṇṇa</span>nti ekadesampi asesetvā niravasesatova paripuṇṇanti ayamettha atthoti āha <span class="bld">‘‘anavasesatā attho’’</span>ti. <span class="bld">Kevalakappā</span>ti <span class="bld">kappa</span>-saddo nipāto padapūraṇamattaṃ, kevalaṃ icceva attho<a name="M3.0149"></a>. <span class="bld">Kevala</span>-saddo bahulavācīti āha <span class="bld">‘‘yebhuyyatā attho’’</span>ti. Keci pana ‘‘īsakaṃ asamattā kevalakappā’’ti vadanti. Evaṃ sati anavasesattho eva kevala-saddattho siyā, anatthantarena pana kappa-saddena padavaḍḍhanaṃ kataṃ kevalameva kevalakappanti. Atha vā kappanīyatā, paññāpetabbatā <a name="V3.0134"></a> kevalakappā. <span class="bld">Abyāmissatā</span> vijātiyena asaṅkarā suddhatā. <span class="bld">Anatirekatā</span> taṃparamatā visesābhāvo. <span class="bld">Kevalakappa</span>nti kevalaṃ daḷhaṃ katvāti attho. <span class="bld">Kevalaṃ</span> vuccati nibbānaṃ sabbasaṅkhatavivittattā. Taṃ etassa adhigataṃ atthīti <span class="bld">kevalī,</span> sacchikatanirodho khīṇāsavo.</p>
- <p class="bodytext">Kappa-saddo <a name="P3.0193"></a> panāyaṃ sa-upasaggo, anupasaggo cāti adhippāyena okappaniyapade labbhamānaṃ kappaniyasaddamattaṃ nidasseti, aññathā kappa-saddassa atthuddhāre okappaniyapadaṃ anidassanameva siyā. <span class="bld">Samaṇakappehī</span>ti vinayakkamasiddhehi samaṇavohārehi. <span class="bld">Niccakappa</span>nti niccakālaṃ. <span class="bld">Paññattī</span>ti nāmañhetaṃ tassa āyasmato, yadidaṃ kappoti. <span class="bld">Kappitakesamassū</span>ti kattariyā cheditakesamassu. <span class="bld">Dvaṅgulakappo</span>ti majjhanhikavelāya vītikkantāya dvaṅgulatāvikappo. <span class="bld">Leso</span>ti apadeso. Anavasesaṃ pharituṃ samatthassa obhāsassa kenaci kāraṇena ekadesapharaṇampi siyā, ayaṃ pana sabbasova pharīti dassetuṃ samantattho kappa-saddo gahitoti āha <span class="bld">‘‘anavasesaṃ samantato’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Yasmā devatānaṃ sarīrappabhā dvādasayojanamattaṃ ṭhānaṃ, tato bhiyyopi pharitvā tiṭṭhati, tathā vatthābharaṇādīhi samuṭṭhitā pabhā, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘candimā viya, sūriyo viya ca ekobhāsaṃ ekaṃ pajjotaṃ karitvā’’</span>ti. Kasmā ete mahārājāno bhagavato santike nisīdiṃsu? Nanu yebhuyyena devatā bhagavato santikaṃ upagatā ṭhatvāva kathetabbaṃ kathentā gacchantīti? Saccametaṃ, idha pana nisīdane kāraṇaṃ atthi, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘devatāna’’</span>ntiādi vuttaṃ. ‘‘Idaṃ parittaṃ nāma sattabuddhapaṭisaṃyuttaṃ garu, tasmā na amhehi ṭhatvā gahetabba’’nti cintetvā <span class="bld">parittagāravavasena nisīdiṃsu.</span></p>
- <p class="bodytext"><a name="para276"></a><a name="para276_dn3"></a><span class="paranum">276</span>. Kasmā panettha vessavaṇo eva kathesi, na itaresu yo kocīti? Tattha kāraṇaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘kiñcāpī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Vissāsiko</span> <a name="M3.0150"></a> abhiṇhaṃ upasaṅkamanena. <span class="bld">Byatto</span>ti visārado, tañcassa veyyattiyaṃ suṭṭhu sikkhitabhāvenāti āha <span class="bld">‘‘susikkhito’’</span>ti. Manussesu viya hi devesupi kocideva purimajātiparicayena susikkhito hoti, tatrāpi kocideva yathādhippetamatthaṃ vattuṃ samattho paripuṇṇapadabyañjanāya poriyā vācāya samannāgato. ‘‘Mahesakkhā’’ti imassa atthavacanaṃ ‘‘ānubhāvasampannā’’ti, <span class="bld">mahesakkhā</span>ti vā mahāparivārāti attho. Pāṇātipāte <a name="P3.0194"></a> ādīnavadassaneneva taṃ vipariyāyato tato veramaṇiyaṃ ānisaṃso pākaṭo hotīti <span class="bld">‘‘ādīnavaṃ dassetvā’’</span> icceva vuttaṃ. <span class="bld">Tesu senāsanesū</span>ti yāni ‘‘araññavanappatthānī’’tiādinā (ma. ni. 1.34-45) vuttāni <a name="V3.0135"></a> bhikkhūnaṃ vasanaṭṭhānabhūtāni araññāyatanāni, tesu bhikkhūhi sayitabbato, āsitabbato ca senāsanasaññitesu. <span class="bld">Nibaddhavāsino</span>ti rukkhapabbatapaṭibaddhesu vimānesu niccavāsitāya nibaddhavāsino. <span class="bld">Baddhattā</span>ti gāthābhāvena ganthitattā sambandhitattā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Uggaṇhātu bhante bhagavā’’ti attanā vuccamānaṃ parittaṃ bhagavantaṃ uggaṇhāpetukāmo vessavaṇo avocāti adhippāyena codako <span class="bld">‘‘kiṃ pana bhagavato appaccakkhadhammo nāma atthī’’</span>ti codesi. Ācariyo sabbattha appaṭihatañāṇacārassa bhagavato na kiñci appaccakkhanti dassento ‘‘natthī’’ti vatvā ‘‘uggaṇhātu bhante bhagavā’’ti vadato vessavaṇassa adhippāyaṃ vivaranto <span class="bld">‘‘okāsakaraṇattha’’</span>ntiādimāha. Yathā hi pañcasikho gandhabbadevaputto devānaṃ tāvatiṃsānaṃ, brahmuno ca sanaṅkumārassa sammukhā attano yathāsutaṃ dhammaṃ bhagavato santikaṃ upagantvā pavedeti, evamayampi mahārājā itarehi saddhiṃ āṭānāṭanagare gāthāvasena bandhitaṃ parittaṃ bhagavato pavedetuṃ <span class="bld">okāsaṃ kārento</span> ‘‘uggaṇhātu bhante bhagavā’’ti <span class="bld">āha,</span> na naṃ tassa pariyāpuṇane niyojento. Tasmā <span class="bld">uggaṇhātū</span>ti yathidaṃ parittaṃ mayā paveditamattameva hutvā catunnaṃ parisānaṃ cirakālaṃ hitāvahaṃ hoti, evaṃ uddhaṃ ārakkhāya gaṇhātu, sampaṭicchatūti attho. <span class="bld">Satthu kathite</span>ti satthu ārocite, catunnaṃ parisānaṃ satthu kathane vāti attho. <span class="bld">Sukhavihārāyā</span>ti <a name="P3.0195"></a> yakkhādīhi avihiṃsāya laddhabbasukhavihārāya.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para277"></a><a name="para277_dn3"></a><span class="paranum">277</span>. <span class="bld">Sattapi</span> <a name="M3.0151"></a> <span class="bld">buddhā cakkhumanto</span> pañcahi cakkhūhi cakkhumabhāve visesābhāvato. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā cakkhumabhāvo viya sabbabhūtānukampitādayo sabbepi visesā sattannampi buddhānaṃ sādhāraṇā, tasmā, guṇanemittakāneva vā yasmā buddhānaṃ nāmāni nāma, na liṅgikāvatthikayādicchakāni, tasmā buddhānaṃ guṇavisesadīpanāni ‘‘cakkhumantassā’’tiādinā (dī. ni. 3.277) vuttāni <span class="bld">etāni ekekassa satta satta nāmāni honti. </span> Tesaṃ nāmānaṃ sādhāraṇabhāvaṃ atthavasena yojetabbāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘sabbepī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Sabbabhūtānukampino</span>ti anaññasādhāraṇamahākaruṇāya sabbasattānaṃ anukampikā. <span class="bld">Nhātakilesattā</span>ti aṭṭhaṅgikena ariyamaggajalena saparasantānesu niravasesato dhotakilesamalattā. <span class="bld">Mārasenāpamaddino</span>ti saparivāre pañcapi māre pamadditavanto. <span class="bld">Vusitavanto</span>ti maggabrahmacariyavāsaṃ, dasavidhaṃ ariyavāsañca vusitavanto. Vusitavantatāya eva bāhitapāpatā vuttā hotīti ‘‘brāhmaṇassā’’ti padaṃ anāmaṭṭhaṃ. <span class="bld">Vimuttā</span>ti anaññasādhāraṇānaṃ pañcannampi vimuttīnaṃ vasena niravasesato muttā. <span class="bld">Aṅgato</span>ti sarīraṅgato, ñāṇaṅgato ca, dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇa- (dī. ni. 2.33; 3.200; ma. ni. 2.385) asītianubyañjanehi nikkhamanappabhā, byāmappabhā, ketumālāuṇhīsappabhā <a name="V3.0136"></a> ca sarīraṅgato nikkhamanakarasmiyo, yamakamahāpāṭihāriyādīsu uppajjanakappabhā ñāṇaṅgato nikkhamanakarasmiyo. <span class="bld">Na etāneva</span> ‘‘cakkhumā’’tiādinā (dī. ni. 3.277) vuttāni <span class="bld">satta nāmāni,</span> atha kho aññānipi bahūni aparimitāni nāmāni. Kathanti āha <span class="bld">‘‘asaṅkhyeyyāni nāmāni saguṇena mahesinoti vutta’’</span>nti (dha. sa. aṭṭha. 1313; udā. aṭṭha. 53; paṭi. aṭṭha. 76). Kena vuttaṃ? Dhammasenāpatinā.</p>
- <p class="bodytext">Yadi evaṃ kasmā vessavaṇo etāneva gaṇhīti āha <span class="bld">‘‘attano pākaṭanāmavasenā’’</span>ti. <span class="bld">Khīṇāsavā</span> <a name="P3.0196"></a> <span class="bld">janāti adhippetā.</span> Te hi kammakilesehi jātāpi evaṃ na puna jāyissantīti iminā atthena <span class="bld">janā.</span> Yathāha ‘‘yo ca kālaghaso bhūto’’ti (jā. 1.2.190) <span class="bld">desanāsīsamatta</span>nti nidassanamattanti attho, avayavena vā samudāyupalakkhaṇametaṃ. Sati ca pisuṇavācappahāne <a name="M3.0152"></a> pharusavācā pahīnāva hoti, pageva ca musāvādoti <span class="bld">‘‘apisuṇā’’</span> icceva vuttā. <span class="bld">Mahattā</span>ti mahā attā sabhāvo etesanti mahattā. Tenāha <span class="bld">‘‘mahantabhāvaṃ pattā’’</span>ti. <span class="bld">Mahantā</span>ti vā mahā antā, parinibbānapariyosānāti vuttaṃ hoti. Mahantehi vā sīlādīhi samannāgatā. Ayaṃ tāva aṭṭhakathāyaṃ āgatanayena attho. Itaresaṃ pana matena buddhādīhi ariyehi mahanīyato pūjanīyato <span class="bld">mahaṃ</span> nāma nibbānaṃ, mahamanto etesanti <span class="bld">mahantā,</span> nibbānadiṭṭhāti attho. <span class="bld">Nissāradā</span>ti sārajjarahitā, nibbhayāti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘vigatalomahaṃsā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hita</span>nti hitacittaṃ, sattānaṃ hitesīti attho. <span class="bld">Yathābhūtaṃ vipassisu</span>nti pañcupādānakkhandhesu samudayādito yāthāvato vividhenākārena passiṃsu. ‘‘Ye cāpī’’ti pubbe paccattabahuvacanena aniyamato vutte <span class="bld">tesampī</span>ti atthaṃ sampadānabahuvacanavasena niyametvā ‘‘namatthū’’ti ca padaṃ ānetvā yojeti yaṃ taṃ-saddānaṃ abyabhicāritasambandhabhāvato. Vipassiṃsu namassantīti vā yojanā. <span class="bld">Paṭhamagāthāyā</span>ti ‘‘ye cāpi nibbutā loke’’ti <a name="P3.0197"></a> evaṃ vuttagāthāya. <span class="bld">Dutiyagāthāyā</span>ti tadantaragāthāya. Tattha <span class="bld">desanāmukhamatta</span>nti itaresampi buddhānaṃ nāmaggahaṇe patte imasseva bhagavato nāmaggahaṇaṃ tathā desanāya mukhamattaṃ, tasmā tepi atthato gahitā evāti adhippāyo. Tenāha <span class="bld">‘‘ayampi hī’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">aya</span>nti ayaṃ gāthā. Purimayojanāyaṃ tassāti visesitabbatāya abhāvato ‘‘yanti nipātamatta’’nti vuttaṃ, idha pana ‘‘tassa namatthū’’ti evaṃ sambandhassa ca icchitattā ‘‘ya’’nti nāmapadaṃ upayogekavacananti dassento <span class="bld">‘‘yaṃ namassanti gotama’’</span>nti āha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para278"></a><a name="para278_dn3"></a><span class="paranum">278</span>. ‘‘Yato <a name="V3.0137"></a> uggacchati sūriyo’’tiādikaṃ kasmā āraddhaṃ? Yaṃ ye yakkhādayo satthu dhammaāṇaṃ, attano ca rājāṇaṃ nādiyanti, tesaṃ ‘‘idañcidañca niggahaṃ karissāmā’’ti sāvanaṃ kātukāmā tattha tattha dvisahassaparittadīpaparivāresu catūsu mahādīpesu attano āṇāya vattānaṃ attano puttānaṃ, aṭṭhavīsatiyā yakkhasenāpatiādīnañca satthari pasādagāravabahumānañca pavedetvā niggahārahānaṃ santajjanatthaṃ āraddhaṃ. Tattha <a name="M3.0153"></a> ‘‘yato uggacchatī’’tiādīsu <span class="bld">‘‘yato ṭhānato udetī’’</span>ti vuccati, kuto pana ṭhānato udetīti vuccati? Pubbavidehavāsīnaṃ tāva majjhanhikaṭṭhāne ṭhito jambudīpavāsīnaṃ udetīti vuccati, uttarakurukānaṃ pana oggacchatīti iminā nayena sesadīpesupi sūriyassa uggacchanoggacchanapariyāyo veditabbo. Ayañca attho heṭṭhā <span class="bld">aggaññasuttavaṇṇanāyaṃ</span> (dī. ni. aṭṭha. 3.121) pakāsito eva. <span class="bld">Aditiyā putto</span>ti lokasamudācāravasena vuttaṃ. Lokiyā hi deve aditiyā puttā, asure atithiyā puttāti vadanti. Ādippanato pana <span class="bld">ādicco,</span> ekappahāreneva tīsu dīpesu ālokavidaṃsanena samujjalanatoti attho. <span class="bld">Maṇḍalī</span>ti ettha <span class="bld">ī</span>-kāro bhusatthoti āha <span class="bld">‘‘mahantaṃ maṇḍalaṃ assāti maṇḍalī’’</span>ti. Mahantaṃ hissa vimānamaṇḍalaṃ paññāsayojanāyāmavitthārato. <span class="bld">‘‘Saṃvarīpi</span> <a name="P3.0198"></a> <span class="bld">nirujjhatī’’</span>ti imināva divasopi jāyatīti ayampi attho vuttoti veditabbo. <span class="bld">Ratti antaradhāyatī</span>ti sinerupacchāyālakkhaṇassa andhakārassa vigacchanato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Udakarahado</span>ti jaladhi. <span class="bld">‘‘Tasmiṃ ṭhāne’’</span>ti idaṃ puratthimasamuddassa uparibhāgena sūriyassa gamanaṃ sandhāya vuttaṃ. Tathā hi jambudīpe ṭhitānaṃ puratthimasamuddato sūriyo uggacchanto viya upaṭṭhāti. Tenāha <span class="bld">‘‘yato uggacchati sūriyo’’</span>ti. Samuddanaṭṭhena attani patitassa sammadeva, sabbaso ca undanaṭṭhena kiledanaṭṭhena <span class="bld">samuddo.</span> Samuddo hi kiledanaṭṭho rahado. <span class="bld">Sāritodako</span>ti anekāni yojanasahassāni vitthiṇṇodako, saritā nadiyo udake etassāti vā <span class="bld">saritodako.</span></p>
- <p class="bodytext">Sinerupabbatarājā cakkavāḷassa vemajjhe ṭhito, taṃ padhānaṃ katvā vattabbanti adhippāyena ‘‘itoti sineruto’’ti vatvā tathā pana disāvavatthānaṃ anavaṭṭhitanti <span class="bld">‘‘tesaṃ nisinnaṭṭhānato vā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Tesa</span>nti catunnaṃ mahārājānaṃ. <span class="bld">Nisinnaṭṭhānaṃ</span> āṭānāṭanagaraṃ. Tattha hi nisinnā te imaṃ parittaṃ bandhiṃsu. <span class="bld">Tesaṃ nisinnaṭṭhānato</span>ti vā satthu santike tesaṃ nisinnaṭṭhānato. Ubhayathāpi sūriyassa udayaṭṭhānā puratthimā disā nāma hoti. Purimapakkhaṃyevettha vaṇṇenti. Tena vuttaṃ ‘‘ito sā purimā disā’’ti. Sūriyo, pana candanakkhattādayo ca sineruṃ dakkhiṇato, cakkavāḷapabbatañca vāmato katvā parivattenti. Yattha <a name="V3.0138"></a> ca nesaṃ uggamanaṃ paññāyati, sā puratthimā <a name="M3.0154"></a> disā. Yattha okkamanaṃ paññāyati, sā pacchimā disā. Dakkhiṇapasse <a name="P3.0199"></a> uttarā disā, vāmapasse dakkhiṇā disāti catumahādīpavāsīnaṃ paccekaṃ sineru uttarādisāyameva, tasmā anavaṭṭhitā disāvavatthāti āha ‘‘iti naṃ ācikkhati jano’’ti. <span class="bld">Yaṃ disa</span>nti yaṃ puratthimadisaṃ <span class="bld">yasassī</span>ti mahāparivāro. Koṭisatasahassaparimāṇā hi devatā abhiṇhaṃ parivārenti. Candananāgarukkhādīsu osadhitiṇavanappatisugandhānaṃ abbanato, tehi dittabhāvūpagamanato ‘‘gandhabbā’’ti laddhanāmānaṃ cātumahārājikadevānaṃ adhipati bhāvato. <span class="bld">Me suta</span>nti ettha <span class="bld">me</span>ti nipātamattaṃ. <span class="bld">Suta</span>nti vissutanti attho. Ayañhettha yojanā – tassa dhataraṭṭhamahārājassa puttāpi bahavo. Kittakā? Asīti, dasa eko ca. Ekanāmā. Kathaṃ? Indanāmā. ‘‘Mahapphalā’’ti ca sutaṃ vissutametaṃ loketi.</p>
- <p class="bodytext">Ādicco gotamagotto, bhagavāpi gotamagotto, ādiccena samānagottatāya ādicco bandhu etassātipi ādiccabandhu, ādiccassa vā bandhūti ādiccabandhu, taṃ <span class="bld">ādiccabandhunaṃ.</span> <span class="bld">Anavajjenā</span>ti avajjapaṭipakkhena brahmavihārena. <span class="bld">Samekkhasi</span> odhiso, anodhiso ca pharaṇena olokesiāsayānusayacariyādhimuttiādivibhāgāvabodhavasena. <span class="bld">Vatvā vandantī</span>ti ‘‘lokassa anukampako’’ti kittetvā vandanti. <span class="bld">Sutaṃ neta</span>nti sutaṃ nanūti etasmiṃ atthe <span class="bld">nu</span>-saddo. Aṭṭhakathāyaṃ pana nokāroyanti adhippāyena <span class="bld">amhehī</span>ti attho vutto. <span class="bld">Eta</span>nti etaṃ tathā parikittetvā amanussānaṃ devatānaṃ vandanaṃ. <span class="bld">Vadanti</span> dhataraṭṭhamahārājassa puttā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para279"></a><a name="para279_dn3"></a><span class="paranum">279</span>. <span class="bld">Yena</span> <a name="P3.0200"></a> <span class="bld">petā pavuccantī</span>ti ettha vacanasesena attho veditabbo, na yathārutavasenevāti dassento <span class="bld">‘‘yena disābhāgena nīharīyantūti vuccantī’’</span>ti āha. <span class="bld">Ḍayhantu vā</span>ti pete sandhāya vadati. <span class="bld">Chijjantu vā</span> hatthapādādike pisuṇā piṭṭhimaṃsikā. <span class="bld">Haññantu</span> pāṇātipātinotiādikā. <span class="bld">Pavuccantī</span>ti vā samuccanti, ‘‘alaṃ tesa’’nti samācinīyantīti attho. Evañhi vacanasesena vinā eva attho siddho hoti. <span class="bld">Rahassaṅga</span>nti bījaṃ sandhāya vadati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para280"></a><a name="para280_dn3"></a><span class="paranum">280</span>. <span class="bld">Yasmiṃ disābhāge sūriyo atthaṃ gacchatī</span>ti ettha ‘‘yato ṭhānato udetī’’ti ettha vuttanayānusārena attho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para281"></a><a name="para281_dn3"></a><span class="paranum">281</span>. Yena <a name="M3.0155"></a> disābhāgena uttarakuru rammo avaṭṭhito, ito sā uttarā disāti yojanā<a name="V3.0139"></a>. <span class="bld">Mahānerū</span>ti mahanto, mahanīyo ca nerusaṅkhāto pabbato. Tenāha <span class="bld">‘‘mahāsineru pabbatarājā’’</span>ti. <span class="bld">Rajatamayaṃ.</span> Tathā hi tassa pabhāya ajjhotthataṃ tassaṃ disāyaṃ samuddodakaṃ khīraṃ viya paññāyati. <span class="bld">Maṇimaya</span>nti indanīlamayaṃ. Tathā hi dakkhiṇadisāya samuddodakaṃ yebhuyyena nīlavaṇṇaṃ hutvā paññāyati, tathā ākāsaṃ. <span class="bld">Manussā jāyanti.</span> Kathaṃ jāyanti? Amamā apariggahāti yojanā. <span class="bld">Mamattavirahitā</span>ti ‘‘idaṃ mama idaṃ mamā’’ti mamaṅkāravirahitāti adhippāyo. Yadi tesaṃ ‘‘ayaṃ mayhaṃ bhariyā’’ti pariggaho natthi, ‘‘ayaṃ me mātā, ayaṃ bhaginī’’ti evarūpā idha viya mariyādāpi na siyā mātuādibhāvassa ajānanatoti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘mātaraṃ vā’’</span>tiādi. <span class="bld">Chandarāgo nuppajjatī</span>ti ettha ‘‘dhammatāsiddhassa sīlassa ānubhāvena putte <a name="P3.0201"></a> diṭṭhamatte eva mātu thanato thaññaṃ paggharati, tena saññāṇena nesaṃ mātari puttassa mātusaññā, mātu ca putte puttasaññā paccupaṭṭhitā’’ti keci.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Naṅgalā</span>ti liṅgavipallāsena vuttanti āha <span class="bld">‘‘naṅgalānipī’’</span>ti. <span class="bld">Akaṭṭhe</span>ti akasite akatakasikamme.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṇḍulāva tassa phala</span>nti sattānaṃ puññānubhāvahetukā thusādiabhāvena taṇḍulā eva tassa sālissa phalaṃ. <span class="bld">Tuṇḍikira</span>nti pacanabhājanassa nāmanti vuttaṃ <span class="bld">‘‘ukkhaliya’’</span>nti. <span class="bld">Ākiritvā</span>ti taṇḍulāni pakkhipitvā. <span class="bld">Niddhūmaṅgārenā</span>ti dhūmaṅgārarahitena kevalena <span class="bld">agginā.</span> Jotikapāsāṇato aggimhi uṭṭhahante kuto dhūmaṅgārānaṃ sambhavo. <span class="bld">Bhojana</span>nti odanamevādhippetanti <span class="bld">‘‘bhojanamevā’’</span>ti avadhāraṇaṃ katvā tena nivattetabbaṃ dassento <span class="bld">‘‘añño sūpo vā byañjanaṃ vā na hotī’’</span>ti āha. Yadi evaṃ rasavisesayutto tesaṃ āhāro na hotīti? Noti dassento <span class="bld">‘‘bhuñjantānaṃ…pe… raso hotī’’</span>ti āha. <span class="bld">Macchariyacittaṃ nāma na hotī</span>ti dhammatāsiddhassa sīlassa ānubhāvena. Tathā hi te katthacipi amamā pariggahāva hutvā vasanti.</p>
- <p class="bodytext">Apica <a name="M3.0156"></a> tattha uttarakurukānaṃ puññānubhāvasiddho ayampi viseso veditabbo – tattha kira tesu tesu padesesu ghanacitapattasañchannasākhāpasākhā kūṭāgārūpamā manoramā rukkhā tesaṃ manussānaṃ nivesanakiccaṃ sādhenti, yattha sukhaṃ nivasanti, aññepi tattha rukkhā sujātā sabbadāpi pupphitaggā tiṭṭhanti, jalāsayāpi vikasitakamalakuvalayapuṇḍarīkasogandhikādipupphasañchannā sabbakālaṃ paramasugandhaṃ samantato pavāyantā <a name="P3.0202"></a> tiṭṭhanti. Sarīrampi tesaṃ atidīghatādidosarahitaṃ ārohapariṇāhasampannaṃ jarāya anabhibhūtattā valipalitādidosarahitaṃ yāvatāyukaṃ aparikkhīṇajavabalaparakkamasobhameva hutvā tiṭṭhati. Anuṭṭhānaphalūpajīvitāya na ca <a name="V3.0140"></a> nesaṃ kasivāṇijjādivasena, āhārapariyeṭṭhivasena dukkhaṃ atthi, tato eva na dāsadāsikammakarādipariggaho atthi, na ca tattha sītuṇhaḍaṃsamakasavātātapasarīsapavāḷādiparissayo atthi. Yathā nāmettha gimhānaṃ pacchime māse paccūsavelāyaṃ samasītuṇhautu hoti, evameva sabbakālaṃ samasītuṇhova utu hoti, na ca tesaṃ koci upaghāto, vihesā vā uppajjati. Akaṭṭhapākimameva sāliṃ akaṇaṃ athusaṃ sugandhaṃ taṇḍulaphalaṃ paribhuñjantānaṃ nesaṃ kuṭṭhaṃ, gaṇḍo, kilāso, soso, kāso, sāso, apamāro, jaroti evamādiko na koci rogo uppajjati. Na te khujjā vā vāmanakā vā kāṇā vā kuṇī vā khañjā vā pakkhahatā vā vikalaṅgā vā vikalindriyā vā honti. Itthiyopi tattha nātidīghā nātirassā nātikisā nātithūlā nātikāḷā nāccodātā sobhaggappattarūpā honti. Tathā hi dīghaṅgulī tambanakhī lambatthanā tanumajjhā puṇṇacandamukhī visālakkhī mudugattā saṃhitūrū odātadantā gambhīranābhī tanujaṅghā dīghanīlavellitakesī puthulasusoṇī nātilomānālomā subhagā utusukhasamphassā saṇhā sakhilasambhāsā nānābharaṇavibhūsitā vicaranti. Sabbadā hi soḷasavassuddesikā viya honti. Purisā ca pañcavīsativassuddesikā viya, na puttadāresu rajjanti. Ayaṃ tattha dhammatā.</p>
- <p class="bodytext">Sattāhikameva ca tattha itthipurisā kāmaratiyā viharanti, tato vītarāgā yathāsakaṃ gacchanti. Na tattha idha viya gabbhokkantimūlakaṃ, gabbhapariharaṇamūlakaṃ<a name="P3.0203"></a>, vijāyanamūlakaṃ vā dukkhaṃ hoti. Rattakañcukato kañcanapaṭimā <a name="M3.0157"></a> viya dārakā mātukucchito amakkhitā eva semhādinā sukheneva nikkhamanti, ayaṃ tattha dhammatā.</p>
- <p class="bodytext">Mātā pana puttaṃ vā dhītaraṃ vā vijāyitvā tesaṃ vicaraṇappadese ṭhapetvā anapekkhā yathāruci gacchati. Tesaṃ tattha sayitānaṃ ye passanti purisā, itthiyo vā, te attano aṅguliyo upanāmenti, tesaṃ kammabalena tato khīraṃ pavattati, tena dārakā yāpenti. Evaṃ pana vaḍḍhantā katipayadivaseheva laddhabalā hutvā dārikā itthiyo upagacchanti, dārakā purise. Kapparukkhato eva ca tesaṃ tattha tattha vatthābharaṇāni nippajjanti. Nānāvirāgavaṇṇavicittāni hi sukhumāni mudusukhasamphassāni vatthāni tattha tattha kapparukkhesu olambantāni iṭṭhanti. Nānāvidharaṃsijālasamujjalavividhavaṇṇaratanavinaddhāni anekavidhamālākammalatākammabhittikammavicittāni sīsūpagagīvūpagahatthūpagakaṭūpagapādūpagāni sovaṇṇamayāni ābharaṇāni ca kapparukkhato olambanti. Tathā vīṇāmudiṅgapaṇavasammatāḷasaṅkhavaṃsavetāḷaparivānivallakīpabhutikā tūriyabhaṇḍāpi tato tato olambanti. Tattha ca bahū phalarukkhā kumbhamattāni <a name="V3.0141"></a> phalāni phalanti madhurarasāni, yāni paribhuñjitvā te sattāhampi khuppipāsāhi na bādhīyanti. Najjopi tattha suvisuddhajalā supatitthā ramaṇīyā akaddamā vālukatalā nātisītā nāccuṇhā surabhigandhīhi jalajapupphehi sañchannā sabbakālaṃ surabhiṃ vāyantiyo sandanti. Na tattha kaṇṭakatiṇakakkhaḷagacchalatā honti, akaṇṭakā pupphaphalasampannā eva honti. Candananāgarukkhā sayameva rasaṃ paggharanti<a name="P3.0204"></a>. Nhāyitukāmā ca nadītitthe ekajjhaṃ vatthābharaṇāni ṭhapetvā nadiṃ otaritvā nhatvā uttiṇṇuttiṇṇā upariṭṭhimaṃ vatthābharaṇaṃ gaṇhanti, na tesaṃ evaṃ hoti ‘‘idaṃ mama, idaṃ parassā’’ti, tato eva na tesaṃ koci viggaho vā vivādo vā. Sattāhikā eva ca nesaṃ kāmaratikīḷā hoti, tato vītarāgā viya vicaranti. Yattha ca rukkhe sayitukāmā honti, tattheva sayanaṃ upalabhanti. Mate ca satte disvā na rodanti, na socanti, tañca maṇḍayitvā nikkhipanti. Tāvadeva ca nesaṃ tathārūpā sakuṇā upagantvā mataṃ dīpantaraṃ nenti. Tasmā susānaṃ vā asuciṭṭhānaṃ vā tattha natthi. Na ca tato matā nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā pettivisayaṃ vā upapajjanti. ‘‘Dhammatāsiddhassa pañcasīlassa ānubhāvena te <a name="M3.0158"></a> devaloke nibbattantī’’ti vadanti. Vassasahassameva ca nesaṃ sabbakālaṃ āyuppamāṇaṃ. Sabbametaṃ tesaṃ pañcasīlaṃ viya dhammatāsiddhaṃ evāti veditabbaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ uttarakurudīpe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekakhuraṃ katvā</span>ti anekasaphampi ekasaphaṃ viya katvā, assaṃ viya katvāti attho. ‘‘Gāvi’’nti vatvā puna ‘‘pasu’’nti vuttattā gāvito itaro sabbo catuppado idha <span class="bld">‘‘pasū’’</span>ti adhippetoti āha <span class="bld">‘‘ṭhapetvā gāvi’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tassā</span>ti gabbhinitthiyā. <span class="bld">Piṭṭhi onamituṃ sahatī</span>ti kucchiyā garubhāratāya tesaṃ āruḷhakāle piṭṭhi onamati, tesaṃ nisajjaṃ sahati pallaṅke nisinnā viya honti. <span class="bld">Sammādiṭṭhike</span>ti kammapathasammādiṭṭhiyā sammādiṭṭhike. <span class="bld">Etthā</span>ti jambudīpe. Ettha hi janapadavohāro, na uttarakurumhi. Tathā hi <span class="bld">‘‘paccantimamilakkhuvāsike’’</span>ti ca vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tassa rañño</span>ti vessavaṇamahārājassa. Iti so attānameva paraṃ viya katvā vadati. Eseva nayo paratopi. <span class="bld">Bahuvidhaṃ</span> <a name="P3.0205"></a> nānāratanavicittaṃ nānāsaṇṭhānaṃ rathādi <span class="bld">dibbayānaṃ upaṭṭhitameva hoti</span> sudantavāhanayuttaṃ, na nesaṃ yānānaṃ upaṭṭhāpane ussukkaṃ āpajjitabbaṃ atthi. <span class="bld">Etānī</span>ti hatthiyānādīni. <span class="bld">Nesa</span>nti vessavaṇaparicārikānaṃ. Kappitāni hutvā uṭṭhitāni āruhituṃ <span class="bld">upakappanayānāni. Nipannāpi nisinnāpi vicaranti</span> candimasūriyā viya yathāsakaṃ vimānesu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nagarā</span> <a name="V3.0142"></a> <span class="bld">ahū</span>ti liṅgavipallāsena vuttanti āha <span class="bld">‘‘nagarāni bhaviṃsūti attho’’</span>ti. <span class="bld">Āṭānāṭā nāmā</span>ti itthiliṅgavasena laddhanāmaṃ <span class="bld">nagaraṃ āsi.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmiṃ ṭhatvā</span>ti tasmiṃ padese parakusiṭanāṭānāmake nagare ṭhatvā. Tato <span class="bld">ujuṃ uttaradisāyaṃ. Etassā</span>ti kasivantanagarassa. <span class="bld">Aparabhāge</span> aparakoṭṭhāse, parato icceva attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kuvero</span>ti tassa purimajātisamudāgataṃ nāmanti teneva pasaṅgena yenāyaṃ sampatti adhigatā, tadassa pubbakammaṃ ācikkhituṃ <span class="bld">‘‘ayaṃ kirā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Ucchuvappa</span>nti ucchusassaṃ. <span class="bld">Avasesasālāhī</span>ti avasesayantasālāhi, nissakkavacanañcetaṃ. <span class="bld">Tatthevā</span>ti puññatthaṃ dinnasālāyameva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭiesanto</span>ti <a name="M3.0159"></a> pati pati atthe esanto vīmaṃsanto. Na kevalaṃ te vīmaṃsanti eva, atha kho tamatthaṃ patiṭṭhāpentīti āha <span class="bld">‘‘visuṃ visuṃ atthe upaparikkhamānā anusāsamānā’’</span>ti. <span class="bld">Yakkharaṭṭhikā</span>ti yakkharaṭṭhādhipatino. Yakkhā ca vessavaṇassa rañño nivesanadvāre niyuttā cāti yakkhadovārikā, tesaṃ <span class="bld">yakkhadovārikānaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext">Yasmā dharaṇīporakkhaṇito purāṇodakaṃ bhassayantaṃ heṭṭhā vuṭṭhi hutvā nikkhamati, tasmā taṃ tato gahetvā meghehi pavuṭṭhaṃ viya hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘yato pokkharaṇito udakaṃ gahetvā meghā pavassantī’’</span>ti. <span class="bld">Yato</span>ti yato dharaṇīpokkharaṇito. <span class="bld">Sabhā</span>ti <a name="P3.0206"></a> yakkhānaṃ upaṭṭhānasabhā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmiṃ ṭhāne</span>ti tassā pokkharaṇiyā tīre yakkhānaṃ vasanavane. <span class="bld">Sadā phalitā</span>ti niccakālaṃ sañjātaphalā. <span class="bld">Niccapupphitā</span>ti niccaṃ sañjātapupphā. <span class="bld">Nānādijagaṇāyutā</span>ti nānāvidhehi dijagaṇehi yuttā. Tehi pana sakuṇasaṅghehi ito cito ca sampatantehi paribbhamantehi yasmā sā pokkharaṇī ākulā viya hoti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘vividhapakkhisaṅghasamākulā’’</span>ti. <span class="bld">Koñcasakuṇehī</span>ti sārasasakuntehi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Evaṃ viravantāna’’</span>nti iminā tathā vassitavasena ‘‘jīvañjīvakā’’ti ayaṃ tesaṃ samaññāti dasseti. <span class="bld">Uṭṭhavacittakā</span>ti etthāpi eseva nayo. Tenāha <span class="bld">‘‘evaṃ vassamānā’’</span>ti. <span class="bld">Pokkharasātakā</span>ti pokkharasaṇṭhānatāya ‘‘pokkharasātakā’’ti evaṃ laddhanāmā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbakālaṃ</span> <a name="V3.0143"></a> <span class="bld">sobhatī</span>ti sabbautūsu sobhati, na tassā hemantādivasena sobhāvirato atthi. Evaṃbhūtā ca niccaṃ pupphitajalajathalajapupphatāya, phalabhārabharitarukkhaparivāritatāya, aṭṭhaṅgasamannāgatasalilatāya ca <span class="bld">nirantaraṃ sobhati.</span></p>
- <p class="bodytext"><a name="para282"></a><a name="para282_dn3"></a><span class="paranum">282</span>. <span class="bld">Parikamma</span>nti pubbupacāraṃ. <span class="bld">Parisodhetvā</span>ti ekakkharassāpi avirādhanavasena ācariyasantike sabbaṃ sodhetvā. <span class="bld">Suṭṭhu uggahitā</span>ti parimaṇḍalapadabyañjanāya poriyā vācāya vissaṭṭhāya anelagaḷāya atthassa viññāpanīyā sammadeva uggahitā. Tathā hi <span class="bld">‘‘atthañca byañjanañca parisodhetvā’’</span>ti vuttaṃ. Atthaṃ jānato eva hi byañjanaṃ parisujjhati, no ajānato. <span class="bld">Padabyañjanānī</span>ti padañceva byañjanañca <span class="bld">ahāpetvā.</span> Evañhi paripuṇṇā nāma <a name="M3.0160"></a> hotīti. <span class="bld">Visaṃvādetvā</span>ti aññathā katvā. <span class="bld">Tejavantaṃ na hoti</span> virajjhanato ceva vimhayatthabhāvato <a name="P3.0207"></a> ca. <span class="bld">Sabbaso</span>ti anavasesato ādimajjhapariyosānato. <span class="bld">Tejavantaṃ hotī</span>ti sabhāvaniruttiṃ avirādhetvā suppavattibhāvena sādhanato. Evaṃ payogavipattiṃ pahāya payogasampattiyā sati parittassa atthasādhakataṃ dassetvā idāni ajjhāsayavipattiṃ pahāya ajjhāsayasampattiyā atthasādhakataṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘lābhahetū’’</span>tiādi vuttaṃ. Idaṃ parittabhaṇanaṃ sattānaṃ anatthapaṭibāhanahetūti tassa ñāṇakaruṇāpubbakatā <span class="bld">nissaraṇapakkho. Mettaṃ purecārikaṃ katvā</span>ti mettāmanasikārena sattesu hitapharaṇaṃ purakkhatvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Vatthuṃ vā’’</span>tiādi pubbe catuparisamajjhe katāya sādhanāya bhagavato pavedanaṃ. <span class="bld">Gharavatthu</span>nti vasanagehaṃ. <span class="bld">Nibaddhavāsa</span>nti paragehepi nevāsikabhāvena vāsaṃ na labheyya, yaṃ pana mahārājānaṃ, yakkhasenāpatīnañca ajānantānaṃyeva kadāci vasitvā gamanaṃ, taṃ appamāṇanti adhippāyo. <span class="bld">Samiti</span>nti yakkhādisamāgamaṃ. Kāmaṃ pāḷiyaṃ ‘‘na me so’’ti āgataṃ, itaresampi pana mahārājānamattanā ekajjhāsayatāya tesampi ajjhāsayaṃ hadaye ṭhapetvā vessavaṇo tathā avoca. Kaññaṃ anu anu vahituṃ ayutto anāvayho, sabbakālaṃ kaññaṃ laddhuṃ ayuttoti attho, taṃ <span class="bld">anāvayhaṃ.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘na āvāhayutta’’</span>nti. Na vivayhanti <span class="bld">avivayhaṃ,</span> kaññaṃ gahetumayuttanti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘na vivāhayutta’’</span>nti. Āhito ahaṃmāno etthāti <span class="bld">attā,</span> attabhāvo. Attā <a name="P3.0208"></a> visayabhūto etāsaṃ atthīti <span class="bld">attā,</span> paribhāsā, tāhi. Pariyattaṃ katvā vacanena <span class="bld">paripuṇṇāhi.</span> Yathā yakkhā akkositabbā, evaṃ pavattā akkosā <span class="bld">yakkhaakkosā</span> nāma, tehi. Te pana ‘‘kaḷārakkhi kaḷāradantā kāḷavaṇṇā’’ti evaṃ ādayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Viruddhā</span>ti <a name="V3.0144"></a> virujjhanakā parehi virodhino. <span class="bld">Rabhasā</span>ti sārambhakāti adhippāyo. Tenāha <span class="bld">‘‘karaṇuttariyā’’</span>ti. <span class="bld">Rabhasā</span>ti vā sāhasikā. Sāmino manaso assavāti <span class="bld">manassā,</span> kiṅkarā. Ye hi ‘‘kiṃ karomi bhaddante’’ti sāmikassa vase vattanti, te evaṃ vuccanti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘yakkhasenāpatīnaṃ ye manassā, tesa’’</span>nti. Āṇāya avarodhitupacārā <span class="bld">avaruddhā,</span> te pana āṇāvato paccatthikā nāma hontīti <span class="bld">‘‘paccāmittā verino’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Ujjhāpetabba</span>nti heṭṭhā katvā cintāpetabbaṃ, taṃ <a name="M3.0161"></a> pana <span class="bld">ujjhāpanaṃ</span> tesaṃ nīcakiriyāya jānāpanaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘jānāpetabbā’’</span>ti.</p>
- <p class="subhead">Parittaparikammakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Parittassa parikammaṃ kathetabba</span>nti āṭānāṭiyaparittassa parikammaṃ pubbupacāraṭṭhāniyaṃ mettasuttādi kathetabbaṃ. Evañhi taṃ laddhāsevanaṃ hutvā tejavantaṃ hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘paṭhamameva hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Piṭṭhaṃ vā maṃsaṃ vā</span>ti <span class="bld">vā</span>-saddo aniyamattho, tena macchaghatasūpādiṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Otāraṃ labhanti</span> attanā piyāyitabbaāhāravasena piyāyitabbaṭṭhānavasena ca. <span class="bld">‘‘Paritta…pe… nisīditabba’’</span>nti imināva parittakārakassa bhikkhuno parisuddhipi icchitabbāti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Parittakārako…pe… samparivāritenā’’</span>ti idaṃ parittakaraṇe bāhirarakkhāsaṃvidhānaṃ. <span class="bld">‘‘Mettacittaṃ …pe… kātabba’’</span>nti idaṃ abbhantararakkhā ubhayato <a name="P3.0209"></a> rakkhāsaṃvidhānaṃ. Evañhi amanussā parittakaraṇassa antarāyaṃ kātuṃ na visahanti. <span class="bld">Maṅgalakathā vattabbā</span> pubbupacāravasena. <span class="bld">Sabbasannipāto</span>ti tasmiṃ vihāre, tasmiṃ vā gāmakhette sabbesaṃ bhikkhūnaṃ sannipāto. <span class="bld">Ghosetabbo,</span>‘‘cetiyaṅgaṇe sabbehi sannipatitabba’’nti. <span class="bld">Anāgantuṃ nāma na labbhati</span> amanussena buddhāṇābhayena, rājāṇābhayena ca. Gahitakāpadesena amanussova pucchito hotīti āha <span class="bld">‘‘amanussaggahitako ‘tvaṃ ko nāmā’ti pucchitabbo’’</span>ti. <span class="bld">Mālāgandhādīsu</span> pūjanatthaṃ viniyuñjiyamānesu. <span class="bld">Pattī</span>ti tuyhaṃ pattidānaṃ. <span class="bld">Piṇḍapāte pattī</span>ti piṇḍapāte diyyamāne pattidānaṃ. <span class="bld">Devatāna</span>nti yakkhasenāpatīnaṃ. <span class="bld">Parittaṃ bhaṇitabba</span>nti etthāpi ‘‘mettacittaṃ purecārikaṃ katvā’’ti ca ‘‘maṅgalakathā vattabbā’’ti ca ‘‘vihārassa upavane’’ti evamādi ca sabbaṃ gihīnaṃ parittakaraṇe vuttaṃ parikammaṃ kātabbameva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sarīre adhimuccatī</span>ti sarīraṃ anupavisitvā viya āvisanto yathā gahitakassa vasena na vattati, attano eva vasena vattati, evaṃ adhimuccati adhiṭṭhahitvā tiṭṭhati. Tenāha <span class="bld">‘‘āvisatīti</span> <a name="V3.0145"></a> <span class="bld">tasseva vevacana’’</span>nti. <span class="bld">Laggatī</span>ti tattheva laggo allīno hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘na apetī’’</span>ti. <span class="bld">Rogaṃ</span> <a name="M3.0162"></a> <span class="bld">vaḍḍhento</span>ti dhātūnaṃ samabhāvena vattituṃ appadānavasena uppannaṃ rogaṃ vaḍḍhento. Dhātūnaṃ visamabhāvāpattiyā ca āhārassa ca aruccanena gahitakassa sarīre lohitaṃ sussati, maṃsaṃ milāyati, taṃ panassa yakkho dhātukkhobhanimittatāya karonto viya hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘appamaṃsalohitaṃ karonto’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para283"></a><a name="para283_dn3"></a><span class="paranum">283</span>. <span class="bld">Tesaṃ nāmāni</span> indādināmabhāvena voharitabbato. <span class="bld">Tato</span>ti <a name="P3.0210"></a> tato ārocanato paraṃ. <span class="bld">Te</span>ti yakkhasenāpatayo. <span class="bld">Okāso na bhavissatī</span>ti bhikkhubhikkhuniyo, upāsakaupāsikāyo viheṭhetuṃ avasaro na bhavissati sammadeva ārakkhāya vihitattāti.</p>
- <p class="centered">Āṭānāṭiyasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.</p>
- <a name="dn3_10"></a>
- <p class="chapter">10. Saṅgītisuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para296"></a><a name="para296_dn3"></a><span class="paranum">296</span>. <span class="bld">Dasasahassacakkavāḷe</span>ti <a name="M3.0163"></a><a name="V3.0146"></a><a name="P3.0211"></a> buddhakhettabhūte dasasahassaparimāṇe cakkavāḷe. Tattha hi imasmiṃ cakkavāḷe devamanussāyeva katādhikārā, itaresu devā visesabhāgino. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘dasasahassacakkavāḷe ñāṇajālaṃ pattharitvā’’</span>ti. <span class="bld">Ñāṇajālapattharaṇa</span>nti ca tesaṃ tesaṃ sattānaṃ āsayādivibhāvanavasena ñāṇassa pavattanameva. Tenāha <span class="bld">‘‘lokaṃ volokayamāno’’</span>ti, sattalokaṃ byavalokayamāno āsayānusayacaritādhimuttiādike visesato ogāhetvā passantoti attho. <span class="bld">Maṅgalaṃ bhaṇāpessanti</span> ‘‘taṃ tesaṃ āyatiṃ visesādhigamassa vijjāṭṭhānaṃ hutvā dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissā’’ti. <span class="bld">Tīhi piṭakehi sammasitvā</span>ti tipiṭakato ekakadukādinā saṅgahetabbassa saṅgaṇhanavasena sammasitvā vīmaṃsitvā. Ñātuṃ icchitā atthā <span class="bld">pañhā,</span> te pana imasmiṃ sutte ekakādivasena āgatā sahassaṃ, cuddasa cāti āha <span class="bld">‘‘cuddasapañhādhikena pañhasahassena paṭimaṇḍetvā’’</span>ti. Evamidha sampiṇḍetvā dassite pañhe parato suttapariyosāne ‘‘ekakavasena dve pañhā kathitā’’tiādinā (dī. ni. aṭṭha. 3.349) vibhāgena parigaṇetvā sayameva dassessati.</p>
- <p class="subhead">Ubbhatakanavasandhāgāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para297"></a><a name="para297_dn3"></a><span class="paranum">297</span>. Uccādhiṭṭhānatāya taṃ sandhāgāraṃ bhūmito ubbhataṃ viyāti <span class="bld">‘‘ubbhataka’’</span>nti nāmaṃ labhati. Tenāha <span class="bld">‘‘uccattā vā evaṃ vutta’’</span>nti. <span class="bld">Sandhāgārasālā</span>ti ekā mahāsālā. Uyyogakaraṇādīsu hi rājāno tattha ṭhatvā ‘‘ettakā purato gacchantu, ettakā pacchā’’tiādinā tattha nisīditvā sandhaṃ karonti mariyādaṃ <a name="P3.0212"></a> bandhanti, tasmā taṃ ṭhānaṃ <span class="bld">‘‘sandhāgāra’’</span>nti vuccati. Uyyogaṭṭhānato ca āgantvā yāva gehaṃ gomayaparibhaṇḍādivasena paṭijagganaṃ karonti, tāva ekaṃ dve divase te rājāno tattha santhambhantītipi <span class="bld">sandhāgāraṃ,</span> tesaṃ rājūnaṃ saha atthānusāsanaagārantipi <span class="bld">sandhāgāra</span>nti. Yasmā vā te tattha sannipatitvā ‘‘imasmiṃ <a name="V3.0147"></a> kāle kasituṃ vaṭṭati, imasmiṃ kālevapitu’’ntiādinā gharāvāsakiccaṃ sandharanti, tasmā chiddāvachiddaṃ gharāvāsaṃ <a name="M3.0164"></a> tattha sandharantītipi <span class="bld">sandhāgāraṃ,</span> sā eva sālāti <span class="bld">sandhāgārasālā. Devatā</span>ti gharadevatā. Nivāsavasena anajjhāvutthattā <span class="bld">‘‘kenaci vā manussabhūtenā’’</span>ti vuttaṃ. Kammakaraṇavasena pana manussā tattha nisajjādīni kappesumeva. ‘‘Sayameva pana satthu idhāgamanaṃ amhākaṃ puññavaseneva, aho mayaṃ puññavanto’’ti haṭṭhatuṭṭhā evaṃ sammā cintesunti dassento <span class="bld">‘‘amhehī’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para298"></a><a name="para298_dn3"></a><span class="paranum">298</span>. <span class="bld">Aṭṭakā</span>ti cittakammakaraṇatthaṃ baddhā mañcakā. <span class="bld">Muttamattā</span>ti tāvadeva sandhāgāre navakammassa niṭṭhāpitabhāvamāha, tena‘‘acirakārita’’ntiādinā vuttamevatthaṃ vibhāveti. Araññaṃ ārāmo āramitabbaṭṭhānaṃ etesanti <span class="bld">araññārāmā.</span> Santharaṇaṃ <span class="bld">santhari,</span> sabbo sakalo santhari etthāti <span class="bld">sabbasanthari,</span> bhāvanapuṃsakaniddesoyaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘yathā sabbaṃ santhataṃ hoti, eva’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para299"></a><a name="para299_dn3"></a><span class="paranum">299</span>. <span class="bld">Samantapāsādiko</span>ti samantato sabbabhāgena pasādāvaho <a name="P3.0213"></a> cāturiyaso. <span class="bld">‘‘Asītihatthaṃ ṭhānaṃ gaṇhātī’’</span>ti idaṃ buddhānaṃ kāyappabhāya pakatiyā asītihatthe ṭhāne abhibyāpanato vuttaṃ. Iddhānubhāvena pana anantaṃ aparimāṇaṃ ṭhānaṃ vijjotateva. Nīlapītalohitodātamañjaṭṭhapabhassaravasena <span class="bld">chabbaṇṇā. Sabbe disābhāgā</span>ti sarīrappabhāya bāhullato vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Abbhamahikādīhi upakkiliṭṭhaṃ suññaṃ na sobhati, tārakācitaṃ pana antalikkhaṃ tāsaṃ pabhāhi samantato vijjotamānaṃ virocatīti āha <span class="bld">‘‘samuggatatārakaṃ viya gaganatala’’</span>nti. <span class="bld">Sabbapāliphullo</span>ti mūlato paṭṭhāya yāva sākhaggā phullo. <span class="bld">‘‘Paṭipāṭiyāṭhapitāna’’</span>ntiādi parikappūpamā. Tathā hi <span class="bld">viya</span>-saddaggahaṇaṃ kataṃ. <span class="bld">Siriyā siriṃ abhibhavamānaṃ viyā</span>ti attano sobhāya tesaṃ sobhanti attho. <span class="bld">‘‘Bhikkhūpi sabbevā’’</span>ti idaṃ nesaṃ ‘‘appicchā’’tiādinā vuttaguṇesu lokiyaguṇānaṃ vasena yojetabbaṃ. Na hi te sabbeva dasakathāvatthulābhino. Tena vuttaṃ ‘‘suttantaṃ āvajjetvā…pe… arahattaṃ pāpuṇissantī’’ti (dī. ni. aṭṭha. 3.296). Tasmā ye tattha ariyā, te sabbesampi padānaṃ vasena bodhitā honti. Ye pana puthujjanā, te lokiyaguṇadīpakehi padehīti na tathā heṭṭhā <a name="M3.0165"></a> ‘‘asītimahātherā’’tiādi vuttaṃ. Pubbe arahattabhāgino gahitā.</p>
- <p class="bodytext">Rūpakāyassa asītianubyañjana-paṭimaṇḍita-dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇakāyappabhābyāmappabhāketumālāvicittatāva <a name="V3.0148"></a> (dī. ni. 2.33; 3.200; ma. ni. 2.385) <span class="bld">buddhaveso.</span> Chabbaṇṇā buddharasmiyo vissajjentassa bhagavato kāyassa ālokitavilokitādīsu paramukkaṃsagato buddhāveṇiko accantupasamo <span class="bld">buddhavilāso. Assa</span>nti tassaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sandhāgārānumodanapaṭisaṃyuttā</span>ti ‘‘sītaṃ uṇhaṃ paṭihantī’’tiādinā <a name="P3.0214"></a> (cūḷava. 295, 315) nayena sandhāgāraguṇūpasañhitā sandhāgārakaraṇapuññānisaṃsabhāvinī. <span class="bld">Pakiṇṇakakathā</span>ti saṅgītianāruḷhā suṇantānaṃ ajjhāsayānurūpatāya vividhavipulahetūpamāsamālaṅkatā nānānayavicittā vitthārakathā. Tenāha <span class="bld">‘‘tadā hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Ākāsagaṅgaṃ otārento viya</span> nirupakkilesatāya suvisuddhena, vipulodāratāya aparimeyyena ca atthena suṇantānaṃ kāyacittapariḷāhavūpasamanato. <span class="bld">Pathavojaṃ ākaḍḍhanto viya</span> aññesaṃ sudukkaratāya, mahāsāratāya vā atthassa. <span class="bld">Mahājambuṃ matthake gahetvā cālento viya</span> cālanapaccayaṭṭhānavasena pubbenāparaṃ anusandhānato. <span class="bld">Yojaniya…pe… pāyamāno viya</span> desanaṃ catusaccayante pakkhipitvā atthavedadhammavedasseva labhāpanena sātamadhuradhammāmatarasūpasaṃharaṇato. <span class="bld">Madhugaṇḍa</span>nti madhupaṭalaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para300"></a><a name="para300_dn3"></a><span class="paranum">300</span>. <span class="bld">‘‘Tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūta’’</span>nti byāpanicchāyaṃ idaṃ āmeḍitavacananti dassetuṃ <span class="bld">‘‘yaṃ yandisa’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Anuviloketvā</span>ti ettha <span class="bld">anu</span>-saddo ‘‘parī’’ti iminā samānattho, <span class="bld">vilokana</span>ñcettha satthu cakkhudvayenapi icchitabbanti ‘‘maṃsacakkhunā…pe… tato tato viloketvā’’ti saṅkhepato vatvā tamatthaṃ vitthārato dassetuṃ <span class="bld">‘‘maṃsacakkhunā hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Hatthena kucchitaṃ kataṃ <span class="bld">hatthakukkuccaṃ</span> kukatameva kukkuccanti katvā. Evaṃ <span class="bld">pādakukkuccaṃ</span> daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Niccalā nisīdiṃsu</span> attano suvinītabhāvena, buddhagāravena ca. <span class="bld">‘‘Ālokaṃ pana vaḍḍhayitvā’’</span>tiādi kadāci bhagavā evampi karotīti <a name="M3.0166"></a> adhippāyena vuttaṃ. Na hi satthu sāvakānaṃ viya evaṃ payogasampādanīyametaṃ ñāṇaṃ. Tirohitavidūravattanipi rūpagate maṃsacakkhuno pavattiyā icchitattā vīmaṃsitabbaṃ<a name="P3.0215"></a>. <span class="bld">Arahattupagaṃ</span> arahattapadaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Cakkhutalesu nimittaṃ ṭhapetvā</span>ti bhāvanānuyogasampattiyā sabbesaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ cakkhutalesu labbhamānaṃ santindriyavigatathinamiddhatākārasaṅkhātaṃ nimittaṃ attano hadaye ṭhapetvā sallakkhetvā. <span class="bld">Kasmā āgilāyati</span> koṭisatasahassahatthināgānaṃ balaṃ dhārentassāti codakassa adhippāyo. Ācariyo esa saṅkhārānaṃ sabhāvo, yadidaṃ aniccatā. Ye pana aniccā, te ekanteneva udayavayapaṭipīḷitatāya dukkhā eva, dukkhasabhāvesu tesu satthu kāye dukkhuppattiyā ayaṃ paccayoti <a name="V3.0149"></a> dassetuṃ <span class="bld">‘‘bhagavato hī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Piṭṭhivāto uppajji,</span> so ca kho pubbe katakammapaccayā. Svāyamattho paramatthadīpaniyaṃ <span class="bld">udānaṭṭhakathāyaṃ</span> āgatanayeneva veditabbo.</p>
- <p class="subhead">Bhinnanigaṇṭhavatthuvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para301"></a><a name="para301_dn3"></a><span class="paranum">301</span>. <span class="bld">Heṭṭhā vuttameva</span> pāsādikasuttavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 3.164).</p>
- <p class="bodytext"><a name="para302"></a><a name="para302_dn3"></a><span class="paranum">302</span>. <span class="bld">Svākhyātaṃ dhammaṃ desetukāmo</span>ti svākhyātaṃ katvā dhammaṃ kathetukāmo, satthārā vā svākhyātaṃ dhammaṃ sayaṃ bhikkhūnaṃ kathetukāmo. Satthārā desitadhammameva hi tato tato gahetvā sāvakā sabrahmacārīnaṃ kathenti.</p>
- <p class="subhead">Ekakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para303"></a><a name="para303_dn3"></a><span class="paranum">303</span>. <span class="bld">Samaggehi bhāsitabba</span>nti aññamaññaṃ samaggehi hutvā bhāsitabbaṃ, sajjhāyitabbañceva vaṇṇetabbañcāti attho. Yathā pana samaggehi saṅgāyanaṃ hoti, tampi dassetuṃ <span class="bld">‘‘ekavacanehī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Ekavacanehī</span>ti virodhābhāvena samānavacanehi. Tenāha <span class="bld">‘‘aviruddhavacanehī’’</span>tiādi. <span class="bld">Sāmaggirasaṃ dassetukāmo</span>ti yasmiṃ dhamme saṅgāyane sāmaggirasānubhavanaṃ icchitaṃ desanākusalatāya, tattha ekakadukatikādivasena bahudhā sāmaggirasaṃ dassetukāmo. <span class="bld">Sabbe sattā</span>ti anavasesā sattā<a name="M3.0167"></a>, te pana bhavabhedato saṅkhepeneva <a name="P3.0216"></a> bhinditvā dassento <span class="bld">‘‘kāmabhavādīsū’’</span>tiādimāha. Byadhikaraṇānampi bāhiratthasamāso hoti yathā ‘‘urasilomo’’ti āha <span class="bld">‘‘āhārato ṭhiti etesanti āhāraṭṭhitikā’’</span>ti. Tiṭṭhati etenāti <span class="bld">ṭhiti,</span> āhāro ṭhiti etesanti <span class="bld">āhāraṭṭhitikā</span>ti evaṃ vā ettha samāsaviggaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Āhāraṭṭhitikā</span>ti paccayaṭṭhitikā, paccayāyattavuttikāti attho. Paccayattho hettha āhāra-saddo ‘‘ayaṃ āhāro anuppannassa vā kāmacchandassauppādāyā’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.183, 232) viya. Evañhi <span class="bld">‘‘sabbe sattā’’</span>ti iminā asaññasattāpi pariggahitā honti. Sā panāyaṃ āhāraṭṭhitikatā nippariyāyato saṅkhāradhammo, na sattadhammo. Tenevāhu <span class="bld">aṭṭhakathācariyā</span> ‘‘sabbe sattā āhāraṭṭhitikāti āgataṭṭhāne saṅkhāraloko veditabbo’’ti (visuddhi. 1.136; pārā. aṭṭha. verañjakaṇḍavaṇṇanā; udā. aṭṭha. 30; cūḷani. aṭṭha. 65; udā. aṭṭha. 186) yadi evaṃ ‘‘sabbe sattā’’ti idaṃ kathanti? Puggalādhiṭṭhānā desanāti nāyaṃ doso. Yathāha bhagavā ‘‘ekadhamme bhikkhave bhikkhu sammā nibbindamāno sammā virajjamāno sammā <a name="V3.0150"></a> vimuccamāno sammā pariyantadassāvī sammattaṃ abhisamecca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti, katamasmiṃ ekadhamme? Sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti (a. ni. 10.27) <span class="bld">eko dhammo</span>ti ‘‘sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti yvāyaṃ puggalādhiṭṭhānāya kathāya sabbesaṃ saṅkhārānaṃ paccayāyattavuttitāya āhārapariyāyena sāmaññato paccayadhammo vutto, ayaṃ āhāro nāma eko dhammo. <span class="bld">Yāthāvato ñatvā</span>ti yathāsabhāvato <a name="P3.0217"></a> abhisambujjhitvā. <span class="bld">Sammadakkhāto</span>ti teneva abhisambuddhākārena sammadeva desito.</p>
- <p class="bodytext">Codako vuttampi atthaṃ yāthāvato appaṭipajjamāno neyyatthaṃ suttapadaṃ nītatthato dahanto ‘‘sabbe sattā’’ti vacanamatte ṭhatvā <span class="bld">‘‘nanu cā’’</span>tiādinā codeti. Ācariyo aviparītaṃ tattha yathādhippetamatthaṃ pavedento ‘‘na virujjhatī’’ti vatvā <span class="bld">‘‘tesañhi jhānaṃ āhāro hotī’’</span>ti āha. <span class="bld">Jhāna</span>nti ekavokārabhavāvahaṃ saññāya virajjanavasena pavattaṃ rūpāvacaracatutthajjhānaṃ. Pāḷiyaṃ pana ‘‘anāhārā’’ti vacanaṃ asaññabhave catunnaṃ āhārānaṃ abhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, na paccayāhārassa abhāvato. <span class="bld">‘‘Evaṃ santepī’’</span>ti idaṃ sāsane yesu dhammesu visesato <a name="M3.0168"></a> āhāra-saddo niruḷho, ‘‘āhāraṭṭhitikā’’ti ettha yadi te eva gayhanti, abyāpitadoso āpanno. Atha sabbopi paccayadhammo āhāroti adhippeto, imāya āhārapāḷiyā virodho āpannoti dassetuṃ āraddhaṃ. ‘‘Na virujjhatī’’ti yenādhippāyena vuttaṃ, taṃ vivaranto <span class="bld">‘‘etasmiñhi sutte’’</span>tiādimāha. Kabaḷīkārāhārādīnaṃ ojaṭṭhamakarūpāharaṇādi nippariyāyena āhārabhāvo. Yathā hi kabaḷīkārāhāro ojaṭṭhamakarūpāharaṇena rūpakāyaṃ upatthambheti, evaṃ phassādayo ca vedanādiāharaṇena nāmakāyaṃ upatthambhenti, tasmā satipi janakabhāve upatthambhakabhāvo ojādīsu sātisayo labbhamāno mukhyo āhāraṭṭhoti te eva nippariyāyena āhāralakkhaṇā dhammā vuttā. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ saṅgītisutte. <span class="bld">Pariyāyena paccayo āhāroti vutto</span> sabbo paccayo dhammo attano phalaṃ āharatīti imaṃ pariyāyaṃ labhatīti. Tenāha <span class="bld">‘‘sabbadhammānañhī’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">sabbadhammāna</span>nti sabbesaṃ saṅkhatadhammānaṃ. Idāni yathāvuttamatthaṃ <a name="P3.0218"></a> suttena (a. ni. 10.61) samatthetuṃ <span class="bld">‘‘tenevāhā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Aya</span>nti paccayāhāro.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nippariyāyāhāropi gahitova hoti,</span> yāvatā sopi paccayabhāveneva janako, upatthambhako ca hutvā taṃ taṃ phalaṃ āharatīti vattabbataṃ labhatīti. <span class="bld">Tatthā</span>ti pariyāyāhāro, nippariyāyāhāroti dvīsu āhāresu. Asaññabhave yadipi nippariyāyāhāro na labbhati, <span class="bld">paccayāhāro</span> pana <span class="bld">labbhati</span> pariyāyāhāralakkhaṇo. Idāni imamevatthaṃ vitthārena dassetuṃ <span class="bld">‘‘anuppanne hi buddhe’’</span>tiādi vuttaṃ. Uppanne buddhe titthakaramatanissitānaṃ jhānabhāvanāya asijjhanato <span class="bld">‘‘anuppanne</span> <a name="V3.0151"></a> <span class="bld">buddhe’’</span>ti vuttaṃ. Sāsanikā tādisaṃ jhānaṃ na nibbattentīti <span class="bld">‘‘titthāyatane pabbajitā’’</span>ti vuttaṃ. Titthiyā hi upattivisese vimuttisaññino, aññāvirāgāvirāgesu ādīnavānisaṃsadassino vā hutvā asaññasamāpattiṃ nibbattetvā akkhaṇabhūmiyaṃ uppajjanti, na sāsanikā. <span class="bld">Vāyokasiṇe parikammaṃ katvā</span>ti vāyokasiṇe paṭhamādīni tīṇi jhānāni nibbattetvā tatiyajjhāne ciṇṇavasī hutvā tato vuṭṭhāya catutthajjhānādhigamāya parikammaṃ katvā. Tenāha <span class="bld">‘‘catutthajjhānaṃ nibbattetvā’’</span>ti. Kasmā panettha vāyokasiṇeyeva parikammaṃ vuttanti? Yadettha vattabbaṃ<a name="M3.0169"></a>, taṃ <span class="bld">brahmajālaṭīkāyaṃ</span> (dī. ni. ṭī. 1.41) vitthāritameva. <span class="bld">Dhī</span>ti jigucchanatthe nipāto, tasmā <span class="bld">dhī citta</span>nti cittaṃ jigucchāmīti attho. <span class="bld">Dhibbatetaṃ citta</span>nti etaṃ mama cittaṃ jigucchitaṃ vata hotu. <span class="bld">Vatā</span>ti sambhāvane, tena jigucchaṃ sambhāvento vadati. <span class="bld">Nāmā</span>ti ca sambhāvane eva, tena cittassa abhāvaṃ sambhāveti. Cittassa bhāvābhāvesu ādīnavānisaṃse dassetuṃ <span class="bld">‘‘cittañhī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Khantiṃ ruciṃ uppādetvā</span>ti ‘‘cittassa abhāvo eva sādhu suṭṭhū’’ti imaṃ diṭṭhinijjhānakkhantiṃ, tattha ca abhiruciṃ uppādetvā.</p>
- <p class="bodytext">Tathā bhāvitassa jhānassa ṭhitibhāgiyabhāvappattiyā aparihīnajjhānassa titthāyatane pabbajitasseva tathā jhānabhāvanā hotīti āha <span class="bld">‘‘manussaloke’’</span>ti. <span class="bld">Paṇihito ahosī</span>ti maraṇassa <a name="P3.0219"></a> āsannakāle ṭhapito ahosi. Yadi ṭhānādinā ākārena nibbatteyya, kammabalena yāva bhedā tenevākārena tiṭṭheyya vāti āha <span class="bld">‘‘so tena iriyāpathenā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Eva rūpānampī</span>ti evaṃ acetanānampi. <span class="bld">Pi</span>-saddena pageva sacetanānanti dasseti. Kathaṃ pana acetanānaṃ nesaṃ paccayāhārassa upakappananti codanaṃ sandhāya tattha nidassanaṃ dassento <span class="bld">‘‘yathā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext">Ye uṭṭhānavīriyeneva divasaṃ vītināmetvā tassa nissandaphalamattaṃ kiñcideva labhitvā jīvikaṃ kappenti, te <span class="bld">uṭṭhānaphalūpajīvino.</span> Ye pana attano puññaphalameva upajīventi, te <span class="bld">puññaphalūpajīvino.</span> Nerayikānaṃ pana neva uṭṭhānavīriyavasena jīvikākappanaṃ, puññaphalassa pana lesopi natthīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘ye pana te nerayikā…pe… na puññaphalūpajīvīti vuttā’’</span>ti. Paṭisandhiviññāṇassa āharaṇena manosañcetanāhāroti vuttā, na yassa kassaci phalassāti adhippāyena <span class="bld">‘‘kiṃ pañca āhārā atthī’’</span>ti codeti. Ācariyo nippariyāyāhāre adhippete siyā tava codanāyāvasaro, sā pana ettha anavasarāti dassetuṃ ‘‘pañca na pañcāti idaṃ na vattabba’’nti vatvā pariyāyāhārasseva panettha adhippetabhāvaṃ dassento <span class="bld">‘‘nanu paccayo āhāroti</span> <a name="V3.0152"></a> <span class="bld">vuttameta’’</span>nti āha. <span class="bld">Tasmā</span>ti yassa kassaci paccayassa ‘‘āhāro’’ti icchitattā. Idāni vuttamevatthaṃ pāḷiyā samatthento <span class="bld">‘‘yaṃ sandhāyā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext">Mukhyāhāravasenapi <a name="M3.0170"></a> nerayikānaṃ āhāraṭṭhitikataṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘kabaḷīkāraṃ āhāraṃ…pe… sādhetī’’</span>ti vuttaṃ. Yadi evaṃ nerayikā sukhapaṭisaṃvedinopi hontīti? Noti dassetuṃ <span class="bld">‘‘kheḷopi hī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tayo</span>ti tayo arūpāhārā kabaḷīkārāhārassa abhāvato. <span class="bld">Avasesāna</span>nti asaññasattehi avasesānaṃ. Kāmabhavādīsu nibbattasattānaṃ paccayāhāro hi sabbesaṃ sādhāraṇoti. <span class="bld">Etaṃ pañha</span>nti ‘‘katamo eko dhammo’’ti <a name="P3.0220"></a> evaṃ coditametaṃ pañhaṃ. <span class="bld">Kathetvā</span>ti vissajjetvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Tattha tattha…pe… dukkhaṃ hotī’’</span>ti etena yathā idha paṭhamassa pañhassa niyyātanaṃ, dutiyassa uddharaṇaṃ na kataṃ, evaṃ iminā eva adhippāyena ito paresu dukatikādipañhesu tattha tattha ādipariyosānesu eva uddharaṇaniyyātanāni katvā sesesu na katanti dasseti. Paṭicca etasmā phalaṃ etīti <span class="bld">paccayo,</span> kāraṇaṃ, tadeva attano phalaṃ saṅkharotīti <span class="bld">saṅkhāro</span>ti āha <span class="bld">‘‘imasmimpi…pe… saṅkhāroti vutto’’</span>ti. <span class="bld">Āhārapaccayo</span>ti āharaṇaṭṭhavisiṭṭho paccayo. <span class="bld">Āharaṇa</span>ñcettha uppādakattappadhānaṃ, <span class="bld">saṅkharaṇaṃ</span> upatthambhakattappadhānanti ayametesaṃ viseso. Tenāha <span class="bld">‘‘ayamettha heṭṭhimato viseso’’</span>ti. Nippariyāyāhāre gahite ‘‘sabbe sattā’’ti vuttepi asaññasattā na gahitā eva bhavissantīti padesavisayo sabba-saddo hoti yathā ‘‘sabbe tasantidaṇḍassā’’tiādīsu (dha. pa. 130). Na hettha khīṇāsavādīnaṃ gahaṇaṃ hoti. <span class="bld">Pākaṭo bhaveyya</span> visesasāmaññassa visayattā pañhānaṃ. <span class="bld">No ca gaṇhiṃsu</span> aṭṭhakathācariyā. <span class="bld">Dhammo nāma natthi</span> saṅkhatoti adhippāyo. <span class="bld">Idha</span> dutiyapañhe <span class="bld">‘‘saṅkhāro’’</span>ti paccayo eva kathitoti sambandho.</p>
- <p class="bodytext">Yadā sammāsambodhisamadhigato, tadā eva sabbañeyyaṃ sacchikataṃ jātanti āha <span class="bld">‘‘mahābodhimaṇḍe nisīditvā’’</span>ti. <span class="bld">Saya</span>nti sāmaṃyeva. <span class="bld">Addhaniya</span>nti addhānakkhamaṃ cirakālāvaṭṭhāyi pārampariyavasena. Tenāha <span class="bld">‘‘ekena hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Paramparakathāniyamenā</span>ti paramparakathākathananiyamena, niyamitatthabyañjanānupubbiyā kathāyāti attho. <span class="bld">Ekakavasenā</span>ti ekaṃ ekaṃ parimāṇaṃ <a name="P3.0221"></a> etassāti <span class="bld">ekako,</span> pañho. Tassa ekakassa vasena. <span class="bld">Ekakaṃ niṭṭhitaṃ</span> vissajjananti adhippāyoti.</p>
- <p class="centered">Ekakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Dukavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para304"></a><a name="para304_dn3"></a><span class="paranum">304</span>. <span class="bld">Cattāro</span> <a name="V3.0153"></a><a name="M3.0171"></a> <span class="bld">khandhā</span>ti tesaṃ tāva nāmanaṭṭhena nāmabhāvaṃ paṭhamaṃ vatvā pacchā nibbānassa vattukāmo āha. Tassāpi hi tathā nāmabhāvaṃ parato vakkhati. ‘‘Nāmaṃ karoti nāmayatī’’ti ettha yaṃ nāmakaraṇaṃ, taṃ nāmanti āha <span class="bld">‘‘nāmanaṭṭhenāti nāmakaraṇaṭṭhenā’’</span>ti, attanovāti adhippāyo. Evañhi sātisayamidaṃ tesaṃ nāmakaraṇaṃ hoti. Tenāha ‘‘attano nāmaṃ karontāva uppajjantī’’tiādi. Idāni tamatthaṃ byatirekamukhena vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘yathā hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Yassa nāmassa karaṇeneva te ‘‘nāma’’nti vuccanti, taṃ sāmaññanāmaṃ, kittimanāmaṃ, guṇanāmaṃ vā na hoti, atha kho opapātikanāmanti purimāni tīṇi nāmāni udāharaṇavasena dassetvā ‘‘na evaṃ vedanādīna’’nti te paṭikkhipitvā itaranāmameva nāmakaraṇaṭṭhena nāmanti dassento <span class="bld">‘‘vedanādayo hī’’</span>tiādimāha. ‘‘Mahāpathaviādayo’’ti kasmā vuttaṃ, nanu pathaviāpādayo idha nāmanti anadhippetā, rūpanti pana adhippetāti? Saccametaṃ, phassavedanādīnaṃ viya pana pathaviādīnaṃ opapātikanāmatāsāmaññena ‘‘pathaviādayo viyā’’ti nidassanaṃ kataṃ, na arūpadhammā viya rūpadhammānaṃ nāmasabhāvattā. Phassavedanādīnañhi arūpadhammānaṃ sabbadāpi phassādināmakattā, pathaviādīnaṃ kesakumbhādināmantarāpatti viya nāmantarānāpajjanato ca sadā attanāva katanāmatāya catukkhandhanibbānāni nāmakaraṇaṭṭhena nāmaṃ. Atha vā adhivacanasamphasso viya adhivacananāmamantarena ye anupacitasambhārānaṃ <a name="P3.0222"></a> gahaṇaṃ na gacchanti, te nāmāyattaggahaṇā <span class="bld">nāmaṃ. </span> Rūpaṃ pana vināpi nāmasādhanaṃ attano ruppanasabhāvena gahaṇaṃ upayātīti <span class="bld">rūpaṃ.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘tesu uppannesū’’</span>tiādi. Idhāpi ‘‘yathāpathaviyā’’tiādīsu vuttanayeneva attho veditabbo nidassanavasena āgatattā. <span class="bld">‘‘Atītepī’’</span>tiādinā vedanādīsu nāmasaññā niruḷhā, anādikālikā cāti dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Iti atītādivibhāgavantānampi vedanādīnaṃ nāmakaraṇaṭṭhena nāmabhāvo ekantiko, tabbibhāgarahite pana ekasabhāve nicce nibbāne vattabbameva natthīti dassento <span class="bld">‘‘nibbānaṃ pana…pe… nāmanaṭṭhena nāma’’</span>nti āha. <span class="bld">Nāmanaṭṭhenā</span>ti nāmakaraṇaṭṭhena. <span class="bld">Namantī</span>ti ekantato sārammaṇattā tanninnā honti, tehi vinā nappavattantīti attho. <span class="bld">Sabba</span>nti khandhacatukkaṃ, nibbānañca<a name="M3.0172"></a>. Yasmiṃ ārammaṇeyeva vedanākkhandho pavattati, taṃsampayuttatāya saññākkhandhādayopi tattha pavattantīti so ne tattha nāmento viya hoti vinā appavattanato. Esa nayo saññākkhandhādīsupīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘ārammaṇe aññamaññaṃ nāmentī’’</span>ti. <span class="bld">Anavajjadhamme</span> maggaphalādike<a name="V3.0154"></a>. Kāmaṃ kesuci rūpadhammesupi ārammaṇādhipatibhāvo labbhateva, nibbāne panesa sātisayo tassa accantasantapaṇītatākappabhāvatoti tadeva ārammaṇādhipatipaccayatāya <span class="bld">‘‘attani nāmetī’’</span>ti vuttaṃ. Tathā hi ariyā sakalampi divasabhāgaṃ taṃ ārabbha vītināmentāpi tittiṃ na gacchanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Ruppanaṭṭhenā’’</span>ti etena ruppatīti rūpanti dasseti. Tattha sītādivirodhipaccayasannipāte visadisuppatti <span class="bld">ruppanaṃ.</span> Nanu ca arūpadhammānampi virodhipaccayasamāgame visadisuppatti labbhatīti? Saccaṃ labbhati, na pana vibhūtataraṃ. Vibhūtatarañhettha ruppanaṃ adhippetaṃ sītādiggahaṇato. Vuttañhetaṃ ‘‘ruppatīti <a name="P3.0223"></a> kho bhikkhave tasmā ‘rūpa’nti vuccati. Kena ruppati? Sītenapi ruppati, uṇhenapi ruppatī’’tiādi (saṃ. ni. 3.79). Yadi evaṃ kathaṃ brahmaloke rūpasamaññāti? Tatthāpi taṃsabhāvānativattanato hotiyeva rūpasamaññā. Anuggāhakapaccayavasena vā visadisapaccayasannipāteti evamattho veditabbo. ‘‘Yo attano santāne vijjamānassayeva visadisuppattihetubhāvo, taṃ <span class="bld">ruppana’’</span>nti aññe. Imasmiṃ pakkhe rūpayati vikāramāpādetīti <span class="bld">rūpaṃ.</span> ‘‘Saṅghaṭṭanena vikārāpattiyaṃ <span class="bld">ruppana</span>-saddo niruḷho’’ti keci. Etasmiṃ pakkhe arūpadhammesu rūpasamaññāya pasaṅgo eva natthi saṅghaṭṭanābhāvato. ‘‘Paṭighato <span class="bld">ruppana’’</span>nti apare. <span class="bld">‘‘Tassā</span>ti rūpassā’’ti vadanti, nāmarūpassāti pana yuttaṃ. Yathā hi rūpassa, evaṃ nāmassāpi vedanākkhandhādivasena, madanimmadanādivasena ca vitthārakathā <span class="bld">visuddhimagge</span> (visuddhi. 2.456) vuttā evāti. Iti ayaṃ duko kusalattikena saṅgahite sabhāvadhamme pariggahetvā pavattoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avijjā</span>ti avindiyaṃ ‘‘attā, jīvo, itthī, puriso’’ti evamādikaṃ vindatīti <span class="bld">avijjā.</span> Vindiyaṃ ‘‘dukkhaṃ, samudayo’’ti evamādikaṃ na vindatīti <span class="bld">avijjā.</span> Sabbampi dhammajātaṃ aviditakaraṇaṭṭhena <span class="bld">avijjā.</span> Antarahite saṃsāre satte javāpetīti <span class="bld">avijjā.</span> Atthato pana sā dukkhādīnaṃ catunnaṃ saccānaṃ sabhāvacchādako sammoho hotīti āha <span class="bld">‘‘dukkhādīsu aññāṇa’’</span>nti<a name="M3.0173"></a>. <span class="bld">Bhavapatthanā</span> nāma kāmabhavādīnaṃ patthanāvasena pavattataṇhā. Tenāha <span class="bld">‘‘yo bhavesu bhavacchando’’</span>tiādi. Iti ‘‘ayaṃ duko vaṭṭamūlasamudācāradassanatthaṃ gahito.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhavadiṭṭhī</span>ti khandhapañcakaṃ ‘‘attā ca loko cā’’ti gāhetvā taṃ ‘‘bhavissatī’’ti gaṇhanavasena niviṭṭhā sassatadiṭṭhīti <a name="P3.0224"></a> attho. Tenāha <span class="bld">‘‘bhavo vuccatī’’</span>tiādi. Bhavissatīti <span class="bld">bhavo,</span> tiṭṭhati sabbakālaṃ atthīti attho. <span class="bld">Sassata</span>nti sassatabhāvo. <span class="bld">Vibhavadiṭṭhī</span>ti khandhapañcakameva <a name="V3.0155"></a> ‘‘attā’’ti ca ‘‘loko’’ti ca gahetvā taṃ ‘‘na bhavissatī’’ti gaṇhanavasena niviṭṭhā ucchedadiṭṭhīti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘vibhavo vuccatī’’</span>tiādi. Vibhavissati vinassati ucchijjatīti <span class="bld">vibhavo,</span> ucchedo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṃ na hirīyatī</span>ti yena dhammena taṃsampayuttadhammasamūho, puggalo vā na hirīyati na lajjati, liṅgavipallāsaṃ vā katvā yo dhammoti attho veditabbo. <span class="bld">Hirīyitabbenā</span>ti upayogatthe karaṇavacanaṃ, hirīyitabbayuttakaṃ kāyaduccaritādidhammaṃ na jigucchatīti attho. <span class="bld">Nillajjatā</span>ti pāpassa ajigucchanā. <span class="bld">Yaṃ na ottappatī</span>ti etthāpi vuttanayeneva attho veditabbo. <span class="bld">Ottappitabbenā</span>ti pana hetuatthe karaṇavacanaṃ, ottappitabbayuttakena ottappassa hetubhūtena kāyaduccaritādināti attho. <span class="bld">Hirīyitabbenā</span>ti etthāpi vā evameva attho veditabbo. <span class="bld">Abhāyanakaākāro</span>ti pāpato anuttāsanākāro.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Yaṃ hirīyatī’’</span>tiādīsu anantaraduke vuttanayena attho veditabbo. Niyakajjhattaṃ jātiādisamuṭṭhānaṃ etissāti <span class="bld">ajjhattasamuṭṭhānā.</span> Niyakajjhattato bahibhāvato bahiddhā parasantāne samuṭṭhānaṃ etissāti <span class="bld">bahiddhā samuṭṭhānā.</span> Attā eva adhipati <span class="bld">attādhipati,</span> ajjhattasamuṭṭhānattā eva attādhipatito āgamanato <span class="bld">attādhipateyyā. Lokādhipateyya</span>nti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Lajjāsabhāvasaṇṭhitā</span>ti pāpato jigucchanarūpena avaṭṭhitā. <span class="bld">Bhayasabhāvasaṇṭhita</span>nti tato uttāsanarūpena avaṭṭhitaṃ. Ajjhattasamuṭṭhānāditā ca hirottappānaṃ tattha tattha pākaṭabhāvena vuttā, na pana tesaṃ kadācipi aññamaññavippayogato. Na hi lajjanaṃ nibbhayaṃ, pāpabhayaṃ vā alajjanaṃ atthīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dukkha</span>nti <a name="P3.0225"></a> kicchaṃ, aniṭṭhanti vā attho. <span class="bld">Vippaṭikūlagāhimhī</span>ti dhammānudhammapaṭipattiyā vilomagāhake. Tassā eva vipaccanīkaṃ duppaṭipatti sātaṃ iṭṭhaṃ etassāti <a name="M3.0174"></a> vipaccanīkasāto, tasmiṃ <span class="bld">vipaccanīkasāte.</span> Evaṃbhūto ca ovādabhūte sāsanakkame ovādake ca ādarabhāvarahito hotīti āha <span class="bld">‘‘anādare’’</span>ti. <span class="bld">Tassa kamma</span>nti tassa dubbacassa puggalassa anādariyavasena pavattacetanā <span class="bld">dovacassaṃ. Tassa bhāvo</span>ti tassa yathāvuttassa dovacassassa atthibhāvo <span class="bld">dovacassatā,</span> atthato dovacassameva. Tenevāha <span class="bld">‘‘sā atthato saṅkhārakkhandho hotī’’</span>ti. Cetanāppadhānatāya hi saṅkhārakkhandhassa evaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Etenākārenā</span>ti appadakkhiṇaggāhitākārena. Assaddhiyadussīlyādipāpadhammayogato puggalā pāpā nāma hontīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘ye te puggalā assaddhā’’</span>tiādi vuttaṃ. Yāya cetanāya puggalo pāpasampavaṅko nāma hoti, sā cetanā <span class="bld">pāpamittatā</span><a name="V3.0156"></a>, cattāropi vā arūpino khandhā tadākārappavattā <span class="bld">pāpamittatā</span>ti dassento <span class="bld">‘‘sāpi atthato dovacassatā viya daṭṭhabbā’’</span>ti āha.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sukhaṃ vaco etasmiṃ padakkhiṇaggāhimhi anulomasāte sādare puggaleti <span class="bld">subbaco</span>tiādinā, ‘‘kalyāṇā saddhādayo puggalā etassa mittāti <span class="bld">kalyāṇamitto’’</span>tiādinā ca anantaradukassa attho icchitoti āha <span class="bld">sovacassatā…pe… vuttapaṭipakkhanayena veditabbā’’</span>ti. <span class="bld">Ubho</span>ti sovacassatā, kalyāṇamittatā ca. Tesaṃ khandhānaṃ pavattiākāravisesā ‘‘sovacassatā, kalyāṇamittatā’’ti ca vuccanti, te lokiyāpi honti lokuttarāpīti āha <span class="bld">‘‘lokiyalokuttaramissakā kathitā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Vatthubhedādinā anekabhedabhinnā taṃtaṃjātivasena ekajjhaṃ katvā rāsito gayhamānā āpattiyova <span class="bld">āpattikkhandhā.</span> Tā pana antarāpattīnaṃ aggahaṇe <span class="bld">pañcapi āpattikkhandhā āpattiyo,</span> tāsaṃ pana gahaṇe <span class="bld">sattapi āpattikkhandhā āpattiyo.</span> ‘‘Imā āpattiyo, ettakā āpattiyo, evañca tesaṃ āpajjanaṃ hotī’’ti jānanapaññā <span class="bld">āpattikusalatā</span>ti <a name="P3.0226"></a> āha <span class="bld">‘‘yā tāsa’’</span>ntiādi. <span class="bld">Tāsaṃ āpattīna</span>nti tāsu āpattīsu. Tattha yaṃ sambhinnavatthukāsu viya ṭhitāsu, duviññeyyavibhāgāsu ca āpattīsu asaṅkarato vavatthāna, ayaṃ visesato <span class="bld">āpattikusalatā</span>ti dassetuṃ dutiyaṃ āpattiggahaṇaṃ kataṃ. <span class="bld">Saha</span> <a name="M3.0175"></a> <span class="bld">kammavācāyā</span>ti kammavācāya saheva. Āpattito vuṭṭhāpanapayogatāya kammabhūtā vācā <span class="bld">kammavācā,</span> tathābhūtā anusāvanavācā ceva ‘‘passissāmī’’ti evaṃ pavattavācā ca. Tāya kammavācāya saddhiṃ samakālameva ‘‘imāya kammavācāya ito āpattito vuṭṭhānaṃ hoti, hontañca paṭhame vā tatiye vā anusāvaneyyakārappatte, ‘saṃvarissāmī’ti vā pade pariyosite hotī’’ti evaṃ taṃ taṃ <span class="bld">āpattīhi vuṭṭhānaparicchedaparijānanapaññā</span> āpattivuṭṭhānakusalatā. <span class="bld">Vuṭṭhāna</span>nti ca yathāpannāya āpattiyā yathā tathā anantarāyatāpādanaṃ, evaṃ vuṭṭhānaggahaṇeneva desanāyapi saṅgaho siddho hoti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ito pubbe parikammaṃ pavattaṃ, ito paraṃ bhavaṅga majjhe samāpattī’’ti evaṃ samāpattīnaṃ <span class="bld">appanāparicchedajānanapaññā</span> samāpattikusalatā. Vuṭṭhāne kusalabhāvo <span class="bld">vuṭṭhānakusalatā,</span> pageva vuṭṭhāna paricchedakaraṃ ñāṇaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘yathāparicchinnasamayavasenevā’’</span>tiādi. <span class="bld">Vuṭṭhānasamatthā</span>ti vuṭṭhāpane samatthā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Dhātukusalatā’’ti ettha pathavīdhātuādayo, sukhadhātuādayo, kāmadhātuādayo ca dhātuyo etāsveva <a name="V3.0157"></a> antogadhāti etāsu kosalle dassite tāsupi kosallaṃ dassitameva hotīti ‘‘aṭṭhārasa dhātuyo cakkhudhātu…pe… manoviññāṇadhātū’’ti vatvā <span class="bld">‘‘aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ sabhāvaparicchedakā’’</span>ti vuttaṃ. Tattha <span class="bld">sabhāvaparicchedakā</span>ti yathābhūtasabhāvāvabodhinī. ‘‘Savanapaññā dhāraṇapaññā’’tiādinā paccekaṃ paññā-saddo yojetabbo. Dhātūnaṃ <a name="P3.0227"></a> savanadhāraṇapaññā <span class="bld">sutamayā,</span> itarā <span class="bld">bhāvanāmayā.</span> Tatthāpi sammasanapaññā lokiyā. Vipassanā paññā hi sā, itarā lokuttarā. Lakkhaṇādivasena, aniccādivasena ca manasikaraṇaṃ <span class="bld">manasikāro,</span> tattha kosallaṃ <span class="bld">manasikārakusalatā.</span> Taṃ pana ādimajjhapariyosānavasena tidhā bhinditvā dassento <span class="bld">‘‘sammasanapaṭivedhapaccavekkhaṇapaññā’’</span>ti āha. <span class="bld">Sammasanapaññā</span> hi tassā ādi, <span class="bld">paṭivedhapaññā</span> majjhe, <span class="bld">paccavekkhaṇapaññā</span> pariyosānaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Āyatanānaṃ ganthato ca atthato ca uggaṇhanavasena tesaṃ dhātulakkhaṇādivibhāgassa jānanapaññā <span class="bld">uggahajānanapaññā.</span> Sammasanapaṭivedhapaccavekkhaṇavidhino jānanapaññā <span class="bld">manasikārajānanapaññā.</span> Yasmā āyatanānipi atthato dhātuyova manasikāro ca uggaṇhanādivasena tesameva manasikāravidhi<a name="M3.0176"></a>, tasmā dhātukusalatādikā tissopi kusalatā ekadese katvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādi vuttaṃ. Savanaṃ viya uggaṇhanapaccavekkhaṇānipi parittañāṇakattukānīti āha <span class="bld">‘‘savana uggahaṇapaccavekkhaṇā lokiyā’’</span>ti. Ariyamaggakkhaṇe sammasanamanasikārānaṃ nipphatti pariniṭṭhānanti tesaṃ lokuttaratāpariyāyopi labbhatīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘sammasanamanasikārā lokiyalokuttaramissakā’’</span>ti. Paccayadhammānaṃ hetuādīnaṃ attano paccayuppannānaṃ hetupaccayādibhāvena paccayabhāvo <span class="bld">paccayākāro,</span> so pana avijjādīnaṃ dvādasannaṃ paṭiccasamuppādaṅgānaṃ vasena dvādasavidhoti āha <span class="bld">‘‘dvādasannaṃ paccayākārāna’’</span>nti. <span class="bld">Uggahādivasenā</span>ti uggahamanasikārasavanasammasanapaṭivedhapaccavekkhaṇavasena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ṭhānañceva</span> tiṭṭhati phalaṃ tadāyattavuttitāyāti <span class="bld">kāraṇañca</span> hetupaccayabhāvena karaṇato nipphādanato. <span class="bld">Tesaṃ</span> sotaviññāṇādīnaṃ. Etasmiṃ <a name="P3.0228"></a> duke attho veditabboti sambandho. Ye dhammā yassa dhammassa kāraṇabhāvato <span class="bld">ṭhānaṃ,</span> teva dhammā taṃvidhurassa dhammassa akāraṇabhāvato <span class="bld">aṭṭhāna</span>nti paṭhamanaye phalabhedena tasseva dhammassa <span class="bld">ṭhānāṭṭhānatā</span> dīpitā; dutiyanaye pana abhinnepi phale paccayadhammabhedena tesaṃ <span class="bld">ṭhānāṭṭhānatā</span> dīpitāti ayametesaṃ viseso. Na hi kadāci ariyā diṭṭhisampadā niccaggāhassa kāraṇaṃ hoti, akiriyatā pana siyā tassa kāraṇanti.</p>
- <p class="bodytext">Ujuno bhāvo <span class="bld">ajjavaṃ,</span> ajimhatā akuṭilatā avaṅkatāti atthoti tamatthaṃ anajjavapaṭikkhepamukhena <a name="V3.0158"></a> dassetuṃ <span class="bld">‘‘gomuttavaṅkatā’’</span>tiādi vuttaṃ. Svāyaṃ anajjavo bhikkhūnaṃ yebhuyyena anesanāya, agocaracāritāya ca hotīti āha <span class="bld">‘‘ekacco hi…pe… caratī’’</span>ti. <span class="bld">Ayaṃ gomuttavaṅkatā nāma</span> ādito paṭṭhāya yāva pariyosānā paṭipattiyā vaṅkabhāvato. <span class="bld">Purimasadiso</span>ti paṭhamaṃ vuttabhikkhusadiso. <span class="bld">Candavaṅkatā nāma</span> paṭipattiyā majjhaṭṭhāne vaṅkabhāvāpattito. <span class="bld">Naṅgalakoṭivaṅkatā nāma</span> pariyosāne vaṅkabhāvāpattito. <span class="bld">Idaṃ ajjavaṃ nāma</span> sabbatthakameva ujubhāvasiddhito. <span class="bld">Ajjavatā</span>ti ākāraniddeso, yenākārenassa ajjavo pavattati, tadākāraniddesoti attho. Lajjatīti <span class="bld">lajjī,</span> hirimā, tassa bhāvo <span class="bld">lajjavaṃ,</span> hirīti attho. Lajjā etassa <a name="M3.0177"></a> atthīti <span class="bld">lajjī</span> yathā ‘‘mālī, māyī’’ti ca, tassa bhāvo <span class="bld">lajjībhāvo,</span> sā eva lajjā.</p>
- <p class="bodytext">Parāparādhādīnaṃ adhivāsanakkhamaṃ <span class="bld">adhivāsanakhanti.</span> Sucisīlatā <span class="bld">soraccaṃ.</span> Sā hi sobhanakammaratatā, suṭṭhu vā pāpato oratabhāvo viratatā <span class="bld">soraccaṃ.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘suratabhāvo’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Nāmañca rūpañcā’’</span>tiādīsu ayaṃ aparo nayo – <span class="bld">nāmakaraṇaṭṭhenā</span>ti aññaṃ anapekkhitvā sayameva attano nāmakaraṇasabhāvatoti attho. Yañhi parassa nāmaṃ karoti, tassa ca tadapekkhattā aññāpekkhaṃ nāmakaraṇanti nāmakaraṇasabhāvatā na hoti, tasmā mahājanassa <a name="P3.0229"></a> ñātīnaṃ, guṇānañca sāmaññanāmādikārakānaṃ nāmabhāvo nāpajjati. Yassa ca aññehi nāmaṃ karīyati, tassa ca nāmakaraṇasabhāvatā natthīti, natthiyeva nāmabhāvo. Vedanādīnaṃ pana sabhāvasiddhattā vedanādināmassa nāmakaraṇasabhāvato nāmatā vuttā. Pathavīādi nidassanena nāmassa sabhāvasiddhataṃyeva nidasseti, na nāmabhāvasāmaññaṃ, niruḷhattā pana nāma-saddo arūpadhammesu eva vattati, na pathavīādīsūti na tesaṃ nāmabhāvo. Na hi pathavīādināmaṃ vijahitvā kesādināmehi rūpadhammānaṃ viya vedanādināmaṃ vijahitvā aññena nāmena arūpadhammānaṃ voharitabbena piṇḍākārena pavatti atthīti.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā rūpadhammā cakkhādayo rūpādayo ca, tesaṃ pakāsakapakāsitabbabhāvato vināpi nāmena pākaṭā honti, na evaṃ arūpadhammāti te adhivacanasamphasso viya nāmāyattaggahaṇīyabhāvena ‘‘nāma’’nti vuttā. Paṭighasamphasso ca na cakkhādīni viya nāmena vinā pākaṭoti ‘‘nāma’’nti vutto, arūpatāya vā aññanāmasabhāgattā saṅgahitoyaṃ, aññaphassasabhāgattā vā. Vacanatthopi hi rūpayatīti <span class="bld">rūpaṃ,</span> nāmayatīti <span class="bld">nāma</span>nti idha pacchimapurimānaṃ sambhavati. <span class="bld">Rūpayatī</span>ti vināpi nāmena attānaṃ pakāsetīti attho. <span class="bld">Nāmayatī</span>ti <a name="V3.0159"></a> nāmena vinā apākaṭabhāvato attano pakāsakaṃ nāmaṃ karotīti attho. <span class="bld">Ārammaṇādhipatipaccayatāyā</span>ti satipi rūpassa ārammaṇādhipatipaccayabhāve na taṃ paramassāsabhūtaṃ nibbānaṃ viya sātisayaṃ nāmanabhāvena paccayoti nibbānameva ‘‘nāma’’nti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Avijjā</span> <a name="M3.0178"></a> <span class="bld">ca bhavataṇhā cā’’</span>ti ayaṃ duko sattānaṃ <a name="P3.0230"></a> vaṭṭamūlasamudācāradassanattho. Samudācaratīti hi <span class="bld">samudācāro,</span> vaṭṭamūlameva samudācāro <span class="bld">vaṭṭamūlasamudācāro,</span> vaṭṭamūladassanena vā vaṭṭamūlānaṃ pavatti dassitā hotīti vaṭṭamūlānaṃ samudācāro <span class="bld">vaṭṭamūlasamudācāro,</span> taṃdassanatthoti attho.</p>
- <p class="bodytext">Ekekasmiñca ‘‘attā’’ti ca ‘‘loko’’ti ca gahaṇavisesaṃ upādāya ‘‘attā ca loko cā’’ti vuttaṃ, ekaṃ vā khandhaṃ ‘‘attā’’ti gahetvā aññaṃ attano upabhogabhūtaṃ ‘‘loko’’ti gaṇhantassa, attano attānaṃ ‘‘attā’’ti gahetvā parassa attānaṃ ‘‘loko’’ti gaṇhantassa vā vasena ‘‘attā ca loko cā’’ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Saha sikkhitabbo dhammo <span class="bld">sahadhammo,</span> tattha bhavaṃ sahadhammikaṃ, tasmiṃ <span class="bld">sahadhammike.</span> Dovacassa-saddato āya-saddaṃ anaññattaṃ katvā <span class="bld">‘‘dovacassāya’’</span>nti vuttaṃ, dovacassassa vā ayanaṃ pavatti <span class="bld">dovacassāyaṃ.</span> Āsevantassāpi anusikkhanā ajjhāsayena bhajanāti āha <span class="bld">‘‘sevanā…pe… bhajanā’’</span>ti. Sabbatobhāgena bhatti <span class="bld">sambhatti.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saha kammavācāyā</span>ti abbhānatiṇavatthārakakammavācāya, ‘‘ahaṃ bhante itthannāmaṃ āpattiṃ āpajji’’ntiādikāya ca saheva. Saheva hi kammavācāya āpattivuṭṭhānañca paricchijjati, ‘‘paññattilakkhaṇāya āpattiyā vā kāraṇaṃ vītikkamalakkhaṇaṃ kāyakammaṃ, vacīkammaṃ vā, vuṭṭhānassa kāraṇaṃ kammavācā’’ti kāraṇena saha phalassa jānanavasena ‘‘saha kammavācāyā’’ti vuttaṃ.‘‘Saha kammavācāyā’’ti. Iminā nayena <span class="bld">saha parikammenā</span>ti etthāpi attho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">Dhātuvisayā <a name="P3.0231"></a> sabbāpi paññā <span class="bld">dhātukusalatā.</span> Tadekadesā <span class="bld">manasikārakusalatā</span>ti adhippāyena purimapadepi sammasanapaṭivedhapaññā vuttā. Yasmā pana nippariyāyato vipassanādipaññā eva manasikārakosallaṃ, tasmā <span class="bld">‘‘tāsaṃyeva dhātūnaṃ sammasanapaṭivedhapaccavekkhaṇapaññā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Āyatanavisayā sabbāpi paññā <span class="bld">āyatanakusalatā</span>ti dassento ‘‘dvādasannaṃ āyatanānaṃ uggahamanasikārajānanapaññā’’ti <a name="V3.0160"></a> vatvā puna <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādi vuttaṃ. Dvīsupi vā padesu vācuggatāya āyatanapāḷiyā, dhātupāḷiyā ca manasikaraṇaṃ <span class="bld">manasikāro.</span> Tathā uggaṇhantī, manasi karontī<a name="M3.0179"></a>, tadatthaṃ suṇantī, ganthato ca atthato ca dhārentī, ‘‘idaṃ cakkhāyatanaṃ nāma, ayaṃ cakkhudhātu nāmā’’tiādinā sabhāvato, gaṇanato ca paricchedaṃ jānantī ca paññā <span class="bld">uggahapaññādikā</span> vuttā. Manasikārapade pana catubbidhāpi paññā uggahoti tato pavatto aniccādimanasikāro ‘‘uggahamanasikāro’’ti vutto. Tassa jānanaṃ pavattanameva, ‘‘yathā pavattaṃ vā uggahaṃ, evameva pavatto uggaho’’ti jānanaṃ <span class="bld">uggahajānanaṃ. </span> ‘‘Manasikāro evaṃ pavattetabbo, evañca pavatto’’ti jānanaṃ <span class="bld">manasikārajānanaṃ.</span> Tadubhayampi ‘‘manasikārakosalla’’nti vuttaṃ. Uggahopi hi manasikārasampayogato manasikāraniruttiṃ laddhuṃ arahati. Yo ca manasikātabbo, yo ca manasikaraṇūpāyo, sabbo so ‘‘manasikāro’’ti vattuṃ vaṭṭati, tattha kosallaṃ <span class="bld">manasikārakusalatā</span>ti. <span class="bld">Sammasanaṃ</span> paññā, sā maggasampayuttā aniccādisammasanakiccaṃ sādheti niccasaññādipajahanato. <span class="bld">Manasikāro</span> sammasanasampayutto, so tattheva aniccādimanasikārakiccaṃ maggasampayutto sādhetīti āha <span class="bld">‘‘sammasanamanasikārā lokiyalokuttaramissakā’’</span>ti. ‘‘Iminā <a name="P3.0232"></a> paccayenidaṃ hotī’’ti evaṃ avijjādīnaṃ saṅkhārādipaccayuppannassa paccayabhāvajānanaṃ <span class="bld">paṭiccasamuppādakusalatā. </span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Adhivāsanaṃ</span> khamanaṃ. Tañhi paresaṃ dukkaṭaṃ duruttañca paṭivirodhākaraṇena attano upari āropetvā vāsanaṃ ‘‘adhivāsana’’nti vuccati. <span class="bld">Acaṇḍikka</span>nti akujjhanaṃ. Domanassavasena paresaṃ akkhīsu assūnaṃ anuppādanā <span class="bld">anassuropo. Attamanatā</span>ti sakamanatā. Cittassa abyāpanno sako manobhāvo <span class="bld">attamanatā.</span> Cittanti vā cittappabandhaṃ ekattena gahetvā tassa antarā uppannena pītisahagatamanena <span class="bld">sakamanatā.</span> Attamano vā puggalo, tassa bhāvo <span class="bld">attamanatā,</span> sā na sattassāti puggaladiṭṭhinivāraṇatthaṃ <span class="bld">‘‘cittassā’’</span>ti vuttaṃ. Adhivāsanalakkhaṇā khanti <span class="bld">adhivāsanakhanti.</span> Sucisīlatā <span class="bld">soraccaṃ.</span> Sā hi sobhanakammaratatā. Suṭṭhu pāpato oratabhāvo viratatā soraccaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘suratabhāvo’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sakhilo</span> vuccati saṇhavāco, tassa bhāvo <span class="bld">sākhalyaṃ,</span> saṇhavācatā. Taṃ pana byatirekamukhena vibhāventī yā pāḷi pavattā, taṃ dassento <span class="bld">‘‘tattha katamaṃ sākhalya’’</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">aṇḍakā</span>ti sadosavaṇe rukkhe niyyāsapiṇḍiyo, ahicchattakādīni vā uṭṭhitāni ‘‘aṇḍakānī’’ti vadanti<a name="M3.0180"></a>. Pheggurukkhassa pana kuthitassa aṇḍāni viya uṭṭhitā cuṇṇapiṇḍiyo, gaṇṭhiyo vā <span class="bld">aṇḍakā.</span> Idha pana byāpajjanakakkasādibhāvato <a name="V3.0161"></a> aṇḍakapakatibhāvena <a name="P3.0233"></a> vācā <span class="bld">‘‘aṇḍakā’’</span>ti vuttā. Padumanāḷaṃ viya sotaṃ ghaṃsayamānā pavisantī <span class="bld">kakkasā</span> daṭṭhabbā. Kodhena nibbattattā tassa parivārabhūtā <span class="bld">kodhasāmantā.</span> Pure saṃvaddhanārī <span class="bld">porī,</span> sā viya sukumārā mudukā vācā porī viyāti <span class="bld">porī. Tatthā</span>ti ‘‘bhāsitā hotī’’ti vuttāya kiriyāyātipi yojanā sambhavati, <span class="bld">tattha</span> vācāyāti vā. <span class="bld">‘‘Saṇhavācatā’’</span>tiādinā taṃ vācaṃ pavattayamānaṃ cetanaṃ dasseti. Sammodakassa puggalassa mudukabhāvo maddavaṃ <span class="bld">sammodakamudukabhāvo. Āmisena</span> alabbhamānena, tathā <span class="bld">dhammena cā</span>ti <span class="bld">dvīhi chiddo.</span> Āmisassa, dhammassa ca alābhena attano parassa ca antare sambhavantassa hi chiddassa vivarassa bhedassa paṭisantharaṇaṃ pidahanaṃ saṅgaṇhanaṃ <span class="bld">paṭisanthāro.</span> Taṃ sarūpato, paṭipattito ca pāḷidassanamukhena vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘abhidhammepī’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Aggaṃ aggahetvā</span>ti aggaṃ attano aggahetvā. <span class="bld">Uddesadāna</span>nti pāḷiyā, aṭṭhakathāya ca uddisanaṃ. <span class="bld">Pāḷivaṇṇanā</span>ti pāḷiyā atthavaṇṇanā. <span class="bld">Dhammakathākathana</span>nti sarabhaññasarabhaṇanādivasena dhammakathanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Karuṇā</span>ti karuṇābrahmavihāramāha. <span class="bld">Karuṇāpubbabhāgo</span>ti tassa pubbabhāgaupacārajjhānaṃ vadati. Pāḷipade pana yā kāci karuṇā ‘‘karuṇā’’ti vuttā, <span class="bld">karuṇācetovimuttī</span>ti pana appanāppattāva. <span class="bld">Mettāya</span>pi eseva nayo. Suci-saddato bhāve yya-kāraṃ, i-kārassa ca e-kārādesaṃ katvā ayaṃ niddesoti āha <span class="bld">‘‘soceyyanti sucibhāvo’’</span>ti. Hotu tāva sucibhāvo soceyyaṃ, tassa pana mettāpubbabhāgatā kathanti āha <span class="bld">‘‘vuttampi ceta’’</span>ntiādi.</p>
- <p class="bodytext">Muṭṭhā sati etassāti <span class="bld">muṭṭhassati,</span> tassa bhāvo <span class="bld">muṭṭhassaccaṃ,</span> satipaṭipakkho dhammo, na satiyā abhāvamattaṃ<a name="P3.0234"></a>. Yasmā paṭipakkhe sati tassa vasena sativigatā vippavutthā nāma hoti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘sativippavāso’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Assatī’’</span>tiādīsu <span class="bld">a</span>-kāro paṭipakkhe daṭṭhabbo, na sattapaṭisedhe. Udake lābu viya yena cittaṃ ārammaṇe pilavantā viya tiṭṭhati, na ogāhati, sā <span class="bld">pilāpanatā.</span> Yena gahitampi ārammaṇaṃ sammussati na <a name="M3.0181"></a> sarati, sā <span class="bld">sammussanatā.</span> Yathā vijjāpaṭipakkhā avijjā vijjāya pahātabbato, evaṃ sampajaññapaṭipakkhaṃ <span class="bld">asampajaññaṃ,</span> avijjāyeva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Indriyasaṃvarabhedo</span>ti indriyasaṃvaravināso. <span class="bld">Appaṭisaṅkhā</span>ti apaccavekkhitvā ayoniso ca āhāraparibhoge ādīnavānisaṃse avīmaṃsitvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Appaṭisaṅkhāyā</span>ti itikattabbatāsu appaccavekkhaṇāya nāmaṃ. Aññāṇaṃ appaṭisaṅkhāta nimittaṃ<a name="V3.0162"></a>. <span class="bld">Akampanañāṇa</span>nti tāya anabhibhavanīyaṃ ñāṇaṃ, tattha tattha paccavekkhaṇāñāṇañceva paccavekkhaṇāya muddhabhūtaṃ lokuttarañāṇañca. Nippariyāyato maggabhāvanā <span class="bld">bhāvanā</span> nāma, yā ca tadatthā, tadubhayañca bhāventasseva icchitabbaṃ, na bhāvitabhāvanassāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘bhāventassa uppannaṃ bala’’</span>nti. Tenāha <span class="bld">‘‘yā kusalānaṃ dhammānaṃ āsevanā bhāvanā bahulīkamma’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext">Kāmaṃ sampayuttadhammesu thirabhāvopi balaṭṭho eva, paṭipakkhehi pana akampanīyatā sātisayaṃ balaṭṭhoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘assatiyā akampanavasenā’’</span>ti. Paccanīkadhammasamanato <span class="bld">samatho samādhi. </span> Aniccādinā vividhenākārena dassanato <span class="bld">vipassanā paññā<a name="P3.0235"></a>. Taṃ ākāraṃ gahetvā</span>ti samādhānākāraṃ gahetvā. Yenākārena pubbe alīnaṃ anuddhataṃ majjhimaṃ bhāvanāvīthipaṭipannaṃ hutvā cittaṃ samāhitaṃ hoti, taṃ ākāraṃ gahetvā sallakkhetvā. <span class="bld">Nimittavasenā</span>ti kāraṇavasena. <span class="bld">‘‘Eseva nayo’’</span>ti iminā paggahova taṃ ākāraṃ gahetvā puna pavattetabbassa paggāhassa nimittavasena paggāhanimittanti imamatthaṃ atidisati, tassattho samathe vuttanayānusārena veditabbo. <span class="bld">Paggāho vīriyaṃ</span> kosajjapakkhato cittassa patituṃ adatvā paggaṇhanato. <span class="bld">Avikkhepo ekaggatā</span> vikkhepassa uddhaccassa paṭipakkhabhāvato. Paṭisaṅkhānakiccanibbattibhāvato lokuttaradhammānaṃ paṭisaṅkhānabalabhāvo, tathā pubbe pavattākārasallakkhaṇavasena samathapaggāhānaṃ upari pavattisabbhāvato samathanimittadukassapi missakatā vuttā.</p>
- <p class="bodytext">Yathāsamādinnassa sīlassa bhedakaro <span class="bld">vītikkamo.</span> Sīlavināsako <span class="bld">asaṃvaro. Sammādiṭṭhivināsikā</span>ti ‘‘atthi dinna’’ntiādi (ma. ni. 1.441; 2.94; vibha. 793) nayappavattāya sammādiṭṭhiyā dūsikā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sīlassa</span> <a name="M3.0182"></a> <span class="bld">sampādanaṃ</span> nāma sabbabhāgato tassa anūnatāpādananti āha <span class="bld">‘‘sampādanato paripūraṇato’’</span>ti. Pāripūrattho hi sampadā-saddoti. <span class="bld">Mānasikasīlaṃ</span> nāma sīlavisodhanavasena abhijjhādippahānaṃ. <span class="bld">Diṭṭhipāripūribhūtaṃ ñāṇa</span>nti atthikadiṭṭhiādisammādiṭṭhiyā pāripūribhāvena pavattaṃ ñāṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Visuddhiṃ</span> <a name="P3.0236"></a> <span class="bld">pāpetuṃ samattha</span>nti cittavisuddhiādiuparivisuddhiyā paccayo bhavituṃ samatthaṃ. Suvisuddhameva hi sīlaṃ tassā padaṭṭhānaṃ hotīti. <span class="bld">Visuddhiṃ pāpetuṃ samatthaṃ dassana</span>nti ñāṇadassanavisuddhiṃ, paramatthavisuddhinibbānañca pāpetuṃ upanetuṃ samatthaṃ kammassakatāñāṇādisammādassanaṃ<a name="V3.0163"></a>. Tenāha <span class="bld">‘‘abhidhamme’’</span>tiādi. Ettha ca ‘‘idaṃ akusalaṃ kammaṃ no sakaṃ, idaṃ pana kammaṃ saka’’nti evaṃ byatirekato anvayato ca kammassakatājānanañāṇaṃ <span class="bld">kammassakatāñāṇaṃ.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘ettha cā’’</span>tiādi. <span class="bld">‘‘Parena katampī’’</span>ti idaṃ nidassanavasena vuttaṃ yathā parena kataṃ, evaṃ attanā katampi sakakammaṃ nāma na hotīti. Attanā vā ussāhitena parena kataṃpīti evaṃ vā attho daṭṭhabbo. Yañhi taṃ parassa ussāhanavasena kataṃ, tampi sakakammaṃ nāma hotīti ayañhettha adhippāyo. <span class="bld">Atthabhañjanato</span>ti diṭṭhadhammikādisabbaatthavināsanato. <span class="bld">Atthajananato</span>ti idhalokatthaparalokatthaparamatthānaṃ uppādanato. Ārabbhakāle ‘‘aniccaṃ dukkhaṃ anattā’’ti pavattampi <span class="bld">vacīsaccañca</span> lakkhaṇāni paṭivijjhantaṃ <span class="bld">vipassanāñāṇaṃ anulometi</span> tattheva paṭivijjhanato. <span class="bld">Paramatthasaccañca</span> nibbānaṃ <span class="bld">na vilometi</span> na virodheti ekanteneva sampāpanato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ñāṇadassana</span>nti ñāṇabhūtaṃ dassanaṃ, tena maggaṃ vadati. <span class="bld">Taṃsampayuttameva vīriya</span>nti paṭhamamaggasampayuttaṃ vīriyamāha. Sabbāpi maggapaññā diṭṭhivisuddhiyevāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādi vuttaṃ. Ayameva ca nayo abhidhammapāḷiyā (dha. sa. 550) sametīti dassento <span class="bld">‘‘abhidhamme panā’’</span>ti ādiṃ avoca.</p>
- <p class="bodytext">Yasmā saṃvego nāma sahottappañāṇaṃ, tasmā saṃvegavatthuṃ bhayato bhāyitabbato dassanavasena pavattañāṇaṃ<a name="P3.0237"></a>. Tenāha <span class="bld">‘‘jātibhaya’’</span>ntiādi. Bhāyanti etasmāti <span class="bld">bhayaṃ,</span> jāti eva bhayaṃ <span class="bld">jātibhayaṃ. Saṃvejanīya</span>nti saṃvijjitabbaṃ bhāyitabbaṃ uttāsitabbaṃ. <span class="bld">Ṭhāna</span>nti kāraṇaṃ, vatthūti attho<a name="M3.0183"></a>. <span class="bld">Saṃvegajātassā</span>ti uppannasaṃvegassa. <span class="bld">Upāyapadhāna</span>nti upāyena pavattetabbaṃ vīriyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kusalānaṃ dhammāna</span>nti sīlādīnaṃ anavajjadhammānaṃ. <span class="bld">Bhāvanāyā</span>ti uppādanena vaḍḍhanena ca. <span class="bld">Asantuṭṭhassā</span>ti ‘‘alaṃ ettāvatā, kathaṃ ettāvatā’’ti saṅkocāpattivasena na santuṭṭhassa. <span class="bld">Bhiyyokamyatā</span>ti bhiyyo bhiyyo uppādanicchā. <span class="bld">Vosāna</span>nti saṅkocaṃ asamatthanti. Tussanaṃ tuṭṭhi <span class="bld">santuṭṭhi,</span> natthi etassa santuṭṭhīti <span class="bld">asantuṭṭhi,</span> tassa bhāvo <span class="bld">asantuṭṭhitā. </span> Vīriyappavāhe vattamāne antarā eva paṭigamanaṃ nivattanaṃ <span class="bld">paṭivānaṃ,</span> taṃ tassa atthīti <span class="bld">paṭivānī,</span> na paṭivānī <span class="bld">appaṭivānī,</span> tassa bhāvo <span class="bld">appaṭivānitā. Sakkaccakiriyatā</span>ti kusalānaṃ karaṇe sakkaccakiriyatā ādarakiriyatā. <span class="bld">Sātaccakiriyatā</span>ti satatameva karaṇaṃ. <span class="bld">Aṭṭhitakiriyatā</span>ti antarā aṭṭhapetvā khaṇḍaṃ akatvā karaṇaṃ. <span class="bld">Anolīnavuttitā</span>ti na līnappavattitā. <span class="bld">Anikkhittachandatā</span>ti kusalacchandassa anikkhipanaṃ. <span class="bld">Anikkhittadhuratā</span>ti kusalakaraṇe vīriyadhurassa <a name="V3.0164"></a> anikkhipanaṃ. <span class="bld">Āsevanā</span>ti ādarena sevanā. <span class="bld">Bhāvanā</span>ti vaḍḍhanā brūhanā. <span class="bld">Bahulīkamma</span>nti punappunaṃ karaṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tisso vijjā</span>ti pubbenivāsānussatiñāṇaṃ, dibbacakkhuñāṇaṃ āsavakkhayañāṇanti imā tisso vijjā. Paṭipakkhavijjhanaṭṭhena pubbe nivutthakkhandhādīnaṃ viditakaraṇaṭṭhena visiṭṭhā muttīti <span class="bld">vimutti.</span> Svāyaṃ viseso paṭipakkhavigamanena, paṭiyogivigamanena ca icchitabboti tadubhayaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘ettha cā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha yena visesena samāpattiyo paccanīkadhammehi <a name="P3.0238"></a> suṭṭhu muttā, tato nirāsaṅkatāya ārammaṇe ca abhiratā, taṃ visesaṃ upādāya tā adhikaṃ muccanato, ārammaṇe adhimuccanato ca <span class="bld">adhimuttiyo nāmā</span>ti vuttaṃ <span class="bld">‘‘cittassa ca adhimuttī’’</span>ti. <span class="bld">Muttattā</span>ti sabbasaṅkhārehi visesena nissaṭattā <span class="bld">vimutti.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Khaye ñāṇa</span>nti samucchedavasena kilese khepetīti <span class="bld">khayo,</span> ariyamaggo, tappariyāpannaṃ ñāṇaṃ <span class="bld">khaye ñāṇaṃ.</span> <span class="bld">Paṭisandhivasenā</span>ti kilesānaṃ taṃtaṃmaggavajjhānaṃ uppannamagge khandhasantāne puna sandahanavasena. <span class="bld">Anuppādabhūte</span>ti taṃtaṃphale. <span class="bld">Anuppādapariyosāne</span>ti anuppādakaro maggo <span class="bld">anuppādo,</span> tassa pariyosāne, kilesānaṃ vā anuppajjanasaṅkhāte pariyosāne, bhaṅgeti atthoti.</p>
- <p class="centered">Dukavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Tikavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para305"></a><a name="para305_dn3"></a><span class="paranum">305</span>. Dhammato <a name="M3.0184"></a> añño kattā natthīti dassetuṃ kattusādhanavasena <span class="bld">‘‘lubbhatīti lobho’’</span>ti vuttaṃ. Lubbhati tena, lubbhanamattametanti karaṇabhāvasādhanavasenapi attho yujjateva. <span class="bld">Dussati muyhatī</span>ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Akusalañca taṃ</span> akosallasambhūtaṭṭhena ekantākusalabhāvato <span class="bld">mūlañca</span> attanā sampayuttadhammānaṃ suppatiṭṭhitabhāvasādhanato, na akusalabhāvasādhanato. Na hi mūlakato akusalānaṃ akusalabhāvo, kusalādīnañca kusalādibhāvo. Tathā sati momūhacittadvaye mohassa akusalabhāvo na siyā. <span class="bld">Tesa</span>nti lobhādīnaṃ. ‘‘Na lubbhatīti alobho’’tiādinā <span class="bld">paṭipakkhanayena.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Duṭṭhu</span> <a name="V3.0165"></a> <span class="bld">caritānī</span>ti paccayato, sampayuttadhammato, pavattiākārato <a name="P3.0239"></a> ca na suṭṭhu asammā pavattitāni. <span class="bld">Virūpānī</span>ti bībhacchāni sampati, āyatiñca aniṭṭharūpattā. <span class="bld">Kāyenā</span>ti kāyadvārena karaṇabhūtena. <span class="bld">Kāyato</span>ti kāyadvārato. <span class="bld">‘‘Suṭṭhu caritānī’’</span>tiādīsu vuttavipariyāyena attho veditabbo. Yassa sikkhāpadassa vītikkame kāyasamuṭṭhānā āpatti hoti, taṃ <span class="bld">kāyadvāre paññattasikkhāpadaṃ. Avītikkamo kāyasucarita</span>nti vārittasīlassa vasena vadati, cārittasīlassapi vā, yassa akaraṇe āpatti hoti. Vacīduccaritasucaritaniddhāraṇampi vuttanayānusārena veditabbaṃ. <span class="bld">Ubhayattha paññattassā</span>ti kāyadvāre, vacīdvāre ca paññattassa. <span class="bld">Sikkhāpadassa vītikkamova manoduccaritaṃ</span> manodvāre paññattassa sikkhāpadassa abhāvato, tayidaṃ dvāradvaye akiriyasamuṭṭhānāya āpattiyā vasena veditabbaṃ. <span class="bld">Avītikkamo</span>ti yathāvuttāya āpattiyā avītikkamo <span class="bld">manosucaritaṃ.</span> ‘‘Sabbassāpi sikkhāpadassa avītikkamo <span class="bld">manosucarita’’</span>nti keci. Tadubhayañhi cārittasīlaṃ uddissapaññattaṃ sikkhāpadaṃ, tassa avītikkamo siyā kāyasucaritaṃ, siyā vacīsucaritanti.</p>
- <p class="bodytext">Pāṇo atipātīyati etāyāti <span class="bld">pāṇātipāto,</span> tathāpavattā cetanā, evaṃ adinnādānādayopīti āha <span class="bld">‘‘pāṇātipātādayo pana tisso cetanā’’</span>ti. <span class="bld">Vacīdvārepi uppannā kāyaduccaritaṃ</span> <a name="M3.0185"></a> dvārantare uppannassāpi kammassa sanāmāpariccāgato yebhuyyavuttiyā, tabbahulavuttiyā ca. Tenāhu <span class="bld">aṭṭhakathācariyā –</span></p>
- <p class="gatha1">‘‘Dvāre caranti kammāni, na dvārā dvāracārino;</p>
- <p class="gathalast">Tasmā dvārehi kammāni, aññamaññaṃ vavatthitā’’ti. (dha. sa. aṭṭha. kāmāvacarakusaladvārakathā);</p>
- <p class="unindented">Vacīduccaritaṃ kāyadvārepi vacīdvārepi uppannāti ānetvā sambandhitabbaṃ. <span class="bld">Cetanāsampayuttadhammā</span>ti manokammabhūtāya cetanāya sampayuttadhammā. Kāyavacīkammabhūtāya pana cetanāya sampayuttā abhijjhādayo taṃ taṃ pakkhikā vā honti abbohārikā vāti. <span class="bld">Cetanāsampayuttadhammā manosucarita</span>nti etthāpi eseva nayo. Tividhassa <a name="P3.0240"></a> duccaritassa akaraṇavasena pavattā <span class="bld">tisso cetanāpi viratiyopi kāyasucaritaṃ</span> kāyikassa vītikkamassa akaraṇavasena pavattanato, kāyena pana sikkhāpadānaṃ samādiyane sīlassa kāyasucaritabhāve vattabbameva natthi. Eseva nayo <span class="bld">vacīsucarite. </span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāmapaṭisaṃyutto</span>ti <a name="V3.0166"></a> ettha dve kāmā vatthukāmo ca kilesakāmo ca. Tattha vatthukāmapakkhe ārammaṇakaraṇavasena kāmehi paṭisaṃyutto vitakko <span class="bld">kāmavitakko.</span> Kilesakāmapakkhe pana sampayogavasena kāmena paṭisaṃyuttoti yojetabbaṃ. <span class="bld">‘‘Byāpādapaṭisaṃyutto’’</span>tiādīsu sampayogavaseneva attho veditabbo. Byāpādavatthupaṭisaṃyuttopi <span class="bld">byāpādapaṭisaṃyutto</span>ti gayhamāne ubhayathāpi yojanā labbhateva. <span class="bld">Vihiṃsāpaṭisaṃyutto</span>ti etthāpi eseva nayo. Vihiṃsanti etāya satte, vihiṃsanaṃ vā esā sattānanti <span class="bld">vihiṃsā,</span> tāya paṭisaṃyutto <span class="bld">vihiṃsāpaṭisaṃyutto</span>ti evaṃ saddattho veditabbo. Appiye amanāpe saṅkhāre ārabbha byāpādavitakkappavatti aṭṭhānāghātavasena dīpetabbā. Byāpādavitakkassa avadhiṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yāva vināsanā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Vināsanaṃ</span> pana pāṇātipāto evāti. ‘‘Saṅkhāro’’ hi dukkhāpetabbo nāma natthī’’ti kasmā vuttaṃ, nanu ye ‘‘dukkhāpetabbā’’ti icchitā sattasaññitā, tepi atthato saṅkhārā evāti? Saccametaṃ, ye pana indriyabaddhā saviññāṇakatāya dukkhaṃ paṭisaṃvedenti, tasmā te vihiṃsāvitakkassa visayā icchitā sattasaññitā. Ye pana na dukkhaṃ paṭisaṃvedenti <a name="M3.0186"></a> vuttalakkhaṇāyogato, te sandhāya ‘‘vihiṃsāvitakko saṅkhāresu nuppajjatī’’ti vuttaṃ. Yattha pana uppajjati, yathā ca uppajjati, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘ime sattā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nekkhammaṃ</span> vuccati lobhato nikkhantattā alobho, nīvaraṇehi nikkhantattāpi paṭhamajjhānaṃ, sabbākusalehi nikkhantattā sabbo kusalo dhammo, sabbasaṅkhatehi pana <a name="P3.0241"></a> nikkhantattā, nibbānaṃ. Upanissayato, sampayogato, ārammaṇakaraṇato ca nekkhammena paṭisaṃyuttoti <span class="bld">nekkhammapaṭisaṃyutto. Nekkhammavitakko</span> sammāsaṅkappo. Idāni taṃ bhūmivibhāgena dassetuṃ <span class="bld">‘‘so’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Asubhapubbabhāge</span>ti asubhajjhānassa pubbabhāge. Asubhaggahaṇañcettha kāmavitakkassa ujuvipaccanīkadassanatthaṃ kataṃ. Kāmavitakkapaṭipakkho hi nekkhammavitakkoti. Evañca katvā uparivitakkadvayassa bhūmiṃ dassentena sapubbabhāgāni mettākaruṇājhānādīni uddhaṭāni. <span class="bld">Asubhajjhāne</span>ti asubhārammaṇe paṭhamajjhāne. Avayave hi samudāyavohāraṃ katvā niddisati yathā ‘‘rukkhe sākhā’’ti. <span class="bld">Jhānaṃ pādakaṃ katvā</span>ti nidassanamattaṃ. Taṃ jhānaṃ sammasitvā uppannamaggaphalakālepi hi so lokuttaroti. Byāpādassa paṭipakkho, kiñcipi na byāpādeti etenāti vā <span class="bld">abyāpādo,</span> mettā, tāya paṭisaṃyutto <span class="bld">abyāpādapaṭisaṃyutto. Mettājhāne</span>ti mettābhāvanāvasena adhigate paṭhamajjhāne. <span class="bld">Karuṇājhāne</span>ti etthāpi eseva nayo. Vihiṃsāya paṭipakkho, na vihiṃsanti vā etāya satteti <span class="bld">avihiṃsā,</span> karuṇā.</p>
- <p class="bodytext">Nanu <a name="V3.0167"></a> ca alobhādosānaṃ aññamaññāvirahato tesaṃ vasena uppajjanakānaṃ imesaṃ nekkhammavitakkādīnaṃ aññamaññaṃ asaṅkaraṇato vavatthānaṃ na hotīti? Noti dassetuṃ <span class="bld">‘‘yadā’’</span>tiādi āraddhaṃ. <span class="bld">Alobho sīsaṃ hotī</span>ti alobho padhāno hoti. Niyamitapariṇatasamudācārādivasena yadā alobhappadhāno nekkhammagaruko cittuppādo hoti, tadā laddhāvasaro nekkhammavitakko patiṭṭhahati. Taṃsampayuttassa pana adosalakkhaṇassa abyāpādassa vasena yo tasseva abyāpādavitakkabhāvo sambhaveyya, sati ca abyāpādavitakkabhāve kassacipi aviheṭhanajātikatāya avihiṃsāvitakkabhāvo <a name="P3.0242"></a> ca sambhaveyya, te <span class="bld">itare dve. Tadanvayikā</span>ti tasseva nekkhammavitakkassa anugāmino, sarūpato adissanato ‘‘tasmiṃ sati honti<a name="M3.0187"></a>, asati na hontī’’ti tadanumānaneyyā bhavanti. Sesadvayepi iminā nayena attho veditabbo. <span class="bld">Vuttanayenevā</span>ti ‘‘kāmapaṭisaṃyutto saṅkappo <span class="bld">kāmasaṅkappo’’</span>tiādinā <span class="bld">vitakkattike</span> vuttanayeneva (dī. ni. 3.288) <span class="bld">veditabbo</span> atthato abhinnattā. Yadi evaṃ kasmā puna desanā katāti? Tathā desanāya bujjhanakānaṃ ajjhāsayavasena desanāmattamevetaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāmavitakkādīnaṃ viya uppajjanākāro veditabbo</span> ‘‘tāsu dve sattesupi saṅkhāresupi uppajjantī’’tiādinā. Tattha kāraṇamāha <span class="bld">‘‘taṃsampayuttāyeva hi etā’’</span>ti. <span class="bld">Tathevā</span>ti yathā nekkhammavitakkādīnaṃ <span class="bld">‘‘asubhapubbabhāge kāmāvacaro hotī’’</span>tiādinā kāmāvacarādibhāvo vutto, tatheva <span class="bld">tāsampi</span> nekkhammasaññādīnampi <span class="bld">kāmāvacarādibhāvo veditabbo.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāmapaṭisaṃyutto</span>ti sampayogavasena kāmena paṭisaṃyutto. Takkanavasena <span class="bld">takko.</span> Visesato takkanavasena <span class="bld">vitakko.</span> Saṅkappanaparikappanavasena <span class="bld">saṅkappo.</span> Aññesupi kāmapaṭisaṃyuttesu dhammesu vijjamānesu vitakke eva kāmopapado dhātu-saddo niruḷho veditabbo vitakkassa kāmasaṅkappappavattiyā sātisayattā. Esa nayo <span class="bld">byāpādadhātu</span>ādīsu. <span class="bld">Sabbepi akusalā dhammā kāmadhātū</span> hīnajjhāsayehi kāmitabbadhātubhāvato kilesakāmassa ārammaṇasabhāvattāti attho. <span class="bld">Viheṭhetī</span>ti vibādhati. <span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ yathāvutte kāmadhātuttike. Sabbākusalasaṅgāhikāya kāmadhātuyā itarā <span class="bld">dve</span> saṅgahetvā kathanaṃ <span class="bld">sabbasaṅgāhikā kathā.</span> Tisso dhātuyo aññamaññaṃ asaṅkarato kathā <span class="bld">asambhinnā. Itarā dve gahitāva hontī</span>ti itarā dve dhātuyo gahitā eva honti sabbepi akusalā <a name="P3.0243"></a> dhammā kāmadhātū’’ti vuttattā sāmaññajotanāya savisayassa atibyāpanena. <span class="bld">Tato</span>ti itaradhātudvayasaṅgāhikāya kāmadhātuyā. <span class="bld">Nīharitvā</span>ti niddhāretvā. <span class="bld">Dassetī</span>ti evaṃ bhagavā dassetīti vattuṃ vaṭṭati. <span class="bld">Byāpādadhātuṃ…pe… kathesi.</span> Kasmā? Pageva <a name="V3.0168"></a> apavādā abhinivisanti, tato paraṃ ussaggo pavattati, ṭhapetvā vā apavādavisayaṃ taṃ pariharantova ussaggo pavattatīti, ñāyo hesa loke niruḷhoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dve</span> <a name="M3.0188"></a> <span class="bld">kathā</span>ti ‘‘sabbasaṅgāhikā, asambhinnā cā’’ti (dī. ni. aṭṭha. 3.305) anantarattike vuttā dve kathā. Tattha <span class="bld">vuttanayena</span> ānetvā kathanavasena <span class="bld">veditabbā.</span> Tasmā tattha vuttaattho idhāpi āharitvā veditabbo ‘‘nekkhammadhātuyā gahitāya itarā dve gahitāva hontī’’tiādinā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Suññataṭṭhenā</span>ti attasuññatāya. Kāmabhavo kāmo uttarapadalopena suññataṭṭhena dhātu cāti <span class="bld">kāmadhātu. Brahmaloka</span>nti paṭhamajjhānabhūmisaññitaṃ brahmalokaṃ. <span class="bld">Dhātuyā āgataṭṭhānamhī</span>ti ‘‘kāmadhātu rūpadhātū’’tiādinā dhātuggahaṇe kate. <span class="bld">Bhavena paricchinditabbā</span>ti ‘‘kāmabhavo rūpabhavo’’tiādinā bhavavasena tadattho paricchinditabbo, na yāya kāyaci dhātuyā vasena. Yadaggena ca dhātuyā āgataṭṭhāne bhavena paricchedo kātabbo, tadaggena bhavassa āgataṭṭhāne dhātuyā paricchedo kātabbo bhavavasena dhātuyā paricchijjanato. Nirujjhati kilesavaṭṭametthāti <span class="bld">nirodho,</span> sā eva suññataṭṭhena <span class="bld">dhātū</span>ti <span class="bld">nirodhadhātu,</span> nibbānaṃ. Niruddhe ca kilesavaṭṭe kammavipākavaṭṭā niruddhā eva honti.</p>
- <p class="bodytext">Hīnadhātuttiko <span class="bld">abhidhamme</span> (dha. sa. tikamātikā 14) hīnattikena paricchinditabboti vuttaṃ <span class="bld">‘‘hīnā dhātūti dvādasa akusalacittuppādā’’</span>ti. Te hi lāmakaṭṭhena <span class="bld">hīnadhātu.</span> Hīnapaṇītānaṃ majjhe bhavāti <span class="bld">majjhimadhātu,</span> avasesā tebhūmakadhammā. Uttamaṭṭhena atappakaṭṭhena <a name="P3.0244"></a> ca <span class="bld">paṇītadhātu,</span> navalokuttaradhammā.</p>
- <p class="bodytext">Pañcakāmaguṇā visayabhūtā etassa santīti <span class="bld">pañcakāmaguṇiko,</span> kāmarāgo. <span class="bld">Rūpārūpabhavesū</span>ti rūpārūpūpapattibhavesu yathādhigatesu. Anadhigatesu pana so patthanā nāma na hotīti <span class="bld">bhavavasena patthanā</span>ti imināva gahito. <span class="bld">Jhānanikantī</span>ti rūpārūpajjhānesu nikanti. <span class="bld">Bhavavasena patthanā</span>ti bhavesu patthanāti. Evaṃ catūhipi padehi yathākkamaṃ mahaggatūpapattibhavavisayā, mahaggatakammabhavavisayā, bhavadiṭṭhisahagatā, bhavapatthanābhūtā ca taṇhā <span class="bld">‘‘bhavataṇhā’’</span>ti vuttā. Vibhavadiṭṭhi <span class="bld">vibhavo</span> uttarapadalopena, vibhavasahagatā taṇhā <span class="bld">vibhavataṇhā. </span> Rūpādipañcavatthu kāmavisayā balavarāgabhūtā taṇhā <span class="bld">kāmataṇhā</span>ti paṭhamanayo, ‘‘sabbepi <a name="M3.0189"></a> tebhūmakadhammā <a name="V3.0169"></a> kāmanīyaṭṭhena kāmā’’ti (mahāni. 1) vacanato te ārabbha pavattā diṭṭhivippayuttā sabbāpi taṇhā <span class="bld">kāmataṇhā</span>ti dutiyanayoti ayametesaṃ viseso.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Abhidhamme panā</span>ti <span class="bld">pana</span>-saddo visesatthajotano, tena pañcakāmaguṇikarāgato aññopi kāmāvacaradhammavisayo lobho <span class="bld">abhidhamme</span> (vibha. 915) ‘‘kāmataṇhā’’ti āgatoti imaṃ visesaṃ joteti. Tikantarampi samānaṃ taṇhaṃyeva nissāya pavattitadesanānantaratāya taṃ ‘‘vāro’’ti vattabbataṃ arahatīti <span class="bld">‘‘iminā vārenā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Iminā vārenā</span>ti iminā pariyāyenāti attho. <span class="bld">Rajanīyaṭṭhenā</span>ti kāmanīyaṭṭhena. <span class="bld">Pariyādiyitvā</span>ti pariggahetvā. <span class="bld">Tato</span>ti kāmataṇhāya. <span class="bld">Nīharitvā</span>ti niddhāretvā. <span class="bld">Itarā dve taṇhā</span>ti rūpataṇhaṃ, arūpataṇhañca <span class="bld">dasseti.</span> Etena ‘‘kāmataṇhā’’ti sādhāraṇavacanametaṃ sabbassapi lobhassa, tassa pana ‘‘rūpataṇhā <a name="P3.0245"></a> arūpataṇhā’’ti visesavacanaṃ yathā kāmaguṇikarāgo rūparāgo arūparāgoti dasseti. <span class="bld">Nirodhataṇhā</span>ti bhavanirodhe bhavasamucchede taṇhā. Yasmā hi ucchedadiṭṭhi manussattabhāve, kāmāvacaradevattabhāve, rūpāvacaraarūpāvacarattabhāve ṭhitassa attano sammā samucchedo hotīti bhavanirodhaṃ ārabbha pavattati, tasmā taṃsahagatāpi taṇhā tameva ārabbha pavattatīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vaṭṭasmi</span>nti tividhepi vaṭṭe. Yathā te hi nissarituṃ appadānavasena kammavipākavaṭṭe taṃsamaṅgisattaṃ tesaṃ parāparuppattiyā paccayabhāvena <span class="bld">saṃyojenti,</span> evaṃ kilesavaṭṭepīti. <span class="bld">Satī</span>ti paramatthato vijjamāne. <span class="bld">Rūpādibhede</span>ti rūpavedanādivibhāge. <span class="bld">Kāye</span>ti khandhasamūhe. <span class="bld">Vijjamānā</span>ti satī paramatthato upalabbhamānā. Diṭṭhiyā parikappito hi attādi paramatthato natthi, diṭṭhi pana ayaṃ atthevāti. <span class="bld">Vicinanto</span>ti dhammasabhāvaṃ vīmaṃsanto. <span class="bld">Kicchatī</span>ti kilamati. <span class="bld">Parāmasatī</span>ti parato āmasati. ‘‘Sīlena suddhi, vatena suddhī’’ti gaṇhanto hi visuddhimaggaṃ atikkamitvā tassa parato āmasati nāma. <span class="bld">Vīsativatthukā diṭṭhī</span>ti rūpādi-dhamme, paccekaṃ te vā nissitaṃ, tesaṃ vā nissayabhūtaṃ, sāmibhūtaṃ vā katvā parikappanavasena pavattiyā vīsativatthukā attadiṭṭhi vīsati. <span class="bld">Vimatī</span>ti dhammesu <a name="M3.0190"></a> sammā, micchā vā mananābhāvato saṃsayitaṭṭhena amati, appaṭipajjananti attho. <span class="bld">Vipariyāsaggāho</span>ti asuddhimagge ‘‘suddhimaggo’’ti viparītaggāho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cirapārivāsiyaṭṭhenā</span>ti ciraparivutthatāya purāṇabhāvena. <span class="bld">Āsavanaṭṭhenā</span>ti sandanaṭṭhena, pavattanaṭṭhenāti attho. <span class="bld">Savatī</span>ti pavattati. Avadhiattho <span class="bld">ā</span>-kāro, <span class="bld">avadhi</span> <a name="P3.0246"></a> ca mariyādābhividhibhedato duvidho. Tattha <span class="bld">mariyādo</span> kiriyaṃ bahi katvā pavattati yathā ‘‘ā pāṭaliputtā <a name="V3.0170"></a> vuṭṭho devo’’ti. <span class="bld">Abhividhi</span> kiriyaṃ byāpetvā pavattati yathā ‘‘ā bhavaggā bhagavato yaso pavatto’’ti. Abhividhiattho ayaṃ ā-kāro veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Katthaci dve āsavā āgatā</span>ti vinayapāḷiṃ (pārā. 39) sandhāyāha. Tattha hi ‘‘diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya, samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāyā’’ti (pārā. 39) dvidhā āsavā āgatāti. <span class="bld">Katthacī</span>ti tikanipāte āsavasutte, (itivu. 56; saṃ. ni. 5.163) aññesu ca saḷāyatanasuttādīsu (saṃ. ni. 4.321). Saḷāyatanasuttesupi hi ‘‘tayome āvuso āsavā kāmāsavo bhavāsavo avijjāsavo’’ti tayo eva āgatāti. Nirayaṃ gamentīti <span class="bld">nirayagāminīyā.</span> Yasmā idha sāsavaṃ kusalākusalaṃ kammaṃ āsavapariyāyena desitaṃ, tasmā pañcagatisaṃvattanīyabhāvena āsavā āgatā. <span class="bld">Imasmiṃ saṅgītisutte tayo</span> āgatāti. Ettha yasmā aññesu ca ā bhavaggaṃ ā gotrabhuṃ pavattantesu mānādīsu vijjamānesu attattaniyādiggāhavasena, abhibyāpanamadakaraṇavasena āsavasadisatā ca etesaṃyeva, na aññesaṃ, tasmā etesveva āsava-saddo niruḷho daṭṭhabbo. Na cettha ‘‘diṭṭhāsavo nāgato’’ti cintetabbaṃ bhavataṇhāya, bhavadiṭṭhiyāpi bhavāsavaggahaṇeneva gahitattā. <span class="bld">Kāmāsavo nāma</span> kāmanaṭṭhena, āsavanaṭṭhena ca. <span class="bld">Vuttāyeva atthato ninnānākaraṇato.</span></p>
- <p class="bodytext">Kāme esati gavesati etāyāti <span class="bld">kāmesanā,</span> kāmānaṃ abhipatthanāvasena, pariyeṭṭhivasena, paribhuñjanavasena vā pavattarāgo. <span class="bld">Bhavesanā</span> pana bhavapatthanā, bhavābhiratibhavajjhosānavasena pavattarāgo<a name="P3.0247"></a>. <span class="bld">Diṭṭhigatikasammatassā</span>ti aññatitthiyehi parikappitassa, sambhāvitassa <a name="M3.0191"></a> ca. <span class="bld">Brahmacariyassā</span>ti tapopakkamassa. <span class="bld">Tadekaṭṭha</span>nti tāhi rāgadiṭṭhīhi sahajekaṭṭhaṃ. <span class="bld">Kamma</span>nti akusalakammaṃ. Tampi hi kāmādike nibbattanādhiṭṭhānādivasena pavattaṃ ‘‘esatī’’ti vuccati. <span class="bld">Antaggāhikā diṭṭhī</span>ti nidassanamattametaṃ. Yā kāci pana micchādiṭṭhi tapopakkamahetukā <span class="bld">brahmacariyesanā</span> eva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ākārasaṇṭhāna</span>nti visiṭṭhākārāvaṭṭhānaṃ <span class="bld">kathaṃvidha</span>nti hi kena pakārena saṇṭhitaṃ, samavaṭṭhitanti attho. Saddatthato pana vidahanaṃ visiṭṭhākārena avaṭṭhānaṃ <span class="bld">vidhā,</span> vidhīyati visadisākārena ṭhapīyatīti <span class="bld">vidhā,</span> koṭṭhāso. Vidahanato hīnādivasena vividhenākārena dahanato upadhāraṇato <span class="bld">vidhā,</span> mānova. <span class="bld">Seyyasadisahīnānaṃ vasenā</span>ti seyyasadisahīnabhāvānaṃ yāthāvā’ yāthāvabhūtānaṃ vasena. <span class="bld">Tayo mānā vuttā</span> seyyasseva uppajjanakā. Esa nayo sadisahīnesupi. Tenāha <span class="bld">‘‘ayañhi māno’’</span>tiādi. Idāni yathāuddiṭṭhe navavidhepi māne vatthuvibhāgena <a name="V3.0171"></a> dassetuṃ <span class="bld">‘‘tatthā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Rājūnañceva pabbajitānañca uppajjati</span> kasmā? Te visesato attānaṃ seyyato dahantīti. Idāni tamatthaṃ vitthārato dassento <span class="bld">‘‘rājā hī’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Ko mayā sadiso atthī</span>ti <span class="bld">ko</span>-saddo paṭikkhepattho, añño sadiso natthīti adhippāyo. <span class="bld">Etesaṃyevā</span>ti rājūnaṃ, pabbajitānañca. <span class="bld">Uppajjati</span> seṭṭhavatthukattā tassa. ‘‘Hīnohamasmī’’ti mānepi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Ko mayā sadiso añño rājapuriso atthī’’ti vā ‘‘mayhaṃ aññehi saddhiṃ kiṃ nānākaraṇa’’nti vā ‘‘amacco ti nāmāmeva…pe… nāmāha’’nti vā</span>ti sadisassa seyyamānādīnaṃ tiṇṇaṃ pavattiākāradassanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dāsādīna</span>nti <span class="bld">ādi</span>-saddena bhatika kammakarādīnaṃ parādhīnavuttikānaṃ gahaṇaṃ<a name="P3.0248"></a>. <span class="bld">Ādi</span>-saddena vā gahite eva ‘‘pukkusacaṇḍālādayopī’’ti sayameva dasseti. Nanu ca māno nāmāyaṃ saṃpaggaharaso, so kathaṃ omāne sambhavatīti? Sopi avakaraṇamukhena vidhānavatthunā paggaṇhanavaseneva pavattatīti nāyaṃ virodho. Tenevāha ‘‘kiṃ dāso nāma ahanti ete māne karotī’’ti. Tathā hissa yāthāvamānatā vuttā.</p>
- <p class="bodytext">Yāthāvamānā <a name="M3.0192"></a> bhavanikanti viya, attadiṭṭhi viya ca na mahāsāvajjā, tasmā te na apāyagamanīyā. Yathābhūtavatthukatāya hi te yāthāvamānā. <span class="bld">‘‘Arahattamaggavajjhā’’</span>ti ca tassa anavasesappahāyitāya vuttaṃ. Dutiyatatiyamaggehi ca te yathākkamaṃ pahīyanti, ye oḷārikatarā, oḷārikatamā ca. Māno hi ‘‘ahaṃ asmī’’ti pavattiyā uparimaggesu sammādiṭṭhiyā ujuvipaccanīko hutvā pahīyati. <span class="bld">Ayāthāvamānā nāma</span> ayathābhūtavatthukatāya, teneva te mahāsāvajjabhāvena <span class="bld">paṭhamamaggavajjhā</span> vuttā.</p>
- <p class="bodytext">Atati satataṃ gacchati pavattatīti <span class="bld">addhā,</span> kāloti āha <span class="bld">‘‘tayo addhāti tayo kālā’’</span>ti. <span class="bld">Suttantapariyāyenā</span>ti bhaddekarattasuttādīsu (ma. ni. 3.283) āgatanayena. Tattha hi ‘‘yo cāvuso mano, ye ca dhammā, ubhayametaṃ paccuppannaṃ, tasmiṃ ce paccuppanne chandarāgapaṭibaddhaṃ hoti viññāṇaṃ, chandarāgapaṭibaddhattā viññāṇassa tadabhinandati, tadabhinandanto paccuppannesu dhammesu saṃhīratī’’ti (ma. ni. 3.284) addhāpaccuppannaṃ sandhāya evaṃ vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘paṭisandhito pubbe’’</span>tiādi. <span class="bld">Tadantara</span>nti tesaṃ cutipaṭisandhīnaṃ vemajjhaṃ <span class="bld">paccuppanno addhā,</span> yo pubbantāparantānaṃ vemajjhatāya ‘‘pubbantāparante kaṅkhati, (dha. sa. 1123) pubbantāparante <a name="V3.0172"></a> aññāṇa’’nti (dha. sa. 1067, 1106, 1128) evamādīsu <a name="P3.0249"></a> ‘‘pubbantāparanto’’ti ca vuccati. Bhaṅgo dhammo atītaṃsena saṅgahitoti āha <span class="bld">‘‘bhaṅgato uddhaṃ atīto addhā nāmā’’</span>ti. Tathā anuppanno dhammo anāgataṃsena saṅgahitoti āha <span class="bld">‘‘uppādato pubbe anāgato addhā nāmā’’</span>ti. <span class="bld">Khaṇattaye</span>ti uppādo, ṭhiti, bhaṅgoti tīsu khaṇesu. Yadā hi dhammo hetupaccayassa samavāye uppajjati, yadā ca veti, iti dvīsupi khaṇesu ṭhitikkhaṇe viya paccuppannoti. Dhammānañhi pākabhāvūpādhikaṃ pattabbaṃ <span class="bld">udayo,</span> viddhaṃsabhāvūpādhikaṃ <span class="bld">vayo,</span> tadubhayavemajjhaṃ <span class="bld">ṭhiti.</span> Yadi evaṃ addhā nāmāyaṃ dhammo eva āpannoti? Na dhammo, dhammassa pana avatthābhedo, tañca upādāya loke kālasamaññāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘atītādibhedo ca nāma aya’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ loke. <span class="bld">Teneva vohārenā</span>ti taṃ taṃ avatthāvisesaṃ upādāya dhammo ‘‘atīto anāgato paccuppanno’’ti yena vohārena <a name="M3.0193"></a> voharīyati, dhammappavattimattatāya hi paramatthato avijjamānopi kālo tasseva dhammassa pavattiavatthāvisesaṃ upādāya teneva vohārena ‘‘atīto addhā’’tiādinā vutto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anta</span>-saddo loke pariyosāne, koṭiyaṃ niruḷhoti tadatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘antoyeva anto’’</span>ti āha, koṭi antoti attho. <span class="bld">Parabhāgo</span>ti pārimanto. Amati gacchati bhavappabandho niṭṭhānaṃ etthāti <span class="bld">anto,</span> koṭi. Amanaṃ niṭṭhānagamananti <span class="bld">anto,</span> osānaṃ. So pana ‘‘esevanto dukkhassā’’ti (ma. ni. 3.393; saṃ. ni. 2.51) vuttattā dukkhaṇṇavassa pārimantoti āha <span class="bld">‘‘parabhāgo’’</span>ti. Ammati paribhuyyati hīḷīyatīti <span class="bld">anto,</span> lāmako. Ammati bhāgaso ñāyatīti <span class="bld">anto,</span> aṃsoti āha <span class="bld">‘‘koṭṭhāso anto’’</span>ti. Santo <a name="P3.0250"></a> paramatthato vijjamāno kāyo dhammasamūhoti <span class="bld">sakkāyo,</span> khandhā, te pana ariyasaccabhūtā idhādhippetāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘pañcupādānakkhandhā’’</span>ti. <span class="bld">Purimataṇhā</span>ti yesaṃ nibbattikā, tannibbattito pageva siddhā taṇhā. <span class="bld">Appavattibhūta</span>nti nappavattati tadubhayaṃ etthāti tesaṃ appavattiṭṭhānabhūtaṃ. Yadi ‘‘sakkāyo anto’’tiādinā aññamaññaṃ vibhattitāya dukkhasaccādayo gahitā, atha kasmā maggo na gahitoti āha <span class="bld">‘‘maggo panā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">upāyattā</span>ti upāyabhāvato, sampāpakahetubhāvatoti attho.</p>
- <p class="bodytext">Yadi pana hetumantaggahaṇeneva hetu gahito hoti, nanu evaṃ sakkāyaggahaṇeneva tassa hetubhūto sakkāyasamudayo gahito hotīti? Tassa gahaṇe saṅkhataduko viya, sappaccayaduko viya ca dukovāyaṃ āpajjati, na tiko. Yathā pana sakkāyaṃ gahetvā sakkāyasamudayopi gahito, evaṃ sakkāyanirodhaṃ gahetvā sakkāyanirodhupāyo gayheyya, evaṃ sati catukko ayaṃ āpajjeyya, <a name="V3.0173"></a> na tiko, tasmā hetumantaggahaṇena hetuggahaṇaṃ na cintetabbaṃ. Ayaṃ panettha adhippāyo yutto siyā – idha sakkāyasakkāyasamudayā anādikālikā, asati maggabhāvanāyaṃ paccayānuparamena apariyantā ca, nibbānaṃ pana appaccayattā attano niccatāya eva sabbadābhāvīti anādikāliko, apariyanto ca. Iti imāni tīṇi saccāni mahāthero imāya sabhāgatāya ‘‘tayo antā’’ti tikaṃ katvā dasseti<a name="M3.0194"></a>. Ariyamaggo pana kadāci karahaci labbhamāno na tathāti tassa ativiya dullabhapātubhāvataṃ dīpetuṃ tikato bahikatoti ayamettha attanomati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dukkhatā</span>ti dukkhabhāvo, dukkhaṃyeva vā yathā devo eva devatā. Dukkha-saddo cāyaṃ adukkhasabhāvesupi <a name="P3.0251"></a> sukhupekkhāsu kañci aniṭṭhatāvisesaṃ upādāya pavattatīti tato nivattento sabhāvadukkhavācinā ekena dukkha-saddena visesetvā <span class="bld">‘‘dukkhadukkhatā’’</span>ti āha. Bhavati hi ekantato taṃsabhāvepi atthe aññassa dhammassa yena kenaci sadisatālesena byabhicārāsaṅkāti visesitabbatā yathā ‘‘rūparūpaṃ tilatela’’nti (vibha. aṭṭha. pakiṇṇakathā) ca. <span class="bld">Saṅkhārabhāvenā</span>ti saṅkhatabhāvena. Paccayehi saṅkharīyantīti <span class="bld">saṅkhārā,</span> adukkhamasukhavedanā. Saṅkhariyamānattā eva hi asārakatāya paridubbalabhāvena bhaṅgabhaṅgābhimukhakkhaṇesu viya attalābhakkhaṇepi vibādhappattā eva hutvā saṅkhārā pavattantīti āha <span class="bld">‘‘saṅkhatattā uppādajarābhaṅgapīḷitā’’</span>ti. <span class="bld">Tasmā</span>ti yathāvuttakāraṇato. <span class="bld">Aññadukkhasabhāvavirahato</span>ti dukkhadukkhatāvipariṇāmadukkhatāsaṅkhātassa aññassa dukkhasabhāvassa abhāvato. <span class="bld">Vipariṇāme</span>ti pariṇāme, vigameti attho. Tenāha <span class="bld">papañcasūdaniyaṃ</span> ‘‘vipariṇāmadukkhāti natthibhāvo dukkha’’nti. Apariññātavatthukānañhi sukhavedanuparamo dukkhato upaṭṭhāti, svāyamattho piyavippayogena dīpetabbo. Tenāha <span class="bld">‘‘sukhassa hī’’</span>tiādi. Pubbe vuttanayo padesanissito vedanāvisesamattavisayattāti anavasesato saṅkhāradukkhataṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘apicā’’</span>ti dutiyanayo vutto. Nanu ca ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti (dha. pa. 278) vacanato sukhadukkhavedanānampi saṅkhāradukkhatā āpannāti<a name="P3.0252"></a>? Saccametaṃ, sā pana sāmaññajotanāapavādabhūtena itaradukkhatāvacanena nivattīyatīti nāyaṃ virodho. Tenevāha <span class="bld">‘‘ṭhapetvā dukkhavedanaṃ sukhavedanañcā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Micchāsabhāvo</span>ti ‘‘hitasukhāvaho me bhavissatī’’ti evaṃ āsīsitopi tathā abhāvato, asubhādīsuyeva ‘‘subha’’ntiādiviparītappavattito ca micchāsabhāvo, musāsabhāvoti attho. Mātughātakādīsu pavattamānāpi hi hitasukhaṃ icchantāva pavattantīti te <a name="M3.0195"></a> dhammā ‘‘hitasukhāvahā me <a name="V3.0174"></a> bhavissantī’’ti āsīsitā honti. Tathā asubhāsukhāniccānattesu subhādivipariyāsadaḷhatāya ānantariyakammaniyatamicchādiṭṭhīsu pavatti hotīti te dhammā asubhādīsu subhādiviparītappavattikā honti. Vipākadāne sati khandhabhedānantarameva vipākadānato <span class="bld">niyato,</span> micchatto ca so niyato cāti <span class="bld">micchattaniyato.</span> Anekesu ānantariyesu katesu yaṃ tattha balavaṃ, taṃ vipaccati, na itarānīti ekantavipākajanakatāya niyatatā na sakkā vattunti <span class="bld">‘‘vipākadāne satī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Khandhabhedānantara</span>nti cutianantaranti attho. Cuti hi maraṇaniddese ‘‘khandhānaṃ bhedo’’ti (dī. ni. 2.390; ma. ni. 1.123; 3.373; vibha. 193) vuttā, etena vacanena sati phaladāne cutianantaro eva etesaṃ phalakālo, na aññoti phalakālaniyamena niyatatā vuttā hoti, na phaladānaniyamenāti niyataphalakālānaṃ aññesampi upapajjavedanīyānaṃ, diṭṭhadhammavedanīyānampi niyatatā āpajjati, tasmā vipākadhammadhammānaṃ paccayantaravikalatādīhi avipaccamānānampi attano sabhāvena vipākadhammatā viya balavatā ānantariyena vipāke dinne avipaccamānānampi ānantariyānaṃ phaladāne niyatasabhāvā, ānantariyasabhāvā ca pavattīti attano sabhāvena <a name="P3.0253"></a> phaladānaniyameneva niyatatā, ānantariyatā ca veditabbā. Avassañca niyatasabhāvā, ānantariyasabhāvā ca tesaṃ pavattīti sampaṭicchitabbametaṃ aññassa balavato ānantariyassa abhāve cutianantaraṃ ekantena phaladānato.</p>
- <p class="bodytext">Nanu evaṃ aññesampi upapajjavedanīyānaṃ aññasmiṃ vipākadāyake asati cutianantarameva ekantena phaladānato ānantariyasabhāvā, niyatasabhāvā ca pavatti āpajjatīti? Nāpajjati asamānajātikena cetopaṇidhivasena, upaghātakena ca nivattetabbavipākattā anantarekantaphaladāyakattābhāvā, na pana ānantariyānaṃ paṭhamajjhānādīnaṃ dutiyajjhānādīni viya asamānajātikaṃ phalanivattakaṃ atthi sabbānantariyānaṃ avīciphalattā, na ca heṭṭhūpapattiṃ icchato sīlavato cetopaṇidhi viya uparūpapattijanakakammabalaṃ ānantariyabalaṃ nivattetuṃ samattho cetopaṇidhi atthi anicchantasseva avīcipātanato, na ca ānantariyupaghātakaṃ kiñci kammaṃ atthi. Tasmā tesaṃyeva anantarekantavipākajanakasabhāvā pavattīti. Anekāni <a name="M3.0196"></a> ca ānantariyāni katāni ekante vipāke niyatattā uparatāvipaccanasabhāvāsaṅkattā nicchitāni sabhāvato niyatāneva. Cutianantaraṃ pana phalaṃ <span class="bld">anantaraṃ</span> nāma, tasmiṃ anantare niyuttāni, tannibbattanena anantarakaraṇasīlāni anantarapayojanāni cāti sabhāvato <span class="bld">ānantariyāneva</span> ca honti. Tesu pana samānasabhāvesu ekena vipāke dinne itarāni attanā kātabbakiccassa teneva katattā na dutiyaṃ tatiyañca paṭisandhiṃ <a name="V3.0175"></a> karonti, na samatthatāvighātattāti natthi tesaṃ niyatānantariyatānivattīti. Na hi samānasabhāvaṃ samānasabhāvassa <a name="P3.0254"></a> samatthataṃ vihanatīti. Ekassa pana aññānipi upatthambhakāni hontīti daṭṭhabbānīti. <span class="bld">Sammāsabhāve</span>ti saccasabhāve. Niyato ekantiko anantarameva phaladānenāti <span class="bld">sammattaniyamato.</span> <span class="bld">Na niyato</span>ti ubhayathāpi na niyato. <span class="bld">Avasesānaṃ dhammāna</span>nti kilesānantariyakammaniyyānikadhammehi aññesaṃ dhammānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tamandhakāro</span>ti tamo andhakāroti padavibhāgo. <span class="bld">Avijjā tamo nāma</span> ārammaṇassa chādanaṭṭhena. Tenevāha ‘‘tamo vihato, āloko uppanno (ma. ni. 1.385; pārā. 12), tamokkhandho padālito’’ti (saṃ. ni. 1.164) ca ādi. <span class="bld">Avijjāsīsena vicikicchā vuttā</span> mahatā sammohena sabbakālaṃ aviyujjanato. <span class="bld">Āgammā</span>ti patvā. <span class="bld">Kaṅkhatī</span>ti ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhāna’’ntiādinā (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) kaṅkhaṃ uppādeti saṃsayaṃ āpajjati. <span class="bld">Adhimuccituṃ na sakkotī</span>ti pasādādhimokkhavasena adhimuccituṃ na sakkoti. Tenāha <span class="bld">‘‘na sampasīdatī’’</span>ti. Yāvattakañhi yasmiṃ vatthusmiṃ vicikicchā na vigacchati, tāva tattha saddhādhimokkho anavasarova. Na kevalaṃ saddhādhimokkho, nicchayādhimokkhopi tattha na patiṭṭhahati eva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na rakkhitabbānī</span>ti ‘‘imāni mayā rakkhitabbānī’’ti evaṃ katthaci rakkhākiccaṃ natthi parato rakkhitabbasseva abhāvato. <span class="bld">Satiyā eva rakkhitānīti</span> muṭṭhassaccassa bodhimūle <a name="P3.0255"></a> eva savāsanaṃ samucchinnattā satiyā rakkhitabbāni nāma sabbadāpi rakkhitāni eva. <span class="bld">Natthi tathāgatassa kāyaduccarita</span>nti tathāgatassa kāyaduccaritaṃ nāma nattheva, yato suparisuddho kāyasamācāro bhagavato. <span class="bld">No aparisuddhā,</span> parisuddhā eva aparisuddhihetūnaṃ kilesānaṃ pahīnattā. Tathāpi vinaye apakataññutāvasena siyā <a name="M3.0197"></a> tesaṃ apārisuddhileso, na bhagavatoti dassetuṃ <span class="bld">‘‘na panā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">vihārakāraṃ</span> āpattinti ekavacanavasena ‘‘āpattiyo’’ti ettha āpatti-saddaṃ ānetvā yojetabbaṃ. Abhidheyyānurūpañhi liṅgavacanāni honti. Esa nayo sesesupi. <span class="bld">‘‘Manodvāre’’</span>ti idaṃ tassā āpattiyā akiriyasamuṭṭhānatāya vuttaṃ. Na hi manodvāre paññattā āpatti atthīti. <span class="bld">Saupārambhavasenā</span>ti savattabbatāvasena, na pana duccaritalakkhaṇāpattivasena, yato naṃ bhagavā paṭikkhipati. Yathā āyasmato mahākappinassāpi ‘‘gaccheyyaṃ vāhaṃ uposathaṃ, na vā gaccheyyaṃ. Gaccheyyaṃ vāhaṃ saṅghakammaṃ, na vā gaccheyya’’nti (mahāva. 137) parivitakkitaṃ. <span class="bld">Manoduccarita</span>nti manodvārikaṃ appasatthaṃ caritaṃ. Satthārā appasatthatāya hi taṃ duccaritaṃ nāma jātaṃ, na sabhāvato.</p>
- <p class="bodytext">Yasmā <a name="V3.0176"></a> mahākāruṇiko bhagavā sadevakassa lokassa hitasukhāya eva paṭipajjamāno accantavivekajjhāsayatāya tabbidhuraṃ dhammasenāpatino cittuppādaṃ paṭikkhipanto <a name="P3.0256"></a> ‘‘na kho te…pe… uppādetabba’’nti avoca, tasmā so therassa cittuppādo bhagavato na pāsaṃsoti katvā <span class="bld">manoduccaritaṃ</span> nāma jāto, tassa ca paṭikkhepo upārambhoti āha <span class="bld">‘‘tasmiṃ manoduccarite upārambhaṃ āropento’’</span>ti. <span class="bld">Bhagavato pana ettakampi natthi,</span> yato pavāraṇāsutte ‘‘handa dāni, bhikkhave, pavāremi vo, na ca me kiñci garahatha kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā’’ti (saṃ. ni. 1.215) vutto bhikkhusaṅgho ‘‘na kho mayaṃ bhante bhagavato kiñci garahāma kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā’’ti satthu parisuddhakāyasamācārādikaṃ sirasā sampaṭicchi. Ayañhi lokanāthassa duccaritābhāvo bodhisattabhūmiyampi cariyācirānugato ahosi, pageva buddhabhūmiyanti dassento <span class="bld">‘‘anacchariyañceta’’</span>ntiādimāha.</p>
- <p class="bodytext">Buddhānaṃyeva dhammā guṇā, na aññesanti <span class="bld">buddhadhammā.</span> Tathā hi te buddhānaṃ āveṇikadhammāti vuccanti. Tattha <span class="bld">‘‘natthi tathāgatassa kāyaduccarita’’</span>ntiādinā kāyavacīmanoduccaritābhāvavacanaṃ yathādhikāraṃ kāyakammādīnaṃ ñāṇānuparivattitāya laddhaguṇakittanaṃ, na āveṇikadhammantaradassanaṃ. Sabbasmiñhi kāyakammādike ñāṇānuparivattini kuto kāyaduccaritādīnaṃ sambhavo. <span class="bld">‘‘Buddhassa appaṭihatañāṇa’’</span>ntiādinā vuttāni sabbaññutaññāṇato visuṃyeva <a name="M3.0198"></a> tīṇi ñāṇāni catuyonipañcagatiparicchedakañāṇāni viyā’’ti vadanti. Ekaṃyeva hutvā tīsu kālesu appaṭihatañāṇaṃ nāma sabbaññutaññāṇameva. <span class="bld">Natthi chandassa hānī</span>ti sattesu hitachandassa hāni natthi. <span class="bld">Natthi vīriyassa</span> <a name="P3.0257"></a> <span class="bld">hānī</span>ti khemapavivekavitakkānugatassa vīriyassa hāni natthi. <span class="bld">‘‘Natthi davā</span>ti khiḍḍādhippāyena kiriyā natthi. <span class="bld">Natthi ravā</span>ti sahasā kiriyā natthī’’ti vadanti, sahasā pana kiriyā <span class="bld">davā</span> ‘‘aññaṃ karissāmī’’ti aññakaraṇaṃ <span class="bld">ravā. Khalita</span>nti virajjhanaṃ ñāṇena apphuṭaṃ. <span class="bld">Sahasā</span>ti vegāyitattaṃ turitakiriyā. <span class="bld">Abyāvaṭo mano</span>ti niratthako cittasamudācāro. <span class="bld">Akusalacitta</span>nti aññāṇupekkhamāha, ayañca dīghabhāṇakānaṃ pāṭho ākulo viya. Ayaṃ pana pāṭho anākulo –</p>
- <p class="indent">Atītaṃse buddhassa bhagavato appaṭihatañāṇaṃ, anāgataṃse, paccuppannaṃse. Imehi tīhi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivatti, sabbaṃ vacīkammaṃ, sabbaṃ manokammaṃ. Imehi chahi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato natthi chandassa hāni, natthi dhammadesanāya, natthi vīriyassa, natthi samādhissa<a name="V3.0177"></a>, natthi paññāya, natthi vimuttiyā. Imehi dvādasahi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato natthi davā, natthi ravā, natthi apphuṭaṃ, natthi vegāyitattaṃ, natthi abyāvaṭamano, natthi appaṭisaṅkhānupekkhāti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">appaṭisaṅkhānupekkhā</span>ti aññāṇupekkhā. Sesaṃ vuttanayameva. Ettha ca tathāgatassa ājīvapārisuddhiṃ kāyavacīmanosamācārapārisuddhiyāva saṅgahetvā samācārattayavasena mahātherena tiko desito.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kiñcanā</span>ti kiñcikkhā. Ime pana rāgādayo palibundhanaṭṭhena kiñcanā viyāti <span class="bld">kiñcanā.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘kiñcanāti palibodhā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anudahanaṭṭhenā</span>ti anu anu dahanaṭṭhena. Rāgādayo arūpadhammā ittarakkhaṇā kathaṃ anudahantīti āsaṅkaṃ nivattetuṃ <span class="bld">‘‘tattha vatthūnī’’</span>ti vuttaṃ, daṭṭhabbānīti vacanaseso. <span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ rāgādīnaṃ anudahanaṭṭhe. <span class="bld">Vatthūnī</span>ti sāsane, loke ca pākaṭattā paccakkhabhūtāni kāraṇāni. <span class="bld">Rāgo</span> <a name="M3.0199"></a> <span class="bld">uppanno</span> tikhiṇakaro hutvā. Tasmā <a name="P3.0258"></a> taṃsamuṭṭhānā tejodhātu ativiya tikhiṇabhāvena saddhiṃ attanā sahajātadhammehi hadayappadesaṃ jhāpesi yathā taṃ bāhirā tejodhātu sanissayaṃ. Tena sā bhikkhunī supato viya byādhi jhāyitvā matā. Tenāha <span class="bld">‘‘teneva jhāyitvā kālamakāsī’’</span>ti. Dosassa nissayānaṃ dahanatā pākaṭā evāti itaraṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘mohavasena hī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Ativattitvā</span>ti atikkamitvā.</p>
- <p class="bodytext">Kāmaṃ āhuneyyaggiādayo tayo aggī brāhmaṇehi icchitā santi, te pana tehi icchitamattā, na sattānaṃ tādisā atthasādhakā. Ye pana sattānaṃ atthasādhakā, te dassetuṃ <span class="bld">‘‘āhunaṃ vuccatī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha ādarena hunanaṃ pūjanaṃ <span class="bld">āhuna</span>nti sakkāro ‘‘āhuna’’nti vuccati, taṃ <span class="bld">āhunaṃ arahanti.</span> Tenāha bhagavā ‘‘āhuneyyāti bhikkhave mātāpitūnametaṃ adhivacana’’nti (itivu. 106). Yadaggena ca te puttānaṃ bahukāratāya āhuneyyāti tesu sammāpaṭipatti nesaṃ hitasukhāvahā, tadaggena tesu micchāpaṭipatti ahitadukkhāvahāti āha <span class="bld">‘‘tesu…pe… nibbattantī’’</span>ti. <span class="bld">Svāyamattho</span>ti yo mātāpitūnaṃ attano upari vippaṭipannānaṃ puttānaṃ anudahanassa paccayabhāvena anudahanaṭṭho, so ayamattho. <span class="bld">Mittavindakavatthunā</span>ti mittavindakassa nāma mātari vippaṭipannassa purisassa tāya eva vippaṭipattiyā cirataraṃ kālaṃ āpāyikadukkhānubhavanadīpanena vatthunā veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">Idāni <a name="V3.0178"></a> tamatthaṃ kassapassa bhagavato kāle pavattaṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘mittavindako hī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Dhanalobhena,</span> na <a name="P3.0259"></a> dhammacchandenāti adhippāyo. <span class="bld">Akutobhayaṃ</span> kenaci anuṭṭhāpanīyatāya. <span class="bld">Nivāresi</span> samuddapayātā nāma bahvantarāyāti adhippāyena. <span class="bld">Antaraṃ katvā</span>ti atikkamanavasena dvinnaṃ pādānaṃ antare katvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nāvā aṭṭhāsi</span> tassa pāpakammabalena vātassa avāyanato. Ekadivasaṃ rakkhitauposathakammānubhāvena <span class="bld">sampattiṃ anubhavanto. </span> Yathā purimāhi parato mā agamāsīti vutto, evaṃ aparāparāhipīti āha <span class="bld">‘‘tāhi ‘parato parato mā agamāsī’ti vuccamāno’’</span>ti. <span class="bld">Khuracakkadhara</span>nti khuradhārūpamacakkadharaṃ <span class="bld">ekaṃ</span> purisaṃ. <span class="bld">Upaṭṭhāsi</span> pāpakammassa balena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Catubbhī</span>ti <a name="M3.0200"></a> catūhi accharāsadisīhi vimānapetīhi, sampattiṃ anubhavitvāti vacanaseso. <span class="bld">Aṭṭhajjhagamā</span>ti rūpādikāmaguṇehi tato visiṭṭhatarā aṭṭha vimānapetiyo adhigacchi. <span class="bld">Atriccha</span>nti atricchāsaṅkhātena atilobhena samannāgatattā atra atra kāmaguṇe icchanto. <span class="bld">Cakka</span>nti khuracakkaṃ. <span class="bld">Āsado</span>ti anatthāvahabhāvena āsādeti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">So</span>ti gehasāmiko bhattā. <span class="bld">Purimanayenevā</span>ti anudahanassa paccayatāya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aticārinī</span>ti sāmikaṃ atikkamitvā cārinī micchācārinī. <span class="bld">Rattiṃ dukkha</span>nti attano pāpakammānubhāvasamupaṭṭhitena sunakhena khāditabbatādukkhaṃ. <span class="bld">Vañcetvā</span>ti taṃ ajānāpetvāva kāraṇaṭṭhānagamanaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Paṭapaṭantī</span>ti paṭapaṭā katvā. Anuravadassanañhetaṃ. Muṭṭhiyogo kirāyaṃ tassa sunakhantaradhānassa, yadidaṃ kheḷapiṇḍaṃ bhūmiyaṃ niṭṭhubhitvā pādena ghaṃsanaṃ. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘so tathā akāsi.</span> <span class="bld">Sunakhā antaradhāyiṃsū’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dakkhiṇāti</span> <a name="P3.0260"></a> <span class="bld">cattāro paccayā</span> diyyamānā dakkhanti etehi hitasukhānīti. Taṃ dakkhiṇaṃ arahatīti <span class="bld">dakkhiṇeyyo,</span> bhikkhusaṅgho. <span class="bld">Revatīvatthu</span> vimānavatthupetavatthūsu (vi. va. 861 ādayo) tesaṃ aṭṭhakathāyañca (vi. va. 977-980; pe. va. aṭṭha. 714-736) āgatanayena veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tividhena rūpasaṅgaho’’ti ettha nanu saṅgaho ekavidhova, so kasmā ‘‘catubbidho’’ti vuttoti? ‘‘Saṅgaho’’ti atthaṃ avatvā aniddhāritatthassa saddasseva vuttattā. ‘‘Tividhena rūpasaṅgaho’’tiādīsu (dha. sa. rūpakaṇḍa-tike) padesu saṅgaha-saddo tāva attano atthavasena catubbidhoti ayañhettha attho. Atthopi vā aniddhāritaviseso sāmaññena gahetabbataṃ patto ‘‘tividhena rūpasaṅgaho’’tiādīsu <a name="V3.0179"></a> (dha. sa. rūpakaṇḍa-tike) ‘‘saṅgaho’’ti vuttoti na koci doso. Niddhārite hi visese tassa ekavidhatā siyā, na tato pubbeti. <span class="bld">‘‘Jātisaṅgaho’’</span>ti vuttepi jāti-saddassa sāpekkhasaddattā attano jātiyā saṅgahoti ayamattho viññāyateva sambandhārahassa aññassa avuttattā yathā ‘‘mātāpitu upaṭṭhāna’’nti <a name="M3.0201"></a> (khu. pā. 5.6; su. ni. 265). Aṭṭhakathāyaṃ pana yathādhippetamatthaṃ aparipuṇṇaṃ katvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘jātisaṅgaho’’</span> icceva vuttaṃ. Samānajātikānaṃ saṅgaho, samānajātiyā vā saṅgaho sajātisaṅgaho. Sañjāyati etthāti <span class="bld">sañjāti,</span> sañjātiyā saṅgaho <span class="bld">sañjātisaṅgaho,</span> sañjātidesena saṅgahoti attho. Kiriyāya evarūpāya saṅgaho <span class="bld">kiriyāsaṅgaho. Rūpakkhandhagaṇana</span>nti ‘‘rūpakkhandho’’ti gaṇanaṃ saṅkhyaṃ <span class="bld">gacchati</span> ruppanasabhāvattā. <span class="bld">Tīhi koṭṭhāsehi rūpagaṇanā</span>ti vakkhamānehi tīhi bhāgehi rūpassa saṅgaho, gaṇetabbatāti attho.</p>
- <p class="bodytext">Rūpāyatanaṃ nipassati paccakkhato vijānātīti <span class="bld">nidassanaṃ</span><a name="P3.0261"></a>, cakkhuviññāṇaṃ, nidassatīti vā <span class="bld">nidassanaṃ,</span> daṭṭhabbabhāvo, cakkhuviññāṇassa gocarabhāvo, tassa ca rūpāyatanato anaññattepi aññehi dhammehi rūpāyatanaṃ visesetuṃ aññaṃ viya katvā <span class="bld">‘‘saha nidassanenāti sanidassana’’</span>nti evamettha attho veditabbo. Dhammasabhāvasāmaññena hi ekībhūtesu dhammesu yo nānattakaro sabhāvo, so añño viya katvā upacarituṃ yutto. Evañhi atthavisesāvabodho hotīti. <span class="bld">Cakkhupaṭihananasamatthato</span>ti cakkhuno ghaṭṭanasamatthatāya. Ghaṭṭanaṃ viya ca <span class="bld">ghaṭṭanaṃ</span> daṭṭhabbaṃ. Dutiyena atthavikappena daṭṭhabbabhāvasaṅkhātaṃ nāssa nidassananti anidassananti yojanā. Ettha ca dasannaṃ āyatanānaṃ yathārahaṃ sayaṃ, nissayavasena ca sampattānaṃ, asampattānañca paṭimukhabhāvo aññamaññapatanaṃ <span class="bld">paṭihananaṃ,</span> yena byāpārādivikārapaccayantarasannidhāne cakkhādīnaṃ visayesu vikāruppatti. Tattha <span class="bld">byāpāro</span> cakkhādīnaṃ savisayesu āvicchannaṃ, rūpādīnaṃ iṭṭhāniṭṭhatā, tattha ca cittassa ābhujananti ime ādisaddasaṅgahitā. Tehi vikārappattiyā paccayantarabyāpārato aññanti katvā anuggahūpaghāto <span class="bld">vikāro.</span> Upanissayo pana appadhānassa paccayo idha gahito. Kāraṇakāraṇampi kāraṇamevāti gayhamāne siyā tassāpi saṅgahoti. <span class="bld">Vuttappakāra</span>nti ‘‘cakkhuviññāṇasaṅkhāta’’nti vuttappakāraṃ. <span class="bld">Nāssa paṭigho</span>ti etthāpi <a name="P3.0262"></a> ‘‘vuttappakāra’’nti ānetvā sambandho. <span class="bld">Avasesaṃ</span> soḷasavidhaṃ <span class="bld">sukhumarūpaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅkharontī</span>ti <a name="V3.0180"></a> sampiṇḍenti. Cetanā hi āyūhanarasatāya yathā sampayuttadhamme yathāsakaṃ kiccesu saṃvidahantī viya abhisandahantī vattamānā <a name="M3.0202"></a> teneva kiccavisesena te sampiṇḍentī viya hoti, evaṃ attano vipākadhammepi paccayasamavāye saṅkharontī sampiṇḍentī viya hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘sahajāta…pe… rāsī karontī’’</span>ti. <span class="bld">Abhisaṅkharotī</span>ti abhivisiṭṭhaṃ katvā saṅkharoti. Puññābhisaṅkhāro hi attano phalaṃ itarassa phalato ativiya visiṭṭhaṃ bhinnaṃ katvā saṅkharoti paccayato, sabhāvato, pavattiākārato ca sayaṃ itarehi visiṭṭhasabhāvattā. Esa nayo itarehipi. Pujjabhavaphalanibbattanato, attano santānassa punanato ca <span class="bld">puñño.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mahācittacetanāna</span>nti asaṅkhyeyyāyunipphādanādimahānubhāvatāya mahācittesu pavattacetanānaṃ. <span class="bld">Aṭṭheva cetanā honti,</span> yā kāmāvacarā kusalā. ‘‘Terasapī’’ti kasmā vuttaṃ, nanu ‘‘navā’’ti vattabbaṃ. Na hi bhāvanā ñāṇarahitā yuttāti anuyogaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘yathā hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Kasiṇaparikammaṃ karontassā</span>ti kasiṇesu jhānaparikammaṃ karontassa. ‘‘Pathavī pathavī’’tiādi bhāvanā hi kasiṇaparikammaṃ. Tassa hi parikammassa supaguṇabhāvato anuyuttassa tattha ādarākaraṇena siyā ñāṇarahitacittaṃ. Jhānapaccavekkhaṇāyapi eseva nayo. Keci maṇḍalakaraṇampi bhāvanaṃ bhajāpenti.</p>
- <p class="bodytext">Dānavasena pavattacittacetasikadhammā <span class="bld">dānaṃ,</span> tattha byāpārabhūtā āyūhanacetanā dānaṃ ārabbha, dānañca adhikicca uppajjatīti vuttā. Evaṃ itaresupi. <span class="bld">Ayaṃ saṅkhepadesanā</span>ti ayaṃ puññābhisaṅkhāre saṅkhepato atthadesanā, atthavaṇṇanāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Somanassacittenā</span>ti <a name="P3.0263"></a> anumodanāpavattidassanamattametaṃ daṭṭhabbaṃ. Upekkhāsahagatenāpi hi anussarati evāti. Kāmaṃ niccasīlaṃ, uposathasīlaṃ, niyamasīlampi sīlameva, paripuṇṇaṃ pana sabbaṅgasampannaṃ sīlaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘sīlapūraṇatthāyā’’</span>tiādi vuttaṃ. Nayadassanaṃ vā etaṃ, tasmā ‘‘niccasīlaṃ, uposathasīlaṃ, niyamasīlaṃ samādiyissāmī’’ti vihāraṃ gacchantassa, samādiyitvā samādinnasīle ca tasmiṃ, ‘‘sādhu suṭṭhū’’ti āvajjantassa, taṃ sīlaṃ sodhentassa ca pavattā cetanā sīlamayāti evamettha yojanā veditabbā.</p>
- <p class="bodytext">Pubbe <a name="M3.0203"></a> samathavasena bhāvanānayo gahitoti idāni sammasananayena taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘paṭisambhidāyaṃ vuttenā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">aniccato</span>ti aniccabhāvato. <span class="bld">Dukkhato, anattato</span>ti etthāpi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="V3.0181"></a> ye pañcupādānakkhandhā nāmarūpabhāvena pariggahitā, te yasmā dvārārammaṇehi saddhiṃ dvārappavattadhammavasena vibhāgaṃ labhanti, tasmā dvārachakkādivasena cha chakkā gahitā. Yasmā pana lakkhaṇesu anattalakkhaṇaṃ dubbibhāvaṃ, tasmā tassa vibhāvanāya cha dhātuyo gahitā. Tato yesu kasiṇesu ito bāhirakānaṃ attābhiniveso, tāni imesaṃ jhānānaṃ ārammaṇabhāvena upaṭṭhānākāramattāni, imāni pana tāni jhānānīti dassanatthaṃ dasa kasiṇāni gahitāni. Tato dukkhānupassanāya parivārabhāvena paṭikkūlākāravasena dvattiṃsa koṭṭhāsā gahitā. Pubbe khandhavasena saṅkhepato ime dhammā gahitā, idāni nātisaṅkhepavitthāranayena ca manasi kātabbāti dassanatthaṃ dvādasāyatanāni, aṭṭhārasa dhātuyo ca gahitā. Tesu ime dhammā satipi suññānirīhaabyāpārabhāve dhammasabhāvato <a name="P3.0264"></a> ādhipaccabhāvena pavattantīti anattabhāvavibhāvanatthaṃ indriyāni gahitāni. Evaṃ anekabhedabhinnāpi ime dhammā bhūmittayapariyāpannatāya tividhāva hontīti dassanatthaṃ tisso dhātuyo gahitā. Ettāvatā nimittaṃ dassetvā pavattaṃ dassetuṃ kāmabhavādayo nava bhavā gahitā. Ettake abhiññeyyavisese pavattamanasikārakosallena saṇhasukhumesu nibbattitamahaggatadhammesu manasikāro pavattetabboti dassanatthaṃ jhānaappamaññārūpāni gahitāni. Tattha jhānāni nāma vuttāvasesārammaṇāni rūpāvacarajjhānāni. Puna paccayapaccayuppannavibhāgato ime dhammā vibhajja manasikātabbāti dassanatthaṃ paṭiccasamuppādaṅgāni gahitāni. Paccayākāramanasikāro hi sukhena, suṭṭhutarañca lakkhaṇattayaṃ vibhāveti, tasmā so pacchato gahito. Evaṃ ete sammasanīyabhāvena gahitā khandhādivasena koṭṭhāsato pañcavīsatividhā, pabhedato pana atītādibhedaṃ anāmasitvā gayhamānā dvīhi ūnāni dvesatāni honti. Idaṃ tāvettha pāḷivavatthānaṃ, atthavicāraṃ pana icchantehi paramatthamañjūsāyaṃ <span class="bld">visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ</span> vuttanayeneva veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Na <a name="M3.0204"></a> puññoti <span class="bld">apuñño.</span> Tassa puñña-sadde vuttavipariyāyena attho veditabbo. Santānassa iñjanahetūnaṃ nīvaraṇādīnaṃ suvikkhambhanato rūpataṇhāsaṅkhātassa iñjitassa abhāvato <span class="bld">aniñjaṃ,</span> aniñjameva <span class="bld">‘‘āneñja’’</span>nti vuttaṃ. Tathā hi rūpārammaṇaṃ rūpanimittārammaṇaṃ sabbampi catutthajjhānaṃ nippariyāyena ‘‘āneñja’’nti vuccati.</p>
- <p class="bodytext">Cattāro maggaṭṭhā, heṭṭhimā tayo phalaṭṭhāti evaṃ <span class="bld">sattavidho.</span> <span class="bld"> Tisso sikkhā</span>ti adhisīlādikā tisso sikkhā. Tāsu jātoti vā <span class="bld">sekkho,</span> ariyapuggalo hi ariyāya jātiyā jāyamāno sikkhāsu jāyati, na yoniyaṃ. Sikkhanasīloti <a name="P3.0265"></a> vā <span class="bld">sekkho.</span> Puggalādhiṭṭhānāya vā kathāya sekkhassa ayanti aññāsādhāraṇamaggaphalattayadhammā sekkhapariyāyena <a name="V3.0182"></a> vuttā. <span class="bld">Asekkho</span>ti ca yattha sekkhabhāvāsaṅkā atthi, tatthāyaṃ paṭisedhoti lokiyanibbānesu asekkhabhāvanāpatti daṭṭhabbā. Sīlasamādhipaññāsaṅkhātā hi sikkhā attano paṭipakkhakilesehivippamuttā parisuddhā upakkilesānaṃ ārammaṇabhāvampi anupagamanato etā ‘‘sikkhā’’ti vattuṃ yuttā aṭṭhasupi maggaphalesu vijjanti, tasmā catumaggaheṭṭhimaphalattayasamaṅgino viya arahattaphalasamaṅgīpi tāsu sikkhāsu jātoti ca taṃsamaṅgino arahato itaresaṃ viya sekkhatte sati sekkhassa ayanti ca sikkhā sīlaṃ etassāti ca ‘‘sekkho’’ti vattabbo siyāti tannivattanatthaṃ <span class="bld">asekkho</span>ti yathāvuttasekkhabhāvapaṭisedho kato. Arahattaphale hi pavattamānā sikkhā pariniṭṭhitasikkhākiccattā na sikkhākiccaṃ karonti, kevalaṃ sikkhāphalabhāveneva pavattanti, tasmā na tā sikkhāvacanaṃ arahanti, nāpi taṃsamaṅgī sekkhavacanaṃ, na ca ‘‘sikkhanasīlo, sikkhāsu jāto’’ti ca vattabbataṃ arahati. Heṭṭhimaphalesu pana sikkhā sakadāgāmimaggavipassanādīnaṃ upanissayabhāvato sikkhākiccaṃ karontīti sikkhāvacanaṃ arahanti, taṃsamaṅgino ca sekkhavacanaṃ, ‘‘sikkhanasīlā, sikkhāsu jātā’’ti ca vattabbataṃ arahanti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sikkhatīti sekkho’’ti ca apariyositasikkho dassitoti. Anantarameva ‘‘khīṇāsavo’’ti ādiṃ vatvā ‘‘na sikkhatīti asekkho’’ti vuttattā pariyositasikkho dassito, na sikkhārahito tassa tatiyapuggalabhāvena gahitattā. Vuddhippattasikkho vā asekkhoti etasmiṃ <a name="M3.0205"></a> atthe sekkhadhammesu <a name="P3.0266"></a> eva ṭhitassa kassaci ariyassa asekkhabhāvāpattīti arahattamaggadhammā vuddhippattā, yathāvuttehi ca atthehi sekkhoti katvā taṃsamaṅgino aggamaggaṭṭhassa asekkhabhāvo āpannoti? Na taṃsadisesu tabbohārato. Arahattamaggato hi ninnānākaraṇaṃ arahattaphalaṃ ṭhapetvā pariññādikiccakaraṇaṃ, vipākabhāvañca, tasmā te eva sekkhadhammā ‘‘aggaphaladhammabhāvaṃ āpannā’’ti sakkā vattuṃ, kusalasukhato ca vipākasukhaṃ santataratāya paṇītataranti, vuddhippattā ca te dhammā hontīti taṃsamaṅgī ‘‘asekkho’’ti vuccatīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jātimahallako</span>ti jātiyā vuḍḍhataro addhagato vayoanuppatto. So hi rattaññutāya yebhuyyena jātidhammakuladhammapadesu thāvariyappattiyā <span class="bld">jātithero nāma. Therakaraṇā dhammā</span>ti sāsane thirabhāvakarā guṇā paṭipakkhanimmadanakā. <span class="bld">Thero</span>ti vakkhamānesu dhammesu thirabhāvappatto. <span class="bld">Sīlavā</span>ti pāsaṃsena sātisayena sīlena samannāgato, sīlasampannoti attho, etena dussīlyasaṅkhātassa <a name="V3.0183"></a> bālyassa abhāvamāha. Suttageyyādi bahu sutaṃ etenāti <span class="bld">bahussuto,</span> etenāssa sutavirahasaṅkhātassa bālyassa abhāvaṃ, paṭisaṅkhānabalena ca patiṭṭhitabhāvaṃ vadati. <span class="bld">‘‘Catunnaṃ jhānānaṃ lābhī’’</span>ti iminā nīvaraṇādisaṅkhātassa bālyassa abhāvaṃ, bhāvanābalena ca patiṭṭhitabhāvaṃ katheti. <span class="bld">‘‘Āsavānaṃ khayā’’</span>tiādinā avijjāsaṅkhātassa bālyassa sabbaso abhāvaṃ, khīṇāsavattherabhāvena patiṭṭhitabhāvañcassa dasseti. Na cettha samudāye vākyaparisamāpanaṃ, atha kho paccekaṃ vākyaparisamāpananti <a name="P3.0267"></a> dassento <span class="bld">‘‘evaṃ vuttesu dhammesū’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Theranāmako vā</span> ‘‘thero’’ti evaṃ nāmako vā.</p>
- <p class="bodytext">Anuggahavasena, pūjāvasena vā attano santakaṃ parassa dīyati etenāti <span class="bld">dānaṃ,</span> pariccāgacetanā. Dānameva <span class="bld">dānamayaṃ.</span> Padapūraṇamattaṃ maya-saddo. Puññañca taṃ yathāvuttenatthena kiriyā ca kammabhāvatoti <span class="bld">puññakiriyā.</span> Paresaṃ piyamanāpatāsevanīyatādīnaṃ <span class="bld">ānisaṃsānaṃ. Pubbe…pe… vasenevā</span>ti saṅkhārattike (dī. ni. 3.305; dī. ni. aṭṭha. 3.305) vuttadānamayasīlamayabhāvanāmayacetanāvaseneva. Imāni veditabbānīti sambandho. <span class="bld">Etthā</span>ti etesu puññakiriyavatthūsu. <span class="bld">Kāyena karontassā</span>ti attano kāyena pariccāgapayogaṃ <a name="M3.0206"></a> pavattentassa. <span class="bld">Tadattha</span>nti dānatthaṃ. ‘‘Imaṃ deyyadhammaṃ dehī’’ti <span class="bld">vācaṃ nicchārentassa. Dānapāramiṃ āvajjetvā vā</span>ti yathā kevalaṃ ‘‘annadānādīni demī’’ti dānakāle taṃ dānamayaṃ puññakiriyavatthu hoti, evaṃ ‘‘imaṃ dānamayaṃ sammāsambodhiyā paccayo hotū’’ti dānapāramiṃ āvajjetvā <span class="bld">dānakālepi</span> dānasīseneva pavattitattā. <span class="bld">Vattasīse ṭhatvā</span>ti ‘‘etaṃ dānaṃ nāma mayhaṃ kulavaṃso kulatanti kulapaveṇī kulacāritta’’nti cārittasīle ṭhatvā <span class="bld">dadato cārittasīlamayaṃ.</span> Yathā deyyadhammapariccāgavasena pavattamānāpi dānacetanā vattasīse ṭhatvā dadato sīlamayaṃ puññakiriyavatthu hoti pubbābhisaṅkhārassa, aparabhāgacetanāya ca tathā pavattattā, evaṃ deyyadhamme <span class="bld">khayato, vayato sammasanaṃ paṭṭhapetvā dadato bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthu hoti</span> pubbabhāgacetanāya, deyyadhamme aparabhāgacetanāya ca tathā pavattattā.</p>
- <p class="bodytext">Apacīticetanā <span class="bld">apacitisahagataṃ</span> apacīyati etāyāti yathā nandīrāgo eva nandīrāgasahagatā, yathāvuttāya vā apacitiyā sahagataṃ sahapavattanti <span class="bld">apacitisahagataṃ</span><a name="P3.0268"></a>. Apacāyanavasena pavattaṃ <span class="bld">puññakiriyavatthu.</span> Vayasā guṇehi ca vuḍḍhatarānaṃ vattapaṭipattīsu byāvaṭo hoti yāya cetanāya, sā <span class="bld">veyyāvaccaṃ,</span> veyyāvaccameva <span class="bld">veyyāvaccasahagataṃ.</span> Veyyāvaccasaṅkhātāya vā vattapaṭipattiyā samuṭṭhāpanavaseneva sahagataṃ pavattanti <span class="bld">veyyāvaccasahagataṃ,</span> tathāpavattaṃ puññakiriyavatthu. Attano santāne pattaṃ puññaṃ anuppadīyati etenāti <span class="bld">pattānuppadānaṃ.</span> Tathā parena <a name="V3.0184"></a> anuppadinnatāya pattaṃ abbhanumodati etenāti <span class="bld">pattabbhanumodanaṃ.</span> Ananuppadinnaṃ pana kevalaṃ abbhanumodīyati etenāti <span class="bld">abbhanumodanaṃ.</span> Dhammaṃ deseti etāyāti <span class="bld">desanā,</span> desanāva <span class="bld">desanāmayaṃ.</span> Suṇāti etenāti <span class="bld">savanaṃ,</span> savanameva <span class="bld">savanamayaṃ.</span> Diṭṭhiyā ñāṇassa ujugamanaṃ <span class="bld">diṭṭhijugataṃ.</span> Sabbattha ‘‘puññakiriyavatthū’’ti padaṃ apekkhitvā napuṃsakaliṅgatā.</p>
- <p class="bodytext">Pūjāvasena sāmīcikiriyā apacāyanaṃ <span class="bld">apaciti.</span> Vayasā guṇehi ca jeṭṭhānaṃ gilānānañca taṃtaṃkiccakaraṇaṃ <span class="bld">veyyāvaccaṃ.</span> Ayametesaṃ visesoti āha <span class="bld">‘‘tatthā’’</span>tiādi. <span class="bld">Cattāro paccaye datvā sabbasattāna</span>nti ca ekadesato ukkaṭṭhaniddeso, yaṃ kiñci deyyadhammaṃ datvā, puññaṃ vā katvā ‘‘katipayānaṃ, ekasseva vā patti hotū’’ti pariṇāmanampi pattānuppadānameva. Taṃ na mahapphalaṃ taṇhāya parāmaṭṭhattā. Paresaṃ deseti <a name="M3.0207"></a> hitapharaṇena muducittenāti ānetvā sambandhitabbaṃ. <span class="bld">Eva</span>nti evaṃ imaṃ dhammaṃ sutvā bahussuto hutvā pare dhammadesanāya anuggaṇhissāmīti <span class="bld">hitapharaṇena muducittena dhammaṃ suṇāti.</span> Evañhissa savanaṃ attano, paresañca sammāpaṭipattiyā paccayabhāvato mahapphalaṃ bhavissatīti. <span class="bld">Sabbesa</span>nti sabbesampi dasannaṃ puññakiriyavatthūnaṃ. <span class="bld">Niyamalakkhaṇa</span>nti mahapphalabhāvassa niyāmakasabhāvaṃ<a name="P3.0269"></a>. <span class="bld">Diṭṭhiyā ujubhāvenevā</span>ti ‘‘atthi, natthī’’ti antadvayassa durasamussāritatāya ‘‘atthi dinna’’ntiādi (ma. ni. 2.94; 3.136; vibha. 793) nayappavattāya sammādiṭṭhiyā ujukameva pavattiyā. Dānādīsu hi yaṃ kiñci imāya eva sammādiṭṭhiyā parisodhitaṃ mahājutikaṃ mahāvipphāraṃ bhavati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Purimeheva tīhī</span>ti pāḷiyaṃ āgateheva tīhi. <span class="bld">Sīlamaye</span> puññakiriyavatthumhi <span class="bld">saṅgahaṃ gacchanti</span> cārittasīlabhāvato. <span class="bld">Dānamaye</span> saṅgahaṃ gacchanti dānasabhāvattā, dānavisayattā ca. Kāmaṃ desanā dhammadānasabhāvato dānamaye saṅgahaṃ gacchatīti vattuṃ yuttā, kusaladhammāsevanabhāvato pana vimuttāyatanasīse ṭhatvā pavattitā viya savanena saddhiṃ <span class="bld">bhāvanāmaye</span> saṅgahaṃ gacchantīti vuttaṃ. ‘‘Diṭṭhijugataṃ bhāvanāmaye’’ti keci. <span class="bld">Diṭṭhijugate</span> eva ca attanā katassa puññassa anussaraṇaṃ, tassa ca paresaṃ atthāya pariṇāmanaṃ, guṇapasaṃsā, aññehi kariyamānāya puññakiriyāya, sammāpaṭipattiyā ca anumodanaṃ saraṇagamananti evaṃ ādayo puññavisesā saṅgahaṃ gacchanti diṭṭhijukammavaseneva tesaṃ ijjhanato.</p>
- <p class="bodytext">Parassa paṭipattiyā sodhanattho anuyogo <span class="bld">codanā,</span> sā yāni nissāya pavattati, tāni <span class="bld">codanāvatthūni</span> diṭṭhasutaparisaṅkitāni. Tenāha <span class="bld">‘‘codanākāraṇānī’’</span>ti. <span class="bld">Diṭṭhenā</span>ti ca hetumhi karaṇavacanaṃ<a name="V3.0185"></a>, diṭṭhena hetunāti attho. Kiṃ pana taṃ diṭṭhanti āha <span class="bld">‘‘vītikkama’’</span>nti<a name="P3.0270"></a>. <span class="bld">Disvā</span>ti ca dassanahetūti ayamettha attho yathā ‘‘paññāya cassa disvā’’ti. <span class="bld">‘‘Sutenā’’</span>tiādīsupi iminā nayena attho veditabbo. <span class="bld">Parassā</span>ti parato, <span class="bld">parassa</span> vā vacanaṃ <span class="bld">sutvā.</span> <span class="bld">Diṭṭhaparisaṅkitenā</span>ti diṭṭhānugatena parisaṅkitena, tathā parisaṅkitena vā vītikkamena. Sesapadadvayepi eseva nayo. <span class="bld">Codeti</span> vatthusandassanena vā saṃvāsappaṭikkhepena <a name="M3.0208"></a> vā sāmīcippaṭikkhepena vā. Imasmiṃ pana atthe vitthāriyamāne atippapañco hotīti āha <span class="bld">‘‘ayamettha saṅkhepo’’</span>ti. Vitthāraṃ pana icchantānaṃ tassa adhigamupāyaṃ dassento <span class="bld">‘‘vitthāro pana…pe… veditabbo’’</span>ti āha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāmūpapattiyo</span>ti kāmehi upapannatā, samannāgatatāti attho. Samannāgamo ca tesaṃ paṭisevanaṃ, samadhigamo cāti āha <span class="bld">‘‘kāmūpasevanā kāmapaṭilābhā vā’’</span>ti. <span class="bld">Paccupaṭṭhitakāmā</span>ti dutiyatatiyarāsīnaṃ viya sayaṃ, parehi ca animmitā. Uṭṭhānakammaphalūpajīvibhāvato pana tadubhayavasena paccupaṭṭhitā kāmā etesanti <span class="bld">paccupaṭṭhitakāmā.</span> Te pana tesaṃ yebhuyyena nibaddhāni hontīti <span class="bld">‘‘nibaddhakāmā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Catudevalokavāsino</span>ti cātumahārājikato paṭṭhāya yāva tusitā devā. <span class="bld">Vinipātikā</span>ti āpāyikā. Paranimmitā kāmā etesanti <span class="bld">paranimmitakāmā.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pakatisevanavasenā</span>ti anumānato jānanaṃ vadati, na paccakkhato. <span class="bld">Vasaṃ vattentī</span>ti yathāruci pātabyataṃ āpajjanti. <span class="bld">‘‘Methunaṃ paṭisevantī’’</span>ti idaṃ pana kecivādapaṭisedhanatthaṃ vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘keci panā’’</span>tiādi. Te ‘‘yāmānaṃ aññamaññaṃ <span class="bld">āliṅgitamattena</span><a name="P3.0271"></a>, tusitānaṃ hatthāmasanamattena, nimmānaratīnaṃ <span class="bld">hasitamattena,</span> paranimmitavasavattīnaṃ <span class="bld">olokitamattena kāmakiccaṃ ijjhatī’’ti vadanti.</span> ‘‘Itaresaṃ dvinnaṃ dvayaṃdvayasamāpattiyā vā’’ti vadanti tādisassa kāmesu virajjanassa tesu abhāvato, kāmānañca uttaruttari paṇītapaṇītatarapaṇītatamabhāvato. Kevalaṃ pana nissandābhāvo tesaṃ vattabbo. <span class="bld">Kāmakicca</span>nti taṅkhaṇikapariḷāhūpasamāvahaṃ phassasukhaṃ. <span class="bld">Kāmā</span>ti kāmūpabhogā. <span class="bld">Pākatikā evā</span>ti heṭṭhimehi ekasadisā eva. <span class="bld">Ekasaṅkhāta</span>nti ekarūpaṃ samānarūpanti, samaññātaṃ samānabhāvanti vā attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sukhapaṭilābhā</span>ti sukhasamadhigamā. <span class="bld">Heṭṭhā</span>ti paṭhamajjhānabhūmito heṭṭhā manussesu, devesu vā. <span class="bld">Paṭhamajjhānasukha</span>nti kusalapaṭhamajjhānaṃ. Bhūmivasenapi heṭṭhuparibhāvo labbhateva brahmakāyikesu, brahmapurohitesu vā kusalajjhānaṃ nibbattetvā brahmapurohitesu, mahābrahmesu vā vipākasukhānubhavanassa labbhanato. Ettha ca dutiyatatiyajjhānabhūmivasena dutiyatatiyasukhūpapattīnaṃ <a name="V3.0186"></a> vuccamānattā paṭhamajjhānabhūmivaseneva paṭhamajjhānasukhūpapatti <a name="M3.0209"></a> vuttā. <span class="bld">Tintā</span>ti temitā, jhānasukhena ceva jhānasamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭṭhakāyena ca paṇītā vittāti attho. Tenevāha <span class="bld">‘‘samantato tintā’’</span>tiādi. Yasmā kusalasukhato vipākasukhaṃ santataratāya paṇītataraṃ bahulañca pavattati, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘idampi vipākajjhānasukhaṃ eva sandhāya vutta’’</span>nti. <span class="bld">Tesa</span>nti ābhassarānaṃ. Sappītikassa sukhassa ativiya uḷārabhāvato <a name="P3.0272"></a> tena ajjhotthatacittānaṃ <span class="bld">bhavalobho mahā uppajjati. Santamevā</span>ti vitakkavicārasaṅkhobhapītiubbilāvivigamena ativiya upasantaṃyeva. Tathā santabhāveneva hi taṃ attano paccayehi padhānabhāvaṃ nītatāya ‘‘paṇīta’’nti vuccati. Tenāha <span class="bld">‘‘paṇītamevā’’</span>ti. Atappakena sukhapāramippattena sukhena saṃyuttāya tusāya pītiyā itā pavattāti <span class="bld">tusitā.</span> Yasmā te tato uttari sukhassa abhāvato eva na patthenti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘tato…pe… santuṭṭhā hutvā’’</span>ti. <span class="bld">Tatiyajjhānasukha</span>nti tatiyajjhānavipākasukhaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Satta ariyapaññā</span>ti aṭṭhamakato paṭṭhāya sattannaṃ ariyānaṃ tesaṃ tesaṃ āveṇikapaññā. Ṭhapetvā lokuttaraṃ paññaṃ <span class="bld">avasesā paññā</span> nāma. Sabbāpi tebhūmikā paññā ‘‘sekkhā’’tipi na vattabbā, ‘‘asekkhā’’tipi na vattabbāti <span class="bld">nevasekkhānāsekkhā,</span> puthujjanapaññā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yogavihitesū</span>ti paññāvihitesu paññāpariṇāmitesu upāyapaññāya sampāditesu. <span class="bld">Kammāyatanesū</span>ti ettha kammameva <span class="bld">kammāyatanaṃ,</span> kammañca taṃ āyatanañca ājīvādīnanti vā <span class="bld">kammāyatanaṃ.</span> Esa nayo <span class="bld">sippāyatanesu</span>pi. Tattha ca duvidhaṃ kammaṃ hīnañca vaḍḍhakikammādi, ukkaṭṭhañca kasivāṇijjādi. Sippampi duvidhaṃ hīnañca naḷakārasippādi, ukkaṭṭhañca muddagaṇanādi. Vijjāva <span class="bld">vijjāṭṭhānaṃ,</span> taṃ dhammikameva nāgamaṇḍalaparittaphudhamanakamantasadisaṃ veditabbaṃ. Tāni panetāni ekacce paṇḍitā bodhisattasadisā manussānaṃ phāsuvihāraṃ ākaṅkhantā neva aññehi kariyamānāni passanti, na vā katāni uggaṇhanti. Na karontānaṃ suṇanti, atha kho attano dhammatāya <a name="P3.0273"></a> cintāya karonti. Paññavantehi attano dhammatāya cintāya katānipi aññehi uggaṇhitvā karontehi katasadisāneva honti. <span class="bld">Kammassakata</span>nti ‘‘idaṃ kammaṃ sattānaṃ sakaṃ, idaṃ no saka’’nti evaṃ jānanañāṇaṃ. <span class="bld">Saccānulomika</span>nti vipassanāñāṇaṃ. Tañhi saccapaṭivedhassa anulomanato ‘‘saccānulomika’’nti vuccati. Idānissa pavattanākāraṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘rūpaṃ aniccanti vā’’</span>tiādi <a name="M3.0210"></a> vuttaṃ. Tattha <span class="bld">vā</span>-saddena aniyamatthena dukkhānattalakkhaṇānipi gahitānevāti daṭṭhabbaṃ nānantariyakabhāvato. Yañhi aniccaṃ, taṃ dukkhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ, tadanattāti [(sijjhanato) adhikapāṭho viya dissati]. <span class="bld">Yaṃ evarūpa</span>nti yaṃ evaṃ heṭṭhā niddiṭṭhasabhāvaṃ. <span class="bld">‘‘Anulomikaṃ khanti’’</span>ntiādīni paññāvevacanāni<a name="V3.0187"></a>. Sā hi heṭṭhā vuttānaṃ kammāyatanādīnaṃ pañcannaṃ kāraṇānaṃ apaccanīkadassanena anulomanato, tathā sattānaṃ hitacariyāya maggasaccassa, paramatthasaccassa ca nibbānassa avilomanato anulometīti ca <span class="bld">anulomikā.</span> Sabbānipi etāni kāraṇāni khamati sahati daṭṭhuṃ sakkotīti <span class="bld">khanti.</span> Passatīti <span class="bld">diṭṭhi.</span> Rocetīti <span class="bld">ruci.</span> Munātīti <span class="bld">muti.</span> Pekkhatīti <span class="bld">pekkhā.</span> Te ca kammāyatanādayo dhammā nijjhāyamānā etāya nijjhānaṃ khamantīti <span class="bld">dhammanijjhānakkhanti. Parato asutvā paṭilabhatī</span>ti aññassa upadesavacanaṃ asutvā sayameva cintento paṭilabhati. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ cintāmayā paññā nāma vuccati. Sā panesā abhiññātānaṃ bodhisattānameva uppajjati. Tatthāpi saccānulomikañāṇaṃ dvinnameva bodhisattānaṃ antimabhavikānaṃ, sesapaññā sabbesampi pūritapāramīnaṃ mahāpaññānaṃ uppajjati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Parato sutvā paṭilabhatī</span>ti kammāyatanādīni parena kariyamānāni, parena katāni vā disvāpi parassa kathayamānassa vacanaṃ sutvāpi ācariyasantike uggahetvāpi <a name="P3.0274"></a> paṭiladdhā sabbā parato sutvā paṭiladdhanāmāti veditabbā. <span class="bld">Samāpannassā</span>ti samāpattisamaṅgissa, nidassanamattametaṃ. Vipassanāmaggapaññā hi idha ‘‘bhāvanāpaññā’’ti visesato icchitāti.</p>
- <p class="bodytext">Āvudhaṃ nāma paṭipakkhavimathanatthaṃ icchitabbaṃ, rāgādisadiso ca paṭipakkho natthi, tassa ca vimathanaṃ buddhavacanamevāti ‘‘sutameva āvudha’’nti vatvā <span class="bld">‘‘taṃ atthato tepiṭakaṃ buddhavacana’’</span>nti āha. Idāni tamatthaṃ vivaranto ‘‘taṃ hī’’ti ādiṃ vatvā <span class="bld">‘‘sutāvudho’’</span>tiādinā (a. ni. 7.67) suttapadena samattheti. Tattha <span class="bld">akusalaṃ pajahatī</span>ti tadaṅgādivasena akusalaṃ pariccajati. <span class="bld">Kusalaṃ bhāvetī</span>ti samathavipassanādikusalaṃ dhammaṃ uppādeti vaḍḍheti ca. <span class="bld">Suddhaṃ attānaṃ pariharatī</span>ti tena akusalappahānena, tāya ca kusalabhāvanāya rāgādisaṃkilesato visuddhaṃ attabhāvaṃ pavatteti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vivekaṭṭhakāyāna</span>nti <a name="M3.0211"></a> gaṇasaṅgaṇikaṃ vajjetvā tato apakaḍḍhitakāyānaṃ. Svāyaṃ kāyaviveko na kevalaṃ ekākībhāvo, atha kho paṭhamajjhānādi nekkhammayogatoti āha <span class="bld">‘‘nekkhammābhiratāna’’</span>nti. <span class="bld">Cittaviveko</span>ti kilesasaṅgaṇikaṃ pahāya tato cittassa vivittatā. Sā pana jhānavimokkhādīnaṃ vasena hotīti āha <span class="bld">‘‘parisuddhacittānaṃ paramavodānappattāna’’</span>nti. <span class="bld">Upadhiviveko</span>ti nibbānaṃ. Tadadhigamena hi puggalassa nirupadhitā. Tenāha <span class="bld">‘‘nirupadhīnaṃ puggalāna’’</span>nti, visaṅkhāragatānaṃ adhigatanibbānānaṃ, phalasamāpattisamaṅgīnañcāti attho. Sutampi avassayaṭṭheneva āvudhaṃ vuttanti āha <span class="bld">‘‘ayampī’’</span>ti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘tañhi nissāyā’’ti. Kāmañcettha <a name="V3.0188"></a> sutapavivekāpi paññāvaseneva yathādhippetaāvudhattasādhakā<a name="P3.0275"></a>, paññā pana sutena, ekaccapavivekena vā vināpi idhādhippetaāvudhattasādhanīti tato paññā sāmatthiyadassanatthaṃ visuṃ āvudhabhāvena vuttā. Tenāha <span class="bld">‘‘yassa sā atthi, so na kutocī’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nāññātaṃ aviditaṃ dhamma</span>nti anamatagge saṃsāravaṭṭe na aññātaṃ aviditaṃ amatadhammaṃ, catusaccadhammameva vā <span class="bld">jānissāmīti paṭipannassa</span> iminā pubbābhogena <span class="bld">uppannaṃ indriyaṃ.</span> Yaṃ pāḷiyaṃ saṅgahavāre ‘‘nava indriyāni hontī’’ti vuttaṃ, taṃ pubbābhogasiddhaṃ pavattiākāravisesaṃ dīpetuṃ vuttaṃ, atthato pana maggasammādiṭṭhi eva sāti āha <span class="bld">‘‘sotāpattimaggañāṇassetaṃ adhivacana’’</span>nti. <span class="bld">Aññindriya</span>nti ājānanakaindriyaṃ, paṭhamamaggena ñātamariyādaṃ anatikkamitvā tesaṃyeva tena maggena ñātānaṃ catusaccadhammānaṃ jānanakaindriyanti vuttaṃ hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘aññābhūtaṃ ājānanabhūtaṃ indriya’’</span>nti. Ājānātīti <span class="bld">añño,</span> aññassa bhūtaṃ, ājānanavasena vā bhūtanti <span class="bld">aññabhūtaṃ.</span> <span class="bld">Aññātāvīsū</span>ti jānitabbaṃ catuariyasaccaṃ ājānitvā ṭhitesu. Tenāha <span class="bld">‘‘jānanakiccapariyosānappattesū’’</span>ti, pariññādibhedassa jānanakiccassa pariniṭṭhānappattesu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Maṃsacakkhu cakkhupasādo</span>ti maṃsacakkhu nāma catasso dhātuyo, vaṇṇo, gandho, raso, ojā, sambhavo, saṇṭhānaṃ, jīvitaṃ, bhāvo, kāyappasādo, cakkhupasādoti evaṃ cuddasasambhāro maṃsapiṇḍo.</p>
- <p class="bodytext">Kasiṇālokaṃ <a name="M3.0212"></a><a name="P3.0276"></a> vaḍḍhetvā tattha rūpadassanato <span class="bld">‘‘dibbacakkhu ālokanissitaṃ ñāṇa’’</span>nti vuttaṃ. Dibbacakkhupaññāvinimuttā eva lokiyapaññā <span class="bld">paññācakkhū</span>ti ayamattho avuttasiddho dibbacakkhussa visuṃ gahitattāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘paññācakkhu lokiyalokuttarapaññā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Adhikaṃ visiṭṭhaṃ sīlanti <span class="bld">adhisīlaṃ. Sikkhitabbato</span>ti āsevitabbato. <span class="bld">Adhisīlaṃ</span> nāma anavasesakāyikavācasikasaṃvarabhāvato, maggasīlassa padaṭṭhānabhāvato ca. <span class="bld">Adhicittaṃ</span> maggasamādhissa adhiṭṭhānabhāvato. <span class="bld">Adhipaññā</span> maggapaññāya adhiṭṭhānabhāvato. Idāni nesaṃ adhisīlādibhāvaṃ kāraṇena paṭipādetuṃ <span class="bld">‘‘anuppannepi hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">anuppanne</span>ti appavatte. <span class="bld">Adhisīlameva</span> nibbānādhigamassa paccayabhāvato. <span class="bld">Samāpannā</span>ti ettha ‘‘nibbānaṃ patthayantenā’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kalyāṇakārī <a name="V3.0189"></a> kalyāṇaṃ, pāpakārī ca pāpakaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Anubhoti dvayampetuṃ, anubandhañhi kāraka’’nti. (saṃ. ni. 1.256);</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ atīte, anāgate ca vaṭṭamūlakadukkhasallakkhaṇavasena saṃvegavatthutāya vimuttiākaṅkhāya paccayabhūtā kammassakatāpaññā adhipaññā’’ti vadanti. Lokiyasīlādīnaṃ adhisīlādibhāvo pariyāyenāti nippariyāyameva taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘sabbaṃ vā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pañcadvārikakāyo</span>ti pañcadvāresu kāyo phassādidhammasamūho. Kāyo ca so bhāvitabhāvena bhāvanā cāti <span class="bld">kāyabhāvanā nāma. </span> Yasmā khīṇāsavānaṃ aggamaggādhigamanena sabbasaṃkilesā pahīnāti pahīnakālato paṭṭhāya sabbaso āsevanābhāvato natthi <a name="P3.0277"></a> tesaṃ bhāviniyāpi cakkhusotaviññeyyā dhammā, pageva kāḷakā, tasmā pañcadvārikakāyo subhāvito eva hoti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘khīṇāsavassa hi…pe… subhāvito hotī’’</span>ti. <span class="bld">Na aññesaṃ viya dubbalā</span> dubbalabhāvakarānaṃ kilesānaṃ sabbaso pahīnattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vipassanā dassanānuttariyaṃ</span> aniccānupassanādivasena saṅkhārānaṃ sammadeva dassanato. <span class="bld">Maggo paṭipadānuttariyaṃ</span> taduttaripaṭipadāya abhāvato. <span class="bld">Phalaṃ vimuttānuttariyaṃ</span> akuppabhāvato. <span class="bld">Phalaṃ vā dassanānuttariyaṃ</span> divasampi nibbānaṃ <a name="M3.0213"></a> paccakkhato disvā pavattanato. <span class="bld">Nibbānaṃ vimuttānuttariyaṃ</span> sabbasaṅkhatavinissaṭattā. Dassana-saddaṃ kammasādhanaṃ gahetvā nibbānassa dassanānuttariyatā vuttāti dassento <span class="bld">‘‘tato uttarañhi daṭṭhabbaṃ nāma natthī’’</span>ti āha. Natthi ito uttaranti <span class="bld">anuttaraṃ,</span> anuttarameva <span class="bld">anuttariya</span>nti āha <span class="bld">‘‘uttamaṃ jeṭṭhaka’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Seso</span>ti vuttāvaseso pañcakanayena, catukkanayena ca tividho samādhi, iminā eva ca samādhittayāpadesena suttantesupi pañcakanayo āgato evāti veditabbaṃ. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ paramatthamañjūsāyaṃ <span class="bld">visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ</span> (visuddhi. ṭī. 1.38) vuttameva, tasmā tattha vuttanayeneva veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Āgacchati nāmaṃ etasmāti āgamanaṃ, tato <span class="bld">āgamanato.</span> <span class="bld">Saguṇato</span>ti sarasato. <span class="bld">Ārammaṇato</span>ti ārammaṇadhammato. <span class="bld">Anattato abhinivisitvā</span>ti ‘‘sabbe saṅkhārā anattā’’ti vipassanaṃ paṭṭhapetvā. <span class="bld">Anattato disvā</span>ti paṭhamaṃ saṅkhārānaṃ ‘‘anattā’’ti anattalakkhaṇaṃ paṭivijjhitvā. <span class="bld">Anattato vuṭṭhātī</span>ti vuṭṭhānagāminivipassanāya anattākārato pavattāya maggavuṭṭhānaṃ <a name="V3.0190"></a> pāpuṇāti. <span class="bld">Asuññatattakārakānaṃ kilesānaṃ</span> <a name="P3.0278"></a> <span class="bld">abhāvā</span>ti attābhinivesapaccayānaṃ diṭṭhekaṭṭhānaṃ kilesānaṃ vikkhambhanato vipassanā suññatā nāma attasuññatāya yāthāvato gahaṇato. Nanu evaṃ vipassanāya saguṇato suññatā, na āgamanatoti nippariyāyato natthīti? Saccametaṃ nāmalābhe, na pana nāmadāneti nāyaṃ doso. Atha vā suttantakathā nāma pariyāyakathā, na abhidhammakathā viya nippariyāyāti bhiyyopi na koci doso.</p>
- <p class="bodytext">Yasmā saguṇato, ārammaṇato ca nāmalābhe saṅkaro hoti ekasseva nāmantaralābhasambhavato. Āgamanato pana nāmalābhe saṅkaro natthi nāmantaralābhābhāvato, asambhavato ca, tasmā <span class="bld">‘‘aparo’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Nimittakārakakilesābhāvā</span>ti niccanimittādiggāhakapaccayānaṃ kilesānaṃ vikkhambhanato. Kāmañcāyaṃ vipassanā niccanimittādiṃ ugghāṭentī pavattati, saṅkhāranimittassa pana avissajjanato na nippariyāyato animittanāmaṃ labhatīti. Pariyāyena panetaṃ vuttaṃ. Tathā hi nippariyāyadesanattā abhidhamme maggassa animittanāmaṃ uddhaṭaṃ. Sutte ca –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Animittañca <a name="M3.0214"></a> bhāvehi, mānānusayamujjaha;</p>
- <p class="gathalast">Tato mānābhisamayā, upasanto carissasī’’ti. (su. ni. 344; saṃ. ni. 1.212);</p>
- <p class="unindented">Animittapariyāyo āgato. <span class="bld">Paṇidhikārakakilesābhāvā</span>ti sukhapaṇidhiādipaccayānaṃ kilesānaṃ vikkhambhanato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rāgādīhi suññattā</span>ti samucchedavasena pajahanato rāgādīhi vivittattā. Rāgādayo eva <span class="bld">rāganimittādīni.</span> Purimuppannā hi rāgādayo parato uppajjanakarāgādīnaṃ kāraṇaṃ hoti. Rāgādayo eva tathā paṇidhānassa paccayabhāvato <span class="bld">rāgapaṇidhiādayo.</span> Nibbānaṃ visaṅkhārabhāveneva sabbasaṅkhāravinissaṭattā rāgādīhi suññaṃ, rāgādinimittapaṇidhivirahitañcāti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca saṅkhārupekkhā <a name="P3.0279"></a> sānulomā vuṭṭhānagāminivipassanā, sā suññato vipassantī ‘‘suññatā’’ti vuccati, dukkhato passantī taṇhāpaṇidhisosanato ‘‘appaṇihitā’’ti. Sā maggādhigamāya āgamanapaṭipadāṭhāne ṭhatvā maggassa ‘‘suññataṃ animittaṃ appaṇihita’’nti nāmaṃ deti. Āgamanato ca nāme laddhe saguṇato ca ārammaṇato ca nāmaṃ siddhameva hoti, na pana saguṇārammaṇehi nāmalābhe sabbattha āgamanato nāmaṃ siddhaṃ hotīti paripuṇṇanāmasiddhihetuttā, ‘‘saguṇārammaṇehi <a name="V3.0191"></a> sabbesampi nāmattayayogo, na āgamanato’’ti vavatthānakarattā ca nippariyāyato āgamanatova nāmalābho padhānaṃ, na itarehi, pariyāyato pana tidhā nāmalābho icchitabboti aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tividhā kathā’’tiādinā ayaṃ vicāro katoti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sucibhāvo</span>ti kilesāsucivigamena suddhabhāvo asaṃkiliṭṭhabhāvo. Tenāha <span class="bld">‘‘tiṇṇaṃ sucaritānaṃ vasena veditabbo’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Munino etānīti <span class="bld">moneyyāni.</span> Yehi dhammehi ubhayahitamunanato <span class="bld">muni</span> nāma hoti, te evaṃ vuttāti āha <span class="bld">‘‘munibhāvakarā moneyyapaṭipadā dhammā’’</span>ti. Tattha yasmā kāyena akattabbassa akaraṇaṃ, kattabbassa ca karaṇaṃ, ‘‘atthi imasmiṃ kāye kesā’’tiādinā (dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110; 3.153; a. ni. 6.29; 10.60; vibha. 356; khu. pā. 3.1; netti. 47) kāyasaṅkhātassa ārammaṇassa jānanaṃ, kāyassa ca samudayato atthaṅgamato assādato ādīnavato nissaraṇato ca yāthāvato parijānanaṃ, tathā <a name="M3.0215"></a> parijānanavasena pavatto vipassanāmaggo, tena ca kāye chandarāgassa pajahanaṃ, kāyasaṅkhāraṃ nirodhetvā pattabbasamāpatti cāti sabbe ete kāyamukhena <a name="P3.0280"></a> pavattā moneyyapaṭipadā dhammā kāyamoneyyaṃ nāma. Tasmā tamatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tividhakāyaduccaritassa pahāna’’</span>ntiādinā pāḷi āgatā. Sesadvayepi eseva nayo. Tattha copanavācañceva saddavācañca ārabbha pavattā paññā <span class="bld">vācārammaṇe ñāṇaṃ.</span> Tassa vācāya samudayādito parijānanaṃ <span class="bld">vācāpariññā.</span> Ekāsītividhaṃ lokiyacittaṃ ārabbha pavattañāṇaṃ <span class="bld">manārammaṇe ñāṇaṃ.</span> Tassa samudayādito parijānanaṃ <span class="bld">manopariññā</span>ti ayameva viseso.</p>
- <p class="bodytext">Ayanti ito sampattiyoti <span class="bld">āyo,</span> kusalānaṃ dhammānaṃ abhibuddhīti āha <span class="bld">‘‘āyoti vuḍḍhī’’</span>ti. Apenti sampattiyo etenāti <span class="bld">apāyo,</span> kusalānaṃ dhammānaṃ hānīti āha <span class="bld">‘‘apāyoti avuḍḍhī’’</span>ti. <span class="bld">Tassa tassā</span>ti āyassa ca apāyassa ca. <span class="bld">Kāraṇaṃ upāyo</span> upeti upagacchati etena āyo, apāyo cāti. Tattha duvidhā vuḍḍhi anatthahānito, atthuppattito ca, tathā avuḍḍhi atthahānito, anatthuppattito ca. <span class="bld">Tesaṃ pajānanā</span>ti tesaṃ āyāpāyasaññitānaṃ yathāvuttappabhedānaṃ vuḍḍhiavuḍḍhīnaṃ yāthāvato pajānanā. <span class="bld">Kosallaṃ</span> kusalatā nipuṇatā. Tadubhayampi pāḷivaseneva dassetuṃ <span class="bld">‘‘vuttañheta’’</span>ntiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">idaṃ vuccatī</span>ti yā imesaṃ akusaladhammānaṃ anuppattinirodhesu, kusaladhammānañca uppattibhiyyobhāvesu <a name="V3.0192"></a> paññā, idaṃ <span class="bld">āyakosallaṃ</span> nāma vuccati. Idāni apāyakosallampi pāḷivaseneva dassetuṃ <span class="bld">‘‘tattha katama’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">idaṃ vuccatī</span>ti yā imesaṃ kusaladhammānaṃ anuppajjananirujjhanesu, akusaladhammānañca uppattibhiyyobhāvesu paññā, idaṃ <span class="bld">apāyakosallaṃ</span> nāma vuccatīti. Etthāhaāyakosallaṃ tāva paññā hotu, apāyakosallaṃ kathaṃ paññā nāma jātāti evaṃ maññati ‘‘apāyuppādanasamatthatā apāyakosallaṃ nāmā’’ti, taṃ pana tassa matimattaṃ. Paññavā eva hi ‘‘mayhaṃ evaṃ manasi karoto anuppannā <a name="P3.0281"></a> kusalā dhammā nuppajjanti, uppannā nirujjhanti. Anuppannā akusalā dhammā uppajjanti, uppannā vaḍḍhantī’’ti pajānāti, so evaṃ ñatvā anuppanne akusale dhamme na uppādeti, uppanne pajahati. Anuppanne kusale dhamme uppādeti, uppanne bhāvanāpāripūriṃ pāpeti. Evaṃ apāyakosallampi paññā <a name="M3.0216"></a> evāti. <span class="bld">Sabbāpī</span>ti āyakosallapakkhikāpi apāyakosallapakkhikāpi. <span class="bld">Tatrupāyā</span>ti tatra tatra karaṇīye upāyabhūtā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tassa tikicchanattha</span>nti accāyikassa kiccassa, bhayassa vā pariharaṇatthaṃ <span class="bld">ṭhānuppattiyakāraṇajānanavasenevā</span>ti ṭhāne taṅkhaṇe eva uppatti etassa atthīti ṭhānuppattikaṃ, ṭhānaso uppajjanakakāraṇaṃ, tassa jānanavaseneva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Majjanākāravasena pavattamānā</span>ti attano vatthuno madanīyatāya madassa āpajjanākārena pavattamānā uṇṇatiyo. <span class="bld">Nirogo</span>ti arogo. <span class="bld">Mānakaraṇa</span>nti mānassa uppādanaṃ. <span class="bld">Yobbane ṭhatvā</span>ti yobbane patiṭṭhāya, yobbanaṃ apassāyāti attho. Sabbesampi jīvitaṃ nāma maraṇapabhaṅguraṃ dukkhānubandhañca, tadubhayaṃ anoloketvā, pabandhaṭṭhitipaccayā sulabhatañca nissāya uppajjanakamado <span class="bld">jīvitamado</span>ti dassetuṃ <span class="bld">‘‘ciraṃ jīvi’’</span>ntiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Adhipati</span> vuccati jeṭṭhako, issaroti attho. Tato adhipatito āgataṃ <span class="bld">ādhipateyyaṃ.</span> Kiṃ taṃ? Pāpassa akaraṇaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘ettakomhī’’</span>tiādi. Tattha sīlādayo lokiyā eva daṭṭhabbā, tasmā <span class="bld">vimuttiyā</span>ti lokiyavimuttiyā. <span class="bld">Jeṭṭhaka</span>nti issaraṃ, garunti attho. Ettha ca attānaṃ, dhammañca adhipatiṃ katvā pāpassa akaraṇaṃ hiriyā vasena veditabbaṃ. Lokaṃ adhipatiṃ katvā akaraṇaṃ ottappassa vasena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kathāvatthūnī</span>ti kathāya pavattiṭṭhānāni. Yasmā <a name="P3.0282"></a> tehi vinā kathā nappavattati, tasmā <span class="bld">‘‘kathākāraṇānī’’</span>ti vuttaṃ. Addhāna-saddassa attho heṭṭhā vutto eva, so panatthato dhammappavattimattaṃ<a name="V3.0193"></a>. <span class="bld">Dhammā</span> cettha khandhā eva, tabbinimuttā ca tesaṃ gati natthīti āha <span class="bld">‘‘atītaṃ dhammaṃ, atītakkhandheti attho’’</span>ti. Ayañca addhā nāma disādi viya atthato dhammappavattiṃ upādāya paññattimattaṃ, na upādā na bhūtadhammoti tamatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tamavijjhanaṭṭhena viditakaraṇaṭṭhenā’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ <span class="bld">‘‘pubbenivāsā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Pubbenivāsa</span>nti pubbe nivutthakkhandhe. <span class="bld">Tama</span>nti mohatamaṃ. <span class="bld">Vijjhatī</span>ti vihanati, pajahatīti attho. Teneva ca paṭicchādakatamavijjhanena <a name="M3.0217"></a> <span class="bld">pubbenivāsañca viditaṃ</span> pākaṭaṃ <span class="bld">karotīti vijjā</span>ti. <span class="bld">Ta</span>nti cutūpapātaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Upapattidevavisesabhāvāvaho vihāroti katvā <span class="bld">dibbo vihāro. </span> Nanu evaṃ aññamaññānampi dibbavihārabhāvo āpajjatīti? Na tāsaṃ sattesu hitūpasaṃhārādivasena pavattiyā savisesaṃ niddosaṭṭhena, seṭṭhaṭṭhena ca brahmavihārasamaññāya niruḷhabhāvato. Suvisuddhito paṭipakkhasamucchindanavasena araṇīyato pattabbato, ariyabhāvappattiyā vā anantaraṃ <span class="bld">ariyo.</span> Ariyānaṃ ayanti vā <span class="bld">ariyo</span> vihāro.</p>
- <p class="bodytext">Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.</p>
- <p class="centered">Tikavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Catukkavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para306"></a><a name="para306_dn3"></a><span class="paranum">306</span>. <span class="bld">Pubbe</span>ti heṭṭhā mahāsatipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yo chando</span>ti yo chandiyanavasena chando. <span class="bld">Chandikatā</span>ti chandabhāvo, chandikaraṇākāro vā. <span class="bld">Kattukamyatā</span>ti kattukāmatā. <span class="bld">Kusalo</span>ti cheko kosallasambhūto<a name="P3.0283"></a>. <span class="bld">Dhammacchando</span>ti sabhāvacchando. Ayañhi <span class="bld">chando</span> nāma taṇhāchando, diṭṭhichando, vīriyachando, dhammacchandoti bahuvidho. Idha kattukamyatākusaladhammacchando adhippeto. <span class="bld">Chandaṃ janetī</span>ti taṃ chandaṃ uppādeti. Taṃ pavattento hi janeti nāma. <span class="bld">Vāyāmaṃ karotī</span>ti payogaṃ parakkamaṃ karoti. <span class="bld">Vīriyaṃ ārabhatī</span>ti kāyikacetasikavīriyaṃ <a name="V3.0194"></a> pavatteti. <span class="bld">Cittaṃ upatthambhetī</span>ti teneva sahajātavīriyena cittaṃ ukkhipati. <span class="bld">Padahatī</span>ti padhānaṃ vīriyaṃ karoti. Paṭipāṭiyā panetāni padāni uppādanāsevanābhāvanābahulīkammasātaccakiriyāhi yojetabbāni. Vitthāraṃ pariharanto <span class="bld">‘‘ayamettha saṅkhepo’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Chandaṃ nissāyā</span>ti ‘‘chandavato cetosamādhi hoti, mayhaṃ evaṃ hotī’’ti evaṃ chandaṃ nissāya chandaṃ dhuraṃ jeṭṭhakaṃ pubbaṅgamaṃ katvā <span class="bld">pavatto samādhi chandasamādhi</span>. <span class="bld">Padhānabhūtā</span>ti padhānajātā, padhānabhāvaṃ vā pattā. <span class="bld">Saṅkhārā</span>ti catukiccasādhakaṃ sammappadhānavīriyaṃ vadati. <span class="bld">Tehi dhammehī</span>ti <a name="M3.0218"></a> yathāvuttasamādhivīriyehi <span class="bld">upetaṃ</span> sampayuttaṃ. <span class="bld">Iddhiyā pāda</span>nti nipphattipariyāyena ijjhanaṭṭhena, ijjhanti etāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iminā vā pariyāyena ‘‘iddhī’’ti saṅkhyaṃ gatānaṃ upacārajjhānādikusalacittasampayuttānaṃ chandasamādhipadhānasaṅkhārānaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena pādabhūtaṃ. Yasmā purimā iddhi pacchimāya iddhiyā pādo pādakaṃ padaṭṭhānaṃ hoti, tasmā <span class="bld">‘‘iddhibhūtaṃ vā pāda’’</span>nti ca vuttaṃ. <span class="bld">Sesesupī</span>ti dutiyaiddhipādādīsu. Kāmañcettha <a name="P3.0284"></a> <span class="bld">janavasabhasuttepi</span> iddhipādavicāro āgato, sopi saṅkhepato evāti āha <span class="bld">‘‘vitthāro pana…pe… dīpito’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para307"></a><a name="para307_dn3"></a><span class="paranum">307</span>. <span class="bld">Diṭṭhadhammo</span> vuccati paccakkhabhūto attabhāvoti āha <span class="bld">‘‘imasmiṃyeva attabhāve’’</span>ti. <span class="bld">Sukhavihāratthāyā</span>ti nikkilesatāya nirāmisena sukhena viharaṇatthāya. <span class="bld">Phalasamāpattijhānānī</span>ti cattāripi phalasamāpattijhānāni. <span class="bld">Aparabhāge</span>ti āsavakkhayādhigamato aparabhāge. <span class="bld">Nibbattitajjhānānī</span>ti adhigatarūpārūpajjhānāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sūriyacandapajjotamaṇiādīna</span>nti pajjotaggahaṇena padīpaṃ vadati. <span class="bld">Ādi</span>-saddena ukkāvijjulatādīnaṃ saṅgaho. <span class="bld">Ālokoti manasi karotī</span>ti sūriyacandālokādiṃ divā, rattiñca upaladdhaṃ yathāladdhavaseneva manasi karoti citte ṭhapeti. Tathāva naṃ manasi karoti, yathāssa subhāvitālokakasiṇassa viya kasiṇāloko yadicchakaṃ yāvadicchakaṃ. So āloko rattiyaṃ upatiṭṭhati, yena tattha divāsaññaṃ ṭhapeti divā viya vigatathinamiddho hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘yathā divā tathā ratti’’</span>nti. <span class="bld">Yathā rattiṃ āloko diṭṭho</span>ti yathā rattiyā candālokādiāloko diṭṭho upaladdho. <span class="bld">Evameva divā manasi karotī</span>ti rattiṃ diṭṭhākāreneva divā taṃ ālokaṃ manasi karoti citte ṭhapeti. <span class="bld">Apihitenā</span>ti thinamiddhapidhānena na pihitena. <span class="bld">Anaddhenā</span>ti asañchāditena. <span class="bld">Saobhāsa</span>nti sañāṇobhāsaṃ. Thinamiddhavinodanaālokopi <a name="V3.0195"></a> vā hotu kasiṇālokopi vā parikammālokopi vā, upakkilesāloko viya sabbāyaṃ āloko ñāṇasamuṭṭhāno vāti. <span class="bld">Ñāṇadassanapaṭilābhatthāyā</span>ti dibbacakkhuñāṇapaṭilābhatthāya. Dibbacakkhuñāṇañhi rūpagatassa dibbassa, itarassa ca dassanaṭṭhena idha ‘‘ñāṇadassana’’nti <a name="P3.0285"></a> adhippetaṃ. ‘‘Ālokasaññaṃ manasi karotī’’ti <a name="M3.0219"></a> ettha vuttaāloko <span class="bld">thinamiddhavinodanaāloko. Parikammaāloko</span>ti dibbacakkhuñāṇāya parikammakaraṇavasena pavattitaāloko. Tattha purimassa vasena <span class="bld">‘‘khīṇāsavassā’’</span>ti visesetvā vuttaṃ. Tassa hi thinamiddhaṃ suppahīnaṃ hoti, na aññesaṃ. Dutiyassa vasena <span class="bld">‘‘tasmiṃ vā āgatepī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">tasmi</span>nti dibbacakkhuñāṇe. <span class="bld">Āgatepī</span>ti paṭiladdhepi. <span class="bld">Anāgatepī</span>ti appaṭiladdhepi. Yasmā tathārūpassa pādakajjhānasseva vasena parikammaālokassa sambhavo, yato taṃ parisuddhapariyodātatādiguṇavisesupasaṃhitaṃ, tasmā āha <span class="bld">‘‘pādaka…pe… bhāvetīti vutta’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sattaṭṭhānikassā</span>ti ‘‘abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotī’’tiādinā (dī. ni. 1.214; 2.69; ma. ni. 1.102) vuttassa sattaṭṭhānikassa. Satipi sekkhānaṃ pariññātabhāve ekantato pariññātavatthukā nāma arahanto evāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘khīṇāsavassa vatthu viditaṃ hotī’’</span>tiādi. <span class="bld">Vatthārammaṇaviditatāyā</span>ti vatthuno, ārammaṇassa ca yāthāvato viditabhāvena. Yathā hi sappapariyesanaṃ carantena tassa āsaye vidite sopi vidito eva ca hoti mantāgadabalena tassa gahaṇassa sukarattā, evaṃ vedanāya āsayabhūte vatthumhi, ārammaṇe ca vidite ādikammikassapi vedanā viditā eva hoti salakkhaṇato, sāmaññalakkhaṇato ca tassā gahaṇassa sukarattā, pageva pariññātavatthukassa khīṇāsavassa. Tassa hi uppādakkhaṇepi ṭhitikkhaṇepi bhaṅgakkhaṇepi vedanā viditā pākaṭā honti. Tenāha <span class="bld">‘‘evaṃ vedanā uppajjantī’’</span>tiādi. Nidassanamattañcetaṃ, yadidaṃ pāḷiyaṃ vedanāsaññāvitakkaggahaṇanti dassento <span class="bld">‘‘na kevala’’</span>ntiādimāha<a name="P3.0286"></a>, tena avasesato sabbadhammānampi uppādādito viditabhāvaṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni na kevalaṃ khaṇato eva, atha kho paccayatopi aniccāditopi na kevalaṃ khīṇāsavānaṃyeva vasena, atha kho ekaccānaṃ sekkhānampi vasena vedanādīnaṃ viditabhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">avijjāsamudayā</span>ti avijjāya uppādā, atthibhāvāti attho. Nirodhavirodhī hi uppādo atthibhāvavācakopi hotīti tasmā purimabhavasiddhāya avijjāya sati imasmiṃ bhave vedanāya <a name="M3.0220"></a> uppādo hotīti attho. Avijjādīhi atītakālikādīhi <a name="V3.0196"></a> tesaṃ sahakāraṇabhūtāni uppādādīnipi gahitānevāti veditabbaṃ. Vedanāya pavattipaccayesu phassassa balavabhāvato so eva gahito <span class="bld">‘‘phassasamudayā’’</span>ti. Tasmiṃ pana gahite pavattipaccayatāsāmaññena vatthārammaṇādīnipi gahitāneva hontīti sabbassāpi vedanāya anavasesato paccayato udayadassanaṃ vibhāvitanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">‘‘Nibbattilakkhaṇa’’</span>ntiādinā khaṇavasena udayadassanamāha. Uppajjati etasmāti <span class="bld">uppādo,</span> uppajjanaṃ <span class="bld">uppādo</span>ti paccayalakkhaṇaṃ, khaṇalakkhaṇañca ubhayaṃ ekajjhaṃ gahetvā āha <span class="bld">‘‘evaṃ vedanāya uppādo vidito hotī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aniccato manasi karoto</span>ti vedanā nāmāyaṃ anaccantikatāya ādiantavatī udayabbayaparicchinnā khaṇabhaṅgurā tāvakālikā, tasmā ‘‘aniccā’’ti aniccato manasi karoto. Tassā khayato, vayato ca <span class="bld">upaṭṭhānaṃ viditaṃ</span> pākaṭaṃ <span class="bld">hoti. Dukkhato manasi karoto</span>ti aniccattā eva vedanā udayabbayapaṭipīḷitatāya, dukkhamatāya, dukkhavatthutāya ca ‘‘dukkhā’’ti manasi karoto <span class="bld">bhayato</span> bhāyitabbato tassā <span class="bld">upaṭṭhānaṃ viditaṃ</span> pākaṭaṃ <span class="bld">hotī</span>ti. Tathā aniccattā, dukkhattā eva ca <a name="P3.0287"></a> vedanā attarahitā asārā nissārā avasavattinī tucchāti vedanaṃ <span class="bld">anattato manasi karoto suññato</span> rittato asāmikato <span class="bld">upaṭṭhānaṃ viditaṃ</span> pākaṭaṃ hoti. <span class="bld">‘‘Khayato’’</span>tiādi vuttasseva atthassa nigamanaṃ. Tasmā vedanaṃ khayato bhayato suññato jānātīti atthavasena vibhattipariṇāmo veditabbo. <span class="bld">Avijjānirodhā vedanānirodho</span>ti aggamaggena avijjāya anuppādanirodhato vedanāya anuppādanirodho hoti paccayābhāve abhāvato. Sesaṃ samudayavāre vuttanayānusārena veditabbaṃ. Idha <span class="bld">samādhibhāvanā</span>ti sikhāppattā ariyānaṃ vipassanāsamādhibhāvanā. Tassā pādakabhūtā jhānasamāpatti veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vuttanayameva</span> mahāpadāne (dī. ni. 2.62).</p>
- <p class="bodytext"><a name="para308"></a><a name="para308_dn3"></a><span class="paranum">308</span>. <span class="bld">Pamāṇaṃ aggahetvā</span>ti asubhabhāvanā viya padesaṃ aggahetvā. Ekasmimpi satte pamāṇāggahaṇena <span class="bld">anavasesapharaṇena.</span> Natthi etāsaṃ <a name="M3.0221"></a> gahetabbaṃ pamāṇanti hi <span class="bld">appamāṇā,</span> appamāṇā eva <span class="bld">appamaññā.</span></p>
- <p class="bodytext">Apassayitabbaṭṭhena <span class="bld">apassenāni,</span> idha bhikkhu yāni apassāya tisso sikkhā sikkhituṃ samattho hoti, tesameva adhivacanaṃ. Tāni panetāni paccayānaṃ saṅkhāya sevitā adhivāsanakkhanti, vajjanīyavajjanaṃ, vinodetabbavinodanañca. Tenāha ‘‘saṅkhāyekaṃ adhivāsetī’’tiādi<a name="V3.0197"></a>. Tattha sammadeva khāyati upaṭṭhāti paṭibhātīti <span class="bld">saṅkhā,</span> ñāṇanti āha <span class="bld">‘‘saṅkhāyāti ñāṇenā’’</span>ti. Saṅkhāya sevitā nāma yaṃ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti, tassa sevanāti āha <span class="bld">‘‘sevitabbayuttakameva sevatī’’</span>ti. <span class="bld">Adhivāsanā</span>dīsupi eseva nayo. <span class="bld">Anto pavisitu</span>nti <a name="P3.0288"></a> abbhantare attano citte pavattituṃ <span class="bld">na deti.</span></p>
- <p class="subhead">Ariyavaṃsacatukkavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para309"></a><a name="para309_dn3"></a><span class="paranum">309</span>. <span class="bld">Vaṃsa</span>-saddo ‘‘piṭṭhivaṃsaṃ atikkamitvā nisīdatī’’tiādīsu dvinnaṃ dvinnaṃ gopānasīnaṃ sandhānaṭṭhāne ṭhapetabbadaṇḍake āgato.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Vaṃso visālova yathā visatto,</p>
- <p class="gatha2">Puttesu dāresu ca yā apekkhā;</p>
- <p class="gatha3">Vaṃse kaḷīrova asajjamāno,</p>
- <p class="gathalast">Eko care khaggavisāṇakappo’’tiādīsu. (apa. 1.1.94);</p>
- <p class="unindented">Akaṇḍake. ‘‘Bherisaddo mudiṅgasaddo vaṃsasaddo kaṃsatāḷasaddo’’tiādīsu tūriyavisese, yo ‘‘veṇū’’ tipi vuccati. ‘‘Abhinnena piṭṭhivaṃsena mato hatthī’’tiādīsu hatthiādīnaṃ piṭṭhivemajjhe padese. ‘‘Kulavaṃsaṃ ṭhapessāmī’’tiādīsu (dī. ni. 3.267) kulavaṃse. ‘‘Vaṃsānurakkhako paveṇīpālako’’tiādīsu (visuddhi. 1.42) guṇānupubbiyaṃ guṇānaṃ pabandhappavattiyaṃ. Idha pana catupaccayasantosabhāvanārāmatāsaṅkhātaguṇānaṃ pabandhe daṭṭhabbo. Tassa pana vaṃsassa kulanvayaṃ, guṇanvayañca nidassanavasena dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">khattiyavaṃso</span>ti khattiyakulanvayo<a name="P3.0289"></a>. Eseva nayo sesapadesupi. <span class="bld">Samaṇavaṃso</span> pana samaṇatanti samaṇapaveṇī. <span class="bld">Mūlagandhādīna</span>nti <span class="bld">ādi</span>-saddena yathā sāragandhādīnaṃ saṅgaho, evamettha gorasādīnampi saṅgaho <a name="M3.0222"></a> daṭṭhabbo. Dutiyena pana <span class="bld">ādi</span>-saddena kāsikavatthasappimaṇḍādīnaṃ. <span class="bld">Ariya</span>-saddo amilakkhūsupi manussesu vattati, yesaṃ pana nivāsanaṭṭhānaṃ ‘‘ariyaṃ āyatana’’nti vuccati. Yathāha ‘‘yāvatā, ānanda, ariyaṃ āyatana’’nti (dī. ni. 2.152; udā. 76) lokiyasādhujanesupi ‘‘ye hi vo ariyā parisuddhakāyakammantā…pe… tesaṃ ahaṃ aññataro’’tiādīsu (ma. ni. 1.35). Idha pana ye ‘‘ārakā kilesehī’’tiādinā laddhanibbacanā <a name="V3.0198"></a> paṭividdhaariyasaccā, te eva adhippetāti dassetuṃ ‘‘ke pana te ariyā’’ti pucchaṃ katvā <span class="bld">‘‘ariyā vuccantī’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tattha ye mahāpaṇidhānakappato paṭṭhāya yāvāyaṃ kappo, etthantare uppannā sammāsambuddhā, te tāva sarūpato dassetvā tadaññepi sammāsambuddhe, paccekabuddhe, buddhasāvake ca saṅgahetvā anavasesato ariye dassetuṃ <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha yāva sāsanaṃ na antaradhāyati, tāva satthā dharati eva nāmāti imameva bhagavantaṃ, ye cetarahi buddhasāvakā, te ca sandhāya <span class="bld">paccuppanna</span>ggahaṇaṃ. Tasmiṃ tasmiṃ vā kāle te te paccuppannāti ce, <span class="bld">atītānāgata</span>ggahaṇaṃ na kattabbaṃ siyā. Idāni yathā bhagavā ‘‘dhammaṃ vo, bhikkhave, desessāmi ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsessāmi, yadidaṃ chachakkānī’’ti chakkadesanāya <a name="P3.0290"></a> (ma. ni. 3.420) aṭṭhahi padehi vaṇṇaṃ abhāsi, evaṃ mahāariyavaṃsadesanāya ariyānaṃ vaṃsānaṃ ‘‘cattārome, bhikkhave, ariyavaṃsā aggaññā rattaññā vaṃsaññā porāṇā asaṃkiṇṇā asaṃkiṇṇapubbā na saṅkīyanti na saṅkīyissanti appaṭikuṭṭhā samaṇehi brāhmaṇehi viññūhī’’ti (a. ni. 4.28) yehi navahi padehi vaṇṇaṃ abhāsi, tāni tāva ānetvā thomanāvaseneva vaṇṇento <span class="bld">‘‘te kho panete’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Aggāti jānitabbā</span> sabbavaṃsehi seṭṭhabhāvato, seṭṭhabhāvasādhanato ca. <span class="bld">Dīgharattaṃ pavattāti jānitabbā</span> rattaññūhi, buddhādīhi tehi ca tathā anuṭṭhitattā. <span class="bld">Vaṃsāti jānitabbā</span> buddhādīnaṃ ariyānaṃ vaṃsāti jānitabbā. <span class="bld">Porāṇā</span>ti purātanā. <span class="bld">Na adhunuppattikā</span>ti na adhunātanā. <span class="bld">Asaṃkiṇṇā</span>ti na khittā na chaḍḍitā. Tenāha <span class="bld">‘‘anapanītā’’</span>ti. <span class="bld">Na apanītapubbā</span>ti na <a name="M3.0223"></a> chaḍḍitapubbā tissannaṃ sikkhānaṃ paripūraṇūpāyabhāvato na paricattapubbā. Tato eva <span class="bld">idānipi na apanīyanti, anāgatepi na apanīyissanti. Ye</span> dhammasabhāvassa vijānaneva <span class="bld">viññū</span> samitapāpa<span class="bld">samaṇā</span> ceva bāhitapāpa<span class="bld">brāhmaṇā</span> ca, <span class="bld">tehi appaṭikuṭṭhā</span> appaṭikkhittā. Ye hi na paṭikkositabbā, te aninditabbā agarahitabbā. Apariccajitabbatāya appaṭikkhipitabbā hontīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Santuṭṭho</span>ti ettha yathādhippetasantosameva dassento <span class="bld">‘‘paccayasantosavasena santuṭṭho’’</span>ti vuttaṃ. Jhānavipassanādivasenapi idha bhikkhuno santuṭṭhatā hotīti. <span class="bld">Itarītarenā</span>ti itarena itarena. Itara-saddoyaṃ aniyamavacano, dvikkhattuṃ vuccamāno yaṃkiñci-saddehi samānattho hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘yena kenacī’’</span>ti. Svāyaṃ aniyamavācitāya <a name="P3.0291"></a> eva yathā thūlādīnaṃ aññataravacano, evaṃ yathāladdhādīnampi aññataravacanoti tattha dutiyapakkhasseva idha icchitabhāvaṃ dassento <span class="bld">‘‘atha kho’’</span>tiādimāha<a name="V3.0199"></a>. Nanu ca yathāladdhādayopi thūlādayo eva? Saccametaṃ, tathāpi atthi viseso. Yo hi yathāladdhesu thūlādīsu santoso, so <span class="bld">yathālābhasantoso</span> eva, na itaro. Na hi so paccayamattasannissayo icchito, atha kho attano kāyabalasāruppabhāvasannissayopi. Thūladukādayo ca tayopi cīvare labbhanti. Majjhimo catupaccayasādhāraṇo, pacchimo pana cīvare, senāsane ca labbhatīti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">‘‘Ime tayo santose’’</span>ti idaṃ sabbasaṅgāhikavasena vuttaṃ. Ye hi parato gilānapaccayaṃ piṇḍapāte eva pakkhipitvā cīvare vīsati, piṇḍapāte pannarasa, senāsane pannarasāti samapaṇṇāsasantosā vuccanti, te sabbepi yathārahaṃ imesu eva tīsu santosesu saṅgahaṃ samosaraṇaṃ gacchantīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cīvaraṃ jānitabba</span>nti ‘‘idaṃ nāma cīvaraṃ kappiya’’nti jātito cīvaraṃ jānitabbaṃ. <span class="bld">Cīvarakkhetta</span>nti cīvarassa uppattikkhettaṃ. <span class="bld">Paṃsukūla</span>nti paṃsukūlacīvaraṃ, paṃsukūlalakkhaṇappattaṃ cīvaraṃ <span class="bld">jānitabba</span>nti attho. <span class="bld">Cīvarasantoso</span>ti cīvare labbhamāno sabbo santoso <span class="bld">jānitabbo.</span> <span class="bld">Cīvarapaṭisaṃyuttāni dhutaṅgāni jānitabbāni,</span> yāni tosanto cīvarasantosena sammadeva santuṭṭho hotīti. Khomakappāsikakoseyyakambalasāṇabhaṅgāni <span class="bld">khomādīni.</span> Tattha <span class="bld">khomaṃ</span> nāma khomasuttehi vāyitaṃ khomapaṭacīvaraṃ, tathā <a name="M3.0224"></a> sesānipi. <span class="bld">Sāṇa</span>nti sāṇavākasuttehi katacīvaraṃ. <span class="bld">Bhaṅga</span>nti pana khomasuttādīni sabbāni ekaccāni vomissetvā katacīvaraṃ. ‘‘Bhaṅgampi vākamayamevā’’ti keci. <span class="bld">Chā</span>ti gaṇanaparicchedo. Yadi evaṃ ito aññā vatthajāti natthīti? No natthi, sā pana etesaṃ anulomāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘dukūlādīnī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Ādi</span>-saddena paṭṭuṇṇaṃ, somārapaṭṭaṃ, cīnapaṭṭaṃ<a name="P3.0292"></a>, iddhijaṃ, devadinnanti etesaṃ saṅgaho. Tattha <span class="bld">dukūlaṃ</span> sāṇassa anulomaṃ vākamayattā. Paṭṭuṇṇadese sañjātavatthaṃ <span class="bld">paṭṭuṇṇaṃ.</span> ‘‘Paṭṭuṇṇaṃ koseyyaviseso’’ti hi amarakose vuttaṃ. Somāradese, cīnadese ca jātavatthāni <span class="bld">somāracīnapaṭṭāni. Paṭṭuṇṇā</span>dīni tīṇi koseyyassa anulomāni pāṇakehi katasuttamayattā. <span class="bld">Iddhijaṃ</span> ehibhikkhūnaṃ puññiddhiyā nibbattaṃ cīvaraṃ, taṃ khomādīnaṃ aññataraṃ hotīti tesameva anulomañca. Devatāhi dinnaṃ cīvaraṃ <span class="bld">devadinnaṃ,</span> taṃ kapparukkhe nibbattaṃ jāliniyā devakaññāya anuruddhattherassa dinnavatthasadisaṃ, tampi khomādīnaṃyeva anulomaṃ hoti tesu aññatarabhāvato. <span class="bld">Imānī</span>ti antogadhāvadhāraṇavacanaṃ, imāni evāti attho. Buddhādīnaṃ paribhogayogyatāya <span class="bld">kappiyacīvarāni.</span></p>
- <p class="bodytext">Idāni avadhāraṇena nivattitāni ekadesena dassetuṃ <span class="bld">‘‘kusacīra’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha kusatiṇehi, aññehi vā tādisehi tiṇehi katacīvaraṃ <span class="bld">kusacīraṃ.</span> Potakīvākādīhi vākehi katacīvaraṃ <span class="bld">vākacīraṃ.</span> Catukkoṇehi, tikoṇehi vā phalakehi katacīvaraṃ <span class="bld">phalakacīraṃ.</span> Manussānaṃ <a name="V3.0200"></a> kesehi katakambalaṃ <span class="bld">kesakambalaṃ.</span> Cāmarīvālaassavālādīhi kataṃ <span class="bld">vālakambalaṃ. </span> Makacitantūhi vāyito <span class="bld">potthako. Camma</span>nti migacammādi yaṃ kiñci cammaṃ. Ulūkapakkhehi ganthetvā katacīvaraṃ <span class="bld">ulūkapakkhaṃ. </span> Bhujatacādimayaṃ <span class="bld">rukkhadussaṃ,</span> tirīṭakanti attho. Sukhumatarāhi latāvākehi <a name="P3.0293"></a> vāyitaṃ <span class="bld">latādussaṃ.</span> Erakavākehi kataṃ <span class="bld">erakadussaṃ.</span> Tathā <span class="bld">kadalidussaṃ.</span> Sukhumehi veḷuvilīvehi kataṃ <span class="bld">veḷudussaṃ. Ādi</span>-saddena vakkalādīnaṃ saṅgaho. <span class="bld">Akappiyacīvarāni</span> titthiyaddhajabhāvato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭhannañca mātikānaṃ vasenā</span>ti ‘‘sīmāya deti, katikāya detī’’tiādinā (mahāva. 379) āgatānaṃ aṭṭhannaṃ cīvaruppattimātikānaṃ vasena. Cīvarānaṃ paṭilābhakkhettadassanatthañhi <a name="M3.0225"></a> bhagavatā ‘‘aṭṭhimā, bhikkhave, mātikā’’tiādinā mātikā ṭhapitā. <span class="bld">Mātikā</span>ti hi mātaro cīvaruppattijanikāti. <span class="bld">Sosānika</span>nti susāne patitakaṃ. <span class="bld">Pāpaṇika</span>nti āpaṇadvāre patitakaṃ. <span class="bld">Rathiya</span>nti puññatthikehi vātapānantarena rathikāya chaḍḍitacoḷakaṃ. <span class="bld">Saṅkārakūṭaka</span>nti saṅkāraṭṭhāne chaḍḍitacoḷakaṃ. <span class="bld">Sināna</span>nti nhānacoḷaṃ, yaṃ bhūtavejjehi sīsaṃ nhāpetvā ‘‘kāḷakaṇṇīcoḷaka’’nti chaḍḍetvā gacchanti. <span class="bld">Tittha</span>nti titthacoḷakaṃ sinānatitthe chaḍḍitapilotikā. <span class="bld">Aggidaḍḍha</span>nti agginā daḍḍhappadesaṃ. Tañhi manussā chaḍḍenti. <span class="bld">Gokhāyitakā</span>dīni pākaṭāneva. Tānipi hi manussā chaḍḍenti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhajaṃ ussāpetvā</span>ti nāvaṃ ārohantehi vā yuddhaṃ pavisantehi vā dhajayaṭṭhiṃ ussāpetvā tattha baddhaṃ pārutacīvaraṃ, tehi chaḍḍitanti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sādakabhikkhunā</span>ti gahapaticīvarassa sādiyanabhikkhunā. <span class="bld">Ekamāsamatta</span>nti cīvaramāsasaññitaṃ ekamāsamattaṃ. <span class="bld">Vitakketuṃ vaṭṭati,</span> na tato paranti adhippāyo. Sabbassāpi hi taṇhāniggahatthāya sāsane paṭipattīti. <span class="bld">Paṃsukūliko addhamāseneva karotī</span>ti aparapaṭibaddhattā <a name="P3.0294"></a> paṭilābhassa. Itarassa pana parapaṭibaddhattā māsamattaṃ anuññātaṃ. <span class="bld">Iti māsaddha…pe… vitakkasantoso</span> vitakkanassa parimitakālikattā.</p>
- <p class="bodytext">Mahātheraṃ tattha attano sahāyaṃ icchantopi garugāravena gāmadvāraṃ <span class="bld">‘‘bhante gamissāmi’’</span> iccevamāha. Mahātheropissa ajjhāsayaṃ ñatvā <span class="bld">‘‘ahaṃ pāvuso gamissāmī’’</span>ti āha. ‘‘Imassa bhikkhuno vitakkassa avasaro mā hotū’’ti <span class="bld">pañhaṃ pucchamāno gāmaṃ pāvisi. Uccārapalibuddho</span>ti uccārena pīḷito. Tadā bhagavato dukkarakiriyānussaraṇamukhena tathāgate uppannapītisomanassavegassa <a name="V3.0201"></a> balavabhāvena kilesānaṃ vikkhambhitattā <span class="bld">tasmiṃyeva…pe… tīṇi phalāni patto.</span></p>
- <p class="bodytext">‘‘Kattha labhissāmī’’ti cintanāpi lābhāsāpubbikāti tathā <span class="bld">‘‘acintetvā’’</span>ti vuttaṃ, ‘‘sundaraṃ labhissāmi, manāpaṃ labhissāmī’’ti evamādicintanāya kā nāma kathā. Kathaṃ pana vattabbanti āha <span class="bld">‘‘kammaṭṭhānasīseneva gamana’’</span>nti, tena cīvaraṃ paṭicca kiñcipi na cintetabbaṃ evāti dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Apesalo <a name="M3.0226"></a> appatirūpāyapi pariyesanāya paccayo bhaveyyāti <span class="bld">‘‘pesalaṃ bhikkhuṃ gahetvā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āhariyamāna</span>nti susānādīsu patitakaṃ vatthaṃ ‘‘ime bhikkhū paṃsukūlapariyesanaṃ carantī’’ti ñatvā kenaci purisena tato ānīyamānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ laddhaṃ gaṇhantassāpī</span>ti evaṃ paṭilābhasantosaṃ akopetvāva laddhaṃ gaṇhantassāpi. <span class="bld">Attano pahonakamattenevā</span>ti yathāladdhānaṃ paṃsukūlavatthānaṃ ekapaṭṭadupaṭṭānaṃ atthāya attano pahonakapamāṇeneva, avadhāraṇena uparipaccāsaṃ nivatteti.</p>
- <p class="bodytext">Gāme bhikkhāya āhiṇḍantena sapadānacārinā viya dvārapaṭipāṭiyā caraṇaṃ <span class="bld">loluppavivajjanaṃ</span> nāma cīvaraloluppassa dūrasamussāritattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yāpetu</span>nti attabhāvaṃ pavattetuṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhovanupagenā</span>ti dhovanayoggena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṇṇānī</span>ti ambajambādipaṇṇāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Akopetvā</span>ti santosaṃ akopetvā<a name="P3.0295"></a>. <span class="bld">Pahonakanīhārenevāti</span> antaravāsakādīsu yaṃ kātukāmo, tassa pahonakaniyāmeneva yathāladdhaṃ thūlasukhumādiṃ gahetvā <span class="bld">karaṇaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Timaṇḍalapaṭicchādanamattassevā</span>ti <a name="V3.0202"></a> ‘‘nivāsanaṃ ce nābhimaṇḍalaṃ; jāṇumaṇḍalaṃ, itaraṃ ce galavāṭamaṇḍalaṃ, jāṇumaṇḍala’’nti evaṃ timaṇḍalapaṭicchādanamattasseva <span class="bld">karaṇaṃ;</span> taṃ pana atthato tiṇṇaṃ cīvarānaṃ heṭṭhimantena vuttaparimāṇameva hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avicāretvā</span>ti na vicāretvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kusibandhanakāle</span>ti maṇḍalāni yojetvā sibbanakāle. <span class="bld">Sattavāre</span>ti sattasibbanavāre.</p>
- <p class="bodytext">Kappabinduapadesena kassaci vikārassa akaraṇaṃ <span class="bld">kappasantoso.</span></p>
- <p class="bodytext">Sītapaṭighātādi atthāpattito sijjhatīti mukhyameva cīvaraparibhoge payojanaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘hirikopīnapaṭicchādanamattavasenā’’</span>ti vuttaṃ. Tenāha bhagavā ‘‘yāvadeva hirikopīnapaṭicchādanattha’’nti (ma. ni. 1.23; a. ni. 6.68; mahāni. 162).</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vaṭṭati</span><a name="M3.0227"></a>, na tāvatā santoso kuppati sambhārānaṃ, dakkhiṇeyyānañca alābhato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sāraṇīyadhamme ṭhatvā</span>ti sīlavantehi bhikkhūhi sādhāraṇato paribhoge ṭhatvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Itī’’</span>tiādinā paṭhamassa ariyavaṃsassa paṃsukūlikaṅgatecīvarikaṅgānaṃ, tesañca tassa paccayataṃ dassento iti ime dhammā aññamaññassa samuṭṭhāpakā, upatthambhakā cāti dīpeti. Esa nayo ito paratopi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Santuṭṭho hoti vaṇṇavādī’’ti ettha catukkoṭikaṃ sambhavati, tattha catutthoyeva pakkho satthārā vaṇṇito thomitoti mahātherena tathā desanā katā. <span class="bld">Eko santuṭṭho hoti, santosassa vaṇṇaṃ na katheti</span> seyyathāpi thero nālako (suttanipāte nālakasutte vitthāro) <span class="bld">eko na santuṭṭho hoti, santosassa vaṇṇavādī</span> seyyathāpi upanando sakyaputto (pārā. 515, 527, 532, 537 vākyakhandhesu vitthāro). <span class="bld">Eko neva santuṭṭho hoti, na santosassa vaṇṇaṃ katheti.</span> Seyyathāpi thero <a name="P3.0296"></a> lāḷudāyī (theragā. aṭṭha. 2.udāyittheragāthāvaṇṇanā) <span class="bld">eko santuṭṭho ceva hoti, santosassa ca vaṇṇavādī</span> seyyathāpi thero mahākassapo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anesana</span>nti <a name="V3.0203"></a> ayuttaṃ esanaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘appatirūpa’’</span>nti, sāsane ṭhitānaṃ na patirūpaṃ asāruppaṃ ayogyaṃ. <span class="bld">Kohaññaṃ karonto</span>ti cīvaruppādanimittaṃ paresaṃ kuhanaṃ vimhāpanaṃ karonto. <span class="bld">Uttasatī</span>ti taṇhāsantāsena uparūpari tasati. <span class="bld">Paritasatīti</span> parito tasati. Yathā sabbe kāyavacīpayogā tadatthā eva jāyanti, evaṃ sabbabhāgehi tasati. <span class="bld">Gadhitaṃ</span> vuccati gaddho, so cettha abhijjhālakkhaṇo adhippeto. Gadhitaṃ etassa natthīti <span class="bld">agadhito</span>ti āha <span class="bld">‘‘agadhito…pe… lobhagiddho’’</span>ti. <span class="bld">Muccha</span>nti taṇhāvasena muyhanaṃ, tassa vā samussayaṃ adhigataṃ. <span class="bld">Anāpanno</span> anupagato. <span class="bld">Anotthato</span>ti anajjhotthato. <span class="bld">Apariyonaddho</span>ti taṇhāchadanena acchādito. <span class="bld">Ādīnavaṃ passamāno</span>ti diṭṭhadhammikaṃ, samparāyikañca dosaṃ passanto. Gadhitaparibhogato nissarati etenāti <span class="bld">nissaraṇaṃ,</span> idamatthikatā, taṃ pajānātīti <span class="bld">nissaraṇapañño.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘yāvadeva…pe… pajānanto’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nevattānukkaṃsetī</span>ti <a name="M3.0228"></a> attānaṃ neva ukkaṃseti na ukkhipati na ukkaṭṭhato dahati. <span class="bld">‘‘Aha’’</span>ntiādi ukkaṃsanākāradassanaṃ. <span class="bld">Na vambhetī</span>ti na hīḷayati nihīnato na dahati. <span class="bld">Tasmiṃ cīvarasantose</span>ti tasmiṃ yathāvutte vīsatividhe cīvarasantose<a name="P3.0297"></a>. Kāmañcettha vuttappakārasantosaggahaṇena cīvarahetu anesanāpajjanādipi gahitameva tasmiṃ sati tassa bhāvato, asati ca abhāvato, vaṇṇavāditānattukkaṃsanā paravambhanāni pana gahitāni na hontīti <span class="bld">‘‘vaṇṇavāditādīsu vā’’</span>ti vikappo vutto. Ettha ca <span class="bld">‘‘dakkho’’</span>tiādi yesaṃ dhammānaṃ vasenassa yathāvuttasantosādi ijjhati, taṃ dassanaṃ. Tattha <span class="bld">‘‘dakkho’’</span>ti iminā tesaṃ samuṭṭhāpanapaññaṃ dasseti, <span class="bld">‘‘analaso’’</span>ti iminā paggaṇhanavīriyaṃ, <span class="bld">‘‘sampajāno’’</span>ti iminā pāṭihāriyapaññaṃ <span class="bld">‘‘paṭissato’’</span>ti iminā tattha asammosavuttiṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Piṇḍapāto jānitabbo</span>ti pabhedato piṇḍapāto jānitabbo. <span class="bld">Piṇḍapātakkhetta</span>nti piṇḍapātassa uppattiṭṭhānaṃ. <span class="bld">Piṇḍapātasantoso jānitabbo</span>ti piṇḍapāte santoso pabhedato jānitabbo. Idha bhesajjampi piṇḍapātagatikameva. Āharitabbato hi sappiādīnampi gahaṇaṃ kataṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Piṇḍapātakkhettaṃ</span> piṇḍapātassa uppattiṭṭhānaṃ. Khettaṃ viya <span class="bld">khettaṃ.</span> Uppajjati ettha, etenāti ca <span class="bld">uppattiṭṭhānaṃ.</span> Saṅghato vā hi bhikkhuno piṇḍapāto uppajjati uddesādivasena vā. Tattha sakalassa saṅghassa dātabbaṃ bhattaṃ <span class="bld">saṅghabhattaṃ.</span> Katipaye bhikkhū uddisitvā uddesena dātabbaṃ bhattaṃ <span class="bld">uddesabhattaṃ.</span> Nimantetvā dātabbaṃ bhattaṃ <span class="bld">nimantanaṃ.</span> Salākadānavasena dātabbaṃ bhattaṃ <span class="bld">salākabhattaṃ</span><a name="V3.0204"></a>. Ekasmiṃ pakkhe ekadivasaṃ dātabbaṃ bhattaṃ <span class="bld">pakkhikaṃ.</span> Uposathe dātabbaṃ bhattaṃ <span class="bld">uposathikaṃ.</span> Pāṭipadadivase dātabbaṃ bhattaṃ <span class="bld">pāṭipadikaṃ.</span> Āgantukānaṃ dātabbaṃ bhattaṃ <span class="bld">āgantukabhattaṃ.</span> Dhuragehe eva ṭhapetvā dātabbaṃ bhattaṃ <span class="bld">dhurabhattaṃ.</span> Kuṭiṃ uddissa dātabbaṃ bhattaṃ <span class="bld">kuṭibhattaṃ.</span> Gāmavāsīādīhi vārena dātabbaṃ bhattaṃ <span class="bld">vārabhattaṃ.</span> Vihāraṃ uddissa dātabbaṃ bhattaṃ <span class="bld">vihārabhattaṃ.</span> Sesāni pākaṭāneva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vitakketi</span> ‘‘kattha nu kho ahaṃ ajja piṇḍāya carissāmī’’ti. ‘‘Kattha piṇḍāya carissāmā’’ti therena vutte ‘‘asukagāme <a name="P3.0298"></a> bhante’’ti kāmametaṃ paṭivacanadānaṃ<a name="M3.0229"></a>, yena pana cittena ‘‘cintetvā’’ti vuttaṃ, taṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘ettakaṃ cintetvā’’</span>ti. <span class="bld">Tato paṭṭhāyā</span>ti vitakkamāḷake ṭhatvā vitakkitakālato paṭṭhāya. <span class="bld">‘‘Tato paraṃ vitakkento ariyavaṃsā cuto hotī’’</span>ti idaṃ tiṇṇampi ariyavaṃsikānaṃ vasena gahetabbaṃ, na ekacārikasseva. Sabbopi hi ariyavaṃsiko ekavārameva vitakketuṃ labhati, na tato paraṃ. <span class="bld">Paribāhiro</span>ti ariyavaṃsikabhāvato bahibhūto. Svāyaṃ vitakkasantoso kammaṭṭhānamanasikārena na kuppati, visujjhati ca. Ito paresupi eseva nayo. Tenevāha <span class="bld">‘‘kammaṭṭhānasīsena gantabba’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gahetabbamevā</span>ti aṭṭhānappayutto <span class="bld">eva</span>-saddo. Yāpanamattameva gahetabbanti yojetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ piṇḍapātapaṭiggahaṇe. <span class="bld">Appa</span>nti attano yāpanapamāṇatopi appaṃ. <span class="bld">Gahetabbaṃ</span> dāyakassa cittārādhanatthaṃ. <span class="bld">Pamāṇenevā</span>ti attano yāpanappamāṇeneva appaṃ <span class="bld">gahetabbaṃ.</span> ‘‘Pamāṇena gahetabba’’nti ettha kāraṇaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘paṭiggahaṇasmiñhī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Makkhetī</span>ti viddhaṃseti apaneti. <span class="bld">Vinipātetī</span>ti vināseti aṭṭhānaviniyogena. <span class="bld">Sāsana</span>nti satthu sāsanaṃ anusiṭṭhiṃ. <span class="bld">Na karoti</span> nappaṭipajjati.</p>
- <p class="bodytext">Sapadānacārino viya dvārapaṭipāṭiyā caraṇaṃ loluppavivajjanasantosoti āha <span class="bld">‘‘dvārapaṭipāṭiyā gantabba’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Harāpetvā</span>ti adhikaṃ apanetvā.</p>
- <p class="bodytext">Āhāragedhato nissarati etenāti <span class="bld">nissaraṇaṃ.</span> Jighacchāya paṭivinodanatthaṃ kathā, kāyassaṭhitiādipayojanaṃ <a name="V3.0205"></a> pana atthāpattito āgataṃ evāti āha <span class="bld">‘‘jighacchāya…pe… santoso nāmā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nidahitvā na paribhuñjitabbaṃ</span> tadahupīti adhippāyo. Itaratthā pana sikkhāpadeneva vāritaṃ. <span class="bld">Sāraṇīyadhamme ṭhitenā</span>ti sīlavantehi bhikkhūhi sādhāraṇabhogibhāve ṭhitena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Senāsanenā</span>ti sayanena, āsanena ca. Yattha yattha <a name="P3.0299"></a> hi mañcādike, vihārādike ca seti, taṃ <span class="bld">senaṃ.</span> Yattha yattha pīṭhādike āsati, taṃ <span class="bld">āsanaṃ.</span> Tadubhayaṃ ekato katvā ‘‘senāsana’’nti vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘mañco’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">mañco</span> masārakādi, tathā <span class="bld">pīṭhaṃ.</span> Mañcabhisi, pīṭhabhisīti <a name="M3.0230"></a> duvidhā <span class="bld">bhisi. Vihāro</span> pākāraparicchinno sakalo āvāso. ‘‘Dīghamukhapāsādo’’ti keci. <span class="bld">Aḍḍhayogo</span>ti dīghapāsādo. ‘‘Ekapassacchadanakasenāsana’’nti keci. <span class="bld">Pāsādo</span>ti caturassapāsādo. ‘‘Āyatacaturassapāsādo’’ti keci. <span class="bld">Hammiyaṃ</span> muṇḍacchadanapāsādo. <span class="bld">Guhā</span>ti kevalā pabbataguhā. <span class="bld">Leṇaṃ</span> dvārabandhaṃ. <span class="bld">Aṭṭo</span> bahalabhittikaṃ gehaṃ, yassa gopānasiyo aggahetvā iṭṭhakāhi eva chadanaṃ hoti. ‘‘Aṭṭālakākārena kariyatī’’tipi vadanti. <span class="bld">Māḷo</span> ekakūṭasaṅgahito anekakoṇo patissayaviseso ‘‘vaṭṭākārena katasenāsana’’nti keci.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Piṇḍapāte vuttanayenevā</span>ti ‘‘sādako bhikkhu ‘ajja kattha vasissāmī’ti vitakketī’’tiādinā yathārahaṃ piṇḍapāte vuttanayena <span class="bld">veditabbā,</span> ‘‘tato paraṃ vitakkento ariyavaṃsā cuto hoti paribāhiro’’ti, ‘‘senāsanaṃ gavesantenāpi’kuhiṃ labhissāmī’ti acintetvā kammaṭṭhānasīseneva gantabba’’nti ca evamādi sabbaṃ purimanayeneva.</p>
- <p class="bodytext">Kasmā panettha paccayasantosaṃ dassentena mahātherena gilānapaccayasantoso na gahitoti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbanti dassento <span class="bld">‘‘gilānapaccayo pana piṇḍapāte eva paviṭṭho’’</span>ti āha, āharitabbatāsāmaññenāti adhippāyo. Yadi evaṃ tattha piṇḍapāte viya vitakkasantosādayopi pannarasa santosā icchitabbāti? Noti dassento āha <span class="bld">‘‘tatthā’’</span>tiādi. Nanu cettha dvādaseva dhutaṅgāni viniyogaṃ gatāni, ekaṃ pana nesajjikaṅgaṃ na katthaci viniyuttanti āha <span class="bld">‘‘nesajjikaṅgaṃ bhāvanārāmaariyavaṃsaṃ bhajatī’’</span>ti. Ayañca attho aṭṭhakathāruḷho evāti dassento <span class="bld">‘‘vuttampi ceta’’</span>ntiādimāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Pathaviṃ</span> <a name="V3.0206"></a> <span class="bld">pattharamāno viyā’’</span>tiādi ariyavaṃsadesanāya sudukkarabhāvadassanaṃ <a name="P3.0300"></a> mahāvisayatāya tassā desanāya. Yasmā nayasahassapaṭimaṇḍitā hoti ariyamaggādhigamāya vitthārato pavattiyamānā desanā yathā taṃ cittuppādakaṇḍe, ayañca bhāvanārāmaariyavaṃsakathā ariyamaggādhigamāya vitthārato pavattiyamānā evaṃ hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘sahassanayappaṭimaṇḍitaṃ…pe… desanaṃ ārabhī’’</span>ti. Paṭipakkhavidhamanato abhimukhabhāvena <a name="M3.0231"></a> ramaṇaṃ <span class="bld">āramaṇaṃ ārāmo</span>ti āha <span class="bld">‘‘abhiratīti attho’’</span>ti. Byadhikaraṇānampi padānaṃ vasena bhavati bāhiratthasamāso yathā ‘‘urasilomo, kaṇṭhekāḷoti āha <span class="bld">‘‘pahāne ārāmo assāti pahānārāmo’’</span>ti. Āramitabbaṭṭhena vā <span class="bld">ārāmo,</span> pahānaṃ ārāmo assāti <span class="bld">pahānārāmo</span>ti evamettha samāsayojanā veditabbā. <span class="bld">‘‘Pajahanto ramatī’’</span>ti etena pahānārāmasaddānaṃ kattusādhanataṃ, kammadhārayasamāsañca dasseti. ‘‘Bhāvento ramatī’’ti vuttattā <span class="bld">bhāvanārāmo</span>ti etthāpi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext">Kāmaṃ ‘‘nesajjikaṅgaṃ bhāvanārāmaariyavaṃsaṃ bhajatī’’ti vuttaṃ bhāvanānuyogassa anucchavikattā, nesajjikaṅgavasena pana nesajjikassa bhikkhuno ekaccāhi āpattīhi anāpattibhāvoti tampi saṅgaṇhanto ‘‘terasannaṃ dhutaṅgāna’’nti vatvā ‘‘vinayaṃ patvā garuke ṭhātabba’’nti icchitattā sallekhassa apariccajanavasena paṭipatti nāma vinaye ṭhitassevāti āha <span class="bld">‘‘terasannaṃ…pe… kathitaṃ hotī’’</span>ti. Kāmaṃ suttābhidhammapiṭakesupi (dī. ni. 1.7.194; vibha. 508) tattha tattha sīlakathā āgatā eva, yehi pana guṇehi sīlassa vodānaṃ hoti, tesu kathitesu yathā sīlakathābāhullaṃ vinayapiṭakaṃ kathitaṃ hoti, evaṃ bhāvanākathābāhullaṃ suttantapiṭakaṃ, abhidhammapiṭakañca catutthena ariyavaṃsena kathitameva hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘bhāvanārāmena avasesaṃ piṭakadvayaṃ kathitaṃ hotī’’</span>ti. ‘‘So nekkhammaṃ bhāvento ramatī’’ti nekkhammapadaṃ ādiṃ katvā tattha desanāya pavattattā, sabbesampi vā samathavipassanāmaggadhammānaṃ yathāsakaṃpaṭipakkhato nikkhamanena nekkhammasaññitānaṃ <a name="P3.0301"></a> tattha āgatattā so pāṭho <span class="bld">‘‘nekkhammapāḷī’’</span>ti vuccatīti āha <span class="bld">‘‘nekkhammapāḷiyā kathetabbo’’</span>ti. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sabbepi kusalā dhammā nekkhammanti pavuccare’’ti (itivu. aṭṭha. 109). <span class="bld">Dasuttarasuttanta pariyāyenā</span>ti dasuttarasuttantadhammena, dasuttarasuttante (dī. ni. 3.350) āgatanayenāti vā attho. Sesadvayepi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">So</span>ti jāgariyaṃ anuyutto bhikkhu. <span class="bld">Nekkhamma</span>nti kāmehi nikkhantabhāvato nekkhammasaññitaṃ paṭhamajjhānūpacāraṃ. ‘‘So abhijjhaṃ loke pahāyā’’tiādinā (vibha. 508, 538) āgatā <a name="V3.0207"></a> paṭhamajjhānassa pubbabhāgabhāvanāti idhādhippetā<a name="M3.0232"></a>, tasmā <span class="bld">‘‘abyāpāda’’</span>ntiādīsupi evameva attho veditabbo. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ <span class="bld">brahmajālaṭīkāyaṃ</span> vuttanayena veditabbaṃ. Saupāyāsānañhi aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ, aṭṭhārasannaṃ mahāvipassanānaṃ, catunnaṃ ariyamaggānañca vasenettha desanā pavattāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Ekaṃ dhammaṃ bhāvento ramati, ekaṃ dhammaṃ pajahanto ramatī’’</span>ti ca na idaṃ dasuttarasutte āgataniyāmena vuttaṃ, tattha pana ‘‘eko dhammo bhāvetabbo, eko dhammo pahātabbo’’ti (dī. ni. 3.351) ca desanā āgatā. Evaṃ santepi yasmā atthato bhedo natthi, tasmā paṭisambhidāmagge nekkhammapāḷiyaṃ (paṭi. ma. 1.24, 3.41) āgatanīhāreneva ‘‘ekaṃ dhammaṃ bhāvento ramati, ekaṃ dhammaṃ pajahanto ramatī’’ti vuttaṃ. Esa nayo sesavāresupi. Yasmā cāyaṃ ariyavaṃsadesanā nāma satthu paññattāva satthārā hi desitaṃ desanaṃ āyasmā dhammasenāpati sāriputtatthero saṅgāyanavasena idhānesi<a name="P3.0302"></a>, tasmā mahāariyavaṃsasutte satthudesanānīhārena nigamanaṃ dassento <span class="bld">‘‘evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu bhāvanārāmo hotī’’</span>ti āha. Eseva nayo ito paresu <span class="bld">satipaṭṭhānapariyāyaabhidhammaniddesapariyāyesupi.</span> Kāmañcettha kāyānupassanāvaseneva saṅkhipitvā yojanā katā, ekavīsatiyā pana ṭhānānaṃ vasena vitthārato yojanā veditabbā. <span class="bld">‘‘Aniccato’’</span> (visuddhi. ṭī. 2.698) tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ <span class="bld">visuddhimaggasaṃvaṇṇanāsu</span> vuttanayena veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para310"></a><a name="para310_dn3"></a><span class="paranum">310</span>. Saṃvarādīnaṃ sādhanavasena padahati ettha, etehīti ca <span class="bld">padhānāni. Uttamavīriyānī</span>ti seṭṭhavīriyāni visiṭṭhassa atthassa sādhanato. <span class="bld">Saṃvarantassa uppannavīriya</span>nti yathā abhijjhādayo na uppajjanti, evaṃ satiyā upaṭṭhāpane cakkhādīnaṃ pidahane analasassa uppannavīriyaṃ. <span class="bld">Pajahantassā</span>ti vinodentassa. <span class="bld">Uppannavīriya</span>nti tasseva pajahanassa sādhanavasena pavattavīriyaṃ. <span class="bld">Bhāventassa uppannavīriya</span>nti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Samādhinimitta</span>nti samādhi eva. Purimuppannasamādhi hi parato uppajjanakasamādhipavivekassa kāraṇaṃ hotīti ‘‘samādhinimitta’’nti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upadhivivekattā</span>ti khandhūpadhiādiupadhīhi vivittattā vinissaṭattā. <span class="bld">Taṃ āgammā</span>ti taṃ nibbānaṃ maggena adhigamahetu. Rāgādayo virajjanti ettha, etenāti <a name="M3.0233"></a> vā <span class="bld">virāgo.</span> Evaṃ <span class="bld">nirodhopi</span> daṭṭhabbo. Yasmā idha bojjhaṅgā missakavasena icchitā, tasmā <span class="bld">‘‘ārammaṇavasena adhigantabbavasena vā’’</span>ti vuttaṃ. Tattha <span class="bld">adhigantabbavasenā</span>ti taṃninnatāvasena. <span class="bld">Vossaggapariṇāmi</span>nti vossajjanavasena <a name="V3.0208"></a> pariṇāmitaṃ pariccajanavasena ceva pakkhandanavasena ca pariṇamanasīlaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘dve vossaggā’’</span>tiādi. <span class="bld">Khandhānaṃ pariccajanaṃ</span> nāma tappaṭibaddhakilesappahānavasenāti yenākārena vipassanā kilese pajahati, tenevākārena taṃnimittake, khandhe ca ‘‘pajahatī’’ti vattabbataṃ <a name="P3.0303"></a> arahatīti āha <span class="bld">‘‘vipassanā…pe… pariccajatī’’</span>ti. Yasmā vipassanā vuṭṭhānagāminibhāvaṃ pāpuṇantī ninnapoṇapabbhārabhāvena ekaṃsato nibbānaṃ ‘‘pakkhandatī’’ti vattabbataṃ labhati, maggo ca samucchedavasena kilese, khandhe ca pariccajati, tasmā yathākkamaṃ vipassanāmaggānaṃ vasena pakkhandanapariccāgavossaggāpi veditabbā. <span class="bld">Vossaggatthāyā</span>ti pariccāgavossaggatthāya ceva pakkhandanavossaggatthāya ca. <span class="bld">Pariṇamatī</span>ti paripaccati. Taṃ <span class="bld">pariṇamanaṃ</span> vuṭṭhānagāminibhāvappattiyā ceva ariyamaggabhāvappattiyā ca icchitanti āha <span class="bld">‘‘vipassanābhāvañceva maggabhāvañca pāpuṇātī’’</span>ti. <span class="bld">Sesapadesū</span>ti ‘‘dhammavicayasambojjhaṅgaṃ bhāvetī’’tiādīsu sesasambojjhaṅgakoṭṭhāsesu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhaddaka</span>nti abhaddakānaṃ nīvaraṇādipāpadhammānaṃ vikkhambhanena rāgavidhamanena ekantahitattā, dullabhattā ca bhaddakaṃ sundaraṃ. Na hi aññaṃ samādhinimittaṃ evaṃdullabhaṃ, rāgassa ca ujuvipaccanīkabhūtaṃ atthi. <span class="bld">Anurakkhatī</span>ti ettha <span class="bld">anurakkhanā</span> nāma adhigatasamādhito yathā na parihāni hoti, evaṃ paṭipatti, sā pana tappaṭipakkhavidhamanenāti āha <span class="bld">‘‘samādhī’’</span>tiādi. <span class="bld">Aṭṭhikasaññādikā</span>ti aṭṭhikajjhānādikā. Saññāsīsena hi jhānaṃ vadati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekapaṭivedhavasena catusaccadhamme ñāṇa</span>nti catūsu ariyasaccesu ekābhisamayavasena pavattañāṇaṃ, maggañāṇanti attho. Catusaccantogadhattā <span class="bld">catusaccabbhantare nirodhadhamme</span> nibbāne <span class="bld">ñāṇaṃ,</span> tena phalañāṇaṃ vadati. Yasmā maggānantarassa phalassa maggānuguṇā pavatti, yato taṃsamudayapakkhiyesu dhammesu paṭippassaddhippahānavasena pavattati, tasmā nirodhasaccepi yo maggassa sacchikiriyābhisamayo, tadanuguṇā pavattīti <a name="P3.0304"></a> phalañāṇasseva dhamme ñāṇatā vuttā, na yassa kassaci nibbānārammaṇassa ñāṇassa<a name="M3.0234"></a>. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘yathāhā’’</span>tiādi. Ettha ca maggapaññā tāva catusaccadhammassa paṭivijjhanato dhammeñāṇaṃ nāma hotu, phalapaññā pana kathanti codanā sodhitā hoti nirodhadhammaṃ ārabbha pavattanato. Duvidhāpi hi paññā aparappaccayatāya attapaccakkhato ariyasaccadhamme kiccato ca ārammaṇato ca pavattattā ‘‘dhammeñāṇa’’nti veditabbā. Ariyasaccesu hi ayaṃ dhamma-saddo tesaṃ aviparītasabhāvattā, saṅkhatappavaro vā ariyamaggo, tassa ca phaladhammo. Tattha paññā taṃsahagatā dhammeñāṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anvayeñāṇa</span>nti <a name="V3.0209"></a> anugamanañāṇaṃ. <span class="bld">Paccakkhato disvā</span>ti cattāri saccāni maggañāṇena paccakkhato paṭivijjhitvā. <span class="bld">Yathā idānī</span>ti yathā etarahi pañcupādānakkhandhā dukkhasaccaṃ, <span class="bld">evaṃ atītepi anāgatepi pañcupādānakkhandhā dukkhasaccamevā</span>ti ca sarikkhaṭṭhena vuttaṃ. Esa nayo <span class="bld">samudayasacce, maggasacce ca. Ayamevā</span>ti avadhāraṇe. Nirodhasacce pana sarikkhaṭṭho natthi tassa niccattā, ekasabhāvattā ca. <span class="bld">Evaṃ tassa ñāṇassa anugatiyaṃ ñāṇa</span>nti tassa dhammeñāṇassa ‘‘evaṃ atītepī’’tiādinā anugatiyaṃ anugamane anvaye ñāṇaṃ. Idaṃ anvaye ñāṇanti yojanā. <span class="bld">‘‘Tenāhā’’</span>tiādinā yathāvuttamatthaṃ pāḷiyā vibhāveti. <span class="bld">So</span>ti dhammañāṇaṃ patvā ṭhito bhikkhu. <span class="bld">Iminā dhammenā</span>ti dhammagocarattā gocaravohārena ‘‘dhammo’’ti vuttenamaggañāṇena, upayogatthe vā karaṇavacanaṃ, <span class="bld">iminā dhammena ñātenā</span>ti imaṃ catusaccadhammaṃ ñāṇena jānitvā ṭhitena maggañāṇenāti attho. <span class="bld">Diṭṭhenā</span>ti dassanena saccadhammaṃ passitvā ṭhitena. <span class="bld">Pattenā</span>ti <a name="P3.0305"></a> saccānaṃ patvā ṭhitena. <span class="bld">Viditenā</span>ti saccāni viditvā ṭhitena. <span class="bld">Pariyogāḷhenā</span>ti catusaccadhammaṃ pariyogāhetvā ṭhitenāti evaṃ tāvettha abhidhammaṭṭhakathāyaṃ (vibha. aṭṭha. 796) attho vutto. Duvidhampi pana maggaphalañāṇaṃ dhammeñāṇaṃ. Paccavekkhaṇāya ca mūlaṃ, kāraṇañca nayanayanassāti duvidhenāpi tena dhammenāti na na yujjati. Tathā catusaccadhammassa ñātattā, maggaphalasaṅkhātassa vā dhammassa saccapaṭivedhasampayogaṃ gatattā nayanayanaṃ hotīti tena iminā dhammena ñāṇavisayabhāvena, ñāṇasampayogena vā ñātenāti ca attho na na yujjatīti. <span class="bld">Atītānāgate nayaṃ netī</span>ti atīte, anāgate ca nayaṃ neti harati <a name="M3.0235"></a> peseti. Idaṃ pana na maggañāṇassa kiccaṃ, paccavekkhaṇañāṇakiccaṃ, satthārā pana maggañāṇaṃ atītānāgate nayanayanasadisaṃ kataṃ maggamūlakattā. Bhāvitamaggassa hi paccavekkhaṇā nāma hoti. Nayidaṃ aññaṃ ñāṇuppādanaṃ nayanayanaṃ, ñāṇasseva pana pavattivisesoti.</p>
- <p class="bodytext">Paresaṃ cetaso parito ayanaṃ paricchindanaṃ pariyo, tasmiṃ <span class="bld">pariye.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘paresaṃ cittaparicchede’’</span>ti. <span class="bld">Avasesaṃ sammutimhiñāṇaṃ nāma</span> ‘‘ñāṇa’’nti sammatattā. Vacanatthato pana sammutimhi ñāṇanti <span class="bld">sammutimhiñāṇaṃ.</span> Dhammeñāṇādīnaṃ viya hi sātisayassa paṭivedhakiccassa abhāvā visayobhāsanasaṅkhātajānanasāmaññena ‘‘ñāṇa’’nti sammatesu antogadhanti attho. Sammutivasena vā pavattaṃ <span class="bld">sammutimhiñāṇaṃ</span> sammutidvārena atthassa gahaṇato. <span class="bld">Avasesaṃ</span> vā itarañāṇattayavisabhāgaṃ ñāṇaṃ <a name="P3.0306"></a> tabbisabhāgasāmaññena sammutimhiñāṇamhi paviṭṭhattā <span class="bld">sammutimhiñāṇaṃ nāma</span> hotīti.</p>
- <p class="bodytext">Kāmaṃ sotāpattimaggañāṇādīni dukkhañāṇādīniyeva, ukkaṭṭhaniddesena panevamāha <span class="bld">‘‘arahattaṃ</span> <a name="V3.0210"></a> <span class="bld">pāpetvā’’</span>ti. Vaṭṭato niggacchati etenāti <span class="bld">niggamanaṃ,</span> catusaccakammaṭṭhānaṃ. Purimāni <span class="bld">dve saccāni vaṭṭaṃ</span> pavattipavattihetubhāvato. Itarāni pana <span class="bld">dve vivaṭṭaṃ</span> nivattinivattihetubhāvato. <span class="bld">Abhiniveso</span>ti vipassanābhiniveso <span class="bld">hoti</span> lokiyassa ñāṇassa visabhāgūpagamanato. <span class="bld">No vivaṭṭe</span>ti vivaṭṭe abhiniveso no hoti avisayabhāvato. <span class="bld">Pariyattī</span>ti kammaṭṭhānatanti. <span class="bld">Uggahetvā</span>ti vācuggataṃ katvā. <span class="bld">Uggahetvā</span>ti vā pāḷito, atthato ca yathārahaṃ savanadhāraṇaparipucchanamanasānupekkhanādivasena cittena uddhaṃ uddhaṃ gaṇhitvā. <span class="bld">Kammaṃ karotī</span>ti nāmarūpapariggahādikkamena yogakammaṃ karoti.</p>
- <p class="bodytext">Yadi purimesu dvīsu eva vipassanābhiniveso, tesu eva uggahādi, kathamidaṃ catusaccakammaṭṭhānaṃ jātanti āha <span class="bld">‘‘dvīsū’’</span>tiādi. Kāmaṃ pacchimānipi dve saccāni abhiññeyyāni, pariññeyyatā pana tattha natthīti na vipassanābyāpāro. Kevalaṃ pana anussavamatte ṭhatvā accantapaṇītabhāvato <span class="bld">iṭṭhaṃ,</span> ātappakanirāmisapītisañjananato <span class="bld">kantaṃ,</span> uparūpari abhirucijananena manassa vaḍḍhanato <span class="bld">manāpa</span>nti manasikāraṃ pavatteti. Tenāha <span class="bld">‘‘nirodhasaccaṃ nāmā’’</span>tiādi. <span class="bld">Dvīsu saccesū</span>ti dvīsu saccesu visayabhūtesu<a name="M3.0236"></a>, tāni ca uddissa asammohapaṭivedhavasena pavattamāno hi maggo te uddissa pavatto nāma hotīti. <span class="bld">Tīṇi</span> dukkhasamudayamaggasaccāni. <span class="bld">Kiccavasenā</span>ti asammuyhanavasena. <span class="bld">Eka</span>nti nirodhasaccaṃ. <span class="bld">Ārammaṇavasenā</span>ti ārammaṇakaraṇavasenapi asammuyhanakiccavasenapi tattha paṭivedho labbhateva. <span class="bld">Dve saccānī</span>ti dukkhasamudayasaccāni. <span class="bld">Duddasattā</span>ti daṭṭhuṃ <a name="P3.0307"></a> asakkuṇeyyattā. Oḷārikā hi dukkhasamudayā, tiracchānagatānampi dukkhaṃ, āhārādīsu ca abhilāso pākaṭo. Pīḷanādiāyūhanādivasenapi ‘‘idaṃ dukkhaṃ, idaṃ assa kāraṇa’’nti yāthāvato ñāṇena ogāhituṃ asakkuṇeyyattā tāni <span class="bld">gambhīrāni. Dve</span>ti nirodhamaggasaccāni. Tāni saṇhasukhumabhāvato sabhāveneva gambhīratāya yāthāvato ñāṇena durogāhattā <span class="bld">‘‘duddasānī’’</span>ti.</p>
- <p class="subhead">Sotāpattiyaṅgādicatukkavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para311"></a><a name="para311_dn3"></a><span class="paranum">311</span>. <span class="bld">Soto</span> nāma ariyasoto purimapadalopena, tassa ādito sabbapaṭhamaṃ pajjanaṃ <span class="bld">sotāpatti,</span> paṭhamamaggapaṭilābho. Tassa aṅgāni adhigamūpāyabhūtāni kāraṇāni <span class="bld">sotāpattiyaṅgāni.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘sotā…pe… attho’’</span>ti. Santakāyakammāditāya santadhammasamannāgamato, santadhammapavedanato ca santo purisāti <span class="bld">sappurisā.</span> Tattha yesaṃ vasena catusaccasampaṭivedhāvahaṃ saddhammassavanaṃ labbhati, te eva dassento <span class="bld">‘‘buddhādīnaṃ sappurisāna’’</span>nti āha<a name="V3.0211"></a>. Santo sataṃ vā dhammoti <span class="bld">saddhammo.</span> So hi yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne apāyadukkhe, saṃsāradukkhe ca apatante dhāretīti evamādi guṇātisayayogavasena <span class="bld">santo</span> saṃvijjamāno, pasattho, sundaro vā dhammo, sataṃ vā ariyānaṃ dhammo, tesaṃ vā tabbhāvasādhako dhammoti <span class="bld">saddhammo,</span> ‘‘idha bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇātī’’tiādinā (a. ni. 5.73) vuttā pariyatti. Sā pana mahāvisayatāya na sabbā sabbassa visesāvahāti tassa tassa anucchavikameva dassento āha <span class="bld">‘‘sappāyassa tepiṭakadhammassa savana’’</span>nti. <span class="bld">Yonisomanasikāro</span> heṭṭhā vutto eva. <span class="bld">Pubbabhāgapaṭipattiyā</span>ti vipassanānuyogassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aveccappasādenā</span>ti <a name="P3.0308"></a> saccasampaṭivedhavasena buddhādīnaṃ guṇe ñatvā uppannappasādena, so pana pasādo devādīsu kenacipi akampiyatāya niccaloti <a name="M3.0237"></a> āha <span class="bld">‘‘acalappasādenā’’</span>ti. <span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ catukkattaye āhāracatukke. <span class="bld">Lūkhapaṇītavatthuvasenā</span>ti odanakummāsādikassa lūkhassa ceva paṇītassa ca vatthuno vasena. Sā panāyaṃ āhārassa oḷārikasukhumatā ‘‘kumbhilānaṃ āhāraṃ upādāya morānaṃ āhāro sukhumo’’tiādinā (saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.11) aṭṭhakathāyaṃ vitthārato āgatā eva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ārammaṇaṭṭhitivasenā</span>ti ārammaṇasaṅkhātassa pavattipaccayaṭṭhānassa vasena. Tiṭṭhati etthāti <span class="bld">ṭhiti,</span> ārammaṇameva ṭhiti <span class="bld">ārammaṇaṭṭhiti.</span> Tenevāha ‘‘rūpārammaṇa’’ntiādi. <span class="bld">Ārammaṇattho</span> cettha upatthambhanattho veditabbo, na visayalakkhaṇova. Upatthambhanabhūtaṃ rūpaṃ upetīti rūpūpāyaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘rūpaṃ upagataṃ hutvā’’</span>tiādi. <span class="bld">Rūpakkhandhaṃ nissāya tiṭṭhati</span> tena vinā appavattanato. <span class="bld">Ta</span>nti rūpakkhandhaṃ nissāya ṭhānappavattanaṃ. <span class="bld">Eta</span>nti ‘‘rūpūpāya’’nti etaṃ vacanaṃ. Rūpakkhandho gocaro pavattiṭṭhānaṃ paccayo etassāti <span class="bld">rūpakkhandhagocaraṃ</span> rūpaṃ sahakārīkāraṇabhāvena patiṭṭhā etassāti <span class="bld">rūpappatiṭṭhaṃ.</span> Iti tīhi padehi abhisaṅkhāraviññāṇaṃ pati rūpakkhandhassa sahakārīkāraṇabhāvoyevettha vutto. Upasittaṃ viya <span class="bld">upasittaṃ,</span> yathā byañjanehi upasittaṃ sinehitaṃ odanaṃ rucitaṃ, pariṇāmayogyañca, evaṃ <a name="P3.0309"></a> nandiyā upasittaṃ sinehitaṃ kammaviññāṇaṃ abhirucitaṃ hutvā vipākayogyaṃ hotīti. <span class="bld">Itara</span>nti dosasahagatādiakusalaṃ, kusalañca <span class="bld">upanissayakoṭiyā</span> upasittaṃ hutvāti yojanā. <span class="bld">Evaṃ pavattamāna</span>nti evaṃ rūpūpāyanti desanābhāvena pavattamānaṃ. Vipākadhammatāya <span class="bld">vuddhiṃ…pe… āpajjati.</span> Tatthāpi nippariyāyaphalanibbattanavasena <span class="bld">vuddhiṃ,</span> pariyāyaphalanibbattanavasena <span class="bld">viruḷhiṃ,</span> nissandaphalanibbattanavasena <span class="bld">vepullaṃ.</span> Diṭṭhadhammavedanīyaphalanibbattanena vā <span class="bld">vuddhiṃ,</span> upapajjavedanīyaphalanibbattanavasena <span class="bld">viruḷhiṃ,</span> aparāpariyāyaphalanibbattanavasena <span class="bld">vepullaṃ āpajjatī</span>ti <a name="V3.0212"></a> yojanā. Ekantato vedanupāyādivasena patti nāma arūpabhave yevāti āha <span class="bld">‘‘imehi panā’’</span>tiādi. Evañca katvā pāḷiyaṃ kataṃ <span class="bld">vā</span>-saddaggahaṇañca samatthitaṃ hoti. ‘‘Rūpūpāya’’ntiādinā yathā abhisaṅkhāraviññāṇassa upanissayabhūtā rūpādayo gayhanti, evaṃ tena nibbattetabbāpi te gayhantīti adhippāyena <span class="bld">‘‘catukkavasena…pe… na vutta’’</span>nti āha. Vipākopi hi dhammo <a name="M3.0238"></a> vipākadhammaviññāṇaṃ upagataṃ nāma hoti tathā nandiyā upasittattā. Tenāha ‘‘nandūpasecana’’nti. <span class="bld">Vitthāritāneva</span> siṅgālasutte.</p>
- <p class="bodytext">Bhavati etena ārogyanti <span class="bld">bhavo,</span> gilānapaccayo. Parivuddho bhavo <span class="bld">abhavo.</span> Vuddhiattho hi ayaṃ akāro yathā ‘‘saṃvarāsaṃvaro, (pārā. paṭhamamahāsaṅgītikathā; dī. ni. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā; dha. sa. aṭṭha. nidānakathā) phalāphalaṃ’’ti ca<a name="P3.0310"></a>. <span class="bld">Telamadhuphāṇitādīnī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena sappinavanītānaṃ gahaṇaṃ, telādīnaṃ gahaṇañcettha nidassanamattaṃ. Sabbassāpi gilānapaccayassa saṅgaho daṭṭhabbo. Atha vā <span class="bld">bhavābhavo</span>ti khuddako ceva mahanto ca upapattibhavo veditabbo. Evañca sati ‘‘imesaṃ panā’’tiādivacanaṃ samatthitaṃ hoti. Bhavūpapattipahānattho hi visesato catutthaariyavaṃso. <span class="bld">Taṇhuppādāna</span>nti taṇhuppattīnaṃ, cīvarādihetu uppajjanakataṇhānanti attho. <span class="bld">Padhānakaraṇakāle</span>ti bhāvanānuyogakkhaṇe. <span class="bld">Sītādīni na khamatī</span>ti bhāvanāya pubbabhāgakālaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Khamatī</span>ti sahati abhibhavati. <span class="bld">Vitakkasamana</span>nti nidassanamattaṃ. Sabbesampi kilesānaṃ samanavasena pavattā paṭipadā.</p>
- <p class="bodytext">Samādhijhānādibhedo dhammo pajjati paṭipajjīyati etenāti <span class="bld">dhammapadaṃ.</span> Anabhijjhāva dhammapadaṃ <span class="bld">anabhijjhādhammapadaṃ.</span> Ayaṃ tāva alobhapakkhe nayo, itarapakkhe pana anabhijjhāpadhāno dhammakoṭṭhāso <span class="bld">anabhijjhādhammapadaṃ. Akopo</span>ti adoso, mettāti attho. <span class="bld">Suppaṭṭhitasatī</span>ti kāyādīsu sammadeva upaṭṭhitā sati. <span class="bld">Satisīsenā</span>ti satipadhānamukhena. Samādhipadhānattā jhānānaṃ <span class="bld">‘‘samāpatti vā’’</span>ti vuttaṃ. Kāmaṃ saviññāṇakaasubhepi jhānabhāvanā alobhappadhānā hoti kāyassa jigucchanena, paṭikkūlākāraggahaṇavasena ca pavattanato, sattavidhauggahakosallādivasena panassā pavatti satipadhānāti tatiyadhammapadeneva naṃ saṅgaṇhitukāmo <span class="bld">‘‘dasa asubhavasena vā’’</span>ti āha. Hitūpasaṃhārādivasena pavattanato brahmavihārabhāvanā byāpādavirodhinī abyāpādappadhānāti āha <span class="bld">‘‘catubrahma…pe… dhammapada’’</span>nti. Tattha adhigatāni jhānādīnīti yojanā. Gamanādito āhārassa paṭikkūlabhāvasallakkhaṇaṃ <a name="P3.0311"></a> saññāya thirabhāveneva hoti tassā thirasaññāpadaṭṭhānattāti āhāre paṭikkūlasaññāpi <a name="M3.0239"></a><a name="V3.0213"></a> tatiyadhammapade eva saṅgahaṃ gatā. Āruppasamādhiabhiññānaṃ adhiṭṭhānabhāvato kasiṇabhāvanā, sattavidhabojjhaṅgavijjāvimuttipāripūrihetuto ānāpānesu paṭhamaānāpānabhāvanā visesato samādhipadhānāti sā catutthadhammapadena saṅgahitā. Catudhātuvavatthānavasena adhigatānipi ettheva saṅgahetabbāni siyuṃ, paññāpadhānatāya pana na saṅgahitāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammasamādānesu paṭhamaṃ acelakapaṭipadā</span> etarahi ca dukkhabhāvato, anāgatepi apāyadukkhavaṭṭadukkhāvahato. <span class="bld">Acelakapaṭipadā</span>ti ca nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ channaparibbājakānampi ubhayadukkhāvahapaṭipattidassanato. <span class="bld">Dutiyaṃ…pe… brahmacariyacaraṇaṃ</span> etarahi satipi dukkhe āyatiṃ sukhāvahattā. <span class="bld">Kāmesu pātabyatā</span> yathākāmaṃ kāmaparibhogo. <span class="bld">Alabhamānassāpī</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddena ko pana vādo labhamānassāti dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Dussīlyādipāpadhammānaṃ khambhanaṃ paṭibandhanaṃ <span class="bld">khandhaṭṭho,</span> so pana sīlādi evāti āha <span class="bld">‘‘guṇaṭṭho khandhaṭṭho’’</span>ti. Guṇavisayatāya <span class="bld">khandha</span>-saddassa guṇatthatā veditabbā. <span class="bld">Vimuttikkhandho</span>ti paṭipakkhato suṭṭhu vimuttā guṇadhammā adhippetā, na avimuttā, nāpi vimuccamānāti tehi saha desanaṃ āruḷhā sīlakkhandhādayopi tayoti āha <span class="bld">‘‘phalasīlaṃ adhippetaṃ, catūsupi ṭhānesu phalameva vutta’’</span>nti ca. Eteneva cettha <span class="bld">vimuttikkhandho</span>ti phalapariyāpannā sammāsaṅkappavāyāmasatiyo adhippetāti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upatthambhanaṭṭhena</span> sampayuttadhammānaṃ tattha thirabhāvena pavattanato, eteneva ahirikaanottappānampi savisaye balaṭṭho siddho veditabbo. Na hi tesaṃ <a name="P3.0312"></a> paṭipakkhehi akampiyaṭṭho ekantiko. Hirottappānañhi akampiyaṭṭho sātisayo kusaladhammānaṃ mahābalabhāvato, akusalānañca dubbalabhāvato. Tenāha bhagavā ‘‘abalā naṃ balīyanti, maddante naṃ parissayā’’ti (su. ni. 776; mahāni. 5; netti. paṭiniddesavāre 5) bodhipakkhiyadhammavasenāyaṃ desanāti <span class="bld">‘‘samathavipassanāmaggavasenā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Adhī</span>ti upasaggamattaṃ, na ‘‘adhicitta’’ntiādīsu (dha. pa. 185) viya adhikārādiatthaṃ. Karaṇādhikaraṇabhāvasādhanavasena adhiṭṭhāna-saddassa atthaṃ dassento <span class="bld">‘‘tena</span> <a name="M3.0240"></a> <span class="bld">vā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Tena</span> adhiṭṭhānena <span class="bld">tiṭṭhanti</span> attano sammāpaṭipattiyaṃ guṇādhikā purisā, te eva <span class="bld">tattha</span> adhiṭṭhāne <span class="bld">tiṭṭhanti</span> sammāpattiyā, <span class="bld">ṭhānameva</span> adhiṭṭhānameva sammāpaṭipattiyanti yojanā. <span class="bld">Paṭhamena</span> adhiṭṭhānena. <span class="bld">Aggaphalapaññā</span>ti ukkaṭṭhaniddesoyaṃ. <span class="bld">Kilesūpasamo</span>ti kilesānaṃ accantavūpasamo<a name="V3.0214"></a>. Paṭhamena nayena adhiṭṭhānāni ekadesatova gahitāni, na nippadesatoti nippadesatova tāni dassetuṃ <span class="bld">‘‘paṭhamena cā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Ādiṃ katvā’’</span>ti etena jhānābhiññāpaññañceva maggapaññañca saṅgaṇhāti. <span class="bld">Vacīsaccaṃ ādiṃ katvā</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena viratisaccaṃ saṅgaṇhāti. Tatiyena <span class="bld">ādi</span>-saddena kilesānaṃ vītikkamapariccāgaṃ, pariyuṭṭhānapariccāgaṃ, heṭṭhimamaggehi anusayapariccāgañca saṅgaṇhāti. <span class="bld">‘‘Vikkhambhite kilese’’</span>ti etena samāpattīhi kilesānaṃ vikkhambhanavasena vūpasamaṃ vatvā <span class="bld">ādi</span>-saddena heṭṭhimamaggehi kātabbaṃ tesaṃ samucchedavasena vūpasamaṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Arahattaphalapaññā kathitā</span> ukkaṭṭhaniddesatova, aññathā <a name="P3.0313"></a> vacīsaccādīnampi gahaṇaṃ siyā. Nibbānañca asammosadhammatāya uttamaṭṭhena <span class="bld">saccaṃ,</span> sabbasaṃkilesapariccāganimittatāya <span class="bld">cāgo,</span> sabbasaṅkhārūpasamabhāvato <span class="bld">upasamo</span>ti ca visesato vattabbataṃ arahatīti therassa adhippāyo. Pakaṭṭhajānanaphalatāya <span class="bld">paññā,</span> anavasesato kilesānañcajante ca vūpasante ca uppannattā <span class="bld">cāgo, upasamo</span>ti ca visesato aggaphalañāṇaṃ vuccatīti thero āha <span class="bld">‘‘sesehi arahattaphalapaññā kathitā’’</span>ti.</p>
- <p class="subhead">Pañhabyākaraṇādicatukkavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para312"></a><a name="para312_dn3"></a><span class="paranum">312</span>. <span class="bld">Kāḷaka</span>nti malīnaṃ, cittassa apabhassarabhāvakaraṇanti attho. Taṃ panettha kammapathappattameva adhippetanti āha <span class="bld">‘‘dasaakusalakammapathakamma’’</span>nti. Kaṇhābhijātihetuto vā <span class="bld">kaṇhaṃ.</span> Tenāha ‘‘kaṇhavipāka’’nti. Apāyūpatti, manussesu ca dobhaggiyaṃ <span class="bld">kaṇhavipāko.</span> Ayaṃ tassa tamabhāvo vutto. <span class="bld">Nibbattanato</span>ti nibbattāpanato. <span class="bld">Paṇḍara</span>nti odātaṃ, cittassa pabhassarabhāvakaraṇanti attho. Sukkābhijātihetuto vā <span class="bld">sukkaṃ.</span> Tenāha ‘‘sukkavipāka’’nti. Saggūpapatti, manussesu sobhaggiyañca <span class="bld">sukkavipāko.</span> Ayaṃ tassa jotibhāvo vutto. Ukkaṭṭhaniddesena pana <span class="bld">‘‘sagge nibbattanato’’</span>ti vuttaṃ, nibbattāpanatoti attho. <span class="bld">Missakakamma</span>nti kālena kaṇhaṃ, kālena sukkanti evaṃ missakavasena <a name="M3.0241"></a> katakammaṃ. <span class="bld">‘‘Sukhadukkhavipāka’’</span>nti vatvā tattha sukhadukkhānaṃ pavattiākāraṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘missakakammañhī’’</span>tiādi vuttaṃ. Kammassa kaṇhasukkasamaññā kaṇhasukkābhijātihetutāyāti apacayagāmitāya tadubhayaviddhaṃsakassa kammakkhayakarakammassa idha sukkapariyāyopi na icchitoti āha <span class="bld">‘‘ubhaya…pe… ayamettha attho’’</span>ti. Tattha <span class="bld">ubhayavipākassā</span>ti yathādhigatassa ubhayavipākassa. Sampattibhavapariyāpanno <a name="P3.0314"></a> hi vipāko idha ‘‘sukkavipāko’’ti adhippeto, na accantaparisuddho ariyaphalavipāko.</p>
- <p class="bodytext">Pubbenivāso sattānaṃ cutūpapāto ca <span class="bld">paccakkhakaraṇena sacchikātabbā;</span> itare <span class="bld">paṭilābhena</span> asammohapaṭivedhavasena <a name="V3.0215"></a> <span class="bld">paccakkhakaraṇena</span> ca <span class="bld">sacchikātabbā.</span> Nanu ca paccavekkhaṇāpettha paccakkhato pavattatīti? Saccaṃ paccakkhato pavattati sarūpadassanato, na pana paccakkhakaraṇavasena pavattati paccakkhakārīnaṃ piṭṭhivattanato. Tenāha <span class="bld">‘‘kāyenā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ohanantī</span>ti heṭṭhā katvā hananti gamenti. Tathābhūtā ca adho sīdenti nāmāti āha <span class="bld">‘‘osīdāpentī’’</span>ti. Kāmanaṭṭhena kāmo ca so yathāvuttenatthena ogho cāti, kāmesu oghoti vā <span class="bld">kāmogho.</span> Bhavogho nāma bhavarāgoti dassetuṃ <span class="bld">‘‘rūpārūpabhavesū’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha paṭhamo upapattibhavesu rāgo, dutiyo kammabhavesu, tatiyo bhavadiṭṭhisahagato. Yathā rañjanaṭṭhena rāgo, evaṃ ohanaṭṭhena ‘‘ogho’’ti vutto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yojentī</span>ti kammaṃ vipākena, bhavādiṃ bhavantarādīhi dukkhe satte yojenti ghaṭṭentīti <span class="bld">yogā. Oghā viya veditabbā</span> atthato kāmayogādibhāvato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Visaṃyojentī</span>ti paṭipannaṃ puggalaṃ kāmayogādito viyojenti. Saṃkilesakaraṇaṃ yojanaṃ <span class="bld">yogo,</span> ganthikaraṇaṃ (ganthakaraṇaṃ dha. sa. mūlaṭī. 20-25), saṅkhalikacakkalikānaṃ viya paṭibaddhatākaraṇaṃ vā ganthanaṃ gantho, ayaṃ etesaṃ viseso. <span class="bld">Palibundhatī</span>ti nissarituṃ appadānavasena na muñceti vibandhati. <span class="bld">Idamevā</span>ti attano yathāupaṭṭhitaṃ sassatavādādikaṃ vadati. <span class="bld">Sacca</span>nti bhūtaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Bhusaṃ<a name="M3.0242"></a><a name="P3.0315"></a>, daḷhañca ārammaṇaṃ ādīyati etehīti <span class="bld">upādānāni. </span> Yaṃ pana tesaṃ tathāgahaṇaṃ, tampi atthato ādānamevāti āha <span class="bld">‘‘upādānānīti ādānaggahaṇānī’’</span>ti. <span class="bld">Gahaṇaṭṭhenā</span>ti kāmanavasena daḷhaṃ gahaṇaṭṭhena. Puna <span class="bld">gahaṇaṭṭhenā</span>ti micchābhinivisanavasena daḷhaṃ gahaṇaṭṭhena. <span class="bld">Iminā</span>ti iminā sīlavatādinā. <span class="bld">Suddhī</span>ti saṃsārasuddhi. <span class="bld">Etenā</span>ti etena diṭṭhigāhena. <span class="bld">‘‘Attā’’</span>ti paññāpento <span class="bld">vadati ceva</span> abhinivesanavasena <span class="bld">upādiyati ca.</span></p>
- <p class="bodytext">Yavanti tāhi sattā amissitāpi samānajātitāya missitā viya hontīti <span class="bld">yoniyo,</span> tā pana atthato aṇḍādiuppattiṭṭhānavisiṭṭhā khandhānaṃ bhāgaso pavattivisesāti āha <span class="bld">‘‘yoniyoti koṭṭhāsā’’</span>ti. <span class="bld">Sayanasmi</span>nti pupphasantharādisayanasmiṃ. Tattha vā te sayitā jāyantīti <span class="bld">sayana</span>ggahaṇaṃ. Tayidaṃ manussānaṃ, bhummadevānañca vasena gahetabbaṃ. Pūtimacchādīsu kimayo nibbattanti. <span class="bld">Upapatitā viyāti</span> upapajjavasena patitā viya. Bāhirapaccayanirapekkhatāya <a name="V3.0216"></a> vā upapatane sādhukārino <span class="bld">opapātino,</span> te eva idha <span class="bld">‘‘opapātikā’’</span>ti vuttā. <span class="bld">Devamanussesū</span>ti ettha ye deve sandhāya devaggahaṇaṃ, te dassento <span class="bld">‘‘bhummadevesū’’</span>ti āha.</p>
- <p class="bodytext">Attano satisammosena āhārappayogena maraṇato <span class="bld">‘‘paṭhamo khiḍḍāpadosikavasenā’’</span>ti vuttaṃ. Attano parassa ca manopadosavasena maraṇato <span class="bld">‘‘tatiyo manopadosikavasenā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Neva attasañcetanāya maranti, na parasañcetanāya</span> kevalaṃ puññakkhayeneva maraṇato, tasmā <span class="bld">catuttho…pe… veditabbo. </span></p>
- <p class="subhead">Dakkhiṇāvisuddhādicatukkavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para313"></a><a name="para313_dn3"></a><span class="paranum">313</span>. Dānasaṅkhātā <span class="bld">dakkhiṇā,</span> na deyyadhammasaṅkhātā. <span class="bld">Visujjhanā</span> <a name="P3.0316"></a> mahājutikatā, sā pana mahāphalatāya veditabbāti āha <span class="bld">‘‘mahapphalā hontī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anariyāna</span>nti asādhūnaṃ. Te pana nihīnācārā hontīti āha <span class="bld">‘‘lāmakāna’’</span>nti. <span class="bld">Vohārā</span>ti sabbohārā abhilāpā vā, atthato tathāpavattā cetanā. Tenāha <span class="bld">‘‘ettha cā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="subhead">Attantapādicatukkavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para314"></a><a name="para314_dn3"></a><span class="paranum">314</span>. Tesu <a name="M3.0243"></a> <span class="bld">acelako</span>ti nidassanamattaṃ channaparibbājakānampi attakilamathaṃ anuyuttānaṃ labbhanato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na sīlādisampanno</span>ti sīlādīhi guṇehi aparipuṇṇo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tamo</span>ti appakāsabhāvena tamobhūto. Tenāha <span class="bld">‘‘andhakārabhūto’’</span>ti, andhakāraṃ viya bhūto jāto appakāsabhāvena, andhakārattaṃ vā pattoti attho. <span class="bld">Tamamevā</span>ti vuttalakkhaṇaṃ tamameva. <span class="bld">Paraṃ</span> parato <span class="bld">ayanaṃ gati</span> niṭṭhāti attho. <span class="bld">‘‘Nīce…pe… nibbattitvā’’</span>ti etena tassa tamabhāvaṃ dasseti, <span class="bld">‘‘tīṇi duccaritāni paripūretī’’</span>ti etena tamaparāyanabhāvaṃ appakāsabhāvāpattito. <span class="bld">Tathāvidho hutvā</span>ti nīce…pe… nibbattetvā. <span class="bld">‘‘Tīṇi sucaritāni paripūretī’’</span>ti <a name="V3.0217"></a> etena tassa jotiparāyanabhāvaṃ dasseti pakāsabhāvāpattito. Itaradvaye vuttanayānusārena attho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ma-kāro padasandhimattaṃ</span> ‘‘aññamañña’’ntiādīsu (su. ni. 605) viya. <span class="bld">Catūhi vātehī</span>ti catūhi disāhi uṭṭhitavātehi. <span class="bld">Parappavādehī</span>ti paresaṃ diṭṭhigatikānaṃ vādehi. ‘‘Akampiyo’’ti vatvā tattha kāraṇamāha <span class="bld">‘‘acalasaddhāyā’’</span>ti, maggenāgatasaddhāya. <span class="bld">Patanubhūtattā</span>ti ettha dvīhi kāraṇehi patanubhāvo veditabbo adhiccuppattiyā, pariyuṭṭhānamandatāya ca. Sakadāgāmissa hi vaṭṭānusārimahājanassa viya kilesā abhiṇhaṃ na uppajjanti, kadāci karahaci uppajjanti. Uppajjamānā ca vaṭṭānusārimahājanassa viya maddantā abhibhavantā na uppajjanti, dvīhi pana maggehi pahīnattā mandā mandā tanukākārā uppajjanti. Iti kilesānaṃ patanubhāvena guṇasobhāya guṇasoraccena <span class="bld">sakadāgāmī samaṇapadumo nāma. Rāgadosānaṃ abhāvā</span>ti guṇavikāsavibandhānaṃ <a name="P3.0317"></a> sabbaso rāgadosānaṃ abhāvena. <span class="bld">Khippameva pupphissatī</span>ti aggamaggavikasanena nacirasseva anavasesaguṇasobhāpāripūriyā pupphissati. Tasmā <span class="bld">anāgāmī samaṇapuṇḍarīko nāma. ‘‘Puṇḍarīka’’</span>nti hi rattakamalaṃ vuccati. Taṃ kira lahuṃ pupphissati. <span class="bld">‘Paduma’</span>nti setakamalaṃ, taṃ cirena pupphissatī’’ti vadanti. <span class="bld">Ganthakārakilesāna</span>nti cittassa baddhabhāvakarānaṃ uddhambhāgiyakilesānaṃ sabbaso <span class="bld">abhāvā samaṇasukhumālo</span> <a name="M3.0244"></a> <span class="bld">nāma</span> samaṇabhāvena paramasukhumālabhāvappattito.</p>
- <p class="centered">Catukkavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Niṭṭhitā ca paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā.</p>
- <p class="subhead">Pañcakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para315"></a><a name="para315_dn3"></a><span class="paranum">315</span>. Saccesu viya ariyasaccāni khandhesu upādānakkhandhā antogadhāti khandhesu lokiyalokuttaravasena vibhāgaṃ dassetvā itaresu tadabhāvato <span class="bld">‘‘upādānakkhandhā lokiyā vā’’</span>ti āha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gantabbā</span>ti <a name="V3.0218"></a> upapajjitabbā. Yathā hi kammabhavo paramatthato asatipi kārake paccayasāmaggiyā siddho ‘‘taṃsamaṅginā santānalakkhaṇena sattena kato’’ti voharīyati, evaṃ upapattibhavalakkhaṇā gatiyo paramatthato asatipi gamake taṃtaṃkammavasena yehi tāni kammāni ‘‘katānī’’ti vuccanti, tehi ‘‘gantabbā’’ti voharīyanti. Yassa uppajjati, taṃ brūhanto eva uppajjatīti <span class="bld">ayo,</span> sukhaṃ. Natthi ettha ayoti <span class="bld">nirayo.</span> Tato eva assādetabbamettha natthīti <span class="bld">‘‘nirassādo’’</span>ti āha. Avīciādiokāsepi nirayasaddo niruḷhoti āha <span class="bld">‘‘sahokāsena khandhā kathitā’’</span>ti. Sūriyavimānādi okāsavisesepi loke deva-saddo niruḷhoti āha <span class="bld">‘‘catutthe okāsopī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āvāse</span>ti visaye bhummaṃ. <span class="bld">Peto vā ajagaro vā hutvā nibbattati</span> laggacittatāya, hīnajjhāsayatāya ca. Tehi tehi <a name="P3.0318"></a> kāraṇehi ādīnavaṃ dassetvā <span class="bld">yathā aññe na labhanti, evaṃ karoti</span> attano visamanissitatāya, balavanissitatāya ca. Vaṇṇamacchariyena attano eva vaṇṇaṃ vaṇṇeti, paresaṃ vaṇṇo ‘‘kiṃ vaṇṇo eso’’ti taṃ taṃ dosaṃ vadati. Paṭivedhadhammo ariyānaṃyeva hoti, te ca taṃ na maccharāyanti macchariyassa sabbaso pahīnattāti tassa asambhavo evāti āha <span class="bld">‘‘pariyattidhamme’’</span>tiādi. ‘‘Ayaṃ imaṃ dhammaṃ uggahetvā aññathā atthaṃ viparivattetvā nassessatī’’ti <span class="bld">dhammānuggahena na deti.</span> ‘‘Ayaṃ imaṃ dhammaṃ uggahetvā uddhato <a name="M3.0245"></a> unnaḷo avūpasantacitto apuññaṃ pasavissatī’’ti <span class="bld">puggalānuggahena na deti. Na taṃ</span> adānaṃ <span class="bld">macchariyaṃ</span> macchariyalakkhaṇasseva abhāvato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cittaṃ nivārentī</span>ti jhānādivasena uppajjanakaṃ kusalacittaṃ nisedhenti tathāssa uppajjituṃ na denti. <span class="bld">Nīvaraṇappatto</span>ti nīvaraṇāvattho. <span class="bld">‘‘Arahattamaggavajjho’’</span>ti etena bhavarāgānusayassapi nīvaraṇabhāvaṃ anujānāti, taṃ vicāretabbaṃ. Kimettha vicāretabbaṃ? ‘‘Āruppe kāmacchandanīvaraṇaṃ paṭicca thinamiddhanīvaraṇa’’nti (paṭṭhā. 3.nīvaraṇagocchake 8) ādivacanato na yidaṃ ‘‘pariyāyena vutta’’nti sakkā vattuṃ, sabbesampi tebhūmakadhammānaṃ kāmanīyaṭṭhena kāmabhāvato bhavarāgassapi kāmacchandabhāvassa icchitattā. Tasmā ‘‘kāmacchando nīvaraṇappatto’’ti bhavarāgānusayamāha. So hi arahattamaggavajjho. ‘‘Yā tasmiṃ samaye cittassa akalyatā’’ti (dha. sa. 1162) ādivacanato <span class="bld">thinaṃ cittagelaññaṃ.</span> Tathā ‘‘yā tasmiṃ samaye vedanākkhandhassā’’ti (dha. sa. 44) ādivacanato <span class="bld">middhaṃ khandhattayagelaññaṃ.</span> Ettha ca <a name="P3.0319"></a> cittagelaññena cittasseva akalyatā, khandhattayagelaññena pana rūpakāyassapi thinamiddhassa niddāhetuttā. <span class="bld">Tathā uddhacca</span>nti uddhaccassa arahattamaggavajjhataṃ upasaṃharati tathā-saddena<a name="V3.0219"></a>, na ubhayataṃ. Na hi tassa tādisī ubhayatā atthi. Yaṃ pana keci vadanti ‘‘puthujjanasantānavutti sekkhasantānavuttī’’ti, taṃ idha anupayogi sekkhasantānavuttino eva cettha adhippetattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tehī</span>ti saṃyojanehi. ‘‘Orambhāgiyāni uddhambhāgiyānī’’ti visesaṃ anāmasitvā ‘‘saṃyojanānī’’ti sādhāraṇato paduddhāro idāni vuccamānacatukkānucchavikatāvasena, kassacipi kilesassa avikkhambhitattā kathañcipi avinipāteyyatāmutto kāmabhavo ajjhattaggahaṇassa visesapaccayattā imesaṃ sattānaṃ abbhantaraṭṭhena <span class="bld">anto</span> nāma. Rūpārūpabhavo tabbipariyāyato <span class="bld">bahi</span> nāma. Tathā hi yassa orambhāgiyāni saṃyojanāni appahīnāni, so ajjhattasaṃyojano vutto, yassa tāni pahīnāni, so bahiddhāsaṃyojano, tasmā anto asamucchinnabandhanatāya, bahi ca pavattamānabhavaṅgasantānatāya <span class="bld">antobaddhā bahisayitā nāma. </span> Nirantarappavattabhavaṅgasantānavasena hi sayitavohāro. Kāmaṃ nesaṃ bahibandhanampi asamucchinnaṃ, antobandhanassa pana thūlatāya evaṃ vuttaṃ<a name="M3.0246"></a>. Tenāha <span class="bld">‘‘tesañhi kāmabhave bandhana’’</span>nti. Iminā nayena sesadvayepi attho veditabbo. Asamucchinnesu ca orambhāgiyasaṃyojaniyesu laddhappaccayesu uddhambhāgiyasaṃyojanāni agaṇanūpagāni hontīti. Ariyānaṃyeva vasenettha catukkassa uddhaṭattā labbhamānāpi puthujjanā na uddhaṭā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sikkhākoṭṭhāso</span>ti sikkhitabbabhāgo. Pajjati sikkhā etenāti <span class="bld">sikkhāpadaṃ,</span> sikkhāya adhigamupāyoti. <span class="bld">Āgatāyeva,</span> tasmā tattha āgatanayeneva veditabbāti adhippāyo.</p>
- <p class="subhead">Abhabbaṭṭhānādipañcakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para316"></a><a name="para316_dn3"></a><span class="paranum">316</span>. <span class="bld">Desanāsīsamevā</span>ti <a name="P3.0320"></a> desanāpadeso eva, tasmā <span class="bld">sotāpannādayopi abhabbā.</span> Yadi evaṃ kasmā tathā desanāti āha <span class="bld">‘‘puthujjanakhīṇāsavāna’’</span>ntiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ñātibyasane</span> yesaṃ ñātīnaṃ vināso, tesaṃ hitasukhaṃ viddhaṃseti, tasmā <span class="bld">byasatīti byasanaṃ.</span> Bhogabyasanepi eseva nayo. Rogabyasanādīsu pana ‘‘yassa rogo’’tiādinā yojetabbaṃ. <span class="bld">Neva akusalāni</span> asaṃkiliṭṭhasabhāvattā. <span class="bld">Na tilakkhaṇāhatāni</span> abhāvadhammattā. Itaraṃ pana vuttavipariyāyato <span class="bld">akusalaṃ, tilakkhaṇāhatañca.</span></p>
- <p class="bodytext">Guṇehi <a name="V3.0220"></a> samiddhabhāvā <span class="bld">sampadā.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vatthusandassanā</span>ti yasmiṃ vatthusmiṃ tassa āpatti, tassa sarūpato dassanā. <span class="bld">Āpattisandassanā</span>ti yaṃ āpattiṃ so āpanno, tassā dassanā. <span class="bld">Saṃvāsapaṭikkhepo</span>ti uposathapavāraṇādisaṃvāsassa paṭikkhipanaṃ akaraṇaṃ. <span class="bld">Sāmīcipaṭikkhepo</span> abhivādanādisāmīcikiriyāya akaraṇaṃ. <span class="bld">Codayamānenā</span>ti codentena. <span class="bld">Cuditakassa kālo</span>ti cuditakassa puggalassa codetabbakālo. <span class="bld">Puggala</span>nti codetabbaṃ puggalaṃ. <span class="bld">Upaparikkhitvā</span>ti ‘‘ayaṃ cuditakalakkhaṇe tiṭṭhati, na tiṭṭhatī’’ti vīmaṃsitvā. <span class="bld">Ayasaṃ āropeti</span> ‘‘ime maṃ abhūtena abbhācikkhantā anayabyasanaṃ āpādentī’’ti bhikkhūnaṃ ayasaṃ uppādeti.</p>
- <p class="subhead">Padhāniyaṅgapañcakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para317"></a><a name="para317_dn3"></a><span class="paranum">317</span>. Padahatīti <a name="M3.0247"></a> <span class="bld">padahano;</span> bhāvanaṃ anuyutto yogī, tassa bhāvo bhāvanānuyogo <span class="bld">padahanabhāvo.</span> Padhānaṃ assa atthīti padhāniko, ka-kārassa ya-kāraṃ katvā <span class="bld">‘‘padhāniyo’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Abhinīhārato paṭṭhāya āgatattā’’ti vuttattā paccekabodhisattasāvakabodhisattānampi paṇidhānato pabhuti āgatā saddhā āgamanasaddhā eva, ukkaṭṭhaniddesena pana <span class="bld">‘‘sabbaññubodhisattāna’’</span>nti vuttaṃ. Adhigamato <a name="P3.0321"></a> samudāgatattā aggamaggaphalasampayuttāpi <span class="bld">adhigamanasaddhā nāma,</span> yā sotāpannassa aṅgabhāvena vuttā. <span class="bld">Acalabhāvenā</span>ti paṭipakkhena anabhibhavanīyattā niccalabhāvena. <span class="bld">Okappana</span>nti okkantitvā pakkhanditvā adhimuccanaṃ. <span class="bld">Pasāduppatti</span> pasādanīye vatthusmiṃ pasīdanameva. <span class="bld">Suppaṭividdha</span>nti suṭṭhu paṭividdhaṃ, yathā tena paṭivedhena sabbaññutaññāṇaṃ hatthagataṃ ahosi, tathā paṭividdhaṃ. Yassa buddhasubuddhatāya saddhā acalā asampavedhī, tassa dhammasudhammatāya, saṅghasuppaṭipannatāya ca saddhā na tathāti aṭṭhānametaṃ anavakāso. Tenāha bhagavā ‘‘yo, bhikkhave, buddhe pasanno, dhamme so pasanno, saṅghe so pasanno’’tiādi. <span class="bld">Padhānavīriyaṃ ijjhati</span> ‘‘addhā imāya paṭipadāya jarāmaraṇato muccissāmī’’ti sakkaccaṃ padahanato.</p>
- <p class="bodytext">Appa-saddo abhāvattho ‘‘appa-saddassa…pe… kho panā’’tiādīsu viyāti āha <span class="bld">‘‘arogo’’</span>ti. <span class="bld">Samavepākiniyā</span>ti yathābhuttaṃ āhāraṃ samākāreneva paccanasīlāya. Daḷhaṃ katvā paccantī hi gahaṇī ghorabhāvena pittavikārādivasena rogaṃ janeti, sithilaṃ katvā paccantī mandabhāvena vātavikārādivasena. Tenāha <span class="bld">‘‘nātisītāya nāccuṇhāyā’’</span>ti. Gahaṇītejassa mandatikkhatāvasena <a name="V3.0221"></a> sattānaṃ yathākkamaṃ sītuṇhasahagatāti āha <span class="bld">‘‘atisītagahaṇiko’’</span>tiādi. Yāthāvato accayadesanā attano āvikaraṇaṃ nāmāti āha <span class="bld">‘‘yathābhūtaṃ attano aguṇaṃ pakāsetā’’</span>ti. <span class="bld">Udayatthagāminiyā</span>ti <a name="P3.0322"></a> saṅkhārānaṃ udayaṃ, vayañca paṭivijjhantiyāti ayamettha atthoti āha <span class="bld">‘‘udayañcā’’</span>tiādi. <span class="bld">Parisuddhāyā</span>ti nirupakkilesāya. <span class="bld">Nibbijjhituṃ samatthāyā</span>ti tadaṅgavasena avasesaṃ pajahituṃ samatthāya. <span class="bld">Tassa tassa dukkhassa khayagāminiyā</span>ti yaṃ dukkhaṃ imasmiṃ ñāṇe anadhigate pavattārahaṃ, adhigate na pavattati, taṃ sandhāya vadati. Tathā hesa yogāvacaro ‘‘cūḷasotāpanno’’ti vuccati.</p>
- <p class="subhead">Suddhāvāsādipañcakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para318"></a><a name="para318_dn3"></a><span class="paranum">318</span>. <span class="bld">‘‘Suddhā</span> <a name="M3.0248"></a> <span class="bld">āvasiṃsū’’</span>tiādinā addhattayepi tesaṃ suddhāvāsapariyāyo abyabhicārīti dasseti. <span class="bld">Kilesamalarahitā</span>ti nāmakāyaparisuddhiṃ vadanto eva rūpakāyaparisuddhimpi atthato dasseti. Tenāha <span class="bld">‘‘anāgāmikhīṇāsavā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āyuno majjha</span>nti avihādīsu yattha yattha uppanno, tattha tattha āyuno majjhaṃ <span class="bld">anatikkamitvā. Antarā vā</span>ti tassa antarāva orameva. <span class="bld">Majjhaṃ upahaccā</span>ti āyuno majjhaṃ aticca. Tenāha <span class="bld">‘‘atikkamitvā’’</span>ti. <span class="bld">Appayogenā</span>ti anussahanena. <span class="bld">Akilamanto</span>ti akilanto. <span class="bld">Sukhenā</span>ti akicchena. Uddhaṃ vāhibhāvena uddhaṃ assa taṇhāsotaṃ, vaṭṭasotañcāti <span class="bld">uddhaṃsoto;</span> uddhaṃ vā gantvā paṭilabhitabbato uddhaṃ assa maggasotanti <span class="bld">uddhaṃsoto. Akaniṭṭhaṃ gacchatī</span>ti <span class="bld">akaniṭṭhagāmī. Sodhetvā</span>ti tattha tattha uppajjanto te te devaloke sodhento viya hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘cattāro devaloke sodhetvā’’</span>ti. Tattha tattha vā uppajjitvā puna anuppajjanārahabhāveneva tatopi gacchanto devūpapattibhavasaññite attano khandhaloke bhavarāgamalaṃ visodhetvā vikkhambhetvā. Ayañhi avihesu kappasahassaṃ vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā atappaṃ gacchati, tatthāpi dve kappasahassāni <a name="P3.0323"></a> vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā sudassaṃ gacchati, tatthāpi cattārikappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā sudassiṃ gacchati, tatthāpi aṭṭhakappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā akaniṭṭhaṃ gacchati, tattha vasanto aggamaggaṃ adhigacchati.</p>
- <p class="subhead">Cetokhilapañcakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para319"></a><a name="para319_dn3"></a><span class="paranum">319</span>. <span class="bld">Cetokhilā</span> <a name="V3.0222"></a> nāma atthato vicikicchā kodho ca, te pana yasmiṃ santāne uppajjanti, tassa kharabhāvo kakkhaḷabhāvo hutvā upatiṭṭhanti, pageva attanā sampayuttacittassāti āha <span class="bld">‘‘cittassa thaddhabhāvo’’</span>ti. Yathā lakkhaṇapāripūriyā gahitāya sabbā satthurūpakāyasirī gahitāva nāma hoti, evaṃ sabbaññutāya sabbā dhammakāyasirī’’ gahitā eva nāma hotīti tadubhayavatthukameva kaṅkhaṃ dassento <span class="bld">‘‘sarīre kaṅkhamāno’’</span>tiādimāha. Ātapati kileseti <span class="bld">ātappaṃ</span><a name="M3.0249"></a>, sammāvāyāmoti āha <span class="bld">‘‘ātappāyāti vīriyakaraṇatthāyā’’</span>ti. <span class="bld">Punappunaṃ yogāyā</span>ti bhāvanaṃ punappunaṃ yuñjanāya. <span class="bld">Satatakiriyāyā</span>ti bhāvanāya nirantarappayogāya. ‘‘Paṭivedhadhamme kaṅkhamāno’’ti ettha kathaṃ lokuttaradhamme kaṅkhā pavattatīti? Na ārammaṇakaraṇavasena, anussavākāraparivitakkaladdhe parikappitarūpe kaṅkhā pavattatīti dassento āha <span class="bld">‘‘vipassanā…pe… vadanti, taṃ atthi nu kho natthīti kaṅkhatī’’</span>ti. <span class="bld">Sikkhā</span>ti cettha pubbabhāgasikkhā veditabbā. ‘‘Kāmañcettha visesuppattiyā mahāsāvajjatāya ceva saṃvāsanimittaghaṭṭanāhetu abhiṇhuppattikatāya ca ‘sabrahmacārīsū’ti kopassa visayo visesetvā vutto, tato aññatthāpi pana kopo ‘na cetokhilo’ti na sakkā viññātu’’nti keci. Yadi evaṃ vicikicchāyapi ayaṃ nayo āpajjati, tasmā yathārutavaseneva gahetabbaṃ.</p>
- <p class="subhead">Cetasovinibandhādipañcakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para320"></a><a name="para320_dn3"></a><span class="paranum">320</span>. Pavattituṃ appadānavasena kusalacittaṃ vinibandhantīti <span class="bld">cetasovinibandhā.</span> Taṃ pana vinibandhantā muṭṭhigāhaṃ <a name="P3.0324"></a> gaṇhantī viya hontīti āha <span class="bld">‘‘cittaṃ bandhitvā’’</span>tiādi. Kāmagiddho puggalo vatthukāme viya kilesakāmepi assādeti abhinandatīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘vatthukāmepi kilesakāmepī’’</span>ti. <span class="bld">Attano kāye</span>ti attano karajakāye, attabhāve vā. <span class="bld">Bahiddhārūpe</span>ti paresaṃ kāye, anindriyabaddharūpe ca. Udaraṃ avadihati upacinoti paripūretīti <span class="bld">udarāvadehakaṃ. Seyyasukha</span>nti seyyāya sayanavasena uppajjanakasukhaṃ. <span class="bld">Saṃparivattaka</span>nti saṃparivattetvā. <span class="bld">Paṇidhāyā</span>ti taṇhāvasena paṇidahitvā. Iti pañcavidhopi lobhaviseso eva cetovinibandho vuttoti veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Lokiyāneva kathitāni</span> rūpindriyānaṃyeva kathitattā. <span class="bld">Paṭhamadutiyacatutthāni lokiyāni</span> parittabhūmakattā. <span class="bld">Tatiyapañcamāni</span> kāmarūpaggabhūmikattā, kāmarūpārūpaggabhūmikattā ca. <span class="bld">Lokiyalokuttarāni</span> <a name="V3.0223"></a> kathitānīti ānetvā yojanā. ‘‘Samathavipassanāmaggaphalavasenā’’ti vattabbaṃ. <span class="bld">‘‘Samathavipassanāmaggavasenā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="subhead">Nissaraṇiyapañcakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para321"></a><a name="para321_dn3"></a><span class="paranum">321</span>. Nissarantīti <a name="M3.0250"></a> <span class="bld">nissaraṇīyā</span>ti vattabbe rassaṃ katvā niddeso. Kattari hesa anīya-saddo yathā ‘‘niyyānikā’’ti. Tenāha <span class="bld">‘‘nissaṭā’’</span>ti. Kuto pana nissaṭāti? Yathāsakaṃ paṭipakkhato. Nijjīvaṭṭhena <span class="bld">dhātuyo</span>ti āha <span class="bld">‘‘attasuññasabhāvā’’</span>ti. Atthato pana dhammadhātumanoviññāṇadhātuvisesā. Tādisassa bhikkhuno kilesavasena kāmesu manasikāro nāma natthīti āha <span class="bld">‘‘vīmaṃsanattha’’</span>nti. ‘‘Nekkhammanissitaṃ idāni me cittaṃ, kiṃ nu kho kāmavitakkopi uppajjatī’’ti vīmaṃsantassāti attho. <span class="bld">Pakkhandanaṃ</span> nāma anuppaveso, so pana tattha natthīti āha <span class="bld">‘‘na pavisatī’’</span>ti. <span class="bld">Pasādaṃ</span> nāma abhirucisantiṭṭhānaṃ<a name="P3.0325"></a>, vimuccanaṃ adhimuccananti taṃ sabbaṃ pakkhipanto vadati <span class="bld">‘‘pasādaṃ nāpajjatī’’</span>tiādi. Evaṃbhūtaṃ panassa cittaṃ tattha kathaṃ tiṭṭhatīti āha <span class="bld">‘‘yathā panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Ta</span>nti paṭhamajjhānaṃ. <span class="bld">Assā</span>ti bhikkhuno. <span class="bld">Cittaṃ pakkhandatī</span>ti parikammacittena saddhiṃ jhānacittaṃ ekaṭṭhavasena ekajjhaṃ gahetvā vadati. <span class="bld">Gocare gatattā</span>ti attano ārammaṇe eva pavattattā. <span class="bld">Ahānabhāgiyattā</span>ti ṭhitibhāgiyattā, visesabhāgiyattā vā. <span class="bld">Suṭṭhu vimutta</span>nti vikkhambhanavimuttiyā sammadeva vimuttaṃ. Cittassa kāyassa ca hananato <span class="bld">vighāto,</span> dukkhaṃ. Paridahanato <span class="bld">pariḷāho,</span> kāmadaratho. <span class="bld">Na vedayati</span> anuppajjanato. Nissaranti tatoti <span class="bld">nissaraṇaṃ.</span> Ke nissaranti? Kāmā. Evañca katvā <span class="bld">kāmāna</span>nti kattari sāmivacanaṃ suṭṭhu yujjati. Yadaggena kāmā tato ‘‘nissaṭā’’ti vuccanti, tadaggena jhānampi kāmato ‘‘nissaṭa’’nti vattabbataṃ labhatīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘kāmehi nissaṭattā’’</span>ti. Evaṃ vikkhambhanavasena kāmanissaraṇaṃ vatvā idāni samucchedavasena accantatova nissaraṇaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yo panā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sesapadesū</span>ti sesakoṭṭhāsesu. Ayaṃ pana visesoti visesaṃ vadantena ‘‘taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā’’tiādiko avisesoti vatvā dutiyatatiyavāresu sabbaso anāmaṭṭho, catutthavāre pana ayampi visesoti dassetuṃ <span class="bld">‘‘accantanissaraṇe cettha arahattaphalaṃ yojetabba’’</span>nti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Yasmā arūpajjhānaṃ pādakaṃ katvā aggamaggaṃ adhigantvā arahatte ṭhitassa cittaṃ sabbaso rūpehi nissaṭaṃ nāma hoti. Tassa hi phalasamāpattito vuṭṭhāya <a name="M3.0251"></a> vīmaṃsanatthaṃ rūpābhimukhaṃ <a name="V3.0224"></a> cittaṃ pesentassa idamakkhātanti samathayānikānaṃ vasena heṭṭhā cattāro vārā kathitā, idaṃ pana sukkhavipassakassa vasenāti āha <span class="bld">‘‘suddhasaṅkhāre’’</span>tiādi. <span class="bld">Puna sakkāyo natthīti uppanna</span>nti <a name="P3.0326"></a> idāni me sakkāyappabandho natthīti vīmaṃsantassa uppannaṃ.</p>
- <p class="subhead">Vimuttāyatanapañcakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para322"></a><a name="para322_dn3"></a><span class="paranum">322</span>. Vimuttiyā vaṭṭadukkhato vimuccanassa āyatanāni kāraṇāni <span class="bld">vimuttāyatanānī</span>ti āha <span class="bld">‘‘vimuccanakāraṇānī’’</span>ti. <span class="bld">Pāḷiatthaṃ jānantassā</span>ti ‘‘idha sīlaṃ āgataṃ, idha samādhi, idha paññā’’tiādinā taṃ taṃ pāḷiatthaṃ yāthāvato jānantassa. <span class="bld">Pāḷiṃ jānantassā</span>ti tadatthajotanaṃ pāḷiṃ yāthāvato upadhārentassa. <span class="bld">Taruṇapītī</span>ti sañjātamattā mudukā pīti jāyati. Kathaṃ jāyati? Yathādesitadhammaṃ upadhārentassa tadanucchavikameva attano kāyavacīmanosamācāraṃ pariggaṇhantassa somanassappattassa pamodalakkhaṇaṃ pāmojjaṃ jāyati. <span class="bld">Tuṭṭhākārabhūtā balavapītī</span>ti purimuppannāya pītiyā vasena laddhāsevanattā ativiya tuṭṭhākārabhūtā kāyacittadarathapassambhanasamatthāya passaddhiyā paccayo bhavituṃ samatthā balappattā pīti jāyati. Yasmā nāmakāye passaddhe rūpakāyopi passaddho eva hoti, tasmā <span class="bld">‘‘nāmakāyo paṭipassambhati’’</span> icceva vuttaṃ. <span class="bld">Sukhaṃ paṭilabhatī</span>ti vakkhamānassa cittasamādhānassa paccayo bhavituṃ samatthaṃ cetasikaṃ nirāmisaṃ sukhaṃ paṭilabhati vindati. ‘‘Samādhiyatī’’ti ettha na yo koci samādhi adhippeto, atha kho anuttarasamādhīti dassento <span class="bld">‘‘arahatta phalasamādhinā samādhiyatī’’</span>ti āha. <span class="bld">‘‘Ayañhī’’</span>tiādi tassā desanāya tādisassa puggalassa yathāvuttasamādhipaṭilābhassa kāraṇabhāvavibhāvanaṃ. Tassa vimuttāyatanabhāvo. <span class="bld">Osakkitu</span>nti nayituṃ. <span class="bld">Samādhiyeva samādhinimitta</span>nti kammaṭṭhānapāḷiāruḷho samādhiyeva parato uppajjanakabhāvanāsamādhissa kāraṇabhāvato samādhinimittaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘ācariyasantike’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vimutti</span> <a name="P3.0327"></a> <span class="bld">vuccati arahattaṃ</span> sabbaso kilesehi paṭippassaddhivimuttīti katvā. <span class="bld">Paripācentī</span>ti sādhenti nipphādenti. <span class="bld">Aniccānupassanāñāṇe</span> nissayapaccayabhūte <span class="bld">uppannasaññā,</span> tena ñāṇena sahagatāti attho. Sesesupi <a name="M3.0252"></a> eseva nayo. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ <span class="bld">visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ</span> (visuddhi. ṭī. 1.37, 306) vuttanayena veditabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Pañcakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Chakkavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para323"></a><a name="para323_dn3"></a><span class="paranum">323</span>. Attānaṃ <a name="V3.0225"></a> adhi <span class="bld">ajjhattā,</span> <span class="bld">adhi</span>-saddo samāsavisaye adhikāratthaṃ, pavattiatthañca gahetvā pavattatīti attānaṃ adhikicca uddissa pavattā <span class="bld">ajjhattā;</span> ajjhattesu bhavāni <span class="bld">ajjhattikānī</span>ti niyakajjhattesupi abbhantarāni cakkhādīni vuccanti, tāni pana yena ajjhattabhāvena ‘‘ajjhattikānī’’ti vuccanti, tamatthaṃ pākaṭaṃ katvā dassento <span class="bld">‘‘ajjhattikānī’’</span>ti āha. Saddatthato pana ajjhattajjhattāniyeva <span class="bld">ajjhattajjhattikāni</span> yathā ‘‘venayiko’’ti (ma. ni. 1.246; a. ni. 8.11; pārā. 8) daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Tato ajjhattato</span>ti tato ajjhattajjhattato, yāni ajjhattikāni vuttāni. Ajjhattikānañhi paṭiyogīni bāhirāni ajjhattadhammānaṃ viya bahiddhādhammā. ‘‘Ajjhattikānī’’ti hi saparasantānikāni cakkhādīni vuccanti, tathā rūpādīni ‘‘bāhirānī’’ti. Ajjhattāni pana sasantānikā eva cakkhurūpādayo, tato aññeva bahiddhāti. ‘‘Viññāṇasamūhā’’ti ettha yadipi tesaṃ viññāṇānaṃ samodhānaṃ natthi bhinnakālikattā, cittena pana ekajjhaṃ abhisaṃyūhanavasena samūhatā vuttā yathā ‘‘vedanākkhandho’’ti. <span class="bld">Cakkhupasādanissita</span>nti cakkhupasādaṃ nissāya paccayaṃ labhitvā uppannaṃ kusalākusalavipākaviññāṇaṃ cakkhuviññāṇatāsāmaññena ekajjhaṃ katvā vuttaṃ. <span class="bld">Cakkhusannissito samphasso,</span> na cakkhudvāriko. <span class="bld">Ime</span> <a name="P3.0328"></a> <span class="bld">dasa samphasse</span>ti ime pasādavatthuke dasa vipākasamphasse <span class="bld">ṭhapetvā. Eteneva nayenā</span>ti etena phasse vutteneva nayena. Taṇhāchakke taṇhaṃ ārabbha pavattāpi taṇhā <span class="bld">dhammataṇhā</span>ti veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Appaṭissayo</span>ti appaṭissavo, va-kārassa ya-kāraṃ katvā niddeso. Garunā kismiñci vutte gāravavasena paṭissavanaṃ <span class="bld">paṭissavo,</span> paṭissavabhūtaṃ, taṃsabhāgañca yaṃ kiñci gāravaṃ, natthi etasmiṃ paṭissavoti <span class="bld">appaṭissavo,</span> gāravarahito. Tenāha <span class="bld">‘‘anīcavuttī’’</span>ti. Yathā cetiyaṃ uddissa kataṃ satthu <a name="M3.0253"></a> katasadisaṃ, evaṃ cetiyassa purato kataṃ satthu purato katasadisaṃ evāti āha <span class="bld">‘‘parinibbute panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Sakkaccaṃ na gacchatī</span>ti ādaraṃ gāravaṃ uppādetvā na upasaṅkamati. Yathā sikkhāya ekadese kopite, agārave ca kate sabbā sikkhā kuppati, sabbattha ca agāravaṃ kataṃ nāma hoti samudāyato saṃvarasamādānaṃ avayavato bhedoti. Evaṃ <span class="bld">ekabhikkhusmiṃpi…pe… agāravo katova hoti.</span> Anādariyamattenapi sikkhāya aparipūriyevāti āha <span class="bld">‘‘apūrayamānova sikkhāya agāravo nāmā’’</span>ti. <span class="bld">Appamādalakkhaṇaṃ</span> sammāpaṭipatti. <span class="bld">Duvidha</span>nti dhammāmisavasena duvidhaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Somanassūpavicārā</span>ti <a name="V3.0226"></a> somanassasahagatā vicārā adhippetā, upasaddo ca nipātamattanti āha <span class="bld">‘‘somanassasampayuttā vicārā’’</span>ti. Tathā hissa abhidhamme (dha. sa. 8) ‘‘cāro vicāro…pe… upavicāro’’ti niddeso pavatto. <span class="bld">Somanassakāraṇabhūta</span>nti sabhāvato, saṅkappatopi somanassassa uppattiyā paccayabhūtaṃ. Kāmaṃ parittabhūmakā vitakkavicārā aññamaññamaviyogino<a name="P3.0329"></a>, kiriyābhedato pana paṭhamābhinipātatāya vitakkassa byāpāro sātisayo. Tato paraṃ vicārassāti taṃ sandhāya ‘‘vitakketvā’’ti pubbakālakiriyāvasena vatvā <span class="bld">‘‘vicārena paricchindatī’’</span>ti vuttaṃ. Laddhapubbāsevanassa vicārassa byāpāro paññā viya hoti. Tathā hi ‘‘vicāro vicikicchāya paṭipakkho’’ti peṭake vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Diṭṭhisāmaññagato’’</span>ti ettha yāya diṭṭhiyā puggalo diṭṭhisāmaññaṃ gato vutto, sā paṭhamamaggasammādiṭṭhi kosambakasutte adhippetoti āha <span class="bld">‘‘kosambakasutte paṭhamamaggo kathito’’</span>ti. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ sutte. Catūsupi maggesu sammādiṭṭhi diṭṭhiggahaṇena gahitāti āha <span class="bld">‘‘cattāropi maggā kathitā’’</span>ti.</p>
- <p class="subhead">Vivādamūlachakkavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para325"></a><a name="para325_dn3"></a><span class="paranum">325</span>. <span class="bld">Kodhano</span>ti kujjhanasīlo. Yasmā so appahīnakodhatāya vigatakodhano nāma na hoti, tasmā <span class="bld">‘‘kodhena samannāgato’’</span>ti āha. Upanāho etassa atthi, upanayhanasīloti vā <span class="bld">upanāhī. Vivādo</span> nāma uppajjamāno yebhuyyena paṭhamaṃ dvinnaṃ vasena uppajjatīti <a name="M3.0254"></a> vuttaṃ <span class="bld">‘‘dvinnaṃ bhikkhūnaṃ vivādo’’</span>ti. So pana yathā bahūnaṃ anatthāvaho hoti, taṃ nidassanamukhena dassento <span class="bld">‘‘katha’’</span>ntiādimāha. <span class="bld">Abbhantaraparisāyā</span>ti parisabbhantare.</p>
- <p class="bodytext">Paraguṇamakkhanāya pavattopi attano kārakaṃ gūthena paharantaṃ gūtho viya paṭhamataraṃ makkhetīti <span class="bld">makkho,</span> so etassa atthīti <span class="bld">makkhī.</span> Palāsatīti palāso, parassa guṇe ḍaṃsitvā viya apanetīti attho, so etassa atthīti <span class="bld">palāsī.</span> Palāsī puggalo hi dutiyassa dhuraṃ na deti, samaṃ pasāretvā tiṭṭhati. Tenāha <span class="bld">‘‘yugaggāhalakkhaṇena palāsena samannāgato’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Issukī’’</span>tiādīnaṃ padānamattho heṭṭhā vuttanayattā suviññeyyova. Kammapathappattāya micchādiṭṭhiyā vasenettha micchādiṭṭhi <a name="P3.0330"></a> veditabbāti āha <span class="bld">‘‘natthikavādī ahetukavādī akiriyavādī’’</span>ti.</p>
- <p class="subhead">Nissaraṇiyachakkavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para326"></a><a name="para326_dn3"></a><span class="paranum">326</span>. <span class="bld">Hāpetvā</span>ti <a name="V3.0227"></a> kusalacittaṃ parihāpetvā pavattitumeva appadānavasena. <span class="bld">Abhūtaṃ byākaraṇaṃ byākaroti</span> ‘‘mettā hi kho me cetovimutti bhāvitā’’tiādinā (a. ni. 6.13) attani avijjamānaṃ guṇabyāhāraṃ byāharati. Cetovimutti-saddaṃ apekkhitvā <span class="bld">‘‘nissaṭā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Puna byāpādo natthī</span>ti idāni mama byāpādo nāma natthi sabbaso natthīti ñatvā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Animittā’’ti vatvā yesaṃ nimittānaṃ abhāvena arahattaphalasamāpattiyā animittatā, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘sā hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha rāgassa nimittaṃ, rāgo eva vā nimittanti <span class="bld">rāganimittaṃ. Ādi</span>-saddena dosanimittādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Rūpavedanādisaṅkhāranimittaṃ <span class="bld">rūpanimittādi.</span> Tesaññeva niccādivasena upaṭṭhānaṃ <span class="bld">niccanimittādi.</span> Tayidaṃ nimittaṃ yasmā sabbena sabbaṃ arahattaphale natthi, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘sā hi…pe… animittāti vuttā’’</span>ti. <span class="bld">Nimittaṃ anusaratī</span>ti taṃ nimittaṃ anugacchati ārabbha pavattati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asmimāno</span>ti ‘‘asmī’’ti pavatto attavisayo māno. <span class="bld">Ayaṃ nāma ahaṃ asmī</span>ti rūpalakkhaṇo, vedanādīsu vā aññataralakkhaṇo ayaṃ nāma attā <a name="M3.0255"></a> ahaṃ asmi. ‘‘Asmī’’ti māno samugghāṭīyati etenāti <span class="bld">asmimānasamugghāto,</span> arahattamaggo. <span class="bld">Puna asmimāno natthī</span>ti tassa anuppattidhammatāpādanaṃ kittento samugghātattameva vibhāveti.</p>
- <p class="subhead">Anuttariyādichakkavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para327"></a><a name="para327_dn3"></a><span class="paranum">327</span>. Natthi etesaṃ uttarāni visiṭṭhānīti <span class="bld">anuttarāni,</span> anuttarāni eva <span class="bld">anuttariyāni</span> yathā anantameva ānantariyanti āha <span class="bld">‘‘anuttariyānīti anuttarānī’’</span>ti. <span class="bld">Dassanānuttariyaṃ nāma</span> anuttaraphalavisesāvahattā. Esa nayo sesesupi. <span class="bld">Sattavidhaariyadhanalābho</span>ti sattavidhasaddhādilokuttaradhanalābho. <span class="bld">Sikkhattayapūraṇa</span>nti <a name="P3.0331"></a> adhisīlasikkhādīnaṃ tissannaṃ sikkhānaṃ paripūraṇaṃ. Tattha paripūraṇaṃ nippariyāyato asekkhānaṃ vasena veditabbaṃ. Kalyāṇaputhujjanato paṭṭhāya hi satta sekkhā tisso sikkhā pūrenti nāma, arahā pana paripuṇṇasikkhoti. Iti imāni anuttariyāni lokiyalokuttarāni kathitāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anussatiyo</span> <a name="V3.0228"></a> <span class="bld">eva</span> diṭṭhadhammikasamparāyikādihitasukhānaṃ kāraṇabhāvato ṭhānānīti <span class="bld">anussatiṭṭhānāni. Evaṃ anussarato</span>ti yathā buddhānussati visesādhigamassa ṭhānaṃ hoti, evaṃ ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā (dī. ni. 1.157, 255) buddhaguṇe anussarantassa. <span class="bld">Upacārakammaṭṭhāna</span>nti paccakkhato upacārajjhānāvahaṃ kammaṭṭhānaṃ, paramparāya pana yāva arahattā lokiyalokuttaravisesāvahaṃ.</p>
- <p class="subhead">Satatavihārachakkavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para328"></a><a name="para328_dn3"></a><span class="paranum">328</span>. <span class="bld">Niccavihārā</span>ti sabbadā pavattanakavihārā. Ṭhapetvā hi samāpattivelaṃ, bhavaṅgavelañca khīṇāsavā imināva chaḷaṅgupekkhāvihārena sabbakālaṃ viharanti. <span class="bld">Cakkhunā rūpaṃ disvā</span>ti nissayavohārena vuttaṃ. Sasambhārakathā hesā yathā ‘‘dhanunā vijjhatī’’ti. Tasmā nissayasīsena nissitassa gahaṇaṃ daṭṭhabbanti āha <span class="bld">‘‘cakkhuviññāṇena disvā’’</span>ti. <span class="bld">Iṭṭhe arajjanto</span>ti iṭṭhe ārammaṇe rāgaṃ anuppādento maggena samucchinnattā. <span class="bld">Neva sumano hoti</span> gehasitapemavasenapi. <span class="bld">Na dummano</span> pasādaññathattavasenapi. <span class="bld">Asamapekkhane</span>ti iṭṭhepi aniṭṭhepi majjhattepi ārammaṇe na samaṃ <a name="M3.0256"></a> na sammā ayoniso gahaṇe. Yo akhīṇāsavānaṃ moho uppajjati, taṃ <span class="bld">anuppādento</span> maggeneva tassa samugghāṭitattā. Ñāṇupekkhāvaseneva <span class="bld">upekkhako viharati majjhatto.</span> Ayañcassa paṭipattivepullappattiyā<a name="P3.0332"></a>, paññāvepullappattiyā vāti āha <span class="bld">‘‘satiyā’’</span>tiādi. <span class="bld">Chaḷaṅgupekkhā</span>ti chasu dvāresu pavattā satisampajaññassa vasena chāvayavā upekkhā. <span class="bld">Ñāṇasampayuttacittāni labbhanti</span> tehi vinā sampajānatāya asambhavato. <span class="bld">Mahācittānī</span>ti aṭṭhapi mahākiriyacittāni <span class="bld">labbhanti. Satatavihārā</span>ti ñāṇuppattipaccayarahitakālepi pavattibhedanato. <span class="bld">Dasa cittānī</span>ti aṭṭha mahākiriyacittāni hasituppādavoṭṭhabbanacittehi saddhiṃ dasa cittāni <span class="bld">labbhanti.</span> Arajjanādussanavasena pavatti tesampi sādhāraṇāti.‘‘Upekkhako viharatī’’ti vacanato chaḷaṅgupekkhāvasena āgatānaṃ imesaṃ satatavihārānaṃ ‘‘somanassaṃ kathaṃ labbhatī’’ti codetvā <span class="bld">‘‘āsevanato labbhatī’’</span>ti sayameva pariharatīti. Kiñcāpi khīṇāsavo iṭṭhāniṭṭhepi ārammaṇe majjhatte viya bahulaṃ upekkhako viharati attano parisuddhapakatibhāvāvijahanato, kadāci pana tathā cetobhisaṅkhārābhāve yaṃ taṃ sabhāvato iṭṭhaṃ ārammaṇaṃ, tattha yāthāvasabhāvaggahaṇavasenapi arahato cittaṃ somanassasahagataṃ hutvā pavattateva, tañca kho pubbāsevanavasena. Tenāha ‘‘āsevanato labbhatī’’ti.</p>
- <p class="subhead">Abhijātichakkavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para329"></a><a name="para329_dn3"></a><span class="paranum">329</span>. ‘‘Abhijātiyo’’ti <a name="V3.0229"></a> ettha <span class="bld">abhi</span>-saddo upasaggamattaṃ, na atthavisesajotakoti āha <span class="bld">‘‘jātiyo’’</span>ti. <span class="bld">Abhijāyatī</span>ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Jāyatī</span>ti ca antogadhahetuatthapadaṃ, uppādetīti attho. Jātiyā, taṃnibbattakakammānañca kaṇhasukkapariyāyatāya yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Paṭippassambhanavasena kilesānaṃ nibbāpanato <span class="bld">nibbānaṃ sace kaṇhaṃ bhaveyya</span> yathā taṃ dasavidhaṃ dussīlyakammaṃ. <span class="bld">Sace sukkaṃ</span> bhaveyya yathā taṃ dānasīlādikusalakammaṃ. <span class="bld">Dvinnampi</span> kaṇhasukkavipākānaṃ. <span class="bld">Arahattaṃ adhippetaṃ</span> ‘‘abhijāyatī’’ti vacanato. Taṃ kilesanibbānante jātattā <span class="bld">nibbānaṃ</span> yathā rāgādīnaṃ <a name="P3.0333"></a> khayante jātattā rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayoti.</p>
- <p class="subhead">Nibbedhabhāgiyachakkavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nibbedho</span> <a name="M3.0257"></a> <span class="bld">vuccati nibbānaṃ</span> maggañāṇena nibbijjhitabbaṭṭhena, paṭivijjhitabbaṭṭhenāti attho. <span class="bld">Nirodhānupassanāñāṇe</span>ti nirodhānupassanāñāṇe nissayapaccayabhūte uppannā <span class="bld">saññā,</span> tena sahagatāti attho.</p>
- <p class="centered">Chakkavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Sattakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para330"></a><a name="para330_dn3"></a><span class="paranum">330</span>. <span class="bld">Sampattipaṭilābhaṭṭhenā</span>ti sīlasampattiādīnaṃ sammāsambodhipariyosānānaṃ sampattīnaṃ paṭilābhāpanaṭṭhena, sampattīnaṃ vā paṭilābho <span class="bld">sampattipaṭilābho,</span> tassa kāraṇaṃ sampattipaṭilābhaṭṭho, tena <span class="bld">sampattipaṭilābhaṭṭhena.</span> Tenevāha ‘‘sampattīnaṃ paṭilābhakāraṇato’’ti. <span class="bld">Saddhāva</span> ubhayahitatthikehi dhanāyitabbaṭṭhena dhanaṃ <span class="bld">saddhādhanaṃ. Etthā</span>ti etesu dhanesu. <span class="bld">Sabbaseṭṭhaṃ</span> sabbesaṃ paṭilābhakāraṇabhāvato, tesañca saṃkilesavisodhanena mahājutikamahāvipphārabhāvāpādanato. Tenāha <span class="bld">‘‘paññāya hī’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">paññāya ṭhatvā</span>ti kammassakatāpaññāya patiṭṭhāya <span class="bld">sucaritādīni</span> <a name="V3.0230"></a> <span class="bld">pūretvā saggūpagā honti.</span> Tattha ceva pāramitā paññāya ca ṭhatvā <span class="bld">sāvakapāramiñāṇādīni paṭivijjhanti.</span></p>
- <p class="bodytext">Samādhiṃ parikkharonti abhisaṅkharontīti <span class="bld">samādhiparikkhārā,</span> samādhissa sambhārabhūtā sammādiṭṭhiādayo. Idha pana sahakārīkāraṇabhūtā adhippetāti āha <span class="bld">‘‘samādhiparivārā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asataṃ</span> asādhūnaṃ <span class="bld">dhammā</span> tesaṃ asādhubhāvasādhanato. <span class="bld">Asantā</span>ti asundarā gārayhā. Tenāha <span class="bld">‘‘lāmakā’’</span>ti. ‘‘Vipassakasseva kathitā’’ti vatvā tassa vipassanānibbattiṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tesupī’’</span>tiādi vuttaṃ. Catunnampi hi saccānaṃ visesena dassanato maggapaññā sātisayaṃ ‘‘vipassanā’’ti vattabbā, taṃsamaṅgī ca ariyo vipassanakoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sappurisānaṃ dhammā</span>ti sappurisānaṃyeva dhammā, na asappurisānaṃ. Dhammānudhammapaṭipattiyā eva hi dhammaññuādibhāvo<a name="P3.0334"></a>, na pāḷidhammapaṭhanādimattena. <span class="bld">Bhāsitassā</span>ti suttageyyādibhāsitassa ceva tadaññassa ca attatthaparatthabodhakassa padassa. Atthakusalatāvasena <span class="bld">atthaṃ jānātīti atthaññū<a name="M3.0258"></a>. Attānaṃ jānātī</span>ti yāthāvato attano pamāṇajānanavasena attānaṃ jānāti. Paṭiggahaṇaparibhogamattaññutāhi eva pariyesanavissajjanamattaññutāpi bodhitā hontīti <span class="bld">‘‘paṭiggahaṇaparibhogesu’’</span> icceva vuttaṃ. Evañhi tā anavajjā hontīti. <span class="bld">Yogassa adhigamāyā</span>ti bhāvanāya anuyuñjanassa. <span class="bld">Atisambādha</span>nti atikhuddakaṃ atikkhapaññassa tāvatā kālena tīretuṃ asakkuṇeyyattā. <span class="bld">Aṭṭhavidhaṃ parisa</span>nti khattiyaparisādikaṃ aṭṭhavidhaṃ parisaṃ. Bhikkhuparisādikaṃ catubbidhaṃ khattiyaparisādikaṃ manussaparisaṃyeva puna catubbidhaṃ gahetvā aṭṭhavidhaṃ vadanti apare. ‘‘Imaṃ me sevantassa akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti, tasmā sevitabbo, vipariyāyato tadañño asevitabbo’’ti evaṃ <span class="bld">sevitabbāsevitabbaṃ puggalaṃ jānātīti puggalaññū.</span> Evaṃ tesaṃ puggalānampi bodhanaṃ ukkaṭṭhaṃ, nihīnaṃ vā <span class="bld">jānāti</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para331"></a><a name="para331_dn3"></a><span class="paranum">331</span>. <span class="bld">‘‘Niddasavatthūnī’’</span>ti. ‘‘Ādi-saddalopenāyaṃ niddeso’’ti āha <span class="bld">‘‘niddasādivatthūnī’’</span>ti. Natthi dāni imassa dasāti niddaso. <span class="bld">Pañho</span>ti ñātuṃ icchito attho. <span class="bld">Puna dasavasso na hotī</span>ti tesaṃ matimattanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘so kirā’’</span>ti kirasaddaggahaṇaṃ. ‘‘Niddaso’’ti cetaṃ desanāmattaṃ, tassa nibbīsādibhāvassa viya ninnavādibhāvassa ca icchitattāti <a name="V3.0231"></a> dassetuṃ <span class="bld">‘‘na kevalañcā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Gāme vicaranto</span>ti gāme piṇḍāya vicaranto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na idaṃ titthiyānaṃ adhivacanaṃ</span> tesu tannimittassa abhāvā. Sāsanepi sekkhassāpi na idaṃ adhivacanaṃ, kimaṅgaṃ pana puthujjanassa. Yassa panetaṃ adhivacanaṃ, yena ca kāraṇena, taṃ dassetuṃ <a name="P3.0335"></a> <span class="bld">‘‘khīṇāsavasseta’’</span>ntiādi vuttaṃ. Appaṭisandhikabhāvo hissa paccakkhato kāraṇaṃ. Paramparāya itarāni, yāni pāḷiyaṃ āgatāni.</p>
- <p class="bodytext">Sikkhāya sammadeva ādānaṃ <span class="bld">sikkhāsamādānaṃ,</span> taṃ panassā pāripūriyā veditabbanti āha <span class="bld">‘‘sikkhattayapūraṇe’’</span>ti. Sikkhāya vā sammadeva ādito paṭṭhāya rakkhaṇaṃ <span class="bld">sikkhāsamādānaṃ,</span> tañca atthato pūraṇe paricchinnaṃ arakkhaṇe sabbena sabbaṃ abhāvato, rakkhaṇe ca paripūraṇato. <span class="bld">Bahalacchando</span>ti daḷhacchando. <span class="bld">Āyati</span>nti anantarānāgatadivasādikālo adhippeto<a name="M3.0259"></a>, na anāgatabhavoti āha <span class="bld">‘‘anāgate punadivasādīsupī’’</span>ti. Sikkhaṃ paripūrentassa tattha niviṭṭhaatthitā <span class="bld">avigatapematā,</span> tebhūmakadhammānaṃ aniccādivasena sammadeva nijjhānaṃ <span class="bld">dhammanisāmanā</span>ti āha <span class="bld">‘‘vipassanāyetaṃ adhivacana’’</span>nti. <span class="bld">Taṇhāvinayane</span>ti virāgānupassanādivipassanāñāṇānubhāvasiddhe taṇhāvikkhambhane. <span class="bld">Ekībhāve</span>ti gaṇasaṅgaṇikākilesasaṅgaṇikāvigamasiddhe vivekabhāve. <span class="bld">Vīriyārambhe</span>ti sammappadhānavīriyassa paggaṇhane, taṃ pana sabbaso vīriyassa paribrūhanaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘kāyikacetasikassa vīriyassa pūraṇe’’</span>ti. <span class="bld">Satiyañceva nepakkabhāve cā</span>ti satokāritāya ceva sampajānakāritāya ca. Satisampajaññabaleneva vīriyārambho ijjhati. <span class="bld">Diṭṭhipaṭivedhe</span>ti sammādiṭṭhiyā paṭivijjhane. Tenāha <span class="bld">‘‘maggadassane’’</span>ti. Saccasampaṭivedhe hi ijjhamāne maggasammādiṭṭhi siddhā eva hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asubhānupassanāñāṇe</span>ti dasavidhassa, ekādasavidhassāpi vā asubhassa anupassanāvasena pavattañāṇe. Idañhi dukkhānupassanāya <a name="P3.0336"></a> paricayañāṇaṃ. <span class="bld">Ādīnavānupassanāñāṇe</span>ti saṅkhārānaṃ aniccadukkhavipariṇāmatāsaṃsūcitassa ādīnavassa anupassanāvasena pavattañāṇe. <span class="bld">Appahīnaṭṭhenā</span>ti maggena asamucchinnabhāvena. <span class="bld">Anusentī</span>ti santāne anu anu sayanti. Kāraṇalābhe hi sati uppannārahā kilesā santāne anu anu sayitā viya honti, tasmā te tadavatthā ‘‘anusayā’’ti vuccanti. <span class="bld">Thāmagato</span>ti thāmappatto. <span class="bld">Thāmagamanañca</span> aññehi asādhāraṇo kāmarāgādīnameva āveṇiko sabhāvo daṭṭhabbo. Tathā hi vuttaṃ abhidhamme ‘‘thāmagatānusayaṃ pajahatī’’ti. Kāmarāgo eva anusayo <span class="bld">kāmarāgānusayo.</span> Ye pana ‘‘kāmarāgassa <a name="V3.0232"></a> anusayo kāmarāgānusayo’’ti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ. Na hi kāmarāgavinimutto kāmarāgānusayo nāma koci atthi. Yadi ‘‘tassa bīja’’nti vadeyyuṃ, tampi tabbinimuttaṃ paramatthato na upalabbhatevāti. Eseva nayo sesesupi.</p>
- <p class="subhead">Adhikaraṇasamathasattakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Adhikarīyanti etthāti <span class="bld">adhikaraṇāni.</span> Ke adhikarīyanti? Samathā. Kathaṃ adhikarīyantīti? Samanavasena, tasmā te tesaṃ samanavasena pavattantīti āha <a name="M3.0260"></a> <span class="bld">‘‘adhikaraṇāni samentī’’</span>tiādi. <span class="bld">Uppannānaṃ uppannāna</span>nti uṭṭhitānaṃ uṭṭhitānaṃ. <span class="bld">Samathattha</span>nti samanatthaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Aṭṭhārasahi vatthūhī’’</span>ti lakkhaṇavacanametaṃ yathā ‘‘yadi me byādhī dāheyyuṃ dātabbamidamosadha’’nti, tasmā tesu aññataraññatarena vivadantā ‘‘aṭṭhārasahi vatthūhi vivadantī’’ti vuccanti. <span class="bld">Upavadanā</span>ti akkoso. <span class="bld">Codanā</span>ti anuyogo.</p>
- <p class="bodytext">Adhikaraṇassa sammukhāva vinayanato <span class="bld">sammukhāvinayo</span><a name="P3.0337"></a>. Sannipatitaparisāya dhammavādīnaṃ yebhuyyatāya yebhuyyasikakammassa karaṇaṃ <span class="bld">yebhuyyasikā. Aya</span>nti ayaṃ yathāvuttā catubbidhā sammukhatā <span class="bld">sammukhāvinayo nāma.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅghasāmaggivasena sammukhībhāvo,</span> na yathā tathā kārakapuggalānaṃ sammukhātā. <span class="bld">Bhūtatā</span>ti tacchatā. Saccapariyāyo hi idha <span class="bld">dhamma</span>-saddo ‘‘dhammavādī’’tiādīsu (dī. ni. 1.9, 194) viya. Vineti etenāti <span class="bld">vinayo,</span> tassa tassa adhikaraṇassa vūpasamanāya bhagavatā vuttavidhi, tassa vinayassa sammukhatā <span class="bld">vinayasammukhatā.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘yathā taṃ…pe… sammukhatā’’</span>ti. <span class="bld">Yenā</span>ti yena puggalena. Vivādavatthusaṅkhāte atthe paccatthikā <span class="bld">atthapaccatthikā. Saṅghasammukhatā parihāyati</span> sammatapuggaleheva vūpasamanato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na</span>nti vivādādhikaraṇaṃ. ‘‘Na chandāgatiṃ gacchatī’’tiādinā vuttaṃ <span class="bld">pañcaṅgasamannāgataṃ. Guḷhakā</span>dīsu alajjussannāya parisāya guḷhako salākaggāho kātabbo lajjussannāya vivaṭako, bālussannāya sakaṇṇajappako. Yassā kiriyāya dhammavādino bahutarā, sā <span class="bld">yebhuyyasikā</span>ti āha <span class="bld">‘‘dhammavādīnaṃ yebhuyyatāyā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Catūhi</span> <a name="V3.0233"></a> <span class="bld">samathehi sammatī’’</span>ti idaṃ sabbasaṅgāhikavasena vuttaṃ. Tattha pana dvīhi dvīhi eva vūpasamanaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Evaṃ vinicchita</span>nti sace āpatti natthi, ubho khamāpetvā, atha atthi, āpattiṃ dassetvā ropanavasena vinicchitaṃ. Paṭikammaṃ pana āpattādhikaraṇasamathe parato āgamissati.</p>
- <p class="bodytext">Na samaṇasāruppaṃ <span class="bld">assāmaṇakaṃ,</span> samaṇehi akattabbaṃ, tasmiṃ. <span class="bld">Ajjhācāre</span> vītikkame sati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭicarato</span>ti <a name="M3.0261"></a> paṭicchādentassa. Pāpussannatāya <span class="bld">pāpiyo,</span> puggalo, tassa kattabbakammaṃ <span class="bld">tassa pāpiyasikaṃ. Sammukhāvinayeneva vūpasamo natthi</span> paṭiññāya tathārūpāya, khantiyā vā vinā avūpasamanato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etthā</span>ti <a name="P3.0338"></a> āpattidesanāya. Paṭiññāte āpannabhāvādike karaṇaṃ kiriyā ‘‘āyatiṃ saṃvareyyāsī’’ti, parivāsadānādivasena ca pavattaṃ vacīkammaṃ <span class="bld">paṭiññātakaraṇaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathānurūpa</span>nti ‘‘dvīhi samathehi catūhi tīhi ekenā’’ti evaṃ vuttanayena yathānurūpaṃ. <span class="bld">Etthā</span>ti imasmiṃ sutte, imasmiṃ vā samathavicāre. <span class="bld">Vinicchayanayo</span>ti vinicchaye nayamattaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘vitthāro panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Samantapāsādikāyaṃ</span> vinayaṭṭhakathāya (cūḷava. aṭṭha. 184-187) <span class="bld">vutto,</span> tasmā vuttanayeneva veditabboti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Sattakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Niṭṭhitā ca dutiyabhāṇavāravaṇṇanā.</p>
- <p class="subhead">Aṭṭhakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para333"></a><a name="para333_dn3"></a><span class="paranum">333</span>. <span class="bld">Ayāthāvā</span>ti na yāthāvā. Aniyyānikatāya <span class="bld">micchāsabhāvā.</span> Viparītavuttikatāya <span class="bld">yāthāvā.</span> Niyyānikatāya <span class="bld">sammāsabhāvā</span> aviparītavuttikā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para334"></a><a name="para334_dn3"></a><span class="paranum">334</span>. Kucchitaṃ <a name="V3.0234"></a> sīdatīti <span class="bld">kusīto</span> da-kārassa ta-kāraṃ katvā. Yassa dhammassa vasena puggalo ‘‘kusīto’’ti vuccati, so kusītabhāvo idha <span class="bld">kusīta</span>-saddena vutto. Vināpi hi bhāvajotanaṃ saddaṃ bhāvattho viññāyati yathā ‘‘paṭassa sukka’’nti, tasmā kusītabhāvavatthūnīti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘kosajjakāraṇānīti attho’’</span>ti. <span class="bld">Kammaṃ</span> nāma samaṇasāruppaṃ īdisanti āha <span class="bld">‘‘cīvaravicāraṇādī’’</span>ti. <span class="bld">Vīriya</span>nti padhānavīriyaṃ, taṃ pana caṅkamanavasena karaṇe ‘‘kāyika’’ntipi vattabbataṃ labhatīti āha <span class="bld">‘‘duvidhampī’’</span>ti. <span class="bld">Pattiyā</span>ti pāpuṇanatthaṃ. <span class="bld">Osīdana</span>nti bhāvanānuyoge saṅkoco. Māsehi ācitaṃ nicitaṃ viyāti <span class="bld">māsācitaṃ,</span> taṃ <span class="bld">maññe.</span> Yasmā <a name="M3.0262"></a> māsā tintāvisesena garukā honti, tasmā <span class="bld">‘‘yathā tintamāso’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Vuṭṭhito hoti</span> gilānabhāvāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para335"></a><a name="para335_dn3"></a><span class="paranum">335</span>. <span class="bld">Tesa</span>nti <a name="P3.0339"></a> ārambhavatthūnaṃ. <span class="bld">Imināva nayenā</span>ti iminā kusītavatthūsu vutteneva nayena. ‘‘Duvidhampi vīriyaṃ ārabhatī’’tiādinā, <span class="bld">‘‘idaṃ paṭhama</span>nti idaṃ handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmīti evaṃ bhāvanāya abbhussahanaṃ paṭhamaṃ ārambhavatthū’’tiādinā ca <span class="bld">attho veditabbo.</span> Yathā tathā paṭhamaṃ pavattaṃ abbhussahanañhi upari vīriyārambhassa kāraṇaṃ hoti. Anurūpapaccavekkhaṇāsahitāni hi abbhussahanāni, tammūlakāni vā paccavekkhaṇāni aṭṭha ārambhavatthūni veditabbāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para336"></a><a name="para336_dn3"></a><span class="paranum">336</span>. <span class="bld">Āsajjā</span>ti yassa deti, tassa āmodanahetu tena samāgamanimittaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘ettha āsādanaṃ dānakāraṇaṃ nāmā’’</span>ti. <span class="bld">Bhayā</span>ti bhayahetu. Nanu bhayaṃ nāma laddhukāmatā rāgādayo viya cetanāya avisuddhikaraṃ, taṃ kasmā idha gahitanti? Na idaṃ tādisaṃ corabhayādiṃ sandhāya vuttanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘tatthā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Adāsi me</span>ti yaṃ pubbe kataṃ upakāraṃ cintetvā dīyati, taṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Dassati me</span>ti paccupakārāsīsāya yaṃ dīyati, taṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Sāhu dāna</span>nti ‘‘dānaṃ nāmetaṃ paṇḍitapaññatta’’nti sādhusamācāre ṭhatvā deti. <span class="bld">Alaṅkārattha</span>nti upasobhanatthaṃ. <span class="bld">Parivārattha</span>nti parikkhāratthaṃ. Dānañhi datvā taṃ paccavekkhantassa pāmojjapītisomanassādayo uppajjanti, lobhadosaissāmaccherādayo vidūrī bhavanti. Idāni dānaṃ anukūladhammaparibrūhanena, paccanīkadhammavidūrībhāvakaraṇena ca bhāvanācittassa upasobhanāya ca parikkhārāya ca hotīti ‘‘alaṅkāratthaṃ, parivāratthañca detī’’ti vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘dānañhi cittaṃ mudukaṃ karotī’’</span>tiādi. <span class="bld">Muducitto hoti</span> laddhā dāyake ‘‘iminā mayhaṃ saṅgaho kato’’ti, dātāpi laddhari. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘ubhinnampi cittaṃ mudukaṃ karotī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Adantadamana</span>nti <a name="V3.0235"></a><a name="P3.0340"></a> adantā anassavāpissa dānena dantā assavā honti vase vattanti. <span class="bld">Adānaṃ dantadūsaka</span>nti adānaṃ pana pubbe dantānaṃ assavānampi vighātuppādanena cittaṃ dūseti. <span class="bld">Unnamanti</span> dāyakā, piyaṃvadā ca paresaṃ garucittīkāraṭṭhānatāya<a name="M3.0263"></a>. <span class="bld">Namanti</span> paṭiggāhakā <span class="bld">dānena, piyavācāya</span> laddhasaṅgahā saṅgāhakānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cittālaṅkāradānameva uttamaṃ</span> anupakkiliṭṭhatāya, suparisuddhatāya, guṇavisesapaccayatāya ca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para337"></a><a name="para337_dn3"></a><span class="paranum">337</span>. <span class="bld">Dānapaccayā</span>ti dānakāraṇā, dānamayapuññassa katattā upacitattāti attho. <span class="bld">Upapattiyo</span>ti manussesu, devesu ca nibbattiyo. <span class="bld">Ṭhapetī</span>ti ekavārameva anuppajjitvā yathā uparūpari tenevākārena pavattati, evaṃ ṭhapeti. Tadeva casa <span class="bld">adhiṭṭhāna</span>nti āha <span class="bld">‘‘tasseva vevacana’’</span>nti. <span class="bld">Vaḍḍhetī</span>ti brūheti, na hāpeti. <span class="bld">Vimutta</span>nti adhimuttaṃ, ninnaṃ poṇaṃ pabbhāranti attho. <span class="bld">Vimutta</span>nti vā visiṭṭhaṃ. Nippariyāyato <span class="bld">uttari</span> nāma paṇītaṃ majjhepi hīnamajjhimavibhāgassa labbhanatoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘uttari abhāvitanti tato upari maggaphalatthāya abhāvita’’</span>nti. <span class="bld">Saṃvattati</span> tathā paṇihitaṃ dānamayacittaṃ. Yaṃ pana pāḷiyaṃ ‘‘tañca kho’’tiādi vuttaṃ, taṃ tatrūpapattiyā vibandhakāradussīlyābhāvadassanaparaṃ daṭṭhabbaṃ, na dānamayassa puññassa kevalassa taṃsaṃvattanatādassanaparanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samucchinnarāgassā</span>ti samucchinnakāmarāgassa. Tassa hi siyā brahmaloke upapatti, na samucchinnabhavarāgassa. <span class="bld">Vītarāga</span>ggahaṇena cettha kāmesu vītarāgatā adhippetā, yāya brahmalokūpapatti siyā. Tenāha <span class="bld">‘‘dānamattenevā’’</span>tiādi. Yadi evaṃ dānaṃ tattha kiṃ atthiyanti āha <a name="P3.0341"></a> <span class="bld">‘‘dānaṃ panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Dānena muducitto</span>ti baddhāghāte verīpuggalepi attano dānasampaṭicchanena mudubhūtacitto.</p>
- <p class="bodytext">Parisīdati parito ito cito ca samāgacchatīti <span class="bld">parisā,</span> samūho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Lokassa dhammā</span>ti sattalokassa avassambhāvī dhammā. Tenāha <span class="bld">‘‘etehi mutto nāma natthī’’</span>tiādi. Yasmā te lokadhammā aparāparaṃ kadāci lokaṃ anupatanti, kadāci te loko, tasmā tañcettha atthaṃ dassento ‘‘aṭṭhime’’ti suttapadaṃ (a. ni. 8.6) āhari. Ghāsacchādanādīnaṃ laddhi <span class="bld">lābho,</span> tāni eva vā laddhabbato <span class="bld">lābho.</span> Tadabhāvo <span class="bld">alābho. Lābha</span>ggahaṇena <a name="V3.0236"></a><a name="M3.0264"></a> cettha tabbisayo anurodho gahito, <span class="bld">alābha</span>ggahaṇena virodho. Yasmā lohite sati tadupaghātavasena pubbo viya anurodhe sati virodho laddhāvasaro eva hoti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘lābhe āgate alābho āgato evā’’</span>ti. Esa nayo yasādīsupi.</p>
- <p class="centered">Aṭṭhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Navakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para340"></a><a name="para340_dn3"></a><span class="paranum">340</span>. Vasati tattha phalaṃ tannimittakatāya pavattatīti <span class="bld">vatthu,</span> kāraṇanti vuttovāyamattho. Tenāha <span class="bld">‘‘āghātavatthūnīti āghātakāraṇānī’’</span>ti. Kopo nāmāyaṃ yasmiṃ vatthusmiṃ uppajjati, na tattha ekavārameva uppajjati, atha kho punapi uppajjatevāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘bandhatī’’</span>ti. Atha vā yo paccayavisesena uppajjamāno āghāto savisaye baddho viya na vigacchati, punapi uppajjeyyeva, taṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘āghātaṃ bandhatī’’</span>ti. Taṃ panassa paccayavasena nibbattanaṃ uppādanamevāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘karoti uppādetī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ kutettha labbhā</span>ti ettha <span class="bld">ta</span>nti kiriyāparāmasanaṃ, padajjhāhārena ca attho veditabboti dassento <span class="bld">‘‘taṃ anatthacaraṇaṃ mā ahosī’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Kena kāraṇena laddhabbaṃ</span> niratthakabhāvato. Kammassakā hi sattā, te kassa ruciyā dukkhitā, sukhitā vā bhavanti, tasmā kevalaṃ tasmiṃ <a name="P3.0342"></a> mayhaṃ kujjhanamattaṃ evāti adhippāyo. <span class="bld">Atha vā taṃ kopakaraṇamettha puggale kuto labbhā</span> paramatthato kujjhitabbassa, kujjhanakassa ca abhāvato. Saṅkhāramattañhetaṃ, yadidaṃ khandhapañcakaṃ. Yaṃ ‘‘satto’’ti vuccati, te saṅkhārā ittarakālā khaṇikā, kassa ko kujjhatīti attho. <span class="bld">Lābhā nāma ke siyuṃ</span> aññatra anuppattito.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para341"></a><a name="para341_dn3"></a><span class="paranum">341</span>. Sattā āvasanti etesūti <span class="bld">sattāvāsā.</span> Nānattakāyā nānattasaññī ādibhedā sattanikāyā. Yasmā te te sattanikāyā tappariyāpannānaṃ sattānaṃ tāya eva tappariyāpannatāya ādhāro viya vattabbataṃ arahanti samudāyādhāratāya avayavassa yathā ‘‘rukkhe sākhā’’ti<a name="M3.0265"></a>, tasmā <span class="bld">‘‘sattānaṃ āvāsā, vasanaṭṭhānānīti attho’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Suddhāvāsāpi sattāvāsova</span> ‘‘na so, bhikkhave, sattāvāso sulabharūpo, yo mayā anāvutthapubbo iminā dīghena addhunā aññatra <a name="V3.0237"></a> suddhāvāsehi devehī’’ti vacanato. Yadi evaṃ kasmā idha na gahitāti tattha kāraṇamāha <span class="bld">‘‘asabbakālikattā’’</span>tiādi. Vehapphalo pana catutthaṃyeva sattāvāsaṃ bhajatīti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para342"></a><a name="para342_dn3"></a><span class="paranum">342</span>. <span class="bld">Opasamiko</span>ti vaṭṭadukkhassa upasamāvaho, taṃ pana vaṭṭadukkhaṃ kilesesu upasantesu upasamati, na aññathā, tasmā <span class="bld">‘‘kilesūpasamakaro’’</span>ti vuttaṃ. Takkaraṃ sambodhaṃ gametīti <span class="bld">sambodhagāmī.</span></p>
- <p class="bodytext">Yasmiṃ devanikāye dhammadesanā na viyujjati savanasseva abhāvato, so pāḷiyaṃ ‘‘dīghāyuko devanikāyo’’ti adhippetoti āha <span class="bld">‘‘asaññabhavaṃ vā arūpabhavaṃ vā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para343"></a><a name="para343_dn3"></a><span class="paranum">343</span>. Anupubbato viharitabbāti <span class="bld">anupubbavihārā. Anupaṭipāṭiyā</span>ti anukkamena. <span class="bld">Samāpajjitabbavihārā</span>ti samāpajjitvā samaṅgino hutvā viharitabbavihārā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para344"></a><a name="para344_dn3"></a><span class="paranum">344</span>. <span class="bld">Anupubbanirodhā</span>ti anupubbena anukkamena pavattetabbanirodhā. Tenāha <span class="bld">‘‘anupaṭipāṭiyā nirodhā’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Navakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Dasakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para345"></a><a name="para345_dn3"></a><span class="paranum">345</span>. Yehi <a name="P3.0343"></a> sīlādīhi samannāgato bhikkhu dhammasaraṇatāya dhammeneva nāthati īsati abhibhavatīti <span class="bld">nātho</span>ti vuccati, te tassa nāthabhāvakarā dhammā <span class="bld">‘‘nāthakaraṇā’’</span>ti vuttāti āha <span class="bld">‘‘sanāthā…pe… patiṭṭhākarā dhammā’’</span>ti. Tattha <span class="bld">attano patiṭṭhākarā</span>ti yassa nāthabhāvakarā, tassa attano patiṭṭhāvidhāyino. Appatiṭṭho anātho, sappatiṭṭho sanāthoti patiṭṭhattho nāthattho.</p>
- <p class="bodytext">Kalyāṇaguṇayogato <a name="M3.0266"></a> <span class="bld">kalyāṇā</span>ti dassento <span class="bld">‘‘sīlādiguṇasampannā’’</span>ti āha. Mijjanalakkhaṇā <a name="V3.0238"></a> mittā etassa atthīti <span class="bld">mitto,</span> so vuttanayena kalyāṇo assa atthīti tassa atthitāmattaṃ kalyāṇamittapadena vuttaṃ. Assa tena sabbakālaṃ avijahitavāsoti taṃ dassetuṃ ‘‘kalyāṇasahāyo’’ti vuttanti āha <span class="bld">‘‘tevassā’’</span>tiādi. <span class="bld">Tevassā</span>ti te eva kalyāṇamittā assa bhikkhuno. <span class="bld">Saha ayanato</span>ti saha vattanato. Asamodhāne <span class="bld">cittena,</span> samodhāne pana <span class="bld">cittena ceva kāyena ca sampavaṅko.</span></p>
- <p class="bodytext">Sukhaṃ vaco etasmiṃ anukūlagāhimhi ādaragāravavati puggaleti <span class="bld">suvaco.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘sukhena vattabbo’’</span>tiādi. <span class="bld">Khamo</span>ti khantā, tamevassa khamabhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘gāḷhenā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Vāmato</span>ti micchā, ayoniso vā <span class="bld">gaṇhāti. Paṭippharatī</span>ti paṭāṇikabhāvena tiṭṭhati. <span class="bld">Padakkhiṇaṃ gaṇhātī</span>ti sammā yoniso vā gaṇhāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uccāvacānī</span>ti vipulakhuddakāni. <span class="bld">Tatrupagamanīyā</span>ti tatra tatra mahante, khuddake ca kamme sādhanavasena upāyena upagacchantiyā, tassa tassa kammassa nipphādanena samatthāyāti attho. <span class="bld">Tatrupāyāyā</span>ti vā tatra tatra kamme sādhetabbe upāyabhūtāya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhamme assa kāmoti dhammakāmo</span>ti byadhikaraṇānaṃpi bāhirattho samāso hotīti katvā vuttaṃ. Kāmetabbato vā piyāyitabbato <span class="bld">kāmo,</span> dhammo; dhammo kāmo <a name="P3.0344"></a> assāti <span class="bld">dhammakāmo. Dhammo</span>ti pariyattidhammo adhippetoti āha <span class="bld">‘‘tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ piyāyatīti attho’’</span>ti. Samudāharaṇaṃ kathanaṃ <span class="bld">samudāhāro,</span> piyo samudāhāro etassāti <span class="bld">piyasamudāhāro. Sayañcā</span>ti ettha <span class="bld">ca</span>-saddena ‘‘sakkacca’’nti padaṃ anukaḍḍhati, tena sayañca sakkaccaṃ desetukāmo hotīti yojanā. <span class="bld">Abhidhammo sattappakaraṇāni</span> adhiko abhivisiṭṭho ca pariyattidhammoti katvā. <span class="bld">Vinayo ubhatovibhaṅgā</span> vinayanato kāyavācānaṃ. <span class="bld">Abhivinayo khandhakaparivārā</span> visesato ābhisamācārikadhammakittanato. Ābhisamācārikadhammapāripūrivaseneva hi ādibrahmacariyakadhammapāripūrī. <span class="bld">Dhammo eva</span> piṭakadvayassāpi pariyattidhammabhāvato. <span class="bld">Maggaphalāni abhidhammo</span> nibbānadhammassa abhimukhoti katvā. <span class="bld">Kilesavūpasamakāraṇaṃ</span> pubbabhāgiyā tisso sikkhā saṅkhepato vivaṭṭanissito <a name="M3.0267"></a> samatho vipassanā ca. <span class="bld">Bahulapāmojjo</span>ti balavapāmojjo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāraṇatthe</span>ti nimittatthe. Kusaladhammanimittaṃ hissa vīriyārambho. Tenāha <span class="bld">‘‘tesaṃ adhigamatthāyā’’</span>ti. <span class="bld">Kusalesu dhammesū</span>ti vā nipphādetabbe bhummaṃ yathā ‘‘cetaso avūpasame ayonisomanasikārapadaṭṭhāna’’nti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para346"></a><a name="para346_dn3"></a><span class="paranum">346</span>. <span class="bld">Sakalaṭṭhenā</span>ti <a name="V3.0239"></a> nissesaṭṭhena, anavasesapharaṇavasena cettha sakalaṭṭho veditabbo, asubhanimittādīsu viya ekadese aṭṭhatvā anavasesato gahetabbaṭṭhenāti attho. <span class="bld">Tadārammaṇānaṃ dhammāna</span>nti taṃ kasiṇaṃ ārabbha pavattanakadhammānaṃ. <span class="bld">Khettaṭṭhenā</span>ti uppattiṭṭhānaṭṭhena. <span class="bld">Adhiṭṭhānaṭṭhenā</span>ti pavattiṭṭhānabhāvena. Yathā khettaṃ sassānaṃ uppattiṭṭhānaṃ vaḍḍhiṭṭhānañca<a name="P3.0345"></a>, evametaṃ jhānaṃ taṃsampayuttānaṃ dhammānanti, yogino vā sukhavisesānaṃ kāraṇabhāvena. <span class="bld">‘‘Paricchinditvā’’</span> ti idaṃ <span class="bld">uddhaṃ adho</span>ti etthāpi yojetabbaṃ. Paricchinditvā eva hi sabbattha kasiṇaṃ vaḍḍhetabbaṃ. <span class="bld">Tena tena vā kāraṇenā</span>ti tena tena upariādīsu kasiṇavaḍḍhanakāraṇena. Yathā kinti āha <span class="bld">‘‘ālokamiva rūpadassanakāmo’’</span>ti. Yathā dibbacakkhunā uddhaṃ ce rūpaṃ daṭṭhukāmo, uddhaṃ ālokaṃ pasāreti, adho ce adho, samantato ce rūpaṃ daṭṭhukāmo samantato ālokaṃ pasāreti; evamayaṃ kasiṇanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekassā</span>ti pathavīkasiṇādīsu ekekassa. <span class="bld">Aññabhāvānupagamanattha</span>nti aññakasiṇabhāvānupagamanadīpanatthaṃ, aññassa vā kasiṇabhāvānupagamanadīpanatthaṃ, na hi aññena pasāritakasiṇaṃ tato aññena pasāritakasiṇabhāvaṃ upagacchati, evampi nesaṃ aññakasiṇasambhedābhāvo veditabbo. <span class="bld">Na aññaṃ</span> pathavīādi. Na hi udake ṭhitaṭṭhāne sasambhārapathavī atthi. <span class="bld">Añño kasiṇasambhedo</span>ti āpokasiṇādinā saṅkaro. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti sabbesu sesakasiṇesu. Ekadese aṭṭhatvā anavasesapharaṇaṃ pamāṇassa aggahaṇato <span class="bld">appamāṇaṃ.</span> Teneva hi nesaṃ kasiṇasamaññā. Tathā cāha <span class="bld">‘‘tañhī’’</span>tiādi. <span class="bld">Cetasā pharanto</span>ti bhāvanācittena ārammaṇaṃ karonto. Bhāvanācittañhi kasiṇaṃ parittaṃ vā vipulaṃ vā sakalameva manasi karoti, na ekadesaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kasiṇugghāṭimākāse</span> <a name="M3.0268"></a> <span class="bld">pavattaviññāṇaṃ</span> pharaṇaappamāṇavasena <span class="bld">‘‘viññāṇakasiṇa’’</span>nti vuttaṃ. Tathā hi taṃ ‘‘viññāṇañca’’nti vuccati. <span class="bld">Kasiṇavasenā</span>ti yathāugghāṭitakasiṇavasena. <span class="bld">Kasiṇugghāṭimākāse uddhaṃadhotiriyatā veditabbā.</span> Yattakañhi ṭhānaṃ kasiṇaṃ pasāritaṃ, tattakaṃ ākāsabhāvanāvasena ākāso hotīti; evaṃ yattakaṃ ṭhānaṃ ākāsaṃ hutvā upaṭṭhitaṃ, tattakaṃ sakalameva pharitvā viññāṇassa pavattanato āgamanavasena <a name="P3.0346"></a> viññāṇakasiṇepi uddhaṃadhotiriyatā vuttāti āha ‘‘kasiṇugghāṭiṃ ākāsavasena tattha pavattaviññāṇe uddhaṃadhotiriyatā veditabbā’’ti.</p>
- <p class="subhead">Akusalakammapathadasakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para347"></a><a name="para347_dn3"></a><span class="paranum">347</span>. <span class="bld">Pathabhūtattā</span>ti <a name="V3.0240"></a> tesaṃ pavattanupāyattā maggabhūtattā. <span class="bld">Methunasamācāresū</span>ti sadārasantosaparadāragamanavasena duvidhesu methunasamācāresu. Tepi hi kāmetabbato kāmā nāma. <span class="bld">Methunavatthūsū</span>ti methunassa vatthūsu tesu sattesu. <span class="bld">Micchācāro</span>ti gārayhācāro. <span class="bld">Gārayhatā</span> cassa ekantanihīnatāya evāti āha <span class="bld">‘‘ekantanindito lāmakācāro’’</span>ti. <span class="bld">Asaddhammādhippāyenā</span>ti asaddhammasevanādhippāyena.</p>
- <p class="bodytext">Sagottehi rakkhitā <span class="bld">gottarakkhitā.</span> Sahadhammikehi rakkhitā <span class="bld">dhammarakkhitā.</span> Sassāmikā <span class="bld">sārakkhā.</span> Yassā gamane raññā daṇḍo ṭhapito, sā <span class="bld">saparidaṇḍā.</span> Bhariyābhāvatthaṃ dhanena kītā <span class="bld">dhanakkītā.</span> Chandena vasantī <span class="bld">chandavāsinī.</span> Bhogatthaṃ vasantī <span class="bld">bhogavāsinī.</span> Paṭatthaṃ vasantī <span class="bld">paṭavāsinī.</span> Udakapattaṃ āmasitvā gahitā <span class="bld">odapattakinī.</span> Cumbaṭaṃ apanetvā gahitā <span class="bld">obhatacumbaṭā.</span> Karamarānītā <span class="bld">dhajāhaṭā.</span> Taṅkhaṇikā <span class="bld">muhuttikā.</span> Abhibhavitvā vītikkame micchācāro mahāsāvajjo, na tathā dvinnaṃ samānacchandatāya. ‘‘Abhibhavitvā vītikkamane satipi maggenamaggapaṭipattiadhivāsane purimuppannasevanābhisandhipayogābhāvato micchācāro na hoti abhibhuyyamānassā’’ti vadanti. Sevanacitte sati payogābhāvo appamāṇaṃ yebhuyyena itthiyā sevanapayogassa abhāvato. Tasmiṃ asati puretaraṃ sevanacittassa upaṭṭhāpanepi tassā micchācāro na siyā, tathā purisassapi sevanapayogābhāveti. Tasmā attano ruciyā pavattitassa <a name="M3.0269"></a> vasena tayo balakkārena pavattitassa vasena tayoti sabbepi aggahitaggahaṇena <span class="bld">‘‘cattāro sambhārā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Upasaggavasena atthavisesavācino dhātusaddāti <span class="bld">‘‘abhijjhāyatī’’</span>ti <a name="P3.0347"></a> padassa <span class="bld">‘‘parabhaṇḍābhimukhī’’</span>tiādinā attho vutto. Tattha <span class="bld">tanninnatāyā</span>ti tasmiṃ parabhaṇḍe lubbhanavasena ninnatāyāti ayamettha adhippāyo veditabbo. <span class="bld">Abhi</span>pubbo vā <span class="bld">jhā</span>-saddo lubbhane niruḷho daṭṭhabbo. Upasaggavasena atthavisesavācino eva dhātusaddā. Adinnādānassa appasāvajjamahāsāvajjatā <span class="bld">brahmajālavaṇṇanāyaṃ</span> (dī. ni. aṭṭha. cūḷasīlavaṇṇanā) vuttāti āha <span class="bld">‘‘adinnādānaṃ viya appasāvajjā, mahāsāvajjā cā’’</span>ti. Tasmā ‘‘yassa bhaṇḍaṃ abhijjhāyati, tassa appaguṇatāya appasāvajjatā, mahāguṇatāya mahāsāvajjatā’’tiādinā appasāvajjamahāsāvajjavibhāgo veditabbo. <span class="bld">Attano pariṇāmanaṃ</span> cittenevāti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hitasukhaṃ</span> <a name="V3.0241"></a> <span class="bld">byāpādayatī</span>ti yo naṃ uppādeti, tassa yaṃ pati cittaṃ uppādeti, tassa tassa sati samavāye hitasukhaṃ vināseti. Pharusavācāya appasāvajjamahāsāvajjatā brahmajālavaṇṇanāyaṃ vibhāvitāti āha <span class="bld">‘‘pharusavācā viyā’’</span>tiādi. Tasmā ‘‘yaṃ pati cittaṃ byāpādeti, tassa appaguṇatāya appasāvajjo, mahāguṇatāya mahāsāvajjo’’tiādinā tadubhayavibhāgo veditabbo. <span class="bld">‘‘Aho vatā’’</span>ti iminā parassa accantāya vināsacintanaṃ dīpeti. Evañhi ssa dāruṇappavattiyā kammapathappavatti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathābhuccagahaṇābhāvenā</span>ti yāthāvagahaṇassa abhāvena aniccādisabhāvassa niccādito gahaṇena. <span class="bld">Micchā passatī</span>ti vitathaṃ passati. <span class="bld">‘‘Samphappalāpo viyā’’</span>ti iminā āsevanassa mandatāya appasāvajjataṃ, mahantatāya mahāsāvajjataṃ dasseti. <span class="bld">Gahitākāraviparītatā</span>ti micchādiṭṭhiyā gahitākāraviparītabhāvo. <span class="bld">Vatthuno</span>ti tassa ayathābhūtasabhāvamāha. <span class="bld">Tathābhāvenā</span>ti gahitākāreneva viparītākāreneva. <span class="bld">Tassa</span> diṭṭhigatikassa, <span class="bld">tassa</span> vā vatthuno <span class="bld">upaṭṭhānaṃ,</span> ‘‘evametaṃ na ito aññathā’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammato</span>ti <a name="M3.0270"></a> sabhāvato. <span class="bld">Koṭṭhāsato</span>ti phassapañcamakādīsu cittaṅgakoṭṭhāsesu ye koṭṭhāsā honti, tatoti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cetanādhammā</span>ti cetanāsabhāvā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Paṭipāṭiyā sattā’’ti ettha nanu cetanā abhidhamme kammapathesu <a name="P3.0348"></a> na vuttāti paṭipāṭiyā sattannaṃ kammapathabhāvo na yuttoti? Na, avacanassa aññahetukattā. Na hi tattha cetanāya akammapathappattattā (dha. sa. mūlaṭī. akusalakammapathakathāvaṇṇanā) kammapatharāsimhi avacanaṃ, kadāci pana kammapatho hoti, na sabbadāti kammapathabhāvassa aniyatattā avacanaṃ. Yadā pana kammapatho hoti, tadā kammapatharāsisaṅgaho na nivārito.</p>
- <p class="bodytext">Etthāha – yadi cetanāya sabbadā kammapathabhāvābhāvato aniyato kammapathabhāvoti kammapatharāsimhi avacanaṃ, nanu abhijjhādīnampi kammapathabhāvaṃ appattānaṃ atthitāya aniyato kammapathabhāvoti tesampi kammapatharāsimhi avacanaṃ āpajjatīti? Nāpajjati kammapathatātaṃsabhāgatā hi tesaṃ tattha vuttattā. Yadi evaṃ cetanāpi tattha vattabbā siyāti? Saccametaṃ, sā pana pāṇātipātādikāvāti pākaṭo tassā kammapathabhāvoti na vuttaṃ siyā. Cetanāya <a name="V3.0242"></a> hi ‘‘cetanāhaṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmi (a. ni. 6.63; kathā. 539), tividhā, bhikkhave, kāyasañcetanā akusalaṃ kāyakamma’’nti (kathā. 539) vacanato kammabhāvo pākaṭo; kammaṃyeva ca sugatiduggatīnaṃ, taduppajjanasukhadukkhānañca pathabhāvena pavattaṃ ‘‘kammapatho’’ti vuccatīti pākaṭo tassā kammapathabhāvo. Abhijjhādīnaṃ pana cetanāsamīhanabhāvena sucaritaduccaritabhāvo, cetanājanitabhāvena [cetanājanitataṃbandhatibhāvena (dha. sa. anuṭī. akusalakammapathāvaṇṇanā)] sugatiduggatitaduppajjanasukhadukkhānaṃ pathabhāvo cāti na tathā pākaṭo kammapathabhāvoti te eva tena sabhāvena dassetuṃ abhidhamme cetanā kammapathabhāve na vuttā, atathājātiyattā vā cetanā tehi saddhiṃ na vuttāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Mūlaṃ patvā</span>ti mūladesanaṃ patvā, mūlasabhāvesu dhammesu <a name="P3.0349"></a> desiyamānesūti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Adinnādānaṃ sattārammaṇa’’</span>nti idaṃ ‘‘pañcasikkhāpadā parittārammaṇā evā’’ti imāya pañhapucchakapāḷiyā (vibha. 715) virujjhati. Yañhi pāṇātipātādidussīlyassa ārammaṇaṃ<a name="M3.0271"></a>, tadeva taṃveramaṇiyā ārammaṇaṃ. Vītikkamitabbavatthuto eva hi viratīti. <span class="bld">Sattārammaṇa</span>nti vā sattasaṅkhātasaṅkhārārammaṇaṃ, tameva upādāya vuttanti na koci virodho. Tathā hi vuttaṃ <span class="bld">sammohavinodaniyaṃ</span> ‘‘yāni sikkhāpadāni ettha ‘sattārammaṇānī’ti vuttāni, tāni yasmā sattoti saṅkhaṃ gate saṅkhāreyeva ārammaṇaṃ karontī’’ti. (Vibha. aṭṭha. 714) esa nayo ito paresupi. Visabhāgavatthuno ‘‘itthī puriso’’ti gahetabbato <span class="bld">‘‘sattārammaṇo’’ti eke.</span> ‘‘Eko diṭṭho, dve sutā’’tiādinā samphappalāpena <span class="bld">diṭṭhasutamutaviññātavasena. Tathā abhijjhā</span>ti ettha <span class="bld">tathā</span>-saddo ‘‘diṭṭhasutamutaviññātavasenā’’ tidampi upasaṃharati, na sattasaṅkhārārammaṇatameva dassanādivasena abhijjhāyanato. ‘‘Natthi sattā opapātikā’’ti (dī. ni. 1.171) pavattamānāpi micchādiṭṭhi tebhūmakadhammavisayā evāti adhippāyenassā saṅkhārārammaṇatā vuttā. Kathaṃ pana micchādiṭṭhiyā sabbe tebhūmakadhammā ārammaṇaṃ hotīti? Sādhāraṇato. ‘‘Natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko’’ti (dī. ni. 1.171; ma. ni. 2.94) pavattamānāya atthato rūpārūpāvacaradhammāpi gahitā eva hontīti.</p>
- <p class="bodytext">Sukhabahulatāya rājāno hasamānāpi ‘‘ghātethā’’ti vadanti<a name="P3.0350"></a>, hāso pana nesaṃ attavūpasamādiaññavisayoti āha <span class="bld">‘‘sanniṭṭhāpaka…pe… hotī’’</span>ti. <span class="bld">Majjhattavedano na hoti,</span> sukhavedanova ettha sambhavatīti. Musāvādo lobhasamuṭṭhāno sukhavedano vā siyā majjhattavedano vā, dosasamuṭṭhāno dukkhavedano vāti <span class="bld">musāvādo tivedano.</span> Iminā nayena sesesupi yathārahaṃ vedanābhedo veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dosamohavasena</span> <a name="V3.0243"></a> <span class="bld">dvimūlako</span>ti sampayuttamūlameva sandhāya vuttaṃ. Tassa hi mūlaṭṭhena upakārakabhāvo. Nidānamūle pana gayhamāne ‘‘lobhamohavasenapī’’ti vattabbaṃ siyā. Āmisakiñjakkhahetupi pāṇaṃ hananti. Tenevāha – ‘‘lobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāyā’’tiādi (a. ni. 3.34). Sesesupi eseva nayo.</p>
- <p class="subhead">Kusalakammapathadasakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pāṇātipātā</span> <a name="M3.0272"></a> <span class="bld">…pe… veditabbāni </span>lokiyalokuttaramissakavasenettha kusalakammapathānaṃ desitattā. Verahetutāya verasaññitaṃ pāṇātipātādipāpadhammaṃ maṇati ‘‘mayi idha ṭhitāya kathaṃ āgacchasī’’ti tajjantī viya nīharatīti <span class="bld">veramaṇī, </span>viramati etāyāti vā ‘‘viramaṇī’’ti vattabbe niruttinayena <span class="bld">‘‘veramaṇī’’</span>ti vuttaṃ. Samādānavasena uppannā virati <span class="bld">samādānavirati.</span> Asamādinnasīlassa sampattato yathāupaṭṭhitavītikkamitabbavatthuto virati <span class="bld">sampattavirati.</span> Kilesānaṃ samucchindanavasena pavattā maggasampayuttā virati <span class="bld">samucchedavirati.</span> Kāmañcettha pāḷiyaṃ viratiyeva āgatā, <span class="bld">sikkhāpadavibhaṅge</span> (vibha. 703) pana cetanāpi āharitvā dassitāti tadubhayampi gaṇhanto <span class="bld">‘‘cetanāpi vattanti viratiyopī’’</span>ti āha. <span class="bld">Anabhijjhā hi mūlaṃ patvā</span>ti kammapathakoṭṭhāse ‘‘anabhijjhā’’ti vuttadhammo mūlato <span class="bld">alobho kusalamūlaṃ hotī</span>ti evamettha attho daṭṭhabbo. Sesapadadvayepi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext">Dussīlyārammaṇā tadārammaṇajīvitindriyādiārammaṇā <a name="P3.0351"></a> kathaṃ dussīlyāni pajahantīti taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā panā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Pajahantī</span>ti <span class="bld">veditabbā</span> pāṇātipātādīhi viramaṇavaseneva pavattanato. Atha tadārammaṇabhāve, na so tāni pajahati. Na hi tadeva ārabbha taṃ pajahituṃ sakkā tato avinissaṭabhāvato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anabhijjhā…pe… viramantassā</span>ti abhijjhaṃ pajahantassāti attho. Na hi manoduccaritato virati atthi anabhijjhādīheva tappahānasiddhito.</p>
- <p class="subhead">Ariyavāsadasakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para348"></a><a name="para348_dn3"></a><span class="paranum">348</span>. Ariyānameva vāsāti <span class="bld">ariyavāsā</span> anariyānaṃ tādisānaṃ asambhavato. <span class="bld">Ariyā</span>ti cettha ukkaṭṭhaniddesena khīṇāsavā gahitā, te ca yasmā tehi sabbakālaṃ avirahitavāsā <a name="V3.0244"></a> eva, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘ariyā eva vasiṃsu vasanti vasissantī’’</span>ti. Tattha <span class="bld">vasiṃsū</span>ti nissāya vasiṃsu. Pañcaṅgavippahīnattādayo hi ariyānaṃ apassayā. Tesu pañcaṅgavippahānapaccekasaccapanodanaesanāsamavayavissajjanāni <a name="M3.0273"></a> ‘‘saṅkhāyekaṃ paṭisevati, adhivāseti, parivajjeti, vinodetī’’ti vuttesu apassenesu vinodanañca maggakiccāneva, itare maggeneva samijjhanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ñāṇādayo</span>ti ñāṇañceva taṃsampayuttadhammā ca. Tenāha <span class="bld">‘‘ñāṇanti vutte’’</span>tiādi. Tattha vattabbaṃ heṭṭhā vuttameva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ārakkhakiccaṃ sādheti</span> sativepullappattattā. <span class="bld">‘‘Carato’’</span>tiādinā niccasamādānaṃ dasseti, taṃ vikkhepābhāvena daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pabbajjupagatā</span>ti yaṃ kiñci pabbajjaṃ upagatā, na samitapāpā. <span class="bld">Bhovādino</span>ti jātimattabrāhmaṇe vadati. <span class="bld">Pāṭekkasaccānī</span>ti tehi tehi diṭṭhigatikehi pāṭiyekkaṃ gahitāni ‘‘idameva <a name="P3.0352"></a> sacca’’nti (ma. ni. 2.187, 203, 427; 3.27; udā. 55; netti. 59) abhiniviṭṭhāni diṭṭhisaccādīni. Diṭṭhigatānipi hi ‘‘idameva sacca’’nti (ma. ni. 2.187, 202, 427; 3.27, 29; netti. 59) gahaṇaṃ upādāya ‘‘saccānī’’ti voharīyanti. Tenāha <span class="bld">‘‘idamevā’’</span>tiādi. <span class="bld">Nīhaṭānī</span>ti attano santānato nīharitāni apanītāni. <span class="bld">Gahitaggahaṇassā</span>ti ariyamaggādhigamato pubbe gahitassa diṭṭhigāhassa. <span class="bld">Vissaṭṭhabhāvavevacanānī</span>ti ariyamaggena sabbaso pariccāgabhāvassa adhivacanāni.</p>
- <p class="bodytext">Natthi etāsaṃ vayo vekalyanti <span class="bld">avayā</span>ti āha <span class="bld">‘‘anūnā’’</span>ti, anavasesāti attho. <span class="bld">Esanā</span>ti heṭṭhā vuttakāmesanādayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Maggassa kiccanipphatti kathitā</span> rāgādīnaṃ pahīnabhāvadīpanato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paccavekkhaṇāya phalaṃ kathita</span>nti paccavekkhaṇamukhena ariyaphalaṃ kathitaṃ. Adhigate hi aggaphale sabbaso rāgādīnaṃ anuppādadhammataṃ pajānāti, tañca pajānanaṃ paccavekkhaṇañāṇanti.</p>
- <p class="subhead">Asekkhadhammadasakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Phalañca <a name="V3.0245"></a> te sampayuttadhammā cāti <span class="bld">phalasampayuttadhammā,</span> ariyaphalasabhāvā sampayuttā dhammāti attho. <span class="bld">Phalasampayuttadhammā</span>ti phaladhammā ceva taṃsampayuttadhammā cāti evamettha attho veditabbo. <span class="bld">Dvīsupi ṭhānesu paññāva kathitā</span> sammā dassanaṭṭhena <span class="bld">sammādiṭṭhi,</span> sammā jānanaṭṭhena <span class="bld">sammāñāṇa</span>nti ca. Atthi hi dassanajānanānaṃ savisaye pavattiākāraviseso, svāyaṃ <a name="M3.0274"></a> heṭṭhā dassito eva. <span class="bld">Phalasamāpattidhammā</span>ti phalasamāpattiyaṃ dhammā, phalasamāpattisahagatadhammāti attho. Ariyaphalasampayuttadhammāpi hi sabbaso paṭipakkhato vimuttataṃ upādāya ‘‘vimuttī’’ti vattabbataṃ labhanti. Kenaci pana yathā asekkhā phalapaññā dassanakiccaṃ upādāya ‘‘sammādiṭṭhī’’ti <a name="P3.0353"></a> vuttā, jānanakiccaṃ upādāya ‘‘sammāñāṇa’’ntipi vuttā eva; evaṃ ariyaphalasamādhi samādānaṭṭhaṃ upādāya ‘‘sammāsamādhī’’ti vutto, vimuccanaṭṭhaṃ upādāya ‘‘sammāvimuttī’’ tipi vutto. Evañca katvā ‘‘anāsavaṃ cetovimutti’’nti dutiyavimuttiggahaṇañca samatthitaṃ hotīti.</p>
- <p class="centered">Dasakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Pañhasamodhānavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samodhānetabbā</span>ti samāharitabbā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para349"></a><a name="para349_dn3"></a><span class="paranum">349</span>. <span class="bld">Okappanā</span>ti balavasaddhā. Āyatiṃ bhikkhūnaṃ avivādahetubhūtaṃ tattha tattha bhagavatā desitānaṃ atthānaṃ saṅgāyanaṃ <span class="bld">saṅgīti,</span> tassa ca kāraṇaṃ ayaṃ suttadesanā tathā pavattattāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘saṅgītipariyāyanti sāmaggiyā kāraṇa’’</span>nti. <span class="bld">Samanuñño satthā ahosi</span> ‘‘paṭibhātu ta,ṃ sāriputta, bhikkhūnaṃ dhammiṃ kathā’’ti ussāhetvā ādito paṭṭhāya yāva pariyosānā suṇanto, sā panettha bhagavato samanuññatā ‘‘sādhu, <a name="V3.0246"></a> sādhū’’ti anumodanena pākaṭā jātāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘anumodanena samanuñño ahosī’’</span>ti. <span class="bld">Jinabhāsito nāma jāto,</span> na sāvakabhāsito. Yathā hi rājayuttehi likhitapaṇṇaṃ yāva rājamuddikāya na lañjitaṃ hoti, na tāva ‘‘rājapaṇṇa’’nti saṅkhyaṃ gacchati, lañjitamattaṃ pana rājapaṇṇaṃ nāma hoti. Evameva ‘‘sādhu, sādhu sāriputtā’’tiādi anumodanavacanasaṃsūcitāya samanuññāsaṅkhātāya jinavacanamuddāya lañjitattā ayaṃ suttanto jinabhāsito nāma jāto āhaccavacano. Yaṃ panettha atthato na vibhattaṃ, taṃ suviññeyyamevāti.</p>
- <p class="centered">Saṅgītisuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.</p>
- <a name="dn3_11"></a>
- <p class="chapter">11. Dasuttarasuttavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para350"></a><a name="para350_dn3"></a><span class="paranum">350</span>. <span class="bld">Āvuso</span> <a name="M3.0275"></a><a name="V3.0247"></a><a name="P3.0354"></a> <span class="bld">bhikkhaveti sāvakānaṃ ālapana</span>nti sāvakānaṃ āmantanavasena ālapanasamudācāro, na kevalaṃ ‘‘bhikkhave’’ti, so pana buddhānaṃ ālapanaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘buddhā hī’’</span>tiādi. Satthusamudācāravasena asamudācāro evettha satthu uccaṭṭhāne ṭhapanaṃ. Sampati āgatattā katthaci na nibaddho vāso etesanti <span class="bld">anibaddhavāsā,</span> antevāsikā. Kammaṭṭhānaṃ gahetvā sappāyasenāsanaṃ gavesantā yaṃ kiñci disaṃ gacchantīti <span class="bld">disāgamanīyā.</span> Idāni tamatthaṃ vitthārato dassetuṃ <span class="bld">‘‘buddhakāle’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asubhakammaṭṭhāna</span>nti ekādasavidhaṃ asubhakammaṭṭhānaṃ. Tatthāpi puggalavemattataṃ ñatvā tadanurūpaṃ tadanurūpameva deti. Mohacaritassapi kāmaṃ ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ sappāyaṃ, kammaṭṭhānabhāvanāya pana bhājanabhūtaṃ kātuṃ sammohavigamāya paṭhamaṃ uddesaparipucchādhammassavanadhammasākacchāsu niyojetabboti vuttaṃ <span class="bld">‘‘mohacaritassa…pe… ācikkhatī’’</span>ti. Saddhācaritassa visesato purimā cha anussatiyo sappāyā, tāsaṃ pana anuyuñjane ayaṃ pubbabhāgapaṭipattīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘pasādanīyasuttante’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Ñāṇacaritassā</span>ti buddhicaritassa, tassa pana maraṇassati, upasamānussati, catudhātuvavatthānaṃ, āhārepaṭikūlasaññā visesato sappāyā, tesaṃ pana upakāradhammadassanatthaṃ <span class="bld">‘‘aniccatādi…pe… kathetī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Tatthevā</span>ti satthu santike eva. <span class="bld">Temāsikaṃ paṭipada</span>nti tīhi māsehi sanniṭṭhāpetabbaṃ paṭipadaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ime bhikkhū</span>ti imissā dhammadesanāya bhājanabhūtā bhikkhū. <span class="bld">‘‘Evaṃ āgantvā gacchante</span> <a name="P3.0355"></a> <span class="bld">pana bhikkhū’’</span>ti idaṃ ‘‘buddhakāle’’tiādinā taduddesikavasena vuttabhikkhū sandhāya vuttaṃ, na ‘‘ime bhikkhū’’ti anantaraṃ vuttabhikkhū. Tenāha <span class="bld">‘‘pesetī’’</span>ti. <span class="bld">Apalokethā</span>ti āpucchatha. <span class="bld">‘‘Paṇḍitā’’</span>tiādi sevanabhajanesu kāraṇavacanaṃ. <span class="bld">‘‘Sotāpattiphale vinetī’’</span>tiādi yebhuyyavasena <a name="V3.0248"></a> vuttaṃ. Āyasmā hi dhammasenāpati bhikkhū yebhuyyena sotāpattiphalaṃ pāpetvā vissajjeti ‘‘evamete niyatā sambodhiparāyaṇā’’ti. Āyasmā pana mahāmoggallāno ‘‘sabbāpi bhavūpapatti jigucchitabbāvā’’ti bhikkhū yebhuyyena uttamatthaṃyeva pāpeti.</p>
- <p class="bodytext">Sāvakehi <a name="M3.0276"></a> vinetuṃ sakkuṇeyyā sāvakaveneyyā nāma na sāvakeheva vinetabbāti dassento āha <span class="bld">‘‘sāvakaveneyyā nāmā’’</span>tiādi. <span class="bld">Dasadhā mātikaṃ ṭhapetvā</span>ti ekakato paṭṭhāya yāva dasakā dasadhā dasadhā mātikaṃ ṭhapetvā <span class="bld">vibhattoti dasuttaro. Dasuttaro gatotipi dasuttaroti</span> ekakato paṭṭhāya yāva dasakā dasahi uttaro adhiko hutvā gato pavattotipi dasuttaro. <span class="bld">Ekekasmiṃ pabbe</span>ti ekakato paṭṭhāya yāva dasakā dasasu pabbesu ekekasmiṃ pabbe. <span class="bld">Dasa dasa pañhā</span>ti ‘‘katamo dhammo bahukāro appamādo kusalesu dhammesū’’tiādinā dasa dasa pañhā. <span class="bld">Visesitā</span>ti vissajjitā. <span class="bld">Dasuttaraṃ pavakkhāmī</span>ti desiyamānaṃ desanaṃ nāmakittanamukhena paṭijānāti vaṇṇabhaṇanatthaṃ. <span class="bld">Pavakkhāmī</span>ti pakārehi vakkhāmi. Tathā hettha paññāsādhikānaṃ pañcannaṃ pañhasatānaṃ vasena desanā pavattā. <span class="bld">Dhamma</span>nti idha <span class="bld">dhamma</span>-saddo pariyattipariyāyo ‘‘idha bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇātī’’tiādīsu (a. ni. 5.73) viya. Suttalakkhaṇo cāyaṃ <span class="bld">dhammo</span>ti āha <span class="bld">‘‘dhammanti</span> <a name="P3.0356"></a> <span class="bld">sutta’’</span>nti. Svāyaṃ dhammo yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamānassa nibbānāvaho. Tato eva vaṭṭadukkhasamucchedāya hoti, sa cāyamassa ānubhāvo sabbesaṃ khandhānaṃ pamocanupāyabhāvatoti dassento ‘‘nibbānappattiyā’’tiādimāha. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘nibbānappattiyā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uccaṃ karonto</span>ti udaggaṃ uḷāraṃ paṇītaṃ katvā dassento, paggaṇhantoti attho. <span class="bld">Pemaṃ janento</span>ti bhattiṃ uppādento. Idañca desanāya paggaṇhanaṃ buddhānampi āciṇṇaṃ evāti dassento <span class="bld">‘‘ekāyano’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="subhead">Ekadhammavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para351"></a><a name="para351_dn3"></a><span class="paranum">351</span>. (Ka) <span class="bld">kāra</span>-saddo upa-saddena vināpi upakāratthaṃ vadati, ‘‘bahukārā, bhikkhave, mātāpitaro puttāna’’ntiādīsu (a. ni. 2.34) viyāti āha <span class="bld">‘‘bahukāroti bahūpakāro’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">(Kha) vaḍḍhane vutte nānantariyatāya uppādanaṃ vuttameva hotīti <span class="bld">‘‘bhāvetabboti vaḍḍhetabbo’’</span>ti <a name="V3.0249"></a> vutto. Uppādanapubbikā hi vaḍḍhanāti. Nanu <a name="M3.0277"></a> ca <span class="bld">‘‘eko dhammo uppādetabbo’’</span>ti uppādanaṃ pettha visuṃ gahitaṃ evāti? Aññavisayattā tassa nāyaṃ virodho. Tathā hi <span class="bld">‘‘eko dhammo pariññeyyo’’</span>ti tīhipi pariññāhi pariññeyyataṃ vatvāpi <span class="bld">‘‘eko dhammo pahātabbo’’</span>ti pahātabbatā vuttā.</p>
- <p class="bodytext">(Ga) <span class="bld">tīhi pariññāhī</span>ti ñātatīraṇapahānapariññāhi.</p>
- <p class="bodytext">(Gha) <span class="bld">pahānānupassanāyā</span>ti pajahanavasena pavattāya anupassanāya. Missakavasena cetaṃ anupassanāgahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">(Ṅa) sīlasampadādīnaṃ parihānāvaho <span class="bld">parihānāya saṃvattanako. </span></p>
- <p class="bodytext">(Ca) jhānādivisesaṃ gametīti <span class="bld">visesagāmī.</span></p>
- <p class="bodytext">(Cha) <span class="bld">duppaccakkhakaro</span>ti anupacitañāṇasambhārehi paccakkhaṃ kātuṃ asakkuṇeyyo.</p>
- <p class="bodytext">(Jha) <span class="bld">abhijānitabbo</span>ti <a name="P3.0357"></a> abhimukhaṃ ñāṇena jānitabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbattha mātikāsū</span>ti dukādivasena vuttāsu sabbāsu mātikāsu. Ettha ca āyasmā dhammasenāpati te bhikkhū bhāvanāya niyojetvā uttamatthe patiṭṭhāpetukāmo paṭhamaṃ tāva bhāvanāya upakāradhammaṃ uddesavasena dassento ‘‘eko dhammo bahukāro’’ti vatvā tena upakārakena upakattabbaṃ dassento ‘‘eko dhammo bhāvetabbo’’ti āha. Ayañca bhāvanā vipassanāvasena icchitāti āha ‘‘eko dhammo pariññeyyo’’ti. Pariññā ca nāma yāvadeva pahātabbapajahanatthāti āha ‘‘eko dhammo pahātabbo’’ti. Pajahantena ca hānabhāgiyaṃ nīharitvā visesabhāgiye avaṭṭhātabbanti āha ‘‘eko dhammo hānabhāgiyo, eko dhammo visesabhāgiyo’’ti. Visesabhāgiye avaṭṭhānañca duppaṭivijjhanena, duppaṭivijjhapaṭivijjhanañce ijjhati, nipphādetabbanipphādanaṃ siddhameva hotīti āha ‘‘eko dhammo duppaṭivijjho, eko dhammo uppādetabbo’’ti. Tayidaṃ dvayaṃ abhiññeyyādijānanena hotīti āha ‘‘eko dhammo abhiññeyyo’’ti. Abhiññeyyañce abhiññātaṃ, sacchikātabbaṃ sacchikatameva hotīti. Ettāvatā ca niṭṭhitakiccova hoti, nāssa uttari kiñci karaṇīyanti evaṃ tāva mahāthero ekakavasena <a name="V3.0250"></a> tesaṃ bhikkhūnaṃ paṭipattividhiṃ uddisanto imāni dasa padāni iminā anukkamena uddisi.</p>
- <p class="bodytext">(Ka) evaṃ <a name="M3.0278"></a> aniyamato uddiṭṭhadhamme sarūpato niyametvā dassetuṃ ‘‘katamo eko dhammo’’tiādinā desanaṃ ārabhi. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘iti āyasmā sāriputto’’</span>tiādi. Esa nayo dukādīsu. <span class="bld">Veḷukāro</span>ti veno. So hi veḷuvikārehi kilañjādikaraṇena ‘‘veḷukāro’’ti vutto. Anto, bahi ca sabbagatagaṇṭhiṃ nīharaṇena <span class="bld">niggaṇṭhiṃ katvā. Ekekakoṭṭhāse</span>ti ekakādīsu dasasu koṭṭhāsesu ekekasmiṃ koṭṭhāse.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbatthakaṃ upakāraka</span>nti sabbatthakameva sammā paṭipattiyā <a name="P3.0358"></a> upakāravantaṃ. Idāni tamatthaṃ vitthārato dassetuṃ <span class="bld">‘‘ayañhī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Vipassanāgabbhaṃ gaṇhāpane</span>ti yathā upari vipassanā paripaccati tikkhā visadā hutvā maggena ghaṭeti, evaṃ pubbabhāgavipassanāvaḍḍhane. <span class="bld">Atthapaṭisambhidādīsū</span>ti atthapaṭisambhidādīsu nipphādetabbesu, tesaṃ sambhārasambharaṇanti attho. Esa nayo ito paresupi. <span class="bld">Ṭhānāṭṭhānesū</span>ti ṭhāne, aṭṭhāne ca jānitabbe. <span class="bld">Mahāvihārasamāpattiya</span>nti mahatiyaṃ jhānādivihārasamāpattiyaṃ. <span class="bld">Vipassanāñāṇādīsū</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena manomayiddhi ādikāni saṅgaṇhāti. <span class="bld">Aṭṭhasu vijjāsū</span>ti <span class="bld">ambaṭṭhasutte</span> (dī. ni. 1.279) āgatanayāsu aṭṭhasu vijjāsu.</p>
- <p class="bodytext">Teneva bhagavā thometīti yojanā. <span class="bld">Na</span>nti appamādaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Thāmasampannenā</span>ti ñāṇabalasamannāgatena. <span class="bld">Dīpetvā</span>ti ‘‘evampi appamādo kusalānaṃ dhammānaṃ sampādane bahupakāro’’ti pakāsetvā. Yaṃ kiñci anavajjapakkhikamatthaṃ appamāde pakkhipitvā kathetuṃ yuttanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘yaṃ kiñcī’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">(Kha) <span class="bld">kāyagatāsatī</span>ti rassaṃ akatvā niddeso, niddesena vā etaṃ samāsapadaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘Aṭṭhikāni puñjakitāni terovassikāni…pe… pūtīni cuṇṇikajātānī’’ti (dī. ni. 2.379) evaṃ pavattamanasikāro <span class="bld">‘‘cuṇṇikamanasikāro’’</span>ti vadanti. Apare pana bhaṇanti ‘‘cuṇṇikairiyāpathesu pavattamanasikāro’’ti. <span class="bld">Ettha uppannasatiyā</span>ti etasmiṃ yathāvutte ekūnatiṃsavidhe ṭhāne uppannāya satiyā. <span class="bld">Sukhasampayuttā</span>ti nippariyāyato sukhasampayuttā, pariyāyato pana catutthajjhāne upekkhāpi ‘‘sukha’’nti vattabbataṃ labhati santasabhāvattā.</p>
- <p class="bodytext">(Ga) paccayabhūto <a name="M3.0279"></a><a name="V3.0251"></a><a name="P3.0359"></a> ārammaṇādivisayopi ārammaṇabhāvena vaṇo viya āsave paggharati, so sampayogasambhavābhāvepi saha āsavehīti <span class="bld">sāsavo.</span> Tathā upādānānaṃ hitoti <span class="bld">upādāniyo.</span> Itarathā pana paccayabhāvena vidhi paṭikkhepo.</p>
- <p class="bodytext">(Gha) <span class="bld">asmīti māno</span>ti ‘‘asmī’’ti pavatto māno.</p>
- <p class="bodytext">(Ca) <span class="bld">vipariyāyenā</span>ti ‘‘anicce anicca’’ntiādinā nayena pavatto pathamanasikāro.</p>
- <p class="bodytext">(Cha) <span class="bld">idha pana vipassanānantaro maggo ‘‘ānantariko cetosamādhī’’ti adhippeto.</span> Kasmā? <span class="bld">Vipassanāya anantarattā, attano vā</span> pavattiyā <span class="bld">anantaraṃ phaladāyakattā.</span> Saddatthato pana anantaraṃ phalaṃ <span class="bld">anantaraṃ,</span> tasmiṃ anantare niyuttā, taṃ vā arahati, anantarapayojanoti vā <span class="bld">ānantariko.</span></p>
- <p class="bodytext">(Ja) <span class="bld">phala</span>nti phalapaññā. <span class="bld">Paccavekkhaṇapaññā adhippetā</span> akuppārammaṇatāya.</p>
- <p class="bodytext">(Jha) attano phalaṃ āharatīti <span class="bld">āhāro,</span> paccayoti āha <span class="bld">‘‘āhāraṭṭhitikāti paccayaṭṭhitikā’’</span>ti. <span class="bld">Ayaṃ eko dhammo</span>ti ayaṃ paccayasaṅkhāto eko dhammoti paccayatāsamaññena ekaṃ katvā vadati. <span class="bld">Ñātapariññāya abhiññāyā</span>ti ñātapariññāsaṅkhātāya abhiññāya.</p>
- <p class="bodytext">(Ña) <span class="bld">akuppā cetovimuttīti arahattaphalavimutti</span> akuppabhāvena ukkaṃsagatattā. Aññathā sabbāpi phalasamāpattiyo akuppā eva paṭipakkhehi akopanīyattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Abhiññāyā</span>ti ‘‘abhiññeyyo’’ti ettha laddhaabhiññāya. <span class="bld">Pariññāyā</span>ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Pahātabbasacchikātabbehī</span>ti pahātabbasacchikātabbapadehi. <span class="bld">Pahānapariññāva</span> kathitā pahānasacchikiriyānaṃ ekāvāratāya pariññāya saheva ijjhanato. <span class="bld">Sacchikātabboti</span> visesato <span class="bld">phalaṃ kathitaṃ. Ekasmiṃyeva</span> <a name="P3.0360"></a> sattame eva <span class="bld">pade labbhati. </span> <span class="bld">Phalaṃ pana anekesupi padesu labbhati</span> paṭhamaṭṭhamanavamadasamesu labbhanato. Yasmā <a name="M3.0280"></a> taṃ nippariyāyato dasame eva labbhati, itaresu pariyāyato tasmā <span class="bld">‘‘labbhati evā’’</span>ti sāsaṅkaṃ vadati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabhāvato vijjamānā</span>ti yena bahukārādisabhāvena desitā, tena sabhāvena paramatthato upalabbhamānā<a name="V3.0252"></a>. <span class="bld">Yāthāvā</span>ti aviparītā. <span class="bld">Tathāsabhāvā</span>ti taṃsabhāvā. <span class="bld">Na tathā na hontī</span>ti avitathattā tathāva honti. Tato eva <span class="bld">vuttappakārato aññathā na</span> hontīti pañcahipi padehi tesaṃ dhammānaṃ yathābhūtameva vadati. <span class="bld">Sammā</span>ti ñāyena. Yaṃ pana ñātaṃ, taṃ hetuyuttaṃ kāraṇayuttameva hotīti āha <span class="bld">‘‘hetunā kāraṇenā’’</span>ti. <span class="bld">Okappanaṃ janesī</span>ti jinavacanabhāvena abhippasādaṃ uppādesi.</p>
- <p class="centered">Ekadhammavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Dvedhammavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para352"></a><a name="para352_dn3"></a><span class="paranum">352</span>. (Ka) ‘‘sabbatthā’’ ti idaṃ ‘‘sīlapūraṇādīsū’’ti etena saddhiṃ sambandhitabbaṃ. <span class="bld">‘‘Sīlapūraṇādīsu sabbattha appamādo viya upakārakā’’</span>ti etena satisampajaññānampi appamādassa viya sabbattha upakārakatā pakāsitā hoti atthato nātivilakkhaṇattā tato tesaṃ. Satiavippavāso hi appamādo, so ca atthato sabbattha avijahitā sati eva, sā ca kho ñāṇasampayuttā eva daṭṭhabbā, itarāya tathārūpasamatthatābhāvato.</p>
- <p class="bodytext">(Kha) tesaṃ pañcasatamattānaṃ bhikkhūnaṃ pubbabhāgapaṭipattivasena desitattā <span class="bld">pubbabhāgā kathitā.</span></p>
- <p class="bodytext">(Cha) <span class="bld">ayonisomanasikāro</span> saṃkilesassa mūlakāraṇabhāvena pavatto <span class="bld">hetu,</span> paribrūhanabhāvena pavatto <span class="bld">paccayo. Yonisomanasikāre</span>pi eseva nayo. Yathā ca sattānaṃ saṃkilesāya, visuddhiyā ca paccayabhūtā ayonisomanasikāro, yonisomanasikāroti ‘‘ime dve dhammā duppaṭivijjhā’’ti <a name="P3.0361"></a> ettha nīharitvā vuttā, evaṃ imehi dhammā nīharitvā vattabbāti dassento <span class="bld">‘‘tathā’’</span>tiādimāha. Tattha asubhajjhānādayo cattāro <span class="bld">visaṃyogā</span> nāma kāmayogādipaṭipakkhabhāvato<a name="M3.0281"></a>. <span class="bld">‘‘Evaṃ pabhedā’’</span>ti iminā ‘‘avijjābhāgino dhammā, vijjābhāgino dhammā, kaṇhā dhammā, sukkā dhammā’’ti (dha. sa. 101, 104) evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext">(Jha) paccayehi <a name="V3.0253"></a> samecca sambhuyya katattā pañcakkhandhā <span class="bld">saṅkhatā dhātu.</span> Kenaci anabhisaṅkhatattā nibbānaṃ <span class="bld">asaṅkhatā dhātu.</span></p>
- <p class="bodytext">(Ña) tisso vijjā vijjanaṭṭhena, viditakaraṇaṭṭhena ca <span class="bld">vijjā. Vimuttīti arahattaphalaṃ</span> paṭipakkhato sabbaso vimuttattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Abhiññādīnī</span>ti abhiññāpaññādīni. <span class="bld">Ekakasadisāneva</span> purimavāre viya vibhajja kathetabbato. <span class="bld">Maggo kathito</span>ti ettha ‘‘maggova kathito’’ti evamatthaṃ aggahetvā ‘‘maggo kathitovā’’ti evamattho gahetabbo ‘‘anuppāde ñāṇa’’nti iminā phalassa gahitattā. <span class="bld">Sacchikātabbapade phalaṃ kathita</span>nti etthāpi ‘‘phalameva kathita’’nti aggahetvā ‘‘phalaṃ kathitamevā’’ti attho gahetabbo vijjāggahaṇena tadaññassa saṅgahitattā. Esa nayo ito paresupi evarūpesu ṭhānesu.</p>
- <p class="centered">Dvedhammavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Tayodhammavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para353"></a><a name="para353_dn3"></a><span class="paranum">353</span>. (Cha) <span class="bld">so</span>ti anāgāmimaggo. <span class="bld">Sabbaso kāmānaṃ nissaraṇaṃ</span> samucchedavasena pajahanato. <span class="bld">Āruppe arahattamaggo</span> nāma arūpajjhānaṃ pādakaṃ katvā uppanno aggamaggo. <span class="bld">Puna uppattinivāraṇato</span>ti rūpānaṃ uppattiyā sabbaso nivāraṇato. Nirujjhanti saṅkhārā etenāti <span class="bld">nirodho,</span> aggamaggo. Tena hi kilesavaṭṭe nirodhite itarampi vaṭṭadvayaṃ nirodhitameva hoti. Tassa pana nirodhassa pariyosānattā aggaphalaṃ ‘‘nirodho’’ti vattabbataṃ labbhatīti āha <span class="bld">‘‘arahattaphalaṃ</span> <a name="P3.0362"></a> <span class="bld">nirodhoti adhippeta’’</span>nti. <span class="bld">‘‘Arahattaphalena hi nibbāne diṭṭhe’’</span> ti idaṃ arahattamaggena nibbānadassanassāyaṃ nibbattīti katvā vuttaṃ. Evañca katvā ‘‘arahattasaṅkhātanirodhassa paccayattā’’ ti idampi vacanaṃ samatthitaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext">(Ja) <span class="bld">atītaṃ</span> <a name="M3.0282"></a> <span class="bld">sārammaṇa</span>nti atītakoṭṭhāsārammaṇaṃ ñāṇaṃ, atītā khandhāyatanadhātuyo ārabbha <a name="V3.0254"></a> pavattanakañāṇanti attho. ‘‘Maggo kathitovā’’ti avadhāraṇaṃ daṭṭhabbaṃ, tathā ‘‘sacchikātabbe phalaṃ kathitamevā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">(Ña) <span class="bld">āsavānaṃ khaye ñāṇa</span>nti ca āsavānaṃ khayante ñāṇanti adhippāyo, aññathā maggo kathito siyā.</p>
- <p class="centered">Tayodhammavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Catudhammavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para354"></a><a name="para354_dn3"></a><span class="paranum">354</span>. (Ka) dārumayaṃ cakkaṃ <span class="bld">dārucakkaṃ,</span> tathā <span class="bld">ratanacakkaṃ.</span> Āṇaṭṭhena dhammo eva <span class="bld">dhammacakkaṃ.</span> Iriyāpathānaṃ aparāparappavattito <span class="bld">iriyāpathacakkaṃ,</span> tathā <span class="bld">sampatticakkaṃ</span> veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anucchavike dese</span>ti puññakiriyāya, sammāpaṭipattiyā anurūpadese. <span class="bld">Sevanaṃ</span> kālena kālaṃ upasaṅkamanaṃ. <span class="bld">Bhajanaṃ</span> bhattivasena payirupāsanaṃ. <span class="bld">Attano sammā ṭhapana</span>nti attano cittasantānassa yoniso ṭhapanaṃ saddhādīsu nivesananti āha <span class="bld">‘‘sace’’</span>tiādi. <span class="bld">Idamevettha pamāṇa</span>nti idameva pubbekatapuññatāsaṅkhātaṃ sampatticakkamettha etesu sampatticakkesu pamāṇabhūtaṃ itaresaṃ kāraṇabhāvato. Tenāha<span class="bld"> ‘‘yena hī’’</span>tiādi. <span class="bld">So eva ca</span> katapuñño <span class="bld">puggalo</span> attānaṃ <span class="bld">sammā ṭhapeti</span> akatapuññassa tadabhāvato. <span class="bld">Paṭhamo lokiyova,</span> tatthāpi kāmāvacarova. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ dasuttarasutte. <span class="bld">Pubbabhāge lokiyāvā</span>ti maggassa pubbabhāge pavattanakā lokiyā eva. Tattha kāraṇaṃ vuttameva.</p>
- <p class="bodytext">(Ca) kāmayogavisaṃyogo anāgāmimaggo, diṭṭhiyogavisaṃyogo sotāpattimaggo, itare dve arahattamaggoti evaṃ <span class="bld">anāgāmimaggādivasena veditabbā.</span></p>
- <p class="bodytext">(Cha) <span class="bld">paṭhamassa</span> <a name="P3.0363"></a> <span class="bld">jhānassa lābhi</span>nti yvāyaṃ appaguṇassa paṭhamassa jhānassa lābhī, taṃ. <span class="bld">Kāmasahagatā saññāmanasikārā samudācarantī</span>ti tato vuṭṭhitaṃ <a name="M3.0283"></a> ārammaṇavasena kāmasahagatā hutvā saññāmanasikārā samudācaranti codenti tudenti. Tassa kāmānupakkhandānaṃ saññāmanasikārānaṃ <a name="V3.0255"></a> vasena so paṭhamajjhānasamādhi hāyati parihāyati, tasmā <span class="bld">‘‘hānabhāgiyo samādhī’’</span>ti vutto. <span class="bld">Tadanudhammatā</span>ti tadanurūpasabhāvo. <span class="bld">‘‘Sati santiṭṭhatī’’</span>ti idaṃ micchāsatiṃ sandhāya vuttaṃ. Yassa hi paṭhamajjhānānurūpasabhāvā paṭhamajjhānaṃ santato paṇītato disvā assādayamānā apekkhamānā abhinandamānā nikanti hoti, tassa nikantivasena so paṭhamajjhānasamādhi neva hāyati, na vaḍḍhati, ṭhitikoṭṭhāsiko hoti, tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘ṭhitibhāgiyo samādhī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avitakkasahagatā</span>ti avitakkaṃ dutiyajjhānaṃ santato paṇītato manasi karoto ārammaṇavasena avitakkasahagatā <span class="bld">saññāmanasikārā. Samudācarantī</span>ti paguṇapaṭhamajjhānato vuṭṭhitaṃ dutiyajjhānādhigamatthāya codenti tudenti, tassa upari dutiyajjhānupakkhandānaṃ saññāmanasikārānaṃ vasena so paṭhamajjhānasamādhi visesabhūtassa dutiyajjhānassa uppattipadaṭṭhānatāya <span class="bld">‘‘visesabhāgiyo samādhī’’</span>ti vutto. <span class="bld">Nibbidāsahagatā</span>ti tameva paṭhamajjhānalābhiṃ jhānato vuṭṭhitaṃ nibbidāsaṅkhātena vipassanāñāṇena sahagatā. Vipassanāñāṇañhi jhānaṅgesu pabhedena upaṭṭhahantesu nibbindati ukkaṇṭhati, tasmā <span class="bld">‘‘nibbidā’’</span>ti vuccati. <span class="bld">Samudācarantī</span>ti nibbānasacchikaraṇatthāya codenti tudenti. <span class="bld">Virāgūpasañhito</span>ti virāgasaṅkhātena nibbānena upasañhito. Vipassanāñāṇañhi ‘‘sakkā iminā maggena virāgaṃ nibbānaṃ sacchikātu’’nti pavattito <span class="bld">‘‘virāgūpasañhita’’</span>nti vuccati, taṃsampayuttā saññāmanasikārāpi virāgūpasañhitā eva nāma. Tassa tesaṃ saññāmanasikārānaṃ vasena so paṭhamajjhānasamādhi ariyamaggapaṭivedhassa <a name="P3.0364"></a> padaṭṭhānatāya <span class="bld">‘‘nibbedhabhāgiyo samādhī’’</span>ti vutto. <span class="bld">Sabbasamāpattiyo</span>ti dutiyajjhānādikā sabbā samāpattiyo. <span class="bld">Attho veditabbo</span>ti hānabhāgiyādiattho tāva vitthāretvā veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Maggo kathito</span> catunnaṃ ariyasaccānaṃ uddhaṭattā. <span class="bld">Phalaṃ</span> kathitaṃ sarūpeneva.</p>
- <p class="centered">Catudhammavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Pañcadhammavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para355"></a><a name="para355_dn3"></a><span class="paranum">355</span>. (Kha) <span class="bld">‘‘pañcaṅgiko</span> <a name="M3.0284"></a><a name="V3.0256"></a> <span class="bld">sammāsamādhī’’</span>ti samādhiaṅgabhāvena paññā uddiṭṭhāti pītipharaṇatādivacanena hi tameva vibhajati. Tenāha <span class="bld">‘‘pītiṃ pharamānā uppajjatī’’</span>tiādi.‘‘So imameva kāyaṃ vivekajena pītisukhena abhisandetī’’tiādinā (ma. ni. 1.427) nayena pītiyā, sukhassa ca pharaṇaṃ veditabbaṃ. Sarāgavirāgatādivibhāgadassanavasena <span class="bld">paresaṃ ceto pharamānā. Ālokapharaṇe</span>ti kasiṇālokassa pharaṇe sati teneva ālokena pharitappadese. Tassa samādhissa rūpadassanapaccayattā <span class="bld">paccavekkhaṇañāṇaṃ paccavekkhaṇanimittaṃ.</span></p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pītipharaṇatā sukhapharaṇatā</span>ti ārammaṇe ṭhatvā catutthajjhānassa uppādanato tā <span class="bld">‘‘pādā viyā’’</span>ti vuttā. <span class="bld">Cetopharaṇatā ālokapharaṇatā</span>ti taṃtaṃkiccasādhanato tā <span class="bld">‘‘hatthā viyā’’</span>ti vuttā. <span class="bld">Abhiññāpādakajjhānaṃ</span> samādhānassa sarīrabhāvato <span class="bld">‘‘majjhimakāyo viyā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Paccavekkhaṇanimittaṃ</span> uttamaṅgabhāvato <span class="bld">‘‘sīsaṃ viyā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">(Ja) sabbaso kilesadukkhadarathapariḷāhānaṃ vigatattā lokiyasamādhissa sātisayamettha sukhanti vuttaṃ <span class="bld">‘‘appitappitakkhaṇe sukhattā paccuppannasukho’’</span>ti. Purimassa purimassa vasena pacchimaṃ pacchimaṃ laddhāsevanatāya santatarapaṇītatarabhāvappatti hotīti āha <span class="bld">‘‘purimo purimo…pe… sukhavipāko’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kilesapaṭippassaddhiyā</span>ti kilesānaṃ paṭippassambhanena <a name="P3.0365"></a> laddhattā. <span class="bld">Kilesapaṭippassaddhibhāva</span>nti kilesānaṃ paṭippassambhanabhāvaṃ. <span class="bld">Laddhattā</span> pattattā tabbhāvaṃ upagatattā. Lokiyasamādhissa paccanīkāni nīvaraṇapaṭhamajjhānanikantiādīni niggahetabbāni, aññe kilesā vāretabbā, imassa pana arahattasamādhissa paṭippassaddhasabbakilesattā na niggahetabbaṃ, vāretabbañca atthīti maggānantaraṃ samāpattikkhaṇe ca appayogena adhigatattā, ṭhapitattā ca aparihānavasena vā ṭhapitattā <span class="bld">nasaṅkhāraniggayhavārivāvaṭo. ‘‘Sativepullappattattā’’</span>ti etena appavattamānāyapi satiyā <a name="M3.0285"></a> satibahulatāya <span class="bld">sato eva</span> nāmāti dasseti, <span class="bld">‘‘yathāparicchinnakālavasenā’’</span>ti etena paricchindanasatiyā <span class="bld">sato</span>ti dasseti. <span class="bld">Sesesu</span> ñāṇaṅgesu. <span class="bld">Pañcañāṇiko</span>ti ettha vuttasamādhimukhena pañca ñāṇāneva uddiṭṭhāni, niddiṭṭhāni ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Maggo</span> <a name="V3.0257"></a> <span class="bld">kathito</span> indriyasīsena sammāvāyāmādīnaṃ kathitattā. <span class="bld">Phalaṃ</span> kathitaṃ asekkhānaṃ sīlakkhandhādīnaṃ kathitattā.</p>
- <p class="centered">Pañcadhammavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Chadhammavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para356"></a><a name="para356_dn3"></a><span class="paranum">356</span>. <span class="bld">Maggo kathito</span>ti ettha vattabbaṃ heṭṭhā vuttameva.</p>
- <p class="subhead">Sattadhammavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para357"></a><a name="para357_dn3"></a><span class="paranum">357</span>. (Ña) <span class="bld">hetunā</span>ti ādiantavantato, anaccantikato, tāvakālikato, niccapaṭikkhepatoti evaṃ ādinā hetunā. <span class="bld">Nayenā</span>ti ‘‘yathā ime saṅkhārā etarahi, evaṃ atīte, anāgate ca aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā’’ti atītānāgatesu nayananayena. Kāmaṃ khīṇāsavassa sabbesaṃ saṅkhārānaṃ aniccatādi sudiṭṭhā suppaṭividdhā, taṃ pana asammohanavasena kiccato, vipassanāya pana ārammaṇakaraṇavasenāti dassento āha <span class="bld">‘‘vipassanāñāṇena sudiṭṭhā hontī’’</span>ti. Kilesavasena uppajjamāno pariḷāho vatthukāmasannissayo<a name="P3.0366"></a>, vatthukāmāvassayo cāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘dvepi sapariḷāhaṭṭhena aṅgārakāsu viyā’’</span>ti. <span class="bld">Ninnassevā</span>ti [ninnassa (aṭṭhakathāyaṃ)] ninnabhāvasseva. <span class="bld">Anto</span> vuccati lāmakaṭṭhena taṇhā. Byantaṃ vigatantaṃ bhūtanti <span class="bld">byantībhūta</span>nti āha <span class="bld">‘‘niratibhūtaṃ,</span> [niyatibhūtaṃ (aṭṭhakathāyaṃ) vigatantibhūtaṃ (?)] <span class="bld">Nittaṇhanti attho’’</span>ti. <span class="bld">Idha</span> sattake. <span class="bld">Bhāvetabbapade maggo kathito</span> bojjhaṅgānaṃ vuttattā.</p>
- <p class="centered">Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Aṭṭhadhammavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para358"></a><a name="para358_dn3"></a><span class="paranum">358</span>. (Ka) <span class="bld">ādibrahmacariyikāyā</span>ti <a name="M3.0286"></a><a name="V3.0258"></a> ādibrahmacariyā eva ādibrahmacariyikā yathā ‘‘vinayo eva venayiko’’ti, tassā ādibrahmacariyikāya. Kā pana sāti āha <span class="bld">‘‘paññāyā’’</span>ti. <span class="bld">Sikkhattayasaṅgahassā</span>ti adhisīlasikkhādisikkhattayasaṅgahassa. Upacārajjhānasahagatā taruṇasamathapaññāva udayabbayānupassanāvasena pavattā <span class="bld">taruṇavipassanāpaññā</span> [taruṇasamathavipassanāpaññā (aṭṭhakathāyaṃ)]. <span class="bld">Ādibhūtāyā</span>ti paṭhamāvayavabhūtāya, desanāvasena cetaṃ vuttaṃ. Uppattikāle pana natthi maggadhammānaṃ ādimajjhapariyosānatā ekacittuppādapariyāpannattā ekajjhaṃyeva uppajjanato. <span class="bld">Pema</span>nti daḷhabhatti, taṃ pana vallabhavasena pavattamānaṃ gehasitasadisaṃ hotīti <span class="bld">‘‘gehasitapema’’</span>nti vuttaṃ. Garukaraṇavasena pavattiyā garu cittaṃ etassāti <span class="bld">garucitto,</span> tassa bhāvo <span class="bld">garucittabhāvo,</span> garumhi garukāro. ‘‘Kilesā na uppajjantī’’ti vatvā tattha kāraṇamāha <span class="bld">‘‘ovādānusāsaniṃ labhatī’’</span>ti. Garūnañhi santike ovādānusāsaniṃ labhitvā yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjantassa kilesā na uppajjanti. Tenāha <span class="bld">‘‘tasmā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext">(Cha) <span class="bld">petā</span>ti petamahiddhikā. <span class="bld">Asurāna</span>nti devāsurānaṃ. Petāsurā pana petā evāti tesaṃ petehi saṅgaho <a name="P3.0367"></a> avuttasiddhova. <span class="bld">Āvāhanaṃ gacchantī</span>ti sambhogasaṃsaggamukhena peteheva asurānaṃ saṅgahaṇe kāraṇaṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext">(Ja) <span class="bld">appicchassā</span>ti niicchassa. Abhāvattho hettha appa-saddo ‘‘appaḍaṃsamakasavātātapā’’tiādīsu (a. ni. 10.11) viya. Paccayesu appiccho <span class="bld">paccayaappiccho,</span> cīvarādipaccayesu icchārahito. <span class="bld">Adhigamaappiccho</span>ti jhānādiadhigamavibhāvane icchārahito. <span class="bld">Pariyattiappiccho</span>ti pariyattiyaṃ bāhusaccavibhāvane icchārahito. <span class="bld">Dhutaṅgaappiccho</span>ti dhutaṅgesu appiccho dhutaṅgavibhāvena icchārahito. <span class="bld">Santaguṇanigūhanenā</span>ti attani saṃvijjamānānaṃ jhānādiguṇānañceva bāhusaccaguṇassa ca dhutaṅgaguṇassa ca nigūhanena chādanena. <span class="bld">Sampajjatī</span>ti nippajjati sijjhati. <span class="bld">No mahicchassā</span>ti mahatiyā icchāya samannāgatassa, icchaṃ vā mahantassa no sampajjati anudhammassāpi anicchanato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pavivittassā</span>ti <a name="M3.0287"></a> pakārehi vivittassa. Tenāha <span class="bld">‘‘kāyacittaupadhivivekehi vivittassā’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Aṭṭhaārambhavatthuvasenā’’</span>ti <a name="V3.0259"></a> etena bhāvanābhiyogavasena ekībhāvova idha ‘‘kāyaviveko’’ti adhippeto, na gaṇasaṅgaṇikābhāvamattanti dasseti. <span class="bld">Kamma</span>nti yogakammaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Sattehi kilesehi ca saṅgaṇanaṃ samodhānaṃ <span class="bld">saṅgaṇikā,</span> sā āramitabbaṭṭhena ārāmo etassāti <span class="bld">saṅgaṇikārāmo,</span> tassa. Tenāha <span class="bld">‘‘gaṇasaṅgaṇikāya cevā’’</span>tiādi. <span class="bld">Āraddhavīriyassā</span>ti paggahitavīriyassa, tañca kho upadhiviveke ninnatāvasena ‘‘ayaṃ dhammo’’ti vacanato. Esa nayo ito paresupi. Vivaṭṭasannissitaṃyeva hi samādhānaṃ idhādhippetaṃ, tathā paññāpi. Kammassakatāpaññāya hi patiṭṭhato kammavasena ‘‘bhavesu nānappakāro anattho’’ti <a name="P3.0368"></a> jānanto kammakkhayakarañāṇaṃ abhipattheti, tadatthañca ussāhaṃ karoti. Mānādayo sattasantānaṃ saṃsāre papañcenti vitthārentīti <span class="bld">papañcā</span>ti āha <span class="bld">‘‘nippapañcassāti vigatamānataṇhādiṭṭhipapañcassā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Maggo kathito</span> sarūpeneva.</p>
- <p class="subhead">Navadhammavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para359"></a><a name="para359_dn3"></a><span class="paranum">359</span>. (Kha) <span class="bld">visuddhi</span>nti ñāṇadassanavisuddhiṃ, accantavisuddhimeva vā. <span class="bld">Catupārisuddhisīla</span>nti pātimokkhasaṃvarādinirupakkiliṭṭhatāya catubbidhaparisuddhivantaṃ sīlaṃ. <span class="bld">Pārisuddhipadhāniyaṅga</span>nti puggalassa parisuddhiyā padhānabhūtaṃ aṅgaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘parisuddhabhāvassa padhānaṅga’’</span>nti. Samathassa visuddhibhāvo vodānaṃ paguṇabhāvena paricchinnanti āha <span class="bld">‘‘aṭṭha paguṇasamāpattiyo’’</span>ti. Vigatupakkilesañhi ‘‘paguṇa’’nti vattabbataṃ labbhati, na saupakkilesaṃ hānabhāgiyādibhāvappattito. Sattadiṭṭhimalavisuddhito nāmarūpaparicchedo <span class="bld">diṭṭhivisuddhi.</span> Paccayapariggaho addhattayakaṅkhāmalavidhamanato <span class="bld">kaṅkhāvitaraṇavisuddhi.</span> Yasmā <span class="bld">nāmarūpaṃ</span> nāma sappaccayameva, tasmā taṃ pariggaṇhantena atthato tassa sappaccayatāpi pariggahitā eva hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘diṭṭhivisuddhīti sappaccayaṃ nāmarūpadassana’’</span>nti. Yasmā pana nāmarūpassa paccayaṃ pariggaṇhantena tīsu addhāsu kaṅkhāmalavitaraṇapaccayākārāvabodhavaseneva hoti, tasmā <span class="bld">‘‘paccayākārañāṇa’’</span>ntiādi vuttaṃ yathā kaṅkhāvitaraṇavisuddhi ‘‘dhammaṭṭhitiñāṇa’’nti vuccati. <span class="bld">Maggāmagge ñāṇa</span>nti maggāmagge vavatthapetvā ṭhitañāṇaṃ. <span class="bld">Ñāṇa</span>nti <a name="M3.0288"></a> idha taruṇavipassanā kathitā tesaṃ bhikkhūnaṃ ajjhāsayavasena ‘‘ñāṇadassanavisuddhī’’ti vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya vuccamānattā. Yadi ‘‘ñāṇadassanavisuddhī’’ti vuṭṭhānagāminivipassanā adhippetā, ‘‘paññā’’ti ca <a name="V3.0260"></a> arahattaphalapaññā, maggo pana kathanti<a name="P3.0369"></a>? Maggo bahukārapade virāgaggahaṇena gahito. Vakkhati hi ‘‘idha bahukārapade maggo kathito’’ti (dī. ni. aṭṭha. 3.359).</p>
- <p class="bodytext">(Cha) <span class="bld">cakkhādidhātunānatta</span>nti cakkhādirūpādicakkhuviññāṇādidhātūnaṃ vemattataṃ nissāya. <span class="bld">Cakkhusamphassādinānatta</span>nti cakkhusamphassasotasamphassaghānasamphassādisamphassavibhāgaṃ. <span class="bld">Saññānānatta</span>nti ettha rūpasaññādisaññānānattampi labbhateva, taṃ pana kāmasaññādiggahaṇeneva gayhati. <span class="bld">Kāmasaññādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena byāpādasaññādīnaṃ gahaṇaṃ. Saññānidānattā papañcasaṅkhānaṃ ‘‘saññānānattaṃ paṭicca saṅkappanānatta’’nti vuttaṃ, ‘‘yaṃ saṅkappeti, taṃ papañcetī’’ti vacanato ‘‘saṅkappanānattaṃ paṭicca chandanānatta’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Chandanānatta</span>nti ca taṇhāchandassa nānattaṃ. <span class="bld">Rūpapariḷāho</span>ti rūpavisayo rūpābhipatthanāvasena pavatto kilesapariḷāho. <span class="bld">Saddapariḷāho</span>ti etthāpi eseva nayo. Kileso hi uppajjamāno appattepi ārammaṇe patto viya pariḷāhova uppajjati. Tathābhūtassa pana kilesachandassa vasena rūpādipariyesanā hotīti āha <span class="bld">‘‘pariḷāhanānattatāya rūpapariyesanādinānattaṃ uppajjatī’’</span>ti. Tathā pariyesantassa sace taṃ rūpādi labbheyya, taṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘pariyesanādinānattatāya rūpapaṭilābhādinānattaṃ uppajjatī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">(Ja) <span class="bld">maraṇānupassanāñāṇe</span>ti maraṇassa anupassanāvasena pavattañāṇe, maraṇānussatisahagatapaññāyāti attho. <span class="bld">Āhāraṃ pariggaṇhantassā</span>ti gamanādivasena āhāraṃ paṭikkūlato pariggaṇhantassa. <span class="bld">Ukkaṇṭhantassā</span>ti nibbindantassa katthacipi asajjantassa.</p>
- <p class="subhead">Dasadhammavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para360"></a><a name="para360_dn3"></a><span class="paranum">360</span>. (Jha) <span class="bld">nijjarakāraṇānī</span>ti <a name="P3.0370"></a> pajahanakāraṇāni. Imasmiṃ <span class="bld">abhiññā</span>pade maggo kathīyatīti katvā <span class="bld">‘‘ayaṃ heṭṭhā..pe… puna gahitā’’</span>ti vuttaṃ. Tathā hi vakkhati ‘‘idha abhiññāpade maggo kathito’’ (dī. ni. aṭṭha. 3.360) kiñcāpi nijjiṇṇā micchādiṭṭhīti <a name="M3.0289"></a> ānetvā sambandhitabbaṃ. Yathā micchādiṭṭhi vipassanāya nijjiṇṇāpi na samucchinnāti samucchedappahānadassanatthaṃ puna gahitā, evaṃ micchāsaṅkappādayopi vipassanāya pahīnāpi asamucchinnatāya idha puna gahitāti ayamattho ‘‘micchāsaṅkappo’’tiādīsu sabbapadesu vattabboti dasseti <span class="bld">‘‘evaṃ sabbapadesu nayo netabbo’’</span>ti iminā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ettha</span> <a name="V3.0261"></a> <span class="bld">cā</span>ti ‘‘sammāvimuttipaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchantī’’ti etasmiṃ pāḷipade. Ettha ca samucchedavasena, paṭippassaddhivasena ca paṭipakkhadhammā sammadeva vimuccanaṃ <span class="bld">sammāvimutti,</span> tappaccayā ca maggaphalesu aṭṭha indriyāni bhāvanāpāripūriṃ upagacchantīti maggasampayuttānipi saddhādīni indriyāni uddhaṭāni. Maggavasena hi phalesu bhāvanā pāripūrī nāmāti. <span class="bld">Abhinandanaṭṭhenā</span>ti ativiya sinehanaṭṭhenidañhi. Somanassindriyaṃ ukkaṃsagatasātasabhāvaṃ sampayuttadhamme sinehantaṃ tementaṃ viya pavattati. <span class="bld">Pavattasantatiādhipateyyaṭṭhenā</span>ti vipākasantānassa jīvane adhipatibhāvena. <span class="bld">‘‘Eva’’</span>ntiādi vuttasseva atthassa nigamanaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Addhena saha chaṭṭhāni pañhasatāni, paññāsādhikāni saha pañhasatānīti attho.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca āyasmā dhammasenāpati ‘‘dasasu nāthakaraṇadhammesu <a name="P3.0371"></a> patiṭṭhāya dasakasiṇāyatanāni bhāvento dasaāyatanamukhena pariññaṃ paṭṭhapetvā pariññeyyadhamme parijānanto dasamicchatte, dasaakusalakammapathe ca pahāya dasakusalakammapathesu ca avaṭṭhito dasasu ariyāvāsesu āvasitukāmo dasasaññā uppādento dasanijjaravatthūni abhiññāya dasaasekkhadhamme adhigacchatī’’ti tesaṃ bhikkhūnaṃ ovādaṃ matthakaṃ pāpento desanaṃ niṭṭhapesi. Pamodavasena paṭiggaṇhanaṃ <span class="bld">abhinandana</span>nti āha <span class="bld">‘‘sādhu sādhūti abhinandantā sirasā sampaṭicchiṃsū’’</span>ti. <span class="bld">Tāya attamanatāyā</span>ti tāya yathādesitadesanāgatāya pahaṭṭhacittatāya, tattha yathāladdhaatthavedadhammavedehīti attho. <span class="bld">Imameva suttaṃ āvajjamānā</span>ti imasmiṃ sutte tattha tattha āgate abhiññeyyādibhede dhamme abhijānanādivasena samannāharantā. <span class="bld">Saha paṭisambhidāhi…pe… patiṭṭhahiṃsū</span>ti attano upanissayasampannatāya, therassa ca desanānubhāvena yathāraddhaṃ <a name="M3.0290"></a> vipassanaṃ ussukketvā paṭisambhidāparivārāya abhiññāya saṇṭhahiṃsūti.</p>
- <p class="centered">Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya</p>
- <p class="centered">Dasuttarasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.</p>
- <p class="centered">Niṭṭhitā ca pāthikavaggaṭṭhakathāya līnatthappakāsanā.</p>
- <p class="centered">Pāthikavaggaṭīkā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Nigamanakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Therānaṃ <a name="M3.0291"></a><a name="V3.0262"></a><a name="P3.0372"></a> mahākassapādīnaṃ vaṃso paveṇī anvayo etassāti <span class="bld">theravaṃsanvayo,</span> tena; catumahānikāyesu theriyenāti attho.</p>
- <p class="bodytext">Dasabalassa sammāsambuddhassa guṇagaṇānaṃ paridīpanato <span class="bld">dasabalaguṇagaṇaparidīpanassa.</span> Ayañhi āgamo brahmajālādīsu, mahāpadānādīsu, sampasādanīyādīsu ca tattha tattha visesato buddhaguṇānaṃ pakāsanavasena pavattoti. Tathā hi vuttaṃ ādito ‘‘saddhāvahaguṇassā’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.ganthārambhakathā).</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mahāṭṭhakathāya sāra</span>nti dīghanikāyamahāaṭṭhakathāyaṃ atthasāraṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekūnasaṭṭhimatto</span>ti thokaṃ ūnabhāvato <span class="bld">matta</span>-saddaggahaṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mūlakaṭṭhakathāsāra</span>nti pubbe vuttaṃ dīghanikāyamahāaṭṭhakathāsārameva puna nigamanavasena vadati. Atha vā <span class="bld">mūlakaṭṭhakathāsāra</span>nti porāṇaṭṭhakathāsu atthasāraṃ, tenetaṃ dasseti ‘‘dīghanikāyamahāaṭṭhakathāyaṃ atthasāraṃ ādāya imaṃ sumaṅgalavilāsiniṃ karonto sesamahānikāyānampi mūlakaṭṭhakathāsu idha viniyogakkhamaṃ atthasāraṃ ādāyayeva akāsi’’nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Mahāvihāravāsīna’’</span>nti [mahāvihāre nivāsinaṃ (aṭṭhakathāyaṃ)] ca idaṃ purimapacchimapadehi saddhiṃ sambandhitabbaṃ ‘‘mahāvihāravāsīnaṃ samayaṃ pakāsayantiṃ, mahāvihāravāsīnaṃ mūlakaṭṭhakathāsāraṃ ādāyā’’ti ca. <span class="bld">Tena</span> puññena. <span class="bld">Hotu sabbo sukhī loko</span>ti kāmāvacarādivibhāgo sabbopi sattaloko yathārahaṃ bodhittayādhigamanavasena sampattena nibbānasukhena sukhito hotūti sadevakassa lokassa accantasukhādhigamāya attano puññaṃ pariṇāmeti.</p>
- <p class="bodytext">Parimāṇato sādhikaṭṭhavīsasahassanavutibhāṇavārā niṭṭhitāti. Parimāṇato sādhikaṭṭhavīsasahassamattaganthena dīghanikāyaṭīkā racitācariyadhammapālena.</p>
- <p class="gatha1">Micchādiṭṭhādicorehi<a name="M3.0292"></a><a name="V3.0263"></a>, sīlādidhanasañcayaṃ;</p>
- <p class="gathalast">Rakkhaṇatthāya sakkaccaṃ, mañjūsaṃ viya kāritanti. (etthantare pāṭho pacchā likhito)</p>
- <p class="centered">Niṭṭhitā sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya līnatthappakāsanā.</p>
- <p class="centered">Dīghanikāyaṭīkā niṭṭhitā.</p>
- </body>
|