s0103a.att.htm 631 KB

12345678910111213141516171819202122232425262728293031323334353637383940414243444546474849505152535455565758596061626364656667686970717273747576777879808182838485868788899091929394959697989910010110210310410510610710810911011111211311411511611711811912012112212312412512612712812913013113213313413513613713813914014114214314414514614714814915015115215315415515615715815916016116216316416516616716816917017117217317417517617717817918018118218318418518618718818919019119219319419519619719819920020120220320420520620720820921021121221321421521621721821922022122222322422522622722822923023123223323423523623723823924024124224324424524624724824925025125225325425525625725825926026126226326426526626726826927027127227327427527627727827928028128228328428528628728828929029129229329429529629729829930030130230330430530630730830931031131231331431531631731831932032132232332432532632732832933033133233333433533633733833934034134234334434534634734834935035135235335435535635735835936036136236336436536636736836937037137237337437537637737837938038138238338438538638738838939039139239339439539639739839940040140240340440540640740840941041141241341441541641741841942042142242342442542642742842943043143243343443543643743843944044144244344444544644744844945045145245345445545645745845946046146246346446546646746846947047147247347447547647747847948048148248348448548648748848949049149249349449549649749849950050150250350450550650750850951051151251351451551651751851952052152252352452552652752852953053153253353453553653753853954054154254354454554654754854955055155255355455555655755855956056156256356456556656756856957057157257357457557657757857958058158258358458558658758858959059159259359459559659759859960060160260360460560660760860961061161261361461561661761861962062162262362462562662762862963063163263363463563663763863964064164264364464564664764864965065165265365465565665765865966066166266366466566666766866967067167267367467567667767867968068168268368468568668768868969069169269369469569669769869970070170270370470570670770870971071171271371471571671771871972072172272372472572672772872973073173273373473573673773873974074174274374474574674774874975075175275375475575675775875976076176276376476576676776876977077177277377477577677777877978078178278378478578678778878979079179279379479579679779879980080180280380480580680780880981081181281381481581681781881982082182282382482582682782882983083183283383483583683783883984084184284384484584684784884985085185285385485585685785885986086186286386486586686786886987087187287387487587687787887988088188288388488588688788888989089189289389489589689789889990090190290390490590690790890991091191291391491591691791891992092192292392492592692792892993093193293393493593693793893994094194294394494594694794894995095195295395495595695795895996096196296396496596696796896997097197297397497597697797897998098198298398498598698798898999099199299399499599699799899910001001100210031004100510061007100810091010101110121013101410151016101710181019102010211022102310241025102610271028102910301031103210331034103510361037103810391040104110421043104410451046104710481049105010511052105310541055105610571058105910601061106210631064106510661067106810691070107110721073107410751076107710781079108010811082108310841085108610871088108910901091109210931094109510961097109810991100110111021103110411051106110711081109111011111112111311141115111611171118111911201121112211231124112511261127112811291130113111321133
  1. <body>
  2. <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  3. <p class="nikaya">Dīghanikāye</p>
  4. <p class="book"><a name="dn3"></a>Pāthikavaggaṭṭhakathā</p>
  5. <p class="chapter"><a name="dn3_1"></a>1. Pāthikasuttavaṇṇanā</p>
  6. <p class="subhead">Sunakkhattavatthuvaṇṇanā</p>
  7. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><a name="para1_dn3"></a><span class="paranum">1</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="P3.0816"></a><a name="V3.0001"></a><a name="M3.0001"></a> <span class="bld">me sutaṃ…pe… mallesu viharatī</span>ti pāthikasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. <span class="bld">Mallesu viharatī</span>ti mallā nāma jānapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhīsaddena ‘‘mallā’’ti vuccati, tasmiṃ mallesu janapade. ‘‘Anupiyaṃ nāma mallānaṃ nigamo’’ti <span class="bld">anupiya</span>nti evaṃnāmako mallānaṃ janapadassa eko nigamo, taṃ gocaragāmaṃ katvā ekasmiṃ chāyūdakasampanne vanasaṇḍe viharatīti attho. Anopiyantipi pāṭho. <span class="bld">Pāvisī</span>ti paviṭṭho. Bhagavā pana na tāva paviṭṭho, pavisissāmīti nikkhantattā pana pāvisīti vutto. Yathā kiṃ, yathā ‘‘gāmaṃ gamissāmī’’ti nikkhanto puriso taṃ gāmaṃ apattopi ‘‘kuhiṃ itthannāmo’’ti <a name="V3.0002"></a> vutte ‘‘gāmaṃ gato’’ti vuccati, evaṃ. <span class="bld">Etadahosī</span>ti gāmasamīpe ṭhatvā sūriyaṃ olokentassa etadahosi. <span class="bld">Atippago kho</span>ti ativiya pago kho, na tāva kulesu yāgubhattaṃ niṭṭhitanti. Kiṃ pana bhagavā kālaṃ ajānitvā nikkhantoti? Na ajānitvā. Paccūsakāleyeva hi bhagavā ñāṇajālaṃ pattharitvā lokaṃ volokento ñāṇajālassa anto paviṭṭhaṃ bhaggavagottaṃ channaparibbājakaṃ disvā ‘‘ajjāhaṃ imassa paribbājakassa mayā pubbe katakāraṇaṃ samāharitvā dhammaṃ kathessāmi, sā dhammakathā <a name="M3.0002"></a> assa mayi pasādappaṭilābhavasena saphalā bhavissatī’’ti ñatvāva paribbājakārāmaṃ pavisitukāmo atippagova nikkhami. Tasmā tattha pavisitukāmatāya evaṃ cittaṃ uppādesi.</p>
  8. <p class="bodytext"><a name="para2"></a><a name="para2_dn3"></a><span class="paranum">2</span>. <span class="bld">Etadavocā</span>ti <a name="P3.0817"></a> bhagavantaṃ disvā mānathaddhataṃ akatvā satthāraṃ paccuggantvā etaṃ <span class="bld">etu kho, bhante</span>tiādikaṃ vacanaṃ avoca. <span class="bld">Imaṃ pariyāya</span>nti imaṃ vāraṃ, ajja imaṃ āgamanavāranti attho. Kiṃ pana bhagavā pubbepi tattha gatapubboti? Na gatapubbo, lokasamudācāravasena pana evamāha. Lokiyā hi cirassaṃ āgatampi anāgatapubbampi manāpajātikaṃ āgataṃ disvā ‘‘kuto bhavaṃ āgato, cirassaṃ bhavaṃ āgato, kathaṃ te idhāgamanamaggo ñāto, kiṃ maggamūḷhosī’’tiādīni vadanti. Tasmā ayampi lokasamudācāravasena evamāhāti veditabbo. <span class="bld">Idamāsana</span>nti attano nisinnāsanaṃ papphoṭetvā sampādetvā dadamāno evamāha. <span class="bld">Sunakkhatto licchaviputto</span>ti sunakkhatto nāma licchavirājaputto. So kira tassa gihisahāyo hoti, kālena kālaṃ tassa santikaṃ gacchati. <span class="bld">Paccakkhāto</span>ti ‘‘paccakkhāmi dānāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ na dānāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ uddissa viharissāmī’’ti evaṃ paṭiakkhāto nissaṭṭho pariccatto.</p>
  9. <p class="bodytext"><a name="para3"></a><a name="para3_dn3"></a><span class="paranum">3</span>. <span class="bld">Bhagavantaṃ uddissā</span>ti bhagavā me satthā ‘‘bhagavato ahaṃ ovādaṃ paṭikaromī’’ti evaṃ apadisitvā. <span class="bld">Ko santo kaṃ paccācikkhasī</span>ti yācako vā yācitakaṃ paccācikkheyya, yācitako vā yācakaṃ. Tvaṃ pana neva yācako na yācitako, evaṃ sante, moghapurisa, ko santo ko samāno kaṃ paccācikkhasīti dasseti. <span class="bld">Passa moghapurisā</span>ti passa tucchapurisa. <span class="bld">Yāvañca te idaṃ aparaddha</span>nti yattakaṃ idaṃ tava aparaddhaṃ, yattako te aparādho tattako dosoti evāhaṃ bhaggava tassa dosaṃ āropesinti dasseti.</p>
  10. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><a name="para4_dn3"></a><span class="paranum">4</span>. <span class="bld">Uttarimanussadhammā</span>ti pañcasīladasasīlasaṅkhātā manussadhammāuttari. <span class="bld">Iddhipāṭihāriya</span>nti iddhibhūtaṃ pāṭihāriyaṃ. <span class="bld">Kate vā</span>ti katamhi vā. <span class="bld">Yassatthāyā</span>ti yassa dukkhakkhayassa atthāya. <span class="bld">So</span> <a name="V3.0003"></a> <span class="bld">niyyāti takkarassā</span>ti <a name="M3.0003"></a> so dhammo takkarassa yathā mayā dhammo desito, tathā kārakassa sammā paṭipannassa puggalassa sabbavaṭṭadukkhakkhayāya amatanibbānasacchikiriyāya <a name="P3.0818"></a> gacchati, na gacchati, saṃvattati, na saṃvattatīti pucchati. <span class="bld">Tatra sunakkhattā</span>ti tasmiṃ sunakkhatta mayā desite dhamme takkarassa sammā dukkhakkhayāya saṃvattamāne kiṃ uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ kataṃ karissati, ko tena katena attho. Tasmiñhi katepi akatepi mama sāsanassa parihāni natthi, devamanussānañhi amatanibbānasampāpanatthāya ahaṃ pāramiyo pūresiṃ, na pāṭihāriyakaraṇatthāyāti pāṭihāriyassa niratthakataṃ dassetvā ‘‘passa, moghapurisā’’ti dutiyaṃ dosaṃ āropesi.</p>
  11. <p class="bodytext"><a name="para5"></a><a name="para5_dn3"></a><span class="paranum">5</span>. <span class="bld">Aggañña</span>nti lokapaññattiṃ. ‘‘Idaṃ nāma lokassa agga’’nti evaṃ jānitabbampi aggaṃ mariyādaṃ na taṃ paññapetīti vadati. Sesamettha anantaravādānusāreneva veditabbaṃ.</p>
  12. <p class="bodytext"><a name="para6"></a><a name="para6_dn3"></a><span class="paranum">6</span>. <span class="bld">Anekapariyāyena kho</span>ti idaṃ kasmā āraddhaṃ. Sunakkhatto kira ‘‘bhagavato guṇaṃ makkhessāmi, ‘‘dosaṃ paññapessāmī’’ti ettakaṃ vippalapitvā bhagavato kathaṃ suṇanto appatiṭṭho niravo aṭṭhāsi.</p>
  13. <p class="bodytext">Atha bhagavā – ‘‘sunakkhatta, evaṃ tvaṃ makkhibhāve ṭhito sayameva garahaṃ pāpuṇissasī’’ti makkhibhāve ādīnavadassanatthaṃ <span class="bld">anekapariyāyenā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">anekapariyāyenā</span>ti anekakāraṇena. <span class="bld">Vajjigāme</span>ti vajjirājānaṃ gāme, vesālīnagare <span class="bld">no visahī</span>ti nāsakkhi. <span class="bld">So avisahanto</span>ti so sunakkhatto yassa pubbe tiṇṇaṃ ratanānaṃ vaṇṇaṃ kathentassa mukhaṃ nappahoti, so dāni teneva mukhena avaṇṇaṃ katheti, addhā avisahanto asakkonto brahmacariyaṃ carituṃ attano bālatāya avaṇṇaṃ kathetvā hīnāyāvatto. Buddho pana subuddhova, dhammo svākkhātova, saṅgho suppaṭipannova. Evaṃ tīṇi ratanāni thomentā manussā tuyheva dosaṃ dassessantīti. <span class="bld">Iti kho te</span>ti evaṃ kho te, sunakkhatta, vattāro bhavissanti. Tato evaṃ dose uppanne satthā atītānāgate appaṭihatañāṇo, mayhaṃ evaṃ doso uppajjissatīti jānantopi puretaraṃ na kathesīti vattuṃ na lacchasīti dasseti. <span class="bld">Apakkamevā</span>ti <a name="M3.0004"></a> apakkamiyeva, apakkanto vā cutoti attho. <span class="bld">Yathā</span> <a name="P3.0819"></a> <span class="bld">taṃ āpāyiko</span>ti yathā apāye nibbattanāraho satto apakkameyya, evameva apakkamīti attho.</p>
  14. <p class="subhead">Korakkhattiyavatthuvaṇṇanā</p>
  15. <p class="bodytext"><a name="para7"></a><a name="para7_dn3"></a><span class="paranum">7</span>. <span class="bld">Ekamidāha</span>nti <a name="V3.0004"></a> iminā kiṃ dasseti? Idaṃ suttaṃ dvīhi padehi ābaddhaṃ iddhipāṭihāriyaṃ na karotīti ca aggaññaṃ na paññapetīti ca. Tattha ‘‘aggaññaṃ na paññapetī’’ti idaṃ padaṃ suttapariyosāne dassessati. ‘‘Pāṭihāriyaṃ na karotī’’ti imassa pana padassa anusandhidassanavasena ayaṃ desanā āraddhā.</p>
  16. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ekamidāha</span>nti ekasmiṃ ahaṃ. <span class="bld">Samaya</span>nti samaye, ekasmiṃ kāle ahanti attho. <span class="bld">Thūlūsū</span>ti thūlū nāma janapado, tattha viharāmi. <span class="bld">Uttarakā nāmā</span>ti itthiliṅgavasena uttarakāti evaṃnāmako thūlūnaṃ janapadassa nigamo, taṃ nigamaṃ gocaragāmaṃ katvāti attho. <span class="bld">Acelo</span>ti naggo. <span class="bld">Korakkhattiyo</span>ti antovaṅkapādo khattiyo. <span class="bld">Kukkuravatiko</span>ti samādinnakukkuravato sunakho viya ghāyitvā khādati, uddhanantare nipajjati, aññampi sunakhakiriyameva karoti. <span class="bld">Catukkuṇḍiko</span>ti catusaṅghaṭṭito dve jāṇūni dve ca kappare bhūmiyaṃ ṭhapetvā vicarati. <span class="bld">Chamānikiṇṇa</span>nti bhūmiyaṃ nikiṇṇaṃ pakkhittaṃ ṭhapitaṃ. <span class="bld">Bhakkhasa</span>nti bhakkhaṃ yaṃkiñci khādanīyaṃ bhojanīyaṃ. <span class="bld">Mukhenevā</span>ti hatthena aparāmasitvā khādanīyaṃ mukheneva khādati, bhojanīyampi mukheneva bhuñjati. <span class="bld">Sādhurūpo</span>ti sundararūpo. <span class="bld">Ayaṃ samaṇo</span>ti ayaṃ arahataṃ samaṇo ekoti. Tattha <span class="bld">vatā</span>ti patthanatthe nipāto. Evaṃ kirassa patthanā ahosi ‘‘iminā samaṇena sadiso añño samaṇo nāma natthi, ayañhi appicchatāya vatthaṃ na nivāseti, ‘esa papañco’ti maññamāno bhikkhābhājanampi na pariharati, chamānikiṇṇameva khādati, ayaṃ samaṇo nāma. Mayaṃ pana kiṃ samaṇā’’ti? Evaṃ sabbaññubuddhassa pacchato carantova imaṃ pāpakaṃ vitakkaṃ vitakkesi.</p>
  17. <p class="bodytext"><span class="bld">Etadavocā</span>ti <a name="P3.0820"></a> bhagavā kira cintesi ‘‘ayaṃ sunakkhatto pāpajjhāsayo, kiṃ nu imaṃ disvā cintesī’’ti? Athevaṃ cintento tassa ajjhāsayaṃ viditvā ‘‘ayaṃ moghapuriso mādisassa sabbaññuno pacchato āgacchanto <a name="M3.0005"></a> acelaṃ arahāti maññati, idheva dānāyaṃ bālo niggahaṃ arahatī’’ti anivattitvāva etaṃ <span class="bld">tvampi nāmā</span>tiādivacanamavoca. Tattha <span class="bld">tvampi nāmā</span>ti garahatthe pikāro. Garahanto hi naṃ bhagavā ‘‘tvampi nāmā’’ti āha. ‘‘Tvampi nāma evaṃ hīnajjhāsayo, ahaṃ samaṇo sakyaputtiyoti evaṃ paṭijānissasī’’ti ayañhettha adhippāyo. <span class="bld">Kiṃ pana maṃ, bhante</span>ti mayhaṃ, bhante, kiṃ gārayhaṃ disvā bhagavā ‘‘evamāhā’’ti pucchati. Athassa bhagavā ācikkhanto ‘‘nanu te’’tiādimāha. <span class="bld">Maccharāyatī</span>ti ‘‘mā aññassa <a name="V3.0005"></a> arahattaṃ hotū’’ti kiṃ bhagavā evaṃ arahattassa maccharāyatīti pucchati. <span class="bld">Na kho aha</span>nti ahaṃ, moghapurisa, sadevakassa lokassa arahattappaṭilābhameva paccāsīsāmi, etadatthameva me bahūni dukkarāni karontena pāramiyo pūritā, na kho ahaṃ, moghapurisa, arahattassa maccharāyāmi. <span class="bld">Pāpakaṃ diṭṭhigata</span>nti na arahantaṃ arahāti, arahante ca anarahantoti evaṃ tassa diṭṭhi uppannā. Taṃ sandhāya ‘‘pāpakaṃ diṭṭhigata’’nti āha. <span class="bld">Yaṃ kho panā</span>ti yaṃ etaṃ acelaṃ evaṃ maññasi. <span class="bld">Sattamaṃ divasa</span>nti sattame divase. <span class="bld">Alasakenā</span>ti alasakabyādhinā. <span class="bld">Kālaṅkarissatī</span>ti uddhumātaudaro marissati.</p>
  18. <p class="bodytext"><span class="bld">Kālakañcikā</span>ti tesaṃ asurānaṃ nāmaṃ. Tesaṃ kira tigāvuto attabhāvo appamaṃsalohito purāṇapaṇṇasadiso kakkaṭakānaṃ viya akkhīni nikkhamitvā matthake tiṭṭhanti, mukhaṃ sūcipāsakasadisaṃ matthakasmiṃyeva hoti, tena oṇamitvā gocaraṃ gaṇhanti. <span class="bld">Bīraṇatthambake</span>ti bīraṇatiṇatthambo tasmiṃ susāne atthi, tasmā taṃ bīraṇatthambakanti vuccati.</p>
  19. <p class="bodytext"><span class="bld">Tenupasaṅkamī</span>ti bhagavati ettakaṃ vatvā tasmiṃ gāme piṇḍāya caritvā vihāraṃ gate vihārā nikkhamitvā upasaṅkami. <span class="bld">Yena tva</span>nti yena kāraṇena tvaṃ. Yasmāpi bhagavatā byākato, tasmāti attho. <span class="bld">Mattaṃ</span> <a name="P3.0821"></a> <span class="bld">matta</span>nti pamāṇayuttaṃ pamāṇayuttaṃ. ‘‘Mantā mantā’’tipi pāṭho, paññāya upaparikkhitvā upaparikkhitvāti attho. <span class="bld">Yathā samaṇassa gotamassā</span>ti yathā samaṇassa gotamassa micchā vacanaṃ assa, tathā kareyyāsīti āha. Evaṃ vutte acelo sunakho viya uddhanaṭṭhāne nipanno sīsaṃ ukkhipitvā akkhīni ummīletvā olokento kiṃ kathesi ‘‘samaṇo nāma <a name="M3.0006"></a> gotamo amhākaṃ verī visabhāgo, samaṇassa gotamassa uppannakālato paṭṭhāya mayaṃ sūriye uggate khajjopanakā viya jātā. Samaṇo gotamo amhe, evaṃ vācaṃ vadeyya aññathā vā. Verino pana kathā nāma tacchā na hoti, gaccha tvaṃ ahamettha kattabbaṃ jānissāmī’’ti vatvā punadeva nipajji.</p>
  20. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><a name="para8_dn3"></a><span class="paranum">8</span>. <span class="bld">Ekadvīhikāyā</span>ti ekaṃ dveti vatvā gaṇesi. <span class="bld">Yathā ta</span>nti yathā asaddahamāno koci gaṇeyya, evaṃ gaṇesi. Ekadivasañca tikkhattuṃ upasaṅkamitvā eko divaso atīto, dve divasā atītāti ārocesi. <span class="bld">Sattamaṃ divasa</span>nti so kira sunakkhattassa vacanaṃ sutvā sattāhaṃ nirāhārova ahosi. Athassa sattame divase eko upaṭṭhāko ‘‘amhākaṃ kulūpakasamaṇassa ajja sattamo divaso gehaṃ anāgacchantassa aphāsu nu kho jāta’’nti sūkaramaṃsaṃ pacāpetvā bhattamādāya gantvā purato bhūmiyaṃ nikkhipi. Acelo disvā cintesi ‘‘samaṇassa gotamassa kathā <a name="V3.0006"></a> tacchā vā atacchā vā hotu, āhāraṃ pana khāditvā suhitassa me maraṇampi sumaraṇa’’nti dve hatthe jaṇṇukāni ca bhūmiyaṃ ṭhapetvā kucchipūraṃ bhuñji. So rattibhāge jīrāpetuṃ asakkonto alasakena kālamakāsi. Sacepi hi so ‘‘na bhuñjeyya’’nti cinteyya, tathāpi taṃ divasaṃ bhuñjitvā alasakena kālaṃ kareyya. Advejjhavacanā hi tathāgatāti.</p>
  21. <p class="bodytext"><span class="bld">Bīraṇatthambake</span>ti titthiyā kira ‘‘kālaṅkato korakkhattiyo’’ti sutvā divasāni gaṇetvā idaṃ tāva saccaṃ jātaṃ, idāni naṃ aññattha chaḍḍetvā ‘‘musāvādena samaṇaṃ gotamaṃ niggaṇhissāmā’’ti gantvā tassa sarīraṃ valliyā bandhitvā ākaḍḍhantā ‘‘ettha chaḍḍessāma, ettha chaḍḍessāmā’’ti gacchanti. Gatagataṭṭhānaṃ aṅgaṇameva hoti. Te kaḍḍhamānā bīraṇatthambakasusānaṃyeva gantvā susānabhāvaṃ ñatvā ‘‘aññattha chaḍḍessāmā’’ti ākaḍḍhiṃsu. Atha <a name="P3.0822"></a> nesaṃ valli chijjittha, pacchā cāletuṃ nāsakkhiṃsu. Te tatova pakkantā. Tena vuttaṃ – ‘‘bīraṇatthambake susāne chaḍḍesu’’nti.</p>
  22. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><a name="para9_dn3"></a><span class="paranum">9</span>. <span class="bld">Tenupasaṅkamī</span>ti kasmā upasaṅkami? So kira cintesi ‘‘avasesaṃ tāva samaṇassa gotamassa vacanaṃ sameti, matassa pana uṭṭhāya aññena saddhiṃ kathanaṃ nāma natthi, handāhaṃ gantvā pucchāmi. Sace katheti, sundaraṃ. No <a name="M3.0007"></a> ce katheti, samaṇaṃ gotamaṃ musāvādena niggaṇhissāmī’’ti iminā kāraṇena upasaṅkami. <span class="bld">Ākoṭesī</span>ti pahari. <span class="bld">Jānāmi āvuso</span>ti matasarīraṃ uṭṭhahitvā kathetuṃ samatthaṃ nāma natthi, idaṃ kathaṃ kathesīti? Buddhānubhāvena. Bhagavā kira korakkhattiyaṃ asurayonito ānetvā sarīre adhimocetvā kathāpesi. Tameva vā sarīraṃ kathāpesi, acinteyyo hi buddhavisayo.</p>
  23. <p class="bodytext"><a name="para10"></a><a name="para10_dn3"></a><span class="paranum">10</span>. <span class="bld">Tatheva taṃ vipāka</span>nti tassa vacanassa vipākaṃ tatheva, udāhu noti liṅgavipallāso kato, tatheva so vipākoti attho. Keci pana ‘‘vipakka’’ntipi paṭhanti, nibbattanti attho.</p>
  24. <p class="bodytext">Ettha ṭhatvā pāṭihāriyāni samānetabbāni. Sabbāneva hetāni pañca pāṭihāriyāni honti. ‘‘Sattame divase marissatī’’ti vuttaṃ, so tatheva mato, idaṃ paṭhamaṃ pāṭihāriyaṃ. ‘‘Alasakenā’’ti vuttaṃ, alasakeneva mato, idaṃ dutiyaṃ. ‘‘Kālakañcikesu nibbattissatī’’ti vuttaṃ, tattheva nibbatto, idaṃ tatiyaṃ. ‘‘Bīraṇatthambake susāne chaḍḍessantī’’ti vuttaṃ, tattheva chaḍḍito<a name="V3.0007"></a>, idaṃ catutthaṃ. ‘‘Nibbattaṭṭhānato āgantvā sunakkhattena saddhiṃ kathessatī’’ti vutto, so kathesiyeva, idaṃ pañcamaṃ pāṭihāriyaṃ.</p>
  25. <p class="subhead">Acelakaḷāramaṭṭakavatthuvaṇṇanā</p>
  26. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><a name="para11_dn3"></a><span class="paranum">11</span>. <span class="bld">Kaḷāramaṭṭako</span>ti nikkhantadantamattako. Nāmameva vā tassetaṃ. <span class="bld">Lābhaggappatto</span>ti lābhaggaṃ patto, aggalābhaṃ pattoti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Yasaggappatto</span>ti yasaggaṃ aggaparivāraṃ patto. <span class="bld">Vatapadānī</span>ti vatāniyeva, vatakoṭṭhāsā vā. <span class="bld">Samattānī</span>ti gahitāni. <span class="bld">Samādinnānī</span>ti tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Puratthimena vesāli</span>nti vesālito avidūre puratthimāya disāya. <span class="bld">Cetiya</span>nti <a name="P3.0823"></a> yakkhacetiyaṭṭhānaṃ. Esa nayo sabbattha.</p>
  27. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><a name="para12_dn3"></a><span class="paranum">12</span>. <span class="bld">Yena acelako</span>ti bhagavato vattaṃ katvā yena acelo kaḷāramaṭṭako tenupasaṅkami. <span class="bld">Pañhaṃ apucchī</span>ti gambhīraṃ tilakkhaṇāhataṃ pañhaṃ pucchi. <span class="bld">Na sampāyāsī</span>ti na sammā ñāṇagatiyā pāyāsi, andho viya visamaṭṭhāne tattha tattheva pakkhali. Neva ādiṃ, na pariyosānamaddasa. Atha <a name="M3.0008"></a> vā ‘‘na sampāyāsī’’ti na sampādesi, sampādetvā kathetuṃ nāsakkhi. <span class="bld">Asampāyanto</span>ti kabarakkhīni parivattetvā olokento ‘‘asikkhitakassa santike vuṭṭhosi, anokāsepi pabbajito pañhaṃ pucchanto vicarasi, apehi mā etasmiṃ ṭhāne aṭṭhāsī’’ti vadanto. <span class="bld">Kopañca dosañca appaccayañca pātvākāsī</span>ti kuppanākāraṃ kopaṃ, dussanākāraṃ dosaṃ, atuṭṭhākārabhūtaṃ domanassasaṅkhātaṃ appaccayañca pākaṭamakāsi. <span class="bld">Āsādimhase</span>ti āsādiyimha ghaṭṭayimha. <span class="bld">Mā vata no ahosī</span>ti aho vata me na bhaveyya. Maṃ vata no ahosītipi pāṭho. Tattha <span class="bld">ma</span>nti sāmivacanatthe upayogavacanaṃ, ahosi vata nu mamāti attho. Evañca pana cintetvā ukkuṭikaṃ nisīditvā ‘‘khamatha me, bhante’’ti taṃ khamāpesi. Sopi ito paṭṭhāya aññaṃ kiñci pañhaṃ nāma na pucchissasīti. Āma na pucchissāmīti. Yadi evaṃ gaccha, khamāmi teti taṃ uyyojesi.</p>
  28. <p class="bodytext"><a name="para14"></a><a name="para14_dn3"></a><span class="paranum">14</span>. <span class="bld">Parihito</span>ti paridahito nivatthavattho. <span class="bld">Sānucāriko</span>ti anucārikā vuccati bhariyā, saha anucārikāya sānucāriko, taṃ taṃ brahmacariyaṃ pahāya sabhariyoti attho. <span class="bld">Odanakummāsa</span>nti surāmaṃsato atirekaṃ odanampi kummāsampi bhuñjamāno. <span class="bld">Yasā nihīno</span>ti yaṃ lābhaggayasaggaṃ patto, tato parihīno hutvā. ‘‘Kataṃ hoti uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriya’’nti idha sattavatapadātikkamavasena satta pāṭihāriyāni veditabbāni.</p>
  29. <p class="subhead">Acelapāthikaputtavatthuvaṇṇanā</p>
  30. <p class="bodytext"><a name="para15"></a><a name="para15_dn3"></a><span class="paranum">15</span>. <span class="bld">Pāthikaputto</span>ti <a name="V3.0008"></a> pāthikassa putto. <span class="bld">Ñāṇavādenā</span>ti ñāṇavādena saddhiṃ. <span class="bld">Upaḍḍhapatha</span>nti <a name="P3.0824"></a> yojanaṃ ce, no antare bhaveyya, gotamo aḍḍhayojanaṃ, ahaṃ aḍḍhayojanaṃ. Esa nayo aḍḍhayojanādīsu. Ekapadavārampi atikkamma gacchato jayo bhavissati, anāgacchato parājayoti. <span class="bld">Te tatthā</span>ti te mayaṃ tattha samāgataṭṭhāne. <span class="bld">Taddiguṇaṃ taddiguṇāha</span>nti tato tato diguṇaṃ diguṇaṃ ahaṃ karissāmi, bhagavatā saddhiṃ pāṭihāriyaṃ kātuṃ asamatthabhāvaṃ jānantopi ‘‘uttamapurisena saddhiṃ paṭṭhapetvā asakkuṇantassāpi pāsaṃso hotī’’ti ñatvā evamāha. Nagaravāsinopi <a name="M3.0009"></a> taṃ sutvā ‘‘asamattho nāma evaṃ na gajjati, addhā ayampi arahā bhavissatī’’ti tassa mahantaṃ sakkāramakaṃsu.</p>
  31. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><a name="para16_dn3"></a><span class="paranum">16</span>. <span class="bld">Yenāhaṃ tenupasaṅkamī</span>ti ‘‘sunakkhatto kira pāthikaputto evaṃ vadatī’’ti assosi. Athassa hīnajjhāsayattā hīnadassanāya cittaṃ udapādi.</p>
  32. <p class="bodytext">So bhagavato vattaṃ katvā bhagavati gandhakuṭiṃ paviṭṭhe pāthikaputtassa santikaṃ gantvā pucchi ‘‘tumhe kira evarūpiṃ kathaṃ kathethā’’ti? ‘‘Āma, kathemā’’ti. Yadi evaṃ ‘‘mā bhāyittha vissatthā punappunaṃ evaṃ vadatha, ahaṃ samaṇassa gotamassa upaṭṭhāko, tassa visayaṃ vijānāmi, tumhehi saddhiṃ pāṭihāriyaṃ kātuṃ na sakkhissati, ahaṃ samaṇassa gotamassa kathetvā bhayaṃ uppādetvā taṃ aññato gahetvā gamissāmi, tumhe mā bhāyitthā’’ti taṃ assāsetvā bhagavato santikaṃ gato. Tena vuttaṃ ‘‘yenāhaṃ tenupasaṅkamī’’ti. <span class="bld">Taṃ vāca</span>ntiādīsu ‘‘ahaṃ abuddhova samāno buddhomhīti vicariṃ, abhūtaṃ me kathitaṃ nāhaṃ buddho’’ti vadanto taṃ vācaṃ pajahati nāma. Raho nisīditvā cintayamāno ‘‘ahaṃ ‘ettakaṃ kālaṃ abuddhova samāno buddhomhī’ti vicariṃ, ito dāni paṭṭhāya nāhaṃ buddho’’ti cintayanto taṃ cittaṃ pajahati nāma. ‘‘Ahaṃ ‘ettakaṃ kālaṃ abuddhova samāno buddhomhī’ti pāpakaṃ diṭṭhiṃ gahetvā vicariṃ, ito dāni paṭṭhāya imaṃ diṭṭhiṃ pajahāmī’’ti pajahanto taṃ diṭṭhiṃ paṭinissajjati nāma. Evaṃ akaronto pana taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvāti vuccati. <span class="bld">Vipateyyā</span>ti bandhanā muttatālapakkaṃ viya gīvato pateyya, sattadhā vā pana phaleyya.</p>
  33. <p class="bodytext"><a name="para17"></a><a name="para17_dn3"></a><span class="paranum">17</span>. <span class="bld">Rakkhateta</span>nti <a name="P3.0825"></a> rakkhatu etaṃ. <span class="bld">Ekaṃsenā</span>ti nippariyāyena. <span class="bld">Odhāritā</span>ti bhāsitā. <span class="bld">Acelo</span> <a name="V3.0009"></a> <span class="bld">ca, bhante, pāthikaputto</span>ti evaṃ ekaṃsena bhagavato vācāya odhāritāya sace acelo pāthikaputto. <span class="bld">Virūparūpenā</span>ti vigatarūpena vigacchitasabhāvena rūpena attano rūpaṃ pahāya adissamānena kāyena. Sīhabyagghādivasena vā vividharūpena sammukhībhāvaṃ āgaccheyya. <span class="bld">Tadassa bhagavato musā</span>ti evaṃ sante bhagavato taṃ vacanaṃ musā bhaveyyāti musāvādena niggaṇhāti. Ṭhapetvā kira etaṃ na aññena bhagavā musāvādena niggahitapubboti.</p>
  34. <p class="bodytext"><a name="para18"></a><a name="para18_dn3"></a><span class="paranum">18</span>. <span class="bld">Dvayagāminī</span>ti <a name="M3.0010"></a> sarūpena atthibhāvaṃ, atthena natthibhāvanti evaṃ dvayagāminī. Alikatucchanipphalavācāya etaṃ adhivacanaṃ.</p>
  35. <p class="bodytext"><a name="para19"></a><a name="para19_dn3"></a><span class="paranum">19</span>. <span class="bld">Ajitopi nāma licchavīnaṃ senāpatī</span>ti so kira bhagavato upaṭṭhāko ahosi, so kālamakāsi. Athassa sarīrakiccaṃ katvā manussā pāthikaputtaṃ pucchiṃsu ‘‘kuhiṃ nibbatto senāpatī’’ti? So āha – ‘‘mahāniraye nibbatto’’ti. Idañca pana vatvā puna āha ‘‘tumhākaṃ senāpati mama santikaṃ āgamma ahaṃ tumhākaṃ vacanamakatvā samaṇassa gotamassa vādaṃ patiṭṭhapetvā niraye nibbattomhī’’ti paroditthāti. <span class="bld">Tenupasaṅkami divāvihārāyā</span>ti ettha ‘‘pāṭihāriyakaraṇatthāyā’’ti kasmā na vadati? Abhāvā. Sammukhībhāvopi hissa tena saddhiṃ natthi, kuto pāṭihāriyakaraṇaṃ, tasmā tathā avatvā ‘‘divāvihārāyā’’ti āha.</p>
  36. <p class="subhead">Iddhipāṭihāriyakathāvaṇṇanā</p>
  37. <p class="bodytext"><a name="para20"></a><a name="para20_dn3"></a><span class="paranum">20</span>. <span class="bld">Gahapatinecayikā</span>ti gahapati mahāsālā. Tesañhi mahādhanadhaññanicayo, tasmā ‘‘necayikā’’ti vuccanti. <span class="bld">Anekasahassā</span>ti sahassehipi aparimāṇagaṇanā. Evaṃ mahatiṃ kira parisaṃ ṭhapetvā sunakkhattaṃ añño sannipātetuṃ samattho natthi. Teneva bhagavā ettakaṃ kālaṃ sunakkhattaṃ gahetvā vicari.</p>
  38. <p class="bodytext"><a name="para21"></a><a name="para21_dn3"></a><span class="paranum">21</span>. <span class="bld">Bhaya</span>nti cittutrāsabhayaṃ. <span class="bld">Chambhitatta</span>nti sakalasarīracalanaṃ. <span class="bld">Lomahaṃso</span>ti lomānaṃ uddhaggabhāvo. So kira cintesi – ‘‘ahaṃ <a name="P3.0826"></a> atimahantaṃ kathaṃ kathetvā sadevake loke aggapuggalena saddhiṃ paṭiviruddho, mayhaṃ kho panabbhantare arahattaṃ vā pāṭihāriyakaraṇahetu vā natthi, samaṇo pana gotamo pāṭihāriyaṃ karissati, athassa pāṭihāriyaṃ disvā mahājano ‘tvaṃ dāni pāṭihāriyaṃ kātuṃ asakkonto kasmā attano pamāṇamajānitvā loke aggapuggalena saddhiṃ paṭimallo hutvā gajjasī’ti kaṭṭhaleḍḍudaṇḍādīhi viheṭhessatī’’ti. Tenassa mahājanasannipātañceva <a name="V3.0010"></a> tena bhagavato ca āgamanaṃ sutvā bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā udapādi. So tato dukkhā muccitukāmo tindukakhāṇukaparibbājakārāmaṃ agamāsi. Tamatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">atha kho bhagavā</span>tiādimāha<a name="M3.0011"></a>. Tattha <span class="bld">upasaṅkamī</span>ti na kevalaṃ upasaṅkami, upasaṅkamitvā pana dūraṃ aḍḍhayojanantaraṃ paribbājakārāmaṃ paviṭṭho. Tatthapi cittassādaṃ alabhamāno antantena āvijjhitvā ārāmapaccante ekaṃ gahanaṭṭhānaṃ upadhāretvā pāsāṇaphalake nisīdi. Atha bhagavā cintesi – ‘‘sace ayaṃ bālo kassacideva kathaṃ gahetvā idhāgaccheyya, mā nassatu bālo’’ti ‘‘nisinnapāsāṇaphalakaṃ tassa sarīre allīnaṃ hotū’’ti adhiṭṭhāsi. Saha adhiṭṭhānacittena taṃ tassa sarīre allīyi. So mahāaddubandhanabaddho viya chinnapādo viya ca ahosi.</p>
  39. <p class="bodytext"><span class="bld">Assosī</span>ti ito cito ca pāthikaputtaṃ pariyesamānā parisā tassa anupadaṃ gantvā nisinnaṭṭhānaṃ ñatvā āgatena aññatarena purisena ‘‘tumhe kaṃ pariyesathā’’ti vutte pāthikaputtanti. So ‘‘tindukakhāṇukaparibbājakārāme nisinno’’ti vuttavacanena assosi.</p>
  40. <p class="bodytext"><a name="para22"></a><a name="para22_dn3"></a><span class="paranum">22</span>. <span class="bld">Saṃsappatī</span>ti osīdati. Tattheva sañcarati. <span class="bld">Pāvaḷā</span> vuccati ānisadaṭṭhikā.</p>
  41. <p class="bodytext"><a name="para23"></a><a name="para23_dn3"></a><span class="paranum">23</span>. <span class="bld">Parābhūtarūpo</span>ti parājitarūpo, vinaṭṭharūpo vā.</p>
  42. <p class="bodytext"><a name="para25"></a><a name="para25_dn3"></a><span class="paranum">25</span>. <span class="bld">Goyugehī</span>ti goyuttehi satamattehi vā sahassamattehi vā yugehi. <span class="bld">Āviñcheyyāmā</span>ti ākaḍḍheyyāma. <span class="bld">Chijjeyyu</span>nti chindeyyuṃ. Pāthikaputto <a name="P3.0827"></a> vā bandhaṭṭhāne chijjeyya.</p>
  43. <p class="bodytext"><a name="para26"></a><a name="para26_dn3"></a><span class="paranum">26</span>. <span class="bld">Dārupattikantevāsī</span>ti dārupattikassa antevāsī. Tassa kira etadahosi ‘‘tiṭṭhatu tāva pāṭihāriyaṃ, samaṇo gotamo ‘acelo pāthikaputto āsanāpi na vuṭṭhahissatī’ti āha. Handāhaṃ gantvā yena kenaci upāyena taṃ āsanā vuṭṭhāpemi. Ettāvatā ca samaṇassa gotamassa parājayo bhavissatī’’ti. Tasmā evamāha.</p>
  44. <p class="bodytext"><a name="para27"></a><a name="para27_dn3"></a><span class="paranum">27</span>. <span class="bld">Sīhassā</span>ti cattāro sīhā tiṇasīho ca kāḷasīho ca paṇḍusīho ca kesarasīho ca. Tesaṃ catunnaṃ sīhānaṃ kesarasīho aggataṃ gato, so idhādhippeto. <span class="bld">Migarañño</span>ti sabbacatuppadānaṃ rañño. <span class="bld">Āsaya</span>nti nivāsaṃ. <span class="bld">Sīhanāda</span>nti abhītanādaṃ. <span class="bld">Gocarāya</span> <a name="M3.0012"></a> <span class="bld">pakkameyya</span>nti āhāratthāya pakkameyyaṃ. <span class="bld">Varaṃ vara</span>nti uttamuttamaṃ, thūlaṃ thūlanti attho. <span class="bld">Mudumaṃsānī</span>ti mudūni maṃsāni<a name="V3.0011"></a>. ‘‘Madhumaṃsānī’’tipi pāṭho, madhuramaṃsānīti attho. <span class="bld">Ajjhupeyya</span>nti upagaccheyyaṃ. <span class="bld">Sīhanādaṃ naditvā</span>ti ye dubbalā pāṇā, te palāyantūti attano sūrabhāvasannissitena kāruññena naditvā.</p>
  45. <p class="bodytext"><a name="para28"></a><a name="para28_dn3"></a><span class="paranum">28</span>. <span class="bld">Vighāsasaṃvaḍḍho</span>ti vighāsena saṃvaḍḍho, vighāsaṃ bhakkhitā tirittamaṃsaṃ khāditvā vaḍḍhito. <span class="bld">Ditto</span>ti dappito thūlasarīro. <span class="bld">Balavā</span>ti balasampanno. <span class="bld">Etadahosī</span>ti kasmā ahosi? Asmimānadosena.</p>
  46. <p class="bodytext">Tatrāyaṃ anupubbikathā – ekadivasaṃ kira so sīho gocarato nivattamāno taṃ siṅgālaṃ bhayena palāyamānaṃ disvā kāruññajāto hutvā ‘‘vayasa, mā bhāyi, tiṭṭha ko nāma tva’’nti āha. Jambuko nāmāhaṃ sāmīti. Vayasa, jambuka, ito paṭṭhāya maṃ upaṭṭhātuṃ sakkhissasīti. Upaṭṭhahissāmīti. So tato paṭṭhāya upaṭṭhāti. Sīho gocarato āgacchanto mahantaṃ mahantaṃ maṃsakhaṇḍaṃ āharati. So taṃ khāditvā avidūre pāsāṇapiṭṭhe vasati. So katipāhaccayeneva thūlasarīro mahākhandho jāto. Atha naṃ sīho avoca – ‘‘vayasa, jambuka, mama vijambhanakāle avidūre ṭhatvā ‘viroca sāmī’ti vattuṃ sakkhissasī’’ti. Sakkomi sāmīti. So tassa vijambhanakāle tathā karoti<a name="P3.0828"></a>. Tena sīhassa atireko asmimāno hoti.</p>
  47. <p class="bodytext">Athekadivasaṃ jarasiṅgālo udakasoṇḍiyaṃ pānīyaṃ pivanto attano chāyaṃ olokento addasa attano thūlasarīratañceva mahākhandhatañca. Disvā ‘jarasiṅgālosmī’ti manaṃ akatvā ‘‘ahampi sīho jāto’’ti maññi. Tato attanāva attānaṃ etadavoca – ‘‘vayasa, jambuka, yuttaṃ nāma tava iminā attabhāvena parassa ucchiṭṭhamaṃsaṃ khādituṃ, kiṃ tvaṃ puriso na hosi, sīhassāpi cattāro pādā dve dāṭhā dve kaṇṇā ekaṃ naṅguṭṭhaṃ, tavapi sabbaṃ tatheva, kevalaṃ tava kesarabhāramattameva natthī’’ti. Tassevaṃ cintayato asmimāno vaḍḍhi. Athassa tena asmimānadosena etaṃ ‘‘ko cāha’’ntiādi maññitamahosi. Tattha <span class="bld">ko cāha</span>nti ahaṃ ko, sīho migarājā ko, na me ñāti, na sāmiko, kimahaṃ <a name="M3.0013"></a> tassa nipaccakāraṃ karomīti adhippāyo. <span class="bld">Siṅgālakaṃyevā</span>ti siṅgālaravameva. <span class="bld">Bheraṇḍakaṃyevā</span>ti appiyaamanāpasaddameva. <span class="bld">Ke ca chave siṅgāle</span>ti ko ca lāmako siṅgālo. <span class="bld">Ke pana sīhanāde</span>ti ko pana sīhanādo siṅgālassa ca sīhanādassa ca ko sambandhoti adhippāyo. <span class="bld">Sugatāpadānesū</span>ti sugatalakkhaṇesu. Sugatassa sāsanasambhūtāsu tīsu sikkhāsu. Kathaṃ panesa tattha jīvati? Etassa hi cattāro paccaye dadamānā <a name="V3.0012"></a> sīlādiguṇasampannānaṃ sambuddhānaṃ demāti denti, tena esa abuddho samāno buddhānaṃ niyāmitapaccaye paribhuñjanto sugatāpadānesu jīvati nāma. <span class="bld">Sugatātirittānī</span>ti tesaṃ kira bhojanāni dadamānā buddhānañca buddhasāvakānañca datvā pacchā avasesaṃ sāyanhasamaye denti. Evamesa sugatātirittāni bhuñjati nāma. <span class="bld">Tathāgate</span>ti tathāgataṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ āsādetabbaṃ ghaṭṭayitabbaṃ. Atha vā ‘‘tathāgate’’tiādīni upayogabahuvacanāneva. <span class="bld">Āsādetabba</span>nti idampi bahuvacanameva ekavacanaṃ viya vuttaṃ. <span class="bld">Āsādanā</span>ti ahaṃ buddhena saddhiṃ pāṭihāriyaṃ karissāmīti ghaṭṭanā.</p>
  48. <p class="bodytext"><a name="para29"></a><a name="para29_dn3"></a><span class="paranum">29</span>. <span class="bld">Samekkhiyānā</span>ti samekkhitvā, maññitvāti attho. <span class="bld">Amaññī</span>ti puna amaññittha <span class="bld">kotthū</span>ti <a name="P3.0829"></a> siṅgālo.</p>
  49. <p class="bodytext"><a name="para30"></a><a name="para30_dn3"></a><span class="paranum">30</span>. <span class="bld">Attānaṃ vighāse samekkhiyā</span>ti soṇḍiyaṃ ucchiṭṭhodake thūlaṃ attabhāvaṃ disvā. <span class="bld">Yāva attānaṃ na passatī</span>ti yāva ahaṃ sīhavighāsasaṃvaḍḍhitako jarasiṅgāloti evaṃ yathābhūtaṃ attānaṃ na passati. <span class="bld">Byaggho</span>ti <span class="bld">maññatī</span>ti sīhohamasmīti maññati, sīhena vā samānabalo byagghoyeva ahanti maññati.</p>
  50. <p class="bodytext"><a name="para31"></a><a name="para31_dn3"></a><span class="paranum">31</span>. <span class="bld">Bhutvāna bheke</span>ti āvāṭamaṇḍūke khāditvā. <span class="bld">Khalamūsikāyo</span>ti khalesu mūsikāyo ca khāditvā. <span class="bld">Kaṭasīsu khittāni ca koṇapānī</span>ti susānesu chaḍḍitakuṇapāni ca khāditvā. <span class="bld">Mahāvane</span>ti mahante vanasmiṃ. <span class="bld">Suññavane</span>ti tucchavane. <span class="bld">Vivaḍḍho</span>ti vaḍḍhito. <span class="bld">Tatheva so siṅgālakaṃ anadī</span>ti evaṃ saṃvaḍḍhopi migarājāhamasmīti maññitvāpi yathā pubbe dubbalasiṅgālakāle, tatheva so siṅgālaravaṃyeva aravīti<a name="M3.0014"></a>. Imāyapi gāthāya bhekādīni bhutvā vaḍḍhitasiṅgālo viya lābhasakkāragiddho tvanti pāthikaputtameva ghaṭṭesi.</p>
  51. <p class="bodytext"><span class="bld">Nāgehī</span>ti hatthīhi. <span class="bld">Mahābandhanā</span>ti mahatā kilesabandhanā mocetvā. <span class="bld">Mahāviduggā</span>ti mahāviduggaṃ nāma cattāro oghā. Tato uddharitvā nibbānathale patiṭṭhapetvā.</p>
  52. <p class="subhead">Aggaññapaññattikathāvaṇṇanā</p>
  53. <p class="bodytext"><a name="para36"></a><a name="para36_dn3"></a><span class="paranum">36</span>. Iti ‘‘bhagavā ettakena kathāmaggena pāṭihāriyaṃ na karotī’’ti padassa anusandhiṃ dassetvā idāni ‘‘na aggaññaṃ paññāpetī’’ti imassa anusandhiṃ dassento <span class="bld">aggaññañcāha</span>nti desanaṃ <a name="V3.0013"></a> ārabhi. Tattha <span class="bld">aggaññañcāha</span>nti ahaṃ, bhaggava, aggaññañca pajānāmi lokuppatticariyavaṃsañca. <span class="bld">Tañca pajānāmī</span>ti na kevalaṃ aggaññameva, tañca aggaññaṃ pajānāmi. Tato ca uttaritaraṃ sīlasamādhito paṭṭhāya yāva sabbaññutaññāṇā pajānāmi. <span class="bld">Tañca pajānaṃ na parāmasāmī</span>ti tañca pajānantopi ahaṃ idaṃ nāma pajānāmīti taṇhādiṭṭhimānavasena na parāmasāmi. Natthi tathāgatassa parāmāsoti dīpeti. <span class="bld">Paccattaññeva</span> <a name="P3.0830"></a> <span class="bld">nibbuti viditā</span>ti attanāyeva attani kilesanibbānaṃ viditaṃ. <span class="bld">Yadabhijānaṃ tathāgato</span>ti yaṃ kilesanibbānaṃ jānanto tathāgato. <span class="bld">No anayaṃ āpajjatī</span>ti aviditanibbānā titthiyā viya anayaṃ dukkhaṃ byasanaṃ nāpajjati.</p>
  54. <p class="bodytext"><a name="para37"></a><a name="para37_dn3"></a><span class="paranum">37</span>. Idāni yaṃ taṃ titthiyā aggaññaṃ paññapenti, taṃ dassento <span class="bld">santi bhaggavā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">issarakuttaṃ brahmakutta</span>nti issarakataṃ brahmakataṃ, issaranimmitaṃ brahmanimmitanti attho. Brahmā eva hi ettha ādhipaccabhāvena issaroti veditabbo. <span class="bld">Ācariyaka</span>nti ācariyabhāvaṃ ācariyavādaṃ. Tattha ācariyavādo aggaññaṃ. Aggaññaṃ pana ettha desitanti katvā so aggaññaṃ tveva vutto. <span class="bld">Kathaṃ vihitaka</span>nti kena vihitaṃ kinti vihitaṃ. Sesaṃ brahmajāle vitthāritanayeneva veditabbaṃ.</p>
  55. <p class="bodytext"><a name="para41"></a><a name="para41_dn3"></a><span class="paranum">41</span>. <span class="bld">Khiḍḍāpadosika</span>nti khiḍḍāpadosikamūlaṃ.</p>
  56. <p class="bodytext"><a name="para47"></a><a name="para47_dn3"></a><span class="paranum">47</span>. <span class="bld">Asatā</span>ti <a name="M3.0015"></a> avijjamānena, asaṃvijjamānaṭṭhenāti attho. <span class="bld">Tucchā</span>ti tucchena antosāravirahitena. <span class="bld">Musā</span>ti musāvādena. <span class="bld">Abhūtenā</span>ti bhūtatthavirahitena. <span class="bld">Abbhācikkhantī</span>ti abhiācikkhanti. <span class="bld">Viparīto</span>ti viparītasañño viparītacitto. <span class="bld">Bhikkhavo cā</span>ti na kevalaṃ samaṇo gotamoyeva, ye ca assa anusiṭṭhiṃ karonti, te bhikkhū ca viparītā. Atha yaṃ sandhāya viparītoti vadanti, taṃ dassetuṃ <span class="bld">samaṇo gotamo</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Subhaṃ vimokkha</span>nti vaṇṇakasiṇaṃ. <span class="bld">Asubhantvevā</span>ti subhañca asubhañca sabbaṃ asubhanti evaṃ pajānāti. <span class="bld">Subhantveva tasmiṃ samaye</span>ti subhanti eva ca tasmiṃ samaye pajānāti, na asubhaṃ. <span class="bld">Bhikkhavo cā</span>ti ye te evaṃ vadanti, tesaṃ bhikkhavo ca antevāsikasamaṇā viparītā. <span class="bld">Pahotī</span>ti samattho paṭibalo.</p>
  57. <p class="bodytext"><a name="para48"></a><a name="para48_dn3"></a><span class="paranum">48</span>. <span class="bld">Dukkaraṃ kho</span>ti ayaṃ paribbājako yadidaṃ ‘‘evaṃpasanno ahaṃ, bhante’’tiādimāha, taṃ sāṭheyyena kohaññena āha. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘samaṇo gotamo mayhaṃ ettakaṃ <a name="P3.0831"></a> dhammakathaṃ <a name="V3.0014"></a> kathesi, tamahaṃ sutvāpi pabbajituṃ na sakkomi, mayā etassa sāsanaṃ paṭipannasadisena bhavituṃ vaṭṭatī’’ti. Tato so sāṭheyyena kohaññena evamāha. Tenassa bhagavā mammaṃ ghaṭṭento viya ‘‘dukkaraṃ kho etaṃ, bhaggava tayā aññadiṭṭhikenā’’tiādimāha. Taṃ poṭṭhapādasutte vuttatthameva. <span class="bld">Sādhukamanurakkhā</span>ti suṭṭhu anurakkha.</p>
  58. <p class="bodytext">Iti bhagavā pasādamattānurakkhaṇe paribbājakaṃ niyojesi. Sopi evaṃ mahantaṃ suttantaṃ sutvāpi nāsakkhi kilesakkhayaṃ kātuṃ. Desanā panassa āyatiṃ vāsanāya paccayo ahosi. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  59. <p class="centered">Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya</p>
  60. <p class="centered">Pāthikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  61. <p class="chapter"><a name="dn3_2"></a>2. Udumbarikasuttavaṇṇanā</p>
  62. <p class="subhead">Nigrodhaparibbājakavatthuvaṇṇanā</p>
  63. <p class="bodytext"><a name="para49"></a><a name="para49_dn3"></a><span class="paranum">49</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0015"></a><a name="M3.0016"></a><a name="P3.0832"></a> <span class="bld">me suta</span>nti udumbarikasuttaṃ. Tatrāyamapubbapadavaṇṇanā – <span class="bld">paribbājako</span>ti channaparibbājako. <span class="bld">Udumbarikāya paribbājakārāme</span>ti udumbarikāya deviyā santake paribbājakārāme. <span class="bld">Sandhāno</span>ti tassa nāmaṃ. Ayaṃ pana mahānubhāvo parivāretvā vicarantānaṃ pañcannaṃ upāsakasatānaṃ aggapuriso anāgāmī bhagavatā mahāparisamajjhe evaṃ saṃvaṇṇito –</p>
  64. <p class="indent">‘‘Chahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato sandhāno gahapati tathāgate niṭṭhaṅgato saddhamme iriyati. Katamehi chahi? Buddhe aveccappasādena dhamme aveccappasādena saṅghe aveccappasādena ariyena sīlena ariyena ñāṇena ariyāya vimuttiyā. Imehi kho, bhikkhave, chahi aṅgehi samannāgato sandhāno gahapati tathāgate niṭṭhaṅgato saddhamme iriyatī’’ti (a. ni. 6.120-139).</p>
  65. <p class="bodytext">So pātoyeva uposathaṅgāni adhiṭṭhāya pubbaṇhasamaye buddhappamukhassa saṅghassa dānaṃ datvā bhikkhūsu vihāraṃ gatesu ghare khuddakamahallakānaṃ dārakānaṃ saddena ubbāḷho satthu santike ‘‘dhammaṃ sossāmī’’ti nikkhanto. Tena vuttaṃ <span class="bld">divā divassa rājagahā nikkhamī</span>ti. Tattha <span class="bld">divā divassā</span>ti divasassa divā nāma majjhanhātikkamo, tasmiṃ divasassāpi divābhūte atikkantamatte majjhanhike nikkhamīti attho. <span class="bld">Paṭisallīno</span>ti tato tato rūpādigocarato cittaṃ paṭisaṃharitvā nilīno jhānaratisevanāvasena ekībhāvaṃ gato. <span class="bld">Manobhāvanīyāna</span>nti manavaḍḍhakānaṃ. Ye ca āvajjato manasikaroto cittaṃ vinīvaraṇaṃ hoti unnamati vaḍḍhati.</p>
  66. <p class="bodytext"><a name="para50"></a><a name="para50_dn3"></a><span class="paranum">50</span>. <span class="bld">Unnādiniyā</span>tiādīni poṭṭhapādasutte vitthāritanayeneva veditabbāni.</p>
  67. <p class="bodytext"><a name="para51"></a><a name="para51_dn3"></a><span class="paranum">51</span>. <span class="bld">Yāvatā</span>ti <a name="V3.0016"></a><a name="M3.0017"></a><a name="P3.0833"></a> yattakā. <span class="bld">Ayaṃ tesaṃ aññataro</span>ti ayaṃ tesaṃ abbhantaro eko sāvako, bhagavato kira sāvakā gihianāgāminoyeva pañcasatā rājagahe paṭivasanti. Yesaṃ ekekassa pañca pañca upāsakasatāni parivārā, te sandhāya ‘‘ayaṃ tesaṃ aññataro’’ti āha. <span class="bld">Appeva nāmā</span>ti tassa upasaṅkamanaṃ patthayamāno āha. Patthanākāraṇaṃ pana poṭṭhapādasutte vuttameva.</p>
  68. <p class="bodytext"><a name="para52"></a><a name="para52_dn3"></a><span class="paranum">52</span>. <span class="bld">Etadavocā</span>ti āgacchanto antarāmaggeyeva tesaṃ kathāya sutattā etaṃ <span class="bld">aññathā kho ime</span>tiādivacanaṃ avoca. Tattha <span class="bld">aññatitthiyā</span>ti dassanenapi ākappenapi kuttenapi ācārenapi vihārenapi iriyāpathenapi aññe titthiyāti aññatitthiyā. <span class="bld">Saṅgamma samāgammā</span>ti saṅgantvā samāgantvā rāsi hutvā nisinnaṭṭhāne. <span class="bld">Araññavanapatthānī</span>ti araññavanapatthāni gāmūpacārato muttāni dūrasenāsanāni. <span class="bld">Pantānī</span>ti dūratarāni manussūpacāravirahitāni. <span class="bld">Appasaddānī</span>ti vihārūpacārena gacchato addhikajanassapi saddena mandasaddāni. <span class="bld">Appanigghosānī</span>ti avibhāvitatthena nigghosena mandanigghosāni. <span class="bld">Vijanavātānī</span>ti antosañcārino janassa vātena vigatavātāni. <span class="bld">Manussarāhasseyyakānī</span>ti manussānaṃ rahassakaraṇassa yuttāni anucchavikāni. <span class="bld">Paṭisallānasāruppānī</span>ti ekībhāvassa anurūpāni. Iti sandhāno gahapati ‘‘aho mama satthā yo evarūpāni senāsanāni paṭisevatī’’ti añjaliṃ paggayha uttamaṅge sirasmiṃ patiṭṭhapetvā imaṃ udānaṃ udānento nisīdi.</p>
  69. <p class="bodytext"><a name="para53"></a><a name="para53_dn3"></a><span class="paranum">53</span>. <span class="bld">Evaṃ vutte</span>ti evaṃ sandhānena gahapatinā udānaṃ udānentena vutte. Nigrodho paribbājako ayaṃ gahapati mama santike nisinnopi attano satthāraṃyeva thometi ukkaṃsati, amhe pana atthītipi na maññati, etasmiṃ uppannakopaṃ samaṇassa gotamassa upari pātessāmīti sandhānaṃ gahapatiṃ etadavoca.</p>
  70. <p class="bodytext"><span class="bld">Yagghe</span>ti codanatthe nipāto. <span class="bld">Jāneyyāsī</span>ti bujjheyyāsi passeyyāsi. <span class="bld">Kena samaṇo gotamo saddhiṃ sallapatī</span>ti kena kāraṇena kena <a name="P3.0834"></a> puggalena saddhiṃ samaṇo gotamo sallapati vadati bhāsati. Kiṃ <a name="M3.0018"></a> vuttaṃ hoti – ‘‘yadi kiñci sallāpakāraṇaṃ bhaveyya, yadi vā koci samaṇassa gotamassa santikaṃ sallāpatthiko gaccheyya, sallapeyya, na pana kāraṇaṃ atthi, na tassa santikaṃ koci gacchati, svāyaṃ kena samaṇo gotamo saddhiṃ sallapati, asallapanto kathaṃ unnādī bhavissatī’’ti.</p>
  71. <p class="bodytext"><span class="bld">Sākaccha</span>nti saṃsandanaṃ. <span class="bld">Paññāveyyattiya</span>nti uttarapaccuttaranayena ñāṇabyattabhāvaṃ. <span class="bld">Suññāgārahatā</span>ti <a name="V3.0017"></a> suññāgāresu naṭṭhā, samaṇena hi gotamena bodhimūle appamattikā paññā adhigatā, sāpissa suññāgāresu ekakassa nisīdato naṭṭhā. Yadi pana mayaṃ viya gaṇasaṅgaṇikaṃ katvā nisīdeyya, nāssa paññā nasseyyāti dasseti. <span class="bld">Aparisāvacaro</span>ti avisāradattā parisaṃ otarituṃ na sakkoti. <span class="bld">Nālaṃ sallāpāyā</span>ti na samattho sallāpaṃ kātuṃ. <span class="bld">Antamantānevā</span>ti koci maṃ pañhaṃ puccheyyāti pañhābhīto antamantāneva pantasenāsanāni sevati. <span class="bld">Gokāṇā</span>ti ekakkhihatā kāṇagāvī. Sā kira pariyantacārinī hoti, antamantāneva sevati. Sā kira kāṇakkhibhāvena vanantābhimukhīpi na sakkoti bhavituṃ. Kasmā? Yasmā pattena vā sākhāya vā kaṇṭakena vā pahārassa bhāyati. Gunnaṃ abhimukhīpi na sakkoti bhavituṃ. Kasmā? Yasmā siṅgena vā kaṇṇena vā vālena vā pahārassa bhāyati. <span class="bld">Iṅghā</span>ti codanatthe nipāto. <span class="bld">Saṃsādeyyāmā</span>ti ekapañhapucchaneneva saṃsādanaṃ visādamāpannaṃ kareyyāma. <span class="bld">Tucchakumbhīva na</span>nti rittaghaṭaṃ viya naṃ. <span class="bld">Orodheyyāmā</span>ti vinandheyyāma. Pūritaghaṭo hi ito cito ca parivattetvā na suvinandhanīyo hoti. Rittako yathāruci parivattetvā sakkā hoti vinandhituṃ, evameva hatapaññatāya rittakumbhisadisaṃ samaṇaṃ gotamaṃ vādavinandhanena samantā vinandhissāmāti vadati.</p>
  72. <p class="bodytext">Iti paribbājako satthu suvaṇṇavaṇṇaṃ nalāṭamaṇḍalaṃ apassanto dasabalassa parammukhā attano balaṃ dīpento asambhinnaṃ khattiyakumāraṃ jātiyā ghaṭṭayanto caṇḍālaputto viya asambhinnakesarasīhaṃ <a name="P3.0835"></a> migarājānaṃ thāmena ghaṭṭento jarasiṅgālo viya ca nānappakāraṃ tucchagajjitaṃ gajji. Upāsakopi cintesi ‘‘ayaṃ paribbājako ati viya gajjati, avīciphusanatthāya pādaṃ, bhavaggaggahaṇatthāya hatthaṃ pasārayanto viya niratthakaṃ vāyamati. Sace me satthā imaṃ ṭhānamāgaccheyya, imassa paribbājakassa <a name="M3.0019"></a> yāva bhavaggā ussitaṃ mānaddhajaṃ ṭhānasova opāteyyā’’ti.</p>
  73. <p class="bodytext"><a name="para54"></a><a name="para54_dn3"></a><span class="paranum">54</span>. Bhagavāpi tesaṃ taṃ kathāsallāpaṃ assosiyeva. Tena vuttaṃ ‘‘assosi kho imaṃ kathāsallāpa’’nti.</p>
  74. <p class="bodytext"><span class="bld">Sumāgadhāyā</span>ti sumāgadhā nāma pokkharaṇī, yassā tīre nisinno aññataro puriso padumanāḷantarehi asurabhavanaṃ pavisantaṃ asurasenaṃ addasa. <span class="bld">Moranivāpo</span>ti nivāpo vuccati bhattaṃ, yattha morānaṃ abhayena saddhiṃ nivāpo dinno, taṃ ṭhānanti attho. <span class="bld">Abbhokāse</span>ti aṅgaṇaṭṭhāne. <span class="bld">Assāsapattā</span>ti tuṭṭhipattā somanassapattā. <span class="bld">Ajjhāsaya</span>nti uttamanissayabhūtaṃ. <span class="bld">Ādibrahmacariya</span>nti <a name="V3.0018"></a> purāṇabrahmacariyasaṅkhātaṃ ariyamaggaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘ko nāma so, bhante, dhammo yena bhagavatā sāvakā vinītā ajjhāsayādibrahmacariyabhūtaṃ ariyamaggaṃ pūretvā arahattādhigamavasena assāsapattā paṭijānantī’’ti.</p>
  75. <p class="subhead">Tapojigucchāvādavaṇṇanā</p>
  76. <p class="bodytext"><a name="para55"></a><a name="para55_dn3"></a><span class="paranum">55</span>. <span class="bld">Vippakatā</span>ti mamāgamanapaccayā aniṭṭhitā, va hutvā ṭhitā, kathehi, ahametaṃ niṭṭhapetvā matthakaṃ pāpetvā dassemīti sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi.</p>
  77. <p class="bodytext"><a name="para56"></a><a name="para56_dn3"></a><span class="paranum">56</span>. <span class="bld">Dujjānaṃ kho</span>ti bhagavā paribbājakassa vacanaṃ sutvā ‘‘ayaṃ paribbājako mayā sāvakānaṃ desetabbaṃ dhammaṃ tehi pūretabbaṃ paṭipattiṃ pucchati, sacassāhaṃ āditova taṃ kathessāmi, kathitampi naṃ na jānissati, ayaṃ pana vīriyena pāpajigucchanavādo, handāhaṃ etasseva visaye pañhaṃ pucchāpetvā puthusamaṇabrāhmaṇānaṃ laddhiyā niratthakabhāvaṃ dassemi. Atha pacchā imaṃ pañhaṃ byākarissāmī’’ti cintetvā <span class="bld">dujjānaṃ kho</span> etantiādimāha. Tattha <span class="bld">sake ācariyake</span>ti attano ācariyavāde. <span class="bld">Adhijegucche</span>ti vīriyena pāpajigucchanabhāve. <span class="bld">Kathaṃ santā</span>ti kathaṃ bhūtā. <span class="bld">Tapojigucchā</span>ti vīriyena pāpajigucchā pāpavivajjanā. <span class="bld">Paripuṇṇā</span>ti parisuddhā. <span class="bld">Kathaṃ</span> <a name="P3.0836"></a> <span class="bld">aparipuṇṇā</span>ti kathaṃ aparisuddhā hotīti evaṃ pucchāti. <span class="bld">Yatra hi nāmā</span>ti yo nāma.</p>
  78. <p class="bodytext"><a name="para57"></a><a name="para57_dn3"></a><span class="paranum">57</span>. <span class="bld">Appasadde</span> <a name="M3.0020"></a> <span class="bld">katvā</span>ti nirave appasadde katvā. So kira cintesi – ‘‘samaṇo gotamo ekaṃ pañhampi na katheti, sallāpakathāpissa atibahukā natthi, ime pana ādito paṭṭhāya samaṇaṃ gotamaṃ anuvattanti ceva pasaṃsanti ca, handāhaṃ ime nissadde katvā sayaṃ kathemī’’ti. So tathā akāsi. Tena vuttaṃ ‘‘appasadde katvā’’ti. ‘‘Tapojigucchavādā’’tiādīsu tapojigucchaṃ vadāma, manasāpi tameva sārato gahetvā vicarāma, kāyenapimhā tameva allīnā, nānappakārakaṃ attakilamathānuyogamanuyuttā viharāmāti attho.</p>
  79. <p class="subhead">Upakkilesavaṇṇanā</p>
  80. <p class="bodytext"><a name="para58"></a><a name="para58_dn3"></a><span class="paranum">58</span>. <span class="bld">Tapassī</span>ti tapanissitako. ‘‘Acelako’’tiādīni sīhanāde (dī. ni. aṭṭha. 1.393) <a name="V3.0019"></a> vitthāritanayeneva veditabbāni. <span class="bld">Tapaṃ samādiyatī</span>ti acelakabhāvādikaṃ tapaṃ sammā ādiyati, daḷhaṃ gaṇhāti. <span class="bld">Attamano hotī</span>ti ko añño mayā sadiso imasmiṃ tape atthīti tuṭṭhamano hoti. <span class="bld">Paripuṇṇasaṅkappo</span>ti alamettāvatāti evaṃ pariyositasaṅkappo, idañca titthiyānaṃ vasena āgataṃ. Sāsanāvacarenāpi pana dīpetabbaṃ. Ekacco hi dhutaṅgaṃ samādiyati, so teneva dhutaṅgena ko añño mayā sadiso dhutaṅgadharoti attamano hoti paripuṇṇasaṅkappo. <span class="bld">Tapassino upakkileso hotī</span>ti duvidhassāpetassa tapassino ayaṃ upakkileso hoti. Ettāvatāyaṃ tapo upakkileso hotīti vadāmi.</p>
  81. <p class="bodytext"><span class="bld">Attānukkaṃsetī</span>ti ‘‘ko mayā sadiso atthī’’ti attānaṃ ukkaṃsati ukkhipati. <span class="bld">Paraṃ vambhetī</span>ti ‘‘ayaṃ na mādiso’’ti paraṃ saṃhāreti avakkhipati.</p>
  82. <p class="bodytext"><span class="bld">Majjatī</span>ti mānamadakaraṇena majjati. <span class="bld">Mucchatī</span>ti mucchito hoti gadhito ajjhāpanno. <span class="bld">Pamādamāpajjatī</span>ti etadeva sāranti pamādamāpajjati. Sāsane pabbajitopi dhutaṅgasuddhiko hoti, na kammaṭṭhānasuddhiko. Dhutaṅgameva arahattaṃ viya sārato pacceti.</p>
  83. <p class="bodytext"><a name="para59"></a><a name="para59_dn3"></a><span class="paranum">59</span>. <span class="bld">Lābhasakkārasiloka</span>nti <a name="M3.0021"></a> ettha cattāro paccayā labbhantīti <a name="P3.0837"></a> lābhā, teyeva suṭṭhu katvā paṭisaṅkharitvā laddhā sakkāro, vaṇṇabhaṇanaṃ siloko. <span class="bld">Abhinibbattetī</span>ti acelakādibhāvaṃ terasadhutaṅgasamādānaṃ vā nissāya mahālābho uppajjati, tasmā ‘‘abhinibbattetī’’ti vutto. Sesamettha purimavāranayeneva duvidhassāpi tapassino vasena veditabbaṃ.</p>
  84. <p class="bodytext"><a name="para60"></a><a name="para60_dn3"></a><span class="paranum">60</span>. <span class="bld">Vodāsaṃ āpajjatī</span>ti dvebhāgaṃ āpajjati, dve bhāge karoti. <span class="bld">Khamatī</span>ti ruccati. <span class="bld">Nakkhamatī</span>ti na ruccati. <span class="bld">Sāpekkho pajahatī</span>ti sataṇho pajahati. Kathaṃ? Pātova khīrabhattaṃ bhutto hoti. Athassa maṃsabhojanaṃ upaneti. Tassa evaṃ hoti ‘‘idāni evarūpaṃ kadā labhissāma, sace jāneyyāma, pātova khīrabhattaṃ na bhuñjeyyāma, kiṃ mayā sakkā kātuṃ, gaccha bho, tvameva bhuñjā’’ti jīvitaṃ pariccajanto viya sāpekkho pajahati. <span class="bld">Gadhito</span>ti gedhajāto. <span class="bld">Mucchito</span>ti balavataṇhāya mucchito saṃmuṭṭhassatī hutvā. <span class="bld">Ajjhāpanno</span>ti āmise atilaggo, ‘‘bhuñjissatha, āvuso’’ti dhammanimantanamattampi akatvā mahante mahante kabaḷe karoti. <span class="bld">Anādīnavadassāvī</span>tiādīnavamattampi na passati. <span class="bld">Anissaraṇapañño</span>ti idha mattaññutānissaraṇapaccavekkhaṇaparibhogamattampi <a name="V3.0020"></a> na karoti. <span class="bld">Lābhasakkārasilokanikantihetū</span>ti lābhādīsu taṇhāhetu.</p>
  85. <p class="bodytext"><a name="para61"></a><a name="para61_dn3"></a><span class="paranum">61</span>. <span class="bld">Saṃbhakkhetī</span>ti saṃkhādati. <span class="bld">Asanivicakka</span>nti vicakkasaṇṭhānā asaniyeva. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘asanivicakkaṃ imassa dantakūṭaṃ mūlabījādīsu na kiñci na saṃbhuñjati. Atha ca pana naṃ samaṇappavādena samaṇoti sañjānantī’’ti. Evaṃ apasādeti avakkhipati. Idaṃ titthiyavasena āgataṃ. Bhikkhuvasena panettha ayaṃ yojanā, attanā dhutaṅgadharo hoti, so aññaṃ evaṃ apasādeti ‘‘kiṃ samaṇā nāma ime samaṇamhāti vadanti, dhutaṅgamattampi natthi, uddesabhattādīni pariyesantā paccayabāhullikā vicarantī’’ti. <span class="bld">Lūkhājīvi</span>nti acelakādivasena vā dhutaṅgavasena vā lūkhājīviṃ. <span class="bld">Issāmacchariya</span>nti parassa sakkārādisampattikhīyanalakkhaṇaṃ <a name="P3.0838"></a> issaṃ, sakkārādikaraṇaakkhamanalakkhaṇaṃ macchariyañca.</p>
  86. <p class="bodytext"><a name="para62"></a><a name="para62_dn3"></a><span class="paranum">62</span>. <span class="bld">Āpāthakanisādī</span> <a name="M3.0022"></a> <span class="bld">hotī</span>ti manussānaṃ āpāthe dassanaṭṭhāne nisīdati. Yattha te passanti, tattha ṭhito vaggulivataṃ carati, pañcātapaṃ tappati, ekapādena tiṭṭhati, sūriyaṃ namassati. Sāsane pabbajitopi samādinnadhutaṅgo sabbarattiṃ sayitvā manussānaṃ cakkhupathe tapaṃ karoti, mahāsāyanheyeva cīvarakuṭiṃ karoti, sūriye uggate paṭisaṃharati, manussānaṃ āgatabhāvaṃ ñatvā ghaṇḍiṃ paharitvā cīvaraṃ matthake ṭhapetvā caṅkamaṃ otarati, sammuñjaniṃ gahetvā vihāraṅgaṇaṃ sammajjati.</p>
  87. <p class="bodytext"><span class="bld">Attāna</span>nti attano guṇaṃ <span class="bld">adassayamāno</span>ti ettha a-kāro nipātamattaṃ, dassayamānoti attho. <span class="bld">Idampi me tapasmi</span>nti idampi kammaṃ mameva tapasmiṃ, paccatte vā bhummaṃ, idampi mama tapoti attho. So hi asukasmiṃ ṭhāne acelako atthi muttācārotiādīni sutvā amhākaṃ esa tapo, amhākaṃ so antevāsikotiādīni bhaṇati. Asukasmiṃ vā pana ṭhāne paṃsukūliko bhikkhu atthītiādīni sutvā amhākaṃ esa tapo, amhākaṃ so antevāsikotiādīni bhaṇati.</p>
  88. <p class="bodytext"><span class="bld">Kiñcidevā</span>ti kiñci vajjaṃ diṭṭhigataṃ vā. <span class="bld">Paṭicchannaṃ sevatī</span>ti yathā aññe na jānanti, evaṃ sevati. <span class="bld">Akkhamamānaṃ āha khamatī</span>ti aruccamānaṃyeva ruccati meti vadati. Attanā kataṃ atimahantampi vajjaṃ appamattakaṃ katvā paññapeti, parena kataṃ dukkaṭamattaṃ vītikkamampi pārājikasadisaṃ katvā dasseti. <span class="bld">Anuññeyya</span>nti anujānitabbaṃ anumoditabbaṃ.</p>
  89. <p class="bodytext"><a name="para63"></a><a name="para63_dn3"></a><span class="paranum">63</span>. <span class="bld">Kodhano</span> <a name="V3.0021"></a> <span class="bld">hoti upanāhī</span>ti kujjhanalakkhaṇena kodhena, veraappaṭinissaggalakkhaṇena upanāhena ca samannāgato. <span class="bld">Makkhī hoti paḷāsī</span>ti paraguṇamakkhanalakkhaṇena makkhena, yugaggāhalakkhaṇena paḷāsena ca samannāgato.</p>
  90. <p class="bodytext"><span class="bld">Issukī hoti maccharī</span>ti parasakkārādīsu usūyanalakkhaṇāya issāya, āvāsakulalābhavaṇṇadhammesu maccharāyanalakkhaṇena pañcavidhamaccherena ca samannāgato hoti. <span class="bld">Saṭho hoti māyāvī</span>ti kerāṭikalakkhaṇena sāṭheyyena, katappaṭicchādanalakkhaṇāya māyāya ca samannāgato <a name="M3.0023"></a> hoti. <span class="bld">Thaddho</span> <a name="P3.0839"></a> <span class="bld">hoti atimānī</span>ti nissinehanikkaruṇathaddhalakkhaṇena thambhena, atikkamitvā maññanalakkhaṇena atimānena ca samannāgato hoti. <span class="bld">Pāpiccho hotī</span>ti asantasambhāvanapatthanalakkhaṇāya pāpicchatāya samannāgato hoti. <span class="bld">Pāpikāna</span>nti tāsaṃyeva lāmakānaṃ icchānaṃ vasaṃ gato. <span class="bld">Micchādiṭṭhiko</span>ti natthi dinnantiādinayappavattāya ayāthāvadiṭṭhiyā upeto. <span class="bld">Antaggāhikāyā</span>ti sāyeva diṭṭhi ucchedantassa gahitattā ‘‘antaggāhikā’’ti vuccati, tāya samannāgatoti attho. <span class="bld">Sandiṭṭhiparāmāsī</span>tiādīsu sayaṃ diṭṭhi sandiṭṭhi, sandiṭṭhimeva parāmasati gahetvā vadatīti <span class="bld">sandiṭṭhiparāmāsī.</span> Ādhānaṃ vuccati daḷhaṃ suṭṭhu ṭhapitaṃ, tathā katvā gaṇhātīti <span class="bld">ādhānaggāhī.</span> Ariṭṭho viya na sakkā hoti paṭinissajjāpetunti <span class="bld">duppaṭinissaggī. Yadime</span>ti yadi ime.</p>
  91. <p class="subhead">Parisuddhapapaṭikappattakathāvaṇṇanā</p>
  92. <p class="bodytext"><a name="para64"></a><a name="para64_dn3"></a><span class="paranum">64</span>. <span class="bld">Idha, nigrodha, tapassī</span>ti evaṃ bhagavā aññatitthiyehi gahitaladdhiṃ tesaṃ rakkhitaṃ tapaṃ sabbameva saṃkiliṭṭhanti upakkilesapāḷiṃ dassetvā idāni parisuddhapāḷidassanatthaṃ desanamārabhanto <span class="bld">idha, nigrodhā</span>tiādimāha. Tattha ‘‘na attamano’’tiādīni vuttavipakkhavaseneva veditabbāni. Sabbavāresu ca lūkhatapassino ceva dhutaṅgadharassa ca vasena yojanā veditabbā. <span class="bld">Evaṃ so tasmiṃ ṭhāne parisuddho hotī</span>ti evaṃ so tena na attamanatā na paripuṇṇasaṅkappabhāvasaṅkhātena kāraṇena parisuddho nirupakkileso hoti, uttari vāyamamāno kammaṭṭhānasuddhiko hutvā arahattaṃ pāpuṇāti. Iminā nayena sabbavāresu attho veditabbo.</p>
  93. <p class="bodytext"><a name="para69"></a><a name="para69_dn3"></a><span class="paranum">69</span>. <span class="bld">Addhā kho, bhante</span>ti bhante evaṃ sante ekaṃseneva vīriyena pāpajigucchanavādo parisuddho hotīti anujānāti. Ito parañca aggabhāvaṃ vā sārabhāvaṃ vā ajānanto <span class="bld">aggappattā sārappattā cā</span>ti āha. Athassa bhagavā sārappattabhāvaṃ paṭisedhento <span class="bld">na kho nigrodhā</span>tiādimāha<a name="V3.0022"></a>. <span class="bld">Papaṭikappattā hotī</span>ti sāravato rukkhassa sāraṃ phegguṃ tacañca atikkamma bahipapaṭikasadisā hotīti dasseti.</p>
  94. <p class="subhead">Parisuddhatacappattādikathāvaṇṇanā</p>
  95. <p class="bodytext"><a name="para70"></a><a name="para70_dn3"></a><span class="paranum">70</span>. <span class="bld">Aggaṃ</span> <a name="M3.0024"></a><a name="P3.0840"></a> <span class="bld">pāpetū</span>ti desanāvasena aggaṃ pāpetvā desetu, sāraṃ pāpetvā desetūti dasabalaṃ yācati. <span class="bld">Cātuyāmasaṃvarasaṃvuto</span>ti catubbidhena saṃvarena pihito. <span class="bld">Na pāṇaṃ atipātetī</span>ti pāṇaṃ na hanati. <span class="bld">Na bhāvitamāsīsatī</span>ti bhāvitaṃ nāma tesaṃ saññāya pañca kāmaguṇā, te na āsīsati na sevatīti attho.</p>
  96. <p class="bodytext"><span class="bld">Aduṃ cassa hotī</span>ti etañcassa idāni vuccamānaṃ ‘‘so abhiharatī’’tiādilakkhaṇaṃ. <span class="bld">Tapassitāyā</span>ti tapassibhāvena hoti. Tattha <span class="bld">so abhiharatī</span>ti so taṃ sīlaṃ abhiharati, uparūpari vaḍḍheti. Sīlaṃ me paripuṇṇaṃ, tapo āraddho, alamettāvatāti na vīriyaṃ vissajjeti. <span class="bld">No hīnāyāvattatī</span>ti hīnāya gihibhāvatthāya na āvattati. Sīlato uttari visesādhigamatthāya vīriyaṃ karotiyeva, evaṃ karonto so vivittaṃ senāsanaṃ bhajati. ‘‘Arañña’’ntiādīni sāmaññaphale (dī. ni. aṭṭha. 1.216) vitthāritāneva. ‘‘Mettāsahagatenā’’tiādīni visuddhimagge vaṇṇitāni. <span class="bld">Tacappattā</span>ti papaṭikato abbhantaraṃ tacaṃ pattā. <span class="bld">Phegguppattā</span>ti tacato abbhantaraṃ phegguṃ pattā, pheggusadisā hotīti attho.</p>
  97. <p class="bodytext"><a name="para74"></a><a name="para74_dn3"></a><span class="paranum">74</span>. ‘‘Ettāvatā, kho nigrodha, tapojigucchā aggappattā ca hoti sārappattā cā’’ti idaṃ bhagavā titthiyānaṃ vasenāha. Titthiyānañhi lābhasakkāro rukkhassa sākhāpalāsasadiso. Pañcasīlamattakaṃ papaṭikasadisaṃ. Aṭṭhasamāpattimattaṃ tacasadisaṃ. Pubbenivāsañāṇāvasānā abhiññā pheggusadisā. Dibbacakkhuṃ panete arahattanti gahetvā vicaranti. Tena nesaṃ taṃ rukkhassa sārasadisaṃ. Sāsane pana lābhasakkāro sākhāpalāsasadiso. Sīlasampadā papaṭikasadisā. Jhānasamāpattiyo tacasadisā. Lokiyābhiññā pheggusadisā. Maggaphalaṃ sāro. Iti bhagavatā attano sāsanaṃ onatavinataphalabhārabharitarukkhūpamāya upamitaṃ. So desanākusalatāya tato tacasārasampattito mama sāsanaṃ uttaritarañceva paṇītatarañca, taṃ tuvaṃ kadā jānissasīti <a name="P3.0841"></a> attanodesanāya visesabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘iti kho nigrodhā’’ti desanaṃ ārabhi<a name="M3.0025"></a>. <span class="bld">Te paribbājakā</span>ti te tassa parivārā tiṃsasatasaṅkhyā paribbājakā. <span class="bld">Ettha mayaṃ anassāmā</span>ti ettha acelakapāḷiādīsu, idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘amhākaṃ acelakapāḷimattampi natthi<a name="V3.0023"></a>, kuto parisuddhapāḷi. Amhākaṃ parisuddhapāḷimattampi natthi, kuto cātuyāmasaṃvarādīni. Cātuyāmasaṃvaropi natthi, kuto araññavāsādīni. Araññavāsopi natthi, kuto nīvaraṇappahānādīni. Nīvaraṇappahānampi natthi, kuto brahmavihārādīni. Brahmavihāramattampi natthi, kuto pubbenivāsādīni. Pubbenivāsañāṇamattampi natthi, kuto amhākaṃ dibbacakkhu. Ettha mayaṃ saācariyakā naṭṭhā’’ti. <span class="bld">Ito bhiyyo uttaritara</span>nti ito dibbacakkhuñāṇādhigamato bhiyyo aññaṃ uttaritaraṃ visesādhigamaṃ mayaṃ sutivasenāpi na jānāmāti vadanti.</p>
  98. <p class="subhead">Nigrodhassapajjhāyanavaṇṇanā</p>
  99. <p class="bodytext"><a name="para75"></a><a name="para75_dn3"></a><span class="paranum">75</span>. <span class="bld">Atha nigrodhaṃ paribbājaka</span>nti evaṃ kirassa ahosi ‘‘ime paribbājakā idāni bhagavato bhāsitaṃ sussūsanti, iminā ca nigrodhena bhagavato parammukhā kakkhaḷaṃ durāsadavacanaṃ vuttaṃ, idāni ayampi sotukāmo jāto, kālo dāni me imassa mānaddhajaṃ nipātetvā bhagavato sāsanaṃ ukkhipitu’’nti. Atha nigrodhaṃ paribbājakaṃ etadavoca. Aparampissa ahosi ‘‘ayaṃ mayi akathente satthāraṃ na khamāpessati, tadassa anāgate ahitāya dukkhāya saṃvattissati, mayā pana kathite khamāpessati, tadassa bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. Atha nigrodhaṃ paribbājakaṃ etadavoca. <span class="bld">Aparisāvacaraṃ pana naṃ karothā</span>ti ettha <span class="bld">panā</span>ti nipāto, atha naṃ aparisāvacaraṃ karothāti attho. ‘‘Aparisāvacareta’’ntipi pāṭho, aparisāvacaraṃ vā etaṃ karotha, gokāṇādīnaṃ vā aññataranti attho.</p>
  100. <p class="bodytext"><span class="bld">Gokāṇa</span>nti etthāpi gokāṇaṃ pariyantacāriniṃ viya karothāti attho. <span class="bld">Tuṇhībhūto</span>ti tuṇhībhāvaṃ upagato. <span class="bld">Maṅkubhūto</span>ti nittejataṃ āpanno. <span class="bld">Pattakkhandho</span>ti onatagīvo. <span class="bld">Adhomukho</span>ti heṭṭhāmukho.</p>
  101. <p class="bodytext"><a name="para76"></a><a name="para76_dn3"></a><span class="paranum">76</span>. <span class="bld">Buddho</span> <a name="M3.0026"></a><a name="P3.0842"></a> <span class="bld">so bhagavā bodhāyā</span>ti sayaṃ buddho sattānampi catusaccabodhatthāya dhammaṃ deseti. <span class="bld">Danto</span>ti cakkhutopi danto…pe… manatopi danto. <span class="bld">Damathāyā</span>ti aññesampi damanatthāya eva, na vādatthāya. <span class="bld">Santo</span>ti rāgasantatāya santo, dosamohasantatāya sabba akusalasabbābhisaṅkhārasantatāya santo. <span class="bld">Samathāyā</span>ti mahājanassa rāgādisamanatthāya dhammaṃ deseti. <span class="bld">Tiṇṇo</span>ti cattāro oghe tiṇṇo. <span class="bld">Taraṇāyā</span>ti mahājanassa oghanittharaṇatthāya. <span class="bld">Parinibbuto</span>ti kilesaparinibbānena parinibbuto. <span class="bld">Parinibbānāyā</span>ti mahājanassāpi sabbakilesaparinibbānatthāya dhammaṃ deseti.</p>
  102. <p class="subhead">Brahmacariyapariyosānādivaṇṇanā</p>
  103. <p class="bodytext"><a name="para77"></a><a name="para77_dn3"></a><span class="paranum">77</span>. <span class="bld">Accayo</span>tiādīni <a name="V3.0024"></a> sāmaññaphale (dī. ni. aṭṭha. 1.250) vuttāni. <span class="bld">Ujujātiko</span>ti kāyavaṅkādivirahito ujusabhāvo. <span class="bld">Ahamanusāsāmī</span>ti ahaṃ tādisaṃ puggalaṃ anusāsāmi, dhammaṃ assa desemi. <span class="bld">Sattāha</span>nti sattadivasāni, idaṃ sabbampi bhagavā dandhapaññaṃ puggalaṃ sandhāyāha asaṭho pana amāyāvī ujujātiko taṃmuhutteneva arahattaṃ pattuṃ sakkhissati. Iti bhagavā ‘‘asaṭha’’ntiādivacanena saṭho hi vaṅkavaṅko, mayāpi na sakkā anusāsitunti dīpento paribbājakaṃ pādesu gahetvā mahāmerupādatale viya khipittha. Kasmā? Ayañhi atisaṭho, kuṭilacitto satthari evaṃ kathentepi buddhadhammasaṅghesu nādhimuccati, adhimuccanatthāya sotaṃ na odahati, kohaññe ṭhito satthāraṃ khamāpeti. Tasmā bhagavā tassajjhāsayaṃ viditvā ‘‘etu viññū puriso asaṭho’’tiādimāha. Saṭhaṃ panāhaṃ anusāsituṃ na sakkomīti.</p>
  104. <p class="bodytext"><a name="para78"></a><a name="para78_dn3"></a><span class="paranum">78</span>. <span class="bld">Antevāsikamyatā</span>ti antevāsikamyatāya, amhe antevāsike icchanto. <span class="bld">Evamāhā</span>ti ‘‘etu viññupuriso’’tiādimāha. <span class="bld">Yo eva vo ācariyo</span>ti yo eva tumhākaṃ pakatiyā ācariyo. <span class="bld">Uddesā no cāvetukāmo</span>ti attano anusāsaniṃ gāhāpetvā amhe amhākaṃ uddesato cāvetukāmo. <span class="bld">So</span> <a name="P3.0843"></a> <span class="bld">eva vo uddeso hotū</span>ti yo tumhākaṃ pakatiyā uddeso, so tumhākaṃyeva hotu<a name="M3.0027"></a>, na mayaṃ tumhākaṃ uddesena atthikā. <span class="bld">Ājīvā</span>ti ājīvato. <span class="bld">Akusalasaṅkhātā</span>ti akusalāti koṭṭhāsaṃ pattā. <span class="bld">Akusalā dhammā</span>ti dvādasa akusalacittuppādadhammā taṇhāyeva vā visesena. Sā hi punabbhavakaraṇato ‘‘ponobbhavikā’’ti vuttā. <span class="bld">Sadarathā</span>ti kilesadarathasampayuttā. <span class="bld">Jātijarāmaraṇiyā</span>ti jātijarāmaraṇānaṃ paccayabhūtā. <span class="bld">Saṃkilesikā dhammā</span>ti dvādasa akusalacittuppādā. <span class="bld">Vodāniyā</span>ti, samathavipassanā dhammā. Te hi satte vodāpenti, tasmā ‘‘vodāniyā’’ti vuccanti. <span class="bld">Paññāpāripūri</span>nti maggapaññāpāripūriṃ. <span class="bld">Vepullattañcā</span>ti phalapaññāvepullataṃ, ubhopi vā etāni aññamaññavevacanāneva. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘tato tumhe maggapaññañceva phalapaññañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’’ti. Evaṃ bhagavā paribbājake ārabbha attano ovādānusāsaniyā phalaṃ dassento arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhapesi.</p>
  105. <p class="bodytext"><a name="para79"></a><a name="para79_dn3"></a><span class="paranum">79</span>. <span class="bld">Yathā taṃ mārenā</span>ti yathā mārena pariyuṭṭhitacittā nisīdanti evameva tuṇhībhūtā…pe… appaṭibhānā nisinnā.</p>
  106. <p class="bodytext">Māro <a name="V3.0025"></a> kira satthā ativiya gajjanto buddhabalaṃ dīpetvā imesaṃ paribbājakānaṃ dhammaṃ deseti, kadāci dhammābhisamayo bhaveyya, handāhaṃ pariyuṭṭhāmīti so tesaṃ cittāni pariyuṭṭhāsi. Appahīnavipallāsānañhi cittaṃ mārassa yathākāmakaraṇīyaṃ hoti. Tepi mārena pariyuṭṭhitacittā thaddhaṅgapaccaṅgā viya tuṇhī appaṭibhānā nisīdiṃsu. Atha satthā ime paribbājakā ativiya niravā hutvā nisinnā, kiṃ nu khoti āvajjanto mārena pariyuṭṭhitabhāvaṃ aññāsi. Sace pana tesaṃ maggaphaluppattihetu bhaveyya, māraṃ paṭibāhitvāpi bhagavā dhammaṃ deseyya, so pana tesaṃ natthi. ‘‘Sabbepi me tucchapurisā’’ti aññāsi. Tena vuttaṃ ‘‘atha kho bhagavato etadahosi sabbepi me moghapurisā’’tiādi.</p>
  107. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">phuṭṭhā pāpimatā</span>ti pāpimatā mārena phuṭṭhā. <span class="bld">Yatra hi nāmā</span>ti yesu nāma. <span class="bld">Aññāṇatthampī</span>ti <a name="P3.0844"></a> jānanatthampi. <span class="bld">Kiṃ karissati sattāho</span>ti samaṇena gotamena paricchinnasattāho amhākaṃ kiṃ karissati. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘samaṇena gotamena ‘sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati sattāha’nti vuttaṃ, so sattāho amhākaṃ kiṃ apphāsukaṃ karissati. <a name="M3.0028"></a> Handa mayaṃ sattāhabbhantare etaṃ dhammaṃ sacchikātuṃ sakkā, na sakkāti aññāṇatthampi brahmacariyaṃ carissāmā’’ti. Atha vā jānāma tāvassa dhammanti ekadivase ekavāraṃ aññāṇatthampi etesaṃ cittaṃ nuppannaṃ, sattāho pana etesaṃ kusītānaṃ kiṃ karissati, kiṃ sakkhissanti te sattāhaṃ pūretunti ayamettha adhippāyo. <span class="bld">Sīhanāda</span>nti paravādabhindanaṃ sakavādasamussāpanañca abhītanādaṃ naditvā. <span class="bld">Paccupaṭṭhāsī</span>ti patiṭṭhito. <span class="bld">Tāvadevā</span>ti tasmiññeva khaṇe. <span class="bld">Rājagahaṃ pāvisī</span>ti rājagahameva paviṭṭho. Tesaṃ pana paribbājakānaṃ kiñcāpi idaṃ suttantaṃ sutvā viseso na nibbatto, āyatiṃ pana nesaṃ vāsanāya paccayo bhavissatīti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.</p>
  108. <p class="centered">Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya</p>
  109. <p class="centered">Udumbarikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  110. <p class="chapter"><a name="dn3_3"></a>3. Cakkavattisuttavaṇṇanā</p>
  111. <p class="subhead">Attadīpasaraṇatāvaṇṇanā</p>
  112. <p class="bodytext"><a name="para80"></a><a name="para80_dn3"></a><span class="paranum">80</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0026"></a><a name="M3.0029"></a><a name="P3.0845"></a> <span class="bld">me suta</span>nti cakkavattisuttaṃ. Tatrāyamanuttānapadavaṇṇanā – <span class="bld">mātulāya</span>nti evaṃnāmake nagare. Taṃ nagaraṃ gocaragāmaṃ katvā avidūre vanasaṇḍe viharati. ‘‘Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesī’’ti ettha ayamanupubbikathā –</p>
  113. <p class="bodytext">Bhagavā kira imassa suttassa samuṭṭhānasamaye paccūsakāle mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya lokaṃ volokento imāya anāgatavaṃsadīpikāya suttantakathāya mātulanagaravāsīnaṃ caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayaṃ disvā pātova vīsatibhikkhusahassaparivāro mātulanagaraṃ sampatto. Mātulanagaravāsino khattiyā ‘‘bhagavā āgato’’ti sutvā paccuggamma dasabalaṃ nimantetvā mahāsakkārena nagaraṃ pavesetvā nisajjaṭṭhānaṃ saṃvidhāya bhagavantaṃ mahārahe pallaṅke nisīdāpetvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ adaṃsu. Bhagavā bhattakiccaṃ niṭṭhāpetvā cintesi – ‘‘sacāhaṃ imasmiṃ ṭhāne imesaṃ manussānaṃ dhammaṃ desessāmi, ayaṃ padeso sambādho, manussānaṃ ṭhātuṃ vā nisīdituṃ vā okāso na bhavissati, mahatā kho pana samāgamena bhavitabba’’nti.</p>
  114. <p class="bodytext">Atha rājakulānaṃ bhattānumodanaṃ akatvāva pattaṃ gahetvā nagarato nikkhami. Manussā cintayiṃsu – ‘‘satthā amhākaṃ anumodanampi akatvā gacchati, addhā bhattaggaṃ amanāpaṃ ahosi, buddhānaṃ nāma na sakkā cittaṃ gahetuṃ, buddhehi saddhiṃ vissāsakaraṇaṃ nāma samussitaphaṇaṃ āsīvisaṃ gīvāya gahaṇasadisaṃ hoti; etha bho, tathāgataṃ khamāpessāmā’’ti. Sakalanagaravāsino bhagavatā saheva nikkhantā. Bhagavā gacchantova magadhakkhette ṭhitaṃ sākhāviṭapasampannaṃ sandacchāyaṃ karīsamattabhūmipatthaṭaṃ ekaṃ mātularukkhaṃ disvā imasmiṃ rukkhamūle <a name="V3.0027"></a> nisīditvā dhamme desiyamāne ‘‘mahājanassa <a name="P3.0846"></a> ṭhānanisajjanokāso bhavissatī’’ti. Nivattitvā <a name="M3.0030"></a> maggā okkamma rukkhamūlaṃ upasaṅkamitvā dhammabhaṇḍāgārikaṃ ānandattheraṃ olokesi. Thero olokitasaññāya eva ‘‘satthā nisīditukāmo’’ti ñatvā sugatamahācīvaraṃ paññapetvā adāsi. Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Athassa purato manussā nisīdiṃsu. Ubhosu passesu pacchato ca bhikkhusaṅgho, ākāse devatā aṭṭhaṃsu, evaṃ mahāparisamajjhagato tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi.</p>
  115. <p class="bodytext"><span class="bld">Te bhikkhū</span>ti tatra upaviṭṭhā dhammappaṭiggāhakā bhikkhū. <span class="bld">Attadīpā</span>ti attānaṃ dīpaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gatiṃ parāyaṇaṃ patiṭṭhaṃ katvā viharathāti attho. <span class="bld">Attasaraṇā</span>ti idaṃ tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Anaññasaraṇā</span>ti idaṃ aññasaraṇapaṭikkhepavacanaṃ. Na hi añño aññassa saraṇaṃ hoti, aññassa vāyāmena aññassa asujjhanato. Vuttampi cetaṃ ‘‘attā hi attano nātho, ko hi nātho paro siyā’’ti (dha. pa. 160). Tenāha ‘‘anaññasaraṇā’’ti. Ko panettha attā nāma, lokiyalokuttaro dhammo. Tenāha – ‘‘dhammadīpā dhammasaraṇā anaññasaraṇā’’ti. ‘‘Kāye kāyānupassī’’tiādīni mahāsatipaṭṭhāne vitthāritāni.</p>
  116. <p class="bodytext"><span class="bld">Gocare</span>ti carituṃ yuttaṭṭhāne. <span class="bld">Sake</span>ti attano santake. <span class="bld">Pettike visaye</span>ti pitito āgatavisaye. <span class="bld">Carata</span>nti carantānaṃ. ‘‘Caranta’’ntipi pāṭho, ayamevattho. <span class="bld">Na lacchatī</span>ti na labhissati na passissati. <span class="bld">Māro</span>ti devaputtamāropi, maccumāropi, kilesamāropi. <span class="bld">Otāra</span>nti randhaṃ chiddaṃ vivaraṃ. Ayaṃ panattho leḍḍuṭṭhānato nikkhamma toraṇe nisīditvā bālātapaṃ tapantaṃ lāpaṃ sakuṇaṃ gahetvā. Pakkhandasenasakuṇavatthunā dīpetabbo. Vuttañhetaṃ –</p>
  117. <p class="indent">‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, sakuṇagghi lāpaṃ sakuṇaṃ sahasā ajjhappattā aggahesi. Atha kho, bhikkhave, lāpo sakuṇo sakuṇagghiyā hariyamāno evaṃ paridevasi ‘mayamevamha alakkhikā, mayaṃ appapuññā, ye <a name="P3.0847"></a> mayaṃ agocare carimha paravisaye, sacejja mayaṃ gocare careyyāma sake pettike visaye, na myāyaṃ sakuṇagghi alaṃ abhavissa yadidaṃ yuddhāyā’ti. Ko pana te lāpa gocaro sako pettiko visayoti? Yadidaṃ <a name="M3.0031"></a> naṅgalakaṭṭhakaraṇaṃ leḍḍuṭṭhānanti. Atha kho, bhikkhave, sakuṇagghi sake bale apatthaddhā sake bale asaṃvadamānā lāpaṃ sakuṇaṃ pamuñci gaccha kho tvaṃ lāpa, tatrapi gantvā na mokkhasīti.</p>
  118. <p class="indent">Atha kho<a name="V3.0028"></a>, bhikkhave, lāpo sakuṇo naṅgalakaṭṭhakaraṇaṃ leḍḍuṭṭhānaṃ gantvā mahantaṃ leḍḍuṃ abhiruhitvā sakuṇagghiṃ vadamāno aṭṭhāsi ‘‘ehi kho dāni me sakuṇagghi, ehi kho dāni me sakuṇagghī’’ti. Atha kho sā, bhikkhave, sakuṇagghi sake bale apatthaddhā sake bale asaṃvadamānā ubho pakkhe sannayha lāpaṃ sakuṇaṃ sahasā ajjhappattā. Yadā kho, bhikkhave, aññāsi lāpo sakuṇo bahuāgatā kho myāyaṃ sakuṇagghīti, atha kho tasseva leḍḍussa antaraṃ paccupādi. Atha kho, bhikkhave, sakuṇagghi tattheva uraṃ paccatāḷesi. Evañhi taṃ, bhikkhave, hoti yo agocare carati paravisaye.</p>
  119. <p class="indent">Tasmātiha, bhikkhave, mā agocare carittha paravisaye, agocare, bhikkhave, carataṃ paravisaye lacchati māro otāraṃ, lacchati māro ārammaṇaṃ. Ko ca, bhikkhave, bhikkhuno agocaro paravisayo, yadidaṃ pañca kāmaguṇā. Katame pañca? Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, sotaviññeyyā saddā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, ghānaviññeyyā gandhā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, jivhāviññeyyā rasā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Ayaṃ, bhikkhave, bhikkhuno agocaro paravisayo.</p>
  120. <p class="indent">Gocare, bhikkhave, caratha…pe… na lacchati māro ārammaṇaṃ. Ko ca, bhikkhave, bhikkhuno gocaro sako pettiko visayo, yadidaṃ cattāro satipaṭṭhānā. Katame cattāro? Idha bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; vedanāsu vedanānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; citte cittānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ – ayaṃ, bhikkhave, bhikkhuno gocaro sako pettiko visayoti (saṃ. ni. 5.371).</p>
  121. <p class="bodytext"><span class="bld">Kusalāna</span>nti anavajjalakkhaṇānaṃ. <span class="bld">Samādānahetū</span>ti samādāya vattanahetu. <span class="bld">Evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatī</span>ti <a name="V3.0029"></a> evaṃ idaṃ lokiyalokuttaraṃ puññaphalaṃ vaḍḍhati, puññaphalanti ca uparūpari puññampi puññavipākopi veditabbo.</p>
  122. <p class="subhead">Daḷhanemicakkavattirājakathāvaṇṇanā</p>
  123. <p class="bodytext"><a name="para81"></a><a name="para81_dn3"></a><span class="paranum">81</span>. Tattha <a name="M3.0032"></a> <span class="bld">duvidhaṃ kusalaṃ</span> <a name="P3.0848"></a> vaṭṭagāmī ca vivaṭṭagāmī ca. Tattha vaṭṭagāmikusalaṃ nāma mātāpitūnaṃ puttadhītāsu puttadhītānañca mātāpitūsu sinehavasena mudumaddavacittaṃ. Vivaṭṭagāmikusalaṃ nāma ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādibhedā sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā. Tesu vaṭṭagāmipuññassa pariyosānaṃ manussaloke cakkavattisirīvibhavo. Vivaṭṭagāmikusalassa maggaphalanibbānasampatti. Tattha vivaṭṭagāmikusalassa vipākaṃ suttapariyosāne dassessati.</p>
  124. <p class="bodytext">Idha pana vaṭṭagāmikusalassa vipākadassanatthaṃ, bhikkhave, yadā puttadhītaro mātāpitūnaṃ ovāde na aṭṭhaṃsu, tadā āyunāpi vaṇṇenāpi issariyenāpi parihāyiṃsu. Yadā pana aṭṭhaṃsu, tadā vaḍḍhiṃsūti vatvā vaṭṭagāmikusalānusandhivasena ‘‘bhūtapubbaṃ, bhikkhave’’ti desanaṃ ārabhi. Tattha cakkavattītiādīni mahāpadāne (dī. ni. aṭṭha. 2.33) vitthāritāneva.</p>
  125. <p class="bodytext"><a name="para82"></a><a name="para82_dn3"></a><span class="paranum">82</span>. <span class="bld">Osakkita</span>nti īsakampi avasakkitaṃ. <span class="bld">Ṭhānā cuta</span>nti sabbaso ṭhānā apagataṃ. Taṃ kira cakkaratanaṃ antepuradvāre akkhāhataṃ viya vehāsaṃ aṭṭhāsi. Athassa ubhosu passesu dve khadiratthambhe nikhaṇitvā cakkaratanamatthake nemiabhimukhaṃ ekaṃ suttakaṃ bandhiṃsu. Adhobhāgepi nemiabhimukhaṃ ekaṃ bandhiṃsu. Tesu uparimasuttato appamattakampi ogataṃ cakkaratanaṃ osakkitaṃ nāma hoti, heṭṭhā suttassa ṭhānaṃ uparimakoṭiyā atikkantagataṃ ṭhānā cutaṃ nāma hoti, tadetaṃ atibalavadose sati evaṃ hoti. Suttamattampi ekaṅguladvaṅgulamattaṃ vā bhaṭṭhaṃ ṭhānā cutameva hoti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘osakkitaṃ ṭhānā cuta’’nti.</p>
  126. <p class="bodytext"><span class="bld">Atha me āroceyyāsī</span>ti tāta, tvaṃ ajja ādiṃ katvā divasassa tikkhattuṃ cakkaratanassa upaṭṭhānaṃ gaccha, evaṃ gacchanto yadā cakkaratanaṃ īsakampi osakkitaṃ ṭhānā cutaṃ passasi, atha mayhaṃ ācikkheyyāsi. Jīvitañhi me tava hatthe nikkhittanti. <span class="bld">Addasā</span>ti appamatto divasassa tikkhattuṃ gantvā olokento ekadivasaṃ addasa.</p>
  127. <p class="bodytext"><a name="para83"></a><a name="para83_dn3"></a><span class="paranum">83</span>. <span class="bld">Atha</span> <a name="M3.0033"></a> <span class="bld">kho, bhikkhave</span>ti bhikkhave, atha rājā daḷhanemi ‘‘cakkaratanaṃ osakkita’’nti <a name="V3.0030"></a> sutvā uppannabalavadomanasso ‘‘na dāni mayā ciraṃ jīvitabbaṃ bhavissati, appāvasesaṃ me āyu, na me dāni kāme paribhuñjanakālo, pabbajjākālo me <a name="P3.0849"></a> idānī’’ti roditvā paridevitvā jeṭṭhaputtaṃ kumāraṃ āmantāpetvā etadavoca. <span class="bld">Samuddapariyanta</span>nti parikkhittaekasamuddapariyantameva. Idaṃ hissa kulasantakaṃ. Cakkavāḷapariyantaṃ pana puññiddhivasena nibbattaṃ, na taṃ sakkā dātuṃ. Kulasantakaṃ pana niyyātento ‘‘samuddapariyanta’’nti āha. <span class="bld">Kesamassu</span>nti tāpasapabbajjaṃ pabbajantāpi hi paṭhamaṃ kesamassuṃ ohārenti. Tato paṭṭhāya parūḷhakese bandhitvā vicaranti. Tena vuttaṃ – ‘‘kesamassuṃ ohāretvā’’ti.</p>
  128. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāsāyānī</span>ti kasāyarasapītāni. Ādito evaṃ katvā pacchā vakkalānipi dhārenti. <span class="bld">Pabbajī</span>ti pabbajito. Pabbajitvā ca attano maṅgalavanuyyāneyeva vasi. <span class="bld">Rājisimhī</span>ti rājaīsimhi. Brāhmaṇapabbajitā hi ‘‘brāhmaṇisayo’’ti vuccanti. Setacchattaṃ pana pahāya rājapabbajitā rājisayoti. <span class="bld">Antaradhāyī</span>ti antarahitaṃ nibbutadīpasikhā viya abhāvaṃ upagataṃ. <span class="bld">Paṭisaṃvedesī</span>ti kandanto paridevanto jānāpesi. <span class="bld">Pettika</span>nti pitito āgataṃ dāyajjaṃ na hoti, na sakkā kusītena hīnavīriyena dasa akusalakammapathe samādāya vattantena pāpuṇituṃ. Attano pana sukataṃ kammaṃ nissāya dasavidhaṃ dvādasavidhaṃ vā cakkavattivattaṃ pūrentenevetaṃ pattabbanti dīpeti. Atha naṃ vattapaṭipattiyaṃ codento ‘‘iṅgha tva’’ntiādimāha. Tattha <span class="bld">ariye</span>ti niddose. <span class="bld">Cakkavattivatte</span>ti cakkavattīnaṃ vatte.</p>
  129. <p class="subhead">Cakkavattiariyavattavaṇṇanā</p>
  130. <p class="bodytext"><a name="para84"></a><a name="para84_dn3"></a><span class="paranum">84</span>. <span class="bld">Dhamma</span>nti dasakusalakammapathadhammaṃ. <span class="bld">Nissāyā</span>ti tadadhiṭṭhānena cetasā tameva nissayaṃ katvā. <span class="bld">Dhammaṃ sakkaronto</span>ti yathā kato so dhammo suṭṭhu kato hoti, evametaṃ karonto. <span class="bld">Dhammaṃ garuṃ karonto</span>ti tasmiṃ gāravuppattiyā taṃ garuṃ karonto. <span class="bld">Dhammaṃ mānento</span>ti tameva dhammaṃ piyañca bhāvanīyañca katvā viharanto. <span class="bld">Dhammaṃ pūjento</span>ti taṃ apadisitvā gandhamālādipūjanenassa pūjaṃ karonto. <span class="bld">Dhammaṃ</span> <a name="P3.0850"></a> <span class="bld">apacayamāno</span>ti tasseva dhammassa añjalikaraṇādīhi nīcavuttitaṃ karonto. <span class="bld">Dhammaddhajo</span> <a name="M3.0034"></a> <span class="bld">dhammaketū</span>ti taṃ dhammaṃ dhajamiva purakkhatvā ketumiva ca ukkhipitvā pavattiyā dhammaddhajo dhammaketu ca hutvāti attho. <span class="bld">Dhammādhipateyyo</span>ti dhammādhipatibhūto āgatabhāvena dhammavaseneva sabbakiriyānaṃ karaṇena dhammādhipateyyo hutvā. <span class="bld">Dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahassū</span>ti dhammo assā atthīti dhammikā, rakkhā ca āvaraṇañca gutti ca rakkhāvaraṇagutti<a name="V3.0031"></a>. Tattha ‘‘paraṃ rakkhanto attānaṃ rakkhatī’’ti (saṃ. ni. 5.385) vacanato khantiādayo rakkhā. Vuttañhetaṃ ‘‘kathañca, bhikkhave, paraṃ rakkhanto attānaṃ rakkhati. Khantiyā avihiṃsāya mettacittatā anuddayatā’’ti (saṃ. ni. 5.385). Nivāsanapārupanagehādīnaṃ nivāraṇā āvaraṇaṃ, corādiupaddavanivāraṇatthaṃ gopāyanā gutti, taṃ sabbampi suṭṭhu saṃvidahassu pavattaya ṭhapehīti attho. Idāni yattha sā saṃvidahitabbā, taṃ dassento <span class="bld">antojanasmi</span>ntiādimāha.</p>
  131. <p class="bodytext">Tatrāyaṃ saṅkhepattho – antojanasaṅkhātaṃ tava puttadāraṃ sīlasaṃvare patiṭṭhapehi, vatthagandhamālādīni cassa dehi, sabbopaddave cassa nivārehi. <span class="bld">Balakāyā</span>dīsupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso – balakāyo kālaṃ anatikkamitvā bhattavetanasampadānenapi anuggahetabbo. Abhisittakhattiyā bhadrassājāneyyādiratanasampadānenapi upasaṅgaṇhitabbā. Anuyantakhattiyā tesaṃ anurūpayānavāhanasampadānenapi paritosetabbā. Brāhmaṇā annapānavatthādinā deyyadhammena. Gahapatikā bhattabījanaṅgalaphālabalibaddādisampadānena. Tathā nigamavāsino negamā, janapadavāsino ca jānapadā. Samitapāpabāhitapāpā samaṇabrāhmaṇā samaṇaparikkhārasampadānena sakkātabbā. Migapakkhino abhayadānena samassāsetabbā.</p>
  132. <p class="bodytext"><span class="bld">Vijite</span>ti attano āṇāpavattiṭṭhāne. <span class="bld">Adhammakāro</span>ti adhammakiriyā. <span class="bld">Mā pavattitthā</span>ti yathā nappavattati, tathā naṃ paṭipādehīti attho. <span class="bld">Samaṇabrāhmaṇā</span>ti samitapāpabāhitapāpā. <span class="bld">Madappamādā</span> <a name="P3.0851"></a> <span class="bld">paṭiviratā</span>ti navavidhā mānamadā, pañcasu kāmaguṇesu cittavossajjanasaṅkhātā pamādā ca paṭiviratā. <span class="bld">Khantisoracce niviṭṭhā</span>ti adhivāsanakhantiyañca suratabhāve ca patiṭṭhitā. <span class="bld">Ekamattāna</span>nti attano rāgādīnaṃ damanādīhi ekamattānaṃ damenti samenti parinibbāpentīti vuccanti. <span class="bld">Kālena kāla</span>nti kāle kāle<a name="M3.0035"></a>. <span class="bld">Abhinivajjeyyāsī</span>ti gūthaṃ viya visaṃ viya aggiṃ viya ca suṭṭhu vajjeyyāsi. <span class="bld">Samādāyā</span>ti surabhikusumadāmaṃ viya amataṃ viya ca sammā ādāya pavatteyyāsi.</p>
  133. <p class="bodytext">Idha ṭhatvā vattaṃ samānetabbaṃ. Antojanasmiṃ balakāyepi ekaṃ, khattiyesu ekaṃ, anuyantesu ekaṃ, brāhmaṇagahapatikesu ekaṃ, negamajānapadesu ekaṃ, samaṇabrāhmaṇesu ekaṃ, migapakkhīsu ekaṃ, adhammakārappaṭikkhepo ekaṃ, adhanānaṃ dhanānuppadānaṃ ekaṃ samaṇabrāhmaṇe upasaṅkamitvā pañhapucchanaṃ ekanti evametaṃ dasavidhaṃ hoti. Gahapatike pana pakkhijāte ca visuṃ katvā gaṇentassa dvādasavidhaṃ hoti. Pubbe avuttaṃ vā gaṇentena adhammarāgassa ca visamalobhassa <a name="V3.0032"></a> ca pahānavasena dvādasavidhaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">Idaṃ kho tāta ta</span>nti idaṃ dasavidhaṃ dvādasavidhañca ariyacakkavattivattaṃ nāma. <span class="bld">Vattamānassā</span>ti pūretvā vattamānassa. <span class="bld">Tadahuposathe</span>tiādi mahāsudassane vuttaṃ.</p>
  134. <p class="bodytext"><a name="para90"></a><a name="para90_dn3"></a><span class="paranum">90</span>. <span class="bld">Samatenā</span>ti attano matiyā. <span class="bld">Suda</span>nti nipātamattaṃ. <span class="bld">Pasāsatī</span>ti anusāsati. Idaṃ vuttaṃ hoti – porāṇakaṃ rājavaṃsaṃ rājapaveṇiṃ rājadhammaṃ pahāya attano matimatte ṭhatvā janapadaṃ anusāsatīti. Evamayaṃ maghadevavaṃsassa kaḷārajanako viya daḷhanemivaṃsassa upacchedako antimapuriso hutvā uppanno. <span class="bld">Pubbenāpara</span>nti pubbakālena sadisā hutvā aparakālaṃ. <span class="bld">Janapadā na pabbantī</span>ti na vaḍḍhanti. <span class="bld">Yathā taṃ pubbakāna</span>nti yathā pubbakānaṃ rājūnaṃ pubbe ca pacchā ca sadisāyeva hutvā pabbiṃsu, tathā na pabbanti. Katthaci suññā honti hataviluttā, telamadhuphāṇitādīsu <a name="P3.0852"></a> ceva yāgubhattādīsu ca ojāpi parihāyitthāti attho.</p>
  135. <p class="bodytext"><span class="bld">Amaccā pārisajjā</span>ti amaccā ceva parisāvacarā ca. <span class="bld">Gaṇakamahāmattā</span>ti acchiddakādipāṭhagaṇakā ceva mahāamaccā ca. <span class="bld">Anīkaṭṭhā</span>ti hatthiācariyādayo. <span class="bld">Dovārikā</span>ti dvārarakkhino. <span class="bld">Mantassājīvino</span>ti mantā vuccati paññā, taṃ nissayaṃ katvā ye jīvanti paṇḍitā mahāmattā, tesaṃ etaṃ nāmaṃ.</p>
  136. <p class="subhead">Āyuvaṇṇādiparihānikathāvaṇṇanā</p>
  137. <p class="bodytext"><a name="para91"></a><a name="para91_dn3"></a><span class="paranum">91</span>. <span class="bld">No</span> <a name="M3.0036"></a> <span class="bld">ca kho adhanāna</span>nti balavalobhattā pana adhanānaṃ daliddamanussānaṃ dhanaṃ nānuppadāsi. <span class="bld">Nānuppadiyamāne</span>ti ananuppadiyamāne, ayameva vā pāṭho. <span class="bld">Dāliddiya</span>nti daliddabhāvo. <span class="bld">Attanā ca jīvāhī</span>ti sayañca jīvaṃ yāpehīti attho. <span class="bld">Uddhaggika</span>ntiādīsu uparūparibhūmīsu phaladānavasena uddhamaggamassāti uddhaggikā. Saggassa hitā tatrupapattijananatoti sovaggikā. Nibbattaṭṭhāne sukho vipāko assāti sukhavipākā. Suṭṭhu aggānaṃ dibbavaṇṇādīnaṃ dasannaṃ visesānaṃ nibbattanato saggasaṃvattanikā. Evarūpaṃ dakkhiṇaṃ dānaṃ patiṭṭhapetīti attho.</p>
  138. <p class="bodytext"><a name="para92"></a><a name="para92_dn3"></a><span class="paranum">92</span>. <span class="bld">Pavaḍḍhissatī</span>ti vaḍḍhissati bahuṃ bhavissati. <span class="bld">Sunisedhaṃ nisedheyya</span>nti suṭṭhu nisiddhaṃ nisedheyyaṃ. <span class="bld">Mūlaghacca</span>nti mūlahataṃ. <span class="bld">Kharassarenā</span>ti pharusasaddena. <span class="bld">Paṇavenā</span>ti vajjhabheriyā.</p>
  139. <p class="bodytext"><a name="para93"></a><a name="para93_dn3"></a><span class="paranum">93</span>. <span class="bld">Sīsāni</span> <a name="V3.0033"></a> <span class="bld">nesaṃ chindissāmā</span>ti yesaṃ antamaso mūlakamuṭṭhimpi harissāma, tesaṃ tatheva sīsāni chindissāma, yathā koci haṭabhāvampi na jānissati, amhākaṃ dāni kimettha rājāpi evaṃ uṭṭhāya paraṃ māretīti ayaṃ nesaṃ adhippāyo. <span class="bld">Upakkamiṃsū</span>ti ārabhiṃsu. <span class="bld">Panthaduhana</span>nti panthaghātaṃ, panthe ṭhatvā corakammaṃ.</p>
  140. <p class="bodytext"><a name="para94"></a><a name="para94_dn3"></a><span class="paranum">94</span>. <span class="bld">Na hi, devā</span>ti so kira cintesi – ‘‘ayaṃ rājā saccaṃ devāti mukhapaṭiññāya dinnāya mārāpeti, handāhaṃ musāvādaṃ karomī’’ti, maraṇabhayā ‘‘na hi devā’’ti avoca.</p>
  141. <p class="bodytext"><a name="para96"></a><a name="para96_dn3"></a><span class="paranum">96</span>. <span class="bld">Ekida</span>nti <a name="P3.0853"></a> ettha <span class="bld">ida</span>nti nipātamattaṃ, eke sattāti attho. <span class="bld">Cāritta</span>nti micchācāraṃ. <span class="bld">Abhijjhābyāpādā</span>ti abhijjhā ca byāpādo ca. <span class="bld">Micchādiṭṭhī</span>ti natthi dinnantiādikā antaggāhikā paccanīkadiṭṭhi.</p>
  142. <p class="bodytext"><a name="para101"></a><a name="para101_dn3"></a><span class="paranum">101</span>. <span class="bld">Adhammarāgo</span>ti mātā mātucchā pitucchā mātulānītiādike ayuttaṭṭhāne rāgo. <span class="bld">Visamalobho</span>ti paribhogayuttesupi ṭhānesu atibalavalobho. <span class="bld">Micchādhammo</span>ti purisānaṃ purisesu itthīnañca itthīsu chandarāgo.</p>
  143. <p class="bodytext"><span class="bld">Amatteyyatā</span>tiādīsu <a name="M3.0037"></a> mātu hito matteyyo, tassa bhāvo matteyyatā, mātari sammā paṭipattiyā etaṃ nāmaṃ. Tassā abhāvo ceva tappaṭipakkhatā ca amatteyyatā. <span class="bld">Apetteyyatā</span>dīsupi eseva nayo. <span class="bld">Na kule jeṭṭhāpacāyitā</span>ti kule jeṭṭhānaṃ apacitiyā nīcavuttiyā akaraṇabhāvo.</p>
  144. <p class="subhead">Dasavassāyukasamayavaṇṇanā</p>
  145. <p class="bodytext"><a name="para103"></a><a name="para103_dn3"></a><span class="paranum">103</span>. <span class="bld">Yaṃ imesa</span>nti yasmiṃ samaye imesaṃ. <span class="bld">Alaṃpateyyā</span>ti patino dātuṃ yuttā. <span class="bld">Imāni rasānī</span>ti imāni loke aggarasāni. <span class="bld">Atibyādippissantī</span>ti ativiya dippissanti, ayameva vā pāṭho. <span class="bld">Kusalantipi na bhavissatī</span>ti kusalanti nāmampi na bhavissati, paññattimattampi na paññāyissatīti attho. <span class="bld">Pujjā ca bhavissanti pāsaṃsā cā</span>ti pūjārahā ca bhavissanti pasaṃsārahā ca. Tadā kira manussā ‘‘asukena nāma mātā pahatā, pitā pahato, samaṇabrāhmaṇā jīvitā voropitā, kule jeṭṭhānaṃ atthibhāvampi na jānāti, aho puriso’’ti tameva pūjessanti ceva pasaṃsissanti ca.</p>
  146. <p class="bodytext"><span class="bld">Na</span> <a name="V3.0034"></a> <span class="bld">bhavissati mātāti vā</span>ti ayaṃ mayhaṃ mātāti garucittaṃ na bhavissati. Gehe mātugāmaṃ viya nānāvidhaṃ asabbhikathaṃ kathayamānā agāravupacārena upasaṅkamissanti. <span class="bld">Mātucchā</span>dīsupi eseva nayo. Ettha ca <span class="bld">mātucchā</span>ti mātubhaginī. <span class="bld">Mātulānī</span>ti mātulabhariyā. <span class="bld">Ācariyabhariyā</span>ti sippāyatanāni sikkhāpakassa ācariyassa bhariyā. <span class="bld">Garūnaṃ dārā</span>ti cūḷapitumahāpituādīnaṃ bhariyā. <span class="bld">Sambheda</span>nti <a name="P3.0854"></a> missībhāvaṃ, mariyādabhedaṃ vā.</p>
  147. <p class="bodytext"><span class="bld">Tibbo āghāto paccupaṭṭhito bhavissatī</span>ti balavakopo punappunaṃ uppattivasena paccupaṭṭhito bhavissati. Aparāni dve etasseva vevacanāni. Kopo hi cittaṃ āghātetīti <span class="bld">āghāto.</span> Attano ca parassa ca hitasukhaṃ byāpādetīti <span class="bld">byāpādo.</span> Manopadūsanato <span class="bld">manopadoso</span>ti vuccati. <span class="bld">Tibbaṃ vadhakacitta</span>nti piyamānassāpi paraṃ māraṇatthāya vadhakacittaṃ. Tassa vatthuṃ dassetuṃ <span class="bld">mātupi puttamhī</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Māgavikassā</span>ti migaluddakassa.</p>
  148. <p class="bodytext"><a name="para104"></a><a name="para104_dn3"></a><span class="paranum">104</span>. <span class="bld">Satthantarakappo</span>ti <a name="M3.0038"></a> satthena antarakappo. Saṃvaṭṭakappaṃ appatvā antarāva lokavināso. Antarakappo ca nāmesa dubbhikkhantarakappo rogantarakappo satthantarakappoti tividho. Tattha lobhussadāya pajāya dubbhikkhantarakappo hoti. Mohussadāya rogantarakappo. Dosussadāya satthantarakappo. Tattha dubbhikkhantarakappena naṭṭhā yebhuyyena pettivisaye upapajjanti. Kasmā? Āhāranikantiyā balavattā. Rogantarakappena naṭṭhā yebhuyyena sagge nibbattanti kasmā? Tesañhi ‘‘aho vataññesaṃ sattānaṃ evarūpo rogo na bhaveyyā’’ti mettacittaṃ uppajjatīti. Satthantarakappena naṭṭhā yebhuyyena niraye upapajjanti. Kasmā? Aññamaññaṃ balavāghātatāya.</p>
  149. <p class="bodytext"><span class="bld">Migasañña</span>nti ‘‘ayaṃ migo, ayaṃ migo’’ti saññaṃ. <span class="bld">Tiṇhāni satthāni hatthesu pātubhavissantī</span>ti tesaṃ kira hatthena phuṭṭhamattaṃ yaṃkiñci antamaso tiṇapaṇṇaṃ upādāya āvudhameva bhavissati. <span class="bld">Mā ca mayaṃ kañcī</span>ti mayaṃ kañci ekapurisampi jīvitā mā voropayimha. <span class="bld">Mā ca amhe kocī</span>ti amhepi koci ekapuriso jīvitā mā voropayittha. <span class="bld">Yaṃnūna maya</span>nti ayaṃ lokavināso paccupaṭṭhito, na sakkā dvīhi ekaṭṭhāne ṭhitehi jīvitaṃ laddhunti maññamānā evaṃ cintayiṃsu. <span class="bld">Vanagahana</span>nti vanasaṅkhātehi tiṇagumbalatādīhi gahanaṃ duppavesaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Rukkhagahana</span>nti rukkhehi gahanaṃ duppavesaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Nadīvidugga</span>nti <a name="P3.0855"></a> nadīnaṃ antaradīpādīsu duggamanaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Pabbatavisama</span>nti pabbatehi visamaṃ, pabbatesupi vā visamaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Sabhāgāyissantī</span>ti <a name="V3.0035"></a> yathā ahaṃ jīvāmi diṭṭhā bho sattā, tvampi tathā jīvasīti evaṃ sammodanakathāya attanā sabhāge karissanti.</p>
  150. <p class="subhead">Āyuvaṇṇādivaḍḍhanakathāvaṇṇanā</p>
  151. <p class="bodytext"><a name="para105"></a><a name="para105_dn3"></a><span class="paranum">105</span>. <span class="bld">Āyata</span>nti mahantaṃ. <span class="bld">Pāṇātipātā virameyyāmā</span>ti pāṇātipātato osakkeyyāma. Pāṇātipātaṃ virameyyāmātipi sajjhāyanti, tattha pāṇātipātaṃ pajaheyyāmāti attho. <span class="bld">Vīsativassāyukā</span>ti mātāpitaro <a name="M3.0039"></a> pāṇātipātā paṭiviratā, puttā kasmā vīsativassāyukā ahesunti khettavisuddhiyā. Tesañhi mātāpitaro sīlavanto jātā. Iti sīlagabbhe vaḍḍhitattā imāya khettavisuddhiyā dīghāyukā ahesuṃ. Ye panettha kālaṃ katvā tattheva nibbattā, te attanova sīlasampattiyā dīghāyukā ahesuṃ.</p>
  152. <p class="bodytext"><span class="bld">Assāmā</span>ti bhaveyyāma. <span class="bld">Cattārīsavassāyukā</span>tiādayo koṭṭhāsā adinnādānādīhi paṭiviratānaṃ vasena veditabbā.</p>
  153. <p class="subhead">Saṅkharājauppattivaṇṇanā</p>
  154. <p class="bodytext"><a name="para106"></a><a name="para106_dn3"></a><span class="paranum">106</span>. <span class="bld">Icchā</span>ti mayhaṃ bhattaṃ dethāti evaṃ uppajjanakataṇhā. <span class="bld">Anasana</span>nti na asanaṃ avipphārikabhāvo kāyālasiyaṃ, bhattaṃ bhuttānaṃ bhattasammadapaccayā nipajjitukāmatājanako kāyadubbalabhāvoti attho. <span class="bld">Jarā</span>ti pākaṭajarā. <span class="bld">Kukkuṭasampātikā</span>ti ekagāmassa chadanapiṭṭhato uppatitvā itaragāmassa chadanapiṭṭhe patanasaṅkhāto kukkuṭasampāto. Etāsu atthīti kukkuṭasampātikā. ‘‘Kukkuṭasampādikā’’tipi pāṭho, gāmantarato gāmantaraṃ kukkuṭānaṃ padasā gamanasaṅkhāto kukkuṭasampādo etāsu atthīti attho. Ubhayampetaṃ ghananivāsataṃyeva dīpeti. <span class="bld">Avīci maññe phuṭo bhavissatī</span>ti avīcimahānirayo viya nirantarapūrito bhavissati.</p>
  155. <p class="bodytext"><a name="para107"></a><a name="para107_dn3"></a><span class="paranum">107</span>. ‘‘Asītivassasahassāyukesu, bhikkhave, manussesu <span class="bld">metteyyo</span> nāma bhagavā loke uppajjissatī’’ti na vaḍḍhamānakavasena vuttaṃ. Na hi buddhā vaḍḍhamāne āyumhi nibbattanti, hāyamāne pana nibbattanti. Tasmā yadā taṃ āyu vaḍḍhitvā <a name="P3.0856"></a> asaṅkheyyataṃ patvā puna hāyamānaṃ asītivassasahassakāle ṭhassati, tadā uppajjissatīti attho. <span class="bld">Pariharissatī</span>ti idaṃ pana parivāretvā <a name="V3.0036"></a> vicarantānaṃ vasena vuttaṃ. <span class="bld">Yūpo</span>ti pāsādo. <span class="bld">Raññā mahāpanādena kārāpito</span>ti raññā hetubhūtena tassatthāya sakkena devarājena vissakammadevaputtaṃ pesetvā kārāpito. Pubbe kira dve pitāputtā naḷakārā paccekabuddhassa naḷehi ca udumbarehi <a name="M3.0040"></a> ca paṇṇasālaṃ kārāpetvā taṃ tattha vāsāpetvā catūhi paccayehi upaṭṭhahiṃsu. Te kālaṃ katvā devaloke nibbattā. Tesu pitā devalokeyeva aṭṭhāsi. Putto devalokā cavitvā surucissa rañño deviyā sumedhāya kucchismiṃ nibbatto. Mahāpanādo nāma kumāro ahosi. So aparabhāge chattaṃ ussāpetvā mahāpanādo nāma rājā jāto. Athassa puññānubhāvena sakko devarājā vissakammadevaputtaṃ rañño pāsādaṃ karohīti pahiṇi so tassa pāsādaṃ nimmini pañcavīsatiyojanubbedhaṃ sattaratanamayaṃ satabhūmakaṃ. Yaṃ sandhāya jātake vuttaṃ –</p>
  156. <p class="gatha1">‘‘Panādo nāma so rājā, yassa yūpo suvaṇṇayo;</p>
  157. <p class="gathalast">Tiriyaṃ soḷasubbedho, uddhamāhu sahassadhā.</p>
  158. <p class="gatha1">Sahassakaṇḍo satageṇḍu, dhajālu haritāmayo;</p>
  159. <p class="gathalast">Anaccuṃ tattha gandhabbā, cha sahassāni sattadhā.</p>
  160. <p class="gatha1">Evametaṃ tadā āsi, yathā bhāsasi bhaddaji;</p>
  161. <p class="gathalast">Sakko ahaṃ tadā āsiṃ, veyyāvaccakaro tavā’’ti. (jā. 5.3.42);</p>
  162. <p class="bodytext">So rājā tattha yāvatāyukaṃ vasitvā kālaṃ katvā devaloke nibbatti. Tasmiṃ devaloke nibbatte so pāsādo mahāgaṅgāya anusotaṃ pati. Tassa dhurasopānasammukhaṭṭhāne payāgapatiṭṭhānaṃ nāma nagaraṃ māpitaṃ. Thupikāsammukhaṭṭhāne koṭigāmo nāma. Aparabhāge amhākaṃ bhagavato kāle so naḷakāradevaputto devalokato cavitvā manussapathe bhaddajiseṭṭhi nāma hutvā satthu santike pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇi. So nāvāya gaṅgātaraṇadivase bhikkhusaṅghassa taṃ pāsādaṃ dassetīti vatthu vitthāretabbaṃ. Kasmā panesa pāsādo na antarahitoti? Itarassa ānubhāvā. Tena saddhiṃ <a name="P3.0857"></a> puññaṃ katvā devaloke nibbattakulaputto anāgate saṅkho nāma rājā bhavissati. Tassa paribhogatthāya so pāsādo uṭṭhahissati, tasmā na antarahitoti.</p>
  163. <p class="bodytext"><a name="para108"></a><a name="para108_dn3"></a><span class="paranum">108</span>. <span class="bld">Ussāpetvā</span>ti <a name="M3.0041"></a> taṃ pāsādaṃ uṭṭhāpetvā. <span class="bld">Ajjhāvasitvā</span>ti tattha vasitvā. <span class="bld">Taṃ datvā vissajjitvā</span>ti taṃ pāsādaṃ dānavasena datvā nirapekkho pariccāgavasena ca vissajjitvā. Kassa <a name="V3.0037"></a> ca evaṃ datvāti? Samaṇādīnaṃ. Tenāha – ‘‘samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavanibbakayācakānaṃ dānaṃ datvā’’ti. Kathaṃ pana so ekaṃ pāsādaṃ bahūnaṃ dassatīti? Evaṃ kirassa cittaṃ uppajjissati ‘‘ayaṃ pāsādo vippakiriyatū’’ti. So khaṇḍakhaṇḍaso vippakirissati. So taṃ alaggamānova hutvā ‘‘yo yattakaṃ icchati, so tattakaṃ gaṇhatū’’ti dānavasena vissajjissati. Tena vuttaṃ – ‘‘dānaṃ datvā metteyyassa bhagavato…pe… viharissatī’’ti. Ettakena bhagavā vaṭṭagāmikusalassa anusandhiṃ dasseti.</p>
  164. <p class="bodytext"><a name="para109"></a><a name="para109_dn3"></a><span class="paranum">109</span>. Idāni vivaṭṭagāmikusalassa anusandhiṃ dassento puna <span class="bld">attadīpā, bhikkhave, viharathā</span>tiādimāha.</p>
  165. <p class="subhead">Bhikkhuno āyuvaṇṇādivaḍḍhanakathāvaṇṇanā</p>
  166. <p class="bodytext"><a name="para110"></a><a name="para110_dn3"></a><span class="paranum">110</span>. <span class="bld">Idaṃ kho, bhikkhave, bhikkhuno āyusmi</span>nti bhikkhave yaṃ vo ahaṃ āyunāpi vaḍḍhissathāti avocaṃ, tattha idaṃ bhikkhuno āyusmiṃ idaṃ āyukāraṇanti attho. Tasmā tumhehi āyunā vaḍḍhitukāmehi ime cattāro iddhipādā bhāvetabbāti dasseti.</p>
  167. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaṇṇasmi</span>nti yaṃ vo ahaṃ vaṇṇenapi vaḍḍhissathāti avocaṃ, idaṃ tattha vaṇṇakāraṇaṃ. Sīlavato hi avippaṭisārādīnaṃ vasena sarīravaṇṇopi kittivasena guṇavaṇṇopi vaḍḍhati. Tasmā tumhehi vaṇṇena vaḍḍhitukāmehi sīlasampannehi bhavitabbanti dasseti.</p>
  168. <p class="bodytext"><span class="bld">Sukhasmi</span>nti yaṃ vo ahaṃ sukhenapi vaḍḍhissathāti avocaṃ, idaṃ tattha vivekajaṃ pītisukhādinānappakārakaṃ jhānasukhaṃ. Tasmā tumhehi sukhena vaḍḍhitukāmehi imāni cattāri jhānāni bhāvetabbāni.</p>
  169. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhogasmi</span>nti yaṃ vo ahaṃ bhogenapi vaḍḍhissathāti avocaṃ, ayaṃ so appamāṇānaṃ sattānaṃ appaṭikūlatāvaho sukhasayanādi ekādasānisaṃso sabbadisāvipphāritabrahmavihārabhogo. Tasmā tumhehi bhogena vaḍḍhitukāmehi ime brahmavihārā bhāvetabbā.</p>
  170. <p class="bodytext"><span class="bld">Balasmi</span>nti <a name="M3.0042"></a> yaṃ vo ahaṃ balenapi vaḍḍhissathāti avocaṃ, idaṃ <a name="P3.0858"></a> āsavakkhayapariyosāne uppannaṃ <a name="V3.0038"></a> arahattaphalasaṅkhātaṃ balaṃ. Tasmā tumhehi balena vaḍḍhitukāmehi arahattappattiyā yogo karaṇīyo.</p>
  171. <p class="bodytext"><span class="bld">Yathayidaṃ, bhikkhave, mārabala</span>nti yathā idaṃ devaputtamāramaccumārakilesamārānaṃ balaṃ duppasahaṃ durabhisambhavaṃ, evaṃ aññaṃ loke ekabalampi na samanupassāmi. Tampi balaṃ idameva arahattaphalaṃ pasahati abhibhavati ajjhottharati. Tasmā ettheva yogo karaṇīyoti dasseti.</p>
  172. <p class="bodytext"><span class="bld">Evamidaṃ puñña</span>nti evaṃ idaṃ lokuttarapuññampi yāva āsavakkhayā pavaḍḍhatīti vivaṭṭagāmikusalānusandhiṃ niṭṭhapento arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhapesi. Suttapariyosāne vīsati bhikkhusahassāni arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Caturāsīti pāṇasahassāni amatapānaṃ piviṃsūti.</p>
  173. <p class="centered">Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya</p>
  174. <p class="centered">Cakkavattisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  175. <p class="chapter"><a name="dn3_4"></a>4. Aggaññasuttavaṇṇanā</p>
  176. <p class="subhead">Vāseṭṭhabhāradvājavaṇṇanā</p>
  177. <p class="bodytext"><a name="para111"></a><a name="para111_dn3"></a><span class="paranum">111</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="P3.0859"></a><a name="V3.0039"></a><a name="M3.0043"></a> <span class="bld">me suta</span>nti aggaññasuttaṃ. Tatrāyamanuttānapadavaṇṇanā – <span class="bld">pubbārāme migāramātupāsāde</span>ti ettha ayaṃ anupubbikathā. Atīte satasahassakappamatthake ekā upāsikā padumuttaraṃ bhagavantaṃ nimantetvā buddhappamukhassa bhikkhusatasahassassa dānaṃ datvā bhagavato pādamūle nipajjitvā ‘‘anāgate tumhādisassa buddhassa aggupaṭṭhāyikā homī’’ti patthanaṃ akāsi. Sā kappasatasahassaṃ devesu ceva manussesu ca saṃsaritvā amhākaṃ bhagavato kāle bhaddiyanagare meṇḍakaseṭṭhiputtassa dhanañcayaseṭṭhino gehe sumanadeviyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Jātakāle tassā visākhāti nāmaṃ akaṃsu. Sā yadā bhagavā bhaddiyanagaraṃ āgamāsi, tadā pañcadāsisatehi saddhiṃ bhagavato paccuggamanaṃ katvā paṭhamadassanamhiyeva sotāpannā ahosi.</p>
  178. <p class="bodytext">Aparabhāge sāvatthiyaṃ migāraseṭṭhiputtassa puṇṇavaḍḍhanakumārassa gehaṃ gatā. Tattha naṃ migāraseṭṭhi mātuṭṭhāne ṭhapesi. Tasmā migāramātāti vuccati. Patikulaṃ gacchantiyā cassā pitā mahālatāpiḷandhanaṃ nāma kārāpesi. Tasmiṃ piḷandhane catasso vajiranāḷiyo upayogaṃ agamaṃsu, muttānaṃ ekādasa nāḷiyo, pavāḷassa dvāvīsati nāḷiyo, maṇīnaṃ tettiṃsa nāḷiyo. Iti etehi ca aññehi ca sattahi ratanehi niṭṭhānaṃ agamāsi. Taṃ sīse paṭimukkaṃ yāva pādapiṭṭhiyā bhassati. Pañcannaṃ hatthīnaṃ balaṃ dhārayamānāva naṃ itthī dhāretuṃ sakkoti. Sā aparabhāge dasabalassa aggupaṭṭhāyikā hutvā taṃ pasādhanaṃ vissajjetvā navahi koṭīhi bhagavato vihāraṃ kārayamānā karīsamatte bhūmibhāge pāsādaṃ kāresi<a name="P3.0860"></a>. Tassa uparibhūmiyaṃ pañca gabbhasatāni honti, heṭṭhimabhūmiyaṃ pañcāti gabbhasahassappaṭimaṇḍito ahosi. Sā ‘‘suddhapāsādova na sobhatī’’ti taṃ parivāretvā pañca duvaḍḍhagehasatāni, pañca cūḷapāsādasatāni<a name="V3.0040"></a>, pañca dīghasālasatāni ca kārāpesi. Vihāramaho catūhi māsehi niṭṭhānaṃ agamāsi.</p>
  179. <p class="bodytext">Mātugāmattabhāve <a name="M3.0044"></a> ṭhitāya visākhāya viya aññissā buddhasāsane dhanapariccāgo nāma natthi, purisattabhāve ṭhitassa anāthapiṇḍikassa viya aññassāti. So hi catupaṇṇāsakoṭiyo vissajjetvā sāvatthiyā dakkhiṇabhāge anurādhapurassa mahāvihārasadise ṭhāne jetavanamahāvihāraṃ nāma kāresi. Visākhā sāvatthiyā pācīnabhāge uttaradeviyā vihārasadise ṭhāne pubbārāmaṃ nāma kāresi. Bhagavā imesaṃ dvinnaṃ kulānaṃ anukampāya sāvatthiṃ nissāya viharanto imesu dvīsu vihāresu nibaddhavāsaṃ vasi. Ekaṃ antovassaṃ jetavane vasati, ekaṃ pubbārāme. Tasmiṃ samaye pana bhagavā pubbārāme viharati. Tena vuttaṃ ‘‘pubbārāme migāramātupāsāde’’ti.</p>
  180. <p class="bodytext"><span class="bld">Vāseṭṭhabhāradvājā</span>ti vāseṭṭho ca sāmaṇero bhāradvājo ca. <span class="bld">Bhikkhūsu parivasantī</span>ti te neva titthiyaparivāsaṃ vasanti, na āpattiparivāsaṃ. Aparipuṇṇavassattā pana bhikkhubhāvaṃ patthayamānā vasanti. Tenevāha ‘‘bhikkhubhāvaṃ ākaṅkhamānā’’ti. Ubhopi hete udiccabrāhmaṇamahāsālakule nibbattā, cattālīsa cattālīsa koṭivibhavā tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū majjhimanikāye <span class="bld">vāseṭṭhasuttaṃ</span> sutvā saraṇaṃ gatā, <span class="bld">tevijjasuttaṃ</span> sutvā pabbajitvā imasmiṃ kāle bhikkhubhāvaṃ ākaṅkhamānā parivasanti. <span class="bld">Abbhokāse caṅkamatī</span>ti uttaradakkhiṇena āyatassa pāsādassa puratthimadisābhāge pāsādacchāyāyaṃ yantarajjūhi ākaḍḍhiyamānaṃ ratanasatubbedhaṃ suvaṇṇaagghikaṃ viya anilapathe vidhāvantīhi chabbaṇṇāhi buddharasmīhi sobhamāno aparāparaṃ caṅkamati.</p>
  181. <p class="bodytext"><a name="para113"></a><a name="para113_dn3"></a><span class="paranum">113</span>. <span class="bld">Anucaṅkamiṃsū</span>ti añjaliṃ paggayha onatasarīrā hutvā anuvattamānā caṅkamiṃsu. <span class="bld">Vāseṭṭhaṃ āmantesī</span>ti so tesaṃ paṇḍitataro gahetabbaṃ vissajjetabbañca jānāti, tasmā taṃ āmantesi. <span class="bld">Tumhe khvatthā</span>ti tumhe kho attha. <span class="bld">Brāhmaṇajaccā</span>ti, brāhmaṇajātikā. <span class="bld">Brāhmaṇakulīnā</span>ti brāhmaṇesu kulīnā kulasampannā. <span class="bld">Brāhmaṇakulā</span>ti <a name="P3.0861"></a> brāhmaṇakulato, bhogādisampannaṃ brāhmaṇakulaṃ pahāyāti attho. <span class="bld">Na akkosantī</span>ti dasavidhena akkosavatthunā na akkosanti. <span class="bld">Na paribhāsantī</span>ti nānāvidhāya paribhavakathāya na paribhāsantīti attho. Iti <a name="M3.0045"></a> bhagavā ‘‘brāhmaṇā ime sāmaṇere akkosanti paribhāsantī’’ti jānamānova pucchati. Kasmā? Ime mayā apucchitā paṭhamataraṃ na kathessanti, akathite kathā na samuṭṭhātīti kathāsamuṭṭhāpanatthāya. <span class="bld">Tagghā</span>ti <a name="V3.0041"></a> ekaṃsavacane nipāto, ekaṃseneva no, bhante, brāhmaṇā akkosanti paribhāsantīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Attarūpāyā</span>ti attano anurūpāya. <span class="bld">Paripuṇṇāyā</span>ti yathāruci padabyañjanāni āropetvā āropetvā paripūritāya. <span class="bld">No aparipuṇṇāyā</span>ti antarā aṭṭhapitāya nirantaraṃ pavattāya.</p>
  182. <p class="bodytext">Kasmā pana brāhmaṇā ime sāmaṇere akkosantīti? Appatiṭṭhatāya. Ime hi sāmaṇerā aggabrāhmaṇānaṃ puttā tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū jambudīpe brāhmaṇānaṃ antare pākaṭā sambhāvitā tesaṃ pabbajitattā aññe brāhmaṇaputtā pabbajiṃsu. Atha kho brāhmaṇā ‘‘apatiṭṭhā mayaṃ jātā’’ti imāya appatiṭṭhatāya gāmadvārepi antogāmepi te disvā ‘‘tumhehi brāhmaṇasamayo bhinno, muṇḍasamaṇakassa pacchato pacchato rasagiddhā hutvā vicarathā’’tiādīni ceva pāḷiyaṃ āgatāni ‘‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo’’tiādīni ca vatvā akkosanti. Sāmaṇerā tesu akkosantesupi kopaṃ vā āghātaṃ vā akatvā kevalaṃ bhagavatā puṭṭhā ‘‘taggha no, bhante, brāhmaṇā akkosanti paribhāsantī’’ti ārocesuṃ. Atha ne bhagavā akkosanākāraṃ pucchanto <span class="bld">yathā kathaṃ pana vo</span>ti pucchati. Te ācikkhantā <span class="bld">brāhmaṇā bhante</span>tiādimāhaṃsu.</p>
  183. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">seṭṭho vaṇṇo</span>ti jātigottādīnaṃ paññāpanaṭṭhāne brāhmaṇova seṭṭhoti dassenti. <span class="bld">Hīnā aññe vaṇṇā</span>ti itare tayo vaṇṇā hīnā lāmakāti vadanti. <span class="bld">Sukko</span>ti paṇḍaro. <span class="bld">Kaṇho</span>ti kāḷako. <span class="bld">Sujjhantī</span>ti jātigottādīnaṃ paññāpanaṭṭhāne sujjhanti. <span class="bld">Brahmuno puttā</span>ti mahābrahmuno puttā. <span class="bld">Orasā mukhato jātā</span>ti ure vasitvā mukhato nikkhantā, ure katvā saṃvaḍḍhitāti vā orasā. <span class="bld">Brahmajā</span>ti <a name="P3.0862"></a> brahmato nibbattā. <span class="bld">Brahmanimmitā</span>ti brahmunā nimmitā. <span class="bld">Brahmadāyādā</span>ti brahmuno dāyādā. <span class="bld">Hīnamattha vaṇṇaṃ ajjhupagatā</span>ti hīnaṃ vaṇṇaṃ ajjhupagatā attha. <span class="bld">Muṇḍake</span> <a name="M3.0046"></a> <span class="bld">samaṇake</span>ti nindantā jigucchantā vadanti, na muṇḍakamattañceva samaṇamattañca sandhāya. <span class="bld">Ibbhe</span>ti gahapatike. <span class="bld">Kaṇhe</span>ti kāḷake. <span class="bld">Bandhū</span>ti mārassa bandhubhūte mārapakkhike. <span class="bld">Pādāpacce</span>ti mahābrahmuno pādānaṃ apaccabhūte pādato jāteti adhippāyo.</p>
  184. <p class="bodytext"><a name="para114"></a><a name="para114_dn3"></a><span class="paranum">114</span>. ‘‘Taggha vo, vāseṭṭha, brāhmaṇā porāṇaṃ assarantā evamāhaṃsū’’ti ettha <span class="bld">vo</span>ti nipātamattaṃ, sāmivacanaṃ vā, tumhākaṃ brāhmaṇāti attho. <span class="bld">Porāṇa</span>nti porāṇakaṃ aggaññaṃ lokuppatticariyavaṃsaṃ. <span class="bld">Assarantā</span>ti assaramānā. Idaṃ vuttaṃ hoti, ekaṃsena vo, vāseṭṭha, brāhmaṇā porāṇaṃ lokuppattiṃ ananussarantā ajānantā evaṃ vadantīti. ‘‘Dissanti kho panā’’ti evamādi tesaṃ laddhibhindanatthāya vuttaṃ. Tattha <span class="bld">brāhmaṇiyo</span>ti brāhmaṇānaṃ puttappaṭilābhatthāya <a name="V3.0042"></a> āvāhavivāhavasena kulaṃ ānītā brāhmaṇiyo dissanti. Tā kho panetā aparena samayena utuniyopi honti, sañjātapupphāti attho. <span class="bld">Gabbhiniyo</span>ti sañjātagabbhā. <span class="bld">Vijāyamānā</span>ti puttadhītaro janayamānā. <span class="bld">Pāyamānā</span>ti dārake thaññaṃ pāyantiyo. <span class="bld">Yonijāva samānā</span>ti brāhmaṇīnaṃ passāvamaggena jātā samānā. <span class="bld">Evamāhaṃsū</span>ti evaṃ vadanti. Kathaṃ? ‘‘Brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo…pe… brahmadāyādā’’ti. Yadi pana nesaṃ taṃ saccavacanaṃ siyā, brāhmaṇīnaṃ kucchi mahābrahmassa uro bhaveyya, brāhmaṇīnaṃ passāvamaggo mahābrahmuno mukhaṃ bhaveyya, na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘te ca brahmūnañceva abbhācikkhantī’’tiādi.</p>
  185. <p class="subhead">Catuvaṇṇasuddhivaṇṇanā</p>
  186. <p class="bodytext">Ettāvatā ‘‘mayaṃ mahābrahmuno ure vasitvā mukhato nikkhantāti vattuṃ mā labhantū’’ti imaṃ mukhacchedakavādaṃ vatvā puna cattāropi vaṇṇā kusale dhamme samādāya vattantāva <a name="P3.0863"></a> sujjhantīti dassanatthaṃ <span class="bld">cattārome, vāseṭṭha, vaṇṇā</span>tiādimāha. <span class="bld">Akusalasaṅkhātā</span>ti akusalāti saṅkhātā akusalakoṭṭhāsabhūtā vā. Esa nayo sabbattha. <span class="bld">Na alamariyā</span>ti ariyabhāve asamatthā. <span class="bld">Kaṇhā</span>ti pakatikāḷakā. <span class="bld">Kaṇhavipākā</span>ti vipākopi <a name="M3.0047"></a> nesaṃ kaṇho dukkhoti attho. <span class="bld">Khattiyepi te</span>ti khattiyamhipi te. <span class="bld">Ekacce</span>ti ekasmiṃ. Esa nayo sabbattha.</p>
  187. <p class="bodytext"><span class="bld">Sukkā</span>ti nikkilesabhāvena paṇḍarā. <span class="bld">Sukkavipākā</span>ti vipākopi nesaṃ sukko sukhoti attho.</p>
  188. <p class="bodytext"><a name="para116"></a><a name="para116_dn3"></a><span class="paranum">116</span>. <span class="bld">Ubhayavokiṇṇesu vattamānesū</span>ti ubhayesu vokiṇṇesu missībhūtesu hutvā vattamānesu. Katamesu ubhayesūti? Kaṇhasukkesu dhammesu viññugarahitesu ceva viññuppasatthesu ca. <span class="bld">Yadettha brāhmaṇā evamāhaṃsū</span>ti ettha etesu kaṇhasukkadhammesu vattamānāpi brāhmaṇā yadetaṃ evaṃ vadanti ‘‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo’’tiādi. <span class="bld">Taṃ nesaṃ viññū nānujānantī</span>ti ye loke paṇḍitā, te nānumodanti, na pasaṃsantīti attho. <span class="bld">Taṃ kissa hetu? Imesañhi vāseṭṭhā</span>tiādimhi ayaṃ saṅkhepattho. Yaṃ vuttaṃ nānujānantīti, taṃ kasmāti ce? Yasmā imesaṃ catunnaṃ vaṇṇānaṃ yo bhikkhu arahaṃ…pe… sammadaññā vimutto, so tesaṃ aggamakkhāyati, te ca na evarūpā. Tasmā nesaṃ viññū nānujānanti.</p>
  189. <p class="bodytext"><span class="bld">Araha</span>ntiādipadesu cettha kilesānaṃ ārakattādīhi kāraṇehi <span class="bld">arahaṃ.</span> Āsavānaṃ khīṇattā <span class="bld">khīṇāsavo</span><a name="V3.0043"></a>. Satta sekkhā puthujjanakalyāṇakā ca brahmacariyavāsaṃ vasanti nāma. Ayaṃ pana vutthavāsoti <span class="bld">vusitavā.</span> Catūhi maggehi catūsu saccesu parijānanādikaraṇīyaṃ kataṃ assāti <span class="bld">katakaraṇīyo.</span> Kilesabhāro ca khandhabhāro ca ohito assāti <span class="bld">ohitabhāro.</span> Ohitoti ohārito. Sundaro attho, sako vā attho sadattho, anuppatto sadattho etenāti <span class="bld">anuppattasadattho.</span> Bhavasaṃyojanaṃ vuccati taṇhā, sā parikkhīṇā assāti <span class="bld">parikkhīṇabhavasaṃyojano. Sammadaññā vimutto</span>ti sammā hetunā kāraṇena jānitvā vimutto. <span class="bld">Janetasmi</span>nti <a name="P3.0864"></a> jane etasmiṃ, imasmiṃ loketi attho. <span class="bld">Diṭṭhe ceva dhamme abhisamparāyañcā</span>ti idhattabhāve ca parattabhāve.</p>
  190. <p class="bodytext"><a name="para117"></a><a name="para117_dn3"></a><span class="paranum">117</span>. <span class="bld">Anantarā</span>ti <a name="M3.0048"></a> antaravirahitā, attano kulena sadisāti attho. <span class="bld">Anuyuttā</span>ti vasavattino. <span class="bld">Nipaccakāra</span>nti mahallakatarā nipaccakāraṃ dassenti. Daharatarā abhivādanādīni karonti. Tattha <span class="bld">sāmīcikamma</span>nti taṃtaṃvattakaraṇādi anucchavikakammaṃ.</p>
  191. <p class="bodytext"><a name="para118"></a><a name="para118_dn3"></a><span class="paranum">118</span>. <span class="bld">Niviṭṭhā</span>ti abhiniviṭṭhā acalaṭṭhitā. Kassa pana evarūpā saddhā hotīti? Sotāpannassa. So hi niviṭṭhasaddho asinā sīse chejjamānepi buddho abuddhoti vā, dhammo adhammoti vā, saṅgho asaṅghoti vā na vadati. Patiṭṭhitasaddho hoti sūrambaṭṭho viya.</p>
  192. <p class="bodytext">So kira satthu dhammadesanaṃ sutvā sotāpanno hutvā gehaṃ agamāsi. Atha māro dvattiṃsavaralakkhaṇappaṭimaṇḍitaṃ buddharūpaṃ māpetvā tassa gharadvāre ṭhatvā ‘‘satthā āgato’’ti sāsanaṃ pahiṇi. Sūrambaṭṭho cintesi ‘‘ahaṃ idāneva satthu santike dhammaṃ sutvā āgato, kiṃ nu kho bhavissatī’’ti upasaṅkamitvā satthusaññāya vanditvā aṭṭhāsi. Māro āha – ‘‘ambaṭṭha, yaṃ te mayā ‘rūpaṃ aniccaṃ…pe… viññāṇaṃ aniccanti kathitaṃ, taṃ dukkathitaṃ. Anupadhāretvāva hi mayā evaṃ vuttaṃ. Tasmā tvaṃ ‘rūpaṃ niccaṃ…pe… viññāṇaṃ nicca’nti gaṇhāhī’’ti. So cintesi – ‘‘aṭṭhānametaṃ yaṃ buddhā anupadhāretvā apaccakkhaṃ katvā kiñci katheyyuṃ, addhā ayaṃ mayhaṃ vicchindajananatthaṃ māro āgato’’ti. Tato naṃ ‘‘tvaṃ mārosī’’ti āha. So musāvādaṃ kātuṃ nāsakkhi. ‘‘Āma mārosmī’’ti paṭijānāti. ‘‘Kasmā āgatosī’’ti? Tava saddhācālanatthanti āha. ‘‘Kaṇha pāpima, tvaṃ tāva eko tiṭṭha, tādisānaṃ mārānaṃ satampi sahassampi satasahassampi mama saddhaṃ cāletuṃ asamatthaṃ, maggena āgatasaddhā nāma thirā silāpathaviyaṃ patiṭṭhitasineru viya acalā hoti, kiṃ tvaṃ etthā’’ti accharaṃ pahari. So ṭhātuṃ asakkonto tattheva antaradhāyi. Evarūpaṃ saddhaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘niviṭṭhā’’ti.</p>
  193. <p class="bodytext"><span class="bld">Mūlajātā</span> <a name="V3.0044"></a> <span class="bld">patiṭṭhitā</span>ti maggamūlassa sañjātattā tena maggamūlena patiṭṭhitā. <span class="bld">Daḷhā</span>ti thirā. <span class="bld">Asaṃhāriyā</span>ti <a name="P3.0865"></a> sunikhātaindakhīlo viya kenaci cāletuṃ asakkuṇeyyā. <span class="bld">Tassetaṃ kallaṃ vacanāyā</span>ti tassa ariyasāvakassa yuttametaṃ vattuṃ. Kinti? ‘‘Bhagavatomhi putto oraso’’ti <a name="M3.0049"></a> evamādi. So hi bhagavantaṃ nissāya ariyabhūmiyaṃ jātoti <span class="bld">bhagavato putto.</span> Ure vasitvā mukhato nikkhantadhammaghosavasena maggaphalesu patiṭṭhitattā <span class="bld">oraso mukhato jāto.</span> Ariyadhammato jātattā ariyadhammena ca nimmitattā <span class="bld">dhammajo dhammanimmito.</span> Navalokuttaradhammadāyajjaṃ arahatīti <span class="bld">dhammadāyādo. Taṃ kissa hetū</span>ti yadetaṃ ‘‘bhagavatomhi putto’’ti vatvā ‘‘dhammajo dhammanimmito’’ti vuttaṃ, taṃ kasmāti ce? Idānissa atthaṃ dassento <span class="bld">tathāgatassa heta</span>ntiādimāha. Tattha ‘‘dhammakāyo itipī’’ti kasmā tathāgato ‘‘dhammakāyo’’ti vutto? Tathāgato hi tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ hadayena cintetvā vācāya abhinīhari. Tenassa kāyo dhammamayattā dhammova. Iti dhammo kāyo assāti <span class="bld">dhammakāyo.</span> Dhammakāyattā eva <span class="bld">brahmakāyo. </span> Dhammo hi seṭṭhatthena brahmāti vuccati. <span class="bld">Dhammabhūto</span>ti dhammasabhāvo. Dhammabhūtattā eva <span class="bld">brahmabhūto.</span></p>
  194. <p class="bodytext"><a name="para119"></a><a name="para119_dn3"></a><span class="paranum">119</span>. Ettāvatā bhagavā seṭṭhacchedakavādaṃ dassetvā idāni aparenapi nayena seṭṭhacchedakavādameva dassetuṃ <span class="bld">hoti kho so, vāseṭṭha, samayo</span>tiādimāha. Tattha saṃvaṭṭavivaṭṭakathā <span class="bld">brahmajāle</span> vitthāritāva. <span class="bld">Itthattaṃ āgacchantī</span>ti itthabhāvaṃ manussattaṃ āgacchanti. <span class="bld">Tedha honti manomayā</span>ti te idha manussaloke nibbattamānāpi opapātikā hutvā maneneva nibbattāti manomayā. Brahmaloke viya idhāpi nesaṃ pītiyeva āhārakiccaṃ sādhetīti <span class="bld">pītibhakkhā.</span> Eteneva nayena <span class="bld">sayaṃpabhā</span>dīnipi veditabbānīti.</p>
  195. <p class="subhead">Rasapathavipātubhāvavaṇṇanā</p>
  196. <p class="bodytext"><a name="para120"></a><a name="para120_dn3"></a><span class="paranum">120</span>. <span class="bld">Ekodakībhūta</span>nti sabbaṃ cakkavāḷaṃ ekodakameva bhūtaṃ. <span class="bld">Andhakāro</span>ti tamo. <span class="bld">Andhakāratimisā</span>ti cakkhuviññāṇuppattinivāraṇena andhabhāvakaraṇaṃ bahalatamaṃ. <span class="bld">Samatanī</span>ti patiṭṭhahi samantato patthari. <span class="bld">Payaso</span> <a name="P3.0866"></a> <span class="bld">tattassā</span>ti tattassa khīrassa. <span class="bld">Vaṇṇasampannā</span>ti vaṇṇena sampannā. Kaṇikārapupphasadiso hissā vaṇṇo ahosi. <span class="bld">Gandhasampannā</span>ti gandhena sampannā <a name="M3.0050"></a> dibbagandhaṃ vāyati. <span class="bld">Rasasampannā</span>ti rasena sampannā pakkhittadibbojā viya hoti. <span class="bld">Khuddamadhu</span>nti khuddakamakkhikāhi katamadhuṃ. <span class="bld">Aneḷaka</span>nti niddosaṃ makkhikaṇḍakavirahitaṃ. <span class="bld">Lolajātiko</span>ti lolasabhāvo. Atītānantarepi kappe loloyeva. <span class="bld">Ambho</span>ti acchariyajāto āha. <span class="bld">Kimevidaṃ bhavissatī</span>ti <a name="V3.0045"></a> vaṇṇopissā manāpo gandhopi, raso panassā kīdiso bhavissatīti attho. Yo tattha uppannalobho, so rasapathaviṃ aṅguliyā sāyi, aṅguliyā gahetvā jivhagge ṭhapesi.</p>
  197. <p class="bodytext"><span class="bld">Acchādesī</span>ti jivhagge ṭhapitamattā satta rasaharaṇīsahassāni pharitvā manāpā hutvā tiṭṭhati. <span class="bld">Taṇhā cassa okkamī</span>ti tattha cassa taṇhā uppajji.</p>
  198. <p class="subhead">Candimasūriyādipātubhāvavaṇṇanā</p>
  199. <p class="bodytext"><a name="para121"></a><a name="para121_dn3"></a><span class="paranum">121</span>. <span class="bld">Āluppakārakaṃ upakkamiṃsu paribhuñjitu</span>nti ālopaṃ katvā piṇḍe piṇḍe chinditvā paribhuñjituṃ ārabhiṃsu. <span class="bld">Candimasūriyā</span>ti candimā ca sūriyo ca. <span class="bld">Pāturahesu</span>nti pātubhaviṃsu.</p>
  200. <p class="bodytext">Ko pana tesaṃ paṭhamaṃ pātubhavi, ko kasmiṃ vasati, kassa kiṃ pamāṇaṃ, ko upari, ko sīghaṃ gacchati, kati nesaṃ vīthiyo, kathaṃ caranti, kittake ṭhāne ālokaṃ karontīti? Ubho ekato pātubhavanti. Sūriyo paṭhamataraṃ paññāyati. Tesañhi sattānaṃ sayaṃpabhāya antarahitāya andhakāro ahosi. Te bhītatasitā ‘‘bhaddakaṃ vatassa sace āloko pātubhaveyyā’’ti cintayiṃsu. Tato mahājanassa sūrabhāvaṃ janayamānaṃ sūriyamaṇḍalaṃ uṭṭhahi. Tenevassa sūriyoti nāmaṃ ahosi. Tasmiṃ divasaṃ ālokaṃ katvā atthaṅgate puna andhakāro ahosi. Te ‘‘bhaddakaṃ vatassa sace añño āloko uppajjeyyā’’ti cintayiṃsu. Atha nesaṃ chandaṃ ñatvāva candamaṇḍalaṃ uṭṭhahi. Tenevassa candoti nāmaṃ ahosi.</p>
  201. <p class="bodytext">Tesu cando antomaṇivimāne vasati. Taṃ bahi rajatena parikkhittaṃ<a name="P3.0867"></a>. Ubhayampi sītalameva ahosi. Sūriyo antokanakavimāne vasati. Taṃ bāhiraṃ phalikaparikkhittaṃ hoti. Ubhayampi uṇhameva.</p>
  202. <p class="bodytext">Pamāṇato <a name="M3.0051"></a> cando ujukaṃ ekūnapaññāsayojano. Parimaṇḍalato tīhi yojanehi ūnadiyaḍḍhasatayojano. Sūriyo ujukaṃ paññāsayojano, parimaṇḍalato diyaḍḍhasatayojano.</p>
  203. <p class="bodytext">Cando heṭṭhā, sūriyo upari, antarā nesaṃ yojanaṃ hoti. Candassa heṭṭhimantato sūriyassa uparimantato yojanasataṃ hoti.</p>
  204. <p class="bodytext">Cando <a name="V3.0046"></a> ujukaṃ saṇikaṃ gacchati, tiriyaṃ sīghaṃ. Dvīsu passesu nakkhattatārakā gacchanti. Cando dhenu viya vacchaṃ taṃ taṃ nakkhattaṃ upasaṅkamati. Nakkhattāni pana attano ṭhānaṃ na vijahanti. Sūriyassa ujukaṃ gamanaṃ sīghaṃ, tiriyaṃ gamanaṃ dandhaṃ. So kāḷapakkhauposathato pāṭipadadivase yojanānaṃ satasahassaṃ candamaṇḍalaṃ ohāya gacchati. Atha cando lekhā viya paññāyati. Pakkhassa dutiyāya satasahassanti evaṃ yāva uposathadivasā satasahassaṃ satasahassaṃ ohāya gacchati. Atha cando anukkamena vaḍḍhitvā uposathadivase paripuṇṇo hoti. Puna pāṭipadadivase yojanānaṃ satasahassaṃ dhāvitvā gaṇhāti. Dutiyāya satasahassanti evaṃ yāva uposathadivasā satasahassaṃ satasahassaṃ dhāvitvā gaṇhāti. Atha cando anukkamena hāyitvā uposathadivase sabbaso na paññāyati. Candaṃ heṭṭhā katvā sūriyo upari hoti. Mahatiyā pātiyā khuddakabhājanaṃ viya candamaṇḍalaṃ pidhīyati. Majjhanhike gehacchāyā viya candassa chāyā na paññāyati. So chāyāya apaññāyamānāya dūre ṭhitānaṃ divā padīpo viya sayampi na paññāyati.</p>
  205. <p class="bodytext">Kati nesaṃ vīthiyoti ettha pana ajavīthi, nāgavīthi, govīthīti tisso vīthiyo honti. Tattha ajānaṃ udakaṃ paṭikūlaṃ hoti, hatthināgānaṃ manāpaṃ. Gunnaṃ sītuṇhasamatāya phāsu hoti. Tasmā yaṃ kālaṃ candimasūriyā ajavīthiṃ āruhanti, tadā devo ekabindumpi na vassati. Yadā nāgavīthiṃ ārohanti, tadā bhinnaṃ viya nabhaṃ paggharati. Yadā govīthiṃ ārohanti, tadā utusamatā sampajjati. Candimasūriyā chamāse sineruto bahi nikkhamanti, chamāse anto vicaranti. Te hi āsāḷhamāse sinerusamīpena vicaranti. Tato pare dve māse nikkhamitvā bahi vicarantā paṭhamakattikamāse majjhena gacchanti. Tato cakkavāḷābhimukhā gantvā tayo māse cakkavāḷasamīpena <a name="P3.0868"></a> caritvā puna nikkhamitvā <a name="M3.0052"></a> citramāse majjhena gantvā tato dve māse sinerubhimukhā pakkhanditvā puna āsāḷhe sinerusamīpena caranti.</p>
  206. <p class="bodytext">Kittake ṭhāne ālokaṃ karontīti? Ekappahārena tīsu dīpesu ālokaṃ karonti. Kathaṃ? Imasmiñhi dīpe sūriyuggamanakālo pubbavidehe majjhanhiko hoti, uttarakurūsu atthaṅgamanakālo, aparagoyāne majjhimayāmo. Pubbavidehamhi uggamanakālo uttarakurūsu majjhanhiko, aparagoyāne atthaṅgamanakālo, idha majjhimayāmo. Uttarakurūsu uggamanakālo aparagoyāne majjhanhiko, idha atthaṅgamanakālo, pubbavidehe majjhimayāmo. Aparagoyānadīpe uggamanakālo idha majjhanhiko, pubbavidehe atthaṅgamanakālo, uttarakurūsu majjhimayāmoti.</p>
  207. <p class="bodytext"><span class="bld">Nakkhattāni</span> <a name="V3.0047"></a> <span class="bld">tārakarūpānī</span>ti kattikādinakkhattāni ceva sesatārakarūpāni ca candimasūriyehi saddhiṃyeva pāturahesuṃ. <span class="bld">Rattindivā</span>ti tato sūriyatthaṅgamanato yāva aruṇuggamanā ratti, aruṇuggamanato yāva sūriyatthaṅgamanā divāti evaṃ rattindivā paññāyiṃsu. Atha pañcadasa rattiyo aḍḍhamāso, dve aḍḍhamāsā māsoti evaṃ māsaḍḍhamāsā paññāyiṃsu. Atha cattāro māsā utu, tayo utū saṃvaccharoti evaṃ utusaṃvaccharā paññāyiṃsu.</p>
  208. <p class="bodytext"><a name="para122"></a><a name="para122_dn3"></a><span class="paranum">122</span>. <span class="bld">Vaṇṇavevaṇṇatā cā</span>ti vaṇṇassa vivaṇṇabhāvo. <span class="bld">Tesaṃ vaṇṇātimānapaccayā</span>ti tesaṃ vaṇṇaṃ ārabbha uppannaatimānapaccayā. <span class="bld">Mānātimānajātikāna</span>nti punappunaṃ uppajjamānātimānasabhāvānaṃ. <span class="bld">Rasāya pathaviyā</span>ti sampannarasattā rasāti laddhanāmāya pathaviyā. <span class="bld">Anutthuniṃsū</span>ti anubhāsiṃsu. <span class="bld">Aho rasa</span>nti aho amhākaṃ madhurarasaṃ antarahitaṃ. <span class="bld">Aggaññaṃ akkhara</span>nti lokuppattivaṃsakathaṃ. <span class="bld">Anusarantī</span>ti anugacchanti.</p>
  209. <p class="subhead">Bhūmipappaṭakapātubhāvādivaṇṇanā</p>
  210. <p class="bodytext"><a name="para123"></a><a name="para123_dn3"></a><span class="paranum">123</span>. <span class="bld">Evameva pāturahosī</span>ti ediso hutvā uṭṭhahi, antovāpiyaṃ udake chinne sukkhakalalapaṭalaṃ viya ca uṭṭhahi.</p>
  211. <p class="bodytext"><a name="para124"></a><a name="para124_dn3"></a><span class="paranum">124</span>. <span class="bld">Padālatā</span>ti ekā madhurarasā bhaddālatā. <span class="bld">Kalambukā</span>ti <a name="P3.0869"></a> nāḷikā. <span class="bld">Ahu vata no</span>ti madhurarasā vata no padālatā ahosi. <span class="bld">Ahāyi vata no</span>ti sā no etarahi antarahitāti.</p>
  212. <p class="bodytext"><a name="para125"></a><a name="para125_dn3"></a><span class="paranum">125</span>. <span class="bld">Akaṭṭhapāko</span>ti <a name="M3.0053"></a> akaṭṭheyeva bhūmibhāge uppanno. <span class="bld">Akaṇo</span>ti nikkuṇḍako. <span class="bld">Athuso</span>ti nitthuso. <span class="bld">Sugandho</span>ti dibbagandhaṃ vāyati. <span class="bld">Taṇḍulapphalo</span>ti suparisuddhaṃ paṇḍaraṃ taṇḍulameva phalati. <span class="bld">Pakkaṃ paṭivirūḷha</span>nti sāyaṃ gahitaṭṭhānaṃ pāto pakkaṃ hoti, puna virūḷhaṃ paṭipākatikameva gahitaṭṭhānaṃ na paññāyati. <span class="bld">Nāpadānaṃ paññāyatī</span>ti alāyitaṃ hutvā anūnameva paññāyati.</p>
  213. <p class="subhead">Itthipurisaliṅgādipātubhāvavaṇṇanā</p>
  214. <p class="bodytext"><a name="para126"></a><a name="para126_dn3"></a><span class="paranum">126</span>. <span class="bld">Itthiyā cā</span>ti yā pubbe manussakāle itthī, tassa itthiliṅgaṃ pātubhavati, pubbe purisassa purisaliṅgaṃ. Mātugāmo nāma hi purisattabhāvaṃ labhanto anupubbena purisattapaccaye dhamme <a name="V3.0048"></a> pūretvā labhati. Puriso itthattabhāvaṃ labhanto kāmesumicchācāraṃ nissāya labhati. Tadā pana pakatiyā mātugāmassa itthiliṅgaṃ, purisassa purisaliṅgaṃ pāturahosi. <span class="bld">Upanijjhāyata</span>nti upanijjhāyantānaṃ olokentānaṃ. <span class="bld">Pariḷāho</span>ti rāgapariḷāho. <span class="bld">Seṭṭhi</span>nti chārikaṃ. <span class="bld">Nibbuyhamānāyā</span>ti niyyamānāya.</p>
  215. <p class="bodytext"><a name="para127"></a><a name="para127_dn3"></a><span class="paranum">127</span>. <span class="bld">Adhammasammata</span>nti taṃ paṃsukhipanādi adhammoti sammataṃ. <span class="bld">Tadetarahi dhammasammata</span>nti taṃ idāni dhammoti sammataṃ, dhammoti taṃ gahetvā vicaranti. Tathā hi ekaccesu jānapadesu kalahaṃ kurumānā itthiyo ‘‘tvaṃ kasmā kathesi? Yā gomayapiṇḍamattampi nālatthā’’ti vadanti. <span class="bld">Pātabyata</span>nti sevitabbataṃ. <span class="bld">Sannidhikāraka</span>nti sannidhiṃ katvā. <span class="bld">Apadānaṃ paññāyitthā</span>ti chinnaṭṭhānaṃ ūnameva hutvā paññāyittha. <span class="bld">Saṇḍasaṇḍā</span>ti ekekasmiṃ ṭhāne kalāpabandhā viya gumbagumbā hutvā.</p>
  216. <p class="bodytext"><a name="para128"></a><a name="para128_dn3"></a><span class="paranum">128</span>. <span class="bld">Mariyādaṃ</span> <a name="P3.0870"></a> <span class="bld">ṭhapeyyāmā</span>ti sīmaṃ ṭhapeyyāma. <span class="bld">Yatra hi nāmā</span>ti yo hi nāma. <span class="bld">Pāṇinā pahariṃsū</span>ti tayo vāre vacanaṃ agaṇhantaṃ pāṇinā pahariṃsu. <span class="bld">Tadagge kho</span>ti taṃ aggaṃ katvā.</p>
  217. <p class="subhead">Mahāsammatarājavaṇṇanā</p>
  218. <p class="bodytext"><a name="para130"></a><a name="para130_dn3"></a><span class="paranum">130</span>. <span class="bld">Khīyitabbaṃ khīyeyyā</span>ti pakāsetabbaṃ pakāseyya khipitabbaṃ khipeyya, hāretabbaṃ hāreyyāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Yo nesaṃ satto</span>ti yo <a name="M3.0054"></a> tesaṃ satto. Ko pana soti? Amhākaṃ bodhisatto. <span class="bld">Sālīnaṃ bhāgaṃ anupadassāmā</span>ti mayaṃ ekekassa khettato ambaṇambaṇaṃ āharitvā tuyhaṃ sālibhāgaṃ dassāma, tayā kiñci kammaṃ na kātabbaṃ, tvaṃ amhākaṃ jeṭṭhakaṭṭhāne tiṭṭhāti.</p>
  219. <p class="bodytext"><a name="para131"></a><a name="para131_dn3"></a><span class="paranum">131</span>. <span class="bld">Akkharaṃ upanibbatta</span>nti saṅkhā samaññā paññatti vohāro uppanno. <span class="bld">Khattiyo khattiyotveva dutiyaṃ akkhara</span>nti na kevalaṃ akkharameva, te panassa khettasāmino tīhi saṅkhehi abhisekampi akaṃsu. <span class="bld">Rañjetī</span>ti sukheti pineti. <span class="bld">Aggaññenā</span>ti agganti ñātena, agge vā ñātena lokuppattisamaye uppannena abhinibbatti ahosīti.</p>
  220. <p class="subhead">Brāhmaṇamaṇḍalādivaṇṇanā</p>
  221. <p class="bodytext"><a name="para132"></a><a name="para132_dn3"></a><span class="paranum">132</span>. <span class="bld">Vītaṅgārā</span> <a name="V3.0049"></a> <span class="bld">vītadhūmā</span>ti pacitvā khāditabbābhāvato vigatadhūmaṅgārā. <span class="bld">Pannamusalā</span>ti koṭṭetvā pacitabbābhāvato patitamusalā. <span class="bld">Ghāsamesamānā</span>ti bhikkhācariyavasena yāgubhattaṃ pariyesantā. <span class="bld">Tamenaṃ manussā disvā</span>ti te ete manussā passitvā. <span class="bld">Anabhisambhuṇamānā</span>ti asahamānā asakkontā. <span class="bld">Ganthe karontā</span>ti tayo vede abhisaṅkharontā ceva vācentā ca. <span class="bld">Acchantī</span>ti vasanti, ‘‘acchentī’’tipi pāṭho. Esevattho. <span class="bld">Hīnasammata</span>nti ‘‘mante dhārenti mante vācentī’’ti kho, vāseṭṭha, idaṃ tena samayena hīnasammataṃ. <span class="bld">Tadetarahi seṭṭhasammata</span>nti taṃ idāni ‘‘ettake mante dhārenti ettake mante vācentī’’ti seṭṭhasammataṃ jātaṃ. <span class="bld">Brāhmaṇamaṇḍalassā</span>ti brāhmaṇagaṇassa.</p>
  222. <p class="bodytext"><a name="para133"></a><a name="para133_dn3"></a><span class="paranum">133</span>. <span class="bld">Methunaṃ dhammaṃ samādāyā</span>ti methunadhammaṃ samādiyitvā. <span class="bld">Visukammante</span> <a name="P3.0871"></a> <span class="bld">payojesu</span>nti gorakkha vāṇijakammādike vissute uggate kammante payojesuṃ.</p>
  223. <p class="bodytext"><a name="para134"></a><a name="para134_dn3"></a><span class="paranum">134</span>. <span class="bld">Suddā suddā</span>ti tena luddācārakammakhuddācārakammunā suddaṃ suddaṃ lahuṃ lahuṃ kucchitaṃ gacchanti, vinassantīti attho. <span class="bld">Ahu kho</span>ti hoti kho.</p>
  224. <p class="bodytext"><a name="para135"></a><a name="para135_dn3"></a><span class="paranum">135</span>. <span class="bld">Sakaṃ</span> <a name="M3.0055"></a> <span class="bld">dhammaṃ garahamāno</span>ti na setacchattaṃ ussāpanamattena sujjhituṃ sakkāti evaṃ attano khattiyadhammaṃ nindamāno. Esa nayo sabbattha. ‘‘Imehi kho, vāseṭṭha, catūhi maṇḍalehī’’ti iminā imaṃ dasseti ‘‘samaṇamaṇḍalaṃ nāma visuṃ natthi, yasmā pana na sakkā jātiyā sujjhituṃ, attano attano sammāpaṭipattiyā visuddhi hoti. Tasmā imehi catūhi maṇḍalehi samaṇamaṇḍalassa abhinibbatti hoti. Imāni maṇḍalāni samaṇamaṇḍalaṃ anuvattanti, anuvattantāni ca dhammeneva anuvattanti, no adhammena. Samaṇamaṇḍalañhi āgamma sammāpaṭipattiṃ pūretvā suddhiṃ pāpuṇantī’’ti.</p>
  225. <p class="subhead">Duccaritādikathāvaṇṇanā</p>
  226. <p class="bodytext"><a name="para136"></a><a name="para136_dn3"></a><span class="paranum">136</span>. Idāni yathājātiyā na sakkā sujjhituṃ, sammāpaṭipattiyāva sujjhanti, tamatthaṃ pākaṭaṃ karonto <span class="bld">khattiyopi kho, vāseṭṭhā</span>ti desanaṃ ārabhi. Tattha <span class="bld">micchādiṭṭhikammasamādānahetū</span>ti micchādiṭṭhivasena samādinnakammahetu, micchādiṭṭhikammassa vā samādānahetu.</p>
  227. <p class="bodytext"><a name="para137"></a><a name="para137_dn3"></a><span class="paranum">137</span>. <span class="bld">Dvayakārī</span>ti <a name="V3.0050"></a> kālena kusalaṃ karoti, kālena akusalanti evaṃ ubhayakārī. <span class="bld">Sukhadukkhappaṭisaṃvedī hotī</span>ti ekakkhaṇe ubhayavipākadānaṭṭhānaṃ nāma natthi. Yena pana akusalaṃ bahuṃ kataṃ hoti, kusalaṃ mandaṃ, so taṃ kusalaṃ nissāya khattiyakule vā brāhmaṇakule vā nibbattati. Atha naṃ akusalakammaṃ kāṇampi karoti khujjampi pīṭhasappimpi. So rajjassa vā anaraho hoti, abhisittakāle vā evaṃbhūto bhoge paribhuñjituṃ na sakkoti. Aparassa maraṇakāle dve balavamallā viya te dvepi kusalākusalakammāni upaṭṭhahanti. Tesu akusalaṃ balavataraṃ hoti, taṃ kusalaṃ paṭibāhitvā tiracchānayoniyaṃ nibbattāpeti. Kusalakammampi pavattivedanīyaṃ hoti. Tamenaṃ maṅgalahatthiṃ vā karonti maṅgalaassaṃ vā maṅgalausabhaṃ vā. So sampattiṃ anubhavati<a name="P3.0872"></a>. Idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘sukhadukkhappaṭisaṃvedī hotī’’ti.</p>
  228. <p class="subhead">Bodhipakkhiyabhāvanāvaṇṇanā</p>
  229. <p class="bodytext"><a name="para138"></a><a name="para138_dn3"></a><span class="paranum">138</span>. <span class="bld">Sattannaṃ bodhipakkhiyāna</span>nti ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’ti ādikoṭṭhāsavasena sattannaṃ, paṭipāṭiyā pana sattatiṃsāya bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ<a name="M3.0056"></a>. <span class="bld">Bhāvanamanvāyā</span>ti bhāvanaṃ anugantvā, paṭipajjitvāti attho. <span class="bld">Parinibbāyatī</span>ti kilesaparinibbānena parinibbāyati. Iti bhagavā cattāro vaṇṇe dassetvā vinivattetvā paṭividdhacatusaccaṃ khīṇāsavameva devamanussesu seṭṭhaṃ katvā dassesi.</p>
  230. <p class="bodytext"><a name="para140"></a><a name="para140_dn3"></a><span class="paranum">140</span>. Idāni tamevatthaṃ lokasammatassa brahmunopi vacanadassanānusārena daḷhaṃ katvā dassento <span class="bld">imesañhi vāseṭṭha catunnaṃ vaṇṇāna</span>ntiādimāha. ‘‘Brahmunāpesā’’tiādi ambaṭṭhasutte vitthāritaṃ. Iti bhagavā ettakena iminā kathāmaggena seṭṭhacchedakavādameva dassetvā suttantaṃ vinivattetvā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi. <span class="bld">Attamanā vāseṭṭhabhāradvājā</span>ti vāseṭṭhabhāradvāja sāmaṇerāpi hi sakamanā tuṭṭhamanā ‘‘sādhu, sādhū’’ti bhagavato bhāsitaṃ abhinandiṃsu. Idameva suttantaṃ āvajjantā anumajjantā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇiṃsūti.</p>
  231. <p class="centered">Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya</p>
  232. <p class="centered">Aggaññasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  233. <p class="chapter"><a name="dn3_5"></a>5. Sampasādanīyasuttavaṇṇanā</p>
  234. <p class="subhead">Sāriputtasīhanādavaṇṇanā</p>
  235. <p class="bodytext"><a name="para141"></a><a name="para141_dn3"></a><span class="paranum">141</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0051"></a><a name="M3.0057"></a><a name="P3.0873"></a> <span class="bld">me suta</span>nti sampasādanīyasuttaṃ. Tatrāyamanuttānapadavaṇṇanā – <span class="bld">nāḷandāya</span>nti nāḷandāti evaṃnāmake nagare, taṃ nagaraṃ gocaragāmaṃ katvā. <span class="bld">Pāvārikambavane</span>ti dussapāvārikaseṭṭhino ambavane. Taṃ kira tassa uyyānaṃ ahosi. So bhagavato dhammadesanaṃ sutvā bhagavati pasanno tasmiṃ uyyāne kuṭileṇamaṇḍapādipaṭimaṇḍitaṃ bhagavato vihāraṃ katvā niyyātesi. So vihāro jīvakambavanaṃ viya ‘‘pāvārikambavana’’ntveva saṅkhyaṃ gato, tasmiṃ pāvārikambavane viharatīti attho. Bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘evaṃpasanno ahaṃ, bhante, bhagavatī’’ti. Kasmā evaṃ avoca? Attano uppannasomanassapavedanatthaṃ.</p>
  236. <p class="bodytext">Tatrāyamanupubbikathā – thero kira taṃdivasaṃ kālasseva sarīrappaṭijagganaṃ katvā sunivatthanivāsano pattacīvaramādāya pāsādikehi abhikkantādīhi devamanussānaṃ pasādaṃ āvahanto nāḷandavāsīnaṃ hitasukhamanubrūhayanto piṇḍāya pavisitvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto vihāraṃ gantvā satthu vattaṃ dassetvā satthari gandhakuṭiṃ paviṭṭhe satthāraṃ vanditvā attano divāṭṭhānaṃ agamāsi. Tattha saddhivihārikantevāsikesu vattaṃ dassetvā paṭikkantesu divāṭṭhānaṃ sammajjitvā cammakkhaṇḍaṃ paññapetvā udakatumbato udakena hatthapāde sītale katvā tisandhipallaṅkaṃ ābhujitvā kālaparicchedaṃ katvā phalasamāpattiṃ samāpajji.</p>
  237. <p class="bodytext">So yathāparicchinnakālavasena samāpattito vuṭṭhāya attano guṇe anussaritumāraddho. Athassa guṇe anussarato sīlaṃ āpāthamāgataṃ. Tato paṭipāṭiyāva samādhi paññā vimutti vimuttiñāṇadassanaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ dutiyaṃ jhānaṃ tatiyaṃ jhānaṃ catutthaṃ jhānaṃ ākāsānañcāyatanasamāpatti viññānañcāyatanasamāpatti ākiñcaññāyatanasamāpatti <a name="P3.0874"></a> nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti <a name="V3.0052"></a> vipassanāñāṇaṃ manomayiddhiñāṇaṃ iddhividhañāṇaṃ dibbasotañāṇaṃ cetopariyañāṇaṃ pubbenivāsānussatiñāṇaṃ dibbacakkhuñāṇaṃ…pe… sotāpattimaggo sotāpattiphalaṃ…pe… arahattamaggo arahattaphalaṃ atthapaṭisambhidā dhammapaṭisambhidā niruttipaṭisambhidā paṭibhānapaṭisambhidā sāvakapāramīñāṇaṃ. Ito paṭṭhāya kappasatasahassādhikassa asaṅkhyeyyassa upari anomadassībuddhassa pādamūle kataṃ abhinīhāraṃ ādiṃ katvā attano guṇe anussarato yāva nisinnapallaṅkā guṇā upaṭṭhahiṃsu.</p>
  238. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="M3.0058"></a> thero attano guṇe anussaramāno guṇānaṃ pamāṇaṃ vā paricchedaṃ vā daṭṭhuṃ nāsakkhi. So cintesi – ‘‘mayhaṃ tāva padesañāṇe ṭhitassa sāvakassa guṇānaṃ pamāṇaṃ vā paricchedo vā natthi. Ahaṃ pana yaṃ satthāraṃ uddissa pabbajito, kīdisā nu kho tassa guṇā’’ti dasabalassa guṇe anussarituṃ āraddho. So bhagavato sīlaṃ nissāya, samādhiṃ paññaṃ vimuttiṃ vimuttiñāṇadassanaṃ nissāya, cattāro satipaṭṭhāne nissāya, cattāro sammappadhāne cattāro iddhipāde cattāro magge cattāri phalāni catasso paṭisambhidā catuyoniparicchedakañāṇaṃ cattāro ariyavaṃse nissāya dasabalassa guṇe anussaritumāraddho.</p>
  239. <p class="bodytext">Tathā pañca padhāniyaṅgāni, pañcaṅgikaṃsammāsamādhiṃ, pañcindriyāni, pañca balāni, pañca nissaraṇiyā dhātuyo, pañca vimuttāyatanāni, pañca vimuttiparipācaniyā paññā, cha sāraṇīye dhamme, cha anussatiṭṭhānāni, cha gārave, cha nissaraṇiyā dhātuyo, cha satatavihāre, cha anuttariyāni, cha nibbedhabhāgiyā paññā, cha abhiññā, cha asādhāraṇañāṇāni, satta aparihāniye dhamme, satta ariyadhanāni, satta bojjhaṅge, satta sappurisadhamme, satta nijjaravatthūni, satta paññā, satta dakkhiṇeyyapuggale, satta khīṇāsavabalāni, aṭṭha paññāpaṭilābhahetū, aṭṭha sammattāni, aṭṭha lokadhammātikkame, aṭṭha ārambhavatthūni, aṭṭha akkhaṇadesanā, aṭṭha mahāpurisavitakke, aṭṭha abhibhāyatanāni, aṭṭha vimokkhe, nava yonisomanasikāramūlake dhamme, nava pārisuddhipadhāniyaṅgāni, nava sattāvāsadesanā, nava āghātappaṭivinaye, nava paññā, nava nānattāni, nava anupubbavihāre, dasa nāthakaraṇe dhamme, dasa kasiṇāyatanāni, dasa kusalakammapathe, dasa tathāgatabalāni, dasa sammattāni, dasa ariyavāse, dasa asekkhadhamme, ekādasa mettānisaṃse, dvādasa dhammacakkākāre, terasa dhutaṅgaguṇe<a name="P3.0875"></a>, cuddasa buddhañāṇāni, pañcadasa vimuttiparipācaniye dhamme, soḷasavidhaṃ ānāpānassatiṃ, aṭṭhārasa buddhadhamme, ekūnavīsati paccavekkhaṇañāṇāni, catucattālīsa ñāṇavatthūni, paropaṇṇāsa kusaladhamme, sattasattati ñāṇavatthūni, catuvīsatikoṭisatasahassasamāpattisañcaramahāvajirañāṇaṃ <a name="V3.0053"></a> nissāya dasabalassa guṇe anussarituṃ ārabhi.</p>
  240. <p class="bodytext">Tasmiṃyeva <a name="M3.0059"></a> ca divāṭṭhāne nisinnoyeva upari ‘‘aparaṃ pana, bhante, etadānuttariya’’nti āgamissanti soḷasa aparampariyadhammā, tepi nissāya anussarituṃ ārabhi. So ‘‘kusalapaññattiyaṃ anuttaro mayhaṃ satthā, āyatanapaññattiyaṃ anuttaro, gabbhāvakkantiyaṃ anuttaro, ādesanāvidhāsu anuttaro, dassanasamāpattiyaṃ anuttaro, puggalapaññattiyaṃ anuttaro, padhāne anuttaro, paṭipadāsu anuttaro, bhassasamācāre anuttaro, purisasīlasamācāre anuttaro, anusāsanīvidhāsu anuttaro, parapuggalavimuttiñāṇe anuttaro, sassatavādesu anuttaro, pubbenivāsañāṇe anuttaro, dibbacakkhuñāṇe anuttaro, iddhividhe anuttaro, iminā ca iminā ca anuttaro’’ti evaṃ dasabalassa guṇe anussaranto bhagavato guṇānaṃ neva antaṃ, na pamāṇaṃ passi. Thero attanopi tāva guṇānaṃ antaṃ vā pamāṇaṃ vā nāddasa, bhagavato guṇānaṃ kiṃ passissati? Yassa yassa hi paññā mahatī ñāṇaṃ visadaṃ, so so buddhaguṇe mahantato saddahati. Lokiyamahājano ukkāsitvāpi khipitvāpi ‘‘namo buddhāna’’nti attano attano upanissaye ṭhatvā buddhānaṃ guṇe anussarati. Sabbalokiyamahājanato eko sotāpanno buddhaguṇe mahantato saddahati. Sotāpannānaṃ satatopi sahassatopi eko sakadāgāmī. Sakadāgāmīnaṃ satatopi sahassatopi eko anāgāmī. Anāgāmīnaṃ satatopi sahassatopi eko arahā buddhaguṇe mahantato saddahati. Avasesaarahantehi asīti mahātherā buddhaguṇe mahantato saddahanti. Asītimahātherehi cattāro mahātherā. Catūhi mahātherehi dve aggasāvakā. Tesupi sāriputtatthero, sāriputtattheratopi eko paccekabuddho buddhaguṇe mahantato saddahati. Sace pana sakalacakkavāḷagabbhe saṅghāṭikaṇṇena saṅghāṭikaṇṇaṃ <a name="P3.0876"></a> pahariyamānā nisinnā paccekabuddhā buddhaguṇe anussareyyuṃ, tehi sabbehipi eko sabbaññubuddhova buddhaguṇe mahantato saddahati.</p>
  241. <p class="bodytext">Seyyathāpi nāma mahājano ‘‘mahāsamuddo gambhīro uttāno’’ti jānanatthaṃ yottāni vaṭṭeyya, tattha koci byāmappamāṇaṃ yottaṃ vaṭṭeyya, koci dve byāmaṃ, koci dasabyāmaṃ, koci vīsatibyāmaṃ, koci tiṃsabyāmaṃ, koci cattālīsabyāmaṃ, koci paññāsabyāmaṃ, koci satabyāmaṃ, koci sahassabyāmaṃ<a name="M3.0060"></a>, koci caturāsītibyāmasahassaṃ. Te nāvaṃ āruyha, samuddamajjhe uggatapabbatādimhi vā ṭhatvā attano attano yottaṃ otāreyyuṃ, tesu yassa yottaṃ byāmamattaṃ, so byāmamattaṭṭhāneyeva udakaṃ jānāti…pe… yassa caturāsītibyāmasahassaṃ, so caturāsītibyāmasahassaṭṭhāneyeva udakaṃ jānāti. Parato udakaṃ ettakanti na jānāti. Mahāsamudde <a name="V3.0054"></a> pana na tattakaṃyeva udakaṃ, atha kho anantamaparimāṇaṃ. Caturāsītiyojanasahassaṃ gambhīro hi mahāsamuddo, evameva ekabyāmayottato paṭṭhāya navabyāmayottena ñātaudakaṃ viya lokiyamahājanena diṭṭhabuddhaguṇā veditabbā. Dasabyāmayottena dasabyāmaṭṭhāne ñātaudakaṃ viya sotāpannena diṭṭhabuddhaguṇā. Vīsatibyāmayottena vīsatibyāmaṭṭhāne ñātaudakaṃ viya sakadāgāminā diṭṭhabuddhaguṇā. Tiṃsabyāmayottena tiṃsabyāmaṭṭhāne ñātaudakaṃ viya anāgāminā diṭṭhabuddhaguṇā. Cattālīsabyāmayottena cattālīsabyāmaṭṭhāne ñātaudakaṃ viya arahatā diṭṭhabuddhaguṇā. Paññāsabyāmayottena paññāsabyāmaṭṭhāne ñātaudakaṃ viya asītimahātherehi diṭṭhabuddhaguṇā. Satabyāmayottena satabyāmaṭṭhāne ñātaudakaṃ viya catūhi mahātherehi diṭṭhabuddhaguṇā. Sahassabyāmayottena sahassabyāmaṭṭhāne ñātaudakaṃ viya mahāmoggallānattherena diṭṭhabuddhaguṇā. Caturāsītibyāmasahassayottena caturāsītibyāmasahassaṭṭhāne ñātaudakaṃ viya dhammasenāpatinā sāriputtattherena diṭṭhabuddhaguṇā. Tattha yathā so puriso mahāsamudde udakaṃ nāma na ettakaṃyeva, anantamaparimāṇanti gaṇhāti, evameva āyasmā sāriputto dhammanvayena anvayabuddhiyā anumānena nayaggāhena sāvakapāramīñāṇe ṭhatvā dasabalassa <a name="P3.0877"></a> guṇe anussaranto ‘‘buddhaguṇā anantā aparimāṇā’’ti saddahi.</p>
  242. <p class="bodytext">Therena hi diṭṭhabuddhaguṇehi dhammanvayena gahetabbabuddhaguṇāyeva bahutarā. Yathā kathaṃ viya? Yathā ito nava ito navāti aṭṭhārasa yojanāni avattharitvā gacchantiyā candabhāgāya mahānadiyā puriso sūcipāsena udakaṃ gaṇheyya, sūcipāsena gahitaudakato aggahitameva bahu hoti. Yathā vā pana puriso mahāpathavito aṅguliyā paṃsuṃ gaṇheyya, aṅguliyā gahitapaṃsuto avasesapaṃsuyeva bahu hoti. Yathā vā pana puriso mahāsamuddābhimukhiṃ aṅguliṃ kareyya, aṅguliabhimukhaudakato <a name="M3.0061"></a> avasesaṃ udakaṃyeva bahu hoti. Yathā ca puriso ākāsābhimukhiṃ aṅguliṃ kareyya, aṅguliabhimukhaākāsato sesaākāsappadesova bahu hoti. Evaṃ therena diṭṭhabuddhaguṇehi adiṭṭhā guṇāva bahūti veditabbā. Vuttampi cetaṃ –</p>
  243. <p class="gatha1">‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ,</p>
  244. <p class="gatha2">Kappampi ce aññamabhāsamāno;</p>
  245. <p class="gatha3">Khīyetha kappo ciradīghamantare,</p>
  246. <p class="gathalast">Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti.</p>
  247. <p class="bodytext">Evaṃ therassa attano ca satthu ca guṇe anussarato yamakamahānadīmahogho viya abbhantare <a name="V3.0055"></a> pītisomanassaṃ avattharamānaṃ vāto viya bhastaṃ, ubbhijjitvā uggataudakaṃ viya mahārahadaṃ sakalasarīraṃ pūreti. Tato therassa ‘‘supatthitā vata me patthanā, suladdhā me pabbajjā, yvāhaṃ evaṃvidhassa satthu santike pabbajito’’ti āvajjantassa balavataraṃ pītisomanassaṃ uppajji.</p>
  248. <p class="bodytext">Atha thero ‘‘kassāhaṃ imaṃ pītisomanassaṃ āroceyya’’nti cintento añño koci samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā mama imaṃ pasādaṃ anucchavikaṃ katvā paṭiggahetuṃ na sakkhissati, ahaṃ imaṃ somanassaṃ satthunoyeva pavedeyyāmi, satthāva me paṭiggaṇhituṃ sakkhissati, so hi tiṭṭhatu mama pītisomanassaṃ, mādisassa samaṇasatassa vā samaṇasahassassa vā samaṇasatasahassassa vā somanassaṃ pavedentassa sabbesaṃ manaṃ gaṇhanto paṭiggahetuṃ <a name="P3.0878"></a> sakkoti. Seyyathāpi nāma aṭṭhārasa yojanāni avattharamānaṃ gacchantiṃ candabhāgamahānadiṃ kusumbhā vā kandarā vā sampaṭicchituṃ na sakkonti, mahāsamuddova taṃ sampaṭicchati. Mahāsamuddo hi tiṭṭhatu candabhāgā, evarūpānaṃ nadīnaṃ satampi sahassampi satasahassampi sampaṭicchati, na cassa tena ūnattaṃ vā pūrattaṃ vā paññāyati, evameva satthā mādisassa samaṇasatassa samaṇasahassassa samaṇasatasahassassa vā pītisomanassaṃ pavedentassa sabbesaṃ manaṃ gaṇhanto paṭiggahetuṃ sakkoti. Sesā samaṇabrāhmaṇādayo candabhāgaṃ kusumbhakandarā viya mama somanassaṃ sampaṭicchituṃ na sakkonti<a name="M3.0062"></a>. Handāhaṃ mama pītisomanassaṃ satthunova ārocemīti pallaṅkaṃ vinibbhujitvā cammakkhaṇḍaṃ papphoṭetvā ādāya sāyanhasamaye pupphānaṃ vaṇṭato chijjitvā paggharaṇakāle satthāraṃ upasaṅkamitvā attano somanassaṃ pavedento <span class="bld">evaṃpasanno ahaṃ, bhante</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">evaṃpasanno</span>ti evaṃ uppannasaddho, evaṃ saddahāmīti attho. <span class="bld">Bhiyyobhiññataro</span>ti bhiyyataro abhiññāto, bhiyyatarābhiñño vā, uttaritarañāṇoti attho. <span class="bld">Sambodhiya</span>nti sabbaññutaññāṇe arahattamaggañāṇe vā, arahattamaggeneva hi buddhaguṇā nippadesā gahitā honti. Dve hi aggasāvakā arahattamaggeneva sāvakapāramīñāṇaṃ paṭilabhanti. Paccekabuddhā paccekabodhiñāṇaṃ. Buddhā sabbaññutaññāṇañceva sakale ca buddhaguṇe. Sabbañhi nesaṃ arahattamaggeneva ijjhati. Tasmā arahattamaggañāṇaṃ sambodhi nāma hoti. Tena uttaritaro bhagavatā natthi. Tenāha ‘‘bhagavatā bhiyyobhiññataro yadidaṃ sambodhiya’’nti.</p>
  249. <p class="bodytext"><a name="para142"></a><a name="para142_dn3"></a><span class="paranum">142</span>. <span class="bld">Uḷārā</span>ti seṭṭhā. Ayañhi uḷārasaddo ‘‘uḷārāni khādanīyāni khādantī’’tiādīsu (ma. ni. 1.366) madhure āgacchati. ‘‘Uḷārāya khalu bhavaṃ, vacchāyano<a name="V3.0056"></a>, samaṇaṃ gotamaṃ pasaṃsāya pasaṃsatī’’tiādīsu (ma. ni. 3.280) seṭṭhe. ‘‘Appamāṇo uḷāro obhāso’’tiādīsu (dī. ni. 2.32) vipule. Svāyamidha seṭṭhe āgato. Tena vuttaṃ – ‘‘uḷārāti seṭṭhā’’ti. <span class="bld">Āsabhī</span>ti usabhassa vācāsadisī acalā asampavedhī. <span class="bld">Ekaṃso gahito</span>ti anussavena vā ācariyaparamparāya vā itikirāya <a name="P3.0879"></a> vā piṭakasampadānena vā ākāraparivitakkena vā diṭṭhinijjhānakkhantiyā vā takkahetu vā nayahetu vā akathetvā paccakkhato ñāṇena paṭivijjhitvā viya ekaṃso gahito, sanniṭṭhānakathāva kathitāti attho.</p>
  250. <p class="bodytext"><span class="bld">Sīhanādo</span>ti seṭṭhanādo, neva dandhāyantena na gaggarāyantena sīhena viya uttamanādo naditoti attho. <span class="bld">Kiṃ te sāriputtā</span>ti imaṃ desanaṃ kasmā ārabhīti? Anuyogadāpanatthaṃ. Ekacco hi sīhanādaṃ naditvā attano sīhanāde anuyogaṃ dātuṃ na sakkoti, nighaṃsanaṃ nakkhamati, lepe patitamakkaṭo viya hoti. Yathā dhamamānaṃ aparisuddhalohaṃ jhāyitvā jhāmaaṅgāro hoti, evaṃ jhāmaṅgāro viya hoti<a name="M3.0063"></a>. Eko sīhanāde anuyogaṃ dāpiyamāno dātuṃ sakkoti, nighaṃsanaṃ khamati, dhamamānaṃ niddosajātarūpaṃ viya adhikataraṃ sobhati, tādiso thero. Tena naṃ bhagavā ‘‘anuyogakkhamo aya’’nti ñatvā sīhanāde anuyogadāpanatthaṃ imampi desanaṃ ārabhi.</p>
  251. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">sabbe te</span>ti sabbe te tayā. <span class="bld">Evaṃsīlā</span>tiādīsu lokiyalokuttaravasena sīlādīni pucchati. Tesaṃ vitthārakathā mahāpadāne kathitāva.</p>
  252. <p class="bodytext"><span class="bld">Kiṃ pana te, sāriputta, ye te bhavissantī</span>ti atītā ca tāva niruddhā, apaṇṇattikabhāvaṃ gatā dīpasikhā viya nibbutā, evaṃ niruddhe apaṇṇattikabhāvaṃ gate tvaṃ kathaṃ jānissasi, anāgatabuddhānaṃ pana guṇā kinti tayā attano cittena paricchinditvā viditāti pucchanto evamāha. <span class="bld">Kiṃ pana te, sāriputta, ahaṃ etarahī</span>ti anāgatāpi buddhā ajātā anibbattā anuppannā, tepi kathaṃ tvaṃ jānissasi? Tesañhi jānanaṃ apade ākāse padadassanaṃ viya hoti. Idāni mayā saddhiṃ ekavihāre vasasi, ekato bhikkhāya carasi, dhammadesanākāle dakkhiṇapasse nisīdasi, kiṃ pana mayhaṃ guṇā attano cetasā paricchinditvā viditā tayāti anuyuñjanto evamāha.</p>
  253. <p class="bodytext">Thero pana pucchite pucchite ‘‘no hetaṃ, bhante’’ti paṭikkhipati. Therassa ca viditampi atthi <a name="V3.0057"></a> aviditampi atthi, kiṃ so attano viditaṭṭhāne paṭikkhepaṃ karoti, aviditaṭṭhāneti? Viditaṭṭhāne na karoti, aviditaṭṭhāneyeva karotīti. Thero kira anuyoge āraddheyeva aññāsi. Na ayaṃ anuyogo sāvakapāramīñāṇe, sabbaññutaññāṇe ayaṃ anuyogoti attano sāvakapāramīñāṇe paṭikkhepaṃ akatvā aviditaṭṭhāne <a name="P3.0880"></a> sabbaññutaññāṇe paṭikkhepaṃ karoti. Tena idampi dīpeti ‘‘bhagavā mayhaṃ atītānāgatapaccuppannānaṃ buddhānaṃ sīlasamādhipaññāvimuttikāraṇajānanasamatthaṃ sabbaññutaññāṇaṃ natthī’’ti.</p>
  254. <p class="bodytext"><span class="bld">Etthā</span>ti etesu atītādibhedesu buddhesu. <span class="bld">Atha kiñcarahī</span>ti atha kasmā evaṃ ñāṇe asati tayā evaṃ kathitanti vadati.</p>
  255. <p class="bodytext"><a name="para143"></a><a name="para143_dn3"></a><span class="paranum">143</span>. <span class="bld">Dhammanvayo</span>ti dhammassa paccakkhato ñāṇassa anuyogaṃ anugantvā uppannaṃ anumānañāṇaṃ nayaggāho vidito. Sāvakapāramīñāṇe ṭhatvāva imināva <a name="M3.0064"></a> ākārena jānāmi bhagavāti vadati. Therassa hi nayaggāho appamāṇo apariyanto. Yathā sabbaññutaññāṇassa pamāṇaṃ vā pariyanto vā natthi, evaṃ dhammasenāpatino nayaggāhassa. Tena so ‘‘iminā evaṃvidho, iminā anuttaro satthā’’ti jānāti. Therassa hi nayaggāho sabbaññutaññāṇagatiko eva. Idāni taṃ nayaggāhaṃ pākaṭaṃ kātuṃ upamāya dassento <span class="bld">seyyathāpi, bhante</span>tiādimāha. Tattha yasmā majjhimapadese nagarassa uddhāpapākārādīni thirāni vā hontu, dubbalāni vā, sabbaso vā pana mā hontu, corāsaṅkā na hoti, tasmā taṃ aggahetvā paccantimanagaranti āha. <span class="bld">Daḷhuddhāpa</span>nti thirapākārapādaṃ. <span class="bld">Daḷhapākāratoraṇa</span>nti thirapākārañceva thirapiṭṭhasaṅghāṭañca. <span class="bld">Ekadvāra</span>nti kasmā āha? Bahudvāre hi nagare bahūhi paṇḍitadovārikehi bhavitabbaṃ. Ekadvāre ekova vaṭṭati. Therassa ca paññāya sadiso añño natthi. Tasmā attano paṇḍitabhāvassa opammatthaṃ ekaṃyeva dovārikaṃ dassetuṃ ekadvāra’’nti āha. <span class="bld">Paṇḍito</span>ti paṇḍiccena samannāgato. <span class="bld">Byatto</span>ti veyyattiyena samannāgato visadañāṇo. <span class="bld">Medhāvī</span>ti ṭhānuppattikapaññāsaṅkhātāya medhāya samannāgato. <span class="bld">Anupariyāyapatha</span>nti anupariyāyanāmakaṃ pākāramaggaṃ. <span class="bld">Pākārasandhi</span>nti dvinnaṃ iṭṭhakānaṃ apagataṭṭhānaṃ. <span class="bld">Pākāravivara</span>nti pākārassa chinnaṭṭhānaṃ.</p>
  256. <p class="bodytext"><span class="bld">Cetaso upakkilese</span>ti pañca nīvaraṇāni cittaṃ upakkilesenti kiliṭṭhaṃ <a name="P3.0881"></a> karonti upatāpenti vibādhenti, tasmā ‘‘cetaso upakkilesā’’ti vuccanti. <span class="bld">Paññāya dubbalīkaraṇe</span>ti nīvaraṇā uppajjamānā anuppannāya paññāya uppajjituṃ na denti, uppannāya paññāya vaḍḍhituṃ na <a name="V3.0058"></a> denti, tasmā ‘‘paññāya dubbalīkaraṇā’’ti vuccanti. <span class="bld">Suppatiṭṭhitacittā</span>ti catūsu satipaṭṭhānesu suṭṭhu ṭhapitacittā hutvā. <span class="bld">Satta bojjhaṅge yathābhūta</span>nti satta bojjhaṅge yathāsabhāvena bhāvetvā. <span class="bld">Anuttaraṃ sammāsambodhi</span>nti arahattaṃ sabbaññutaññāṇaṃ vā paṭivijjhiṃsūti dasseti.</p>
  257. <p class="bodytext">Apicettha satipaṭṭhānāti vipassanā. Sambojjhaṅgā maggo. Anuttarāsammāsambodhi arahattaṃ. Satipaṭṭhānāti vā maggāti vā bojjhaṅgamissakā. Sammāsambodhi arahattameva. Dīghabhāṇakamahāsīvatthero panāha ‘‘satipaṭṭhāne <a name="M3.0065"></a> vipassanāti gahetvā bojjhaṅge maggo ca sabbaññutaññāṇañcāti gahite sundaro pañho bhaveyya, na panevaṃ gahita’’nti. Iti thero sabbaññubuddhānaṃ nīvaraṇappahāne satipaṭṭhānabhāvanāya sambodhiyañca majjhe bhinnasuvaṇṇarajatānaṃ viya nānattābhāvaṃ dasseti.</p>
  258. <p class="bodytext">Idha ṭhatvā upamā saṃsandetabbā – āyasmā hi sāriputto paccantanagaraṃ dassesi, pākāraṃ dassesi, pariyāyapathaṃ dassesi, dvāraṃ dassesi, paṇḍitadovārikaṃ dassesi, nagaraṃ pavesanakanikkhamanake oḷārike pāṇe dassesi, paṇḍitadovārikassa tesaṃ pāṇānaṃ pākaṭabhāvañca dassesi. Tattha kiṃ kena sadisanti ce. Nagaraṃ viya hi nibbānaṃ, pākāro viya sīlaṃ, pariyāyapatho viya hirī, dvāraṃ viya ariyamaggo, paṇḍitadovāriko viya dhammasenāpati, nagarappavisanakanikkhamanakaoḷārikapāṇā viya atītānāgatapaccuppannā buddhā, dovārikassa tesaṃ pāṇānaṃ pākaṭabhāvo viya āyasmato sāriputtassa atītānāgatapaccuppannabuddhānaṃ sīlasamathādīhi pākaṭabhāvo. Ettāvatā therena bhagavā evamahaṃ sāvakapāramīñāṇe ṭhatvā dhammanvayena nayaggāhena jānāmīti attano sīhanādassa anuyogo dinno hoti.</p>
  259. <p class="bodytext"><a name="para144"></a><a name="para144_dn3"></a><span class="paranum">144</span>. <span class="bld">Idhāhaṃ, bhante, yena bhagavā</span>ti imaṃ desanaṃ kasmā ārabhi<a name="P3.0882"></a>? Sāvakapāramīñāṇassa nipphattidassanatthaṃ. Ayañhettha adhippāyo, bhagavā ahaṃ sāvakapāramīñāṇaṃ paṭilabhanto pañcanavutipāsaṇḍe na aññaṃ ekampi samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā upasaṅkamitvā sāvakapāramīñāṇampi paṭilabhiṃ, tumheyeva upasaṅkamitvā tumhe payirupāsanto paṭilabhinti. Tattha <span class="bld">idhā</span>ti nipātamattaṃ. <span class="bld">Upasaṅkamiṃ dhammasavanāyā</span>ti tumhe upasaṅkamanto panāhaṃ na cīvarādihetu upasaṅkamanto, dhammasavanatthāya upasaṅkamanto. Evaṃ upasaṅkamitvā sāvakapāramīñāṇaṃ paṭilabhiṃ. Kadā pana thero dhammasavanatthāya upasaṅkamantoti. Sūkarakhataleṇe bhāgineyyadīghanakhaparibbājakassa vedanāpariggahasuttantakathanadivase (ma. ni. 2.205) <a name="V3.0059"></a> upasaṅkamanto, tadāyeva sāvakapāramīñāṇaṃ paṭilabhīti. Taṃdivasañhi thero tālavaṇṭaṃ gahetvā bhagavantaṃ bījamāno ṭhito taṃ desanaṃ sutvā tattheva sāvakapāramīñāṇaṃ <a name="M3.0066"></a> hatthagataṃ akāsi. <span class="bld">Uttaruttaraṃ paṇītapaṇīta</span>nti uttaruttarañceva paṇītapaṇītañca katvā desesi. <span class="bld">Kaṇhasukkasappaṭibhāga</span>nti kaṇhañceva sukkañca. Tañca kho sappaṭibhāgaṃ savipakkhaṃ katvā. Kaṇhaṃ paṭibāhitvā sukkaṃ, sukkaṃ paṭibāhitvā kaṇhanti evaṃ sappaṭibhāgaṃ katvā kaṇhasukkaṃ desesi, kaṇhaṃ desentopi ca saussāhaṃ savipākaṃ desesi, sukkaṃ desentopi saussāhaṃ savipākaṃ desesi.</p>
  260. <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmiṃ dhamme abhiññā idhekaccaṃ dhammaṃ dhammesu niṭṭhamagama</span>nti tasmiṃ desite dhamme ekaccaṃ dhammaṃ nāma sāvakapāramīñāṇaṃ sañjānitvā dhammesu niṭṭhamagamaṃ. Katamesu dhammesūti? Catusaccadhammesu. Etthāyaṃ therasallāpo, kāḷavallavāsī sumatthero tāva vadati ‘‘catusaccadhammesu idāni niṭṭhagamanakāraṇaṃ natthi. Assajimahāsāvakassa hi diṭṭhadivaseyeva so paṭhamamaggena catusaccadhammesu niṭṭhaṃ gato, aparabhāge sūkarakhataleṇadvāre upari tīhi maggehi catusaccadhammesu niṭṭhaṃ gato, imasmiṃ pana ṭhāne <a name="P3.0883"></a> ‘dhammesū’ti buddhaguṇesu niṭṭhaṃ gato’’ti. Lokantaravāsī cūḷasīvatthero pana ‘‘sabbaṃ tatheva vatvā imasmiṃ pana ṭhāne ‘dhammesū’ti arahatte niṭṭhaṃ gato’’ti āha. Dīghabhāṇakatipiṭakamahāsīvatthero pana ‘‘tatheva purimavādaṃ vatvā imasmiṃ pana ṭhāne ‘dhammesū’ti sāvakapāramīñāṇe niṭṭhaṃ gato’’ti vatvā ‘‘buddhaguṇā pana nayato āgatā’’ti āha.</p>
  261. <p class="bodytext"><span class="bld">Satthari pasīdi</span>nti evaṃ sāvakapāramīñāṇadhammesu niṭṭhaṃ gantvā bhiyyosomattāya ‘‘sammāsambuddho vata so bhagavā’’ti satthari pasīdiṃ. <span class="bld">Svākkhāto bhagavatā dhammo</span>ti suṭṭhu akkhāto sukathito niyyāniko maggo phalatthāya niyyāti rāgadosamohanimmadanasamattho.</p>
  262. <p class="bodytext"><span class="bld">Suppaṭipanno saṅgho</span>ti buddhassa bhagavato sāvakasaṅghopi vaṅkādidosavirahitaṃ sammāpaṭipadaṃ paṭipannattā suppaṭipannoti pasannomhi bhagavatīti dasseti.</p>
  263. <p class="subhead">Kusaladhammadesanāvaṇṇanā</p>
  264. <p class="bodytext"><a name="para145"></a><a name="para145_dn3"></a><span class="paranum">145</span>. Idāni divāṭṭhāne nisīditvā samāpajjite soḷasa aparāpariyadhamme dassetuṃ <span class="bld">aparaṃ pana bhante etadānuttariya</span>nti desanaṃ ārabhi. Tattha <a name="M3.0067"></a> <span class="bld">anuttariya</span>nti anuttarabhāvo. <span class="bld">Yathā bhagavā</span> <a name="V3.0060"></a> <span class="bld">dhammaṃ desetī</span>ti yathā yenākārena yāya desanāya bhagavā dhammaṃ deseti, sā tumhākaṃ desanā anuttarāti vadati. <span class="bld">Kusalesu dhammesū</span>ti tāya desanāya desitesu kusalesu dhammesupi bhagavāva anuttaroti dīpeti. Yā vā sā desanā, tassā bhūmiṃ dassentopi ‘‘kusalesu dhammesū’’ti āha. <span class="bld">Tatrime kusalā dhammā</span>ti tatra kusalesu dhammesūti vuttapade ime kusalā dhammā nāmāti veditabbā. Tattha ārogyaṭṭhena, anavajjaṭṭhena, kosallasambhūtaṭṭhena, niddarathaṭṭhena, sukhavipākaṭṭhenāti pañcadhā kusalaṃ veditabbaṃ. Tesu jātakapariyāyaṃ patvā ārogyaṭṭhena kusalaṃ vaṭṭati. Suttantapariyāyaṃ patvā anavajjaṭṭhena. Abhidhammapariyāyaṃ patvā kosallasambhūtaniddarathasukhavipākaṭṭhena. Imasmiṃ pana ṭhāne bāhitikasuttantapariyāyena (ma. ni. 2.358) anavajjaṭṭhena kusalaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
  265. <p class="bodytext"><span class="bld">Cattāro satipaṭṭhānā</span>ti cuddasavidhena kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ, navavidhena vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ<a name="P3.0884"></a>, soḷasavidhena cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ, pañcavidhena dhammānupassanāsatipaṭṭhānanti evaṃ nānānayehi vibhajitvā samathavipassanāmaggavasena lokiyalokuttaramissakā cattāro satipaṭṭhānā desitā. Phalasatipaṭṭhānaṃ pana idha anadhippetaṃ. <span class="bld">Cattāro sammappadhānā</span>ti paggahaṭṭhena ekalakkhaṇā, kiccavasena nānākiccā. ‘‘Idha bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāyā’’tiādinā nayena samathavipassanāmaggavasena lokiyalokuttaramissakāva cattāro sammappadhānā desitā. <span class="bld">Cattāro iddhipādā</span>ti ijjhanaṭṭhena ekasaṅgahā, chandādivasena nānāsabhāvā. ‘‘Idha bhikkhu chandasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāvetī’’tiādinā nayena samathavipassanāmaggavasena lokiyalokuttaramissakāva cattāro iddhipādā desitā.</p>
  266. <p class="bodytext"><span class="bld">Pañcindriyānī</span>ti ādhipateyyaṭṭhena ekalakkhaṇāni, adhimokkhādisabhāvavasena nānāsabhāvāni. Samathavipassanāmaggavaseneva ca lokiyalokuttaramissakāni saddhādīni pañcindriyāni desitāni. <span class="bld">Pañca balānī</span>ti upatthambhanaṭṭhena akampiyaṭṭhena vā ekasaṅgahāni, salakkhaṇena nānāsabhāvāni<a name="M3.0068"></a>. Samathavipassanāmaggavaseneva lokiyalokuttaramissakāni saddhādīni pañca balāni desitāni. <span class="bld">Satta bojjhaṅgā</span>ti niyyānaṭṭhena ekasaṅgahā, upaṭṭhānādinā salakkhaṇena nānāsabhāvā. Samathavipassanā maggavaseneva lokiyalokuttaramissakā satta bojjhaṅgā desitā.</p>
  267. <p class="bodytext"><span class="bld">Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo</span>ti hetuṭṭhena ekasaṅgaho, dassanādinā salakkhaṇena nānāsabhāvo. Samathavipassanāmaggavaseneva <a name="V3.0061"></a> lokiyalokuttaramissako ariyo aṭṭhaṅgiko maggo desitoti attho.</p>
  268. <p class="bodytext"><span class="bld">Idha, bhante, bhikkhu āsavānaṃ khayā</span>ti idaṃ kimatthaṃ āraddhaṃ? Sāsanassa pariyosānadassanatthaṃ. Sāsanassa hi na kevalaṃ maggeneva pariyosānaṃ hoti, arahattaphalena pana hoti. Tasmā taṃ dassetuṃ idamāraddhanti veditabbaṃ. <span class="bld">Etadānuttariyaṃ, bhante, kusalesu dhammesū</span>ti bhante yā ayaṃ kusalesu dhammesu evaṃdesanā, etadānuttariyaṃ. <span class="bld">Taṃ</span> <a name="P3.0885"></a> <span class="bld">bhagavā</span>ti taṃ desanaṃ bhagavā asesaṃ sakalaṃ abhijānāti. <span class="bld">Taṃ bhagavato</span>ti taṃ desanaṃ bhagavato asesaṃ abhijānato. <span class="bld">Uttari abhiññeyyaṃ natthī</span>ti taduttari abhijānitabbaṃ natthi, ayaṃ nāma ito añño dhammo vā puggalo vā yaṃ bhagavā na jānātīti idaṃ natthi. <span class="bld">Yadabhijānaṃ añño samaṇo vā</span>ti yaṃ tumhehi anabhiññātaṃ, taṃ añño samaṇo vā brāhmaṇo vā abhijānanto bhagavatā bhiyyobhiññataro assa, adhikatarapañño bhaveyya. <span class="bld">Yadidaṃ kusalesu dhammesū</span>ti ettha <span class="bld">yadida</span>nti nipātamattaṃ, kusalesu dhammesu bhagavatā uttaritaro natthīti ayametthattho. Iti bhagavāva kusalesu dhammesu anuttaroti dassento ‘‘imināpi kāraṇena evaṃpasanno ahaṃ, bhante, bhagavatī’’ti dīpeti. Ito paresu <span class="bld">aparaṃ panā</span>tiādīsu visesamattameva vaṇṇayissāma. Purimavārasadisaṃ pana vuttanayeneva veditabbaṃ.</p>
  269. <p class="subhead">Āyatanapaṇṇattidesanāvaṇṇanā</p>
  270. <p class="bodytext"><a name="para146"></a><a name="para146_dn3"></a><span class="paranum">146</span>. <span class="bld">Āyatanapaṇṇattīsū</span>ti āyatanapaññāpanāsu. Idāni tā āyatanapaññattiyo dassento <span class="bld">chayimāni, bhante</span>tiādimāha. Āyatanakathā panesā visuddhimagge vitthārena kathitā, tena na taṃ vitthārayissāma, tasmā tattha vuttanayeneva sā vitthārato veditabbā.</p>
  271. <p class="bodytext"><span class="bld">Etadānuttariyaṃ</span><a name="M3.0069"></a>, <span class="bld">bhante, āyatanapaṇṇattīsū</span>ti yāyaṃ āyatanapaṇṇattīsu ajjhattikabāhiravavatthānādivasena evaṃ desanā, etadānuttariyaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.</p>
  272. <p class="subhead">Gabbhāvakkantidesanāvaṇṇanā</p>
  273. <p class="bodytext"><a name="para147"></a><a name="para147_dn3"></a><span class="paranum">147</span>. <span class="bld">Gabbhāvakkantīsū</span>ti gabbhokkamanesu. Tā gabbhāvakkantiyo dassento <span class="bld">catasso imā, bhante</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">asampajāno</span>ti ajānanto sammūḷho hutvā. <span class="bld">Mātukucchiṃ okkamatī</span>ti <a name="V3.0062"></a> paṭisandhivasena pavisati. <span class="bld">Ṭhātī</span>ti vasati. <span class="bld">Nikkhamatī</span>ti nikkhamantopi asampajāno sammūḷhova nikkhamati. <span class="bld">Ayaṃ paṭhamā</span>ti ayaṃ pakatilokiyamanussānaṃ paṭhamā gabbhāvakkanti.</p>
  274. <p class="bodytext"><span class="bld">Sampajāno mātukucchiṃ okkamatī</span>ti okkamanto sampajāno asammūḷho hutvā okkamati.</p>
  275. <p class="bodytext"><span class="bld">Ayaṃ</span> <a name="P3.0886"></a> <span class="bld">dutiyā</span>ti ayaṃ asītimahātherānaṃ sāvakānaṃ dutiyā gabbhāvakkanti. Te hi pavisantāva jānanti, vasantā ca nikkhamantā ca na jānanti.</p>
  276. <p class="bodytext"><span class="bld">Ayaṃ tatiyā</span>ti ayaṃ dvinnañca aggasāvakānaṃ paccekabodhisattānañca tatiyā gabbhāvakkanti. Te kira kammajehi vātehi adhosirā uddhaṃpādā anekasataporise papāte viya yonimukhe khittā tāḷacchiggaḷena hatthī viya sambādhena yonimukhena nikkhamamānā anantaṃ dukkhaṃ pāpuṇanti. Tena nesaṃ ‘‘mayaṃ nikkhamamhā’’ti sampajānatā na hoti. Evaṃ pūritapāramīnampi ca sattānaṃ evarūpe ṭhāne mahantaṃ dukkhaṃ uppajjatīti alameva gabbhāvāse nibbindituṃ alaṃ virajjituṃ.</p>
  277. <p class="bodytext"><span class="bld">Ayaṃ catutthā</span>ti ayaṃ sabbaññubodhisattānaṃ vasena catutthā gabbhāvakkanti. Sabbaññubodhisattā hi mātukucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhantāpi jānanti, tattha vasantāpi jānanti, nikkhamantāpi jānanti, nikkhamanakālepi ca te kammajavātā uddhaṃpāde adhosire katvā khipituṃ na sakkonti, dve hatthe pasāretvā akkhīni ummīletvā ṭhitakāva nikkhamanti. Bhavaggaṃ upādāya avīciantare añño tīsu kālesu sampajāno nāma natthi ṭhapetvā sabbaññubodhisatte. Teneva nesaṃ mātukucchiṃ okkamanakāle ca nikkhamanakāle <a name="M3.0070"></a> ca dasasahassilokadhātu kampatīti. Sesamettha vuttanayeneva veditabbaṃ.</p>
  278. <p class="subhead">Ādesanavidhādesanāvaṇṇanā</p>
  279. <p class="bodytext"><a name="para148"></a><a name="para148_dn3"></a><span class="paranum">148</span>. <span class="bld">Ādesanavidhāsū</span>ti ādesanakoṭṭhāsesu. Idāni tā ādesanavidhā dassento <span class="bld">catasso imā</span>tiādimāha. <span class="bld">Nimittena ādisatī</span>ti āgatanimittena gatanimittena ṭhitanimittena vā idaṃ nāma bhavissatīti katheti.</p>
  280. <p class="bodytext">Tatridaṃ <a name="V3.0063"></a> vatthu – eko rājā tisso muttā gahetvā purohitaṃ pucchi ‘‘kiṃ me, ācariya, hatthe’’ti? So ito cito ca olokesi. Tena ca samayena ekā sarabū ‘‘makkhikaṃ gahessāmī’’ti pakkhandi, gahaṇakāle makkhikā palātā, so makkhikāya muttattā ‘‘muttā mahārājā’’ti āha. Muttā tāva hotu, kati muttāti? So puna nimittaṃ olokesi. Atha avidūre kukkuṭo tikkhattuṃ saddaṃ nicchāresi. Brāhmaṇo ‘‘tisso mahārājā’’ti āha. Evaṃ ekacco āgatanimittena katheti. Etenupāyena gataṭhitani mittehipi kathanaṃ veditabbaṃ.</p>
  281. <p class="bodytext"><span class="bld">Amanussāna</span>nti yakkhapisācādīnaṃ. <span class="bld">Devatāna</span>nti <a name="P3.0887"></a> cātumahārājikādīnaṃ. <span class="bld">Saddaṃ sutvā</span>ti aññassa cittaṃ ñatvā kathentānaṃ saddaṃ sutvā. <span class="bld">Vitakkavipphārasadda</span>nti vitakkavipphāravasena uppannaṃ vippalapantānaṃ suttapamattādīnaṃ saddaṃ. <span class="bld">Sutvā</span>ti taṃ saddaṃ sutvā. Yaṃ vitakkayato tassa so saddo uppanno, tassa vasena ‘‘evampi te mano’’ti ādisati. <span class="bld">Manosaṅkhārā paṇihitā</span>ti cittasaṅkhārā suṭṭhapitā. <span class="bld">Vitakkessatī</span>ti vitakkayissati pavattessatīti pajānāti. Jānanto ca āgamanena jānāti, pubbabhāgena jānāti, antosamāpattiyaṃ cittaṃ oloketvā jānāti. <span class="bld">Āgamanena jānāti</span> nāma kasiṇaparikammakāleyeva yenākārena esa kasiṇabhāvanaṃ āraddho paṭhamajjhānaṃ vā…pe… catutthajjhānaṃ vā aṭṭhasamāpattiyo vā nibbattessatīti jānāti. <span class="bld">Pubbabhāgena jānāti</span> nāma samathavipassanāya āraddhāyeva jānāti, yenākārena esa vipassanaṃ āraddho sotāpattimaggaṃ vā nibbattessati, sakadāgāmimaggaṃ vā nibbattessati, anāgāmimaggaṃ vā nibbattessati, arahattamaggaṃ vā nibbattessatīti jānāti. <span class="bld">Antosamāpattiyaṃ cittaṃ oloketvā jānāti</span> nāma yenākārena imassa manosaṅkhārā suṭṭhapitā, imassa nāma cittassa anantarā <a name="M3.0071"></a> imaṃ nāma vitakkaṃ vitakkessati. Ito vuṭṭhitassa etassa hānabhāgiyo vā samādhi bhavissati, ṭhitibhāgiyo vā visesabhāgiyo vā nibbedhabhāgiyo vā abhiññāyo vā nibbattessatīti jānāti.</p>
  282. <p class="bodytext">Tattha puthujjano cetopariyañāṇalābhī puthujjanānaṃyeva cittaṃ jānāti, na ariyānaṃ. Ariyesupi heṭṭhimo heṭṭhimo uparimassa uparimassa cittaṃ na jānāti, uparimo pana heṭṭhimassa jānāti. Etesu ca sotāpanno sotāpattiphalasamāpattiṃ samāpajjati. Sakadāgāmī, anāgāmī, arahā, arahattaphalasamāpattiṃ samāpajjati. Uparimo heṭṭhimaṃ na samāpajjati. Tesañhi heṭṭhimā heṭṭhimā samāpatti tatrupapattiyeva hoti. <span class="bld">Tatheva taṃ hotī</span>ti idaṃ ekaṃsena tatheva hoti. Cetopariyañāṇavasena ñātañhi aññathābhāvī nāma natthi. Sesaṃ purimanayeneva yojetabbaṃ.</p>
  283. <p class="subhead">Dassanasamāpattidesanāvaṇṇanā</p>
  284. <p class="bodytext"><a name="para149"></a><a name="para149_dn3"></a><span class="paranum">149</span>. <span class="bld">Ātappamanvāyā</span>tiādi <a name="V3.0064"></a> brahmajāle vitthāritameva. Ayaṃ panettha <a name="P3.0888"></a> saṅkhepo, <span class="bld">ātappa</span>nti vīriyaṃ. Tadeva padahitabbato <span class="bld">padhānaṃ.</span> Anuyuñjitabbato <span class="bld">anuyogo.</span> <span class="bld">Appamāda</span>nti satiavippavāsaṃ. <span class="bld">Sammāmanasikāra</span>nti anicce aniccantiādivasena pavattaṃ upāyamanasikāraṃ. <span class="bld">Cetosamādhi</span>nti paṭhamajjhānasamādhiṃ. <span class="bld">Ayaṃ paṭhamā dassanasamāpattī</span>ti ayaṃ dvattiṃ sākāraṃ paṭikūlato manasikatvā paṭikūladassanavasena uppāditā paṭhamajjhānasamāpatti paṭhamā dassanasamāpatti nāma, sace pana taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā sotāpanno hoti, ayaṃ nippariyāyeneva paṭhamā dassanasamāpatti.</p>
  285. <p class="bodytext"><span class="bld">Atikkamma cā</span>ti atikkamitvā ca. <span class="bld">Chavimaṃsalohita</span>nti chaviñca maṃsañca lohitañca. <span class="bld">Aṭṭhiṃ paccavekkhatī</span>ti aṭṭhi aṭṭhīti paccavekkhati. Aṭṭhi aṭṭhīti paccavekkhitvā uppāditā aṭṭhiārammaṇā dibbacakkhupādakajjhānasamāpatti dutiyā dassanasamāpatti nāma. Sace pana taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā sakadāgāmimaggaṃ nibbatteti. Ayaṃ nippariyāyena dutiyā dassanasamāpatti. Kāḷavallavāsī sumatthero pana ‘‘yāva tatiyamaggā vaṭṭatī’’ti āha.</p>
  286. <p class="bodytext"><span class="bld">Viññāṇasota</span>nti <a name="M3.0072"></a> viññāṇameva. <span class="bld">Ubhayato abbocchinna</span>nti dvīhipi bhāgehi acchinnaṃ. <span class="bld">Idha loke patiṭṭhitañcā</span>ti chandarāgavasena imasmiñca loke patiṭṭhitaṃ. Dutiyapadepi eseva nayo. Kammaṃ vā kammato upagacchantaṃ idha loke patiṭṭhitaṃ nāma. Kammabhavaṃ ākaḍḍhantaṃ paraloke patiṭṭhitaṃ nāma. Iminā kiṃ kathitaṃ? Sekkhaputhujjanānaṃ cetopariyañāṇaṃ kathitaṃ. Sekkhaputhujjanānañhi cetopariyañāṇaṃ tatiyā dassanasamāpatti nāma.</p>
  287. <p class="bodytext"><span class="bld">Idha loke appatiṭṭhitañcā</span>ti nicchandarāgattā idhaloke ca appatiṭṭhitaṃ. Dutiyapadepi eseva nayo. Kammaṃ vā kammato na upagacchantaṃ idha loke appatiṭṭhitaṃ nāma. Kammabhavaṃ anākaḍḍhantaṃ paraloke appatiṭṭhitaṃ nāma. Iminā kiṃ kathitaṃ? Khīṇāsavassa cetopariyañāṇaṃ kathitaṃ. Khīṇāsavassa hi cetopariyañāṇaṃ catutthā dassanasamāpatti nāma.</p>
  288. <p class="bodytext">Apica dvattiṃsākāre āraddhavipassanāpi <a name="P3.0889"></a> paṭhamā dassanasamāpatti. Aṭṭhiārammaṇe āraddhavipassanā dutiyā dassanasamāpatti. Sekkhaputhujjanānaṃ cetopariyañāṇaṃ khīṇāsavassa cetopariyañāṇanti idaṃ padadvayaṃ niccalameva. Aparo nayo paṭhamajjhānaṃ paṭhamā dassanasamāpatti<a name="V3.0065"></a>. Dutiyajjhānaṃ dutiyā. Tatiyajjhānaṃ tatiyā. Catutthajjhānaṃ catutthā dassanasamāpatti. Tathā paṭhamamaggo paṭhamā dassanasamāpatti. Dutiyamaggo dutiyā. Tatiyamaggo tatiyā. Catutthamaggo catutthā dassanasamāpattīti. Sesamettha purimanayeneva yojetabbaṃ.</p>
  289. <p class="subhead">Puggalapaṇṇattidesanāvaṇṇanā</p>
  290. <p class="bodytext"><a name="para150"></a><a name="para150_dn3"></a><span class="paranum">150</span>. <span class="bld">Puggalapaṇṇattīsū</span>ti lokavohāravasena ‘‘satto puggalo naro poso’’ti evaṃ paññāpetabbāsu lokapaññattīsu. Buddhānañhi dve kathā sammutikathā, paramatthakathāti poṭṭhapādasutte (dī. ni. aṭṭha. 1.439-443) vitthāritā.</p>
  291. <p class="bodytext">Tattha puggalapaṇṇattīsūti ayaṃ sammutikathā. Idāni ye puggale paññapento puggalapaṇṇattīsu bhagavā anuttaro hoti, te dassento <span class="bld">sattime bhante puggalā. Ubhatobhāgavimutto</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">ubhatobhāgavimutto</span>ti dvīhi bhāgehi vimutto, arūpasamāpattiyā rūpakāyato <a name="M3.0073"></a> vimutto, maggena nāmakāyato. So catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ ekekato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā arahattappattānaṃ, catunnaṃ, nirodhā vuṭṭhāya arahattappattaanāgāmino ca vasena pañcavidho hoti.</p>
  292. <p class="bodytext">Pāḷi panettha ‘‘katamo ca puggalo ubhatobhāgavimutto? Idhekacco puggalo aṭṭhavimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontī’’ti (dhātu. 24) evaṃ aṭṭhavimokkhalābhino vasena āgatā. Paññāya vimuttoti <span class="bld">paññāvimutto.</span> So sukkhavipassako ca, catūhi jhānehi vuṭṭhāya arahattaṃ pattā cattāro cāti imesaṃ vasena pañcavidhova hoti.</p>
  293. <p class="bodytext">Pāḷi panettha aṭṭhavimokkhapaṭikkhepavaseneva āgatā. Yathāha ‘‘na heva kho aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati. Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo paññāvimutto’’ti (dhātu. 25).</p>
  294. <p class="bodytext">Phuṭṭhantaṃ sacchi karotīti <span class="bld">kāyasakkhi.</span> So jhānaphassaṃ paṭhamaṃ phusati, pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikaroti, so sotāpattiphalaṭṭhaṃ ādiṃ katvā yāva arahattamaggaṭṭhā <a name="P3.0890"></a> chabbidho hotīti veditabbo. Tenevāha ‘‘idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya <a name="V3.0066"></a> cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo kāyasakkhī’’ti (dhātu. 26).</p>
  295. <p class="bodytext">Diṭṭhantaṃ pattoti <span class="bld">diṭṭhippatto.</span> Tatridaṃ saṅkhepalakkhaṇaṃ, dukkhā saṅkhārā sukho nirodhoti ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ viditaṃ sacchikataṃ passitaṃ paññāyāti <span class="bld">diṭṭhippatto.</span> Vitthārato panesopi kāyasakkhi viya chabbidho hoti. Tenevāha – ‘‘idhekacco puggalo idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti, tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo diṭṭhippatto’’ti (dhātu. 27).</p>
  296. <p class="bodytext">Saddhāya <a name="M3.0074"></a> vimuttoti <span class="bld">saddhāvimutto.</span> Sopi vuttanayeneva chabbidho hoti. Tenevāha – ‘‘idhekacco puggalo idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhasamudayoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhanirodhoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti, tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti no ca kho yathā diṭṭhippattassa. Ayaṃ vuccati puggalo saddhāvimutto’’ti (dhātu. 28). Etesu hi saddhāvimuttassa pubbabhāgamaggakkhaṇe saddahantassa viya, okappentassa viya, adhimuccantassa viya ca kilesakkhayo hoti. Diṭṭhippattassa pubbabhāgamaggakkhaṇe kilesacchedakaṃ ñāṇaṃ adandhaṃ tikhiṇaṃ sūraṃ hutvā vahati. Tasmā yathā nāma nātitikhiṇena asinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ na maṭṭhaṃ hoti, asi na sīghaṃ vahati, saddo suyyati, balavataro vāyāmo kātabbo hoti, evarūpā saddhāvimuttassa pubbabhāgamaggabhāvanā. Yathā pana atinisitena asinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ maṭṭhaṃ hoti, asi sīghaṃ vahati, saddo na suyyati, balavataraṃ vāyāmakiccaṃ na hoti, evarūpā paññāvimuttassa pubbabhāgamaggabhāvanā veditabbā.</p>
  297. <p class="bodytext">Dhammaṃ anussaratīti <span class="bld">dhammānusārī. Dhammo</span>ti paññā, paññāpubbaṅgamaṃ maggaṃ bhāvetīti attho. <span class="bld">Saddhānusārimhipi</span> eseva nayo, ubhopete sotāpattimaggaṭṭhāyeva. Vuttampi cetaṃ ‘‘yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti, paññāvāhiṃ paññāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti. Ayaṃ vuccati puggalo dhammānusārī’’ti.</p>
  298. <p class="bodytext">Tathā <a name="P3.0891"></a> ‘‘yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti<a name="V3.0067"></a>, saddhāvāhiṃ saddhāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti. Ayaṃ vuccati puggalo saddhānusārī’’ti. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panesā ubhatobhāgavimuttādikathā visuddhimagge paññābhāvanādhikāre vuttā. Tasmā tattha vuttanayeneva veditabbā. Sesamidhāpi purimanayeneva yojetabbaṃ.</p>
  299. <p class="subhead">Padhānadesanāvaṇṇanā</p>
  300. <p class="bodytext"><a name="para151"></a><a name="para151_dn3"></a><span class="paranum">151</span>. <span class="bld">Padhānesū</span>ti idha padahanavasena ‘‘satta bojjhaṅgā padhānā’’ti vuttā. Tesaṃ vitthārakathā mahāsatipaṭṭhāne vuttanayeneva veditabbā. Sesamidhāpi purimanayeneva yojetabbaṃ.</p>
  301. <p class="subhead">Paṭipadādesanāvaṇṇanā</p>
  302. <p class="bodytext"><a name="para152"></a><a name="para152_dn3"></a><span class="paranum">152</span>. <span class="bld">Dukkhapaṭipadā</span>dīsu <a name="M3.0075"></a> ayaṃ vitthāranayo – ‘‘tattha katamā dukkhapaṭipadā dandhābhiññā paññā? Dukkhena kasirena samādhiṃ uppādentassa dandhaṃ taṃ ṭhānaṃ abhijānantassa yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi, ayaṃ vuccati dukkhapaṭipadā dandhābhiññā paññā. Tattha katamā dukkhapaṭipadā khippābhiññā paññā? Dukkhena kasirena samādhiṃ uppādentassa khippaṃ taṃ ṭhānaṃ abhijānantassa yā paññā pajānanā…pe… sammādiṭṭhi, ayaṃ vuccati dukkhapaṭipadā khippābhiññā paññā. Tattha katamā sukhapaṭipadā dandhābhiññā paññā? Akicchena akasirena samādhiṃ uppādentassa dandhaṃ taṃ ṭhānaṃ abhijānantassa yā paññā pajānanā…pe… sammādiṭṭhi, ayaṃ vuccati sukhapaṭipadā dandhābhiññā paññā. Tattha katamā sukhapaṭipadā khippābhiññā paññā? Akicchena akasirena samādhiṃ uppādentassa khippaṃ taṃ ṭhānaṃ abhijānantassa yā paññā pajānanā…pe… sammādiṭṭhi, ayaṃ vuccati sukhapaṭipadā khippābhiññā paññā’’ti (vibha. 801). Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge vutto. Sesamidhāpi purimanayeneva yojetabbaṃ.</p>
  303. <p class="subhead">Bhassasamācārādivaṇṇanā</p>
  304. <p class="bodytext"><a name="para153"></a><a name="para153_dn3"></a><span class="paranum">153</span>. <span class="bld">Na ceva musāvādūpasañhita</span>nti bhassasamācāre ṭhitopi kathāmaggaṃ anupacchinditvā kathentopi idhekacco bhikkhu na ceva musāvādūpasañhitaṃ bhāsati. Aṭṭha anariyavohāre vajjetvā aṭṭha ariyavohārayuttameva bhāsati. <span class="bld">Na</span> <a name="P3.0892"></a> <span class="bld">ca vebhūtiya</span>nti bhassasamācāre ṭhitopi bhedakaravācaṃ <a name="V3.0068"></a> na bhāsati. <span class="bld">Na ca pesuṇiya</span>nti tassāyevetaṃ vevacanaṃ. Vebhūtiyavācā hi piyabhāvassa suññakaraṇato ‘‘pesuṇiya’’nti vuccati. Nāmamevassā etanti mahāsīvatthero avoca. <span class="bld">Na ca sārambhaja</span>nti sārambhajā ca yā vācā, tañca na bhāsati. ‘‘Tvaṃ dussīlo’’ti vutte, ‘‘tvaṃ dussīlo tavācariyo dussīlo’’ti vā, ‘‘tuyhaṃ āpattī’’ti vutte, ‘‘ahaṃ piṇḍāya caritvā pāṭaliputtaṃ gato’’tiādinā nayena bahiddhā vikkhepakathāpavattaṃ vā karaṇuttariyavācaṃ na bhāsati. <span class="bld">Jayāpekkho</span>ti jayapurekkhāro hutvā, yathā hatthako sakyaputto titthiyā nāma dhammenapi adhammenapi jetabbāti saccālikaṃ yaṃkiñci bhāsati, evaṃ <a name="M3.0076"></a> jayāpekkho jayapurekkhāro hutvā na bhāsatīti attho. <span class="bld">Mantā mantā ca vācaṃ bhāsatī</span>ti ettha mantāti vuccati paññā, mantāya paññāya. Puna mantāti upaparikkhitvā. Idaṃ vuttaṃ hoti, bhassasamācāre ṭhito divasabhāgampi kathento paññāya upaparikkhitvā yuttakathameva kathetīti. <span class="bld">Nidhānavati</span>nti hadayepi nidahitabbayuttaṃ. <span class="bld">Kālenā</span>ti yuttapattakālena.</p>
  305. <p class="bodytext">Evaṃ bhāsitā hi vācā amusā ceva hoti apisuṇā ca apharusā ca asaṭhā ca asamphappalāpā ca. Evarūpā ca ayaṃ vācā catusaccanissitātipi sikkhattayanissitātipi dasakathāvatthunissitātipi terasadhutaṅganissitātipi sattattiṃsabodhipakkhiyadhammanissitātipi magganissitātipi vuccati. Tenāha <span class="bld">etadānuttariyaṃ, bhante, bhassasamācāre</span>ti taṃ purimanayeneva yojetabbaṃ.</p>
  306. <p class="bodytext"><span class="bld">Sacco cassa saddho cā</span>ti sīlācāre ṭhito bhikkhu sacco ca bhaveyya saccakatho saddho ca saddhāsampanno. Nanu heṭṭhā saccaṃ kathitameva, idha kasmā puna vuttanti? Heṭṭhā vācāsaccaṃ kathitaṃ. Sīlācāre ṭhito pana bhikkhu antamaso hasanakathāyapi musāvādaṃ na karotīti dassetuṃ idha vuttaṃ. Idāni so dhammena samena jīvitaṃ kappetīti dassanatthaṃ <span class="bld">na ca kuhako</span>tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘kuhako’’tiādīni brahmajāle vitthāritāni.</p>
  307. <p class="bodytext"><span class="bld">Indriyesu guttadvāro, bhojane mattaññū</span>ti chasu indriyesu guttadvāro bhojanepi pamāṇaññū. <span class="bld">Samakārī</span>ti <a name="P3.0893"></a> samacārī, kāyena vācāya manasā ca kāyavaṅkādīni pahāya samaṃ caratīti attho. <span class="bld">Jāgariyānuyogamanuyutto</span>ti rattindivaṃ cha koṭṭhāse katvā ‘‘divasaṃ caṅkamena nisajjāyā’’ti vuttanayeneva jāgariyānuyogaṃ yuttappayutto viharati. <span class="bld">Atandito</span>ti nittandī kāyālasiyavirahito. <span class="bld">Āraddhavīriyo</span>ti kāyikavīriyenāpi āraddhavīriyo hoti, gaṇasaṅgaṇikaṃ vinodetvā catūsu iriyāpathesu aṭṭhaārabbhavatthuvasena ekavihārī. Cetasikavīriyenāpi āraddhavīriyo <a name="V3.0069"></a> hoti, kilesasaṅgaṇikaṃ pahāya vinodetvā aṭṭhasamāpattivasena ekavihārī. Api ca yathā tathā kilesuppattiṃ nivārento cetasikavīriyena āraddhavīriyo hoti. <span class="bld">Jhāyī</span>ti ārammaṇalakkhaṇūpanijjhānavasena <a name="M3.0077"></a> jhāyī. <span class="bld">Satimā</span>ti cirakatādianussaraṇasamatthāya satiyā samannāgato.</p>
  308. <p class="bodytext"><span class="bld">Kalyāṇapaṭibhāno</span>ti vākkaraṇasampanno ceva hoti paṭibhānasampanno ca. Yuttapaṭibhāno kho pana hoti no muttapaṭibhāno. Sīlasamācārasmiñhi ṭhitabhikkhu muttapaṭibhāno na hoti, yuttapaṭibhāno pana hoti vaṅgīsatthero viya. <span class="bld">Gatimā</span>ti gamanasamatthāya paññāya samannāgato. <span class="bld">Dhitimā</span>ti dhāraṇasamatthāya paññāya samannāgato. <span class="bld">Matimā</span>ti ettha pana matīti paññāya nāmameva, tasmā paññavāti attho. Iti tīhipi imehi padehi paññāva kathitā. Tattha heṭṭhā samaṇadhammakaraṇavīriyaṃ kathitaṃ, idha buddhavacanagaṇhanavīriyaṃ. Tathā heṭṭhā vipassanāpaññā kathitā, idha buddhavacanagaṇhanapaññā. <span class="bld">Na ca kāmesu giddho</span>ti vatthukāmakilesakāmesu agiddho. <span class="bld">Sato ca nipako cā</span>ti abhikkantapaṭikkantādīsu sattasu ṭhānesu satiyā ceva ñāṇena ca samannāgato caratīti attho. Nepakkanti paññā, tāya samannāgatattā nipakoti vutto. Sesamidhāpi purimanayeneva yojetabbaṃ.</p>
  309. <p class="subhead">Anusāsanavidhādivaṇṇanā</p>
  310. <p class="bodytext"><a name="para154"></a><a name="para154_dn3"></a><span class="paranum">154</span>. <span class="bld">Paccattaṃ yoniso manasikārā</span>ti attano upāyamanasikārena. <span class="bld">Yathānusiṭṭhaṃ tathā paṭipajjamāno</span>ti yathā mayā anusiṭṭhaṃ anusāsanī dinnā, tathā paṭipajjamāno. <span class="bld">Tiṇṇaṃ</span> <a name="P3.0894"></a> <span class="bld">saṃyojanānaṃ parikkhayā</span>tiādi vuttatthameva. Sesamidhāpi purimanayeneva yojetabbaṃ.</p>
  311. <p class="bodytext"><a name="para155"></a><a name="para155_dn3"></a><span class="paranum">155</span>. <span class="bld">Parapuggalavimuttiñāṇe</span>ti sotāpannādīnaṃ parapuggalānaṃ tena tena maggena kilesavimuttiñāṇe. Sesamidhāpi purimanayeneva yojetabbaṃ.</p>
  312. <p class="bodytext"><a name="para156"></a><a name="para156_dn3"></a><span class="paranum">156</span>. <span class="bld">Amutrāsiṃ evaṃnāmo</span>ti eko pubbenivāsaṃ anussaranto nāmagottaṃ pariyādiyamāno gacchati. Eko suddhakhandheyeva anussarati, eko hi sakkoti, eko na sakkoti. Tattha yo sakkoti, tassa vasena aggahetvā asakkontassa vasena gahitaṃ. Asakkonto pana kiṃ karoti? Suddhakhandheyeva anussaranto gantvā anekajātisatasahassamatthake ṭhatvā nāmagottaṃ pariyādiyamāno otarati. Taṃ dassento <span class="bld">evaṃnāmo</span>tiādimāha<a name="V3.0070"></a><a name="M3.0078"></a>. <span class="bld">So evamāhā</span>ti so diṭṭhigatiko evamāha. Tattha kiñcāpi sassatoti vatvā ‘‘te ca sattā saṃsarantī’’ti vadantassa vacanaṃ pubbāparaviruddhaṃ hoti. Diṭṭhigatikattā panesa etaṃ na sallakkhesi. Diṭṭhigatikassa hi ṭhānaṃ vā niyamo vā natthi. Imaṃ gahetvā imaṃ vissajjeti, imaṃ vissajjetvā imaṃ gaṇhātīti brahmajāle vitthāritamevetaṃ. <span class="bld">Ayaṃ tatiyo sassatavādo</span>ti thero lābhisseva vasena tayo sassatavāde āha. Bhagavatā pana takkīvādampi gahetvā brahmajāle cattāro vuttā. Etesaṃ pana tiṇṇaṃ vādānaṃ vitthārakathā brahmajāle (dī. ni. aṭṭha. 1.30) vuttanayeneva veditabbā. Sesamidhāpi purimanayeneva vitthāretabbaṃ.</p>
  313. <p class="bodytext"><a name="para157"></a><a name="para157_dn3"></a><span class="paranum">157</span>. <span class="bld">Gaṇanāya vā</span>ti piṇḍagaṇanāya. <span class="bld">Saṅkhānenā</span>ti acchiddakavasena manogaṇanāya. Ubhayathāpi piṇḍagaṇanameva dasseti. Idaṃ vuttaṃ hoti, vassānaṃ satavasena sahassavasena satasahassavasena koṭivasena piṇḍaṃ katvāpi ettakāni vassasatānīti vā ettakā vassakoṭiyoti vā evaṃ saṅkhātuṃ na sakkā. Tumhe pana attano dasannaṃ pāramīnaṃ pūritattā sabbaññutaññāṇassa suppaṭividdhattā yasmā vo anāvaraṇañāṇaṃ sūraṃ vahati. Tasmā desanāñāṇakusalataṃ purakkhatvā vassagaṇanāyapi pariyantikaṃ katvā kappagaṇanāyapi paricchinditvā ettakanti <a name="P3.0895"></a> dassethāti dīpeti. Pāḷiyattho panettha vuttanayoyeva. Sesamidhāpi purimanayeneva yojetabbaṃ.</p>
  314. <p class="bodytext"><a name="para158"></a><a name="para158_dn3"></a><span class="paranum">158</span>. <span class="bld">Etadānuttariyaṃ, bhante, sattānaṃ cutūpapātañāṇe</span>ti bhante yāpi ayaṃ sattānaṃ cutipaṭisandhivasena ñāṇadesanā, sāpi tumhākaṃyeva anuttarā. Atītabuddhāpi evameva desesuṃ. Anāgatāpi evameva desessanti. Tumhe tesaṃ atītānāgatabuddhānaṃ ñāṇena saṃsanditvāva desayittha. ‘‘Imināpi kāraṇena evaṃpasanno ahaṃ bhante bhagavatī’’ti dīpeti. Pāḷiyattho panettha vitthāritoyeva.</p>
  315. <p class="bodytext"><a name="para159"></a><a name="para159_dn3"></a><span class="paranum">159</span>. <span class="bld">Sāsavā saupadhikā</span>ti sadosā saupārambhā. <span class="bld">No ariyāti vuccatī</span>ti ariyiddhīti na vuccati. <span class="bld">Anāsavā anupadhikā</span>ti niddosā anupārambhā. <span class="bld">Ariyāti vuccatī</span>ti ariyiddhīti vuccati. <span class="bld">Appaṭikūlasaññī</span> <a name="M3.0079"></a> <span class="bld">tattha viharatī</span>ti kathaṃ appaṭikūlasaññī tattha viharatīti? Paṭikūle satte mettaṃ pharati, saṅkhāre dhātusaññaṃ upasaṃharati. Yathāha ‘‘kathaṃ paṭikūle appaṭikūlasaññī viharati (paṭi. ma. 3.97)? Aniṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ mettāya vā pharati, dhātuto vā upasaṃharatī’’ti. <span class="bld">Paṭikūlasaññī tattha viharatī</span>ti appaṭikūle satte asubhasaññaṃ pharati, saṅkhāre aniccasaññaṃ upasaṃharati. Yathāha ‘‘kathaṃ appaṭikūle paṭikūlasaññī <a name="V3.0071"></a> viharati? Iṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ asubhāya vā pharati, aniccato vā upasaṃharatī’’ti. Evaṃ sesapadesupi attho veditabbo.</p>
  316. <p class="bodytext"><span class="bld">Upekkhako tattha viharatī</span>ti iṭṭhe arajjanto aniṭṭhe adussanto yathā aññe asamapekkhanena mohaṃ uppādenti, evaṃ anuppādento chasu ārammaṇesu chaḷaṅgupekkhāya upekkhako viharati. <span class="bld">Etadānuttariyaṃ, bhante, iddhividhāsū</span>ti, bhante, yā ayaṃ dvīsu iddhīsu evaṃdesanā, etadānuttariyaṃ. <span class="bld">Taṃ bhagavā</span>ti taṃ desanaṃ bhagavā asesaṃ sakalaṃ abhijānāti. <span class="bld">Taṃ bhagavato</span>ti taṃ desanaṃ bhagavato asesaṃ abhijānato. <span class="bld">Uttari abhiññeyyaṃ natthī</span>ti uttari abhijānitabbaṃ natthi. Ayaṃ nāma ito añño dhammo vā puggalo vā yaṃ bhagavā na jānāti idaṃ natthi. <span class="bld">Yadabhijānaṃ añño samaṇo vā brāhmaṇo vā</span>ti yaṃ tumhehi anabhiññātaṃ añño samaṇo vā <a name="P3.0896"></a> brāhmaṇo vā abhijānanto bhagavatā bhiyyobhiññataro assa, adhikatarapañño bhaveyya. <span class="bld">Yadidaṃ iddhividhāsū</span>ti ettha <span class="bld">yadida</span>nti nipātamattaṃ. Iddhividhāsu bhagavatā uttaritaro natthi. Atītabuddhāpi hi imā dve iddhiyo desesuṃ, anāgatāpi imāva desessanti. Tumhepi tesaṃ ñāṇena saṃsanditvā imāva desayittha. Iti bhagavā iddhividhāsu anuttaroti dassento ‘‘imināpi kāraṇena evaṃpasanno ahaṃ, bhante, bhagavatī’’ti dīpeti. Ettāvatā ye dhammasenāpati divāṭṭhāne nisīditvā soḷasa aparampariyadhamme sammasi, teva dassitā honti.</p>
  317. <p class="subhead">Aññathāsatthuguṇadassanādivaṇṇanā</p>
  318. <p class="bodytext"><a name="para160"></a><a name="para160_dn3"></a><span class="paranum">160</span>. Idāni aparenapi ākārena bhagavato guṇe dassento <span class="bld">yaṃ taṃ bhante</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">saddhena kulaputtenā</span>ti saddhā kulaputtā <a name="M3.0080"></a> nāma atītānāgatapaccuppannā bodhisattā. Tasmā yaṃ sabbaññubodhisattena pattabbanti vuttaṃ hoti. Kiṃ pana tena pattabbaṃ? Nava lokuttaradhammā. <span class="bld">Āraddhavīriyenā</span>tiādīsu ‘‘vīriyaṃ thāmo’’tiādīni sabbāneva vīriyavevacanāni. Tattha <span class="bld">āraddhavīriyenā</span>ti paggahitavīriyena. <span class="bld">Thāmavatā</span>ti thāmasampannena thiravīriyena. <span class="bld">Purisathāmenā</span>ti tena thāmavatā yaṃ purisathāmena pattabbanti vuttaṃ hoti. Anantarapadadvayepi eseva nayo. <span class="bld">Purisadhorayhenā</span>ti yā asamadhurehi buddhehi vahitabbā dhurā, taṃ dhuraṃ vahanasamatthena mahāpurisena. <span class="bld">Anuppattaṃ taṃ bhagavatā</span>ti taṃ sabbaṃ atītānāgatabuddhehi pattabbaṃ, sabbameva anuppattaṃ, bhagavato ekaguṇopi ūno natthīti dasseti. <span class="bld">Kāmesu kāmasukhallikānuyoga</span>nti vatthukāmesu kāmasukhallikānuyogaṃ. Yathā aññe keṇiyajaṭilādayo samaṇabrāhmaṇā ‘‘ko jānāti paralokaṃ<a name="V3.0072"></a>. Sukho imissā paribbājikāya mudukāya lomasāya bāhāya samphasso’’ti moḷibandhāhi paribbājikāhi paricārenti sampattaṃ sampattaṃ rūpādiārammaṇaṃ anubhavamānā kāmasukhamanuyuttā, na evamanuyuttoti dasseti.</p>
  319. <p class="bodytext"><span class="bld">Hīna</span>nti lāmakaṃ. <span class="bld">Gamma</span>nti gāmavāsīnaṃ dhammaṃ. <span class="bld">Pothujjanika</span>nti puthujjanehi sevitabbaṃ. <span class="bld">Anariya</span>nti na niddosaṃ. Na vā ariyehi sevitabbaṃ. <span class="bld">Anatthasañhita</span>nti anatthasaṃyuttaṃ. <span class="bld">Attakilamathānuyoga</span>nti <a name="P3.0897"></a> attano ātāpanaparitāpanānuyogaṃ. <span class="bld">Dukkha</span>nti dukkhayuttaṃ, dukkhamaṃ vā. Yathā eke samaṇabrāhmaṇā kāmasukhallikānuyogaṃ parivajjessāmāti kāyakilamathaṃ anudhāvanti, tato muñcissāmāti kāmasukhaṃ anudhāvanti, na evaṃ bhagavā. Bhagavā pana ubho ete ante vajjetvā yā sā ‘‘atthi, bhikkhave, majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā cakkhukaraṇī’’ti evaṃ vuttā sammāpaṭipatti, tameva paṭipanno. Tasmā ‘‘na ca attakilamathānuyoga’’ntiādimāha.</p>
  320. <p class="bodytext"><span class="bld">Ābhicetasikāna</span>nti abhicetasikānaṃ, kāmāvacaracittāni atikkamitvā ṭhitānanti attho. <span class="bld">Diṭṭhadhammasukhavihārāna</span>nti imasmiṃyeva attabhāve sukhavihārānaṃ. <span class="bld">Poṭṭhapādasuttanta</span>smiñhi sappītikadutiyajjhānaphalasamāpatti kathitā (dī. ni. 1.432). <span class="bld">Pāsādikasuttante</span> saha maggena vipassanāpādakajjhānaṃ. Dasuttarasuttante <a name="M3.0081"></a> catutthajjhānikaphalasamāpatti. Imasmiṃ sampasādanīye diṭṭhadhammasukhavihārajjhānāni kathitāni. <span class="bld">Nikāmalābhī</span>ti yathākāmalābhī. <span class="bld">Akicchalābhī</span>ti adukkhalābhī. <span class="bld">Akasiralābhī</span>ti vipulalābhī.</p>
  321. <p class="subhead">Anuyogadānappakāravaṇṇanā</p>
  322. <p class="bodytext"><a name="para161"></a><a name="para161_dn3"></a><span class="paranum">161</span>. <span class="bld">Ekissā lokadhātuyā</span>ti dasasahassilokadhātuyā. Tīṇi hi khettāni – jātikhettaṃ āṇākhettaṃ visayakhettaṃ. Tattha <span class="bld">jātikhettaṃ</span> nāma dasasahassī lokadhātu. Sā hi tathāgatassa mātukucchiṃ okkamanakāle nikkhamanakāle sambodhikāle dhammacakkappavattane āyusaṅkhārossajjane parinibbāne ca kampati. Koṭisatasahassacakkavāḷaṃ pana <span class="bld">āṇākhettaṃ</span> nāma. Āṭānāṭiyamoraparittadhajaggaparittaratanaparittādīnañhi ettha āṇā vattati. <span class="bld">Visayakhettassa</span> pana parimāṇaṃ natthi, buddhānañhi ‘‘yāvatakaṃ ñāṇaṃ, tāvatakaṃ ñeyyaṃ, yāvatakaṃ ñeyyaṃ tāvatakaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ ñeyyaṃ, ñeyyapariyantikaṃ ñāṇa’’nti (mahāni. 55) vacanato avisayo nāma natthi.</p>
  323. <p class="bodytext">Imesu <a name="V3.0073"></a> pana tīsu khettesu ṭhapetvā imaṃ cakkavāḷaṃ aññasmiṃ cakkavāḷe buddhā uppajjantīti suttaṃ natthi, nuppañjantīti pana atthi. Tīṇi piṭakāni <a name="P3.0898"></a> vinayapiṭakaṃ, suttantapiṭakaṃ abhidhammapiṭakaṃ. Tisso saṅgītiyo mahākassapattherassa saṅgīti, yasattherassa saṅgīti, moggaliputtatissattherassa saṅgītīti. Imā tisso saṅgītiyo āruḷhe tepiṭake buddhavacane ‘‘imaṃ cakkavāḷaṃ muñcitvā aññattha buddhā uppajjantī’’ti suttaṃ natthi, nuppajjantīti pana atthi.</p>
  324. <p class="bodytext"><span class="bld">Apubbaṃ acarima</span>nti apure apacchā ekato nuppajjanti, pure vā pacchā vā uppajjantīti vuttaṃ hoti. Tattha bodhipallaṅke ‘‘bodhiṃ apatvā na uṭṭhahissāmī’’ti nisinnakālato paṭṭhāya yāva mātukucchismiṃ paṭisandhiggahaṇaṃ, tāva pubbeti na veditabbaṃ. Bodhisattassa hi paṭisandhiggahaṇe dasasahassacakkavāḷakampaneneva khettapariggaho kato. Aññassa buddhassa uppattipi nivāritā hoti. Parinibbānato paṭṭhāya ca yāva sāsapamattāpi dhātuyo tiṭṭhanti, tāva pacchāti na veditabbaṃ. Dhātūsu hi ṭhitāsu <a name="M3.0082"></a> buddhāpi ṭhitāva honti. Tasmā etthantare aññassa buddhassa uppatti nivāritāva hoti. Dhātuparinibbāne pana jāte aññassa buddhassa uppatti na nivāritā.</p>
  325. <p class="subhead">Tipiṭakaantaradhānakathā</p>
  326. <p class="bodytext"><span class="bld">Tīṇi antaradhānāni</span> nāma pariyattiantaradhānaṃ, paṭivedhaantaradhānaṃ, paṭipattiantaradhānanti. Tattha <span class="bld">pariyattī</span>ti tīṇi piṭakāni. <span class="bld">Paṭivedho</span>ti saccappaṭivedho. <span class="bld">Paṭipattī</span>ti paṭipadā. Tattha paṭivedho ca paṭipatti ca hotipi na hotipi. Ekasmiñhi kāle paṭivedhakarā bhikkhū bahū honti, esa bhikkhu puthujjanoti aṅguliṃ pasāretvā dassetabbo hoti. Imasmiṃyeva dīpe ekavāraṃ puthujjanabhikkhu nāma nāhosi. Paṭipattipūrakāpi kadāci bahū honti, kadāci appā. Iti paṭivedho ca paṭipatti ca hotipi na hotipi. Sāsanaṭṭhitiyā pana pariyatti pamāṇaṃ. Paṇḍito hi tepiṭakaṃ sutvā dvepi pūreti.</p>
  327. <p class="bodytext">Yathā amhākaṃ bodhisatto āḷārassa santike pañcābhiññā satta ca samāpattiyo nibbattetvā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā parikammaṃ pucchi, so na jānāmīti āha. Tato udakassa santikaṃ gantvā adhigatavisesaṃ saṃsanditvā nevasaññānāsaññāyatanassa parikammaṃ pucchi, so ācikkhi, tassa vacanasamanantarameva mahāsatto taṃ jhānaṃ sampādesi, evameva <a name="V3.0074"></a> paññavā bhikkhu pariyattiṃ sutvā dvepi pūreti. Tasmā pariyattiyā ṭhitāya sāsanaṃ ṭhitaṃ hoti. Yadā pana sā antaradhāyati, tadā paṭhamaṃ abhidhammapiṭakaṃ nassati. Tattha paṭṭhānaṃ sabbapaṭhamaṃ antaradhāyati. Anukkamena pacchā dhammasaṅgaho<a name="P3.0899"></a>, tasmiṃ antarahite itaresu dvīsu piṭakesu ṭhitesupi sāsanaṃ ṭhitameva hoti.</p>
  328. <p class="bodytext">Tattha suttantapiṭake antaradhāyamāne paṭhamaṃ aṅguttaranikāyo ekādasakato paṭṭhāya yāva ekakā antaradhāyati, tadanantaraṃ saṃyuttanikāyo cakkapeyyālato paṭṭhāya yāva oghataraṇā antaradhāyati. Tadanantaraṃ majjhimanikāyo indriyabhāvanato paṭṭhāya yāva mūlapariyāyā antaradhāyati. Tadanantaraṃ dīghanikāyo dasuttarato paṭṭhāya yāva brahmajālā antaradhāyati. Ekissāpi dvinnampi gāthānaṃ pucchā addhānaṃ <a name="M3.0083"></a> gacchati, sāsanaṃ dhāretuṃ na sakkoti, sabhiyapucchā āḷavakapucchā viya ca. Etā kira kassapabuddhakālikā antarā sāsanaṃ dhāretuṃ nāsakkhiṃsu.</p>
  329. <p class="bodytext">Dvīsu pana piṭakesu antarahitesupi vinayapiṭake ṭhite sāsanaṃ tiṭṭhati. Parivārakkhandhakesu antarahitesu ubhatovibhaṅge ṭhite ṭhitameva hoti. Ubhatovibhaṅge antarahite mātikāyapi ṭhitāya ṭhitameva hoti. Mātikāya antarahitāya pātimokkhapabbajjāupasampadāsu ṭhitāsu sāsanaṃ tiṭṭhati. Liṅgaṃ addhānaṃ gacchati. Setavatthasamaṇavaṃso pana kassapabuddhakālato paṭṭhāya sāsanaṃ dhāretuṃ nāsakkhi. <span class="bld">Paṭisambhidāpattehi</span> vassasahassaṃ aṭṭhāsi. <span class="bld">Chaḷabhiññehi</span> vassasahassaṃ. <span class="bld">Tevijjehi</span> vassasahassaṃ. <span class="bld">Sukkhavipassakehi</span> vassasahassaṃ. <span class="bld">Pātimokkhehi</span> vassasahassaṃ aṭṭhāsi. Pacchimakassa pana saccappaṭivedhato pacchimakassa sīlabhedato paṭṭhāya sāsanaṃ osakkitaṃ nāma hoti. Tato paṭṭhāya aññassa buddhassa uppatti na nivāritā.</p>
  330. <p class="subhead">Sāsanaantarahitavaṇṇanā</p>
  331. <p class="bodytext"><span class="bld">Tīṇi parinibbānāni</span> nāma kilesaparinibbānaṃ khandhaparinibbānaṃ dhātuparinibbānanti. Tattha kilesaparinibbānaṃ bodhipallaṅke ahosi. Khandhaparinibbānaṃ kusinārāyaṃ. Dhātuparinibbānaṃ anāgate bhavissati. Sāsanassa kira osakkanakāle imasmiṃ tambapaṇṇidīpe dhātuyo sannipatitvā mahācetiyaṃ gamissanti. Mahācetiyato nāgadīpe rājāyatanacetiyaṃ. Tato mahābodhipallaṅkaṃ gamissanti. Nāgabhavanatopi devalokatopi brahmalokatopi dhātuyo mahābodhipallaṅkameva <a name="V3.0075"></a> gamissanti. Sāsapamattāpi dhātuyo na antarā nassissanti. Sabbadhātuyo mahābodhipallaṅke rāsibhūtā suvaṇṇakkhandho viya ekagghanā hutvā chabbaṇṇarasmiyo vissajjessanti.</p>
  332. <p class="bodytext">Tā dasasahassilokadhātuṃ <a name="P3.0900"></a> pharissanti, tato dasasahassacakkavāḷadevatā sannipatitvā ‘‘ajja satthā parinibbāti, ajja sāsanaṃ osakkati, pacchimadassanaṃ dāni idaṃ amhāka’’nti dasabalassa parinibbutadivasato mahantataraṃ kāruññaṃ karissanti. Ṭhapetvā anāgāmikhīṇāsave avasesā <a name="M3.0084"></a> sakabhāvena sandhāretuṃ na sakkhissanti. Dhātūsu tejodhātu uṭṭhahitvā yāva brahmalokā uggacchissati. Sāsapamattāyapi dhātuyā sati ekajālā bhavissati. Dhātūsu pariyādānaṃ gatāsu upacchijjissati. Evaṃ mahantaṃ ānubhāvaṃ dassetvā dhātūsu antarahitāsu sāsanaṃ antarahitaṃ nāma hoti.</p>
  333. <p class="bodytext">Yāva na evaṃ antaradhāyati, tāva acarimaṃ nāma hoti. Evaṃ apubbaṃ acarimaṃ uppajjeyyuṃ, netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Kasmā pana apubbaṃ acarimaṃ nuppajjantīti? Anacchariyattā. Buddhā hi acchariyamanussā. Yathāha – ‘‘ekapuggalo, bhikkhave, loke uppajjamāno uppajjati acchariyamanusso. Katamo ekapuggalo? Tathāgato arahaṃ sammāsambuddho’’ti (a. ni. 1.172). Yadi ca dve vā cattāro vā aṭṭha vā soḷasa vā ekato uppajjeyyuṃ, anacchariyā bhaveyyuṃ. Ekasmiñhi vihāre dvinnaṃ cetiyānampi lābhasakkāro uḷāro na hoti. Bhikkhūpi bahutāya na acchariyā jātā, evaṃ buddhāpi bhaveyyuṃ, tasmā nuppajjanti. Desanāya ca visesābhāvato. Yañhi satipaṭṭhānādibhedaṃ dhammaṃ eko deseti. Aññena uppajjitvāpi sova desetabbo siyā, tato anacchariyo siyā. Ekasmiṃ pana dhammaṃ desente desanāpi acchariyā hoti, vivādabhāvato ca. Bahūsu hi buddhesu uppannesu bahūnaṃ ācariyānaṃ antevāsikā viya amhākaṃ buddho pāsādiko, amhākaṃ buddho madhurassaro lābhī puññavāti vivadeyyuṃ. Tasmāpi evaṃ nuppajjanti. Api cetaṃ kāraṇaṃ milindaraññāpi puṭṭhena nāgasenattherena vitthāritameva. Vuttañhi tattha –</p>
  334. <p class="indent">Bhante, nāgasena, bhāsitampi hetaṃ bhagavatā ‘‘aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā apubbaṃ acarimaṃ uppajjeyyuṃ, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti. Desayantā ca, bhante nāgasena, sabbepi <a name="P3.0901"></a> tathāgatā sattatiṃsa bodhipakkhiye dhamme desenti, kathayamānā ca cattāri ariyasaccāni kathenti, sikkhāpentā <a name="V3.0076"></a> ca tīsu sikkhāsu sikkhāpenti, anusāsamānā ca appamādappaṭipattiyaṃ anusāsanti. Yadi, bhante nāgasena, sabbesampi tathāgatānaṃ <a name="M3.0085"></a> ekā desanā ekā kathā ekasikkhā ekānusāsanī, kena kāraṇena dve tathāgatā ekakkhaṇe nuppajjanti. Ekenapi tāva buddhuppādena ayaṃ loko obhāsajāto, yadi dutiyo buddho bhaveyya, dvinnaṃ pabhāya ayaṃ loko bhiyyosomattāya obhāsajāto bhaveyya, ovadamānā ca dve tathāgatā sukhaṃ ovadeyyuṃ, anusāsamānā ca sukhaṃ anusāseyyuṃ, tattha me kāraṇaṃ desehi, yathāhaṃ nissaṃsayo bhaveyya’’nti.</p>
  335. <p class="indent">Ayaṃ, mahārāja, dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇī, ekasseva tathāgatassa guṇaṃ dhāreti, yadi dutiyo buddho uppajjeyya, nāyaṃ dasasahassī lokadhātu dhāreyya, caleyya, kampeyya, nameyya, oṇameyya, vinameyya, vikireyya, vidhameyya, viddhaṃseyya, na ṭhānamupagaccheyya.</p>
  336. <p class="indent">Yathā, mahārāja, nāvā ekapurisasandhāraṇī bhaveyya, ekapurise abhirūḷhe sā nāvā samupādikā bhaveyya, atha dutiyo puriso āgaccheyya tādiso āyunā vaṇṇena vayena pamāṇena kisathūlena sabbaṅgapaccaṅgena, so taṃ nāvaṃ abhirūheyya, api nu sā, mahārāja, nāvā dvinnampi dhāreyyāti? Na hi, bhante, caleyya, kampeyya, nameyya, oṇameyya, vinameyya, vikireyya, vidhameyya, viddhaṃseyya, na ṭhānamupagaccheyya osīdeyya udaketi. Evameva kho, mahārāja, ayaṃ dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇī, ekasseva tathāgatassa guṇaṃ dhāreti, yadi dutiyo buddho uppajjeyya, nāyaṃ dasasahassī lokadhātu dhāreyya…pe… na ṭhānamupagaccheyya.</p>
  337. <p class="indent">Yathā vā pana, mahārāja, puriso yāvadatthaṃ bhojanaṃ bhuñjeyya chādentaṃ yāva kaṇṭhamabhipūrayitvā, so dhāto pīṇito paripuṇṇo nirantaro tandīkato anoṇamitadaṇḍajāto punadeva tāvatakaṃ bhojanaṃ bhuñjeyya, api nu kho so, mahārāja, puriso sukhito bhaveyyāti? Na hi, bhante<a name="M3.0086"></a>, sakiṃ bhuttova mareyyāti; evameva kho, mahārāja, ayaṃ dasasahassī lokadhātu ekabuddhadhāraṇī <a name="P3.0902"></a> …pe… na ṭhānamupagaccheyyāti.</p>
  338. <p class="indent">Kiṃ nu kho, bhante nāgasena, atidhammabhārena pathavī calatīti? Idha, mahārāja, dve <a name="V3.0077"></a> sakaṭā ratanapūritā bhaveyyuṃ yāva mukhasamā, ekasmā sakaṭato ratanaṃ gahetvā ekasmiṃ sakaṭe ākireyyuṃ, api nu kho taṃ, mahārāja, sakaṭaṃ dvinnampi sakaṭānaṃ ratanaṃ dhāreyyāti? Na hi, bhante, nābhipi tassa phaleyya, arāpi tassa bhijjeyyuṃ, nemipi tassa opateyya, akkhopi tassa bhijjeyyāti. Kiṃ nu kho, mahārāja, atiratanabhārena sakaṭaṃ bhijjatīti? Āma, bhante,ti. Evameva kho, mahārāja, atidhammabhārena pathavī calati.</p>
  339. <p class="indent">Apica, mahārāja, imaṃ kāraṇaṃ buddhabalaparidīpanāya osāritaṃ aññampi tattha atirūpaṃ kāraṇaṃ suṇohi, yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti. Yadi, mahārāja, dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṃ, tesaṃ parisāya vivādo uppajjeyya ‘‘tumhākaṃ buddho amhākaṃ buddho’’ti, ubhato pakkhajātā bhaveyyuṃ. Yathā, mahārāja, dvinnaṃ balavāmaccānaṃ parisāya vivādo uppajjeyya ‘‘tumhākaṃ amacco amhākaṃ amacco’’ti, ubhato pakkhajātā honti; evameva kho, mahārāja, yadi dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṃ, tesaṃ parisāya vivādo uppajjeyya ‘‘tumhākaṃ buddho, amhākaṃ buddho’’ti, ubhato pakkhajātā bhaveyyuṃ, idaṃ tāva, mahārāja, ekaṃ kāraṇaṃ, yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti.</p>
  340. <p class="indent">Aparampi, mahārāja, uttariṃ kāraṇaṃ suṇohi, yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti. Yadi, mahārāja, dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe uppajjeyyuṃ, ‘‘aggo buddho’’ti yaṃ vacanaṃ, taṃ micchā bhaveyya, ‘‘jeṭṭho buddho’’ti, seṭṭho buddhoti, visiṭṭho buddhoti, uttamo buddhoti, pavaro buddhoti, asamo buddhoti<a name="M3.0087"></a>, asamasamo buddhoti, appaṭimo buddhoti, appaṭibhāgo buddhoti, appaṭipuggalo <a name="P3.0903"></a> buddhoti yaṃ vacanaṃ, taṃ micchā bhaveyya. Imampi kho tvaṃ, mahārāja, kāraṇaṃ atthato sampaṭiccha, yena kāraṇena dve sammāsambuddhā ekakkhaṇe nuppajjanti.</p>
  341. <p class="indent">Apica kho, mahārāja, buddhānaṃ bhagavantānaṃ sabhāvapakati esā, yaṃ ekoyeva buddho loke uppajjati. Kasmā kāraṇā? Mahantatāya sabbaññubuddhaguṇānaṃ, yaṃ aññampi, mahārāja, mahantaṃ hoti, taṃ ekaṃyeva hoti. Pathavī, mahārāja, mahantī, sā ekāyeva. Sāgaro mahanto, so ekoyeva. Sineru girirājā mahanto, so ekoyeva. Ākāso mahanto, so ekoyeva. Sakko mahanto, so ekoyeva. Māro mahanto<a name="V3.0078"></a>, so ekoyeva. Mahābrahmā mahanto, so ekoyeva. Tathāgato arahaṃ sammāsambuddho mahanto, so ekoyeva lokasmiṃ. Yattha te uppajjanti, tattha aññesaṃ okāso na hoti. Tasmā, mahārāja, tathāgato arahaṃ sammāsambuddho ekoyeva loke uppajjatīti. Sukathito, bhante nāgasena, pañho opammehi kāraṇehīti (mi. pa. 5.1.1).</p>
  342. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammassa cānudhamma</span>nti navavidhassa lokuttaradhammassa anudhammaṃ pubbabhāgappaṭipadaṃ. <span class="bld">Sahadhammiko</span>ti sakāraṇo. <span class="bld">Vādānuvādo</span>ti vādoyeva.</p>
  343. <p class="subhead">Acchariyaabbhutavaṇṇanā</p>
  344. <p class="bodytext"><a name="para162"></a><a name="para162_dn3"></a><span class="paranum">162</span>. <span class="bld">Āyasmā udāyī</span>ti tayo therā udāyī nāma – lāḷudāyī, kāḷudāyī, mahāudāyīti. Idha mahāudāyī adhippeto. Tassa kira imaṃ suttaṃ ādito paṭṭhāya yāva pariyosānā suṇantassa abbhantare pañcavaṇṇā pīti uppajjitvā pādapiṭṭhito sīsamatthakaṃ gacchati, sīsamatthakato pādapiṭṭhiṃ āgacchati, ubhato paṭṭhāya majjhaṃ otarati, majjhato paṭṭhāya ubhato gacchati. So nirantaraṃ pītiyā phuṭasarīro balavasomanassena dasabalassa guṇaṃ kathento <span class="bld">acchariyaṃ bhante</span>tiādimāha. <span class="bld">Appicchatā</span>ti nittaṇhatā. <span class="bld">Santuṭṭhitā</span>ti catūsu paccayesu tīhākārehi <a name="M3.0088"></a> santoso. <span class="bld">Sallekhatā</span>ti sabbakilesānaṃ sallikhitabhāvo. <span class="bld">Yatra hi nāmā</span>ti yo nāma. <span class="bld">Na attānaṃ pātukarissatī</span>ti attano guṇe na āvi karissati. <span class="bld">Paṭākaṃ parihareyyu</span>nti ‘‘ko amhehi sadiso atthī’’ti vadantā paṭākaṃ ukkhipitvā nāḷandaṃ vicareyyuṃ.</p>
  345. <p class="bodytext"><span class="bld">Passa</span> <a name="P3.0904"></a> <span class="bld">kho tvaṃ, udāyi, tathāgatassa appicchatā</span>ti passa udāyi yādisī tathāgatassa appicchatāti therassa vacanaṃ sampaṭicchanto āha. Kiṃ pana bhagavā neva attānaṃ pātukaroti, na attano guṇaṃ kathetīti ce? Na, na katheti. Appicchatādīhi kathetabbaṃ, cīvarādihetuṃ na katheti. Tenevāha – ‘‘passa kho tvaṃ, udāyi, tathāgatassa appicchatā’’tiādi. Bujjhanakasattaṃ pana āgamma veneyyavasena katheti. Yathāha –</p>
  346. <p class="gatha1">‘‘Na me ācariyo atthi, sadiso me na vijjati;</p>
  347. <p class="gathalast">Sadevakasmiṃ lokasmiṃ, natthi me paṭipuggalo’’ti. (mahāva. 11);</p>
  348. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="V3.0079"></a> tathāgatassa guṇadīpikā bahū gāthāpi suttantāpi vitthāretabbā.</p>
  349. <p class="bodytext"><a name="para163"></a><a name="para163_dn3"></a><span class="paranum">163</span>. <span class="bld">Abhikkhaṇaṃ bhāseyyāsī</span>ti punappunaṃ bhāseyyāsi. Pubbaṇhasamaye me kathitanti mā majjhanhikādīsu na kathayittha. Ajja vā me kathitanti mā paradivasādīsu na kathayitthāti attho. <span class="bld">Pavedesī</span>ti kathesi. <span class="bld">Imassa veyyākaraṇassā</span>ti niggāthakattā idaṃ suttaṃ ‘‘veyyākaraṇa’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Adhivacana</span>nti nāmaṃ. Idaṃ pana ‘‘iti hida’’nti paṭṭhāya padaṃ saṅgītikārehi ṭhapitaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  350. <p class="centered">Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya</p>
  351. <p class="centered">Sampasādanīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  352. <p class="chapter"><a name="dn3_6"></a>6. Pāsādikasuttavaṇṇanā</p>
  353. <p class="subhead">Nigaṇṭhanāṭaputtakālaṅkiriyavaṇṇanā</p>
  354. <p class="bodytext"><a name="para164"></a><a name="para164_dn3"></a><span class="paranum">164</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0080"></a><a name="M3.0089"></a><a name="P3.0905"></a> <span class="bld">me suta</span>nti pāsādikasuttaṃ. Tatrāyamanuttānapadavaṇṇanā – <span class="bld">vedhaññā nāma sakyā</span>ti dhanumhi katasikkhā vedhaññanāmakā eke sakyā. <span class="bld">Tesaṃ ambavane pāsāde</span>ti tesaṃ ambavane sippaṃ uggaṇhatthāya kato dīghapāsādo atthi, tattha viharati. <span class="bld">Adhunā kālaṅkato</span>ti sampati kālaṅkato. <span class="bld">Dvedhikajātā</span>ti dvejjhajātā, dvebhāgā jātā. <span class="bld">Bhaṇḍanādīsu</span> bhaṇḍanaṃ pubbabhāgakalaho, taṃ daṇḍādānādivasena paṇṇattivītikkamavasena ca vaḍḍhitaṃ <span class="bld">kalaho.</span> ‘‘Na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsī’’tiādinā nayena viruddhavacanaṃ <span class="bld">vivādo. Vitudantā</span>ti vijjhantā. <span class="bld">Sahitaṃ me</span>ti mama vacanaṃ atthasañhitaṃ. <span class="bld">Adhiciṇṇaṃ te viparāvatta</span>nti yaṃ tava adhiciṇṇaṃ cirakālāsevanavasena paguṇaṃ, taṃ mama vādaṃ āgamma nivattaṃ. <span class="bld">Āropito te vādo</span>ti tuyhaṃ upari mayā doso āropito. <span class="bld">Cara vādappamokkhāyā</span>ti bhattapuṭaṃ ādāya taṃ taṃ upasaṅkamitvā vādappamokkhatthāya uttari pariyesamāno vicara. <span class="bld">Nibbeṭhehi vā</span>ti atha vā mayā āropitadosato attānaṃ mocehi. <span class="bld">Sace pahosī</span>ti sace sakkosi. <span class="bld">Vadhoyevā</span>ti maraṇameva. <span class="bld">Nāṭaputtiyesū</span>ti nāṭaputtassa antevāsikesu. <span class="bld">Nibbinnarūpā</span>ti ukkaṇṭhitasabhāvā abhivādanādīnipi na karonti. <span class="bld">Virattarūpā</span>ti <a name="P3.0906"></a> vigatapemā. <span class="bld">Paṭivānarūpā</span>ti tesaṃ sakkaccakiriyato nivattanasabhāvā. <span class="bld">Yathā ta</span>nti yathā durakkhātādisabhāve dhammavinaye nibbinnavirattappaṭivānarūpehi bhavitabbaṃ, tatheva jātāti attho. <span class="bld">Durakkhāte</span>ti dukkathite. <span class="bld">Duppavedite</span>ti duviññāpite. <span class="bld">Anupasamasaṃvattanike</span>ti rāgādīnaṃ upasamaṃ kātuṃ asamatthe. <span class="bld">Bhinnathūpe</span>ti bhindappatiṭṭhe. Ettha hi nāṭaputtova nesaṃ patiṭṭhaṭṭhena thūpo. So pana bhinno mato. Tena vuttaṃ ‘‘bhinnathūpe’’ti. <span class="bld">Appaṭisaraṇe</span>ti tasseva abhāvena paṭisaraṇavirahite.</p>
  355. <p class="bodytext">Nanu cāyaṃ nāṭaputto nāḷandavāsiko, so kasmā pāvāyaṃ kālaṅkatoti? So kira upālinā <a name="V3.0081"></a> gahapatinā paṭividdhasaccena dasahi <a name="M3.0090"></a> gāthāhi bhāsite buddhaguṇe sutvā uṇhaṃ lohitaṃ chaḍḍesi. Atha naṃ aphāsukaṃ gahetvā pāvaṃ agamaṃsu. So tattha kālamakāsi. Kālaṃ kurumāno ca cintesi – ‘‘mama laddhi aniyyānikā sāravirahitā, mayaṃ tāva naṭṭhā, avasesajanopi mā apāyapūrako ahosi, sace panāhaṃ ‘mama sāsanaṃ aniyyānika’nti vakkhāmi, na saddahissanti, yaṃnūnāhaṃ dvepi jane na ekanīhārena uggaṇhāpeyyaṃ, te mamaccayena aññamaññaṃ vivadissanti, satthā taṃ vivādaṃ paṭicca ekaṃ dhammakathaṃ kathessati, tato te sāsanassa mahantabhāvaṃ jānissantī’’ti.</p>
  356. <p class="bodytext">Atha naṃ eko antevāsiko upasaṅkamitvā āha – ‘‘bhante tumhe dubbalā, mayhampi imasmiṃ dhamme sāraṃ ācikkhatha, ācariyappamāṇa’’nti. ‘‘Āvuso, tvaṃ mamaccayena sassatanti gaṇheyyāsī’’ti. Aparopi upasaṅkami, taṃ ucchedaṃ gaṇhāpesi. Evaṃ dvepi jane ekaladdhike akatvā bahū nānānīhārena uggaṇhāpetvā kālamakāsi. Te tassa sarīrakiccaṃ katvā sannipatitvā aññamaññaṃ pucchiṃsu – ‘‘kassāvuso, ācariyo sāraṃ ācikkhī’’ti? Eko uṭṭhahitvā mayhanti āha. Kiṃ ācikkhīti? Sassatanti. Aparo taṃ paṭibāhitvā ‘‘mayhaṃ sāraṃ ācikkhī’’ti āha. Evaṃ sabbe ‘‘mayhaṃ sāraṃ ācikkhi, ahaṃ jeṭṭhako’’ti aññamaññaṃ vivādaṃ vaḍḍhetvā akkose ceva paribhāse ca hatthapādappahārādīni <a name="P3.0907"></a> ca pavattetvā ekamaggena dve agacchantā nānādisāsu pakkamiṃsu.</p>
  357. <p class="bodytext"><a name="para165"></a><a name="para165_dn3"></a><span class="paranum">165</span>. <span class="bld">Atha kho cundo samaṇuddeso</span>ti ayaṃ thero dhammasenāpatissa kaniṭṭhabhātiko. Taṃ bhikkhū anupasampannakāle ‘‘cundo samaṇuddeso’’ti samudācaritvā therakālepi tatheva samudācariṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘cundo samaṇuddeso’’ti.</p>
  358. <p class="bodytext">‘‘Pāvāyaṃ vassaṃvuṭṭho yena sāmagāmo, yenāyasmā ānando tenupasaṅkamī’’ti kasmā upasaṅkami? Nāṭaputte kira kālaṅkate jambudīpe manussā tattha tattha kathaṃ pavattayiṃsu ‘‘nigaṇṭho nāṭaputto eko satthāti paññāyittha, tassa kālaṅkiriyāya sāvakānaṃ evarūpo vivādo jāto. Samaṇo pana gotamo jambudīpe cando viya sūriyo viya ca pākaṭo, sāvakāpissa pākaṭāyeva. Kīdiso nu kho samaṇe gotame parinibbute sāvakānaṃ vivādo bhavissatī’’ti<a name="M3.0091"></a>. Thero taṃ kathaṃ sutvā cintesi – ‘‘imaṃ kathaṃ gahetvā dasabalassa ārocessāmi, satthā etaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā ekaṃ desanaṃ kathessatī’’ti. So nikkhamitvā yena sāmagāmo, yenāyasmā ānando tenupasaṅkami.</p>
  359. <p class="bodytext"><span class="bld">Sāmagāmo</span>ti <a name="V3.0082"></a> sāmākānaṃ ussannattā tassa gāmassa nāmaṃ. <span class="bld">Yenāyasmā ānando</span>ti ujumeva bhagavato santikaṃ agantvā yenassa upajjhāyo āyasmā ānando tenupasaṅkami.</p>
  360. <p class="bodytext">Buddhakāle kira sāriputtatthero ca ānandatthero ca aññamaññaṃ mamāyiṃsu. Sāriputtatthero ‘‘mayā kātabbaṃ satthu upaṭṭhānaṃ karotī’’ti ānandattheraṃ mamāyi. Ānandatthero ‘‘bhagavato sāvakānaṃ aggo’’ti sāriputtattheraṃ mamāyi. Kuladārake ca pabbājetvā sāriputtattherassa santike upajjhaṃ gaṇhāpesi. Sāriputtattheropi tatheva akāsi. Evaṃ ekamekena attano pattacīvaraṃ datvā pabbājetvā upajjhaṃ gaṇhāpitāni pañca pañca bhikkhusatāni ahesuṃ. Āyasmā ānando paṇītāni cīvarādīnipi labhitvā therassa adāsi.</p>
  361. <p class="subhead">Dhammaratanapūjā</p>
  362. <p class="bodytext">Eko kira brāhmaṇo cintesi – ‘‘buddharatanassa ca saṅgharatanassa ca pūjā paññāyati, kathaṃ nu kho dhammaratanaṃ pūjitaṃ hotī’’ti? So bhagavantaṃ upasaṅkamitvā etamatthaṃ pucchi. Bhagavā āha – ‘‘sacepi brāhmaṇa dhammaratanaṃ pūjetukāmo, ekaṃ <a name="P3.0908"></a> bahussutaṃ pūjehī’’ti. Bahussutaṃ, bhante, ācikkhathāti. Bhikkhusaṅghaṃ pucchāti. So bhikkhusaṅghaṃ upasaṅkamitvā ‘‘bahussutaṃ, bhante, ācikkhathā’’ti āha. Ānandatthero brāhmaṇāti. Brāhmaṇo theraṃ sahassagghanikena ticīvarena pūjesi. Thero taṃ gahetvā bhagavato santikaṃ agamāsi. Bhagavā ‘‘kuto, ānanda, laddha’’nti āha? Ekena, bhante, brāhmaṇena dinnaṃ, idaṃ panāhaṃ āyasmato sāriputtassa dātukāmoti. Dehi, ānandāti. Cārikaṃ pakkanto bhanteti. Āgatakāle dehīti, sikkhāpadaṃ bhante, paññattanti. Kadā pana sāriputto āgamissatīti? Dasāhamattena bhanteti. ‘‘Anujānāmi, ānanda, dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ nikkhipitu’’nti sikkhāpadaṃ paññāpesi.</p>
  363. <p class="bodytext">Sāriputtattheropi <a name="M3.0092"></a> tatheva yaṃkiñci manāpaṃ labhati, taṃ ānandattherassa deti. So imampi attano kaniṭṭhabhātikaṃ therasseva saddhivihārikaṃ adāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘yenassa upajjhāyo āyasmā ānando tenupasaṅkamī’’ti. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘upajjhāyo me mahāpañño, so imaṃ kathaṃ satthu ārocessati, atha satthā tadanurūpaṃ dhammaṃ desessatī’’ti. <span class="bld">Kathāpābhata</span>nti kathāya mūlaṃ. Mūlañhi ‘‘pābhata’’nti vuccati. Yathāha –</p>
  364. <p class="gatha1">‘‘Appakenāpi <a name="V3.0083"></a> medhāvī, pābhatena vicakkhaṇo;</p>
  365. <p class="gathalast">Samuṭṭhāpeti attānaṃ, aṇuṃ aggiṃva sandhama’’nti. (jā. 1.1.4);</p>
  366. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhagavantaṃ dassanāyā</span>ti bhagavantaṃ dassanatthāya. Kiṃ panānena bhagavā na diṭṭhapubboti? No na diṭṭhapubbo. Ayañhi āyasmā divā nava vāre, rattiṃ nava vāreti ekāhaṃ aṭṭhārasa vāre upaṭṭhānameva gacchati. Divasassa pana satavāraṃ vā sahassavāraṃ vā gantukāmo samānopi na akāraṇā gacchati, ekaṃ pañhuddhāraṃ gahetvāva gacchati. So taṃ divasaṃ tena kathāpābhatena gantukāmo evamāha.</p>
  367. <p class="subhead">Asammāsambuddhappaveditadhammavinayavaṇṇanā</p>
  368. <p class="bodytext"><a name="para166"></a><a name="para166_dn3"></a><span class="paranum">166</span>. <span class="bld">Evañhetaṃ, cunda, hotī</span>ti bhagavā ānandattherena ārocitepi yasmā na ānandatthero imissā kathāya sāmiko, cundatthero pana sāmiko. Sova tassā ādimajjhapariyosānaṃ jānāti. Tasmā bhagavā tena saddhiṃ kathento ‘‘evañhetaṃ, cunda, hotī’’tiādimāha<a name="P3.0909"></a>. Tassattho – cunda evañhetaṃ hoti durakkhātādisabhāve dhammavinaye sāvakā dvedhikajātā bhaṇḍanādīni katvā mukhasattīhi vitudantā viharanti.</p>
  369. <p class="bodytext">Idāni yasmā aniyyānikasāsaneneva niyyānikasāsanaṃ pākaṭaṃ hoti, tasmā ādito aniyyānikasāsanameva dassento <span class="bld">idha cunda satthā ca hoti asammāsambuddho</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">vokkamma ca tamhā dhammā vattatī</span>ti na nirantaraṃ pūreti, okkamitvā okkamitvā antarantaraṃ katvā vattatīti attho. <span class="bld">Tassa te, āvuso, lābhā</span>ti tassa tuyhaṃ ete <a name="M3.0093"></a> dhammānudhammappaṭipattiādayo lābhā. <span class="bld">Suladdha</span>nti manussattampi te suladdhaṃ. <span class="bld">Tathā paṭipajjatū</span>ti evaṃ paṭipajjatu. <span class="bld">Yathā te satthārā dhammo desito</span>ti yena te ākārena satthārā dhammo kathito. <span class="bld">Yo ca samādapetī</span>ti yo ca ācariyo samādapeti. <span class="bld">Yañca samādapetī</span>ti yaṃ antevāsiṃ samādapeti. <span class="bld">Yo ca samādapito</span>ti yo ca evaṃ samādapito antevāsiko. Yathā ācariyena samādapitaṃ, tathatthāya paṭipajjati. <span class="bld">Sabbe te</span>ti tayopi te. Ettha hi ācariyo samādapitattā apuññaṃ pasavati, samādinnantevāsiko samādinnattā, paṭipannako paṭipannattā. Tena vuttaṃ – ‘‘sabbe te bahuṃ apuññaṃ pasavantī’’ti. Etenupāyena sabbavāresu attho veditabbo.</p>
  370. <p class="bodytext"><a name="para167"></a><a name="para167_dn3"></a><span class="paranum">167</span>. Apicettha <a name="V3.0084"></a> <span class="bld">ñāyappaṭipanno</span>ti kāraṇappaṭipanno. <span class="bld">Ñāyamārādhessatī</span>ti kāraṇaṃ nipphādessati. <span class="bld">Vīriyaṃ ārabhatī</span>ti attano dukkhanibbattakaṃ vīriyaṃ karoti. Vuttañhetaṃ ‘‘durakkhāte, bhikkhave, dhammavinaye yo āraddhavīriyo, so dukkhaṃ viharati. Yo kusīto, so sukhaṃ viharatī’’ti (a. ni. 1.318).</p>
  371. <p class="subhead">Sammāsambuddhappaveditadhammavinayādivaṇṇanā</p>
  372. <p class="bodytext"><a name="para168"></a><a name="para168_dn3"></a><span class="paranum">168</span>. Evaṃ aniyyānikasāsanaṃ dassetvā idāni niyyānikasāsanaṃ dassento <span class="bld">idha pana, cunda, satthā ca hoti sammāsambuddho</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">niyyāniko</span>ti maggatthāya phalatthāya ca niyyāti.</p>
  373. <p class="bodytext"><a name="para169"></a><a name="para169_dn3"></a><span class="paranum">169</span>. <span class="bld">Vīriyaṃ ārabhatī</span>ti attano sukhanipphādakaṃ vīriyaṃ ārabhati. Vuttañhetaṃ ‘‘svākkhāte, bhikkhave, dhammavinaye yo kusīto, so dukkhaṃ viharati. Yo āraddhavīriyo, so sukhaṃ viharatī’’ti (a. ni. 1.319).</p>
  374. <p class="bodytext"><a name="para170"></a><a name="para170_dn3"></a><span class="paranum">170</span>. Iti bhagavā niyyānikasāsane sammāpaṭipannassa <a name="P3.0910"></a> kulaputtassa pasaṃsaṃ dassetvā puna desanaṃ vaḍḍhento <span class="bld">idha, cunda, satthā ca loke udapādī</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">aviññāpitatthā</span>ti abodhitatthā. <span class="bld">Sabbasaṅgāhapadakata</span>nti sabbasaṅgahapadehi kataṃ, sabbasaṅgāhikaṃ kataṃ na hotīti attho. ‘‘Sabbasaṅgāhapadagata’’ntipi pāṭho, na sabbasaṅgāhapadesu gataṃ, na ekasaṅgahajātanti attho. <span class="bld">Sappāṭihīrakata</span>nti niyyānikaṃ. <span class="bld">Yāva</span> <a name="M3.0094"></a> <span class="bld">devamanussehī</span>ti devalokato yāva manussalokā suppakāsitaṃ. <span class="bld">Anutappo hotī</span>ti anutāpakaro hoti. <span class="bld">Satthā ca no loke</span>ti idaṃ tesaṃ anutāpakāradassanatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Nānutappo hotī</span>ti satthāraṃ āgamma sāvakehi yaṃ pattabbaṃ, tassa pattattā anutāpakaro na hoti.</p>
  375. <p class="bodytext"><a name="para172"></a><a name="para172_dn3"></a><span class="paranum">172</span>. <span class="bld">Thero</span>ti thiro therakārakehi dhammehi samannāgato. ‘‘Rattaññū’’tiādīni vuttatthāneva. <span class="bld">Etehi ce pī</span>ti etehi heṭṭhā vuttehi.</p>
  376. <p class="bodytext"><a name="para173"></a><a name="para173_dn3"></a><span class="paranum">173</span>. <span class="bld">Pattayogakkhemā</span>ti catūhi yogehi khemattā arahattaṃ idha yogakkhemaṃ nāma, taṃ pattāti attho. <span class="bld">Alaṃ samakkhātuṃ saddhammassā</span>ti sammukhā gahitattā assa saddhammaṃ sammā ācikkhituṃ samatthā.</p>
  377. <p class="bodytext"><a name="para174"></a><a name="para174_dn3"></a><span class="paranum">174</span>. <span class="bld">Brahmacārino</span>ti <a name="V3.0085"></a> brahmacariyavāsaṃ vasamānā ariyasāvakā. <span class="bld">Kāmabhogino</span>ti gihisotāpannā. ‘‘Iddhañcevā’’tiādīni mahāparinibbāne vitthāritāneva. <span class="bld">Lābhaggayasaggapatta</span>nti lābhaggañceva yasaggañca pattaṃ.</p>
  378. <p class="bodytext"><a name="para175"></a><a name="para175_dn3"></a><span class="paranum">175</span>. <span class="bld">Santi kho pana me, cunda, etarahi therā bhikkhū sāvakā</span>ti sāriputtamoggallānādayo therā. <span class="bld">Bhikkhuniyo</span>ti khemātherīuppalavaṇṇatherīādayo. <span class="bld">Upāsakā sāvakā gihī odātavatthavasanā brahmacārino</span>ti cittagahapatihatthakaāḷavakādayo. <span class="bld">Kāmabhogino</span>ti cūḷaanāthapiṇḍikamahāanāthapiṇḍikādayo. <span class="bld">Brahmacāriniyo</span>ti nandamātādayo. <span class="bld">Kāmabhoginiyo</span>ti khujjuttarādayo.</p>
  379. <p class="bodytext"><a name="para176"></a><a name="para176_dn3"></a><span class="paranum">176</span>. <span class="bld">Sabbākārasampanna</span>nti sabbakāraṇasampannaṃ. <span class="bld">Idameva</span> <a name="P3.0911"></a> <span class="bld">ta</span>nti idameva brahmacariyaṃ, imameva dhammaṃ sammā hetunā nayena vadamāno vadeyya. <span class="bld">Udakāssuda</span>nti <span class="bld">udako sudaṃ. Passaṃ na passatī</span>ti passanto na passati. So kira imaṃ pañhaṃ mahājanaṃ pucchi. Tehi ‘‘na jānāma, ācariya, kathehi no’’ti vutto so āha – ‘‘gambhīro ayaṃ pañho āhārasappāye sati thokaṃ cintetvā sakkā kathetu’’nti. Tato tehi cattāro māse <a name="M3.0095"></a> mahāsakkāre kate taṃ pañhaṃ kathento <span class="bld">kiñca passaṃ na passatī</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">sādhunisitassā</span>ti suṭṭhunisitassa tikhiṇassa, sunisitakhurassa kira talaṃ paññāyati, dhārā na paññāyatīti ayamettha attho.</p>
  380. <p class="subhead">Saṅgāyitabbadhammādivaṇṇanā</p>
  381. <p class="bodytext"><a name="para177"></a><a name="para177_dn3"></a><span class="paranum">177</span>. <span class="bld">Saṅgamma samāgammā</span>ti saṅgantvā samāgantvā. <span class="bld">Atthena atthaṃ, byañjanena byañjana</span>nti atthena saha atthaṃ, byañjanenapi saha byañjanaṃ samānentehīti attho. <span class="bld">Saṅgāyitabba</span>nti vācetabbaṃ sajjhāyitabbaṃ. <span class="bld">Yathayidaṃ brahmacariya</span>nti yathā idaṃ sakalaṃ sāsanabrahmacariyaṃ.</p>
  382. <p class="bodytext"><a name="para178"></a><a name="para178_dn3"></a><span class="paranum">178</span>. <span class="bld">Tatra ce</span>ti tatra saṅghamajjhe, tassa vā bhāsite. <span class="bld">Atthañceva micchā gaṇhāti, byañjanāni ca micchā ropetī</span>ti ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’ti ettha ārammaṇaṃ ‘‘satipaṭṭhāna’’nti atthaṃ gaṇhāti. ‘‘Satipaṭṭhānānī’’ti byañjanaṃ ropeti. <span class="bld">Imassa nu kho, āvuso, atthassā</span>ti ‘‘satiyeva satipaṭṭhāna’’nti. Atthassa ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’ti kiṃ nu kho imāni byañjanāni, udāhu cattāri satipaṭṭhānānī’’ti etāni vā byañjanāni. <span class="bld">Katamāni opāyikatarānī</span>ti imassa atthassa katamāni byañjanāni upapannatarāni allīnatarāni. <span class="bld">Imesañca</span> <a name="V3.0086"></a> <span class="bld">byañjanāna</span>nti ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’ti byañjanānaṃ ‘‘satiyeva satipaṭṭhāna’’nti kiṃ nu kho ayaṃ attho, udāhu ‘‘ārammaṇaṃ satipaṭṭhāna’’nti eso atthoti? <span class="bld">Imassa kho, āvuso, atthassā</span>ti ‘‘ārammaṇaṃ satipaṭṭhāna’’nti imassa atthassa. <span class="bld">Yā ceva etānī</span>ti yāni ceva etāni mayā vuttāni. <span class="bld">Yā ceva eso</span>ti yo ceva esa mayā vutto. <span class="bld">So neva ussādetabbo</span>ti tumhehi tāva sammā atthe ca sammā byañjane <a name="P3.0912"></a> ca ṭhātabbaṃ. So pana neva ussādetabbo, na apasādetabbo. <span class="bld">Saññāpetabbo</span>ti jānāpetabbo. <span class="bld">Tassa ca atthassā</span>ti ‘‘satiyeva satipaṭṭhāna’’nti atthassa ca. <span class="bld">Tesañca byañjanāna</span>nti ‘‘satipaṭṭhānā’’ti byañjanānaṃ. <span class="bld">Nisantiyā</span>ti nisāmanatthaṃ dhāraṇatthaṃ. Iminā nayena sabbavāresu attho veditabbo.</p>
  383. <p class="bodytext"><a name="para181"></a><a name="para181_dn3"></a><span class="paranum">181</span>. <span class="bld">Tādisa</span>nti tumhādisaṃ. <span class="bld">Atthupeta</span>nti atthena upetaṃ atthassa viññātāraṃ. <span class="bld">Byañjanupeta</span>nti byañjanehi upetaṃ byañjanānaṃ viññātāraṃ. Evaṃ etaṃ bhikkhuṃ <a name="M3.0096"></a> pasaṃsatha. Eso hi bhikkhu na tumhākaṃ sāvako nāma, buddho nāma esa cundāti. Iti bhagavā bahussutaṃ bhikkhuṃ attano ṭhāne ṭhapesi.</p>
  384. <p class="subhead">Paccayānuññātakāraṇādivaṇṇanā</p>
  385. <p class="bodytext"><a name="para182"></a><a name="para182_dn3"></a><span class="paranum">182</span>. Idāni tatopi uttaritaraṃ desanaṃ vaḍḍhento <span class="bld">na vo ahaṃ, cundā</span>tiādimāha. Tattha diṭṭhadhammikā āsavā nāma idhaloke paccayahetu uppajjanakā āsavā. Samparāyikā āsavā nāma paraloke bhaṇḍanahetu uppajjanakā āsavā. <span class="bld">Saṃvarāyā</span>ti yathā te na pavisanti, evaṃ pidahanāya. <span class="bld">Paṭighātāyā</span>ti mūlaghātena paṭihananāya. <span class="bld">Alaṃ vo taṃ yāvadeva sītassa paṭighātāyā</span>ti taṃ tumhākaṃ sītassa paṭighātāya samatthaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti, yaṃ vo mayā cīvaraṃ anuññātaṃ, taṃ pārupitvā dappaṃ vā mānaṃ vā kurumānā viharissathāti na anuññātaṃ, taṃ pana pārupitvā sītappaṭighātādīni katvā sukhaṃ samaṇadhammaṃ yoniso manasikāraṃ karissathāti anuññātaṃ. Yathā ca cīvaraṃ, evaṃ piṇḍapātādayopi. Anupadasaṃvaṇṇanā panettha visuddhimagge vuttanayeneva veditabbā.</p>
  386. <p class="subhead">Sukhallikānuyogādivaṇṇanā</p>
  387. <p class="bodytext"><a name="para183"></a><a name="para183_dn3"></a><span class="paranum">183</span>. <span class="bld">Sukhallikānuyoga</span>nti sukhalliyanānuyogaṃ, sukhasevanādhimuttanti attho. <span class="bld">Sukhetī</span>ti sukhitaṃ karoti. <span class="bld">Pīṇetī</span>ti pīṇitaṃ thūlaṃ karoti.</p>
  388. <p class="bodytext"><a name="para186"></a><a name="para186_dn3"></a><span class="paranum">186</span>. <span class="bld">Aṭṭhitadhammā</span>ti <a name="V3.0087"></a> naṭṭhitasabhāvā. Jivhā no atthīti yaṃ yaṃ icchanti, taṃ taṃ kathenti, kadāci maggaṃ kathenti, kadāci phalaṃ kadāci nibbānanti adhippāyo. <span class="bld">Jānatā</span>ti sabbaññutaññāṇena jānantena. <span class="bld">Passatā</span>ti pañcahi cakkhūhi passantena. <span class="bld">Gambhīranemo</span>ti <a name="P3.0913"></a> gambhīrabhūmiṃ anupaviṭṭho. <span class="bld">Sunikhāto</span>ti suṭṭhu nikhāto. <span class="bld">Evameva kho, āvuso</span>ti evaṃ khīṇāsavo abhabbo nava ṭhānāni ajjhācarituṃ. Tasmiṃ anajjhācāro acalo asampavedhī. Tattha sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropanādīsu sotāpannādayopi abhabbā. <span class="bld">Sannidhikārakaṃ kāme paribhuñjitu</span>nti vatthukāme ca kilesakāme <a name="M3.0097"></a> ca sannidhiṃ katvā paribhuñjituṃ. <span class="bld">Seyyathāpi pubbe agārikabhūto</span>ti yathā pubbe gihibhūto paribhuñjati, evaṃ paribhuñjituṃ abhabbo.</p>
  389. <p class="subhead">Pañhabyākaraṇavaṇṇanā</p>
  390. <p class="bodytext"><a name="para187"></a><a name="para187_dn3"></a><span class="paranum">187</span>. Agāramajjhe vasantā hi sotāpannādayo yāvajīvaṃ gihibyañjanena tiṭṭhanti. Khīṇāsavo pana arahattaṃ patvāva manussabhūto parinibbāti vā pabbajati vā. Cātumahārājikādīsu kāmāvacaradevesu muhuttampi na tiṭṭhati. Kasmā? Vivekaṭṭhānassa abhāvā. Bhummadevattabhāve pana ṭhito arahattaṃ patvāpi tiṭṭhati. Tassa vasena ayaṃ pañho āgato. Bhinnadosattā panassa bhikkhubhāvo veditabbo. <span class="bld">Atīraka</span>nti atīraṃ aparicchedaṃ mahantaṃ. <span class="bld">No ca kho anāgata</span>nti anāgataṃ pana addhānaṃ ārabbha evaṃ na paññapeti, atītameva maññe samaṇo gotamo jānāti, na anāgataṃ. Tathā hissa atīte aḍḍhachaṭṭhasatajātakānussaraṇaṃ paññāyati. Anāgate evaṃ bahuṃ anussaraṇaṃ na paññāyatīti imamatthaṃ maññamānā evaṃ vadeyyuṃ. <span class="bld">Tayidaṃ kiṃ sū</span>ti anāgate apaññāpanaṃ kiṃ nu kho? <span class="bld">Kathaṃsū</span>ti kena nu kho kāraṇena ajānantoyeva nu kho anāgataṃ nānussarati, ananussaritukāmatāya nānussaratīti. <span class="bld">Aññavihitakena ñāṇadassanenā</span>ti paccakkhaṃ viya katvā dassanasamatthatāya dassanabhūtena ñāṇena aññatthavihitakena ñāṇena aññaṃ ārabbha pavattena, aññavihitakaṃ aññaṃ ārabbha pavattamānaṃ ñāṇadassanaṃ saṅgāhetabbaṃ paññāpetabbaṃ maññanti. Te hi carato ca tiṭṭhato ca suttassa ca jāgarassa ca satataṃ samitaṃ ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ maññanti, tādisañca ñāṇaṃ nāma natthi. Tasmā yathariva bālā abyattā, evaṃ maññantīti veditabbo.</p>
  391. <p class="bodytext"><span class="bld">Satānusārī</span>ti <a name="P3.0914"></a> pubbenivāsānussatisampayuttakaṃ. <span class="bld">Yāvatakaṃ ākaṅkhatī</span>ti yattakaṃ ñātuṃ icchati, tattakaṃ jānissāmīti ñāṇaṃ pesesi. Athassa dubbalapattapuṭe pakkhandanārāco viya appaṭihataṃ <a name="V3.0088"></a> anivāritaṃ ñāṇaṃ gacchati, tena yāvatakaṃ ākaṅkhati tāvatakaṃ anussarati. <span class="bld">Bodhija</span>nti bodhimūle jātaṃ. <span class="bld">Ñāṇaṃ uppajjatī</span>ti catumaggañāṇaṃ uppajjati. <span class="bld">Ayamantimā jātī</span>ti <a name="M3.0098"></a> tena ñāṇena jātimūlassa pahīnattā puna ayamantimā jāti. <span class="bld">Natthidāni punabbhavo</span>ti aparampi ñāṇaṃ uppajjati. <span class="bld">Anatthasaṃhita</span>nti na idhalokatthaṃ vā paralokatthaṃ vā nissitaṃ. <span class="bld">Na taṃ tathāgato byākarotī</span>ti taṃ bhāratayuddhasītāharaṇasadisaṃ aniyyānikakathaṃ tathāgato na katheti. <span class="bld">Bhūtaṃ tacchaṃ anatthasaṃhita</span>nti rājakathāditiracchānakathaṃ. <span class="bld">Kālaññū tathāgato hotī</span>ti kālaṃ jānāti. Sahetukaṃ sakāraṇaṃ katvā yuttapattakāleyeva katheti.</p>
  392. <p class="bodytext"><a name="para188"></a><a name="para188_dn3"></a><span class="paranum">188</span>. <span class="bld">Tasmā tathāgatoti vuccatī</span>ti yathā yathā gaditabbaṃ, tathā tatheva gadanato dakārassa takāraṃ katvā tathāgatoti vuccatīti attho. <span class="bld">Diṭṭha</span>nti rūpāyatanaṃ. <span class="bld">Suta</span>nti saddāyatanaṃ. <span class="bld">Muta</span>nti mutvā patvā gahetabbato gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ. <span class="bld">Viññāta</span>nti sukhadukkhādidhammāyatanaṃ. <span class="bld">Patta</span>nti pariyesitvā vā apariyesitvā vā pattaṃ. <span class="bld">Pariyesita</span>nti pattaṃ vā apattaṃ vā pariyesitaṃ. <span class="bld">Anuvicaritaṃ manasā</span>ti cittena anusañcaritaṃ. ‘‘Tathāgatena abhisambuddha’’nti iminā etaṃ dasseti, yañhi aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa nīlaṃ pītakantiādi rūpārammaṇaṃ cakkhudvāre āpāthamāgacchati, ‘‘ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma rūpārammaṇaṃ disvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jāto’’ti sabbaṃ taṃ tathāgatassa evaṃ abhisambuddhaṃ<a name="P3.0915"></a>. Tathā yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa bherisaddo mudiṅgasaddotiādi saddārammaṇaṃ sotadvāre āpāthamāgacchati. Mūlagandho tacagandhotiādi gandhārammaṇaṃ ghānadvāre āpāthamāgacchati. Mūlaraso khandharasotiādi rasārammaṇaṃ jivhādvāre āpāthamāgacchati. Kakkhaḷaṃ mudukantiādi pathavīdhātutejodhātuvāyodhātubhedaṃ phoṭṭhabbārammaṇaṃ kāyadvāre āpāthamāgacchati. ‘‘Ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma phoṭṭhabbārammaṇaṃ phusitvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jāto’’ti sabbaṃ taṃ tathāgatassa evaṃ abhisambuddhaṃ. Tathā yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa sukhadukkhādibhedaṃ dhammārammaṇaṃ manodvārassa āpāthamāgacchati, ‘‘ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe idaṃ nāma dhammārammaṇaṃ vijānitvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jāto’’ti sabbaṃ taṃ tathāgatassa evaṃ abhisambuddhaṃ.</p>
  393. <p class="bodytext">Yañhi<a name="M3.0099"></a>, cunda, imesaṃ sattānaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ tattha tathāgatena adiṭṭhaṃ vā asutaṃ vā amutaṃ vā aviññātaṃ vā natthi. Imassa mahājanassa pariyesitvā pattampi atthi, pariyesitvā appattampi atthi. Apariyesitvā pattampi atthi, apariyesitvā appattampi <a name="V3.0089"></a> atthi. Sabbampi taṃ tathāgatassa appattaṃ nāma natthi, ñāṇena asacchikataṃ nāma. ‘‘Tasmā tathāgatoti vuccatī’’ti. Yaṃ yathā lokena gataṃ tassa tatheva gatattā ‘‘tathāgato’’ti vuccati. Pāḷiyaṃ pana abhisambuddhanti vuttaṃ, taṃ gatasaddena ekatthaṃ. Iminā nayena sabbavāresu ‘‘tathāgato’’ti nigamanassa attho veditabbo, tassa yutti <span class="bld">brahmajāle</span> tathāgatasaddavitthāre vuttāyeva.</p>
  394. <p class="subhead">Abyākataṭṭhānavaṇṇanā</p>
  395. <p class="bodytext"><a name="para189"></a><a name="para189_dn3"></a><span class="paranum">189</span>. Evaṃ attano asamataṃ anuttarataṃ sabbaññutaṃ dhammarājabhāvaṃ kathetvā idāni ‘‘puthusamaṇabrāhmaṇānaṃ laddhīsu mayā aññātaṃ adiṭṭhaṃ nāma natthi, sabbaṃ mama ñāṇassa antoyeva parivattatī’’ti sīhanādaṃ nadanto <span class="bld">ṭhānaṃ kho panetaṃ, cunda, vijjatī</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">tathāgato</span>ti satto. <span class="bld">Na hetaṃ, āvuso, atthasaṃhita</span>nti idhalokaparalokaatthasaṃhitaṃ na hoti. <span class="bld">Na ca dhammasaṃhita</span>nti navalokuttaradhammanissitaṃ na hoti. <span class="bld">Na</span> <a name="P3.0916"></a> <span class="bld">ādibrahmacariyaka</span>nti sikkhattayasaṅgahitassa sakalasāsanabrahmacariyassa ādibhūtaṃ na hoti.</p>
  396. <p class="bodytext"><a name="para190"></a><a name="para190_dn3"></a><span class="paranum">190</span>. <span class="bld">Idaṃ dukkhanti kho</span>tiādīsu taṇhaṃ ṭhapetvā avasesā tebhummakā dhammā idaṃ dukkhanti byākataṃ. Tasseva dukkhassa pabhāvikā janikā taṇhā <span class="bld">dukkhasamudayo</span>ti byākataṃ. Ubhinnaṃ appavatti <span class="bld">dukkhanirodho</span>ti byākataṃ. Dukkhaparijānano samudayapajahano nirodhasacchikaraṇo ariyamaggo <span class="bld">dukkhanirodhagāminī paṭipadā</span>ti byākataṃ. ‘‘Etañhi, āvuso, atthasaṃhita’’ntiādīsu etaṃ idhalokaparalokaatthanissitaṃ navalokuttaradhammanissitaṃ sakalasāsanabrahmacariyassa ādi padhānaṃ pubbaṅgamanti ayamattho.</p>
  397. <p class="subhead">Pubbantasahagatadiṭṭhinissayavaṇṇanā</p>
  398. <p class="bodytext"><a name="para191"></a><a name="para191_dn3"></a><span class="paranum">191</span>. Idāni yaṃ taṃ mayā na byākataṃ, taṃ ajānantena na byākatanti mā evaṃ saññamakaṃsu. Jānantova ahaṃ evaṃ ‘‘etasmiṃ byākatepi attho natthī’’ti <a name="M3.0100"></a> na byākariṃ. Yaṃ pana yathā byākātabbaṃ, taṃ mayā byākatamevāti sīhanādaṃ nadanto puna <span class="bld">yepi te, cundā</span>tiādimāha. Tattha diṭṭhiyova <span class="bld">diṭṭhinissayā,</span> diṭṭhinissitakā diṭṭhigatikāti attho. <span class="bld">Idameva sacca</span>nti idameva dassanaṃ saccaṃ. <span class="bld">Moghamañña</span>nti aññesaṃ vacanaṃ moghaṃ. <span class="bld">Asayaṃkāro</span>ti asayaṃ kato.</p>
  399. <p class="bodytext"><a name="para192"></a><a name="para192_dn3"></a><span class="paranum">192</span>. <span class="bld">Tatrā</span>ti <a name="V3.0090"></a> tesu samaṇabrāhmaṇesu. <span class="bld">Atthi nu kho idaṃ āvuso vuccatī</span>ti, āvuso, yaṃ tumhehi sassato attā ca loko cāti vuccati, idamatthi nu kho udāhu natthīti evamahaṃ te pucchāmīti attho. <span class="bld">Yañca kho te evamāhaṃsū</span>ti yaṃ pana te ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti vadanti, taṃ tesaṃ nānujānāmi. <span class="bld">Paññattiyā</span>ti diṭṭhipaññattiyā. <span class="bld">Samasama</span>nti samena ñāṇena samaṃ. <span class="bld">Yadidaṃ adhipaññattī</span>ti yā ayaṃ adhipaññatti nāma. Ettha ahameva bhiyyo uttaritaro na mayā samo atthi. Tattha yañca vuttaṃ ‘‘paññattiyāti yañca adhipaññattī’’ti ubhayametaṃ atthato ekaṃ. Bhedato hi paññatti adhipaññattīti dvayaṃ hoti. Tattha paññatti nāma diṭṭhipaññatti. Adhipaññatti nāma khandhapaññatti dhātupaññatti āyatanapaññatti indriyapaññatti saccapaññatti puggalapaññattīti evaṃ vuttā cha paññattiyo. Idha pana paññattiyāti etthāpi <a name="P3.0917"></a> paññatti ceva adhipaññatti ca adhippetā, adhipaññattīti etthāpi. Bhagavā hi paññattiyāpi anuttaro, adhipaññattiyāpi anuttaro. Tenāha – ‘‘ahameva tattha bhiyyo yadidaṃ adhipaññattī’’ti.</p>
  400. <p class="bodytext"><a name="para196"></a><a name="para196_dn3"></a><span class="paranum">196</span>. <span class="bld">Pahānāyā</span>ti pajahanatthaṃ. <span class="bld">Samatikkamāyā</span>ti tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Desitā</span>ti kathitā. <span class="bld">Paññattā</span>ti ṭhapitā. Satipaṭṭhānabhāvanāya hi ghanavinibbhogaṃ katvā sabbadhammesu yāthāvato diṭṭhesu ‘‘suddhasaṅkhārapuñjoyaṃ nayidha sattūpalabbhatī’’ti sanniṭṭhānato sabbadiṭṭhinissayānaṃ pahānaṃ hotīti. Tena vuttaṃ. Diṭṭhinissayānaṃ pahānāya samatikkamāya evaṃ mayā ime cattāro satipaṭṭhānā desitā paññattā’’ti. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  401. <p class="centered">Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya</p>
  402. <p class="centered">Pāsādikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  403. <p class="chapter"><a name="dn3_7"></a>7. Lakkhaṇasuttavaṇṇanā</p>
  404. <p class="subhead">Dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇavaṇṇanā</p>
  405. <p class="bodytext"><a name="para199"></a><a name="para199_dn3"></a><span class="paranum">199</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0091"></a><a name="M3.0101"></a><a name="P3.0918"></a> <span class="bld">me suta</span>nti lakkhaṇasuttaṃ. Tatrāyamanuttānapadavaṇṇanā. <span class="bld">Dvattiṃsimānī</span>ti dvattiṃsa imāni. <span class="bld">Mahāpurisalakkhaṇānī</span>ti mahāpurisabyañjanāni mahāpurisanimittāni ‘‘ayaṃ mahāpuriso’’ti sañjānanakāraṇāni. ‘‘Yehi samannāgatassa mahāpurisassā’’tiādi mahāpadāne vitthāritanayeneva veditabbaṃ.</p>
  406. <p class="bodytext">‘‘Bāhirakāpi isayo dhārenti, no ca kho jānanti ‘imassa kammassa katattā imaṃ lakkhaṇaṃ paṭilabhatī’ti’’ kasmā āha? Aṭṭhuppattiyā anurūpattā. Idañhi suttaṃ saaṭṭhuppattikaṃ. Sā panassa aṭṭhuppatti kattha samuṭṭhitā? Antogāme manussānaṃ antare. Tadā kira sāvatthivāsino attano attano gehesu ca gehadvāresu ca santhāgārādīsu ca nisīditvā kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘bhagavato asītianubyañjanāni byāmappabhā dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni, yehi ca bhagavato kāyo, sabbaphāliphullo viya pāricchattako, vikasitamiva kamalavanaṃ, nānāratanavicittaṃ viya suvaṇṇatoraṇaṃ, tārāmaricivirocamiva gaganatalaṃ, ito cito ca vidhāvamānā vipphandamānā chabbaṇṇarasmiyo muñcanto ativiya sobhati. Bhagavato ca iminā nāma kammena idaṃ lakkhaṇaṃ nibbattanti kathitaṃ natthi, yāguuḷuṅkamattampi pana kaṭacchubhattamattaṃ vā pubbe dinnapaccayā evaṃ uppajjatīti bhagavatā vuttaṃ. Kiṃ nu kho satthā kammaṃ akāsi, yenassa imāni lakkhaṇāni nibbattantī’’ti.</p>
  407. <p class="bodytext">Athāyasmā ānando antogāme caranto imaṃ kathāsallāpaṃ sutvā katabhattakicco vihāraṃ āgantvā satthu vattaṃ katvā vanditvā ṭhito ‘‘mayā, bhante, antogāme ekā kathā sutā’’ti āha. Tato <a name="P3.0919"></a> bhagavatā ‘‘kiṃ te, ānanda, suta’’nti vutte sabbaṃ ārocesi. Satthā therassa vacanaṃ <a name="V3.0092"></a> sutvā parivāretvā nisinne bhikkhū āmantetvā ‘‘dvattiṃsimāni, bhikkhave, mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇānī’’ti paṭipāṭiyā lakkhaṇāni dassetvā yena kammena yaṃ nibbattaṃ, tassa dassanatthaṃ evamāha.</p>
  408. <p class="subhead">Suppatiṭṭhitapādatālakkhaṇavaṇṇanā</p>
  409. <p class="bodytext"><a name="para201"></a><a name="para201_dn3"></a><span class="paranum">201</span>. <span class="bld">Purimaṃ</span> <a name="M3.0102"></a> <span class="bld">jāti</span>ntiādīsu pubbe nivutthakkhandhā jātavasena ‘‘jātī’’ti vuttā. Tathā bhavanavasena ‘‘bhavo’’ti, nivutthavasena ālayaṭṭhena vā ‘‘niketo’’ti. Tiṇṇampi padānaṃ pubbe nivutthakkhandhasantāne ṭhitoti attho. Idāni yasmā taṃ khandhasantānaṃ devalokādīsupi vattati. Lakkhaṇanibbattanasamatthaṃ pana kusalakammaṃ tattha na sukaraṃ, manussabhūtasseva sukaraṃ. Tasmā yathābhūtena yaṃ kammaṃ kataṃ, taṃ dassento <span class="bld">pubbe manussabhūto samāno</span>ti āha. Akāraṇaṃ vā etaṃ. Hatthiassamigamahiṃsavānarādibhūtopi mahāpuriso pāramiyo pūretiyeva. Yasmā pana evarūpe attabhāve ṭhitena katakammaṃ na sakkā sukhena dīpetuṃ, manussabhāve ṭhitena katakammaṃ pana sakkā sukhena dīpetuṃ. Tasmā ‘‘pubbe manussabhūto samāno’’ti āha.</p>
  410. <p class="bodytext"><span class="bld">Daḷhasamādāno</span>ti thiragahaṇo. <span class="bld">Kusalesu dhammesū</span>ti dasakusalakammapathesu. <span class="bld">Avatthitasamādāno</span>ti niccalagahaṇo anivattitagahaṇo. Mahāsattassa hi akusalakammato aggiṃ patvā kukkuṭapattaṃ viya cittaṃ paṭikuṭati, kusalaṃ patvā vitānaṃ viya pasāriyati. Tasmā daḷhasamādāno hoti avatthitasamādāno. Na sakkā kenaci samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kusalasamādānaṃ vissajjāpetuṃ.</p>
  411. <p class="bodytext">Tatrimāni vatthūni – pubbe kira mahāpuriso kalandakayoniyaṃ nibbatti. Atha deve vuṭṭhe ogho āgantvā kulāvakaṃ gahetvā samuddameva pavesesi. Mahāpuriso ‘‘puttake nīharissāmī’’ti naṅguṭṭhaṃ temetvā temetvā samuddato udakaṃ bahi khipi. Sattame divase sakko āvajjitvā tattha āgamma ‘‘kiṃ karosī’’ti pucchi? So tassa ārocesi. Sakko mahāsamuddato udakassa dunnīharaṇīyabhāvaṃ kathesi. Bodhisatto <a name="P3.0920"></a> tādisena kusītena saddhiṃ kathetumpi na vaṭṭati. ‘‘Mā idha tiṭṭhā’’ti apasāresi. Sakko ‘‘anomapurisena gahitagahaṇaṃ na sakkā vissajjāpetu’’nti tuṭṭho tassa puttake ānetvā adāsi. Mahājanakakālepi mahāsamuddaṃ taramāno ‘‘kasmā mahāsamuddaṃ tarasī’’ti devatāya puṭṭho ‘‘pāraṃ gantvā kulasantake raṭṭhe rajjaṃ gahetvā dānaṃ dātuṃ tarāmī’’ti āha. Tato devatāya – ‘‘ayaṃ mahāsamuddo gambhīro <a name="V3.0093"></a><a name="M3.0103"></a> ceva puthulo ca, kadā naṃ tarissatī’’ti vutte so āha ‘‘taveso mahāsamuddasadiso, mayhaṃ pana ajjhāsayaṃ āgamma khuddakamātikā viya khāyati. Tvaṃyeva maṃ dakkhissasi samuddaṃ taritvā samuddapārato dhanaṃ āharitvā kulasantakaṃ rajjaṃ gahetvā dānaṃ dadamāna’’nti. Devatā ‘‘anomapurisena gahitagahaṇaṃ na sakkā vissajjāpetu’’nti bodhisattaṃ āliṅgetvā haritvā uyyāne nipajjāpesi. So chattaṃ ussāpetvā divase divase pañcasatasahassapariccāgaṃ katvā aparabhāge nikkhamma pabbajito. Evaṃ mahāsatto na sakkā kenaci samaṇena vā…pe… brahmunā vā kusalasamādānaṃ vissajjāpetuṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘daḷhasamādāno ahosi kusalesu dhammesu avatthitasamādāno’’ti.</p>
  412. <p class="bodytext">Idāni yesu kusalesu dhammesu avatthitasamādāno ahosi, te dassetuṃ <span class="bld">kāyasucarite</span>tiādimāha. <span class="bld">Dānasaṃvibhāge</span>ti ettha ca dānameva diyyanavasena dānaṃ, saṃvibhāgakaraṇavasena saṃvibhāgo. <span class="bld">Sīlasamādāne</span>ti pañcasīladasasīlacatupārisuddhisīlapūraṇakāle. <span class="bld">Uposathūpavāse</span>ti cātuddasikādibhedassa uposathassa upavasanakāle. <span class="bld">Matteyyatāyā</span>ti mātukātabbavatte. Sesapadesupi eseva nayo. <span class="bld">Aññataraññataresu cā</span>ti aññesu ca evarūpesu. <span class="bld">Adhikusalesū</span>ti ettha atthi kusalā, atthi adhikusalā. Sabbepi kāmāvacarā kusalā kusalā nāma, rūpāvacarā adhikusalā. Ubhopi te kusalā nāma, arūpāvacarā adhikusalā. Sabbepi te kusalā <a name="P3.0921"></a> nāma, sāvakapāramīpaṭilābhapaccayā kusalā adhikusalā nāma. Tepi kusalā nāma, paccekabodhipaṭilābhapaccayā kusalā adhikusalā. Tepi kusalā nāma, sabbaññutaññāṇappaṭilābhapaccayā pana kusalā idha ‘‘adhikusalā’’ti adhippetā. Tesu adhikusalesu dhammesu daḷhasamādāno ahosi avatthitasamādāno.</p>
  413. <p class="bodytext"><span class="bld">Kaṭattā upacitattā</span>ti ettha sakimpi kataṃ katameva, abhiṇhakaraṇena pana upacitaṃ hoti. <span class="bld">Ussannattā</span>ti piṇḍīkataṃ rāsīkataṃ kammaṃ ussannanti vuccati. Tasmā ‘‘ussannattā’’ti vadanto mayā katakammassa cakkavāḷaṃ atisambādhaṃ, bhavaggaṃ atinīcaṃ, evaṃ me ussannaṃ kammanti dasseti. <span class="bld">Vipulattā</span>ti appamāṇattā. Iminā ‘‘anantaṃ aparimāṇaṃ mayā kataṃ kamma’’nti dasseti. <span class="bld">Adhiggaṇhātī</span>ti <a name="M3.0104"></a> adhibhavati, aññehi devehi atirekaṃ labhatīti attho. <span class="bld">Paṭilabhatī</span>ti adhigacchati.</p>
  414. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbāvantehi pādatalehī</span>ti idaṃ ‘‘samaṃ pādaṃ bhūmiyaṃ nikkhipatī’’ti etassa vitthāravacanaṃ. Tattha sabbāvantehīti sabbapadesavantehi, na ekena padesena paṭhamaṃ phusati, na ekena <a name="V3.0094"></a> pacchā, sabbeheva pādatalehi samaṃ phusati, samaṃ uddharati. Sacepi hi tathāgato ‘‘anekasataporisaṃ narakaṃ akkamissāmī’’ti pādaṃ abhinīharati. Tāvadeva ninnaṭṭhānaṃ vātapūritā viya kammārabhastā unnamitvā pathavisamaṃ hoti. Unnataṭṭhānampi anto pavisati. ‘‘Dūre akkamissāmī’’ti abhinīharantassa sineruppamāṇopi pabbato suseditavettaṅkuro viya onamitvā pādasamīpaṃ āgacchati. Tathā hissa yamakapāṭihāriyaṃ katvā ‘‘yugandharapabbataṃ akkamissāmī’’ti pāde abhinīhaṭe pabbato onamitvā pādasamīpaṃ āgato. Sopi taṃ akkamitvā dutiyapādena tāvatiṃsabhavanaṃ akkami. Na hi cakkalakkhaṇena patiṭṭhātabbaṭṭhānaṃ visamaṃ bhavituṃ sakkoti. Khāṇu vā kaṇṭako vā sakkharā vā kathalā vā uccārapassāvakheḷasiṅghāṇikādīni vā purimataraṃ vā apagacchanti, tattha tattheva vā pathaviṃ pavisanti. Tathāgatassa hi sīlatejena puññatejena dhammatejena dasannaṃ pāramīnaṃ <a name="P3.0922"></a> ānubhāvena ayaṃ mahāpathavī sammā mudupupphābhikiṇṇā hoti.</p>
  415. <p class="bodytext"><a name="para202"></a><a name="para202_dn3"></a><span class="paranum">202</span>. <span class="bld">Sāgarapariyanta</span>nti sāgarasīmaṃ. Na hi tassa rajjaṃ karontassa antarā rukkho vā pabbato vā nadī vā sīmā hoti mahāsamuddova sīmā. Tena vuttaṃ ‘‘sāgarapariyanta’’nti. <span class="bld">Akhilamanimittamakaṇṭaka</span>nti niccoraṃ. Corā hi kharasamphassaṭṭhena khilā, upaddavapaccayaṭṭhena nimittā, vijjhanaṭṭhena kaṇṭakāti vuccanti. <span class="bld">Iddha</span>nti samiddhaṃ. <span class="bld">Phīta</span>nti sabbasampattiphāliphullaṃ. <span class="bld">Khema</span>nti nibbhayaṃ. <span class="bld">Siva</span>nti nirupaddavaṃ. <span class="bld">Nirabbuda</span>nti abbudavirahitaṃ, gumbaṃ gumbaṃ hutvā carantehi corehi virahitanti attho. <span class="bld">Akkhambhiyo</span>ti avikkhambhanīyo. Na naṃ koci ṭhānato cāletuṃ sakkoti. <span class="bld">Paccatthikenā</span>ti paṭipakkhaṃ icchantena. <span class="bld">Paccāmittenā</span>ti paṭiviruddhena amittena. Ubhayampetaṃ sapattavevacanaṃ. <span class="bld">Abbhantarehī</span>ti anto uṭṭhitehi rāgādīhi.</p>
  416. <p class="bodytext"><span class="bld">Bāhirehī</span>ti <a name="M3.0105"></a> samaṇādīhi. Tathā hi naṃ bāhirā devadattakokālikādayo samaṇāpi soṇadaṇḍakūṭadaṇḍādayo brāhmaṇāpi sakkasadisā devatāpi satta vassāni anubandhamāno māropi bakādayo brahmānopi vikkhambhetuṃ nāsakkhiṃsu.</p>
  417. <p class="bodytext">Ettāvatā bhagavatā kammañca kammasarikkhakañca lakkhaṇañca lakkhaṇānisaṃso ca vutto hoti. <span class="bld">Kammaṃ</span> nāma satasahassakappādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni daḷhavīriyena hutvā kataṃ kammaṃ. <span class="bld">Kammasarikkhakaṃ</span> nāma daḷhena hutvā katabhāvaṃ sadevako loko jānātūti suppatiṭṭhitapādamahāpurisalakkhaṇaṃ. <span class="bld">Lakkhaṇaṃ</span> nāma suppatiṭṭhitapādatā. <span class="bld">Lakkhaṇānisaṃso</span> nāma paccatthikehi avikkhambhanīyatā.</p>
  418. <p class="bodytext"><a name="para203"></a><a name="para203_dn3"></a><span class="paranum">203</span>. <span class="bld">Tatthetaṃ</span> <a name="V3.0095"></a> <span class="bld">vuccatī</span>ti tattha vutte kammādibhede aparampi idaṃ vuccati, gāthābandhaṃ sandhāya vuttaṃ. Etā pana gāthā porāṇakattherā ‘‘ānandattherena ṭhapitā vaṇṇanāgāthā’’ti vatvā gatā. Aparabhāge therā ‘‘ekapadiko atthuddhāro’’ti āhaṃsu.</p>
  419. <p class="bodytext">Tattha <a name="P3.0923"></a> <span class="bld">sacce</span>ti vacīsacce. <span class="bld">Dhamme</span>ti dasakusalakammapathadhamme. <span class="bld">Dame</span>ti indriyadamane. <span class="bld">Saṃyame</span>ti sīlasaṃyame. <span class="bld">‘‘Soceyyasīlālayuposathesu cā’’</span>ti ettha kāyasoceyyādi tividhaṃ <span class="bld">soceyyaṃ.</span> Ālayabhūtaṃ sīlameva <span class="bld">sīlālayo.</span> Uposathakammaṃ <span class="bld">uposatho. Ahiṃsāyā</span>ti avihiṃsāya. <span class="bld">Samattamācarī</span>ti sakalaṃ acari.</p>
  420. <p class="bodytext"><span class="bld">Anvabhī</span>ti anubhavi. <span class="bld">Veyyañjanikā</span>ti lakkhaṇapāṭhakā. <span class="bld">Parābhibhū</span>ti pare abhibhavanasamattho. <span class="bld">Sattubhī</span>ti sapattehi akkhambhiyo hoti.</p>
  421. <p class="bodytext"><span class="bld">Na so gacchati jātu khambhana</span>nti so ekaṃseneva aggapuggalo vikkhambhetabbataṃ na gacchati. <span class="bld">Esā hi tassa dhammatā</span>ti tassa hi esā dhammatā ayaṃ sabhāvo.</p>
  422. <p class="subhead">Pādatalacakkalakkhaṇavaṇṇanā</p>
  423. <p class="bodytext"><a name="para204"></a><a name="para204_dn3"></a><span class="paranum">204</span>. <span class="bld">Ubbegauttāsabhaya</span>nti ubbegabhayañceva uttāsabhayañca. Tattha corato vā rājato vā paccatthikato vā vilopanabandhanādinissayaṃ bhayaṃ <span class="bld">ubbego</span> nāma, taṃmuhuttikaṃ caṇḍahatthiassādīni vā ahiyakkhādayo vā paṭicca lomahaṃsanakaraṃ bhayaṃ <span class="bld">uttāsabhayaṃ</span> nāma. Taṃ sabbaṃ apanuditā <a name="M3.0106"></a> vūpasametā. <span class="bld">Saṃvidhātā</span>ti saṃvidahitā. Kathaṃ saṃvidahati? Aṭaviyaṃ sāsaṅkaṭṭhānesu dānasālaṃ kāretvā tattha āgate bhojetvā manusse datvā ativāheti, taṃ ṭhānaṃ pavisituṃ asakkontānaṃ manusse pesetvā paveseti. Nagarādīsupi tesu tesu ṭhānesu ārakkhaṃ ṭhapeti, evaṃ saṃvidahati. <span class="bld">Saparivārañca dānaṃ adāsī</span>ti annaṃ pānanti dasavidhaṃ dānavatthuṃ.</p>
  424. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">anna</span>nti yāgubhattaṃ. Taṃ dadanto na dvāre ṭhapetvā adāsi, atha kho antonivesane haritupalittaṭṭhāne lājā ceva pupphāni ca vikiritvā āsanaṃ paññapetvā vitānaṃ bandhitvā gandhadhūmādīhi sakkāraṃ katvā bhikkhusaṅghaṃ nisīdāpetvā yāguṃ adāsi. Yāguṃ dento ca sabyañjanaṃ adāsi. Yāgupānāvasāne pāde dhovitvā telena makkhetvā nānappakārakaṃ anantaṃ khajjakaṃ datvā pariyosāne anekasūpaṃ anekabyañjanaṃ paṇītabhojanaṃ adāsi<a name="P3.0924"></a>. Pānaṃ dento ambapānādiaṭṭhavidhaṃ <a name="V3.0096"></a> pānaṃ adāsi, tampi yāgubhattaṃ datvā. Vatthaṃ dento na suddhavatthameva adāsi, ekapaṭṭadupaṭṭādipahonakaṃ pana datvā sucimpi adāsi, suttampi adāsi, suttaṃ vaṭṭesi, sūcikammakaraṇaṭṭhāne bhikkhūnaṃ āsanāni, yāgubhattaṃ, pādamakkhanaṃ, piṭṭhimakkhanaṃ, rajanaṃ, paṇḍupalāsaṃ, rajanadoṇikaṃ, antamaso cīvararajanakaṃ kappiyakārakampi adāsi.</p>
  425. <p class="bodytext"><span class="bld">Yāna</span>nti upāhanaṃ. Taṃ dadantopi upāhanatthavikaṃ upāhanadaṇḍakaṃ makkhanatelaṃ heṭṭhā vuttāni ca annādīni tasseva parivāraṃ katvā adāsi. <span class="bld">Mālaṃ</span> dentopi na suddhamālameva adāsi, atha kho naṃ gandhehi missetvā heṭṭhimāni cattāri tasseva parivāraṃ katvā adāsi. Bodhicetiyaāsanapotthakādipūjanatthāya ceva cetiyagharadhūpanatthāya ca <span class="bld">gandhaṃ</span> dentopi na suddhagandhameva adāsi, gandhapisanakanisadāya ceva pakkhipanakabhājanena ca saddhiṃ heṭṭhimāni pañca tassa parivāraṃ katvā adāsi. Cetiyapūjādīnaṃ atthāya haritālamanosilācīnapiṭṭhādi<span class="bld">vilepanaṃ</span> dentopi na suddhavilepanameva adāsi, vilepanabhājanena saddhiṃ heṭṭhimāni cha tassa parivāraṃ katvā adāsi. <span class="bld">Seyyā</span>ti mañcapīṭhaṃ. Taṃ dentopi na suddhakameva adāsi, kojavakambalapaccattharaṇamañcappaṭipādakehi saddhiṃ antamaso maṅgulasodhanadaṇḍakaṃ heṭṭhimāni ca satta tassa parivāraṃ katvā adāsi. <span class="bld">Āvasathaṃ</span> <a name="M3.0107"></a> dentopi na gehamattameva adāsi, atha kho naṃ mālākammalatākammapaṭimaṇḍitaṃ supaññattaṃ mañcapīṭhaṃ kāretvā heṭṭhimāni aṭṭha tassa parivāraṃ katvā adāsi. <span class="bld">Padīpeyya</span>nti padīpatelaṃ. Taṃ dento cetiyaṅgaṇe bodhiyaṅgaṇe dhammassavanagge vasanagehe potthakavācanaṭṭhāne iminā dīpaṃ jālāpethāti na suddhatelameva adāsi, vaṭṭi kapallakatelabhājanādīhi saddhiṃ heṭṭhimāni nava tassa parivāraṃ katvā adāsi. <span class="bld">Suvibhattantarānī</span>ti suvibhattaantarāni.</p>
  426. <p class="bodytext"><span class="bld">Rājāno</span>ti abhisittā. <span class="bld">Bhogiyā</span>ti bhojakā <span class="bld">kumārā</span>ti rājakumārā. Idha <a name="P3.0925"></a> <span class="bld">kammaṃ</span> nāma saparivāraṃ dānaṃ. <span class="bld">Kammasarikkhakaṃ</span> nāma saparivāraṃ katvā dānaṃ adāsīti iminā kāraṇena sadevako loko jānātūti nibbattaṃ cakkalakkhaṇaṃ. <span class="bld">Lakkhaṇaṃ</span> nāma tadeva cakkalakkhaṇaṃ. <span class="bld">Ānisaṃso</span> mahāparivāratā.</p>
  427. <p class="bodytext"><a name="para205"></a><a name="para205_dn3"></a><span class="paranum">205</span>. <span class="bld">Tatthetaṃ vuccatī</span>ti imā tadatthaparidīpanā gāthā vuccanti. Duvidhā hi gāthā honti – tadatthaparidīpanā ca visesatthaparidīpanā ca. Tattha pāḷiāgatameva atthaṃ paridīpanā <span class="bld">tadatthaparidīpanā</span> nāma. Pāḷiyaṃ anāgataṃ paridīpanā <span class="bld">visesatthaparidīpanā</span> nāma. Imā pana tadatthaparidīpanā. Tattha <span class="bld">pure</span>ti pubbe. <span class="bld">Puratthā</span>ti tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Purimāsu jātīsū</span>ti imissā jātiyā <a name="V3.0097"></a> pubbekatakammapaṭikkhepadīpanaṃ. <span class="bld">Ubbegauttāsabhayāpanūdano</span>ti ubbegabhayassa ca uttāsabhayassa ca apanūdano. <span class="bld">Ussuko</span>ti adhimutto.</p>
  428. <p class="bodytext"><span class="bld">Satapuññalakkhaṇa</span>nti satena satena puññakammena nibbattaṃ ekekaṃ lakkhaṇaṃ. Evaṃ sante yo koci buddho bhaveyyāti na rocayiṃsu, anantesu pana cakkavāḷesu sabbe sattā ekekaṃ kammaṃ satakkhattuṃ kareyyuṃ, ettakehi janehi kataṃ kammaṃ bodhisatto ekova ekekaṃ sataguṇaṃ katvā nibbatto. Tasmā ‘‘satapuññalakkhaṇo’’ti imamatthaṃ rocayiṃsu. <span class="bld">Manussāsurasakkarakkhasā</span>ti manussā ca asurā ca sakkā ca rakkhasā ca.</p>
  429. <p class="subhead">Āyatapaṇhitāditilakkhaṇavaṇṇanā</p>
  430. <p class="bodytext"><a name="para206"></a><a name="para206_dn3"></a><span class="paranum">206</span>. <span class="bld">Antarā</span>ti paṭisandhito sarasacutiyā antare. Idha <span class="bld">kammaṃ</span> nāma pāṇātipātā virati. <span class="bld">Kammasarikkhakaṃ</span> nāma pāṇātipātaṃ karonto padasaddasavanabhayā <a name="M3.0108"></a> aggaggapādehi akkamantā gantvā paraṃ pātenti. Atha te iminā kāraṇena tesaṃ taṃ kammaṃ jano jānātūti antovaṅkapādā vā bahivaṅkapādā vā ukkuṭikapādā vā aggakoṇḍā vā paṇhikoṇḍā vā bhavanti. Aggapādehi gantvā parassa amāritabhāvaṃ pana tathāgatassa sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti <span class="bld">āyatapaṇhi</span> mahāpurisalakkhaṇaṃ nibbattati<a name="P3.0926"></a>. Tathā paraṃ ghātentā unnatakāyena gacchantā aññe passissantīti onatā gantvā paraṃ ghātenti. Atha te evamime gantvā paraṃ ghātayiṃsūti nesaṃ taṃ kammaṃ iminā kāraṇena paro jānātūti khujjā vā vāmanā vā pīṭhasappi vā bhavanti. Tathāgatassa pana evaṃ gantvā paresaṃ aghātitabhāvaṃ iminā kāraṇena sadevako loko jānātūti <span class="bld">brahmujugatta</span>mahāpurisalakkhaṇaṃ nibbattati. Tathā paraṃ ghātentā āvudhaṃ vā muggaraṃ vā gaṇhitvā muṭṭhikatahatthā paraṃ ghātenti. Te evaṃ tesaṃ parassa ghātitabhāvaṃ iminā kāraṇena jano jānātūti rassaṅgulī vā rassahatthā vā vaṅkaṅgulī vā phaṇahatthakā vā bhavanti. Tathāgatassa pana evaṃ paresaṃ aghātitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti <span class="bld">dīghaṅguli</span>mahāpurisalakkhaṇaṃ nibbattati. Idamettha <span class="bld">kammasarikkhakaṃ.</span> Idameva pana lakkhaṇattayaṃ <span class="bld">lakkhaṇaṃ</span> nāma. Dīghāyukabhāvo <span class="bld">lakkhaṇānisaṃso.</span></p>
  431. <p class="bodytext"><a name="para207"></a><a name="para207_dn3"></a><span class="paranum">207</span>. <span class="bld">Maraṇavadhabhayattano</span>ti ettha maraṇasaṅkhāto vadho maraṇavadho, maraṇavadhato bhayaṃ <span class="bld">maraṇavadhabhayaṃ,</span> taṃ attano jānitvā. <span class="bld">Paṭivirato paraṃmāraṇāyā</span>ti yathā mayhaṃ maraṇato bhayaṃ mama jīvitaṃ <a name="V3.0098"></a> piyaṃ, evaṃ paresampīti ñatvā paraṃ māraṇato paṭivirato ahosi. <span class="bld">Sucaritenā</span>ti suciṇṇena. <span class="bld">Saggamagamā</span>ti saggaṃ gato.</p>
  432. <p class="bodytext"><span class="bld">Caviya punaridhāgato</span>ti cavitvā puna idhāgato. <span class="bld">Dīghapāsaṇhiko</span>ti dīghapaṇhiko. <span class="bld">Brahmāva sujū</span>ti brahmā viya suṭṭhu uju.</p>
  433. <p class="bodytext"><span class="bld">Subhujo</span>ti sundarabhujo. <span class="bld">Susū</span>ti mahallakakālepi taruṇarūpo. <span class="bld">Susaṇṭhito</span>ti susaṇṭhānasampanno. <span class="bld">Mudutalunaṅguliyassā</span>ti mudū ca talunā ca aṅguliyo assa. <span class="bld">Tībhī</span>ti tīhi. <span class="bld">Purisavaraggalakkhaṇehī</span>ti purisavarassa <a name="M3.0109"></a> aggalakkhaṇehi. <span class="bld">Cirayapanāyā</span>ti ciraṃ yāpanāya, dīghāyukabhāvāya.</p>
  434. <p class="bodytext"><span class="bld">Ciraṃ yapetī</span>ti ciraṃ yāpeti. <span class="bld">Cirataraṃ pabbajati yadi tato</span>ti tato cirataraṃ yāpeti, yadi pabbajatīti attho. <span class="bld">Yāpayati</span> <a name="P3.0927"></a> <span class="bld">ca vasiddhibhāvanāyā</span>ti vasippatto hutvā iddhibhāvanāya yāpeti.</p>
  435. <p class="subhead">Sattussadatālakkhaṇavaṇṇanā</p>
  436. <p class="bodytext"><a name="para208"></a><a name="para208_dn3"></a><span class="paranum">208</span>. <span class="bld">Rasitāna</span>nti rasasampannānaṃ. ‘‘Khādanīyāna’’ntiādīsu <span class="bld">khādanīyāni</span> nāma piṭṭhakhajjakādīni. <span class="bld">Bhojanīyānī</span>ti pañca bhojanāni. <span class="bld">Sāyanīyānī</span>ti sāyitabbāni sappinavanītādīni. <span class="bld">Lehanīyānī</span>ti nillehitabbāni piṭṭhapāyāsādīni. <span class="bld">Pānānī</span>ti aṭṭha pānakāni.</p>
  437. <p class="bodytext">Idha <span class="bld">kammaṃ</span> nāma kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni dinnaṃ idaṃ paṇītabhojanadānaṃ. <span class="bld">Kammasarikkhakaṃ</span> nāma lūkhabhojane kucchigate lohitaṃ sussati, maṃsaṃ milāyati. Tasmā lūkhadāyakā sattā iminā kāraṇena nesaṃ lūkhabhojanassa dinnabhāvaṃ jano jānātūti appamaṃsā appalohitā manussapetā viya dullabhannapānā bhavanti. Paṇītabhojane pana kucchigate maṃsalohitaṃ vaḍḍhati, paripuṇṇakāyā pāsādikā abhirūpadassanā honti. Tasmā tathāgatassa dīgharattaṃ paṇītabhojanadāyakattaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti sattussadamahāpurisalakkhaṇaṃ nibbattati. <span class="bld">Lakkhaṇaṃ</span> nāma sattussadalakkhaṇameva. Paṇītalābhitā <span class="bld">ānisaṃso.</span></p>
  438. <p class="bodytext"><a name="para209"></a><a name="para209_dn3"></a><span class="paranum">209</span>. <span class="bld">Khajjabhojjamathaleyyasāyita</span>nti <a name="V3.0099"></a> khajjakañca bhojanañca lehanīyañca sāyanīyañca. <span class="bld">Uttamaggarasadāyako</span>ti uttamo aggarasadāyako, uttamānaṃ vā aggarasānaṃ dāyako.</p>
  439. <p class="bodytext"><span class="bld">Satta cussade</span>ti satta ca ussade. <span class="bld">Tadatthajotaka</span>nti khajjabhojjādijotakaṃ, tesaṃ lābhasaṃvattanikanti attho. <span class="bld">Pabbajampi cā</span>ti pabbajamānopi ca. <span class="bld">Tadādhigacchatī</span>ti taṃ adhigacchati. <span class="bld">Lābhiruttama</span>nti lābhi uttamaṃ.</p>
  440. <p class="subhead">Karacaraṇādilakkhaṇavaṇṇanā</p>
  441. <p class="bodytext"><a name="para210"></a><a name="para210_dn3"></a><span class="paranum">210</span>. <span class="bld">Dānenā</span>tiādīsu <a name="M3.0110"></a> ekacco dāneneva saṅgaṇhitabbo hoti, taṃ dānena saṅgahesi. Pabbajitānaṃ pabbajitaparikkhāraṃ, gihīnaṃ gihiparikkhāraṃ adāsi.</p>
  442. <p class="bodytext"><span class="bld">Peyyavajjenā</span>ti ekacco hi ‘‘ayaṃ dātabbaṃ nāma deti, ekena pana vacanena sabbaṃ makkhetvā nāseti, kiṃ etassa dāna’’nti vattā hoti. Ekacco ‘‘ayaṃ kiñcāpi dānaṃ na deti, kathento pana telena viya makkheti. Eso detu vā mā vā, vacanameva <a name="P3.0928"></a> tassa sahassaṃ agghatī’’ti vattā hoti. Evarūpo puggalo dānaṃ na paccāsīsati, piyavacanameva paccāsīsati. Taṃ piyavacanena saṅgahesi.</p>
  443. <p class="bodytext"><span class="bld">Atthacariyāyā</span>ti atthasaṃvaḍḍhanakathāya. Ekacco hi neva dānaṃ, na piyavacanaṃ paccāsīsati. Attano hitakathaṃ vaḍḍhitakathameva paccāsīsati. Evarūpaṃ puggalaṃ ‘‘idaṃ te kātabbaṃ, idaṃ te na kātabbaṃ. Evarūpo puggalo sevitabbo, evarūpo puggalo na sevitabbo’’ti evaṃ atthacariyāya saṅgahesi.</p>
  444. <p class="bodytext"><span class="bld">Samānattatāyā</span>ti samānasukhadukkhabhāvena. Ekacco hi dānādīsu ekampi na paccāsīsati, ekāsane nisajjaṃ, ekapallaṅke sayanaṃ, ekato bhojananti evaṃ samānasukhadukkhataṃ paccāsīsati. Tattha jātiyā hīno bhogena adhiko dussaṅgaho hoti. Na hi sakkā tena saddhiṃ ekaparibhogo kātuṃ, tathā akariyamāne ca so kujjhati. Bhogena hīno jātiyā adhikopi dussaṅgaho hoti. So hi ‘‘ahaṃ jātimā’’ti bhogasampannena saddhiṃ ekaparibhogaṃ na icchati, tasmiṃ akariyamāne kujjhati. Ubhohipi hīno pana susaṅgaho hoti. Na hi so itarena saddhiṃ ekaparibhogaṃ icchati, na akariyamāne ca kujjhati. Ubhohi <a name="V3.0100"></a> sadisopi susaṅgahoyeva. Bhikkhūsu dussīlo dussaṅgaho hoti. Na hi sakkā tena saddhiṃ ekaparibhogo kātuṃ, tathā akariyamāne ca kujjhati. Sīlavā susaṅgaho hoti. Sīlavā hi adīyamānepi akariyamānepi na kujjhati. Aññaṃ attanā <a name="M3.0111"></a> saddhiṃ paribhogaṃ akarontampi na pāpakena cittena passati. Paribhogopi tena saddhiṃ sukaro hoti. Tasmā evarūpaṃ puggalaṃ evaṃ samānattatāya saṅgahesi.</p>
  445. <p class="bodytext"><span class="bld">Susaṅgahitāssa hontī</span>ti susaṅgahitā assa honti. Detu vā mā vā detu, karotu vā mā vā karotu, susaṅgahitāva honti, na bhijjanti. ‘‘Yadāssa dātabbaṃ hoti, tadā deti. Idāni maññe natthi, tena na deti. Kiṃ mayaṃ dadamānameva upaṭṭhahāma? Adentaṃ akarontaṃ na upaṭṭhahāmā’’ti evaṃ cintenti.</p>
  446. <p class="bodytext">Idha <span class="bld">kammaṃ</span> nāma dīgharattaṃ kataṃ dānādisaṅgahakammaṃ. <span class="bld">Kammasarikkhakaṃ</span> nāma yo evaṃ asaṅgāhako hoti, so iminā kāraṇenassa asaṅgāhakabhāvaṃ jano jānātūti thaddhahatthapādo ceva hoti, visamaṭṭhitāvayavalakkhaṇo ca. Tathāgatassa pana dīgharattaṃ saṅgāhakabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti imāni dve <a name="P3.0929"></a> lakkhaṇāni nibbattanti. <span class="bld">Lakkhaṇaṃ</span> nāma idameva lakkhaṇadvayaṃ. Susaṅgahitaparijanatā <span class="bld">ānisaṃso.</span></p>
  447. <p class="bodytext"><a name="para211"></a><a name="para211_dn3"></a><span class="paranum">211</span>. <span class="bld">Kariyā</span>ti karitvā. <span class="bld">Cariyā</span>ti caritvā. <span class="bld">Anavamatenā</span>ti anavaññātena. ‘‘Anapamodenā’’tipi pāṭho, na appamodena, na dīnena na gabbhitenāti attho.</p>
  448. <p class="bodytext"><span class="bld">Caviyā</span>ti cavitvā. <span class="bld">Atirucira suvaggu dassaneyya</span>nti atirucirañca supāsādikaṃ suvaggu ca suṭṭhu chekaṃ dassaneyyañca daṭṭhabbayuttaṃ. <span class="bld">Susu kumāro</span>ti suṭṭhu sukumāro.</p>
  449. <p class="bodytext"><span class="bld">Parijanassavo</span>ti parijano assavo vacanakaro. <span class="bld">Vidheyyo</span>ti kattabbākattabbesu yathāruci vidhātabbo. <span class="bld">Mahima</span>nti mahiṃ imaṃ. <span class="bld">Piyavadū hitasukhataṃ jigīsamāno</span>ti piyavado hutvā hitañca sukhañca pariyesamāno. <span class="bld">Vacanapaṭikarassā bhippasannā</span>ti vacanapaṭikarā assa abhippasannā. <span class="bld">Dhammānudhamma</span>nti dhammañca anudhammañca.</p>
  450. <p class="subhead">Ussaṅkhapādādilakkhaṇavaṇṇanā</p>
  451. <p class="bodytext"><a name="para212"></a><a name="para212_dn3"></a><span class="paranum">212</span>. <span class="bld">Atthūpasaṃhita</span>nti <a name="V3.0101"></a><a name="M3.0112"></a> idhalokaparalokatthanissitaṃ. <span class="bld">Dhammūpasaṃhita</span>nti dasakusalakammapathanissitaṃ. <span class="bld">Bahujanaṃ nidaṃsesī</span>ti bahujanassa nidaṃsanakathaṃ kathesi. <span class="bld">Pāṇīna</span>nti sattānaṃ. ‘‘Aggo’’tiādīni sabbāni aññamaññavevacanāni. Idha <span class="bld">kammaṃ</span> nāma dīgharattaṃ bhāsitā uddhaṅgamanīyā atthūpasaṃhitā vācā. <span class="bld">Kammasarikkhakaṃ</span> nāma yo evarūpaṃ uggatavācaṃ na bhāsati, so iminā kāraṇena uggatavācāya abhāsanaṃ jano jānātūti adhosaṅkhapādo ca hoti adhonatalomo ca. Tathāgatassa pana dīgharattaṃ evarūpāya uggatavācāya bhāsitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti <span class="bld">ussaṅkhapādalakkhaṇañca uddhaggalomalakkhaṇañca</span> nibbattati. <span class="bld">Lakkhaṇaṃ</span> nāma idameva lakkhaṇadvayaṃ. Uttamabhāvo <span class="bld">ānisaṃso.</span></p>
  452. <p class="bodytext"><a name="para213"></a><a name="para213_dn3"></a><span class="paranum">213</span>. <span class="bld">Eraya</span>nti <a name="P3.0930"></a> bhaṇanto. <span class="bld">Bahujanaṃ nidaṃsayī</span>ti bahujanassa hitaṃ dasseti. <span class="bld">Dhammayāga</span>nti dhammadānayaññaṃ.</p>
  453. <p class="bodytext"><span class="bld">Ubbhamuppatitalomavā saso</span>ti so esa uddhaggatalomavā hoti. <span class="bld">Pādagaṇṭhirahū</span>ti pādagopphakā ahesuṃ. <span class="bld">Sādhusaṇṭhitā</span>ti suṭṭhu saṇṭhitā. <span class="bld">Maṃsalohitācitā</span>ti maṃsena ca lohitena ca ācitā. <span class="bld">Tacotthatā</span>ti tacena pariyonaddhā niguḷhā. <span class="bld">Vajatī</span>ti gacchati. <span class="bld">Anomanikkamo</span>ti anomavihārī seṭṭhavihārī.</p>
  454. <p class="subhead">Eṇijaṅghalakkhaṇavaṇṇanā</p>
  455. <p class="bodytext"><a name="para214"></a><a name="para214_dn3"></a><span class="paranum">214</span>. <span class="bld">Sippaṃ vā</span>tiādīsu sippaṃ nāma dve sippāni – hīnañca sippaṃ, ukkaṭṭhañca sippaṃ. Hīnaṃ nāma sippaṃ naḷakārasippaṃ, kumbhakārasippaṃ pesakārasippaṃ nahāpitasippaṃ. Ukkaṭṭhaṃ nāma sippaṃ lekhā muddā gaṇanā. <span class="bld">Vijjā</span>ti ahivijjādianekavidhā. <span class="bld">Caraṇa</span>nti pañcasīlaṃ dasasīlaṃ pātimokkhasaṃvarasīlaṃ. <span class="bld">Kamma</span>nti kammassakatājānanapaññā. <span class="bld">Kilisseyyu</span>nti kilameyyuṃ. Antevāsikavattaṃ nāma dukkhaṃ, taṃ nesaṃ mā ciramahosīti cintesi.</p>
  456. <p class="bodytext"><span class="bld">Rājārahānī</span>ti rañño anurūpāni hatthiassādīni, tāniyeva rañño senāya aṅgabhūtattā <span class="bld">rājaṅgānī</span>ti vuccanti. <span class="bld">Rājūpabhogānī</span>ti rañño <a name="M3.0113"></a> upabhogaparibhogabhaṇḍāni, tāni ceva sattaratanāni ca. <span class="bld">Rājānucchavikānī</span>ti rañño anucchavikāni. Tesaṃyeva sabbesaṃ idaṃ gahaṇaṃ. <span class="bld">Samaṇārahānī</span>ti <a name="V3.0102"></a> samaṇānaṃ anurūpāni cīvarādīni. <span class="bld">Samaṇaṅgānī</span>ti samaṇānaṃ koṭṭhāsabhūtā catasso parisā. <span class="bld">Samaṇūpabhogānī</span>ti samaṇānaṃ upabhogaparikkhārā. <span class="bld">Samaṇānucchavikānī</span>ti tesaṃyeva adhivacanaṃ.</p>
  457. <p class="bodytext">Idha pana <span class="bld">kammaṃ</span> nāma dīgharattaṃ sakkaccaṃ sippādivācanaṃ. <span class="bld">Kammasarikkhakaṃ</span> nāma yo evaṃ sakkaccaṃ sippaṃ avācento antevāsike ukkuṭikāsanajaṅghapesanikādīhi kilameti, tassa jaṅghamaṃsaṃ likhitvā pātitaṃ viya hoti. Tathāgatassa pana sakkaccaṃ vācitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti anupubbauggatavaṭṭitaṃ <span class="bld">eṇijaṅghalakkhaṇaṃ</span> <a name="P3.0931"></a> nibbattati. <span class="bld">Lakkhaṇaṃ</span> nāma idameva lakkhaṇaṃ. Anucchavikalābhitā <span class="bld">ānisaṃso.</span></p>
  458. <p class="bodytext"><a name="para215"></a><a name="para215_dn3"></a><span class="paranum">215</span>. <span class="bld">Yadūpaghātāyā</span>ti yaṃ sippaṃ kassaci upaghātāya na hoti. <span class="bld">Kilissatī</span>ti kilamissati. <span class="bld">Sukhumattacotthatā</span>ti sukhumattacena pariyonaddhā. Kiṃ pana aññena kammena aññaṃ lakkhaṇaṃ nibbattatīti? Na nibbattati. Yaṃ pana nibbattati, taṃ anubyañjanaṃ hoti, tasmā idha vuttaṃ.</p>
  459. <p class="subhead">Sukhumacchavilakkhaṇavaṇṇanā</p>
  460. <p class="bodytext"><a name="para216"></a><a name="para216_dn3"></a><span class="paranum">216</span>. <span class="bld">Samaṇaṃ vā</span>ti samitapāpaṭṭhena samaṇaṃ. <span class="bld">Brāhmaṇaṃ vā</span>ti bāhitapāpaṭṭhena brāhmaṇaṃ.</p>
  461. <p class="bodytext"><span class="bld">Mahāpañño</span>tiādīsu mahāpaññādīhi samannāgato hotīti attho. Tatridaṃ mahāpaññādīnaṃ nānattaṃ.</p>
  462. <p class="bodytext">Tattha katamā <span class="bld">mahāpaññā?</span> Mahante sīlakkhandhe pariggaṇhātīti <span class="bld">mahāpaññā,</span> mahante samādhikkhandhe paññākkhandhe vimuttikkhandhe vimuttiñāṇadassanakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā. Mahantāni ṭhānāṭhānāni mahantā vihārasamāpattiyo mahantāni ariyasaccāni mahante satipaṭṭhāne sammappadhāne iddhipāde mahantāni indriyāni balāni mahante bojjhaṅge mahante ariyamagge mahantāni sāmaññaphalāni mahantā abhiññāyo mahantaṃ paramatthaṃ nibbānaṃ pariggaṇhātīti mahāpaññā.</p>
  463. <p class="bodytext">Katamā <a name="M3.0114"></a> <span class="bld">puthupaññā?</span> Puthunānākhandhesu ñāṇaṃ pavattatīti <span class="bld">puthupaññā.</span> Puthunānādhātūsu puthunānāāyatanesu <a name="V3.0103"></a> puthunānāpaṭiccasamuppādesu puthunānāsuññatamanupalabbhesu puthunānāatthesu dhammesu niruttīsu paṭibhānesu. Puthunānāsīlakkhandhesu puthunānāsamādhipaññāvimuttivimuttiñādassanakkhandhesu puthunānāṭhānāṭhānesu puthunānāvihārasamāpattīsu puthunānāariyasaccesu puthunānāsatipaṭṭhānesu sammappadhānesu iddhipādesu indriyesu balesu bojjhaṅgesu puthunānāariyamaggesu sāmaññaphalesu abhiññāsu puthujjanasādhāraṇe dhamme samatikkamma paramatthe nibbāne ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā.</p>
  464. <p class="bodytext">Katamā <span class="bld">hāsapaññā?</span> Idhekacco hāsabahulo vedabahulo tuṭṭhibahulo pāmojjabahulo sīlaṃ paripūreti indriyasaṃvaraṃ paripūreti bhojane mattaññutaṃ jāgariyānuyogaṃ sīlakkhandhaṃ samādhikkhandhaṃ paññākkhandhaṃ vimuttikkhandhaṃ <a name="P3.0932"></a> vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ paripūretīti hāsapaññā. Hāsabahulo…pe… pāmojjabahulo ṭhānāṭhānaṃ paṭivijjhatīti hāsapaññā. Hāsabahulo vihārasamāpattiyo paripūretīti hāsapaññā. Hāsabahulo ariyasaccāni paṭivijjhatīti hāsapaññā. Satipaṭṭhāne sammappadhāne iddhipāde indriyāni balāni bojjhaṅge ariyamaggaṃ bhāvetīti hāsapaññā. Hāsabahulo sāmaññaphalāni sacchikarotīti hāsapaññā. Abhiññāyo paṭivijjhatīti hāsapaññā. Hāsabahulo vedatuṭṭhipāmojjabahulo paramatthaṃ nibbānaṃ sacchikarotīti hāsapaññā.</p>
  465. <p class="bodytext">Katamā <span class="bld">javanapaññā?</span> Yaṃkiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ taṃ rūpaṃ aniccato khippaṃ javatīti javanapaññā. Dukkhato khippaṃ anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. Yā kāci vedanā…pe… yaṃkiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ, sabbaṃ taṃ viññāṇaṃ aniccato dukkhato anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. Cakkhu…pe… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccato dukkhato anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena dukkhaṃ bhayaṭṭhena anattā asārakaṭṭhenāti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā rūpanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā. Vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ cakkhu…pe… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena…pe… vibhūtaṃ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā. Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ<a name="M3.0115"></a>. Cakkhuṃ…pe… jarāmaraṇaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā.</p>
  466. <p class="bodytext">Katamā <a name="V3.0104"></a> <span class="bld">tikkhapaññā?</span> Khippaṃ kilese chindatīti tikkhapaññā. Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti, uppannaṃ byāpādavitakkaṃ, uppannaṃ vihiṃsāvitakkaṃ, uppannuppanne pāpake akusale dhamme uppannaṃ rāgaṃ dosaṃ mohaṃ kodhaṃ upanāhaṃ makkhaṃ paḷāsaṃ issaṃ macchariyaṃ māyaṃ sāṭheyyaṃ thambhaṃ sārambhaṃ <a name="P3.0933"></a> mānaṃ atimānaṃ madaṃ pamādaṃ sabbe kilese sabbe duccarite sabbe abhisaṅkhāre sabbe bhavagāmikamme nādhivāseti pajahati vinodeti byantī karoti anabhāvaṃ gametīti tikkhapaññā. Ekasmiṃ āsane cattāro ariyamaggā cattāri sāmaññaphalāni catasso paṭisambhidāyo cha abhiññāyo adhigatā honti sacchikatā phassitā paññāyāti tikkhapaññā.</p>
  467. <p class="bodytext">Katamā <span class="bld">nibbedhikapaññā?</span> Idhekacco sabbasaṅkhāresu ubbegabahulo hoti uttāsabahulo ukkaṇṭhanabahulo aratibahulo anabhiratibahulo bahimukho na ramati sabbasaṅkhāresu, anibbiddhapubbaṃ apadālitapubbaṃ lobhakkhandhaṃ nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā. Anibbiddhapubbaṃ apadālitapubbaṃ dosakkhandhaṃ mohakkhandhaṃ kodhaṃ upanāhaṃ…pe… sabbe bhavagāmikamme nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññāti (paṭi. ma. 3.3).</p>
  468. <p class="bodytext"><a name="para217"></a><a name="para217_dn3"></a><span class="paranum">217</span>. <span class="bld">Pabbajitaṃ upāsitā</span>ti paṇḍitaṃ pabbajitaṃ upasaṅkamitvā payirupāsitā. <span class="bld">Atthantaro</span>ti yathā eke randhagavesino upārambhacittatāya dosaṃ abbhantaraṃ karitvā nisāmayanti, evaṃ anisāmetvā atthaṃ abbhantaraṃ katvā atthayuttaṃ kathaṃ nisāmayi upadhārayi.</p>
  469. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭilābhagatenā</span>ti paṭilābhatthāya gatena. <span class="bld">Uppādanimittakovidā</span>ti uppāde ca nimitte ca chekā. <span class="bld">Avecca dakkhitī</span>ti ñatvā passissati.</p>
  470. <p class="bodytext"><span class="bld">Atthānusiṭṭhīsu pariggahesu cā</span>ti ye atthānusāsanesu pariggahā atthānatthaṃ pariggāhakāni ñāṇāni, tesūti attho.</p>
  471. <p class="subhead">Suvaṇṇavaṇṇalakkhaṇavaṇṇanā</p>
  472. <p class="bodytext"><a name="para218"></a><a name="para218_dn3"></a><span class="paranum">218</span>. <span class="bld">Akkodhano</span>ti <a name="M3.0116"></a> na anāgāmimaggena kodhassa pahīnattā, atha kho sacepi me kodho uppajjeyya, khippameva naṃ paṭivinodeyyanti evaṃ akkodhavasikattā. <span class="bld">Nābhisajjī</span>ti kuṭilakaṇṭako viya tattha tattha mammaṃ tudanto viya na laggi. <span class="bld">Na kuppi na byāpajjī</span>tiādīsu <a name="V3.0105"></a> pubbuppattiko <span class="bld">kopo. </span> Tato balavataro <span class="bld">byāpādo.</span> Tato balavatarā <span class="bld">patitthiyanā.</span> Taṃ sabbaṃ akaronto na kuppi na byāpajji na patitthiyi. <span class="bld">Appaccaya</span>nti domanassaṃ. <span class="bld">Na pātvākāsī</span>ti na kāyavikārena vā vacīvikārena vā pākaṭamakāsi.</p>
  473. <p class="bodytext">Idha kammaṃ nāma dīgharattaṃ akkodhanatā ceva <a name="P3.0934"></a> sukhumattharaṇādidānañca. <span class="bld">Kammasarikkhakaṃ</span> nāma kodhanassa chavivaṇṇo āvilo hoti mukhaṃ duddasiyaṃ vatthacchādanasadisañca maṇḍanaṃ nāma natthi. Tasmā yo kodhano ceva vatthacchādanānañca adātā, so iminā kāraṇenassa jano kodhanādibhāvaṃ jānātūti dubbaṇṇo hoti dussaṇṭhāno. Akkodhanassa pana mukhaṃ virocati, chavivaṇṇo vippasīdati. Sattā hi catūhi kāraṇehi pāsādikā honti āmisadānena vā vatthadānena vā sammajjanena vā akkodhanatāya vā. Imāni cattāripi kāraṇāni dīgharattaṃ tathāgatena katāneva. Tenassa imesaṃ katabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti suvaṇṇavaṇṇaṃ mahāpurisalakkhaṇaṃ nibbattati. <span class="bld">Lakkhaṇaṃ</span> nāma idameva lakkhaṇaṃ. Sukhumattharaṇādilābhitā <span class="bld">ānisaṃso.</span></p>
  474. <p class="bodytext"><a name="para219"></a><a name="para219_dn3"></a><span class="paranum">219</span>. <span class="bld">Abhivissajī</span>ti abhivissajjesi. <span class="bld">Mahimiva suro abhivassa</span>nti suro vuccati devo, mahāpathaviṃ abhivassanto devo viya.</p>
  475. <p class="bodytext"><span class="bld">Suravarataroriva indo</span>ti surānaṃ varataro indo viya.</p>
  476. <p class="bodytext"><span class="bld">Apabbajjamiccha</span>nti apabbajjaṃ gihibhāvaṃ icchanto. <span class="bld">Mahatimahi</span>nti mahantiṃ pathaviṃ.</p>
  477. <p class="bodytext"><span class="bld">Acchādanavatthamokkhapāvuraṇāna</span>nti acchādanānañceva vatthānañca uttamapāvuraṇānañca. <span class="bld">Panāso</span>ti vināso.</p>
  478. <p class="subhead">Kosohitavatthaguyhalakkhaṇavaṇṇanā</p>
  479. <p class="bodytext"><a name="para220"></a><a name="para220_dn3"></a><span class="paranum">220</span>. <span class="bld">Mātarampi</span> <a name="M3.0117"></a> <span class="bld">puttena samānetā ahosī</span>ti imaṃ kammaṃ rajje patiṭṭhitena sakkā kātuṃ. Tasmā bodhisattopi rajjaṃ kārayamāno antonagare catukkādīsu catūsu nagaradvāresu bahinagare catūsu disāsu imaṃ kammaṃ karothāti manusse ṭhapesi. Te mātaraṃ kuhiṃ me putto puttaṃ <a name="V3.0106"></a> na passāmīti vilapantiṃ pariyesamānaṃ disvā ehi, amma, puttaṃ dakkhasīti taṃ ādāya gantvā nahāpetvā bhojetvā puttamassā pariyesitvā dassenti. Esa nayo sabbattha.</p>
  480. <p class="bodytext">Idha <span class="bld">kammaṃ</span> nāma dīgharattaṃ ñātīnaṃ samaṅgibhāvakaraṇaṃ. <span class="bld">Kammasarikkhakaṃ</span> nāma ñātayo hi samaṅgībhūtā aññamaññassa vajjaṃ paṭicchādenti. Kiñcāpi hi te kalahakāle kalahaṃ karonti, ekassa pana dose uppanne aññaṃ jānāpetuṃ na icchanti. Ayaṃ nāma etassa dosoti vutte sabbe uṭṭhahitvā <a name="P3.0935"></a> kena diṭṭhaṃ kena sutaṃ, amhākaṃ ñātīsu evarūpaṃ kattā nāma natthīti. Tathāgatena ca taṃ ñātisaṅgahaṃ karontena dīgharattaṃ idaṃ vajjappaṭicchādanakammaṃ nāma kataṃ hoti. Athassa sadevako loko iminā kāraṇena evarūpassa kammassa katabhāvaṃ jānātūti kosohitavatthaguyhalakkhaṇaṃ nibbattati. <span class="bld">Lakkhaṇaṃ</span> nāma idameva lakkhaṇaṃ. Pahūtaputtatā <span class="bld">ānisaṃso. </span></p>
  481. <p class="bodytext"><a name="para221"></a><a name="para221_dn3"></a><span class="paranum">221</span>. <span class="bld">Vatthachādiya</span>nti vatthena chādetabbaṃ vatthaguyhaṃ.</p>
  482. <p class="bodytext"><span class="bld">Amittatāpanā</span>ti amittānaṃ patāpanā. <span class="bld">Gihissa pītiṃ jananā</span>ti gihibhūtassa sato pītijananā.</p>
  483. <p class="subhead">Parimaṇḍalādilakkhaṇavaṇṇanā</p>
  484. <p class="bodytext"><a name="para222"></a><a name="para222_dn3"></a><span class="paranum">222</span>. <span class="bld">Samaṃ jānātī</span>ti ‘‘ayaṃ tārukkhasamo ayaṃ pokkharasātisamo’’ti evaṃ tena tena samaṃ jānāti. <span class="bld">Sāmaṃ jānātī</span>ti sayaṃ jānāti. <span class="bld">Purisaṃ jānātī</span>ti ‘‘ayaṃ seṭṭhasammato’’ti purisaṃ jānāti. <span class="bld">Purisavisesaṃ jānātī</span>ti muggaṃ māsena samaṃ akatvā guṇavisiṭṭhassa visesaṃ jānāti. <span class="bld">Ayamidamarahatī</span>ti ayaṃ puriso idaṃ nāma dānasakkāraṃ arahati<a name="M3.0118"></a>. <span class="bld">Purisavisesakaro ahosī</span>ti purisavisesaṃ ñatvā kārako ahosi. Yo yaṃ arahati, tasseva taṃ adāsi. Yo hi kahāpaṇārahassa aḍḍhaṃ deti, so parassa aḍḍhaṃ nāseti. Yo dve kahāpaṇe deti, so attano kahāpaṇaṃ nāseti. Tasmā idaṃ ubhayampi akatvā yo yaṃ arahati, tassa tadeva adāsi. <span class="bld">Saddhādhana</span>ntiādīsu sampattipaṭilābhaṭṭhena saddhādīnaṃ dhanabhāvo veditabbo.</p>
  485. <p class="bodytext">Idha <span class="bld">kammaṃ</span> nāma dīgharattaṃ purisavisesaṃ ñatvā kataṃ samasaṅgahakammaṃ. <span class="bld">Kammasarikkhakaṃ</span> nāma tadassa <a name="V3.0107"></a> kammaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti imāni dve lakkhaṇāni nibbattanti. <span class="bld">Lakkhaṇaṃ</span> nāma idameva lakkhaṇadvayaṃ. Dhanasampatti <span class="bld">ānisaṃso.</span></p>
  486. <p class="bodytext"><a name="para223"></a><a name="para223_dn3"></a><span class="paranum">223</span>. <span class="bld">Tuliyā</span>ti tulayitvā. <span class="bld">Paṭivicayā</span>ti paṭivicinitvā. <span class="bld">Mahājanasaṅgāhaka</span>nti mahājanasaṅgahaṇaṃ. <span class="bld">Samekkhamāno</span>ti samaṃ pekkhamāno. <span class="bld">Atinipuṇā</span> <a name="P3.0936"></a> <span class="bld">manujā</span>ti atinipuṇā sukhumapaññā lakkhaṇapāṭhakamanussā. <span class="bld">Bahuvividhā gihīnaṃ arahānī</span>ti bahū vividhāni gihīnaṃ anucchavikāni paṭilabhati. <span class="bld">Daharo susu kumāro</span> ‘‘ayaṃ daharo kumāro paṭilabhissatī’’ti byākaṃsu <span class="bld">mahīpatissā</span>ti rañño.</p>
  487. <p class="subhead">Sīhapubbaddhakāyādilakkhaṇavaṇṇanā</p>
  488. <p class="bodytext"><a name="para224"></a><a name="para224_dn3"></a><span class="paranum">224</span>. <span class="bld">Yogakkhemakāmo</span>ti yogato khemakāmo. <span class="bld">Paññāyā</span>ti kammassakatapaññāya. Idha <span class="bld">kammaṃ</span> nāma mahājanassa atthakāmatā. <span class="bld">Kammasarikkhakaṃ</span> nāma taṃ mahājanassa atthakāmatāya vaḍḍhimeva paccāsīsitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti imāni samantaparipūrāni aparihīnāni tīṇi lakkhaṇāni nibbattanti. <span class="bld">Lakkhaṇaṃ</span> nāma idameva lakkhaṇattayaṃ. Dhanādīhi ceva saddhādīhi ca aparihāni <span class="bld">ānisaṃso.</span></p>
  489. <p class="bodytext"><a name="para225"></a><a name="para225_dn3"></a><span class="paranum">225</span>. <span class="bld">Saddhāyā</span>ti okappanasaddhāya pasādasaddhāya. <span class="bld">Sīlenā</span>ti pañcasīlena dasasīlena. <span class="bld">Sutenā</span>ti pariyattisavanena. <span class="bld">Buddhiyā</span>ti etesaṃ buddhiyā<a name="M3.0119"></a>, ‘‘kinti etehi vaḍḍheyyu’’nti evaṃ cintesīti attho. <span class="bld">Dhammenā</span>ti lokiyadhammena. <span class="bld">Bahūhi sādhūhī</span>ti aññehipi bahūhi uttamaguṇehi. <span class="bld">Asahānadhammata</span>nti aparihīnadhammaṃ.</p>
  490. <p class="subhead">Rasaggasaggitālakkhaṇavaṇṇanā</p>
  491. <p class="bodytext"><a name="para226"></a><a name="para226_dn3"></a><span class="paranum">226</span>. <span class="bld">Samābhivāhiniyo</span>ti yathā tilaphalamattampi jivhagge ṭhapitaṃ sabbattha pharati, evaṃ samā hutvā vahanti. Idha <span class="bld">kammaṃ</span> nāma aviheṭhanakammaṃ. <span class="bld">Kammasarikkhakaṃ</span> nāma pāṇiādīhi pahāraṃ laddhassa tattha tattha lohitaṃ saṇṭhāti, gaṇṭhi gaṇṭhi hutvā antova pubbaṃ gaṇhāti, antova bhijjati, evaṃ so bahurogo hoti. Tathāgatena pana dīgharattaṃ imaṃ ārogyakaraṇakammaṃ kataṃ. Tadassa sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti ārogyakaraṃ rasaggasaggilakkhaṇaṃ nibbattati. <span class="bld">Lakkhaṇaṃ</span> nāma idameva lakkhaṇaṃ. Appābādhatā <span class="bld">ānisaṃso. </span></p>
  492. <p class="bodytext"><a name="para227"></a><a name="para227_dn3"></a><span class="paranum">227</span>. <span class="bld">Maraṇavadhenā</span>ti <a name="V3.0108"></a> ‘‘etaṃ māretha etaṃ ghātethā’’ti evaṃ āṇattena maraṇavadhena. <span class="bld">Ubbādhanāyā</span>ti <a name="P3.0937"></a> bandhanāgārappavesanena.</p>
  493. <p class="subhead">Abhinīlanettādilakkhaṇavaṇṇanā</p>
  494. <p class="bodytext"><a name="para228"></a><a name="para228_dn3"></a><span class="paranum">228</span>. <span class="bld">Na ca visaṭa</span>nti kakkaṭako viya akkhīni nīharitvā na kodhavasena pekkhitā ahosi. <span class="bld">Na ca visācī</span>ti vaṅkakkhikoṭiyā pekkhitāpi nāhosi. <span class="bld">Na ca pana viceyya pekkhitā</span>ti viceyya pekkhitā nāma yo kujjhitvā yadā naṃ paro oloketi, tadā nimmīleti na oloketi, puna gacchantaṃ kujjhitvā oloketi, evarūpo nāhosi. ‘‘Vineyyapekkhitā’’tipi pāṭho, ayamevattho. <span class="bld">Ujuṃ tathā pasaṭamujumano</span>ti ujumano hutvā uju pekkhitā hoti, yathā ca ujuṃ, tathā pasaṭaṃ vipulaṃ vitthataṃ pekkhitā hoti. <span class="bld">Piyadassano</span>ti piyāyamānehi passitabbo.</p>
  495. <p class="bodytext">Idha <span class="bld">kammaṃ</span> nāma dīgharattaṃ mahājanassa piyacakkhunā olokanakammaṃ. <span class="bld">Kammasarikkhakaṃ</span> nāma kujjhitvā olokento kāṇo viya kākakkhi viya hoti, vaṅkakkhi pana āvilakkhi ca hotiyeva. Pasannacittassa pana olokayato <a name="M3.0120"></a> akkhīnaṃ pañcavaṇṇo pasādo paññāyati. Tathāgato ca tathā olokesi. Athassa taṃ dīgharattaṃ piyacakkhunā olokitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti imāni nettasampattikarāni dve mahāpurisalakkhaṇāni nibbattanti. <span class="bld">Lakkhaṇaṃ</span> nāma idameva lakkhaṇadvayaṃ. Piyadassanatā <span class="bld">ānisaṃso. Abhiyogino</span>ti lakkhaṇasatthe yuttā.</p>
  496. <p class="subhead">Uṇhīsasīsalakkhaṇavaṇṇanā</p>
  497. <p class="bodytext"><a name="para230"></a><a name="para230_dn3"></a><span class="paranum">230</span>. <span class="bld">Bahujanapubbaṅgamo ahosī</span>ti bahujanassa pubbaṅgamo ahosi gaṇajeṭṭhako. Tassa diṭṭhānugatiṃ aññe āpajjiṃsu. Idha <span class="bld">kammaṃ</span> nāma pubbaṅgamatā. <span class="bld">Kammasarikkhakaṃ</span> nāma yo pubbaṅgamo hutvā dānādīni kusalakammāni karoti, so amaṅkubhūto sīsaṃ ukkhipitvā pītipāmojjena paripuṇṇasīso vicarati, mahāpuriso ca hoti. Tathāgato ca tathā akāsi. Athassa sadevako loko iminā kāraṇena idaṃ pubbaṅgamakammaṃ jānātūti uṇhīsasīsalakkhaṇaṃ nibbattati. <span class="bld">Lakkhaṇaṃ</span> nāma idameva lakkhaṇaṃ. Mahājanānuvattanatā <span class="bld">ānisaṃso.</span></p>
  498. <p class="bodytext"><a name="para231"></a><a name="para231_dn3"></a><span class="paranum">231</span>. <span class="bld">Bahujanaṃ</span> <a name="V3.0109"></a> <span class="bld">hessatī</span>ti bahujanassa bhavissati. <span class="bld">Paṭibhogiyā</span>ti <a name="P3.0938"></a> veyyāvaccakarā, etassa bahū veyyāvaccakarā bhavissantīti attho. <span class="bld">Abhiharanti tadā</span>ti daharakāleyeva tadā evaṃ byākaronti. <span class="bld">Paṭihāraka</span>nti veyyāvaccakarabhāvaṃ. <span class="bld">Visavī</span>ti ciṇṇavasī.</p>
  499. <p class="subhead">Ekekalomatādilakkhaṇavaṇṇanā</p>
  500. <p class="bodytext"><a name="para232"></a><a name="para232_dn3"></a><span class="paranum">232</span>. <span class="bld">Upavattatī</span>ti ajjhāsayaṃ anuvattati, idha <span class="bld">kammaṃ</span> nāma dīgharattaṃ saccakathanaṃ. <span class="bld">Kammasarikkhakaṃ</span> nāma dīgharattaṃ advejjhakathāya parisuddhakathāya kathitabhāvamassa sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti ekekalomalakkhaṇañca uṇṇālakkhaṇañca nibbattati. <span class="bld">Lakkhaṇaṃ</span> nāma idameva lakkhaṇadvayaṃ. Mahājanassa ajjhāsayānukūlena anuvattanatā <span class="bld">ānisaṃso. Ekekalomūpacitaṅgavā</span>ti ekekehi lomehi upacitasarīro.</p>
  501. <p class="subhead">Cattālīsādilakkhaṇavaṇṇanā</p>
  502. <p class="bodytext"><a name="para234"></a><a name="para234_dn3"></a><span class="paranum">234</span>. <span class="bld">Abhejjapariso</span>ti <a name="M3.0121"></a> abhinditabbapariso. Idha <span class="bld">kammaṃ</span> nāma dīgharattaṃ apisuṇavācāya kathanaṃ. <span class="bld">Kammasarikkhakaṃ</span> nāma pisuṇavācassa kira samaggabhāvaṃ bhindanato dantā aparipuṇṇā ceva honti viraḷā ca. Tathāgatassa pana dīgharattaṃ apisuṇavācataṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti idaṃ lakkhaṇadvayaṃ nibbattati. <span class="bld">Lakkhaṇaṃ</span> nāma idameva lakkhaṇadvayaṃ. Abhejjaparisatā <span class="bld">ānisaṃso. Caturo dasā</span>ti cattāro dasa cattālīsaṃ.</p>
  503. <p class="subhead">Pahūtajivhādilakkhaṇavaṇṇanā</p>
  504. <p class="bodytext"><a name="para236"></a><a name="para236_dn3"></a><span class="paranum">236</span>. <span class="bld">Ādeyyavāco hotī</span>ti gahetabbavacano hoti. Idha <span class="bld">kammaṃ</span> nāma dīgharattaṃ apharusavāditā. <span class="bld">Kammasarikkhakaṃ</span> nāma ye pharusavācā honti, te iminā kāraṇena nesaṃ jivhaṃ parivattetvā parivattetvā pharusavācāya kathitabhāvaṃ jano jānātūti baddhajivhā vā honti, gūḷhajivhā vā dvijivhā vā mammanā vā. Ye pana jivhaṃ parivattetvā parivattetvā pharusavācaṃ na vadanti, te baddhajivhā gūḷhajivhā dvijivhā na honti. Mudu nesaṃ jivhā hoti rattakambalavaṇṇā. Tasmā tathāgatassa dīgharattaṃ jivhaṃ parivattetvā pharusāya vācāya akathitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti pahūtajivhālakkhaṇaṃ nibbattati. Pharusavācaṃ kathentānañca saddo bhijjati. Te saddabhedaṃ katvā pharusavācāya kathitabhāvaṃ jano jānātūti <a name="P3.0939"></a><a name="V3.0110"></a> chinnassarā vā honti bhinnassarā vā kākassarā vā. Ye pana sarabhedakaraṃ pharusavācaṃ na kathenti, tesaṃ saddo madhuro ca hoti pemanīyo. Tasmā tathāgatassa dīgharattaṃ sarabhedakarāya pharusavācāya akathitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti brahmassaralakkhaṇaṃ nibbattati. <span class="bld">Lakkhaṇaṃ</span> nāma idameva lakkhaṇadvayaṃ. Ādeyyavacanatā <span class="bld">ānisaṃso.</span></p>
  505. <p class="bodytext"><a name="para237"></a><a name="para237_dn3"></a><span class="paranum">237</span>. <span class="bld">Ubbādhika</span>nti akkosayuttattā ābādhakariṃ <span class="bld">bahujanappamaddana</span>nti bahujanānaṃ pamaddaniṃ <span class="bld">abāḷhaṃ giraṃ so na bhaṇi pharusa</span>nti ettha akāro parato bhaṇisaddena yojetabbo. <span class="bld">Bāḷha</span>nti balavaṃ atipharusaṃ. <span class="bld">Bāḷhaṃ giraṃ so na abhaṇī</span>ti ayamettha attho. <span class="bld">Susaṃhita</span>nti suṭṭhu pemasañhitaṃ. <span class="bld">Sakhila</span>nti <a name="M3.0122"></a> mudukaṃ. <span class="bld">Vācā</span>ti vācāyo. <span class="bld">Kaṇṇasukhā</span>ti kaṇṇasukhāyo. ‘‘Kaṇṇasukha’’ntipi pāṭho, yathā kaṇṇānaṃ sukhaṃ hoti, evaṃ erayatīti attho. <span class="bld">Vedayathā</span>ti vedayittha. <span class="bld">Brahmassaratta</span>nti brahmassarataṃ. <span class="bld">Bahuno bahu</span>nti bahujanassa bahuṃ. ‘‘Bahūnaṃ bahunti’’pi pāṭho, bahujanānaṃ bahunti attho.</p>
  506. <p class="subhead">Sīhahanulakkhaṇavaṇṇanā</p>
  507. <p class="bodytext"><a name="para238"></a><a name="para238_dn3"></a><span class="paranum">238</span>. <span class="bld">Appadhaṃsiko hotī</span>ti guṇato vā ṭhānato vā padhaṃsetuṃ cāvetuṃ asakkuṇeyyo. Idha <span class="bld">kammaṃ</span> nāma palāpakathāya akathanaṃ. <span class="bld">Kammasarikkhakaṃ</span> nāma ye taṃ kathenti, te iminā kāraṇena nesaṃ hanukaṃ cāletvā cāletvā palāpakathāya kathitabhāvaṃ jano jānātūti antopaviṭṭhahanukā vā vaṅkahanukā vā pabbhārahanukā vā honti. Tathāgato pana tathā na kathesi. Tenassa hanukaṃ cāletvā cāletvā dīgharattaṃ palāpakathāya akathitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti sīhahanulakkhaṇaṃ nibbattati. <span class="bld">Lakkhaṇaṃ</span> nāma idameva lakkhaṇaṃ. Appadhaṃsikatā <span class="bld">ānisaṃso.</span></p>
  508. <p class="bodytext"><a name="para239"></a><a name="para239_dn3"></a><span class="paranum">239</span>. <span class="bld">Avikiṇṇavacanabyappatho cā</span>ti avikiṇṇavacanānaṃ viya purimabodhisattānaṃ vacanapatho assāti avikiṇṇavacanabyappatho. <span class="bld">Dvidugamavaratarahanuttamalatthā</span>ti dvīhi dvīhi gacchatīti <a name="P3.0940"></a> dvidugamo, dvīhi dvīhīti catūhi, catuppadānaṃ varatarassa sīhasseva hanubhāvaṃ alatthāti attho. <span class="bld">Manujādhipatī</span>ti manujānaṃ adhipati. <span class="bld">Tathatto</span>ti tathasabhāvo.</p>
  509. <p class="subhead">Samadantādilakkhaṇavaṇṇanā</p>
  510. <p class="bodytext"><a name="para240"></a><a name="para240_dn3"></a><span class="paranum">240</span>. <span class="bld">Suciparivāro</span>ti <a name="V3.0111"></a> parisuddhaparivāro. Idha <span class="bld">kammaṃ</span> nāma sammājīvatā. <span class="bld">Kammasarikkhakaṃ</span> nāma yo visamena saṃkiliṭṭhājīvena jīvitaṃ kappeti, tassa dantāpi visamā honti dāṭhāpi kiliṭṭhā. Tathāgatassa pana samena suddhājīvena jīvitaṃ kappitabhāvaṃ sadevako loko iminā kāraṇena jānātūti samadantalakkhaṇañca susukkadāṭhālakkhaṇañca nibbattati. <span class="bld">Lakkhaṇaṃ</span> nāma idameva lakkhaṇadvayaṃ. Suciparivāratā <span class="bld">ānisaṃso.</span></p>
  511. <p class="bodytext"><a name="para241"></a><a name="para241_dn3"></a><span class="paranum">241</span>. <span class="bld">Avassajī</span>ti <a name="M3.0123"></a> pahāsi <span class="bld">tidivapuravarasamo</span>ti tidivapuravarena sakkena samo. <span class="bld">Lapanaja</span>nti mukhajaṃ, dantanti attho. <span class="bld">Dijasamasukkasucisobhanadanto</span>ti dve vāre jātattā dijanāmakā sukkā suci sobhanā ca dantā assāti dijasamasukkasucisobhanadanto. <span class="bld">Na ca janapadatudana</span>nti yo tassa cakkavāḷaparicchinno janapado, tassa aññena tudanaṃ pīḷā vā ābādho vā natthi. <span class="bld">Hitamapi ca bahujana sukhañca carantī</span>ti bahujanā samānasukhadukkhā hutvā tasmiṃ janapade aññamaññassa hitañceva sukhañca caranti. <span class="bld">Vipāpo</span>ti vigatapāpo. <span class="bld">Vigatadarathakilamatho</span>ti vigatakāyikadarathakilamatho. <span class="bld">Malakhilakalikilese panudehī</span>ti rāgādimalānañceva rāgādikhilānañca dosakalīnañca sabbakilesānañca apanudehi. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.</p>
  512. <p class="centered">Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya</p>
  513. <p class="centered">Lakkhaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  514. <p class="chapter"><a name="dn3_8"></a>8. Siṅgālasuttavaṇṇanā</p>
  515. <p class="subhead">Nidānavaṇṇanā</p>
  516. <p class="bodytext"><a name="para242"></a><a name="para242_dn3"></a><span class="paranum">242</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0112"></a><a name="M3.0124"></a><a name="P3.0941"></a> <span class="bld">me suta</span>nti siṅgālasuttaṃ. Tatrāyamanuttānapadavaṇṇanā – <span class="bld">veḷuvane kalandakanivāpe</span>ti veḷuvananti tassa uyyānassa nāmaṃ. Taṃ kira veḷūhi parikkhittaṃ ahosi aṭṭhārasahatthena ca pākārena gopuraṭṭālakayuttaṃ nīlobhāsaṃ manoramaṃ, tena veḷuvananti vuccati. Kalandakānañcettha nivāpaṃ adaṃsu, tena kalandakanivāpoti vuccati.</p>
  517. <p class="bodytext">Pubbe kira aññataro rājā tattha uyyānakīḷanatthaṃ āgato surāmadena matto divā niddaṃ okkami. Parijanopissa ‘‘sutto rājā’’ti pupphaphalādīhi palobhiyamāno ito cito ca pakkāmi. Atha surāgandhena aññatarasmā susirarukkhā kaṇhasappo nikkhamitvā rañño abhimukho āgacchati, taṃ disvā rukkhadevatā ‘‘rañño jīvitaṃ dammī’’ti kāḷakavesena āgantvā kaṇṇamūle saddamakāsi. Rājā paṭibujjhi. Kaṇhasappo nivatto. So taṃ disvā ‘‘imāya kāḷakāya mama jīvitaṃ dinna’’nti kāḷakānaṃ tattha nivāpaṃ paṭṭhapesi, abhayaghosañca ghosāpesi. Tasmā taṃ tato pabhuti ‘‘kalandakanivāpo’’ti saṅkhyaṃ gataṃ. <span class="bld">Kalandakā</span>ti hi kāḷakānaṃ etaṃ nāmaṃ.</p>
  518. <p class="bodytext"><span class="bld">Tena kho pana samayenā</span>ti yasmiṃ samaye bhagavā rājagahaṃ gocaragāmaṃ katvā veḷuvane kalandakanivāpe viharati, tena samayena. <span class="bld">Siṅgālako gahapatiputto</span>ti siṅgālakoti tassa nāmaṃ. <span class="bld">Gahapatiputto</span>ti gahapatissa putto gahapatiputto. Tassa kira pitā gahapatimahāsālo, nidahitvā ṭhapitā cassa gehe cattālīsa dhanakoṭiyo <a name="P3.0942"></a> atthi. So bhagavati niṭṭhaṅgato upāsako sotāpanno, bhariyāpissa sotāpannāyeva. Putto panassa assaddho appasanno. Atha naṃ mātāpitaro abhikkhaṇaṃ evaṃ ovadanti – ‘‘tāta satthāraṃ upasaṅkama, dhammasenāpatiṃ mahāmoggallānaṃ <a name="V3.0113"></a> mahākassapaṃ asītimahāsāvake upasaṅkamā’’ti. So evamāha – ‘‘natthi mama tumhākaṃ samaṇānaṃ upasaṅkamanakiccaṃ, samaṇānaṃ santikaṃ gantvā vanditabbaṃ hoti, onamitvā vandantassa piṭṭhi rujjati, jāṇukāni kharāni honti, bhūmiyaṃ nisīditabbaṃ <a name="M3.0125"></a> hoti, tattha nisinnassa vatthāni kilissanti jīranti, samīpe nisinnakālato paṭṭhāya kathāsallāpo hoti, tasmiṃ sati vissāso uppajjati, tato nimantetvā cīvarapiṇḍapātādīni dātabbāni honti. Evaṃ sante attho parihāyati, natthi mayhaṃ tumhākaṃ samaṇānaṃ upasaṅkamanakicca’’nti. Iti naṃ yāvajīvaṃ ovadantāpi mātāpitaro sāsane upanetuṃ nāsakkhiṃsu.</p>
  519. <p class="bodytext">Athassa pitā maraṇamañce nipanno ‘‘mama puttassa ovādaṃ dātuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā puna cintesi – ‘‘disā tāta namassāhī’’ti evamassa ovādaṃ dassāmi, so atthaṃ ajānanto disā namassissati, atha naṃ satthā vā sāvakā vā passitvā ‘‘kiṃ karosī’’ti pucchissanti. Tato ‘‘mayhaṃ pitā disā namassanaṃ karohīti maṃ ovadī’’ti vakkhati. Athassa te ‘‘na tuyhaṃ pitā etā disā namassāpeti, imā pana disā namassāpetī’’ti dhammaṃ desessanti. So buddhasāsane guṇaṃ ñatvā ‘‘puññakammaṃ karissatī’’ti. Atha naṃ āmantāpetvā ‘‘tāta, pātova uṭṭhāya cha disā namasseyyāsī’’ti āha. Maraṇamañce nipannassa kathā nāma yāvajīvaṃ anussaraṇīyā hoti. Tasmā so gahapatiputto taṃ pituvacanaṃ anussaranto tathā akāsi. Tasmā ‘‘kālasseva uṭṭhāya rājagahā nikkhamitvā’’tiādi vuttaṃ.</p>
  520. <p class="bodytext"><a name="para243"></a><a name="para243_dn3"></a><span class="paranum">243</span>. <span class="bld">Puthudisā</span>ti bahudisā. Idāni tā dassento <span class="bld">puratthimaṃ disa</span>ntiādimāha. <span class="bld">Pāvisī</span>ti na tāva paviṭṭho, pavisissāmīti nikkhantattā pana antarāmagge vattamānopi evaṃ vuccati. <span class="bld">Addasā kho bhagavā</span>ti na idāneva addasa, paccūsasamayepi buddhacakkhunā lokaṃ volokento etaṃ disā namassamānaṃ disvā ‘‘ajja ahaṃ siṅgālassa gahapatiputtassa gihivinayaṃ siṅgālasuttantaṃ kathessāmi, mahājanassa sā kathā saphalā bhavissati, gantabbaṃ mayā etthā’’ti. Tasmā <a name="P3.0943"></a> pātova nikkhamitvā rājagahaṃ piṇḍāya pāvisi, pavisanto ca naṃ tatheva addasa. Tena vuttaṃ – ‘‘addasā kho bhagavā’’ti. <span class="bld">Etadavocā</span>ti so kira avidūre ṭhitampi satthāraṃ na passati, disāyeva namassati. Athaṃ naṃ bhagavā sūriyarasmisamphassena vikasamānaṃ mahāpadumaṃ viya mukhaṃ vivaritvā ‘‘kiṃ nu kho tvaṃ, gahapatiputtā’’tiādikaṃ etadavoca.</p>
  521. <p class="subhead">Chadisādivaṇṇanā</p>
  522. <p class="bodytext"><a name="para244"></a><a name="para244_dn3"></a><span class="paranum">244</span>. <span class="bld">Yathā</span> <a name="V3.0114"></a><a name="M3.0126"></a> <span class="bld">kathaṃ pana, bhante</span>ti so kira taṃ bhagavato vacanaṃ sutvāva cintesi ‘‘yā kira mama pitarā cha disā namassitabbā’’ti vuttā, na kira tā etā, aññā kira ariyasāvakena cha disā namassitabbā. Handāhaṃ ariyasāvakena namassitabbā disāyeva pucchitvā namassāmīti. So tā pucchanto <span class="bld">yathā kathaṃ pana, bhante</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">yathā</span>ti nipātamattaṃ. <span class="bld">Kathaṃ panā</span>ti idameva pucchāpadaṃ. <span class="bld">Kammakilesā</span>ti tehi kammehi sattā kilissanti, tasmā kammakilesāti vuccanti. <span class="bld">Ṭhānehī</span>ti kāraṇehi. <span class="bld">Apāyamukhānī</span>ti vināsamukhāni. <span class="bld">So</span>ti so sotāpanno ariyasāvako. <span class="bld">Cuddasa pāpakāpagato</span>ti etehi cuddasahi pāpakehi lāmakehi apagato. <span class="bld">Chaddisāpaṭicchādī</span>ti cha disā paṭicchādento. <span class="bld">Ubholokavijayāyā</span>ti ubhinnaṃ idhalokaparalokānaṃ vijinanatthāya. <span class="bld">Ayañceva loko āraddho hotī</span>ti evarūpassa hi idha loke pañca verāni na honti, tenassa ayañceva loko āraddho hoti paritosito ceva nipphādito ca. Paralokepi pañca verāni na honti, tenassa paro ca loko ārādhito hoti. Tasmā so kāyassa bhedā parammaraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati.</p>
  523. <p class="bodytext"><a name="para245"></a><a name="para245_dn3"></a><span class="paranum">245</span>. Iti bhagavā saṅkhepena mātikaṃ ṭhapetvā idāni tameva vitthārento <span class="bld">katamassa cattāro kammakilesā</span>tiādimāha. <span class="bld">Kammakileso</span>ti kammañca taṃ kilesasampayuttattā kileso cāti kammakileso. Sakilesoyeva hi pāṇaṃ hanati, nikkileso na hanati, tasmā pāṇātipāto ‘‘kammakileso’’ti vutto. <span class="bld">Adinnādānādīsu</span>pi eseva nayo. <span class="bld">Athāpara</span>nti aparampi etadatthaparidīpakameva gāthābandhaṃ avocāti attho.</p>
  524. <p class="subhead">Catuṭhānādivaṇṇanā</p>
  525. <p class="bodytext"><a name="para246"></a><a name="para246_dn3"></a><span class="paranum">246</span>. <span class="bld">Pāpakammaṃ</span> <a name="P3.0944"></a> <span class="bld">karotī</span>ti idaṃ bhagavā yasmā kārake dassite akārako pākaṭo hoti, tasmā ‘‘pāpakammaṃ na karotī’’ti mātikaṃ ṭhapetvāpi desanākusalatāya paṭhamataraṃ kārakaṃ dassento āha<a name="M3.0127"></a>. Tattha <span class="bld">chandāgatiṃ gacchanto</span>ti chandena pemena agatiṃ gacchanto akattabbaṃ karonto. Parapadesupi eseva nayo. Tattha yo ‘‘ayaṃ me mitto vā sambhatto vā sandiṭṭho vā ñātako vā lañjaṃ vā pana me detī’’ti chandavasena assāmikaṃ sāmikaṃ karoti, ayaṃ chandāgatiṃ gacchanto pāpakammaṃ karoti nāma. Yo ‘‘ayaṃ me verī’’ti pakativeravasena taṅkhaṇuppannakodhavasena <a name="V3.0115"></a> vā sāmikaṃ assāmikaṃ karoti, ayaṃ dosāgatiṃ gacchanto pāpakammaṃ karoti nāma. Yo pana mandattā momūhattā yaṃ vā taṃ vā vatvā assāmikaṃ sāmikaṃ karoti, ayaṃ mohāgatiṃ gacchanto pāpakammaṃ karoti nāma. Yo pana ‘‘ayaṃ rājavallabho vā visamanissito vā anatthampi me kareyyā’’ti bhīto assāmikaṃ sāmikaṃ karoti, ayaṃ bhayāgatiṃ gacchanto pāpakammaṃ karoti nāma. Yo pana yaṃkiñci bhājento ‘‘ayaṃ me sandiṭṭho vā sambhatto vā’’ti pemavasena atirekaṃ deti, ‘‘ayaṃ me verī’’ti dosavasena ūnakaṃ deti, momūhattā dinnādinnaṃ ajānamāno kassaci ūnaṃ kassaci adhikaṃ deti, ‘‘ayaṃ imasmiṃ adiyyamāne mayhaṃ anatthampi kareyyā’’ti bhīto kassaci atirekaṃ deti, so catubbidhopi yathānukkamena chandāgatiādīni gacchanto pāpakammaṃ karoti nāma.</p>
  526. <p class="bodytext">Ariyasāvako pana jīvitakkhayaṃ pāpuṇantopi chandāgatiādīni na gacchati. Tena vuttaṃ – ‘‘imehi catūhi ṭhānehi pāpakammaṃ na karotī’’ti.</p>
  527. <p class="bodytext"><span class="bld">Nihīyati yaso tassā</span>ti tassa agatigāmino kittiyasopi parivārayasopi nihīyati parihāyati.</p>
  528. <p class="subhead">Chaapāyamukhādivaṇṇanā</p>
  529. <p class="bodytext"><a name="para247"></a><a name="para247_dn3"></a><span class="paranum">247</span>. <span class="bld">Surāmerayamajjappamādaṭṭhānānuyogo</span>ti ettha <span class="bld">surā</span>ti piṭṭhasurā pūvasurā odanasurā kiṇṇapakkhittā sambhārasaṃyuttāti pañca surā. <span class="bld">Meraya</span>nti pupphāsavo phalāsavo madhvāsavo guḷāsavo sambhārasaṃyuttoti pañca āsavā. Taṃ sabbampi madakaraṇavasena <span class="bld">majjaṃ. Pamādaṭṭhāna</span>nti pamādakāraṇaṃ. Yāya cetanāya taṃ majjaṃ pivati, tassa etaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Anuyogo</span>ti tassa surāmerayamajjappamādaṭṭhānassa anuanuyogo punappunaṃ karaṇaṃ. Yasmā panetaṃ anuyuttassa uppannā ceva <a name="P3.0945"></a> bhogā parihāyanti, anuppannā ca nuppajjanti, tasmā ‘‘bhogānaṃ apāyamukha’’nti <a name="M3.0128"></a> vuttaṃ. <span class="bld">Vikālavisikhācariyānuyogo</span>ti avelāya visikhāsu cariyānuyuttatā.</p>
  530. <p class="bodytext"><span class="bld">Samajjābhicaraṇa</span>nti naccādidassanavasena samajjāgamanaṃ. <span class="bld">Ālasyānuyogo</span>ti kāyālasiyatāya yuttappayuttatā.</p>
  531. <p class="subhead">Surāmerayassa chaādīnavādivaṇṇanā</p>
  532. <p class="bodytext"><a name="para248"></a><a name="para248_dn3"></a><span class="paranum">248</span>. Evaṃ <a name="V3.0116"></a> channaṃ apāyamukhānaṃ mātikaṃ ṭhapetvā idāni tāni vibhajanto <span class="bld">cha kho me, gahapatiputta ādīnavā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">sandiṭṭhikā</span>ti sāmaṃ passitabbā, idhalokabhāvinī. <span class="bld">Dhanajānī</span>ti dhanahāni. <span class="bld">Kalahappavaḍḍhanī</span>ti vācākalahassa ceva hatthaparāmāsādikāyakalahassa ca vaḍḍhanī. <span class="bld">Rogānaṃ āyatana</span>nti tesaṃ tesaṃ akkhirogādīnaṃ khettaṃ. <span class="bld">Akittisañjananī</span>ti suraṃ pivitvā hi mātarampi paharanti pitarampi, aññaṃ bahumpi avattabbaṃ vadanti, akattabbaṃ karonti. Tena garahampi daṇḍampi hatthapādādichedampi pāpuṇanti, idhalokepi paralokepi akittiṃ pāpuṇanti, iti tesaṃ sā surā akittisañjananī nāma hoti. <span class="bld">Kopīnanidaṃsanī</span>ti guyhaṭṭhānañhi vivariyamānaṃ hiriṃ kopeti vināseti, tasmā ‘‘kopīna’’nti vuccati, surāmadamattā ca taṃ taṃ aṅgaṃ vivaritvā vicaranti, tena nesaṃ sā surā kopīnassa nidaṃsanato ‘‘kopīnanidaṃsanī’’ti vuccati. <span class="bld">Paññāya dubbalikaraṇī</span>ti sāgatattherassa viya kammassakatapaññaṃ dubbalaṃ karoti, tasmā ‘‘paññāya dubbalikaraṇī’’ti vuccati. Maggapaññaṃ pana dubbalaṃ kātuṃ na sakkoti. Adhigatamaggānañhi sā antomukhameva na pavisati. <span class="bld">Chaṭṭhaṃ pada</span>nti chaṭṭhaṃ kāraṇaṃ.</p>
  533. <p class="bodytext"><a name="para249"></a><a name="para249_dn3"></a><span class="paranum">249</span>. <span class="bld">Attāpissa agutto arakkhito hotī</span>ti avelāya caranto hi khāṇukaṇṭakādīnipi akkamati, ahināpi yakkhādīhipi samāgacchati, taṃ taṃ ṭhānaṃ gacchatīti ñatvā verinopi naṃ nilīyitvā gaṇhanti vā hananti vā. Evaṃ attāpissa agutto hoti arakkhito. Puttadārāpi ‘‘amhākaṃ pitā amhākaṃ sāmi rattiṃ vicarati, kimaṅgaṃ pana maya’’nti itissa puttadhītaropi bhariyāpi <a name="P3.0946"></a> bahi patthanaṃ katvā rattiṃ carantā anayabyasanaṃ pāpuṇanti. Evaṃ <span class="bld">puttadāropissa agutto arakkhito hoti. Sāpateyya</span>nti tassa puttadāraparijanassa rattiṃ caraṇakabhāvaṃ ñatvā corā suññaṃ <a name="M3.0129"></a> gehaṃ pavisitvā yaṃ icchanti, taṃ haranti. Evaṃ <span class="bld">sāpateyyampissa aguttaṃ arakkhitaṃ hoti. Saṅkiyo ca hotī</span>ti aññehi katapāpakammesupi ‘‘iminā kataṃ bhavissatī’’ti saṅkitabbo hoti. Yassa yassa gharadvārena yāti, tattha yaṃ aññena corakammaṃ paradārikakammaṃ vā kataṃ, taṃ ‘‘iminā kata’’nti vutte abhūtaṃ asantampi tasmiṃ rūhati patiṭṭhāti. <span class="bld">Bahūnañca dukkhadhammāna</span>nti ettakaṃ dukkhaṃ, ettakaṃ domanassanti vattuṃ na sakkā, aññasmiṃ puggale asati sabbaṃ vikālacārimhi āharitabbaṃ hoti, iti so bahūnaṃ dukkhadhammānaṃ purakkhato puregāmī hoti.</p>
  534. <p class="bodytext"><a name="para250"></a><a name="para250_dn3"></a><span class="paranum">250</span>. <span class="bld">Kva</span> <a name="V3.0117"></a> <span class="bld">nacca</span>nti ‘‘kasmiṃ ṭhāne naṭanāṭakādinaccaṃ atthī’’ti pucchitvā yasmiṃ gāme vā nigame vā taṃ atthi, tattha gantabbaṃ hoti, tassa ‘‘sve naccadassanaṃ gamissāmī’’ti ajja vatthagandhamālādīni paṭiyādentasseva sakaladivasampi kammacchedo hoti, naccadassanena ekāhampi dvīhampi tīhampi tattheva hoti, atha vuṭṭhisampattiyādīni labhitvāpi vappādikāle vappādīni akarontassa anuppannā bhogā nuppajjanti, tassa bahi gatabhāvaṃ ñatvā anārakkhe gehe corā yaṃ icchanti, taṃ karonti, tenassa uppannāpi bhogā vinassanti. <span class="bld">Kva gīta</span>ntiādīsupi eseva nayo. Tesaṃ nānākaraṇaṃ brahmajāle vuttameva.</p>
  535. <p class="bodytext"><a name="para251"></a><a name="para251_dn3"></a><span class="paranum">251</span>. <span class="bld">Jayaṃ vera</span>nti ‘‘jitaṃ mayā’’ti parisamajjhe parassa sāṭakaṃ vā veṭhanaṃ vā gaṇhāti, so ‘‘parisamajjhe me avamānaṃ karosi, hotu, sikkhāpessāmi na’’nti tattha veraṃ bandhati, evaṃ jinanto sayaṃ veraṃ pasavati. <span class="bld">Jino</span>ti aññena jito samāno yaṃ tena tassa veṭhanaṃ vā sāṭako vā aññaṃ vā pana hiraññasuvaṇṇādivittaṃ gahitaṃ, taṃ anusocati ‘‘ahosi vata me, taṃ taṃ vata me natthī’’ti tappaccayā socati. Evaṃ so jino vittaṃ anusocati. <span class="bld">Sabhāgatassa vacanaṃ na rūhatī</span>ti vinicchayaṭṭhāne sakkhipuṭṭhassa sato vacanaṃ na rūhati, na patiṭṭhāti, ‘‘ayaṃ akkhasoṇḍo jūtakaro, mā tassa vacanaṃ gaṇhitthā’’ti vattāro bhavanti. <span class="bld">Mittāmaccānaṃ</span> <a name="P3.0947"></a> <span class="bld">paribhūto hotī</span>ti tañhi mitāmaccā evaṃ vadanti – ‘‘samma, tvampi nāma kulaputto jūtakaro chinnabhinnako hutvā vicarasi, na te idaṃ jātigottānaṃ anurūpaṃ, ito paṭṭhāya mā evaṃ kareyyāsī’’ti. So evaṃ vuttopi tesaṃ vacanaṃ na karoti. Tato tena saddhiṃ ekato na tiṭṭhanti <a name="M3.0130"></a> na nisīdanti. Tassa kāraṇā sakkhipuṭṭhāpi na kathenti. Evaṃ mittāmaccānaṃ paribhūto hoti.</p>
  536. <p class="bodytext"><span class="bld">Āvāhavivāhakāna</span>nti āvāhakā nāma ye tassa gharato dārikaṃ gahetukāmā. Vivāhakā nāma ye tassa gehe dārikaṃ dātukāmā. <span class="bld">Apatthito hotī</span>ti anicchito hoti. <span class="bld">Nālaṃ dārabharaṇāyā</span>ti dārabharaṇāya na samattho. Etassa gehe dārikā dinnāpi etassa gehato āgatāpi amhehi eva positabbā bhavissatiyeva.</p>
  537. <p class="subhead">Pāpamittatāya chaādīnavādivaṇṇanā</p>
  538. <p class="bodytext"><a name="para252"></a><a name="para252_dn3"></a><span class="paranum">252</span>. <span class="bld">Dhuttā</span>ti akkhadhuttā. <span class="bld">Soṇḍā</span>ti itthisoṇḍā bhattasoṇḍā pūvasoṇḍā mūlakasoṇḍā. <span class="bld">Pipāsā</span>ti pānasoṇḍā. <span class="bld">Nekatikā</span>ti patirūpakena vañcanakā. <span class="bld">Vañcanikā</span>ti sammukhāvañcanāhi <a name="V3.0118"></a> vañcanikā. <span class="bld">Sāhasikā</span>ti ekāgārikādisāhasikakammakārino. <span class="bld">Tyāssa mittā hontī</span>ti te assa mittā honti. Aññehi sappurisehi saddhiṃ na ramati gandhamālādīhi alaṅkaritvā varasayanaṃ āropitasūkaro gūthakūpamiva, te pāpamitteyeva upasaṅkamati. Tasmā diṭṭhe ceva dhamme samparāyañca bahuṃ anatthaṃ nigacchati.</p>
  539. <p class="bodytext"><a name="para253"></a><a name="para253_dn3"></a><span class="paranum">253</span>. <span class="bld">Atisītanti kammaṃ na karotī</span>ti manussehi kālasseva vuṭṭhāya ‘‘etha bho kammantaṃ gacchāmā’’ti vutto ‘‘atisītaṃ tāva, aṭṭhīni bhijjanti viya, gacchatha tumhe pacchā jānissāmī’’ti aggiṃ tapanto nisīdati. Te gantvā kammaṃ karonti. Itarassa kammaṃ parihāyati. <span class="bld">Atiuṇha</span>ntiādīsupi eseva nayo.</p>
  540. <p class="bodytext"><span class="bld">Hoti pānasakhā nāmā</span>ti ekacco pānaṭṭhāne surāgeheyeva sahāyo hoti. ‘‘Pannasakhā’’tipi pāṭho, ayamevattho. <span class="bld">Sammiyasammiyo</span>ti samma sammāti vadanto sammukheyeva sahāyo hoti, parammukhe verīsadiso otārameva gavesati. <span class="bld">Atthesu</span> <a name="P3.0948"></a> <span class="bld">jātesū</span>ti tathārūpesu kiccesu samuppannesu. <span class="bld">Verappasavo</span>ti verabahulatā. <span class="bld">Anatthatā</span>ti anatthakāritā. <span class="bld">Sukadariyatā</span>ti suṭṭhu kadariyatā thaddhamacchariyabhāvo<a name="M3.0131"></a>. <span class="bld">Udakamiva iṇaṃ vigāhatī</span>ti pāsāṇo udakaṃ viya saṃsīdanto iṇaṃ vigāhati.</p>
  541. <p class="bodytext"><span class="bld">Rattinuṭṭhānadessinā</span>ti rattiṃ anuṭṭhānasīlena. <span class="bld">Atisāyamidaṃ ahū</span>ti idaṃ atisāyaṃ jātanti ye evaṃ vatvā kammaṃ na karonti. <span class="bld">Iti vissaṭṭhakammante</span>ti evaṃ vatvā pariccattakammante. <span class="bld">Atthā accenti māṇave</span>ti evarūpe puggale atthā atikkamanti, tesu na tiṭṭhanti.</p>
  542. <p class="bodytext"><span class="bld">Tiṇā bhiyyo</span>ti tiṇatopi uttari. <span class="bld">So sukhaṃ na vihāyatī</span>ti so puriso sukhaṃ na jahāti, sukhasamaṅgīyeva hoti. Iminā kathāmaggena imamatthaṃ dasseti ‘‘gihibhūtena satā ettakaṃ kammaṃ na kātabbaṃ, karontassa vaḍḍhi nāma natthi. Idhaloke paraloke garahameva pāpuṇātī’’ti.</p>
  543. <p class="subhead">Mittapatirūpakādivaṇṇanā</p>
  544. <p class="bodytext"><a name="para254"></a><a name="para254_dn3"></a><span class="paranum">254</span>. Idāni <a name="V3.0119"></a> yo evaṃ karoto anattho uppajjati, aññāni vā pana yāni kānici bhayāni yekeci upaddavā yekeci upasaggā, sabbe te bālaṃ nissāya uppajjanti. Tasmā ‘‘evarūpā bālā na sevitabbā’’ti bāle mittapatirūpake amitte dassetuṃ <span class="bld">cattārome, gahapatiputta amittā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">aññadatthuharo</span>ti sayaṃ tucchahattho āgantvā ekaṃsena yaṃkiñci haratiyeva. <span class="bld">Vacīparamo</span>ti vacanaparamo vacanamatteneva dāyako kārako viya hoti. <span class="bld">Anuppiyabhāṇī</span>ti anuppiyaṃ bhaṇati. <span class="bld">Apāyasahāyo</span>ti bhogānaṃ apāyesu sahāyo hoti.</p>
  545. <p class="bodytext"><a name="para255"></a><a name="para255_dn3"></a><span class="paranum">255</span>. Evaṃ cattāro amitte dassetvā puna tattha ekekaṃ catūhi kāraṇehi vibhajanto <span class="bld">catūhi kho, gahapatiputtā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">aññadatthuharo hotī</span>ti ekaṃsena hārakoyeva hoti. Sahāyassa gehaṃ rittahattho āgantvā nivatthasāṭakādīnaṃ vaṇṇaṃ bhāsati, so ‘‘ativiya tvaṃ samma imassa vaṇṇaṃ bhāsasī’’ti aññaṃ nivāsetvā taṃ deti. <span class="bld">Appena bahumicchatī</span>ti yaṃkiñci appakaṃ datvā tassa santikā bahuṃ pattheti. <span class="bld">Bhayassa</span> <a name="P3.0949"></a> <span class="bld">kiccaṃ karotī</span>ti attano bhaye uppanne tassa dāso viya hutvā taṃ taṃ kiccaṃ karoti, ayaṃ sabbadā na karoti, bhaye <a name="M3.0132"></a> uppanne karoti, na pemenāti amitto nāma jāto. <span class="bld">Sevati atthakāraṇā</span>ti mittasanthavavasena na sevati, attano atthameva paccāsīsanto sevati.</p>
  546. <p class="bodytext"><a name="para256"></a><a name="para256_dn3"></a><span class="paranum">256</span>. <span class="bld">Atītena paṭisantharatī</span>ti sahāye āgate ‘‘hiyyo vā pare vā na āgatosi, amhākaṃ imasmiṃ vāre sassaṃ ativiya nipphannaṃ, bahūni sāliyavabījādīni ṭhapetvā maggaṃ olokentā nisīdimha, ajja pana sabbaṃ khīṇa’’nti evaṃ atītena saṅgaṇhāti. <span class="bld">Anāgatenā</span>ti ‘‘imasmiṃ vāre amhākaṃ sassaṃ manāpaṃ bhavissati, phalabhārabharitā sāliādayo, sassasaṅgahe kate tumhākaṃ saṅgahaṃ kātuṃ samatthā bhavissāmā’’ti evaṃ anāgatena saṅgaṇhāti. <span class="bld">Niratthakenā</span>ti hatthikkhandhe vā assapiṭṭhe vā nisinno sahāyaṃ disvā ‘‘ehi, bho, idha nisīdā’’ti vadati. Manāpaṃ sāṭakaṃ nivāsetvā ‘‘sahāyakassa vata me anucchaviko añño pana mayhaṃ natthī’’ti vadati, evaṃ niratthakena saṅgaṇhāti nāma. <span class="bld">Paccuppannesu kiccesu byasanaṃ dassetī</span>ti ‘‘sakaṭena me attho’’ti vutte ‘‘cakkamassa bhinnaṃ, akkho chinno’’tiādīni vadati.</p>
  547. <p class="bodytext"><a name="para257"></a><a name="para257_dn3"></a><span class="paranum">257</span>. <span class="bld">Pāpakampissa anujānātī</span>ti pāṇātipātādīsu yaṃkiñci karomāti vutte ‘‘sādhu samma <a name="V3.0120"></a> karomā’’ti anujānāti. Kalyāṇepi eseva nayo. <span class="bld">Sahāyo hotī</span>ti ‘‘asukaṭṭhāne suraṃ pivanti, ehi tattha gacchāmā’’ti vutte sādhūti gacchati. Esa nayo sabbattha. <span class="bld">Iti viññāyā</span>ti ‘‘mittapatirūpakā ete’’ti evaṃ jānitvā.</p>
  548. <p class="subhead">Suhadamittādivaṇṇanā</p>
  549. <p class="bodytext"><a name="para260"></a><a name="para260_dn3"></a><span class="paranum">260</span>. Evaṃ na sevitabbe pāpamitte dassetvā idāni sevitabbe kalyāṇamitte dassento puna <span class="bld">cattārome, gahapatiputtā</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">suhadā</span>ti sundarahadayā.</p>
  550. <p class="bodytext"><a name="para261"></a><a name="para261_dn3"></a><span class="paranum">261</span>. <span class="bld">Pamattaṃ rakkhatī</span>ti majjaṃ pivitvā gāmamajjhe vā gāmadvāre vā magge vā nipannaṃ disvā ‘‘evaṃnipannassa kocideva nivāsanapārupanampi hareyyā’’ti samīpe nisīditvā pabuddhakāle gahetvā gacchati. <span class="bld">Pamattassa</span> <a name="P3.0950"></a> <span class="bld">sāpateyya</span>nti sahāyo <a name="M3.0133"></a> bahigato vā hoti suraṃ pivitvā vā pamatto, gehaṃ anārakkhaṃ ‘‘kocideva yaṃkiñci hareyyā’’ti gehaṃ pavisitvā tassa dhanaṃ rakkhati. <span class="bld">Bhītassā</span>ti kismiñcideva bhaye uppanne ‘‘mā bhāyi, mādise sahāye ṭhite kiṃ bhāyasī’’ti taṃ bhayaṃ haranto paṭisaraṇaṃ hoti. <span class="bld">Taddiguṇaṃ bhoga</span>nti kiccakaraṇīye uppanne sahāyaṃ attano santikaṃ āgataṃ disvā vadati ‘‘kasmā āgatosī’’ti? Rājakule kammaṃ atthīti. Kiṃ laddhuṃ vaṭṭatīti? Eko kahāpaṇoti. ‘‘Nagare kammaṃ nāma na ekakahāpaṇena nipphajjati, dve gaṇhāhī’’ti evaṃ yattakaṃ vadati, tato diguṇaṃ deti.</p>
  551. <p class="bodytext"><a name="para262"></a><a name="para262_dn3"></a><span class="paranum">262</span>. <span class="bld">Guyhamassa ācikkhatī</span>ti attano guyhaṃ nigūhituṃ yuttakathaṃ aññassa akathetvā tasseva ācikkhati. <span class="bld">Guyhamassa parigūhatī</span>ti tena kathitaṃ guyhaṃ yathā añño na jānāti, evaṃ rakkhati. <span class="bld">Āpadāsu na vijahatī</span>ti uppanne bhaye na pariccajati. <span class="bld">Jīvitampissa atthāyā</span>ti attano jīvitampi tassa sahāyassa atthāya pariccattameva hoti, attano jīvitaṃ agaṇetvāpi tassa kammaṃ karotiyeva.</p>
  552. <p class="bodytext"><a name="para263"></a><a name="para263_dn3"></a><span class="paranum">263</span>. <span class="bld">Pāpā nivāretī</span>ti amhesu passantesu passantesu tvaṃ evaṃ kātuṃ na labhasi, pañca verāni dasa akusalakammapathe mā karohīti nivāreti. <span class="bld">Kalyāṇe nivesetī</span>ti kalyāṇakamme tīsu saraṇesu pañcasīlesu dasakusalakammapathesu vattassu, dānaṃ dehi puññaṃ karohi dhammaṃ suṇāhīti evaṃ kalyāṇe niyojeti. <span class="bld">Assutaṃ sāvetī</span>ti assutapubbaṃ sukhumaṃ nipuṇaṃ <a name="V3.0121"></a> kāraṇaṃ sāveti. <span class="bld">Saggassa magga</span>nti idaṃ kammaṃ katvā sagge nibbattantīti evaṃ saggassa maggaṃ ācikkhati.</p>
  553. <p class="bodytext"><a name="para264"></a><a name="para264_dn3"></a><span class="paranum">264</span>. <span class="bld">Abhavenassa na nandatī</span>ti tassa abhavena avuḍḍhiyā puttadārassa vā parijanassa vā tathārūpaṃ pārijuññaṃ disvā vā sutvā vā na nandati, anattamano hoti. <span class="bld">Bhavenā</span>ti vuḍḍhiyā tathārūpassa sampattiṃ vā <a name="P3.0951"></a> issariyappaṭilābhaṃ vā disvā vā sutvā vā nandati, attamano hoti. <span class="bld">Avaṇṇaṃ bhaṇamānaṃ nivāretī</span>ti ‘‘asuko virūpo na pāsādiko dujjātiko dussīlo’’ti vā vutte ‘‘evaṃ mā bhaṇi, rūpavā ca so pāsādiko <a name="M3.0134"></a> ca sujāto ca sīlasampanno cā’’tiādīhi vacanehi paraṃ attano sahāyassa avaṇṇaṃ bhaṇamānaṃ nivāreti. <span class="bld">Vaṇṇaṃ bhaṇamānaṃ pasaṃsatī</span>ti ‘‘asuko rūpavā pāsādiko sujāto sīlasampanno’’ti vutte ‘‘aho suṭṭhu vadasi, subhāsitaṃ tayā, evametaṃ, esa puriso rūpavā pāsādiko sujāto sīlasampanno’’ti evaṃ attano sahāyakassa paraṃ vaṇṇaṃ bhaṇamānaṃ pasaṃsati.</p>
  554. <p class="bodytext"><a name="para265"></a><a name="para265_dn3"></a><span class="paranum">265</span>. <span class="bld">Jalaṃ aggīva bhāsatī</span>ti rattiṃ pabbatamatthake jalamāno aggi viya virocati.</p>
  555. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhoge saṃharamānassā</span>ti attānampi parampi apīḷetvā dhammena samena bhoge sampiṇḍentassa rāsiṃ karontassa. <span class="bld">Bhamarasseva irīyato</span>ti yathā bhamaro pupphānaṃ vaṇṇagandhaṃ apothayaṃ tuṇḍenapi pakkhehipi rasaṃ āharitvā anupubbena cakkappamāṇaṃ madhupaṭalaṃ karoti, evaṃ anupubbena mahantaṃ bhogarāsiṃ karontassa. <span class="bld">Bhogā sannicayaṃ yantī</span>ti tassa bhogā nicayaṃ gacchanti. Kathaṃ? Anupubbena upacikāhi saṃvaḍḍhiyamāno vammiko viya. Tenāha ‘‘vammikovupacīyatī’’ti. Yathā vammiko upaciyati, evaṃ nicayaṃ yantīti attho.</p>
  556. <p class="bodytext"><span class="bld">Samāhatvā</span>ti samāharitvā. <span class="bld">Alamattho</span>ti yuttasabhāvo samattho vā pariyattarūpo gharāvāsaṃ saṇṭhāpetuṃ.</p>
  557. <p class="bodytext">Idāni yathā vā gharāvāso saṇṭhapetabbo, tathā ovadanto <span class="bld">catudhā vibhaje bhoge</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">sa ve mittāni ganthatī</span>ti so evaṃ vibhajanto mittāni ganthati nāma abhejjamānāni ṭhapeti. Yassa hi bhogā santi, so eva mitte ṭhapetuṃ sakkoti, na itaro.</p>
  558. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekena</span> <a name="V3.0122"></a> <span class="bld">bhoge bhuñjeyyā</span>ti ekena koṭṭhāsena bhoge bhuñjeyya. <span class="bld">Dvīhi kammaṃ payojaye</span>ti dvīhi koṭṭhāsehi kasivāṇijjādikammaṃ payojeyya. <span class="bld">Catutthañca nidhāpeyyā</span>ti catutthaṃ koṭṭhāsaṃ nidhāpetvā ṭhapeyya. <span class="bld">Āpadāsu bhavissatī</span>ti kulānañhi na sabbakālaṃ ekasadisaṃ vattati, kadāci rājādivasena āpadāpi uppajjanti, tasmā <a name="P3.0952"></a> evaṃ āpadāsu uppannāsu bhavissatīti ‘‘ekaṃ koṭṭhāsaṃ nidhāpeyyā’’ti āha<a name="M3.0135"></a>. Imesu pana catūsu koṭṭhāsesu katarakoṭṭhāsaṃ gahetvā kusalaṃ kātabbanti? ‘‘Bhoge bhuñjeyyā’’ti vuttakoṭṭhāsaṃ. Tato gaṇhitvā bhikkhūnampi kapaṇaddhikādīnampi dātabbaṃ, pesakāranhāpitādīnampi vetanaṃ dātabbaṃ.</p>
  559. <p class="subhead">Chaddisāpaṭicchādanakaṇḍavaṇṇanā</p>
  560. <p class="bodytext"><a name="para266"></a><a name="para266_dn3"></a><span class="paranum">266</span>. Iti bhagavā ettakena kathāmaggena evaṃ gahapatiputtassa ariyasāvako catūhi kāraṇehi akusalaṃ pahāya chahi kāraṇehi bhogānaṃ apāyamukhaṃ vajjetvā soḷasa mittāni sevanto gharāvāsaṃ saṇṭhapetvā dārabharaṇaṃ karonto dhammikena ājīvena jīvati, devamanussānañca antare aggikkhandho viya virocatīti vajjanīyadhammavajjanatthaṃ sevitabbadhammasevanatthañca ovādaṃ datvā idāni namassitabbā cha disā dassento <span class="bld">kathañca gahapatiputtā</span>tiādimāha.</p>
  561. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">chaddisāpaṭicchādī</span>ti yathā chahi disāhi āgamanabhayaṃ na āgacchati, khemaṃ hoti nibbhayaṃ evaṃ viharanto ‘‘chaddisāpaṭicchādī’’ti vuccati. ‘‘Puratthimā disā mātāpitaro veditabbā’’tiādīsu <span class="bld">mātāpitaro</span> pubbupakāritāya <span class="bld">puratthimā disā</span>ti veditabbā. <span class="bld">Ācariyā</span> dakkhiṇeyyatāya <span class="bld">dakkhiṇā disā</span>ti. <span class="bld">Puttadārā</span> piṭṭhito anubandhanavasena <span class="bld">pacchimā disā</span>ti. <span class="bld">Mittāmaccā</span> yasmā so mittāmacce nissāya te te dukkhavisese uttarati, tasmā <span class="bld">uttarā disā</span>ti. <span class="bld">Dāsakammakarā</span> pādamūle patiṭṭhānavasena <span class="bld">heṭṭhimā disā</span>ti. <span class="bld">Samaṇabrāhmaṇā</span> guṇehi upari ṭhitabhāvena <span class="bld">uparimā disā</span>ti veditabbā.</p>
  562. <p class="bodytext"><a name="para267"></a><a name="para267_dn3"></a><span class="paranum">267</span>. <span class="bld">Bhato ne bharissāmī</span>ti ahaṃ mātāpitūhi thaññaṃ pāyetvā hatthapāde vaḍḍhetvā mukhena siṅghāṇikaṃ apanetvā nahāpetvā maṇḍetvā bhato bharito jaggito, svāhaṃ ajja te mahallake pādadhovananhāpanayāgubhattadānādīhi bharissāmi.</p>
  563. <p class="bodytext"><span class="bld">Kiccaṃ nesaṃ karissāmī</span>ti attano kammaṃ ṭhapetvā mātāpitūnaṃ rājakulādīsu uppannaṃ kiccaṃ <a name="V3.0123"></a> gantvā karissāmi. <span class="bld">Kulavaṃsaṃ saṇṭhapessāmī</span>ti mātāpitūnaṃ santakaṃ khettavatthuhiraññasuvaṇṇādiṃ avināsetvā rakkhantopi <a name="P3.0953"></a> kulavaṃsaṃ saṇṭhapeti nāma. Mātāpitaro adhammikavaṃsato hāretvā <a name="M3.0136"></a> dhammikavaṃse ṭhapentopi, kulavaṃsena āgatāni salākabhattādīni anupacchinditvā pavattentopi kulavaṃsaṃ saṇṭhapeti nāma. Idaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘kulavaṃsaṃ saṇṭhapessāmī’’ti.</p>
  564. <p class="bodytext"><span class="bld">Dāyajjaṃ paṭipajjāmī</span>ti mātāpitaro attano ovāde avattamāne micchāpaṭipanne dārake vinicchayaṃ patvā aputte karonti, te dāyajjārahā na honti. Ovāde vattamāne pana kulasantakassa sāmike karonti, ahaṃ evaṃ vattissāmīti adhippāyena ‘‘dāyajjaṃ paṭipajjāmī’’ti vuttaṃ.</p>
  565. <p class="bodytext"><span class="bld">Dakkhiṇaṃ anuppadassāmī</span>ti tesaṃ pattidānaṃ katvā tatiyadivasato paṭṭhāya dānaṃ anuppadassāmi. <span class="bld">Pāpā nivārentī</span>ti pāṇātipātādīnaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikaṃ ādīnavaṃ vatvā, ‘‘tāta, mā evarūpaṃ karī’’ti nivārenti, katampi garahanti. <span class="bld">Kalyāṇe nivesentī</span>ti anāthapiṇḍiko viya lañjaṃ datvāpi sīlasamādānādīsu nivesenti. <span class="bld">Sippaṃ sikkhāpentī</span>ti attano ovāde ṭhitabhāvaṃ ñatvā vaṃsānugataṃ muddāgaṇanādisippaṃ sikkhāpenti. <span class="bld">Patirūpenā</span>ti kulasīlarūpādīhi anurūpena.</p>
  566. <p class="bodytext"><span class="bld">Samaye dāyajjaṃ niyyādentī</span>ti samaye dhanaṃ denti. Tattha niccasamayo kālasamayoti dve samayā. <span class="bld">Niccasamaye</span> denti nāma ‘‘uṭṭhāya samuṭṭhāya imaṃ gaṇhitabbaṃ gaṇha, ayaṃ te paribbayo hotu, iminā kusalaṃ karohī’’ti denti. <span class="bld">Kālasamaye</span> denti nāma sikhāṭhapanaāvāhavivāhādisamaye denti. Apica pacchime kāle maraṇamañce nipannassa ‘‘iminā kusalaṃ karohī’’ti dentāpi samaye denti nāma. <span class="bld">Paṭicchannā hotī</span>ti yaṃ puratthimadisato bhayaṃ āgaccheyya, yathā taṃ nāgacchati, evaṃ pihitā hoti. Sace hi puttā vippaṭipannā, assu, mātāpitaro daharakālato paṭṭhāya jagganādīhi sammā paṭipannā, ete dārakā, mātāpitūnaṃ appatirūpāti etaṃ bhayaṃ āgaccheyya. Puttā sammā paṭipannā, mātāpitaro vippaṭipannā, mātāpitaro puttānaṃ nānurūpāti etaṃ bhayaṃ āgaccheyya. Ubhosu vippaṭipannesu duvidhampi taṃ bhayaṃ hoti. Sammā <a name="P3.0954"></a> paṭipannesu sabbaṃ na hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘paṭicchannā hoti khemā appaṭibhayā’’ti.</p>
  567. <p class="bodytext">Evañca <a name="V3.0124"></a> pana vatvā bhagavā siṅgālakaṃ etadavoca – ‘‘na kho te, gahapatiputta, pitā lokasammataṃ puratthimaṃ disaṃ namassāpeti. Mātāpitaro pana <a name="M3.0137"></a> puratthimadisāsadise katvā namassāpeti. Ayañhi te pitarā puratthimā disā akkhātā, no aññā’’ti.</p>
  568. <p class="bodytext"><a name="para268"></a><a name="para268_dn3"></a><span class="paranum">268</span>. <span class="bld">Uṭṭhānenā</span>ti āsanā uṭṭhānena. Antevāsikena hi ācariyaṃ dūratova āgacchantaṃ disvā āsanā vuṭṭhāya paccuggamanaṃ katvā hatthato bhaṇḍakaṃ gahetvā āsanaṃ paññapetvā nisīdāpetvā bījanapādadhovanapādamakkhanāni kātabbāni. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘uṭṭhānenā’’ti. <span class="bld">Upaṭṭhānenā</span>ti divasassa tikkhattuṃ upaṭṭhānagamanena. Sippuggahaṇakāle pana avassakameva gantabbaṃ hoti. <span class="bld">Sussūsāyā</span>ti saddahitvā savanena. Asaddahitvā suṇanto hi visesaṃ nādhigacchati. <span class="bld">Pāricariyāyā</span>ti avasesakhuddakapāricariyāya. Antevāsikena hi ācariyassa pātova vuṭṭhāya mukhodakadantakaṭṭhaṃ datvā bhattakiccakālepi pānīyaṃ gahetvā paccupaṭṭhānādīni katvā vanditvā gantabbaṃ. Kiliṭṭhavatthādīni dhovitabbāni, sāyaṃ nahānodakaṃ paccupaṭṭhapetabbaṃ. Aphāsukāle upaṭṭhātabbaṃ. Pabbajitenapi sabbaṃ antevāsikavattaṃ kātabbaṃ. Idaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘pāricariyāyā’’ti. <span class="bld">Sakkaccaṃ sippapaṭiggahaṇenā</span>ti sakkaccaṃ paṭiggahaṇaṃ nāma thokaṃ gahetvā bahuvāre sajjhāyakaraṇaṃ, ekapadampi visuddhameva gahetabbaṃ.</p>
  569. <p class="bodytext"><span class="bld">Suvinītaṃ vinentī</span>ti ‘‘evaṃ te nisīditabbaṃ, evaṃ ṭhātabbaṃ, evaṃ khāditabbaṃ, evaṃ bhuñjitabbaṃ, pāpamittā vajjetabbā, kalyāṇamittā sevitabbā’’ti evaṃ ācāraṃ sikkhāpenti vinenti. <span class="bld">Suggahitaṃ gāhāpentī</span>ti yathā suggahitaṃ gaṇhāti, evaṃ atthañca byañjanañca sodhetvā payogaṃ dassetvā gaṇhāpenti. <span class="bld">Mittāmaccesu paṭiyādentī</span>ti ‘‘ayaṃ amhākaṃ antevāsiko byatto bahussuto mayā samasamo, etaṃ sallakkheyyāthā’’ti evaṃ guṇaṃ kathetvā mittāmaccesu patiṭṭhapenti.</p>
  570. <p class="bodytext"><span class="bld">Disāsu parittāṇaṃ karontī</span>ti sippasikkhāpanenevassa sabbadisāsu <a name="P3.0955"></a> rakkhaṃ karonti. Uggahitasippo hi yaṃ yaṃ disaṃ gantvā sippaṃ dasseti, tattha tatthassa lābhasakkāro uppajjati. So ācariyena kato nāma hoti, guṇaṃ kathentopissa mahājano ācariyapāde dhovitvā vasitaantevāsiko <a name="M3.0138"></a> vata ayanti paṭhamaṃ ācariyasseva guṇaṃ kathenti, brahmalokappamāṇopissa lābho uppajjamāno ācariyasantakova hoti. Apica yaṃ vijjaṃ parijappitvā gacchantaṃ aṭaviyaṃ corā na passanti, amanussā vā dīghajātiādayo vā na viheṭhenti, taṃ sikkhāpentāpi disāsu parittāṇaṃ karonti. Yaṃ vā so disaṃ gato hoti, tato <a name="V3.0125"></a> kaṅkhaṃ uppādetvā attano santikaṃ āgatamanusse ‘‘etissaṃ disāyaṃ amhākaṃ antevāsiko vasati, tassa ca mayhañca imasmiṃ sippe nānākaraṇaṃ natthi, gacchatha tameva pucchathā’’ti evaṃ antevāsikaṃ paggaṇhantāpi tassa tattha lābhasakkāruppattiyā parittāṇaṃ karonti nāma, patiṭṭhaṃ karontīti attho. Sesamettha purimanayeneva yojetabbaṃ.</p>
  571. <p class="bodytext"><a name="para269"></a><a name="para269_dn3"></a><span class="paranum">269</span>. Tatiyadisāvāre <span class="bld">sammānanāyā</span>ti devamāte tissamāteti evaṃ sambhāvitakathākathanena. <span class="bld">Anavamānanāyā</span>ti yathā dāsakammakarādayo pothetvā viheṭhetvā kathenti, evaṃ hīḷetvā vimānetvā akathanena. <span class="bld">Anaticariyāyā</span>ti taṃ atikkamitvā bahi aññāya itthiyā saddhiṃ paricaranto taṃ aticarati nāma, tathā akaraṇena. <span class="bld">Issariyavossaggenā</span>ti itthiyo hi mahālatāsadisampi ābharaṇaṃ labhitvā bhattaṃ vicāretuṃ alabhamānā kujjhanti, kaṭacchuṃ hatthe ṭhapetvā tava ruciyā karohīti bhattagehe vissaṭṭhe sabbaṃ issariyaṃ vissaṭṭhaṃ nāma hoti, evaṃ karaṇenāti attho. <span class="bld">Alaṅkārānuppadānenā</span>ti attano vibhavānurūpena alaṅkāradānena. <span class="bld">Susaṃvihitakammantā</span>ti yāgubhattapacanakālādīni anatikkamitvā tassa tassa sādhukaṃ karaṇena suṭṭhu saṃvihitakammantā. <span class="bld">Saṅgahitaparijanā</span>ti sammānanādīhi ceva paheṇakapesanādīhi ca saṅgahitaparijanā. Idha parijano nāma sāmikassa ceva attano ca ñātijano. <span class="bld">Anaticārinī</span>ti sāmikaṃ muñcitvā aññaṃ manasāpi na pattheti. <span class="bld">Sambhata</span>nti kasivāṇijjādīni katvā ābhatadhanaṃ. <span class="bld">Dakkhā</span> <a name="P3.0956"></a> <span class="bld">ca hotī</span>ti yāgubhattasampādanādīsu chekā nipuṇā hoti. <span class="bld">Analasā</span>ti nikkosajjā. Yathā aññā kusītā nisinnaṭṭhāne nisinnāva honti ṭhitaṭṭhāne ṭhitāva, evaṃ ahutvā vipphāritena cittena sabbakiccāni nipphādeti. Sesamidhāpi purimanayeneva yojetabbaṃ.</p>
  572. <p class="bodytext"><a name="para270"></a><a name="para270_dn3"></a><span class="paranum">270</span>. Catutthadisāvāre <a name="M3.0139"></a> <span class="bld">avisaṃvādanatāyā</span>ti yassa yassa nāmaṃ gaṇhāti, taṃ taṃ avisaṃvādetvā idampi amhākaṃ gehe atthi, idampi atthi, gahetvā gacchāhīti evaṃ avisaṃvādetvā dānena. <span class="bld">Aparapajā cassa paṭipūjentī</span>ti sahāyassa puttadhītaro pajā nāma, tesaṃ pana puttadhītaro ca nattupanattakā ca aparapajā nāma. Te paṭipūjenti keḷāyanti mamāyanti maṅgalakālādīsu tesaṃ maṅgalādīni karonti. Sesamidhāpi purimanayeneva veditabbaṃ.</p>
  573. <p class="bodytext"><a name="para271"></a><a name="para271_dn3"></a><span class="paranum">271</span>. <span class="bld">Yathābalaṃ kammantasaṃvidhānenā</span>ti daharehi kātabbaṃ mahallakehi, mahallakehi vā kātabbaṃ daharehi, itthīhi kātabbaṃ purisehi, purisehi vā kātabbaṃ itthīhi akāretvā tassa tassa balānurūpeneva kammantasaṃvidhānena. <span class="bld">Bhattavetanānuppadānenā</span>ti ayaṃ khuddakaputto, ayaṃ ekavihārīti <a name="V3.0126"></a> tassa tassa anurūpaṃ sallakkhetvā bhattadānena ceva paribbayadānena ca. <span class="bld">Gilānupaṭṭhānenā</span>ti aphāsukakāle kammaṃ akāretvā sappāyabhesajjādīni datvā paṭijagganena. <span class="bld">Acchariyānaṃ rasānaṃ saṃvibhāgenā</span>ti acchariye madhurarase labhitvā sayameva akhāditvā tesampi tato saṃvibhāgakaraṇena. <span class="bld">Samaye vossaggenā</span>ti niccasamaye ca kālasamaye ca vossajjanena. <span class="bld">Niccasamaye</span> vossajjanaṃ nāma sakaladivasaṃ kammaṃ karontā kilamanti. Tasmā yathā na kilamanti, evaṃ velaṃ ñatvā vissajjanaṃ. <span class="bld">Kālasamaye</span> vossaggo nāma chaṇanakkhattakīḷādīsu alaṅkārabhaṇḍakhādanīyabhojanīyādīni datvā vissajjanaṃ. <span class="bld">Dinnādāyino</span>ti corikāya kiñci agahetvā sāmikehi dinnasseva ādāyino. <span class="bld">Sukatakammakarā</span>ti ‘‘kiṃ etassa kammena katena, na mayaṃ <a name="P3.0957"></a> kiñci labhāmā’’ti anujjhāyitvā tuṭṭhahadayā yathā taṃ kammaṃ sukataṃ hoti, evaṃ kārakā. <span class="bld">Kittivaṇṇaharā</span>ti parisamajjhe kathāya sampattāya ‘‘ko amhākaṃ sāmikehi sadiso atthi, mayaṃ attano dāsabhāvampi na jānāma, tesaṃ sāmikabhāvampi na jānāma, evaṃ no anukampantī’’ti guṇakathāhārakā. Sesamidhāpi purimanayeneva yojetabbaṃ.</p>
  574. <p class="bodytext"><a name="para272"></a><a name="para272_dn3"></a><span class="paranum">272</span>. <span class="bld">Mettena kāyakammenā</span>tiādīsu mettacittaṃ paccupaṭṭhapetvā katāni kāyakammādīni mettāni nāma vuccanti. Tattha bhikkhū nimantessāmīti vihāragamanaṃ<a name="M3.0140"></a>, dhamakaraṇaṃ gahetvā udakaparissāvanaṃ, piṭṭhiparikammapādaparikammādikaraṇañca mettaṃ <span class="bld">kāyakammaṃ</span> nāma. Bhikkhū piṇḍāya paviṭṭhe disvā ‘‘sakkaccaṃ yāguṃ detha, bhattaṃ dethā’’tiādivacanañceva, sādhukāraṃ datvā dhammasavanañca sakkaccaṃ paṭisanthārakaraṇādīni ca mettaṃ <span class="bld">vacīkammaṃ</span> nāma. ‘‘Amhākaṃ kulūpakattherā averā hontu abyāpajjā’’ti evaṃ cintanaṃ mettaṃ <span class="bld">manokammaṃ</span> nāma. <span class="bld">Anāvaṭadvāratāyā</span>ti apihitadvāratāya. Tattha sabbadvārāni vivaritvāpi sīlavantānaṃ adāyako akārako pihitadvāroyeva. Sabbadvārāni pana pidahitvāpi tesaṃ dāyako kārako vivaṭadvāroyeva. Iti sīlavantesu gehadvāraṃ āgatesu santaṃyeva natthīti avatvā dātabbaṃ. Evaṃ anāvaṭadvāratā nāma hoti.</p>
  575. <p class="bodytext"><span class="bld">Āmisānuppadānenā</span>ti purebhattaṃ paribhuñjitabbakaṃ āmisaṃ nāma, tasmā sīlavantānaṃ yāgubhattasampadānenāti attho. <span class="bld">Kalyāṇena manasā anukampantī</span>ti ‘‘sabbe sattā sukhitā hontu averā arogā abyāpajjā’’ti evaṃ hitapharaṇena. Apica upaṭṭhākānaṃ gehaṃ aññe sīlavante sabrahmacārī gahetvā pavisantāpi kalyāṇena cetasā anukampanti nāma. <span class="bld">Sutaṃ pariyodāpentī</span>ti yaṃ tesaṃ pakatiyā sutaṃ atthi, tassa atthaṃ kathetvā kaṅkhaṃ vinodenti, tathattāya vā paṭipajjāpenti. Sesamidhāpi purimanayeneva yojetabbaṃ.</p>
  576. <p class="bodytext"><a name="para273"></a><a name="para273_dn3"></a><span class="paranum">273</span>. <span class="bld">Alamatto</span>ti <a name="V3.0127"></a> puttadārabharaṇaṃ katvā agāraṃ ajjhāvasanasamattho. <span class="bld">Paṇḍito</span>ti disānamassanaṭṭhāne paṇḍito hutvā. <span class="bld">Saṇho</span>ti <a name="P3.0958"></a> sukhumatthadassanena saṇhavācābhaṇanena vā saṇho hutvā. <span class="bld">Paṭibhānavā</span>ti disānamassanaṭṭhāne paṭibhānavā hutvā <span class="bld">nivātavuttī</span>ti nīcavutti. <span class="bld">Atthaddho</span>ti thambharahito. <span class="bld">Uṭṭhānako</span>ti uṭṭhānavīriyasampanno. <span class="bld">Analaso</span>ti nikkosajjo. <span class="bld">Acchinnavuttī</span>ti nirantarakaraṇavasena akhaṇḍavutti. <span class="bld">Medhāvī</span>ti ṭhānuppattiyā paññāya samannāgato.</p>
  577. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅgāhako</span>ti catūhi saṅgahavatthūhi saṅgahakaro. <span class="bld">Mittakaro</span>ti mittagavesano. <span class="bld">Vadaññū</span>ti pubbakārinā, vuttavacanaṃ jānāti. Sahāyakassa gharaṃ gatakāle ‘‘mayhaṃ sahāyakassa veṭhanaṃ detha, sāṭakaṃ detha, manussānaṃ bhattavetanaṃ dethā’’ti vuttavacanamanussaranto tassa attano gehaṃ <a name="M3.0141"></a> āgatassa tattakaṃ vā tato atirekaṃ vā paṭikattāti attho. Apica sahāyakassa gharaṃ gantvā imaṃ nāma gaṇhissāmīti āgataṃ sahāyakaṃ lajjāya gaṇhituṃ asakkontaṃ anicchāritampi tassa vācaṃ ñatvā yena atthena so āgato, taṃ nipphādento vadaññū nāma. Yena yena vā pana sahāyakassa ūnaṃ hoti, oloketvā taṃ taṃ dentopi vadaññūyeva. <span class="bld">Netā</span>ti taṃ taṃ atthaṃ dassento paññāya netā. Vividhāni kāraṇāni dassento netīti <span class="bld">vinetā.</span> Punappunaṃ netīti <span class="bld">anunetā.</span></p>
  578. <p class="bodytext"><span class="bld">Tattha tatthā</span>ti tasmiṃ tasmiṃ puggale. <span class="bld">Rathassāṇīva yāyato</span>ti yathā āṇiyā satiyeva ratho yāti, asati na yāti, evaṃ imesu saṅgahesu satiyeva loko vattati, asati na vattati. Tena vuttaṃ – ‘‘ete kho saṅgahā loke, rathassāṇīva yāyato’’ti.</p>
  579. <p class="bodytext"><span class="bld">Na mātā puttakāraṇā</span>ti yadi mātā ete saṅgahe puttassa na kareyya, puttakāraṇā mānaṃ vā pūjaṃ vā na labheyya.</p>
  580. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅgahā ete</span>ti upayogavacane paccattaṃ. ‘‘Saṅgahe ete’’ti vā pāṭho. <span class="bld">Sammapekkhantī</span>ti sammā pekkhanti. <span class="bld">Pāsaṃsā ca bhavantī</span>ti pasaṃsanīyā ca bhavanti.</p>
  581. <p class="bodytext"><a name="para274"></a><a name="para274_dn3"></a><span class="paranum">274</span>. Iti bhagavā yā disā sandhāya te gahapatiputta pitā āha ‘‘disā namasseyyāsī’’ti, imā tā cha disā. Yadi tvaṃ pitu vacanaṃ karosi, imā disā namassāti dassento siṅgālassa pucchāya ṭhatvā desanaṃ matthakaṃ pāpetvā rājagahaṃ piṇḍāya <a name="P3.0959"></a> pāvisi<a name="V3.0128"></a>. Siṅgālakopi saraṇesu patiṭṭhāya cattālīsakoṭidhanaṃ buddhasāsane vikiritvā puññakammaṃ katvā saggaparāyaṇo ahosi. Imasmiñca pana sutte yaṃ gihīhi kattabbaṃ kammaṃ nāma, taṃ akathitaṃ natthi, <span class="bld">gihivinayo nāmāyaṃ suttanto.</span> Tasmā imaṃ sutvā yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamānassa vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, no parihānīti.</p>
  582. <p class="centered">Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya</p>
  583. <p class="centered">Siṅgālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  584. <p class="chapter"><a name="dn3_9"></a>9. Āṭānāṭiyasuttavaṇṇanā</p>
  585. <p class="subhead">Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā</p>
  586. <p class="bodytext"><a name="para275"></a><a name="para275_dn3"></a><span class="paranum">275</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0129"></a><a name="M3.0142"></a><a name="P3.0960"></a> <span class="bld">me suta</span>nti āṭānāṭiyasuttaṃ. Tatrāyamapubbapadavaṇṇanā – <span class="bld">catuddisaṃ rakkhaṃ ṭhapetvā</span>ti asurasenāya nivāraṇatthaṃ sakkassa devānamindassa catūsu disāsu ārakkhaṃ ṭhapetvā. <span class="bld">Gumbaṃ ṭhapetvā</span>ti balagumbaṃ ṭhapetvā. <span class="bld">Ovaraṇaṃ ṭhapetvā</span>ti catūsu disāsu ārakkhake ṭhapetvā. Evaṃ sakkassa devānamindassa ārakkhaṃ susaṃvihitaṃ katvā āṭānāṭanagare nisinnā satta buddhe ārabbha imaṃ parittaṃ bandhitvā ‘‘ye satthu dhammaāṇaṃ amhākañca rājaāṇaṃ na suṇanti, tesaṃ idañcidañca karissāmā’’ti sāvanaṃ katvā attanopi catūsu disāsu mahatiyā ca yakkhasenāyātiādīhi catūhi senāhi ārakkhaṃ saṃvidahitvā abhikkantāya rattiyā…pe… ekamantaṃ nisīdiṃsu.</p>
  587. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhikkantāya rattiyā</span>ti ettha abhikkantasaddo khayasundarābhirūpaabbhanumodanādīsu dissati. Tattha ‘‘abhikkantā, bhante ratti, nikkhanto paṭhamo yāmo, ciranisinno bhikkhusaṅgho uddisatu, bhante, bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkha’’nti (a. ni. 8.20) evamādīsu khaye dissati. ‘‘Ayaṃ imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro paṇītataro cā’’ti (a. ni. 4.100) evamādīsu sundare.</p>
  588. <p class="gatha1">‘‘Ko <a name="P3.0961"></a> me vandati pādāni, iddhiyā yasasā jalaṃ;</p>
  589. <p class="gathalast">Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā’’ti. (vi. va. 857);</p>
  590. <p class="bodytext">Evamādīsu abhirūpe. ‘‘Abhikkantaṃ, bho gotamāti (pārā. 15) evamādīsu abbhanumodane<a name="V3.0130"></a>. Idha pana khaye. Tena abhikkantāya rattiyā, parikkhīṇāya rattiyāti vuttaṃ hoti.</p>
  591. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhikkantavaṇṇā</span>ti idha abhikkantasaddo abhirūpe. Vaṇṇasaddo pana chavithutikulavaggakāraṇasaṇṭhānapamāṇarūpāyatanādīsu dissati. Tattha ‘‘suvaṇṇavaṇṇosi bhagavā’’ti (ma. ni. 2.399) evamādīsu chaviyaṃ. ‘‘Kadā saññūḷhā pana te, gahapati, ime samaṇassa gotamassa vaṇṇā’’ti (ma. ni. 2.77) evamādīsu thutiyaṃ. ‘‘Cattārome<a name="M3.0143"></a>, bho gotama, vaṇṇā’’ti (dī. ni. 1.266) evamādīsu kulavagge. ‘‘Atha kena nu vaṇṇena gandhathenoti vuccatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.234) kāraṇe. ‘‘Mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’ti (saṃ. ni. 1.138) evamādīsu saṇṭhāne. ‘‘Tayo pattassa vaṇṇā’’ti (pārā. 602) evamādīsu pamāṇe. ‘‘Vaṇṇo gandho raso ojā’’ti evamādīsu rūpāyatane. So idha chaviyaṃ daṭṭhabbo. Tena ‘‘abhikkantavaṇṇā abhirūpacchavī’’ti vuttaṃ hoti.</p>
  592. <p class="bodytext"><span class="bld">Kevalakappa</span>nti ettha kevalasaddo anavasesayebhuyyaabyāmissānatirekadaḷhatthavisaṃyogādianekattho. Tathā hissa ‘‘kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariya’’nti (pārā. 1) evamādīsu anavasesatā attho. ‘‘Kevalakappā ca aṅgamāgadhā pahūtaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ ādāya abhikkamitukāmā hontī’’ti (mahāva. 43) evamādīsu yebhuyyatā. ‘‘Kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī’’ti (mahāva. 1) evamādīsu abyāmissatā. ‘‘Kevalaṃ saddhāmattakaṃ nūna ayamāyasmā’’ti (a. ni. 6.55) evamādīsu anatirekatā. ‘‘Āyasmato, bhante, anuruddhassa bāhiko nāma saddhivihāriko kevalakappaṃ saṅghabhedāya ṭhito’’ti (a. ni. 4.243) evamādīsu daḷhatthatā. ‘‘Kevalī vusitavā uttamapurisoti vuccatī’’ti (a. ni. 10.12) evamādīsu visaṃyogo. Idha panassa anavasesattho adhippeto.</p>
  593. <p class="bodytext">Kappasaddo panāyaṃ abhisaddahanavohārakālapaññattichedanavikappalesasamantabhāvādianekattho. Tathā hissa ‘‘okappaniyametaṃ bhoto gotamassa. Yathā taṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti (ma. ni. 1.387) evamādīsu abhisaddahanamattho. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, pañcahi samaṇakappehi <a name="P3.0962"></a> phalaṃ paribhuñjitu’’nti (cūḷava. 250) evamādīsu vohāro. ‘‘Yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’ti (ma. ni. 1.387) evamādīsu kālo. ‘‘Iccāyasmā kappo’’ti (su. ni. 1098) <a name="V3.0131"></a> evamādīsu paññatti. ‘‘Alaṅkato kappitakesamassū’’ti (vi. va. 1094) evamādīsu chedanaṃ. ‘‘Kappati dvaṅgulakappo’’ti (cūḷava. 446) evamādīsu vikappo, atthi kappo nipajjitu’’nti (a. ni. 8.80) evamādīsu leso. ‘‘Kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā’’ti (saṃ. ni. 1.94) evamādīsu <a name="M3.0144"></a> samantabhāvo. Idha pana samantabhāvo attho adhippeto. Tasmā ‘‘kevalakappaṃ gijjhakūṭa’’nti ettha anavasesaṃ samantato gijjhakūṭanti evamattho daṭṭhabbo.</p>
  594. <p class="bodytext"><span class="bld">Obhāsetvā</span>ti vatthamālālaṅkārasarīrasamuṭṭhitāya ābhāya pharitvā, candimā viya sūriyo viya ca ekobhāsaṃ ekapajjotaṃ karitvāti attho. <span class="bld">Ekamantaṃ nisīdiṃsū</span>ti devatānaṃ dasabalassa santike nisinnaṭṭhānaṃ nāma na bahu, imasmiṃ pana sutte parittagāravavasena nisīdiṃsu.</p>
  595. <p class="bodytext"><a name="para276"></a><a name="para276_dn3"></a><span class="paranum">276</span>. <span class="bld">Vessavaṇo</span>ti kiñcāpi cattāro mahārājāno āgatā, vessavaṇo pana dasabalassa vissāsiko kathāpavattane byatto susikkhito, tasmā vessavaṇo mahārājā bhagavantaṃ etadavoca. <span class="bld">Uḷārā</span>ti mahesakkhānubhāvasampannā. <span class="bld">Pāṇātipātā veramaṇiyā</span>ti pāṇātipāte diṭṭhadhammikasamparāyikaṃ ādīnavaṃ dassetvā tato veramaṇiyā dhammaṃ deseti. Sesesupi eseva nayo. <span class="bld">Tattha santi uḷārā yakkhā nivāsino</span>ti tesu senāsanesu santi uḷārā yakkhā nibaddhavāsino. <span class="bld">Āṭānāṭiya</span>nti āṭānāṭanagare baddhattā evaṃnāmaṃ. Kiṃ pana bhagavato apaccakkhadhammo nāma atthīti, natthi. Atha kasmā vessavaṇo ‘‘uggaṇhātu, bhante, bhagavā’’tiādimāha? Okāsakaraṇatthaṃ. So hi bhagavantaṃ imaṃ parittaṃ sāvetuṃ okāsaṃ kārento evamāha. Satthu kathite imaṃ parittaṃ garu bhavissatītipi āha. <span class="bld">Phāsuvihārāyā</span>ti gamanaṭṭhānādīsu catūsu iriyāpathesu sukhavihārāya.</p>
  596. <p class="bodytext"><a name="para277"></a><a name="para277_dn3"></a><span class="paranum">277</span>. <span class="bld">Cakkhumantassā</span>ti na vipassīyeva cakkhumā, sattapi buddhā cakkhumanto, tasmā ekekassa buddhassa etāni satta satta nāmāni honti. Sabbepi buddhā cakkhumanto, sabbe sabbabhūtānukampino, sabbe nhātakilesattā nhātakā. Sabbe <a name="P3.0963"></a> mārasenāpamaddino, sabbe vusitavanto, sabbe vimuttā, sabbe aṅgato rasmīnaṃ nikkhantattā aṅgīrasā. Na kevalañca buddhānaṃ etāneva satta nāmāni asaṅkhyeyyāni nāmāni saguṇena mahesinoti vuttaṃ.</p>
  597. <p class="bodytext">Vessavaṇo pana attano pākaṭanāmavasena evamāha. <span class="bld">Te janā</span>ti idha khīṇāsavā janāti adhippetā. <span class="bld">Apisuṇāthā</span>ti desanāsīsamattametaṃ, amusā apisuṇā apharusā mantabhāṇinoti attho<a name="V3.0132"></a>. <span class="bld">Mahattā</span>ti <a name="M3.0145"></a> mahantabhāvaṃ pattā. ‘‘Mahantā’’tipi pāṭho, mahantāti attho. <span class="bld">Vītasāradā</span>ti nissāradā vigatalomahaṃsā.</p>
  598. <p class="bodytext"><span class="bld">Hita</span>nti mettāpharaṇena hitaṃ. <span class="bld">Yaṃ namassantī</span>ti ettha yanti nipātamattaṃ. <span class="bld">Mahatta</span>nti mahantaṃ. Ayameva vā pāṭho, idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘ye cāpi loke kilesanibbānena nibbutā yathābhūtaṃ vipassisuṃ, vijjādiguṇasampannañca hitaṃ devamanussānaṃ gotamaṃ namassanti, te janā apisuṇā, tesampi namatthū’’ti. Aṭṭhakathāyaṃ pana te janā apisuṇāti te buddhā apisuṇāti evaṃ paṭhamagāthāya buddhānaṃyeva vaṇṇo kathito, tasmā paṭhamagāthā sattannaṃ buddhānaṃ vasena vuttā. Dutiyagāthāya ‘‘gotama’’nti desanāmukhamattametaṃ. Ayampi hi sattannaṃyeva vasena vuttāti veditabbā. Ayañhettha attho – loke paṇḍitā devamanussā yaṃ namassanti gotamaṃ, tassa ca tato purimānañca buddhānaṃ namatthūti.</p>
  599. <p class="bodytext"><a name="para278"></a><a name="para278_dn3"></a><span class="paranum">278</span>. <span class="bld">Yato uggacchatī</span>ti yato ṭhānato udeti. <span class="bld">Ādicco</span>ti aditiyā putto, vevacanamattaṃ vā etaṃ sūriyasaddassa. Mahantaṃ maṇḍalaṃ assāti <span class="bld">maṇḍalīmahā. Yassa cuggacchamānassā</span>ti yamhi uggacchamāne. <span class="bld">Saṃvarīpi nirujjhatī</span>ti ratti antaradhāyati. <span class="bld">Yassa cuggate</span>ti yasmiṃ uggate.</p>
  600. <p class="bodytext"><span class="bld">Rahado</span>ti udakarahado. <span class="bld">Tatthā</span>ti yato uggacchati sūriyo, tasmiṃ ṭhāne. <span class="bld">Samuddo</span>ti yo so rahadoti vutto, so na añño, atha kho samuddo. <span class="bld">Saritodako</span>ti visaṭodako, saritā nānappakārā nadiyo assa udake paviṭṭhāti vā <span class="bld">saritodako. Evaṃ taṃ tattha jānantī</span>ti taṃ rahadaṃ tattha evaṃ jānanti<a name="P3.0964"></a>. Kinti jānanti? Samuddo saritodakoti evaṃ jānanti.</p>
  601. <p class="bodytext"><span class="bld">Ito</span>ti sineruto vā tesaṃ nisinnaṭṭhānato vā. <span class="bld">Jano</span>ti ayaṃ mahājano. <span class="bld">Ekanāmā</span>ti indanāmena ekanāmā. Sabbesaṃ kira tesaṃ sakkassa devarañño nāmameva nāmamakaṃsu. <span class="bld">Asīti dasa eko cā</span>ti ekanavutijanā. <span class="bld">Indanāmā</span>ti indoti evaṃnāmā. <span class="bld">Buddhaṃ ādiccabandhuna</span>nti kilesaniddāpagamanenāpi buddhaṃ. Ādiccena samānagottatāyapi ādiccabandhunaṃ. <span class="bld">Kusalena samekkhasī</span>ti anavajjena nipuṇena vā sabbaññutaññāṇena mahājanaṃ olokesi. <span class="bld">Amanussāpi taṃ vandantī</span>ti amanussāpi taṃ ‘‘sabbaññutaññāṇena <a name="M3.0146"></a> mahājanaṃ olokesī’’ti vatvā vandanti. <span class="bld">Sutaṃ netaṃ abhiṇhaso</span>ti etaṃ amhehi abhikkhaṇaṃ sutaṃ. <span class="bld">Jinaṃ vandatha gotamaṃ, jinaṃ vandāma gotama</span>nti amhehi puṭṭhā jinaṃ vandāma gotamanti vadanti.</p>
  602. <p class="bodytext"><a name="para279"></a><a name="para279_dn3"></a><span class="paranum">279</span>. <span class="bld">Yena</span> <a name="V3.0133"></a> <span class="bld">petā pavuccantī</span>ti petā nāma kālaṅkatā, te yena disābhāgena nīhariyantūti vuccanti. <span class="bld">Pisuṇā piṭṭhimaṃsikā</span>ti pisuṇāvācā ceva piṭṭhimaṃsaṃ khādantā viya parammukhā garahakā ca. Ete ca yena nīhariyantūti vuccanti, sabbepi hete dakkhiṇadvārena nīharitvā dakkhiṇato nagarassa ḍayhantu vā chijjantu vā haññantu vāti evaṃ vuccanti. <span class="bld">Ito sā dakkhiṇā disā</span>ti yena disābhāgena te petā ca pisuṇādikā ca nīhariyantūti vuccanti, ito sā dakkhiṇā disā. <span class="bld">Ito</span>ti sineruto vā tesaṃ nisinnaṭṭhānato vā. <span class="bld">Kumbhaṇḍāna</span>nti te kira devā mahodarā honti, rahassaṅgampi ca nesaṃ kumbho viya mahantaṃ hoti. Tasmā kumbhaṇḍāti vuccanti.</p>
  603. <p class="bodytext"><a name="para280"></a><a name="para280_dn3"></a><span class="paranum">280</span>. <span class="bld">Yattha coggacchati sūriyo</span>ti yasmiṃ disābhāge sūriyo atthaṃ gacchati.</p>
  604. <p class="bodytext"><a name="para281"></a><a name="para281_dn3"></a><span class="paranum">281</span>. <span class="bld">Yenā</span>ti yena disābhāgena. <span class="bld">Mahānerū</span>ti mahāsineru pabbatarājā. <span class="bld">Sudassano</span>ti sovaṇṇamayattā sundaradassano. Sinerussa hi pācīnapassaṃ rajatamayaṃ, dakkhiṇapassaṃ maṇimayaṃ<a name="P3.0965"></a>, pacchimapassaṃ phalikamayaṃ, uttarapassaṃ sovaṇṇamayaṃ, taṃ manuññadassanaṃ hoti. Tasmā yena disābhāgena sineru sudassanoti ayametthattho. <span class="bld">Manussā tattha jāyantī</span>ti tattha uttarakurumhi manussā jāyanti. <span class="bld">Amamā</span>ti vatthābharaṇapānabhojanādīsupi mamattavirahitā. <span class="bld">Apariggahā</span>ti itthipariggahena apariggahā. Tesaṃ kira ‘‘ayaṃ mayhaṃ bhariyā’’ti mamattaṃ na hoti, mātaraṃ vā bhaginiṃ vā disvā chandarāgo nuppajjati.</p>
  605. <p class="bodytext"><span class="bld">Napi nīyanti naṅgalā</span>ti naṅgalānipi tattha ‘‘kasikammaṃ karissāmā’’ti na khettaṃ nīyanti. <span class="bld">Akaṭṭhapākima</span>nti akaṭṭhe bhūmibhāge araññe sayameva jātaṃ. <span class="bld">Taṇḍulapphala</span>nti taṇḍulāva tassa phalaṃ hoti.</p>
  606. <p class="bodytext"><span class="bld">Tuṇḍikīre pacitvānā</span>ti ukkhaliyaṃ ākiritvā niddhumaṅgārena agginā pacitvā. Tattha kira jotikapāsāṇā nāma honti. Atha <a name="M3.0147"></a> kho te tayo pāsāṇe ṭhapetvā taṃ ukkhaliṃ āropenti. Pāsāṇehi tejo samuṭṭhahitvā taṃ pacati. <span class="bld">Tato bhuñjanti bhojana</span>nti tato ukkhalito bhojanameva bhuñjanti, añño sūpo vā byañjanaṃ vā na hoti, bhuñjantānaṃ cittānukūloyevassa raso hoti. Te taṃ ṭhānaṃ sampattānaṃ dentiyeva, macchariyacittaṃ nāma na hoti. Buddhapaccekabuddhādayopi mahiddhikā tattha gantvā piṇḍapātaṃ gaṇhanti.</p>
  607. <p class="bodytext"><span class="bld">Gāviṃ</span> <a name="V3.0134"></a> <span class="bld">ekakhuraṃ katvā</span>ti gāviṃ gahetvā ekakhuraṃ vāhanameva katvā. Taṃ abhiruyha vessavaṇassa paricārakā yakkhā. <span class="bld">Anuyanti disodisa</span>nti tāya tāya disāya caranti. <span class="bld">Pasuṃ ekakhuraṃ katvā</span>ti ṭhapetvā gāviṃ avasesacatuppadajātikaṃ pasuṃ ekakhuraṃ vāhanameva katvā disodisaṃ anuyanti.</p>
  608. <p class="bodytext"><span class="bld">Itthiṃ vā vāhanaṃ katvā</span>ti yebhuyyena gabbhiniṃ mātugāmaṃ vāhanaṃ karitvā. Tassā piṭṭhiyā nisīditvā caranti. Tassā kira piṭṭhi onamituṃ sahati. Itarā pana itthiyo yāne yojenti. <span class="bld">Purisaṃ vāhanaṃ katvā</span>ti purise gahetvā yāne yojenti. Gaṇhantā ca sammādiṭṭhike gahetuṃ na sakkonti. Yebhuyyena paccantimamilakkhuvāsike gaṇhanti. Aññataro kirettha <a name="P3.0966"></a> jānapado ekassa therassa samīpe nisīditvā niddāyati, thero ‘‘upāsaka ativiya niddāyasī’’ti pucchi. ‘‘Ajja, bhante, sabbarattiṃ vessavaṇadāsehi kilamitomhī’’ti āha.</p>
  609. <p class="bodytext"><span class="bld">Kumāriṃ vāhanaṃ katvā</span>ti kumāriyo gahetvā ekakhuraṃ vāhanaṃ katvā rathe yojenti. <span class="bld">Kumāravāhanepi</span> eseva nayo. <span class="bld">Pacārā tassa rājino</span>ti tassa rañño paricārikā. <span class="bld">Hatthiyānaṃ assayāna</span>nti na kevalaṃ goyānādīniyeva, hatthiassayānādīnipi abhiruhitvā vicaranti. <span class="bld">Dibbaṃ yāna</span>nti aññampi nesaṃ bahuvidhaṃ dibbayānaṃ upaṭṭhitameva hoti, etāni tāva nesaṃ upakappanayānāni. Te pana pāsāde varasayanamhi nipannāpi pīṭhasivikādīsu ca nisinnāpi vicaranti. Tena vuttaṃ ‘‘pāsādā sivikā cevā’’ti. <span class="bld">Mahārājassa yasassino</span>ti evaṃ ānubhāvasampannassa yasassino mahārājassa etāni yānāni nibbattanti.</p>
  610. <p class="bodytext"><span class="bld">Tassa</span> <a name="M3.0148"></a> <span class="bld">ca nagarā ahu antalikkhe sumāpitā</span>ti tassa rañño ākāse suṭṭhu māpitā ete āṭānāṭādikā nagarā ahesuṃ, nagarāni bhaviṃsūti attho. Ekañhissa nagaraṃ āṭānāṭā nāma āsi, ekaṃ kusināṭā nāma, ekaṃ parakusināṭā nāma, ekaṃ nāṭasūriyā nāma, ekaṃ parakusiṭanāṭā nāma.</p>
  611. <p class="bodytext"><span class="bld">Uttarena kasivanto</span>ti tasmiṃ ṭhatvā ujuṃ uttaradisāya kasivanto nāma aññaṃ nagaraṃ. <span class="bld">Janoghamaparena cā</span>ti etassa aparabhāge janoghaṃ nāma aññaṃ nagaraṃ. <span class="bld">Navanavatiyo</span>ti aññampi navanavatiyo nāma ekaṃ nagaraṃ. Aparaṃ ambaraambaravatiyo nāma. <span class="bld">Āḷakamandā</span>ti aparampi āḷakamandā nāma rājadhānī.</p>
  612. <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmā</span> <a name="V3.0135"></a> <span class="bld">kuvero mahārājā</span>ti ayaṃ kira anuppanne buddhe kuvero nāma brāhmaṇo hutvā ucchuvappaṃ kāretvā satta yantāni yojesi. Ekissāya yantasālāya uṭṭhitaṃ āyaṃ āgatāgatassa mahājanassa datvā puññaṃ akāsi. Avasesasālāhi tattheva bahutaro āyo uṭṭhāsi, so tena pasīditvā avasesasālāsupi uppajjanakaṃ gahetvā vīsati vassasahassāni dānaṃ adāsi. So kālaṃ katvā cātumahārājikesu kuvero nāma devaputto jāto. Aparabhāge visāṇāya rājadhāniyā rajjaṃ kāresi. Tato paṭṭhāya vessavaṇoti vuccati.</p>
  613. <p class="bodytext"><span class="bld">Paccesanto pakāsentī</span>ti paṭiesanto visuṃ visuṃ atthe upaparikkhamānā <a name="P3.0967"></a> anusāsamānā aññe dvādasa yakkharaṭṭhikā pakāsenti. Te kira yakkharaṭṭhikā sāsanaṃ gahetvā dvādasannaṃ yakkhadovārikānaṃ nivedenti. Yakkhadovārikā taṃ sāsanaṃ mahārājassa nivedenti. Idāni tesaṃ yakkharaṭṭhikānaṃ nāmaṃ dassento <span class="bld">tatolā</span>tiādimāha. Tesu kira eko tatolā nāma, eko tattalā nāma, eko tatotalā nāma, eko ojasi nāma, eko tejasi nāma, eko tatojasī nāma. <span class="bld">Sūro rājā</span>ti eko sūro nāma, eko rājā nāma, eko sūrorājā nāma, <span class="bld">ariṭṭho nemī</span>ti eko ariṭṭho nāma, eko nemi nāma, eko ariṭṭhanemi nāma.</p>
  614. <p class="bodytext"><span class="bld">Rahadopi</span> <a name="M3.0149"></a> <span class="bld">tattha dharaṇī nāmā</span>ti tattha paneko nāmena dharaṇī nāma udakarahado atthi, paṇṇāsayojanā mahāpokkharaṇī atthīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Yato meghā pavassantī</span>ti yato pokkharaṇito udakaṃ gahetvā meghā pavassanti. <span class="bld">Vassā yato patāyantī</span>ti yato vuṭṭhiyo avattharamānā nigacchanti. Meghesu kira uṭṭhitesu tato pokkharaṇito purāṇaudakaṃ bhassati. Upari megho uṭṭhahitvā taṃ pokkharaṇiṃ navodakena pūreti. Purāṇodakaṃ heṭṭhimaṃ hutvā nikkhamati. Paripuṇṇāya pokkharaṇiyā valāhakā vigacchanti. <span class="bld">Sabhāpī</span>ti sabhā. Tassā kira pokkharaṇiyā tīre sālavatiyā nāma latāya parikkhitto dvādasayojaniko ratanamaṇḍapo atthi, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.</p>
  615. <p class="bodytext"><span class="bld">Payirupāsantī</span>ti nisīdanti. <span class="bld">Tattha niccaphalā rukkhā</span>ti tasmiṃ ṭhāne taṃ maṇḍapaṃ parivāretvā sadā phalitā ambajambuādayo rukkhā niccapupphitā ca campakamālādayoti dasseti. <span class="bld">Nānādijagaṇāyutā</span>ti vividhapakkhisaṅghasamākulā. <span class="bld">Mayūrakoñcābhirudā</span>ti mayūrehi koñcasakuṇehi ca abhirudā upagītā.</p>
  616. <p class="bodytext"><span class="bld">Jīvañjīvakasaddetthā</span>ti ‘‘jīva jīvā’’ti evaṃ viravantānaṃ jīvañjīvakasakuṇānampi ettha saddo <a name="V3.0136"></a> atthi. <span class="bld">Oṭṭhavacittakā</span>ti ‘‘uṭṭhehi, citta, uṭṭhehi cittā’’ti evaṃ vassamānā uṭṭhavacittakasakuṇāpi tattha vicaranti. <span class="bld">Kukkuṭakā</span>ti vanakukkuṭakā. <span class="bld">Kuḷīrakā</span>ti <a name="P3.0968"></a> suvaṇṇakakkaṭakā. <span class="bld">Vane</span>ti padumavane. <span class="bld">Pokkharasātakā</span>ti pokkharasātakā nāma sakuṇā.</p>
  617. <p class="bodytext"><span class="bld">Sukasāḷikasaddetthā</span>ti sukānañca sāḷikānañca saddo ettha. <span class="bld">Daṇḍamāṇavakāni cā</span>ti manussamukhasakuṇā. Te kira dvīhi hatthehi suvaṇṇadaṇḍaṃ gahetvā ekaṃ pokkharapattaṃ akkamitvā anantare pokkharapatte suvaṇṇadaṇḍaṃ nikkhipantā vicaranti. <span class="bld">Sobhati sabbakālaṃ sā</span>ti sā pokkharaṇī sabbakālaṃ sobhati. <span class="bld">Kuveranaḷinī</span>ti kuverassa naḷinī padumasarabhūtā, sā dharaṇī nāma pokkharaṇī sadā nirantaraṃ sobhati.</p>
  618. <p class="bodytext"><a name="para282"></a><a name="para282_dn3"></a><span class="paranum">282</span>. <span class="bld">Yassa kassacī</span>ti idaṃ vessavaṇo āṭānāṭiyaṃ rakkhaṃ niṭṭhapetvā tassā parikammaṃ dassento āha. Tattha <span class="bld">suggahitā</span>ti atthañca byañjanañca parisodhetvā suṭṭhu uggahitā. <span class="bld">Samattā pariyāputā</span>ti padabyañjanāni ahāpetvā <a name="M3.0150"></a> paripuṇṇaṃ uggahitā. Atthampi pāḷimpi visaṃvādetvā sabbaso vā pana appaguṇaṃ katvā bhaṇantassa hi parittaṃ tejavantaṃ na hoti, sabbaso paguṇaṃ katvā bhaṇantasseva tejavantaṃ hoti. Lābhahetu uggahetvā bhaṇantassāpi atthaṃ na sādheti, nissaraṇapakkhe ṭhatvā mettaṃ purecārikaṃ katvā bhaṇantasseva atthāya hotīti dasseti. <span class="bld">Yakkhapacāro</span>ti yakkhaparicārako.</p>
  619. <p class="bodytext"><span class="bld">Vatthuṃ vā</span>ti gharavatthuṃ vā. <span class="bld">Vāsaṃ vā</span>ti tattha nibaddhavāsaṃ vā. <span class="bld">Samiti</span>nti samāgamaṃ. <span class="bld">Anāvayha</span>nti na āvāhayuttaṃ. <span class="bld">Avivayha</span>nti na vivāhayuttaṃ. Tena saha āvāhavivāhaṃ na kareyyunti attho. <span class="bld">Attāhipi paripuṇṇāhī</span>ti ‘‘kaḷārakkhi kaḷāradantā’’ti evaṃ etesaṃ attabhāvaṃ upanetvā vuttāhi paripuṇṇabyañjanāhi paribhāsāhi paribhāseyyuṃ yakkhaakkosehi nāma akkoseyyunti attho. <span class="bld">Rittampissa patta</span>nti bhikkhūnaṃ pattasadisameva lohapattaṃ hoti. Taṃ sīse nikkujjitaṃ yāva galavāṭakā bhassati. Atha naṃ majjhe ayokhīlena ākoṭenti.</p>
  620. <p class="bodytext"><span class="bld">Caṇḍā</span>ti <a name="P3.0969"></a> kodhanā. <span class="bld">Ruddhā</span>ti viruddhā. <span class="bld">Rabhasā</span>ti karaṇuttariyā. <span class="bld">Neva mahārājānaṃ ādiyantī</span>ti vacanaṃ na gaṇhanti, āṇaṃ na karonti. <span class="bld">Mahārājānaṃ purisakāna</span>nti aṭṭhavīsatiyakkhasenāpatīnaṃ. <span class="bld">Purisakāna</span>nti yakkhasenāpatīnaṃ ye manassā tesaṃ. <span class="bld">Avaruddhā nāmā</span>ti paccāmittā verino. <span class="bld">Ujjhāpetabba</span>nti parittaṃ vatvā amanusse paṭikkamāpetuṃ asakkontena etesaṃ yakkhānaṃ ujjhāpetabbaṃ, ete jānāpetabbāti attho.</p>
  621. <p class="subhead">Parittaparikammakathā</p>
  622. <p class="bodytext">Idha <a name="V3.0137"></a> pana ṭhatvā parittassa parikammaṃ kathetabbaṃ. Paṭhamameva hi āṭānāṭiyasuttaṃ na bhaṇitabbaṃ, mettasuttaṃ dhajaggasuttaṃ ratanasuttanti imāni sattāhaṃ bhaṇitabbāni. Sace muñcati, sundaraṃ. No ce muñcati, āṭānāṭiyasuttaṃ bhaṇitabbaṃ, taṃ bhaṇantena bhikkhunā piṭṭhaṃ vā maṃsaṃ vā na khāditabbaṃ, susāne na vasitabbaṃ. Kasmā? Amanussā okāsaṃ labhanti. Parittakaraṇaṭṭhānaṃ haritupalittaṃ kāretvā tattha parisuddhaṃ āsanaṃ paññapetvā nisīditabbaṃ.</p>
  623. <p class="bodytext">Parittakārako <a name="M3.0151"></a> bhikkhu vihārato gharaṃ nentehi phalakāvudhehi parivāretvā netabbo. Abbhokāse nisīditvā na vattabbaṃ, dvāravātapānāni pidahitvā nisinnena āvudhahatthehi saṃparivāritena mettacittaṃ purecārikaṃ katvā vattabbaṃ. Paṭhamaṃ sikkhāpadāni gāhāpetvā sīle patiṭṭhitassa parittaṃ kātabbaṃ. Evampi mocetuṃ asakkontena vihāraṃ ānetvā cetiyaṅgaṇe nipajjāpetvā āsanapūjaṃ kāretvā dīpe jālāpetvā cetiyaṅgaṇaṃ sammajjitvā maṅgalakathā vattabbā. Sabbasannipāto ghosetabbo. Vihārassa upavane jeṭṭhakarukkho nāma hoti, tattha bhikkhusaṅgho tumhākaṃ āgamanaṃ paṭimānetīti pahiṇitabbaṃ. Sabbasannipātaṭṭhāne anāgantuṃ nāma na labbhati. Tato amanussagahitako ‘‘tvaṃ ko nāmā’’ti pucchitabbo. Nāme kathite nāmeneva ālapitabbo. Itthannāma tuyhaṃ mālāgandhādīsu patti āsanapūjāya patti piṇḍapāte patti, bhikkhusaṅghena tuyhaṃ paṇṇākāratthāya mahāmaṅgalakathā vuttā, bhikkhusaṅghe <a name="P3.0970"></a> gāravena etaṃ muñcāhīti mocetabbo. Sace na muñcati, devatānaṃ ārocetabbaṃ ‘‘tumhe jānātha, ayaṃ amanusso amhākaṃ vacanaṃ na karoti, mayaṃ buddhaāṇaṃ karissāmā’’ti parittaṃ kātabbaṃ. Etaṃ tāva gihīnaṃ parikammaṃ. Sace pana bhikkhu amanussena gahito hoti, āsanāni dhovitvā sabbasannipātaṃ ghosāpetvā gandhamālādīsu pattiṃ datvā parittaṃ bhaṇitabbaṃ. Idaṃ bhikkhūnaṃ parikammaṃ.</p>
  624. <p class="bodytext"><span class="bld">Vikkanditabba</span>nti sabbasannipātaṃ ghosāpetvā aṭṭhavīsati yakkhasenāpatayo kanditabbā. <span class="bld">Viravitabba</span>nti ‘‘ayaṃ yakkho gaṇhātī’’tiādīni bhaṇantena tehi saddhiṃ kathetabbaṃ. Tattha <span class="bld">gaṇhātī</span>ti sarīre adhimuccati. <span class="bld">Āvisatī</span>ti tasseva vevacanaṃ. Atha vā laggati na apetīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Heṭhetī</span>ti uppannaṃ rogaṃ vaḍḍhento bādhati. <span class="bld">Viheṭhetī</span>ti tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Hiṃsatī</span>ti appamaṃsalohitaṃ karonto dukkhāpeti. <span class="bld">Vihiṃsatī</span>ti tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Na muñcatī</span>ti appamādagāho hutvā muñcituṃ na icchati, evaṃ etesaṃ viravitabbaṃ.</p>
  625. <p class="bodytext"><a name="para283"></a><a name="para283_dn3"></a><span class="paranum">283</span>. Idāni <a name="V3.0138"></a> yesaṃ evaṃ viravitabbaṃ, te dassetuṃ <span class="bld">katamesaṃ yakkhāna</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">indo somo</span>tiādīni tesaṃ nāmāni. Tesu <span class="bld">vessāmitto</span>ti <a name="M3.0152"></a> vessāmittapabbatavāsī eko yakkho. <span class="bld">Yugandharopi</span> yugandharapabbatavāsīyeva. <span class="bld">Hiri netti ca mandiyo</span>ti hiri ca netti ca mandiyo ca. <span class="bld">Maṇi māṇi varo dīgho</span>ti maṇi ca māṇi ca varo ca dīgho ca. <span class="bld">Atho serīsako sahā</span>ti tehi saha añño serīsako nāma. ‘‘Imesaṃ yakkhānaṃ…pe… ujjhāpetabba’’nti ayaṃ yakkho imaṃ heṭheti viheṭheti na muñcatīti evaṃ etesaṃ yakkhasenāpatīnaṃ ārocetabbaṃ. Tato te bhikkhusaṅgho attano dhammaāṇaṃ karoti, mayampi amhākaṃ yakkharājaāṇaṃ karomāti ussukkaṃ karissanti. Evaṃ amanussānaṃ okāso na bhavissati, buddhasāvakānaṃ phāsuvihāro ca bhavissatīti dassento ‘‘ayaṃ kho sā, mārisa, āṭānāṭiyā rakkhā’’tiādimāha. Taṃ sabbaṃ, tato parañca uttānatthamevāti.</p>
  626. <p class="centered">Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya</p>
  627. <p class="centered">Āṭānāṭiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  628. <p class="chapter"><a name="dn3_10"></a>10. Saṅgītisuttavaṇṇanā</p>
  629. <p class="bodytext"><a name="para296"></a><a name="para296_dn3"></a><span class="paranum">296</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0139"></a><a name="M3.0153"></a><a name="P3.0971"></a> <span class="bld">me suta</span>nti saṅgītisuttaṃ. Tatrāyamapubbapadavaṇṇanā – <span class="bld">cārikaṃ caramāno</span>ti nibaddhacārikaṃ caramāno. Tadā kira satthā dasasahassacakkavāḷe ñāṇajālaṃ pattharitvā lokaṃ volokayamāno pāvānagaravāsino mallarājāno disvā ime rājāno mayhaṃ sabbaññutaññāṇajālassa anto paññāyanti, kiṃ nu khoti āvajjanto ‘‘rājāno ekaṃ sandhāgāraṃ kāresuṃ, mayi gate maṅgalaṃ bhaṇāpessanti, ahaṃ tesaṃ maṅgalaṃ vatvā uyyojetvā ‘bhikkhusaṅghassa dhammakathaṃ kathehī’ti sāriputtaṃ vakkhāmi, sāriputto tīhi piṭakehi sammasitvā cuddasapañhādhikena pañhasahassena paṭimaṇḍetvā bhikkhusaṅghassa saṅgītisuttaṃ nāma kathessati, suttantaṃ āvajjetvā pañca bhikkhusatāni saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇissantī’’ti imamatthaṃ disvā cārikaṃ pakkanto. Tena vuttaṃ – ‘‘mallesu cārikaṃ caramāno’’ti.</p>
  630. <p class="subhead">Ubbhatakanavasandhāgāravaṇṇanā</p>
  631. <p class="bodytext"><a name="para297"></a><a name="para297_dn3"></a><span class="paranum">297</span>. <span class="bld">Ubbhataka</span>nti tassa nāmaṃ, uccattā vā evaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Sandhāgāra</span>nti nagaramajjhe sandhāgārasālā. <span class="bld">Samaṇena vā</span>ti ettha yasmā gharavatthupariggahakāleyeva devatā attano vasanaṭṭhānaṃ gaṇhanti. Tasmā devena vāti avatvā ‘‘samaṇena vā brāhmaṇena vā kenaci vā manussabhūtenā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsū</span>ti bhagavato āgamanaṃ sutvā ‘‘amhehi gantvāpi na bhagavā ānīto, dūtaṃ pesetvāpi na pakkosāpito, sayameva pana mahābhikkhusaṅghaparivāro amhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ sampatto, amhehi ca sandhāgārasālā kāritā, ettha mayaṃ dasabalaṃ ānetvā maṅgalaṃ bhaṇāpessāmā’’ti cintetvā upasaṅkamiṃsu.</p>
  632. <p class="bodytext"><a name="para298"></a><a name="para298_dn3"></a><span class="paranum">298</span>. <span class="bld">Yena sandhāgāraṃ tenupasaṅkamiṃsū</span>ti taṃ divasaṃ kira <a name="P3.0972"></a> sandhāgāre cittakammaṃ niṭṭhapetvā aṭṭakā muttamattā honti, buddhā ca nāma araññajjhāsayā araññārāmā, antogāme vaseyyuṃ vā <a name="V3.0140"></a> no vā. Tasmā bhagavato manaṃ jānitvāva paṭijaggissāmāti cintetvā te bhagavantaṃ upasaṅkamiṃsu. Idāni pana manaṃ labhitvā paṭijaggitukāmā yena sandhāgāraṃ tenupasaṅkamiṃsu<a name="M3.0154"></a>. <span class="bld">Sabbasanthari</span>nti yathā sabbaṃ santhataṃ hoti, evaṃ. <span class="bld">Yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsū</span>ti ettha pana te mallarājāno sandhāgāraṃ paṭijaggitvā nagaravīthiyopi sammajjāpetvā dhaje ussāpetvā gehadvāresu puṇṇaghaṭe ca kadaliyo ca ṭhapāpetvā sakalanagaraṃ dīpamālādīhi vippakiṇṇatārakaṃ viya katvā khīrapāyake dārake khīraṃ pāyyetha, dahare kumāre lahuṃ lahuṃ bhojāpetvā sayāpetha, uccāsaddaṃ mā karittha, ajja ekarattiṃ satthā antogāme vasissati, buddhā nāma appasaddakāmā hontīti bheriṃ carāpetvā sayaṃ daṇḍadīpikaṃ ādāya yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu.</p>
  633. <p class="bodytext"><a name="para299"></a><a name="para299_dn3"></a><span class="paranum">299</span>. <span class="bld">Bhagavantaṃyeva purakkhatvā</span>ti bhagavantaṃ purato katvā. Tattha bhagavā bhikkhūnañceva upāsakānañca majjhe nisinno ativiya virocati, samantapāsādiko suvaṇṇavaṇṇo abhirūpo dassanīyo. Purimakāyato suvaṇṇavaṇṇā rasmi uṭṭhahitvā asītihatthaṃ ṭhānaṃ gaṇhāti. Pacchimakāyato. Dakkhiṇahatthato. Vāmahatthato suvaṇṇavaṇṇā rasmi uṭṭhahitvā asītihatthaṃ ṭhānaṃ gaṇhāti. Upari kesantato paṭṭhāya sabbakesāvaṭṭehi moragīvavaṇṇā rasmi uṭṭhahitvā gaganatale asītihatthaṃ ṭhānaṃ gaṇhāti. Heṭṭhā pādatalehi pavāḷavaṇṇā rasmi uṭṭhahitvā ghanapathaviyaṃ asītihatthaṃ ṭhānaṃ gaṇhāti. Evaṃ samantā asīti hatthamattaṃ ṭhānaṃ chabbaṇṇā buddharasmiyo vijjotamānā vipphandamānā vidhāvanti. Sabbe disābhāgā suvaṇṇacampakapupphehi vikiriyamānā viya suvaṇṇaghaṭato nikkhantasuvaṇṇarasadhārāhi siñcamānā viya pasāritasuvaṇṇapaṭaparikkhittā viya verambhavātasamuṭṭhitakiṃsukakaṇikārapupphacuṇṇasamākiṇṇā viya ca vippakāsanti.</p>
  634. <p class="bodytext">Bhagavatopi asītianubyañjanabyāmappabhādvattiṃsavaralakkhaṇasamujjalaṃ sarīraṃ samuggatatārakaṃ viya gaganatalaṃ, vikasitamiva padumavanaṃ<a name="P3.0973"></a>, sabbapāliphullo viya yojanasatiko pāricchattako paṭipāṭiyā ṭhapitānaṃ dvattiṃsacandānaṃ dvattiṃsasūriyānaṃ dvattiṃsacakkavattirājānaṃ dvattiṃsadevarājānaṃ dvattiṃsamahābrahmānaṃ siriyā siriṃ abhibhavamānaṃ viya virocati. Parivāretvā nisinnā bhikkhūpi sabbeva appicchā santuṭṭhā pavivittā asaṃsaṭṭhā āraddhavīriyā vattāro vacanakkhamā codakā pāpagarahino sīlasampannā samādhisampannā <a name="M3.0155"></a> paññāvimutti vimuttiñāṇadassanasampannā. Tehi parivārito bhagavā rattakambalaparikkhitto viya suvaṇṇakkhandho<a name="V3.0141"></a>, rattapadumavanasaṇḍamajjhagatā viya suvaṇṇanāvā, pavāḷavedikāparikkhitto viya suvaṇṇapāsādo virocittha.</p>
  635. <p class="bodytext">Asītimahātherāpi naṃ meghavaṇṇaṃ paṃsukūlaṃ pārupitvā maṇivammavammitā viya mahānāgā parivārayiṃsu vantarāgā bhinnakilesā vijaṭitajaṭā chinnabandhanā kule vā gaṇe vā alaggā. Iti bhagavā sayaṃ vītarāgo vītarāgehi, vītadoso vītadosehi, vītamoho vītamohehi, nittaṇho nittaṇhehi, nikkileso nikkilesehi, sayaṃ buddho bahussutabuddhehi parivārito pattaparivāritaṃ viya kesaraṃ, kesaraparivāritā viya kaṇṇikā, aṭṭhanāgasahassaparivārito viya chaddanto nāgarājā, navutihaṃsasahassaparivārito viya dhataraṭṭho haṃsarājā, senaṅgaparivārito viya cakkavattirājā, marugaṇaparivārito viya sakko devarājā, brahmagaṇaparivārito viya hārito mahābrahmā, asamena buddhavesena aparimāṇena buddhavilāsena tassaṃ parisati nisinno pāveyyake malle bahudeva rattiṃ dhammiyā kathāya sandassetvā uyyojesi.</p>
  636. <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">dhammikathā</span> nāma sandhāgāraanumodanappaṭisaṃyuttā pakiṇṇakakathā veditabbā. Tadā hi bhagavā ākāsagaṅgaṃ otārento viya pathavojaṃ ākaḍḍhanto viya mahājambuṃ matthake gahetvā cālento viya yojaniyamadhugaṇḍaṃ cakkayantena pīḷetvā madhupānaṃ pāyamāno viya ca pāveyyakānaṃ mallānaṃ hitasukhāvahaṃ pakiṇṇakakathaṃ kathesi.</p>
  637. <p class="bodytext"><a name="para300"></a><a name="para300_dn3"></a><span class="paranum">300</span>. <span class="bld">Tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūta</span>nti yaṃ yaṃ disaṃ anuviloketi, tattha tattha tuṇhībhūtameva. <span class="bld">Anuviloketvā</span>ti <a name="P3.0974"></a> maṃsacakkhunā dibbacakkhunāti dvīhi cakkhūhi tato tato viloketvā. Maṃsacakkhunā hi nesaṃ bahiddhā iriyāpathaṃ pariggahesi. Tattha ekabhikkhussāpi neva hatthakukkuccaṃ na pādakukkuccaṃ ahosi, na koci sīsamukkhipi, na kathaṃ kathesi, na niddāyanto nisīdi. Sabbepi tīhi sikkhāhi sikkhitā nivāte padīpasikhā viya niccalā nisīdiṃsu. Iti nesaṃ imaṃ iriyāpathaṃ maṃsacakkhunā pariggahesi. Ālokaṃ pana <a name="M3.0156"></a> vaḍḍhayitvā dibbacakkhunā hadayarūpaṃ disvā abbhantaragataṃ sīlaṃ olokesi. So anekasatānaṃ bhikkhūnaṃ antokumbhiyaṃ jalamānaṃ padīpaṃ viya arahattupagaṃ sīlaṃ addasa. Āraddhavipassakā hi te bhikkhū. Iti nesaṃ sīlaṃ disvā ‘‘imepi bhikkhū mayhaṃ anucchavikā, ahampi imesaṃ anucchaviko’’ti cakkhutalesu nimittaṃ ṭhapetvā bhikkhusaṅghaṃ oloketvā āyasmantaṃ sāriputtaṃ āmantesi ‘‘piṭṭhi me āgilāyatī’’ti. Kasmā āgilāyati? Bhagavato hi chabbassāni mahāpadhānaṃ <a name="V3.0142"></a> padahantassa mahantaṃ kāyadukkhaṃ ahosi. Athassa aparabhāge mahallakakāle piṭṭhivāto uppajji.</p>
  638. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅghāṭiṃ paññāpetvā</span>ti sandhāgārassa kira ekapasse te rājāno kappiyamañcakaṃ paññapesuṃ ‘‘appeva nāma satthā nipajjeyyā’’ti. Satthāpi catūhi iriyāpathehi paribhuttaṃ imesaṃ mahapphalaṃ bhavissatīti tattha saṅghāṭiṃ paññāpetvā nipajji.</p>
  639. <p class="subhead">Bhinnanigaṇṭhavatthuvaṇṇanā</p>
  640. <p class="bodytext"><a name="para301"></a><a name="para301_dn3"></a><span class="paranum">301</span>. <span class="bld">Tassa kālaṅkiriyāyā</span>tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttameva.</p>
  641. <p class="bodytext"><a name="para302"></a><a name="para302_dn3"></a><span class="paranum">302</span>. <span class="bld">Āmantesī</span>ti bhaṇḍanādivūpasamakaraṃ svākhyātaṃ dhammaṃ desetukāmo āmantesi.</p>
  642. <p class="subhead">Ekakavaṇṇanā</p>
  643. <p class="bodytext"><a name="para303"></a><a name="para303_dn3"></a><span class="paranum">303</span>. <span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ dhamme. <span class="bld">Saṅgāyitabba</span>nti samaggehi gāyitabbaṃ, ekavacanehi aviruddhavacanehi bhaṇitabbaṃ. <span class="bld">Na vivaditabba</span>nti atthe vā byañjane vā vivādo na kātabbo. <span class="bld">Eko dhammo</span>ti ekakadukatikādivasena bahudhā sāmaggirasaṃ dassetukāmo paṭhamaṃ tāva ‘‘eko dhammo’’ti āha. <span class="bld">Sabbe sattā</span>ti kāmabhavādīsu saññābhavādīsu ekavokārabhavādīsu ca sabbabhavesu sabbe sattā. <span class="bld">Āhāraṭṭhitikā</span>ti āhārato ṭhiti etesanti āhāraṭṭhitikā. Iti sabbasattānaṃ ṭhiti hetu āhāro nāma eko dhammo amhākaṃ <a name="P3.0975"></a> satthārā yāthāvato ñatvā sammadakkhāto āvusoti dīpeti.</p>
  644. <p class="bodytext">Nanu <a name="M3.0157"></a> ca evaṃ sante yaṃ vuttaṃ ‘‘asaññasattā devā ahetukā anāhārā aphassakā’’tiādi, (vibha. 1017) taṃ vacanaṃ virujjhatīti, na virujjhati. Tesañhi jhānaṃ āhāro hoti. Evaṃ santepi ‘‘cattārome, bhikkhave, āhārā bhūtānaṃ vā sattānaṃ ṭhitiyā sambhavesīnaṃ vā anuggahāya. Katame cattāro? Kabaḷīkāro āhāro oḷāriko vā sukhumo vā, phasso dutiyo, manosañcetanā tatiyā, viññāṇaṃ catuttha’’nti (saṃ. ni. 2.11) idampi virujjhatīti, idampi na virujjhati. Etasmiñhi sutte nippariyāyena āhāralakkhaṇāva dhammā āhārāti vuttā. Idha pana pariyāyena paccayo āhāroti vutto. Sabbadhammānañhi <a name="V3.0143"></a> paccayo laddhuṃ vaṭṭati. So ca yaṃ yaṃ phalaṃ janeti, taṃ taṃ āharati nāma, tasmā āhāroti vuccati. Tenevāha ‘‘avijjampāhaṃ, bhikkhave, sāhāraṃ vadāmi, no anāhāraṃ. Ko ca, bhikkhave, avijjāya āhāro? Pañcanīvaraṇātissa vacanīyaṃ. Pañcanīvaraṇepāhaṃ, bhikkhave, sāhāre vadāmi, no anāhāre. Ko ca, bhikkhave, pañcannaṃ nīvaraṇānaṃ āhāro? Ayonisomanasikārotissa vacanīya’’nti (a. ni. 10.61). Ayaṃ idha adhippeto.</p>
  645. <p class="bodytext">Etasmiñhi paccayāhāre gahite pariyāyāhāropi nippariyāyāhāropi sabbo gahitova hoti. Tattha asaññabhave paccayāhāro labbhati. Anuppanne hi buddhe titthāyatane pabbajitā vāyokasiṇe parikammaṃ katvā catutthajjhānaṃ nibbattetvā tato vuṭṭhāya dhī cittaṃ, dhibbatetaṃ cittaṃ cittassa nāma abhāvoyeva sādhu, cittañhi nissāyeva vadhabandhādipaccayaṃ dukkhaṃ uppajjati. Citte asati natthetanti khantiṃ ruciṃ uppādetvā aparihīnajjhānā kālaṅkatvā asaññabhave nibbattanti. Yo yassa iriyāpatho manussaloke paṇihito ahosi, so tena iriyāpathena nibbattitvā pañca kappasatāni ṭhito vā nisinno vā nipanno vā hoti. Evarūpānampi sattānaṃ paccayāhāro labbhati. Te hi yaṃ jhānaṃ bhāvetvā nibbattā, tadeva nesaṃ paccayo hoti. Yathā jiyāvegena khittasaro yāva jiyāvego atthi, tāva gacchati, evaṃ yāva jhānapaccayo atthi, tāva tiṭṭhanti. Tasmiṃ niṭṭhite khīṇavego saro viya patanti. Ye pana te nerayikā neva uṭṭhānaphalūpajīvī na puññaphalūpajīvīti vuttā, tesaṃ ko āhāroti<a name="M3.0158"></a>? Tesaṃ kammameva āhāro. Kiṃ pañca āhārā atthīti <a name="P3.0976"></a> ce. Pañca, na pañcāti idaṃ na vattabbaṃ. Nanu paccayo āhāroti vuttametaṃ. Tasmā yena kammena te niraye nibbattā, tadeva tesaṃ ṭhitipaccayattā āhāro hoti. Yaṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘na ca tāva kālaṅkaroti, yāva na taṃ pāpakammaṃ byantī hotī’’ti (ma. ni. 3.250).</p>
  646. <p class="bodytext">Kabaḷīkāraṃ āhāraṃ ārabbha cettha vivādo na kātabbo. Mukhe uppanno kheḷopi hi tesaṃ āhārakiccaṃ sādheti. Kheḷopi hi niraye dukkhavedaniyo hutvā paccayo hoti, sagge sukhavedaniyo. Iti kāmabhave nippariyāyena cattāro āhārā. Rūpārūpabhavesu ṭhapetvā asaññaṃ sesānaṃ tayo. Asaññānañceva avasesānañca paccayāhāroti iminā āhārena ‘‘sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti etaṃ pañhaṃ kathetvā ‘‘ayaṃ kho āvuso’’ti evaṃ niyyātanampi ‘‘atthi kho āvuso’’ti puna uddharaṇampi akatvā ‘‘sabbe sattā saṅkhāraṭṭhitikā’’ti dutiyapañhaṃ vissajjesi.</p>
  647. <p class="bodytext">Kasmā <a name="V3.0144"></a> pana na niyyātesi na uddharittha? Tattha tattha niyyātiyamānepi uddhariyamānepi pariyāpuṇituṃ vācetuṃ dukkhaṃ hoti, tasmā dve ekābaddhe katvā vissajjesi. Imasmimpi vissajjane heṭṭhā vuttapaccayova attano phalassa saṅkharaṇato saṅkhāroti vutto. Iti heṭṭhā āhārapaccayo kathito, idha saṅkhārapaccayoti ayamettha heṭṭhimato viseso. ‘‘Heṭṭhā nippariyāyāhāro gahito, idha pariyāyāhāroti evaṃ gahite viseso pākaṭo bhaveyya, no ca gaṇhiṃsū’ti mahāsīvatthero āha. Indriyabaddhassapi hi anindriyabaddhassapi paccayo laddhuṃ vaṭṭati. Vinā paccayena dhammo nāma natthi. Tattha anindriyabaddhassa tiṇarukkhalatādino pathavīraso āporaso ca paccayo hoti. Deve avassante hi tiṇādīni milāyanti, vassante ca pana haritāni honti. Iti tesaṃ pathavīraso āporaso ca paccayo hoti. Indriyabaddhassa avijjā taṇhā kammaṃ āhāroti evamādayo paccayā, iti heṭṭhā paccayoyeva āhāroti kathito, idha saṅkhāroti. Ayamevettha viseso.</p>
  648. <p class="bodytext"><span class="bld">Ayaṃ</span> <a name="M3.0159"></a> <span class="bld">kho, āvuso</span>ti āvuso amhākaṃ satthārā mahābodhimaṇḍe nisīditvā sayaṃ sabbaññutaññāṇena sacchikatvā ayaṃ ekadhammo desito. Tattha ekadhamme tumhehi sabbeheva saṅgāyitabbaṃ na vivaditabbaṃ. <span class="bld">Yathayidaṃ brahmacariya</span>nti yathā saṅgāyamānānaṃ tumhākaṃ idaṃ sāsanabrahmacariyaṃ addhaniyaṃ assa. Ekena hi bhikkhunā <a name="P3.0977"></a> ‘‘atthi, kho āvuso, eko dhammo sammadakkhāto. Katamo eko dhammo? Sabbe sattā āhāraṭṭhitikā. Sabbe sattā saṅkhāraṭṭhitikā’’ti kathite tassa kathaṃ sutvā añño kathessati. Tassapi aññoti evaṃ paramparakathāniyamena idaṃ brahmacariyaṃ ciraṃ tiṭṭhamānaṃ sadevakassa lokassa atthāya hitāya bhavissatīti ekakavasena dhammasenāpati sāriputtatthero sāmaggirasaṃ dassesīti.</p>
  649. <p class="centered">Ekakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  650. <p class="subhead">Dukavaṇṇanā</p>
  651. <p class="bodytext"><a name="para304"></a><a name="para304_dn3"></a><span class="paranum">304</span>. Iti ekakavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni dukavasena dassetuṃ puna desanaṃ ārabhi. Tattha nāmarūpaduke <span class="bld">nāma</span>nti cattāro arūpino khandhā nibbānañca. Tattha cattāro khandhā nāmanaṭṭhena <span class="bld">nāmaṃ.</span> Nāmanaṭṭhenāti nāmakaraṇaṭṭhena. Yathā hi mahājanasammatattā mahāsammatassa <a name="V3.0145"></a> ‘‘mahāsammato’’ti nāmaṃ ahosi, yathā mātāpitaro ‘‘ayaṃ tisso nāma hotu, phusso nāma hotū’’ti evaṃ puttassa kittimanāmaṃ karonti, yathā vā ‘‘dhammakathiko vinayadharo’’ti guṇato nāmaṃ āgacchati, na evaṃ vedanādīnaṃ. Vedanādayo hi mahāpathavīādayo viya attano nāmaṃ karontāva uppajjanti. Tesu uppannesu tesaṃ nāmaṃ uppannameva hoti. Na hi vedanaṃ uppannaṃ ‘‘tvaṃ vedanā nāma hohī’’ti, koci bhaṇati, na cassā yena kenaci kāraṇena nāmaggahaṇakiccaṃ atthi, yathā pathaviyā uppannāya ‘‘tvaṃ pathavī nāma hohī’’ti nāmaggahaṇakiccaṃ natthi, cakkavāḷasinerumhi candimasūriyanakkhattesu uppannesu ‘‘tvaṃ cakkavāḷaṃ nāma, tvaṃ nakkhattaṃ nāma hohī’’ti nāmaggahaṇakiccaṃ natthi, nāmaṃ uppannameva hoti, opapātikā paññatti nipatati, evaṃ vedanāya uppannāya ‘‘tvaṃ vedanā nāma hohī’’ti nāmaggahaṇakiccaṃ natthi, tāya uppannāya vedanāti <a name="M3.0160"></a> nāmaṃ uppannameva hoti. Saññādīsupi eseva nayo atītepi hi vedanā vedanāyeva. Saññā. Saṅkhārā. Viññāṇaṃ viññāṇameva. Anāgatepi. Paccuppannepi. Nibbānaṃ pana sadāpi nibbānamevāti. Nāmanaṭṭhena nāmaṃ. Namanaṭṭhenāpi cettha cattāro khandhā nāmaṃ. Te hi ārammaṇābhimukhaṃ namanti. Nāmanaṭṭhena sabbampi nāmaṃ. Cattāro hi khandhā ārammaṇe aññamaññaṃ nāmenti<a name="P3.0978"></a>, nibbānaṃ ārammaṇādhipatipaccayatāya attani anavajjadhamme nāmeti.</p>
  652. <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpa</span>nti cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpaṃ, taṃ sabbampi ruppanaṭṭhena <span class="bld">rūpaṃ.</span> Tassa vitthārakathā visuddhimagge vuttanayeneva veditabbā.</p>
  653. <p class="bodytext"><span class="bld">Avijjā</span>ti dukkhādīsu aññāṇaṃ. Ayampi vitthārato visuddhimagge kathitāyeva. <span class="bld">Bhavataṇhā</span>ti bhavapatthanā. Yathāha ‘‘tattha katamā bhavataṇhā? Yo bhavesu bhavacchando’’tiādi (dha. sa. 1319).</p>
  654. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhavadiṭṭhī</span>ti bhavo vuccati sassataṃ, sassatavasena uppajjanakadiṭṭhi. Sā ‘‘tattha katamā bhavadiṭṭhi? ‘Bhavissati attā ca loko cā’ti yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigata’’ntiādinā (dha. sa. 1320) nayena abhidhamme vitthāritā. <span class="bld">Vibhavadiṭṭhī</span>ti vibhavo vuccati ucchedaṃ, ucchedavasena uppajjanakadiṭṭhi. Sāpi ‘‘tattha katamā vibhavadiṭṭhi? ‘Na bhavissati attā ca loko cā’ti (dha. sa. 285). Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigata’’ntiādinā (dha. sa. 1321) nayena tattheva vitthāritā.</p>
  655. <p class="bodytext"><span class="bld">Ahirika</span>nti <a name="V3.0146"></a> ‘‘yaṃ na hirīyati hirīyitabbenā’’ti (dha. sa. 1328) evaṃ vitthāritā nillajjatā. <span class="bld">Anottappa</span>nti ‘‘yaṃ na ottappati ottappitabbenā’’ti (dha. sa. 1329) evaṃ vitthārito abhāyanakaākāro.</p>
  656. <p class="bodytext"><span class="bld">Hirī ca ottappañcā</span>ti ‘‘yaṃ hirīyati hirīyitabbena, ottappati ottappitabbenā’’ti (dha. sa. 1330-31) evaṃ vitthāritāni hiriottappāni. Api cettha ajjhattasamuṭṭhānā <span class="bld">hirī,</span> bahiddhāsamuṭṭhānaṃ <span class="bld">ottappaṃ.</span> Attādhipateyyā hirī, lokādhipateyyaṃ ottappaṃ. Lajjāsabhāvasaṇṭhitā hirī, bhayasabhāvasaṇṭhitaṃ ottappaṃ. Vitthārakathā panettha sabbākārena visuddhimagge vuttā.</p>
  657. <p class="bodytext"><span class="bld">Dovacassatā</span>ti <a name="M3.0161"></a> dukkhaṃ vaco etasmiṃ vippaṭikūlagāhimhi vipaccanīkasāte anādare puggaleti dubbaco, tassa kammaṃ dovacassaṃ, tassa bhāvo <span class="bld">dovacassatā.</span> Vitthārato panesā ‘‘tattha katamā dovacassatā? Sahadhammike vuccamāne dovacassāya’’nti (dha. sa. 1332) abhidhamme āgatā. Sā atthato saṅkhārakkhandho hoti. ‘‘Catunnañca khandhānaṃ etenākārena pavattānaṃ etaṃ adhivacana’’nti vadanti. <span class="bld">Pāpamittatā</span>ti <a name="P3.0979"></a> pāpā assaddhādayo puggalā etassa mittāti pāpamitto, tassa bhāvo pāpamittatā. Vitthārato panesā – ‘‘tattha katamā pāpamittatā? Ye te puggalā assaddhā dussīlā appassutā maccharino duppaññā. Yā tesaṃ sevanā nisevanā saṃsevanā bhajanā saṃbhajanā bhatti saṃbhatti taṃsampavaṅkatā’’ti (dha. sa. 1333) evaṃ āgatā. Sāpi atthato dovacassatā viya daṭṭhabbā.</p>
  658. <p class="bodytext"><span class="bld">Sovacassatā ca kalyāṇamittatā</span> ca vuttappaṭipakkhanayena veditabbā. Ubhopi panetā idha lokiyalokuttaramissakā kathitā.</p>
  659. <p class="bodytext"><span class="bld">Āpattikusalatā</span>ti ‘‘pañcapi āpattikkhandhā āpattiyo, sattapi āpattikkhandhā āpattiyo. Yā tāsaṃ āpattīnaṃ āpattikusalatā paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 1336) evaṃ vutto āpattikusalabhāvo.</p>
  660. <p class="bodytext"><span class="bld">Āpattivuṭṭhānakusalatā</span>ti ‘‘yā tāhi āpattīhi vuṭṭhānakusalatā paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 1337) evaṃ vuttā saha kammavācāya āpattīhi vuṭṭhānaparicchedajānanā paññā.</p>
  661. <p class="bodytext"><span class="bld">Samāpattikusalatā</span>ti <a name="V3.0147"></a> ‘‘atthi savitakkasavicārā samāpatti, atthi avitakkavicāramattā samāpatti, atthi avitakkaavicārā samāpatti. Yā tāsaṃ samāpattīnaṃ kusalatā paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 1338) evaṃ vuttā saha parikammena appanāparicchedajānanā paññā. <span class="bld">Samāpattivuṭṭhānakusalatā</span>ti ‘‘yā tāhi samāpattīhi vuṭṭhānakusalatā paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 1339) evaṃ vuttā yathāparicchinnasamayavaseneva samāpattito vuṭṭhānasamatthā ‘‘ettakaṃ gate sūriye uṭṭhahissāmī’’ti vuṭṭhānakālaparicchedakā paññā.</p>
  662. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhātukusalatā</span>ti ‘‘aṭṭhārasa dhātuyo cakkhudhātu…pe… manoviññāṇadhātu. Yā tāsaṃ dhātūnaṃ kusalatā paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 1340) evaṃ vuttā aṭṭhārasannaṃ <a name="M3.0162"></a> dhātūnaṃ sabhāvaparicchedakā savanadhāraṇasammasanapaṭivedhapaññā. <span class="bld">Manasikārakusalatā</span>ti ‘‘yā tāsaṃ dhātūnaṃ manasikārakusalatā paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 1341) evaṃ vuttā tāsaṃyeva dhātūnaṃ sammasanapaṭivedhapaccavekkhaṇapaññā.</p>
  663. <p class="bodytext"><span class="bld">Āyatanakusalatā</span>ti ‘‘dvādasāyatanāni cakkhāyatanaṃ…pe… dhammāyatanaṃ. Yā tesaṃ āyatanānaṃ āyatanakusalatā paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 1342) evaṃ vuttā dvādasannaṃ āyatanānaṃ uggahamanasikārapajānanā paññā. Apica dhātukusalatāpi uggahamanasikārasavanasammasanapaṭivedhapaccavekkhaṇesu <a name="P3.0980"></a> vattati manasikārakusalatāpi āyatanakusalatāpi. Ayaṃ panettha viseso, savanauggahapaccavekkhaṇā lokiyā, paṭivedho lokuttaro, sammasanamanasikārā lokiyalokuttaramissakā. <span class="bld">Paṭiccasamuppādakusalatā</span>ti ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā…pe… samudayo hotīti yā tattha paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 1343) evaṃ vuttā dvādasannaṃ paccayākārānaṃ uggahādivasena pavattā paññā.</p>
  664. <p class="bodytext"><span class="bld">Ṭhānakusalatā</span>ti ‘‘ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ hetupaccayā uppādāya taṃ taṃ ṭhānanti yā tattha paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 1344) evaṃ vuttā ‘‘cakkhuṃ vatthuṃ katvā rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā uppannassa cakkhuviññāṇassa cakkhurūpaṃ (dha. sa. aṭṭha. 1344) ṭhānañceva kāraṇañcā’’ti evaṃ ṭhānaparicchindanasamatthā paññā. <span class="bld">Aṭṭhānakusalatā</span>ti ‘‘ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ na hetū na paccayā uppādāya taṃ taṃ aṭṭhānanti yā tattha paññā pajānanā’’ti (dha. sa. 1345) evaṃ vuttā ‘‘cakkhuṃ vatthuṃ katvā rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā sotaviññāṇādīni nuppajjanti, tasmā tesaṃ cakkhurūpaṃ na ṭhānaṃ na kāraṇa’’nti evaṃ aṭṭhānaparicchindanasamatthā paññā apica etasmiṃ duke ‘‘kittāvatā pana, bhante, ṭhānāṭhānakusalo <a name="V3.0148"></a> bhikkhūti alaṃ vacanāyāti. Idhānanda, bhikkhu aṭṭhānametaṃ anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo kañci saṅkhāraṃ niccato upagaccheyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti pajānāti. Ṭhānañca kho etaṃ vijjati, yaṃ puthujjano kañci saṅkhāraṃ niccato upagaccheyyā’’ti (ma. ni. 3.127) imināpi suttena attho veditabbo.</p>
  665. <p class="bodytext"><span class="bld">Ajjava</span>nti <a name="M3.0163"></a> gomuttavaṅkatā candavaṅkatā naṅgalakoṭivaṅkatāti tayo anajjavā. Ekacco hi bhikkhu paṭhamavaye ekavīsatiyā anesanāsu chasu ca agocaresu carati, majjhimapacchimavayesu lajjī kukkuccako sikkhākāmo hoti, ayaṃ gomuttavaṅkatā nāma. Eko paṭhamavayepi pacchimavayepi catupārisuddhisīlaṃ pūreti, lajjī kukkuccako sikkhākāmo hoti, majjhimavaye purimasadiso, ayaṃ candavaṅkatā nāma. Eko paṭhamavayepi majjhimavayepi catupārisuddhisīlaṃ pūreti, lajjī kukkuccako sikkhākāmo hoti, pacchimavaye purimasadiso ayaṃ naṅgalakoṭivaṅkatā nāma. Eko sabbametaṃ vaṅkataṃ pahāya tīsupi vayesu pesalo lajjī <a name="P3.0981"></a> kukkuccako sikkhākāmo hoti. Tassa yo so ujubhāvo, idaṃ ajjavaṃ nāma. Abhidhammepi vuttaṃ – ‘‘tattha katamo ajjavo. Yā ajjavatā ajimhatā avaṅkatā akuṭilatā, ayaṃ vuccati ajjavo’’ti (dha. sa. 1346). <span class="bld">Lajjava</span>nti ‘‘tattha katamo lajjavo? Yo hirīyati hirīyitabbena hirīyati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā. Ayaṃ vuccati lajjavo’’ti evaṃ vutto lajjībhāvo.</p>
  666. <p class="bodytext"><span class="bld">Khantī</span>ti ‘‘tattha katamā khanti? Yā khanti khamanatā adhivāsanatā acaṇḍikkaṃ anassuropo attamanatā cittassā’’ti (dha. sa. 1348) evaṃ vuttā adhivāsanakhanti. <span class="bld">Soracca</span>nti ‘‘tattha katamaṃ soraccaṃ? Yo kāyiko avītikkamo, vācasiko avītikkamo, kāyikavācasiko avītikkamo. Idaṃ vuccati soraccaṃ. Sabbopi sīlasaṃvaro soracca’’nti (dha. sa. 1349) evaṃ vutto suratabhāvo.</p>
  667. <p class="bodytext"><span class="bld">Sākhalya</span>nti ‘‘tattha katamaṃ sākhalyaṃ? Yā sā vācā aṇḍakā kakkasā parakaṭukā parābhisajjanī kodhasāmantā asamādhisaṃvattanikā, tathārūpiṃ vācaṃ pahāya yā sā vācā neḷā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā, tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Yā tattha saṇhavācatā sakhilavācatā apharusavācatā. Idaṃ vuccati sākhalya’’nti (dha. sa. 1350) evaṃ vutto sammodakamudukabhāvo. <span class="bld">Paṭisanthāro</span>ti ayaṃ lokasannivāso āmisena dhammena cāti dvīhi chiddo, tassa taṃ chiddaṃ yathā na paññāyati, evaṃ pīṭhassa viya <a name="V3.0149"></a> paccattharaṇena āmisena dhammena ca paṭisantharaṇaṃ. Abhidhammepi vuttaṃ ‘‘tattha katamo paṭisanthāro<a name="M3.0164"></a>? Āmisapaṭisanthāro ca dhammapaṭisanthāro ca. Idhekacco paṭisanthārako hoti āmisapaṭisanthārena vā dhammapaṭisanthārena vā. Ayaṃ vuccati paṭisanthāro’’ti (dha. sa. 1351). Ettha ca āmisena saṅgaho āmisapaṭisanthāro nāma. Taṃ karontena mātāpitūnaṃ bhikkhugatikassa veyyāvaccakarassa rañño corānañca aggaṃ aggahetvāpi dātuṃ vaṭṭati. Āmasitvā dinne hi rājāno ca corā ca anatthampi karonti jīvitakkhayampi pāpenti, anāmasitvā dinne attamanā honti. Coranāgavatthuādīni cettha vatthūni kathetabbāni. Tāni samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāyaṃ <a name="P3.0982"></a> (pāci. aṭṭha. 185-7) vitthāritāni. Sakkaccaṃ uddesadānaṃ pāḷivaṇṇanā dhammakathākathananti evaṃ dhammena saṅgaho dhammapaṭisanthāro nāma.</p>
  668. <p class="bodytext"><span class="bld">Avihiṃsā</span>ti karuṇāpi karuṇāpubbabhāgopi. Vuttampi cetaṃ – ‘‘tattha katamā avihiṃsā? Yā sattesu karuṇā karuṇāyanā karuṇāyitattaṃ karuṇācetovimutti, ayaṃ vuccati avihiṃsā’’ti. <span class="bld">Soceyya</span>nti mettāya ca mettāpubbabhāgassa ca vasena sucibhāvo. Vuttampi cetaṃ – ‘‘tattha katamaṃ soceyyaṃ? Yā sattesu metti mettāyanā mettāyitattaṃ mettācetovimutti, idaṃ vuccati soceyya’’nti.</p>
  669. <p class="bodytext"><span class="bld">Muṭṭhassacca</span>nti sativippavāso, yathāha ‘‘tattha katamaṃ muṭṭhassaccaṃ? Yā asati ananussati appaṭissati assaraṇatā adhāraṇatā pilāpanatā sammussanatā, idaṃ vuccati muṭṭhassaccaṃ’’ (dha. sa. 1356). <span class="bld">Asampajañña</span>nti, ‘‘tattha katamaṃ asampajaññaṃ? Yaṃ aññāṇaṃ adassanaṃ avijjālaṅgī moho akusalamūla’’nti evaṃ vuttā avijjāyeva. <span class="bld">Sati</span> satiyeva. <span class="bld">Sampajaññaṃ</span> ñāṇaṃ.</p>
  670. <p class="bodytext"><span class="bld">Indriyesu aguttadvāratā</span>ti ‘‘tattha katamā indriyesu aguttadvāratā? Idhekacco cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hotī’’tiādinā (dha. sa. 1352) nayena vitthārito indriyasaṃvarabhedo. <span class="bld">Bhojane amattaññutā</span>ti ‘‘tattha katamā bhojane amattaññutā? Idhekacco appaṭisaṅkhā ayoniso āhāraṃ āhāreti davāya madāya maṇḍanāya vibhūsanāya. Yā tattha asantuṭṭhitā amattaññutā appaṭisaṅkhā bhojane’’ti evaṃ āgato bhojane amattaññubhāvo. Anantaraduko vuttappaṭipakkhanayena veditabbo.</p>
  671. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭisaṅkhānabala</span>nti <a name="M3.0165"></a> ‘‘tattha katamaṃ paṭisaṅkhānabalaṃ? Yā paññā pajānanā’’ti evaṃ vitthāritaṃ <a name="V3.0150"></a> appaṭisaṅkhāya akampanañāṇaṃ. <span class="bld">Bhāvanābala</span>nti bhāventassa uppannaṃ balaṃ. Atthato vīriyasambojjhaṅgasīsena satta bojjhaṅgā honti. Vuttampi cetaṃ – ‘‘tattha katamaṃ bhāvanābalaṃ? Yā kusalānaṃ dhammānaṃ āsevanā bhāvanā bahulīkammaṃ, idaṃ vuccati bhāvanābalaṃ. Sattabojjhaṅgā bhāvanābala’’nti.</p>
  672. <p class="bodytext"><span class="bld">Satibala</span>nti assatiyā akampanavasena satiyeva. <span class="bld">Samādhibala</span>nti uddhacce akampanavasena samādhiyeva. <span class="bld">Samatho</span> <a name="P3.0983"></a> samādhi. <span class="bld">Vipassanā</span> paññā. Samathova taṃ ākāraṃ gahetvā puna pavattetabbassa samathassa nimittavasena <span class="bld">samathanimittaṃ paggāhanimittepi</span> eseva nayo. <span class="bld">Paggāho</span> vīriyaṃ. <span class="bld">Avikkhepo</span> ekaggatā. Imehi pana sati ca sampajaññañca paṭisaṅkhānabalañca bhāvanābalañca satibalañca samādhibalañca samatho ca vippassanā ca samathanimittañca paggāhanimittañca paggāho ca avikkhepo cāti chahi dukehi parato sīladiṭṭhisampadādukena ca lokiyalokuttaramissakā dhammā kathitā.</p>
  673. <p class="bodytext"><span class="bld">Sīlavipattī</span>ti ‘‘tattha katamā sīlavipatti? Kāyiko vītikkamo…pe… sabbampi dussīlyaṃ sīlavipattī’’ti evaṃ vutto sīlavināsako asaṃvaro. <span class="bld">Diṭṭhivipattī</span>ti ‘‘tattha katamā diṭṭhivipatti? Natthi dinnaṃ natthi yiṭṭha’’nti evaṃ āgatā sammādiṭṭhivināsikā micchādiṭṭhi.</p>
  674. <p class="bodytext"><span class="bld">Sīlasampadā</span>ti ‘‘tattha katamā sīlasampadā? Kāyiko avītikkamo’’ti evaṃ pubbe vuttasoraccameva sīlassa sampādanato paripūraṇato ‘‘sīlasampadā’’ti vuttaṃ. Ettha ca ‘‘sabbopi sīlasaṃvaro sīlasampadā’’ti idaṃ mānasikapariyādānatthaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Diṭṭhisampadā</span>ti ‘‘tattha katamā diṭṭhisampadā? Atthi dinnaṃ atthi yiṭṭhaṃ…pe… sacchikatvā pavedentīti yā evarūpā paññā pajānanā’’ti evaṃ āgataṃ diṭṭhipāripūribhūtaṃ ñāṇaṃ.</p>
  675. <p class="bodytext"><span class="bld">Sīlavisuddhī</span>ti visuddhiṃ pāpetuṃ samatthaṃ sīlaṃ. Abhidhamme panāyaṃ ‘‘tattha katamā sīlavisuddhi? Kāyiko avītikkamo vācasiko avītikkamo kāyikavācasiko avītikkamo, ayaṃ vuccati sīlavisuddhī’’ti evaṃ vibhattā. <span class="bld">Diṭṭhivisuddhī</span>ti visuddhiṃ pāpetuṃ samatthaṃ dassanaṃ. Abhidhamme panāyaṃ ‘‘tattha katamā diṭṭhivisuddhi? Kammassakatañāṇaṃ saccānulomikañāṇaṃ maggasamaṅgissañāṇaṃ phalasamaṅgissañāṇa’’nti evaṃ vuttā. Ettha ca tividhaṃ duccaritaṃ attanā <a name="M3.0166"></a> katampi parena katampi sakaṃ nāma na hoti atthabhañjanato. Sucaritaṃ sakaṃ nāma atthajananatoti evaṃ jānanaṃ kammassakatañāṇaṃ <a name="P3.0984"></a> nāma. Tasmiṃ ṭhatvā bahuṃ vaṭṭagāmikammaṃ āyūhitvā <a name="V3.0151"></a> sukhato sukheneva arahattaṃ pattā gaṇanapathaṃ vītivattā. <span class="bld">Vipassanāñāṇaṃ</span> pana vacīsaccañca anulometi, paramatthasaccañca na vilometīti saccānulomikaṃ ñāṇanti vuttaṃ.</p>
  676. <p class="bodytext">‘‘Diṭṭhivisuddhi kho pana yathādiṭṭhissa ca padhāna’’nti ettha <span class="bld">diṭṭhivisuddhī</span>ti ñāṇadassanaṃ kathitaṃ. <span class="bld">Yathādiṭṭhissa ca padhāna</span>nti taṃsampayuttameva vīriyaṃ. Api ca purimapadena catumaggañāṇaṃ. Pacchimapadena taṃsampayuttaṃ vīriyaṃ. <span class="bld">Abhidhamme</span> pana ‘‘diṭṭhivisuddhi kho panāti yā paññā pajānanā amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Yathādiṭṭhissa ca padhānanti yo cetasiko vīriyārambho sammāvāyāmo’’ti evaṃ ayaṃ duko vibhatto.</p>
  677. <p class="bodytext">‘‘Saṃvego ca saṃvejanīyesu ṭhānesū’’ti ettha <span class="bld">‘‘saṃvego</span>ti jātibhayaṃ jarābhayaṃ byādhibhayaṃ maraṇabhaya’’nti evaṃ jātiādīni bhayato dassanañāṇaṃ. Saṃvejanīyaṃ ṭhānanti jātijarābyādhimaraṇaṃ. Etāni hi cattāri jāti dukkhā, jarā dukkhā, byādhi dukkho, maraṇaṃ dukkhanti evaṃ saṃveguppattikāraṇattā <span class="bld">saṃvejanīyaṃ ṭhāna</span>nti vuttāni. <span class="bld">Saṃviggassa ca yoniso padhāna</span>nti evaṃ saṃvegajātassa upāyapadhānaṃ. ‘‘Idha bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janetī’’ti evaṃ āgatavīriyassetaṃ adhivacanaṃ.</p>
  678. <p class="bodytext"><span class="bld">Asantuṭṭhitā ca kusalesu dhammesū</span>ti yā kusalānaṃ dhammānaṃ bhāvanāya asantuṭṭhassa bhiyyokamyatā, tāya hi samaṅgībhūto puggalo sīlaṃ pūretvā jhānaṃ uppādeti. Jhānaṃ labhitvā vipassanaṃ ārabhati. Āraddhavipassako arahattaṃ agahetvā antarā vosānaṃ nāpajjati. <span class="bld">Appaṭivānitā ca padhānasmi</span>nti ‘‘kusalānaṃ dhammānaṃ bhāvanāya sakkaccakiriyatā sātaccakiriyatā aṭṭhitakiriyatā anolīnavuttitā anikkhittachandatā anikkhittadhuratā āsevanā bhāvanā bahulīkamma’’nti evaṃ vuttā rattindivaṃ cha koṭṭhāse katvā jāgariyānuyogavasena āraddhe padhānasmiṃ arahattaṃ apatvā anivattanatā.</p>
  679. <p class="bodytext"><span class="bld">Vijjā</span>ti <a name="M3.0167"></a> tisso vijjā. <span class="bld">Vimuttī</span>ti dve vimuttiyo, cittassa ca adhimutti, nibbānañca. Ettha ca aṭṭha samāpattiyo nīvaraṇādīhi suṭṭhu muttattā adhimutti <a name="P3.0985"></a> nāma. Nibbānaṃ sabbasaṅkhatato muttattā vimuttīti veditabbaṃ.</p>
  680. <p class="bodytext"><span class="bld">Khaye ñāṇa</span>nti kilesakkhayakare ariyamagge ñāṇaṃ. <span class="bld">Anuppāde ñāṇa</span>nti paṭisandhivasena anuppādabhūte taṃtaṃmaggavajjhakilesānaṃ vā anuppādapariyosāne uppanne ariyaphale ñāṇaṃ. Tenevāha <a name="V3.0152"></a> ‘‘khaye ñāṇanti maggasamaṅgissa ñāṇaṃ. Anuppāde ñāṇanti phalasamaṅgissa ñāṇa’’nti. <span class="bld">Ime kho, āvuso</span>tiādi ekake vuttanayeneva yojetabbaṃ. Iti pañcatiṃsāya dukānaṃ vasena thero sāmaggirasaṃ dassesīti.</p>
  681. <p class="centered">Dukavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  682. <p class="subhead">Tikavaṇṇanā</p>
  683. <p class="bodytext"><a name="para305"></a><a name="para305_dn3"></a><span class="paranum">305</span>. Iti dukavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni tikavasena dassetuṃ puna ārabhi. Tattha lubbhatīti <span class="bld">lobho.</span> Akusalañca taṃ mūlañca, akusalānaṃ vā mūlanti <span class="bld">akusalamūlaṃ.</span> Dussatīti <span class="bld">doso.</span> Muyhatīti <span class="bld">moho.</span> Tesaṃ paṭipakkhanayena alobhādayo veditabbā.</p>
  684. <p class="bodytext">Duṭṭhu caritāni, virūpāni vā caritānīti <span class="bld">duccaritāni. </span> Kāyena duccaritaṃ, kāyato vā pavattaṃ duccaritanti <span class="bld">kāyaduccaritaṃ.</span> Sesesupi eseva nayo. Suṭṭhu caritāni, sundarāni vā caritānīti <span class="bld">sucaritāni.</span> Dvepi cete tikā paṇṇattiyā vā kammapathehi vā kathetabbā. Paññattiyā tāva kāyadvāre paññattasikkhāpadassa vītikkamo <span class="bld">kāyaduccaritaṃ.</span> Avītikkamo <span class="bld">kāyasucaritaṃ.</span> Vacīdvāre paññattasikkhāpadassa vītikkamo <span class="bld">vacīduccaritaṃ,</span> avītikkamo <span class="bld">vacīsucaritaṃ.</span> Ubhayattha paññattassa sikkhāpadassa vītikkamova <span class="bld">manoduccaritaṃ,</span> avītikkamo <span class="bld">manosucaritaṃ.</span> Ayaṃ paṇṇattikathā. Pāṇātipātādayo pana tisso cetanā kāyadvārepi vacīdvārepi uppannā <span class="bld">kāyaduccaritaṃ.</span> Catasso musāvādādicetanā <span class="bld">vacīduccaritaṃ. </span> Abhijjhā byāpādo micchādiṭṭhīti tayo cetanāsampayuttadhammā <span class="bld">manoduccaritaṃ.</span> Pāṇātipātādīhi viramantassa uppannā tisso <a name="M3.0168"></a> cetanāpi viratiyopi kāyasucaritaṃ. Musāvādādīhi viramantassa catasso cetanāpi viratiyopi vacīsucaritaṃ. Anabhijjhā abyāpādo sammādiṭṭhīti tayo cetanāsampayuttadhammā <a name="P3.0986"></a> manosucaritanti ayaṃ kammapathakathā.</p>
  685. <p class="bodytext">Kāmapaṭisaṃyutto vitakko <span class="bld">kāmavitakko.</span> Byāpādapaṭisaṃyutto vitakko <span class="bld">byāpādavitakko.</span> Vihiṃsāpaṭisaṃyutto vitakko <span class="bld">vihiṃsāvitakko.</span> Tesu dve sattesupi saṅkhāresupi uppajjanti. Kāmavitakko hi piye manāpe satte vā saṅkhāre vā vitakkentassa uppajjati. Byāpādavitakko <a name="V3.0153"></a> appiye amanāpe satte vā saṅkhāre vā kujjhitvā olokanakālato paṭṭhāya yāva vināsanā uppajjati. Vihiṃsāvitakko saṅkhāresu nuppajjati. Saṅkhāro hi dukkhāpetabbo nāma natthi. Ime sattā haññantu vā ucchijjantu vā vinassantu vā mā vā ahesunti cintanakāle pana sattesu uppajjati.</p>
  686. <p class="bodytext">Nekkhammapaṭisaṃyutto vitakko <span class="bld">nekkhammavitakko.</span> So asubhapubbabhāge kāmāvacaro hoti. Asubhajjhāne rūpāvacaro. Taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā uppannamaggaphalakāle lokuttaro. Abyāpādapaṭisaṃyutto vitakko <span class="bld">abyāpādavitakko.</span> So mettāpubbabhāge kāmāvacaro hoti. Mettājhāne rūpāvacaro. Taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā uppannamaggaphalakāle lokuttaro. Avihiṃsāpaṭisaṃyutto vitakko <span class="bld">avihiṃsāvitakko.</span> So karuṇāpubbabhāge kāmāvacaro. Karuṇājhāne rūpāvacaro. Taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā uppannamaggaphalakāle lokuttaro. Yadā alobho sīsaṃ hoti, tadā itare dve tadanvāyikā bhavanti. Yadā mettā sīsaṃ hoti, tadā itare dve tadanvāyikā bhavanti. Yadā karuṇā sīsaṃ hoti, tadā itare dve tadanvāyikā bhavantīti. Kāmasaṅkappādayo vuttanayeneva veditabbā. Desanāmattameva hetaṃ. Atthato pana kāmavitakkādīnañca kāmasaṅkappādīnañca nānākaraṇaṃ natthi.</p>
  687. <p class="bodytext">Kāmapaṭisaṃyuttā saññā <span class="bld">kāmasaññā.</span> Byāpādapaṭisaṃyuttā saññā <span class="bld">byāpādasaññā.</span> Vihiṃsāpaṭisaṃyuttā saññā <span class="bld">vihiṃsāsaññā.</span> Tāsampi kāmavitakkādīnaṃ <a name="M3.0169"></a> viya uppajjanākāro veditabbo. Taṃsampayuttāyeva hi etā. <span class="bld">Nekkhammasaññādayo</span>pi nekkhammavitakkādisampayuttāyeva. Tasmā tāsampi tatheva kāmāvacarādibhāvo veditabbo.</p>
  688. <p class="bodytext">Kāmadhātuādīsu ‘‘kāmapaṭisaṃyutto takko vitakko micchāsaṅkappo. Ayaṃ vuccati kāmadhātu. Sabbepi akusalā <a name="P3.0987"></a> dhammā kāmadhātū’’ti ayaṃ <span class="bld">kāmadhātu.</span> ‘‘Byāpādapaṭisaṃyutto takko vitakko micchāsaṅkappo. Ayaṃ vuccati byāpādadhātu. Dasasu āghātavatthūsu cittassa āghāto paṭighāto anattamanatā cittassā’’ti ayaṃ <span class="bld">byāpādadhātu.</span> ‘‘Vihiṃsā paṭisaṃyutto takko vitakko micchāsaṅkappo. Ayaṃ vuccati vihiṃsādhātu. Idhekacco pāṇinā vā leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā rajjuyā vā aññataraññatarena vā satte viheṭhetī’’ti ayaṃ <span class="bld">vihiṃsādhātu.</span> Tattha dve kathā sabbasaṅgāhikā ca asambhinnā ca. Tattha kāmadhātuyā gahitāya itarā dve gahitāva honti, tato pana nīharitvā ayaṃ byāpādadhātu ayaṃ vihiṃsādhātūti dassetīti ayaṃ sabbasaṅgāhikakathā nāma. Kāmadhātuṃ kathento pana bhagavā byāpādadhātuṃ byāpādadhātuṭṭhāne<a name="V3.0154"></a>, vihiṃsādhātuṃ vihiṃsādhātuṭṭhāne ṭhapetvā avasesaṃ kāmadhātu nāmāti kathesīti ayaṃ asambhinnakathā nāma.</p>
  689. <p class="bodytext">Nekkhammadhātuādīsu ‘‘nekkhammapaṭisaṃyutto takko vitakko sammāsaṅkappo. Ayaṃ vuccati nekkhammadhātu. Sabbepi kusalā dhammā nekkhammadhātū’’ti ayaṃ <span class="bld">nekkhammadhātu.</span> ‘‘Abyāpādapaṭisaṃyutto takko…pe… ayaṃ vuccati abyāpādadhātu. Yā sattesu metti…pe… mettācetovimuttī’’ti ayaṃ <span class="bld">abyāpādadhātu.</span> ‘‘Avihiṃsāpaṭisaṃyutto takko…pe… ayaṃ vuccati avihiṃsādhātu. Yā sattesu karuṇā…pe… karuṇācetovimuttī’’ti ayaṃ <span class="bld">avihiṃsādhātu.</span> Idhāpi vuttanayeneva dve kathā veditabbā.</p>
  690. <p class="bodytext"><span class="bld">Aparāpi tisso dhātuyo</span>ti aññāpi suññataṭṭhena tisso dhātuyo. Tāsu ‘‘tattha katamā kāmadhātu? Heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ karitvā’’ti evaṃ vitthārito kāmabhavo <span class="bld">kāmadhātu</span> nāma. ‘‘Heṭṭhato brahmalokaṃ pariyantaṃ karitvā ākāsānañcāyatanupage deve pariyantaṃ karitvā’’ti evaṃ vitthāritā pana rūpārūpabhavā itarā dve dhātuyo. Dhātuyā āgataṭṭhānamhi hi bhavena paricchinditabbā. Bhavassa āgataṭṭhāne dhātuyā paricchinditabbā. Idha bhavena paricchedo kathito. Rūpadhātuādīsu <a name="M3.0170"></a> rūpārūpadhātuyo rūpārūpabhavāyeva. Nirodhadhātuyā nibbānaṃ kathitaṃ.</p>
  691. <p class="bodytext"><span class="bld">Hīnā</span>dīsu hīnā dhātūti dvādasa akusalacittuppādā. Avasesā tebhūmakadhammā <a name="P3.0988"></a> <span class="bld">majjhimadhātu.</span> Nava lokuttaradhammā <span class="bld">paṇītadhātu.</span></p>
  692. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāmataṇhā</span>ti pañcakāmaguṇiko rāgo. Rūpārūpabhavesu pana rāgo jhānanikantisassatadiṭṭhisahagato rāgo bhavavasena patthanā <span class="bld">bhavataṇhā.</span> Ucchedadiṭṭhisahagato rāgo <span class="bld">vibhavataṇhā.</span> Apica ṭhapetvā pacchimaṃ taṇhādvayaṃ sesataṇhā kāmataṇhā nāma. Yathāha ‘‘tattha katamā bhavataṇhā? Bhavadiṭṭhisahagato rāgo sārāgo cittassa sārāgo. Ayaṃ vuccati bhavataṇhā. Tattha katamā vibhavataṇhā? Ucchedadiṭṭhisahagato rāgo sārāgo cittassa sārāgo, ayaṃ vuccati vibhavataṇhā. Avasesā taṇhā kāmataṇhā’’ti. Puna kāmataṇhādīsu pañcakāmaguṇiko rāgo kāmataṇhā. Rūpārūpabhavesu chandarāgo itarā dve taṇhā. Abhidhamme panetā ‘‘kāmadhātupaṭisaṃyutto…pe… arūpadhātupaṭisaṃyutto’’ti evaṃ vitthāritā. Iminā vārena kiṃ dasseti? Sabbepi tebhūmakā dhammā rajanīyaṭṭhena taṇhāvatthukāti sabbataṇhā kāmataṇhāya pariyādiyitvā tato nīharitvā itarā dve taṇhā dasseti. Rūpataṇhādīsu rūpabhave <a name="V3.0155"></a> chandarāgo <span class="bld">rūpataṇhā.</span> Arūpabhave chandarāgo <span class="bld">arūpataṇhā.</span> Ucchedadiṭṭhisahagato rāgo <span class="bld">nirodhataṇhā.</span></p>
  693. <p class="bodytext">Saṃyojanattike vaṭṭasmiṃ saṃyojayanti bandhantīti <span class="bld">saṃyojanāni.</span> Sati rūpādibhede kāye diṭṭhi, vijjamānā vā kāye diṭṭhīti <span class="bld">sakkāyadiṭṭhi.</span> Vicinanto etāya kicchati, na sakkoti sanniṭṭhānaṃ kātunti <span class="bld">vicikicchā.</span> Sīlañca vatañca parāmasatīti <span class="bld">sīlabbataparāmāso.</span> Atthato pana ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādinā nayena āgatā vīsativatthukā diṭṭhi <span class="bld">sakkāyadiṭṭhi</span> nāma. ‘‘Satthari kaṅkhatī’’tiādinā nayena āgatā aṭṭhavatthukā vimati <span class="bld">vicikicchā</span> nāma. ‘‘Idhekacco sīlena suddhi vatena suddhi sīlabbatena suddhīti sīlaṃ parāmasati, vataṃ parāmasati, sīlabbataṃ parāmasati. Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigata’’ntiādinā nayena āgato vipariyesaggāho <span class="bld">sīlabbataparāmāso</span> nāma.</p>
  694. <p class="bodytext"><span class="bld">Tayo</span> <a name="M3.0171"></a> <span class="bld">āsavā</span>ti ettha cirapārivāsiyaṭṭhena vā āsavanaṭṭhena vā <span class="bld">āsavā.</span> Tattha ‘‘purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati avijjāya, ito pubbe avijjā nāhosi, atha pacchā samabhavī’’ti, ‘‘purimā<a name="P3.0989"></a>, bhikkhave, koṭi na paññāyati bhavataṇhāya bhavadiṭṭhiyā, ito pubbe bhavadiṭṭhi nāhosi, atha pacchā samabhavī’’ti evaṃ tāva cirapārivāsiyaṭṭhena āsavā veditabbā. Cakkhuto rūpe savati āsavati sandati pavattati. Sotato sadde. Ghānato gandhe. Jivhāto rase. Kāyato phoṭṭhabbe. Manato dhamme savati āsavati sandati pavattatīti evaṃ āsavanaṭṭhena āsavāti veditabbā.</p>
  695. <p class="bodytext">Pāḷiyaṃ pana katthaci dve āsavā āgatā ‘‘diṭṭhadhammikā ca āsavā samparāyikā ca āsavā’’ti, katthaci ‘‘tayome, bhikkhave, āsavā. Kāmāsavo bhavāsavo avijjāsavo’’ti tayo. Abhidhamme teyeva diṭṭhāsavena saddhiṃ cattāro. Nibbedhikapariyāye ‘‘atthi, bhikkhave, āsavā nirayagāminiyā, atthi āsavā tiracchānayonigāminiyā, atthi āsavā pettivisayagāminiyā, atthi āsavā manussalokagāminiyā atthi āsavā devalokagāminiyā’’ti evaṃ pañca. Chakkanipāte āhuneyyasutte ‘‘atthi, bhikkhave, āsavā saṃvarā pahātabbā, atthi āsavā paṭisevanā pahātabbā, atthi āsavā parivajjanā pahātabbā, atthi āsavā adhivāsanā pahātabbā, atthi āsavā vinodanā pahātabbā, atthi āsavā bhāvanā pahātabbā’’ti evaṃ cha. Sabbāsavapariyāye teyeva dassanāpahātabbehi saddhiṃ satta. Imasmiṃ pana saṅgītisutte tayo. Tattha ‘‘yo kāmesu kāmacchando’’ti evaṃ vutto pañcakāmaguṇiko <a name="V3.0156"></a> rāgo <span class="bld">kāmāsavo</span> nāma. ‘‘Yo bhavesu bhavacchando’’ti evaṃ vutto sassatadiṭṭhisahagato rāgo, bhavavasena vā patthanā <span class="bld">bhavāsavo</span> nāma. ‘‘Dukkhe aññāṇa’’ntiādinā nayena āgatā avijjā <span class="bld">avijjāsavo</span> nāmāti. Kāmabhavādayo kāmadhātuādivasena vuttāyeva.</p>
  696. <p class="bodytext">Kāmesanādīsu ‘‘tattha katamā kāmesanā? Yo kāmesu kāmacchando kāmajjhosānaṃ, ayaṃ vuccati kāmesanā’’ti evaṃ vutto kāmagavesanarāgo <span class="bld">kāmesanā</span> nāma. ‘‘Tattha katamā bhavesanā? Yo bhavesu <a name="M3.0172"></a> bhavacchando bhavajjhosānaṃ, ayaṃ vuccati bhavesanā’’ti evaṃ vutto bhavagavesanarāgo <span class="bld">bhavesanā</span> nāma. ‘‘Tattha katamā brahmacariyesanā? Sassato lokoti vā…pe… neva hoti na nahoti tathāgato parammaraṇāti vā, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ vipariyesaggāho<a name="P3.0990"></a>, ayaṃ vuccati brahmacariyesanā’’ti evaṃ vuttā diṭṭhigatikasammatassa brahmacariyassa gavesanadiṭṭhi <span class="bld">brahmacariyesanā</span> nāma. Na kevalañca bhavarāgadiṭṭhiyova, tadekaṭṭhaṃ kammampi esanāyeva. Vuttañhetaṃ ‘‘tattha katamā kāmesanā? Kāmarāgo tadekaṭṭhaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ, ayaṃ vuccati kāmesanā. Tattha katamā bhavesanā? Bhavarāgo tadekaṭṭhaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ, ayaṃ vuccati bhavesanā. Tattha katamā brahmacariyesanā? Antaggāhikā diṭṭhi tadekaṭṭhaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ, ayaṃ vuccati brahmacariyesanā’’ti.</p>
  697. <p class="bodytext">Vidhāsu ‘‘kathaṃvidhaṃ sīlavantaṃ vadanti, kathaṃvidhaṃ paññavantaṃ vadantī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.95) ākārasaṇṭhānaṃ vidhā nāma. ‘‘Ekavidhena ñāṇavatthu duvidhena ñāṇavatthū’’tiādīsu (vibha. 751) koṭṭhāso. ‘‘Seyyohamasmīti vidhā’’tiādīsu (vibha. 920) māno vidhā nāma. Idha so adhippeto. Māno hi seyyādivasena vidahanato <span class="bld">vidhā</span>ti vuccati. <span class="bld">Seyyohamasmī</span>ti iminā seyyasadisahīnānaṃ vasena tayo mānā vuttā. Sadisahīnesupi eseva nayo.</p>
  698. <p class="bodytext">Ayañhi <span class="bld">māno</span> nāma seyyassa tividho, sadisassa tividho, hīnassa tividhoti <span class="bld">navavidho</span> hoti. Tattha ‘‘seyyassa seyyohamasmī’’ti māno rājūnañceva pabbajitānañca uppajjati.</p>
  699. <p class="bodytext">Rājā hi raṭṭhena vā dhanavāhanehi vā ‘‘ko mayā sadiso atthī’’ti etaṃ mānaṃ karoti<a name="V3.0157"></a>. Pabbajitopi sīladhutaṅgādīhi ‘‘ko mayā sadiso atthī’’ti etaṃ mānaṃ karoti. ‘‘Seyyassa sadisohamasmī’’ti mānopi etesaṃyeva uppajjati. Rājā hi raṭṭhena vā dhanavāhanehi vā aññarājūhi saddhiṃ mayhaṃ kiṃ nānākaraṇanti etaṃ mānaṃ karoti. Pabbajitopi sīladhutaṅgādīhipi aññena bhikkhunā mayhaṃ kiṃ nānākaraṇanti etaṃ mānaṃ karoti. ‘‘Seyyassa hīnohamasmī’’ti mānopi etesaṃyeva uppajjati. Yassa <a name="M3.0173"></a> hi rañño raṭṭhaṃ vā dhanavāhanādīni vā nātisampannāni honti, so mayhaṃ rājāti vohāramukhamattameva, kiṃ rājā nāma ahanti etaṃ mānaṃ karoti. Pabbajitopi appalābhasakkāro ahaṃ dhammakathiko bahussuto mahātheroti kathāmattakameva, kiṃ dhammakathiko nāmāhaṃ kiṃ bahussuto kiṃ mahāthero yassa me lābhasakkāro natthīti <a name="P3.0991"></a> etaṃ mānaṃ karoti.</p>
  700. <p class="bodytext">‘‘Sadisassa seyyohamasmī’’ti mānādayo amaccādīnaṃ uppajjanti. Amacco vā hi raṭṭhiyo vā bhogayānavāhanādīhi ko mayā sadiso añño rājapuriso atthīti vā mayhaṃ aññehi saddhiṃ kiṃ nānākaraṇanti vā amaccoti nāmameva mayhaṃ, ghāsacchādanamattampi me natthi, kiṃ amacco nāmāhanti vā ete māne karoti.</p>
  701. <p class="bodytext">‘‘Hīnassa seyyohamasmī’’ti mānādayo dāsādīnaṃ uppajjanti. Dāso hi mātito vā pitito vā ko mayā sadiso añño dāso nāma atthi, aññe jīvituṃ asakkontā kucchihetu dāsā jātā, ahaṃ pana paveṇīāgatattā seyyoti vā paveṇīāgatabhāvena ubhatosuddhikadāsattena asukadāsena nāma saddhiṃ kiṃ mayhaṃ nānākaraṇanti vā kucchivasenāhaṃ dāsabya upagato, mātāpitukoṭiyā pana me dāsaṭṭhānaṃ natthi, kiṃ dāso nāma ahanti vā ete māne karoti. Yathā ca dāso, evaṃ pukkusacaṇḍālādayopi ete māne karontiyeva.</p>
  702. <p class="bodytext">Ettha ca seyyassa seyyohamasmīti, ca sadisassa sadisohamasmīti ca hīnassa hīnohamasmīti ca ime tayo mānā yāthāvamānā nāma arahattamaggavajjhā. Sesā cha mānā ayāthāvamānā nāma paṭhamamaggavajjhā.</p>
  703. <p class="bodytext"><span class="bld">Tayo addhā</span>ti tayo kālā. <span class="bld">Atīto addhā</span>tiādīsu dvepariyāyā suttantapariyāyo ca abhidhammapariyāyo ca. Suttantapariyāyena paṭisandhito pubbe <span class="bld">atīto addhā</span> nāma. Cutito pacchā <span class="bld">anāgato addhā</span> nāma. Saha cutipaṭisandhīhi tadantaraṃ <span class="bld">paccuppanno addhā</span> nāma. Abhidhammapariyāyena tīsu khaṇesu bhaṅgato uddhaṃ <span class="bld">atīto addhā</span> nāma. Uppādato pubbe <span class="bld">anāgato</span> <a name="V3.0158"></a> <span class="bld">addhā</span> nāma. Khaṇattaye <span class="bld">paccuppanno addhā</span> nāma. Atītādibhedo ca nāma ayaṃ dhammānaṃ hoti, na kālassa. Atītādibhede <a name="M3.0174"></a> pana dhamme upādāya idha paramatthato avijjamānopi kālo teneva vohārena vuttoti veditabbo.</p>
  704. <p class="bodytext"><span class="bld">Tayo antā</span>ti tayo koṭṭhāsā. ‘‘Kāyabandhanassa anto jīratī’’tiādīsu (cūḷava. 278) hi antoyeva anto. ‘‘Esevanto dukkhassā’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.51) parabhāgo anto. ‘‘Antamidaṃ, bhikkhave, jīvikāna’’nti (saṃ. ni. 3.80) ettha lāmakabhāvo anto. ‘‘Sakkāyo kho, āvuso, paṭhamo anto’’tiādīsu (a. ni. 6.61) koṭṭhāso anto. Idha koṭṭhāso adhippeto. <span class="bld">Sakkāyo</span>ti pañcupādānakkhandhā. <span class="bld">Sakkāyasamudayo</span>ti <a name="P3.0992"></a> tesaṃ nibbattikā purimataṇhā. <span class="bld">Sakkāyanirodho</span>ti ubhinnaṃ appavattibhūtaṃ nibbānaṃ. Maggo pana nirodhādhigamassa upāyattā nirodhe gahite gahitovāti veditabbo.</p>
  705. <p class="bodytext"><span class="bld">Dukkhadukkhatā</span>ti dukkhabhūtā dukkhatā. Dukkhavedanāyetaṃ nāmaṃ. <span class="bld">Saṅkhāradukkhatā</span>ti saṅkhārabhāvena dukkhatā. Adukkhamasukhāvedanāyetaṃ nāmaṃ. Sā hi saṅkhatattā uppādajarābhaṅgapīḷitā, tasmā aññadukkhasabhāvavirahato saṅkhāradukkhatāti vuttā. <span class="bld">Vipariṇāmadukkhatā</span>ti vipariṇāme dukkhatā. Sukhavedanāyetaṃ nāmaṃ. Sukhassa hi vipariṇāme dukkhaṃ uppajjati, tasmā sukhaṃ vipariṇāmadukkhatāti vuttaṃ. Apica ṭhapetvā dukkhavedanaṃ sukhavedanañca sabbepi tebhūmakā dhammā ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti vacanato saṅkhāradukkhatāti veditabbā.</p>
  706. <p class="bodytext"><span class="bld">Micchattaniyato</span>ti micchāsabhāvo hutvā niyato. Niyatamicchādiṭṭhiyā saddhiṃ ānantariyakammassetaṃ nāmaṃ. Sammāsabhāve niyato <span class="bld">sammattaniyato.</span> Catunnaṃ ariyamaggānametaṃ nāmaṃ. Na niyatoti <span class="bld">aniyato.</span> Avasesānaṃ dhammānametaṃ nāmaṃ.</p>
  707. <p class="bodytext">Tayo tamāti ‘‘tamandhakāro sammoho avijjogho mahābhayo’’ti vacanato avijjā tamo nāma. Idha pana avijjāsīsena vicikicchā vuttā. <span class="bld">Ārabbhā</span>ti āgamma. <span class="bld">Kaṅkhatī</span>ti kaṅkhaṃ uppādeti. <span class="bld">Vicikicchatī</span>ti vicinanto kicchaṃ āpajjati, sanniṭṭhātuṃ na sakkoti. <span class="bld">Nādhimucchatī</span>ti tattha adhimucchituṃ na sakkoti. <span class="bld">Na sampasīdatī</span>ti taṃ ārabbha pasādaṃ āropetuṃ na sakkoti.</p>
  708. <p class="bodytext"><span class="bld">Arakkheyyānī</span>ti <a name="V3.0159"></a><a name="M3.0175"></a> na rakkhitabbāni. Tīsu dvāresu paccekaṃ rakkhaṇakiccaṃ natthi, sabbāni satiyā eva rakkhitānīti dīpeti. <span class="bld">Natthi tathāgatassā</span>ti. ‘‘Idaṃ nāma me sahasā uppannaṃ kāyaduccaritaṃ, imāhaṃ yathā me paro na jānāti<a name="P3.0993"></a>, tathā rakkhāmi, paṭicchādemī’’ti evaṃ rakkhitabbaṃ natthi tathāgatassa kāyaduccaritaṃ. Sesesupi eseva nayo. Kiṃ pana sesakhīṇāsavānaṃ kāyasamācārādayo aparisuddhāti? No aparisuddhā. Na pana tathāgatassa viya parisuddhā. Appassutakhīṇāsavo hi kiñcāpi lokavajjaṃ nāpajjati, paṇṇattiyaṃ pana akovidattā vihārakāraṃ kuṭikāraṃ sahagāraṃ sahaseyyanti evarūpā kāyadvāre āpattiyo āpajjati. Sañcarittaṃ padasodhammaṃ uttarichappañcavācaṃ bhūtārocananti evarūpā vacīdvāre āpattiyo āpajjati. Upanikkhittasādiyanavasena manodvāre rūpiyappaṭiggāhaṇāpattiṃ āpajjati, dhammasenāpatisadisassāpi hi khīṇāsavassa manodvāre saupārambhavasena manoduccaritaṃ uppajjati eva.</p>
  709. <p class="bodytext">Cātumavatthusmiñhi pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ sāriputtamoggallānānaṃ paṇāmitakāle tesaṃ atthāya cātumeyyakehi sakyehi bhagavati khamāpite thero bhagavatā ‘‘kinti te sāriputta ahosi mayā bhikkhusaṅghe paṇāmite’’ti puṭṭho ahaṃ parisāya abyattabhāvena satthārā paṇāmito. Ito dāni paṭṭhāya paraṃ na ovadissāmīti cittaṃ uppādetvā āha ‘‘evaṃ kho me, bhante, ahosi bhagavatā bhikkhusaṅgho paṇāmito, appossukko dāni bhagavā diṭṭhadhammasukhavihāraṃ anuyutto viharissati, mayampi dāni appossukkā diṭṭhadhammasukhavihāraṃ anuyuttā viharissāmā’’ti.</p>
  710. <p class="bodytext">Athassa tasmiṃ manoduccarite upārambhaṃ āropento satthā āha – ‘‘āgamehi tvaṃ, sāriputta na kho te, sāriputta, punapi evarūpaṃ cittaṃ uppādetabba’’nti. Evaṃ paraṃ na ovadissāmi nānusāsissāmīti vitakkitamattampi therassa manoduccaritaṃ nāma jātaṃ. Bhagavato pana ettakaṃ nāma natthi, anacchariyañcetaṃ. Sabbaññutaṃ pattassa duccaritaṃ na bhaveyya. Bodhisattabhūmiyaṃ ṭhitassa chabbassāni padhānaṃ anuyuñjantassāpi panassa nāhosi. Udaracchaviyā piṭṭhikaṇṭakaṃ allīnāya ‘‘kālaṅkato samaṇo gotamo’’ti devatānaṃ vimatiyā uppajjamānāyapi ‘‘siddhattha kasmā kilamasi? Sakkā bhoge <a name="M3.0176"></a> ca bhuñjituṃ puññāni ca kātu’’nti mārena pāpimatā vuccamānassa ‘‘bhoge bhuñjissāmī’’ti vitakkamattampi nuppajjati. Atha naṃ māro bodhisattakāle chabbassāni buddhakāle ekaṃ vassaṃ <a name="P3.0994"></a> anubandhitvā kiñci vajjaṃ apassitvā idaṃ vatvā pakkāmi –</p>
  711. <p class="gatha1">‘‘Sattavassāni <a name="V3.0160"></a> bhagavantaṃ, anubandhiṃ padāpadaṃ;</p>
  712. <p class="gathalast">Otāraṃ nādhigacchissaṃ, sambuddhassa satīmato’’ti. (su. ni. 448);</p>
  713. <p class="bodytext">Apica aṭṭhārasannaṃ buddhadhammānaṃ vasenāpi bhagavato duccaritābhāvo veditabbo. <span class="bld">Aṭṭhārasa buddhadhammā</span> nāma natthi tathāgatassa kāyaduccaritaṃ, natthi vacīduccaritaṃ, natthi manoduccaritaṃ, atīte buddhassa appaṭihatañāṇaṃ, anāgate, paccuppanne buddhassa appaṭihatañāṇaṃ, sabbaṃ kāyakammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇānuparivatti, sabbaṃ vacīkammaṃ, sabbaṃ manokammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇānuparivatti, natthi chandassa hāni, natthi vīriyassa hāni, natthi satiyā hāni, natthi davā, natthi ravā, natthi calitaṃ natthi sahasā, natthi abyāvaṭo mano, natthi akusalacittanti.</p>
  714. <p class="bodytext"><span class="bld">Kiñcanā</span>ti palibodhā. <span class="bld">Rāgo kiñcana</span>nti rāgo uppajjamāno satte bandhati palibundhati tasmā kiñcananti vuccati. Itaresupi dvīsu eseva nayo.</p>
  715. <p class="bodytext"><span class="bld">Aggī</span>ti anudahanaṭṭhena <span class="bld">aggi. Rāgaggī</span>ti rāgo uppajjamāno satte anudahati jhāpeti, tasmā aggīti vuccati. Itaresupi eseva nayo. Tattha vatthūni ekā daharabhikkhunī cittalapabbatavihāre uposathāgāraṃ gantvā dvārapālarūpakaṃ olokayamānā ṭhitā. Athassā anto rāgo uppanno. Sā teneva jhāyitvā kālamakāsi. Bhikkhuniyo gacchamānā ‘‘ayaṃ daharā ṭhitā, pakkosatha, na’’nti āhaṃsu. Ekā gantvā kasmā ṭhitāsīti hatthe gaṇhi. Gahitamattā parivattitvā papatā. Idaṃ tāva rāgassa anudahanatāya vatthu. Dosassa pana anudahanatāya <span class="bld">manopadosikā</span> devā. Mohassa anudahanatāya <span class="bld">khiḍḍāpadosikā</span> devā daṭṭhabbā. Mohavasena hi tāsaṃ satisammoso hoti. Tasmā khiḍḍāvasena āhārakālaṃ ativattitvā kālaṅkaronti.</p>
  716. <p class="bodytext"><span class="bld">Āhuneyyaggī</span>tiādīsu <a name="M3.0177"></a> āhunaṃ vuccati sakkāro, āhunaṃ arahantīti <span class="bld">āhuneyyā.</span> Mātāpitaro hi puttānaṃ bahūpakāratāya āhunaṃ <a name="P3.0995"></a> arahanti. Tesu vippaṭipajjamānā puttā nirayādīsu nibbattanti. Tasmā kiñcāpi mātāpitaro nānudahanti, anudahanassa pana paccayā honti. Iti anudahanaṭṭhena āhuneyyaggīti vuccanti. Svāyamattho mittavindakavatthunā dīpetabbo –</p>
  717. <p class="bodytext">Mittavindako hi mātarā ‘‘tāta, ajja uposathiko hutvā vihāre sabbarattiṃ dhammassavanaṃ <a name="V3.0161"></a> suṇa, sahassaṃ te dassāmī’’ti vutto dhanalobhena uposathaṃ samādāya vihāraṃ gantvā idaṃ ṭhānaṃ akutobhayanti sallakkhetvā dhammāsanassa heṭṭhā nipanno sabbarattiṃ niddāyitvā gharaṃ agamāsi. Mātā pātova yāguṃ pacitvā upanāmesi. So sahassaṃ gahetvāva pivi. Athassa etadahosi – ‘‘dhanaṃ saṃharissāmī’’ti. So nāvāya samuddaṃ pakkhanditukāmo ahosi. Atha naṃ mātā ‘‘tāta, imasmiṃ kule cattālīsakoṭidhanaṃ atthi, alaṃ gamanenā’’ti nivāresi. So tassā vacanaṃ anādiyitvā gacchati eva. Mātā purato aṭṭhāsi. Atha naṃ kujjhitvā ‘‘ayaṃ mayhaṃ purato tiṭṭhatī’’ti pādena paharitvā patitaṃ antaraṃ katvā agamāsi.</p>
  718. <p class="bodytext">Mātā uṭṭhahitvā ‘‘mādisāya mātari evarūpaṃ kammaṃ katvā gatassa te gataṭṭhāne sukhaṃ bhavissatīti evaṃsaññī nāma tvaṃ puttā’’ti āha. Tassa nāvaṃ āruyha gacchato sattame divase nāvā aṭṭhāsi. Atha te manussā ‘‘addhā ettha pāpapuriso atthi salākaṃ dethā’’ti āhaṃsu. Salākā diyyamānā tasseva tikkhattuṃ pāpuṇāti. Te tassa uḷumpaṃ datvā taṃ samudde pakkhipiṃsu. So ekaṃ dīpaṃ gantvā vimānapetīhi saddhiṃ sampattiṃ anubhavanto tāhi ‘‘purato purato mā agamāsī’’ti vuccamānopi taddiguṇaṃ taddiguṇaṃ sampattiṃ passanto anupubbena khuracakkadharaṃ ekaṃ addasa. Tassa taṃ cakkaṃ padumapupphaṃ viya upaṭṭhāsi. So taṃ āha – ‘‘ambho, idaṃ tayā piḷandhitaṃ padumaṃ mayhaṃ dehī’’ti. ‘‘Na idaṃ sāmi padumaṃ, khuracakkaṃ eta’’nti. So ‘‘vañcesi maṃ, tvaṃ kiṃ mayā padumaṃ adiṭṭhapubba’’nti vatvā tvaṃ lohitacandanaṃ vilimpitvā piḷandhanaṃ padumapupphaṃ mayhaṃ na dātukāmoti āha. So cintesi ‘‘ayampi mayā katasadisaṃ kammaṃ katvā tassa phalaṃ <a name="M3.0178"></a> anubhavitukāmo’’ti. Atha naṃ ‘‘handa re’’ti vatvā tassa matthake cakkaṃ pakkhipi. Tena vuttaṃ –</p>
  719. <p class="gatha1">‘‘Catubbhi <a name="P3.0996"></a> aṭṭhajjhagamā, aṭṭhāhipi ca soḷasa;</p>
  720. <p class="gatha1">Soḷasāhi ca bāttiṃsa, atricchaṃ cakkamāsado;</p>
  721. <p class="bodytext">Icchāhatassa posassa, cakkaṃ bhamati matthake’’ti. (jā. 1.1.104).</p>
  722. <p class="bodytext"><span class="bld">Gahapatī</span>ti pana gehasāmiko vuccati. So mātugāmassa sayanavatthālaṅkārādianuppadānena bahūpakāro. Taṃ aticaranto mātugāmo nirayādīsu nibbattati, tasmā sopi purimanayeneva anudahanaṭṭhena gahapataggīti vutto.</p>
  723. <p class="bodytext">Tattha vatthu – kassapabuddhassa kāle sotāpannassa upāsakassa bhariyā aticārinī ahosi<a name="V3.0162"></a>. So taṃ paccakkhato disvā ‘‘kasmā tvaṃ evaṃ karosī’’ti āha. Sā ‘‘sacāhaṃ evarūpaṃ karomi, ayaṃ me sunakho viluppamāno khādatū’’ti vatvā kālaṅkatvā kaṇṇamuṇḍakadahe vemānikapetī hutvā nibbattā. Divā sampattiṃ anubhavati, rattiṃ dukkhaṃ. Tadā bārāṇasīrājā migavaṃ caranto araññaṃ pavisitvā anupubbena kaṇṇamuṇḍakadahaṃ sampatto tāya saddhiṃ sampattiṃ anubhavati. Sā taṃ vañcetvā rattiṃ dukkhaṃ anubhavati. So ñatvā ‘‘kattha nu kho gacchatī’’ti piṭṭhito piṭṭhito gantvā avidūre ṭhito kaṇṇamuṇḍakadahato nikkhamitvā taṃ ‘‘paṭapaṭa’’nti khādamānaṃ ekaṃ sunakhaṃ disvā asinā dvidhā chindi. Dve ahesuṃ. Puna chinne cattāro. Puna chinne aṭṭha. Puna chinne soḷasa ahesuṃ. Sā ‘‘kiṃ karosi sāmī’’ti āha. So ‘‘kiṃ ida’’nti āha. Sā ‘‘evaṃ akatvā kheḷapiṇḍaṃ bhūmiyaṃ niṭṭhubhitvā pādena ghaṃsāhī’’ti āha. So tathā akāsi. Sunakhā antaradhāyiṃsu. Taṃ divasaṃ tassā kammaṃ khīṇaṃ. Rājā vippaṭisārī hutvā gantuṃ āraddho. Sā ‘‘mayhaṃ, sāmi, kammaṃ khīṇaṃ mā agamā’’ti āha. Rājā asutvāva gato.</p>
  724. <p class="bodytext"><span class="bld">Dakkhiṇeyyaggī</span>ti ettha pana <span class="bld">dakkhiṇā</span>ti cattāro paccayā, bhikkhusaṅgho dakkhiṇeyyo. So gihīnaṃ tīsu saraṇesu pañcasu sīlesu dasasu sīlesu mātāpituupaṭṭhāne dhammikasamaṇabrāhmaṇaupaṭṭhāneti evamādīsu kalyāṇadhammesu niyojanena bahūpakāro, tasmiṃ micchāpaṭipannā gihī bhikkhusaṅghaṃ <a name="M3.0179"></a> akkositvā paribhāsitvā nirayādīsu nibbattanti, tasmā sopi purimanayeneva anudahanaṭṭhena dakkhiṇeyyaggīti <a name="P3.0997"></a> vutto. Imassa panatthassa vibhāvanatthaṃ vimānavatthusmiṃ revatīvatthu vitthāretabbaṃ.</p>
  725. <p class="bodytext">‘‘Tividhena rūpasaṅgaho’’ti ettha <span class="bld">tividhenā</span>ti tīhi koṭṭhāsehi. <span class="bld">Saṅgaho</span>ti jātisañjātikiriyagaṇanavasena catubbidho saṅgaho. Tattha sabbe khattiyā āgacchantūtiādiko (ma. ni. 1.462) jātisaṅgaho. Sabbe kosalakātiādiko sañjātisaṅgaho. Sabbe hatthārohātiādiko kiriyasaṅgaho. Cakkhāyatanaṃ katamaṃ khandhagaṇanaṃ gacchatīti? Cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchatīti. Hañci cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhena saṅgahitanti ayaṃ gaṇanasaṅgaho, so idha adhippeto. Tasmā tividhena rūpasaṅgahoti tīhi koṭṭhāsehi rūpagaṇanāti attho.</p>
  726. <p class="bodytext"><span class="bld">Sanidassanā</span>dīsu attānaṃ ārabbha pavattena cakkhuviññāṇasaṅkhātena saha nidassanenāti <span class="bld">sanidassanaṃ.</span> Cakkhupaṭihananasamatthato saha paṭighenāti <span class="bld">sappaṭighaṃ.</span> Taṃ atthato rūpāyatanameva. Cakkhuviññāṇasaṅkhātaṃ nāssa nidassananti <span class="bld">anidassanaṃ.</span> Sotādipaṭihananasamatthato saha paṭighenāti <a name="V3.0163"></a> <span class="bld">sappaṭighaṃ.</span> Taṃ atthato cakkhāyatanādīni nava āyatanāni. Vuttappakāraṃ nāssa nidassananti <span class="bld">anidassanaṃ.</span> Nāssa paṭighoti <span class="bld">appaṭighaṃ.</span> Taṃ atthato ṭhapetvā dasāyatanāni avasesaṃ sukhumarūpaṃ.</p>
  727. <p class="bodytext"><span class="bld">Tayo saṅkhārā</span>ti sahajātadhamme ceva samparāye phaladhamme ca saṅkharonti rāsī karontīti saṅkhārā. Abhisaṅkharotīti abhisaṅkhāro. Puñño abhisaṅkhāro <span class="bld">puññābhisaṅkhāro.</span></p>
  728. <p class="bodytext">‘‘Tattha katamo puññābhisaṅkhāro? Kusalā cetanā kāmāvacarā rūpāvacarā dānamayā sīlamayā bhāvanāmayā’’ti evaṃ vuttānaṃ aṭṭhannaṃ kāmāvacarakusalamahācittacetanānaṃ, pañcannaṃ rūpāvacarakusalacetanānañcetaṃ adhivacanaṃ. Ettha ca dānasīlamayā aṭṭheva cetanā honti. Bhāvanāmayā terasāpi. Yathā hi paguṇaṃ dhammaṃ sajjhāyamāno ekaṃ dve anusandhiṃ gatopi na jānāti, pacchā āvajjanto jānāti, evameva kasiṇaparikammaṃ <a name="M3.0180"></a> karontassa paguṇajjhānaṃ paccavekkhantassa ñāṇavippayuttāpi bhāvanā hoti. Tena vuttaṃ ‘‘bhāvanāmayā terasāpī’’ti.</p>
  729. <p class="bodytext">Tattha dānamayādīsu ‘‘dānaṃ ārabbha dānamadhikicca yā uppajjati <a name="P3.0998"></a> cetanā sañcetanā cetayitattaṃ, ayaṃ vuccati dānamayo puññābhisaṅkhāro. Sīlaṃ ārabbha, bhāvanaṃ ārabbha, bhāvanamadhikicca yā uppajjati cetanā sañcetanā cetayitattaṃ, ayaṃ vuccati bhāvanāmayo puññābhisaṅkhāro’’ti ayaṃ saṅkhepadesanā.</p>
  730. <p class="bodytext">Cīvarādīsu pana catūsu paccayesu rūpādīsu vā chasu ārammaṇesu annādīsu vā dasasu dānavatthūsu taṃ taṃ dentassa tesaṃ uppādanato paṭṭhāya pubbabhāge, pariccāgakāle, pacchā somanassacittena anussaraṇe cāti tīsu kālesu pavattā cetanā dānamayā nāma. Sīlapūraṇatthāya pana pabbajissāmīti vihāraṃ gacchantassa, pabbajantassa manorathaṃ matthakaṃ pāpetvā pabbajito vatamhi sādhu sādhūti āvajjantassa, pātimokkhaṃ saṃvarantassa, cīvarādayo paccaye paccavekkhantassa, āpāthagatesu rūpādīsu cakkhudvārādīni saṃvarantassa, ājīvaṃ sodhentassa ca pavattā cetanā sīlamayā nāma.</p>
  731. <p class="bodytext">Paṭisambhidāyaṃ vuttena vipassanāmaggena ‘‘cakkhuṃ aniccato dukkhato anattato bhāventassa…pe… manaṃ. Rūpe. Dhamme. Cakkhuviññāṇaṃ…pe… manoviññāṇaṃ. Cakkhusamphassaṃ…pe… manosamphassaṃ. Cakkhusamphassajaṃ vedanaṃ…pe… manosamphassajaṃ vedanaṃ. Rūpasaññaṃ<a name="V3.0164"></a>, jarāmaraṇaṃ aniccato dukkhato anattato bhāventassa pavattā cetanā bhāvanāmayā nāmā’’ti ayaṃ vitthārakathā.</p>
  732. <p class="bodytext">Apuñño ca so abhisaṅkhāro cāti <span class="bld">apuññābhisaṅkhāro. </span> Dvādasaakusalacittasampayuttānaṃ cetanānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Vuttampi cetaṃ ‘‘tattha katamo apuññābhisaṅkhāro? Akusalacetanā kāmāvacarā, ayaṃ vuccati apuññābhisaṅkhāro’’ti. Āneñjaṃ niccalaṃ santaṃ vipākabhūtaṃ arūpameva abhisaṅkharotīti <span class="bld">āneñjābhisaṅkhāro. </span> Catunnaṃ arūpāvacarakusalacetanānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Yathāha ‘‘tattha katamo āneñjābhisaṅkhāro? Kusalacetanā arūpāvacarā, ayaṃ vuccati āneñjābhisaṅkhāro’’ti.</p>
  733. <p class="bodytext"><span class="bld">Puggalattike</span> <a name="M3.0181"></a> sattavidho purisapuggalo, tisso sikkhā sikkhatīti <span class="bld">sekkho.</span> Khīṇāsavo sikkhitasikkhattā puna na sikkhissatīti <span class="bld">asekkho.</span> Puthujjano sikkhāhi paribāhiyattā <span class="bld">nevasekkho nāsekkho.</span></p>
  734. <p class="bodytext">Therattike <a name="P3.0999"></a> jātimahallako gihī <span class="bld">jātitthero</span> nāma. ‘‘Cattārome, bhikkhave, therakaraṇā dhammā. Idha, bhikkhave, thero sīlavā hoti, bahussuto hoti, catunnaṃ jhānānaṃ lābhī hoti, āsavānaṃ khayā bahussuto hoti, catunnaṃ jhānānaṃ lābhī hoti, āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ime kho, bhikkhave, cattāro therakaraṇā dhammā’’ti (a. ni. 4.22). Evaṃ vuttesu dhammesu ekena vā anekehi vā samannāgato <span class="bld">dhammathero</span> nāma. Aññataro theranāmako bhikkhūti evaṃ theranāmako vā, yaṃ vā pana mahallakakāle pabbajitaṃ sāmaṇerādayo disvā thero theroti vadanti, ayaṃ <span class="bld">sammutithero</span> nāma.</p>
  735. <p class="bodytext"><span class="bld">Puññakiriyavatthūsu</span> dānameva <span class="bld">dānamayaṃ.</span> Puññakiriyā ca sā tesaṃ tesaṃ ānisaṃsānaṃ vatthu cāti <span class="bld">puññakiriyavatthu.</span> Itaresupi dvīsu eseva nayo. Atthato pana pubbe vuttadānamayacetanādivaseneva saddhiṃ pubbabhāgaaparabhāgacetanāhi imāni tīṇi puññakiriyavatthūni veditabbāni. Ekamekañcettha pubbabhāgato paṭṭhāya kāyena karontassa kāyakammaṃ hoti. Tadatthaṃ vācaṃ nicchārentassa vacīkammaṃ. Kāyaṅgavācaṅgaṃ acopetvā manasā cintentassa manokammaṃ. Annādīni dentassa cāpi annadānādīni demīti vā dānapāramiṃ āvajjetvā <a name="V3.0165"></a> vā dānakāle dānamayaṃ puññakiriyavatthu hoti. Vattasīse ṭhatvā dadato sīlamayaṃ. Khayato vayato sammasanaṃ paṭṭhapetvā dadato bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthu hoti.</p>
  736. <p class="bodytext">Aparānipi satta puññakiriyavatthūni apacitisahagataṃ puññakiriyavatthu, veyyāvaccasahagataṃ, pattānuppadānaṃ, pattabbhanumodanaṃ, desanāmayaṃ, savanamayaṃ, diṭṭhijugataṃ puññakiriyavatthūti. Tattha mahallakaṃ disvā paccuggamanapattacīvarappaṭiggahaṇaabhivādanamaggasampadānādivasena apacitisahagataṃ veditabbaṃ. Vuḍḍhatarānaṃ vattappaṭipattikaraṇavasena, gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhaṃ bhikkhuṃ disvā pattaṃ gahetvā gāme bhikkhaṃ samādapetvā upasaṃharaṇavasena, ‘‘gaccha bhikkhūnaṃ pattaṃ āharā’’ti sutvā vegena gantvā pattāharaṇādivasena ca veyyāvaccasahagataṃ <a name="M3.0182"></a> veditabbaṃ. Cattāro paccaye datvā sabbasattānaṃ patti hotūti pavattanavasena pattānuppadānaṃ veditabbaṃ. Parehi dinnāya pattiyā sādhu suṭṭhūti anumodanāvasena <a name="P3.1000"></a> pattabbhanumodanaṃ veditabbaṃ. Eko ‘‘evaṃ maṃ ‘dhammakathiko’ti jānissantī’’ti icchāya ṭhatvā lābhagaruko hutvā deseti, taṃ na mahapphalaṃ. Eko attano paguṇadhammaṃ apaccāsīsamāno paresaṃ deseti, idaṃ desanāmayaṃ puññakiriyavatthu nāma. Eko suṇanto ‘‘iti maṃ ‘saddho’ti jānissantī’’ti suṇāti, taṃ na mahapphalaṃ. Eko ‘‘evaṃ me mahapphalaṃ bhavissatī’’ti hitappharaṇena muducittena dhammaṃ suṇāti, idaṃ savanamayaṃ puññakiriyavatthu. Diṭṭhijugataṃ pana sabbesaṃ niyamalakkhaṇaṃ. Yaṃkiñci puññaṃ karontassa hi diṭṭhiyā ujubhāveneva mahapphalaṃ hoti.</p>
  737. <p class="bodytext">Iti imesaṃ sattannaṃ puññakiriyavatthūnaṃ purimeheva tīhi saṅgaho veditabbo. Ettha hi apacitiveyyāvaccāni sīlamaye. Pattidānapattabbhanumodanāni dānamaye. Desanāsavanāni bhāvanāmaye. Diṭṭhijugataṃ tīsupi saṅgahaṃ gacchati.</p>
  738. <p class="bodytext"><span class="bld">Codanāvatthūnī</span>ti codanākāraṇāni. <span class="bld">Diṭṭhenā</span>ti maṃsacakkhunā vā dibbacakkhunā vā vītikkamaṃ disvā codeti. <span class="bld">Sutenā</span>ti pakatisotena vā dibbasotena vā parassa saddaṃ sutvā codeti. <span class="bld">Parisaṅkāya vā</span>ti diṭṭhaparisaṅkitena vā sutaparisaṅkitena vā mutaparisaṅkitena vā codeti. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ vuttanayeneva veditabbo.</p>
  739. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāmūpapattiyo</span>ti kāmūpasevanā kāmappaṭilābhā vā. <span class="bld">Paccupaṭṭhitakāmā</span>ti nibaddhakāmā nibaddhārammaṇā. <span class="bld">Seyyathāpi manussā</span>ti yathā manussā. Manussā hi nibaddheyeva vatthusmiṃ vasaṃ vattenti<a name="V3.0166"></a>. Yattha paṭibaddhacittā honti, satampi sahassampi datvā mātugāmaṃ ānetvā nibaddhabhogaṃ bhuñjanti. <span class="bld">Ekacce devā</span> nāma catudevalokavāsino. Tepi nibaddhavatthusmiṃyeva vasaṃ vattenti. <span class="bld">Ekacce vinipātikā</span> nāma nerayike ṭhapetvā avasesā macchakacchapādayopi hi nibaddhavatthusmiṃyeva vasaṃ vattenti. Maccho attano macchiyā kacchapo kacchapiyāti<a name="M3.0183"></a>. <span class="bld">Nimminitvā nimminitvā</span>ti nīlapītādivasena yādisaṃ yādisaṃ attano <a name="P3.1001"></a> rūpaṃ icchanti, tādisaṃ tādisaṃ nimminitvā āyasmato anuruddhassa purato manāpakāyikā devatā viya. <span class="bld">Nimmānaratī</span>ti evaṃ sayaṃ nimmite nimmite nimmāne rati etesanti nimmānaratī. <span class="bld">Paranimmitakāmā</span>ti parehi nimmitakāmā. Tesañhi manaṃ ñatvā pare yathārucitaṃ kāmabhogaṃ nimminanti, te tattha vasaṃ vattenti. Kathaṃ parassa manaṃ jānantīti? Pakatisevanavasena. Yathā hi kusalo sūdo rañño bhuñjantassa yaṃ yaṃ so bahuṃ gaṇhāti, taṃ taṃ tassa ruccatīti jānāti, evaṃ pakatiyā abhirucitārammaṇaṃ ñatvā tādisakaṃyeva nimminanti. Te tattha vasaṃ vattenti, methunaṃ sevanti. Keci pana therā ‘‘hasitamattena olokitamattena āliṅgitamattena ca tesaṃ kāmakiccaṃ ijjhatī’’ti vadanti, taṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘etaṃ pana natthī’’ti paṭikkhittaṃ. Na hi kāyena aphusantassa phoṭṭhabbaṃ kāmakiccaṃ sādheti. Channampi hi kāmāvacarānaṃ kāmā pākatikā eva. Vuttampi cetaṃ –</p>
  740. <p class="gatha1">‘‘Cha ete kāmāvacarā, sabbakāmasamiddhino;</p>
  741. <p class="gathalast">Sabbesaṃ ekasaṅkhātaṃ, āyu bhavati kittaka’’nti. (vibha. 1023);</p>
  742. <p class="bodytext"><span class="bld">Sukhūpapattiyo</span>ti sukhappaṭilābhā. <span class="bld">Uppādetvā uppādetvā sukhaṃ viharantī</span>ti te heṭṭhā paṭhamajjhānasukhaṃ nibbattetvā upari vipākajjhānasukhaṃ anubhavantīti attho. <span class="bld">Sukhena abhisannā</span>ti dutiyajjhānasukhena tintā. <span class="bld">Parisannā</span>ti samantato tintā. <span class="bld">Paripūrā</span>ti paripuṇṇā. <span class="bld">Paripphuṭā</span>ti tasseva vevacanaṃ. Idampi vipākajjhānasukhameva sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Ahosukhaṃ ahosukha</span>nti tesaṃ kira bhavalobho mahā uppajjati. Tasmā kadāci karahaci evaṃ udānaṃ udānenti. <span class="bld">Santamevā</span>ti paṇītameva. <span class="bld">Tusitā</span>ti tato uttariṃ sukhassa apatthanato santuṭṭhā hutvā. <span class="bld">Sukhaṃ paṭivedentī</span>ti tatiyajjhānasukhaṃ anubhavanti.</p>
  743. <p class="bodytext"><span class="bld">Sekkhā paññā</span>ti satta ariyapaññā. Arahato paññā <span class="bld">asekkhā.</span> Avasesā paññā <span class="bld">nevasekkhānāsekkhā.</span></p>
  744. <p class="bodytext"><span class="bld">Cintāmayā</span>dīsu <a name="V3.0167"></a><a name="M3.0184"></a><a name="P3.1002"></a> ayaṃ vitthāro – ‘‘tattha katamā cintāmayā paññā? Yogavihitesu vā kammāyatanesu yogavihitesu vā sippāyatanesu yogavihitesu vā vijjāṭṭhānesu kammassakataṃ vā saccānulomikaṃ vā rūpaṃ aniccanti vā…pe… viññāṇaṃ aniccanti vā yaṃ evarūpaṃ anulomikaṃ khantiṃ diṭṭhiṃ ruciṃ muttiṃ pekkhaṃ dhammanijjhānakkhantiṃ parato asutvā paṭilabhati, ayaṃ vuccati <span class="bld">cintāmayā paññā.</span> Tattha katamā sutamayā paññā? Yogavihitesu vā kammāyatanesu…pe… dhammanijjhānakkhantiṃ parato sutvā paṭilabhati, ayaṃ vuccati <span class="bld">sutamayā paññā.</span> (Tattha katamā bhāvanāmayā paññā?) Sabbāpi samāpannassa paññā <span class="bld">bhāvanāmayā paññā</span>’’ti (vibha. 768-69).</p>
  745. <p class="bodytext"><span class="bld">Sutāvudha</span>nti sutameva āvudhaṃ. Taṃ atthato tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ. Tañhi nissāya bhikkhu paññāvudhaṃ nissāya sūro yodho avikampamāno mahākantāraṃ viya saṃsārakantāraṃ atikkamati avihaññamāno. Teneva vuttaṃ – ‘‘sutāvudho, bhikkhave, ariyasāvako akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti, sāvajjaṃ pajahati, anavajjaṃ bhāveti, suddhamattānaṃ pariharatī’’ti (a. ni. 7.67).</p>
  746. <p class="bodytext"><span class="bld">Pavivekāvudha</span>nti ‘‘kāyaviveko cittaviveko upadhiviveko’’ti ayaṃ tividhopi vivekova āvudhaṃ. Tassa nānākaraṇaṃ kāyaviveko vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ. Cittaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ. Upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ. Imasmiñhi tividhe viveke abhirato, na kutoci bhāyati. Tasmā ayampi avassayaṭṭhena āvudhanti vutto. Lokiyalokuttarapaññāva āvudhaṃ <span class="bld">paññāvudhaṃ.</span> Yassa sā atthi, so na kutoci bhāyati, na cassa koci bhāyati. Tasmā sāpi avassayaṭṭheneva āvudhanti vuttā.</p>
  747. <p class="bodytext"><span class="bld">Anaññātaññassāmītindriya</span>nti ito pubbe anaññātaṃ aviditaṃ dhammaṃ jānissāmīti paṭipannassa uppannaṃ indriyaṃ. Sotāpattimaggañāṇassetaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Aññindriya</span>nti aññābhūtaṃ ājānanabhūtaṃ indriyaṃ. Sotāpattiphalato paṭṭhāya chasu ṭhānesu ñāṇassetaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Aññātāvindriya</span>nti aññātāvīsu jānanakiccapariyosānappattesu dhammesu indriyaṃ. Arahattaphalañāṇassetaṃ adhivacanaṃ.</p>
  748. <p class="bodytext"><span class="bld">Maṃsacakkhu</span> <a name="M3.0185"></a><a name="P3.1003"></a> cakkhupasādo. <span class="bld">Dibbacakkhu</span> ālokanissitaṃ ñāṇaṃ. <span class="bld">Paññācakkhu</span> lokiyalokuttarapaññā.</p>
  749. <p class="bodytext"><span class="bld">Adhisīlasikkhā</span>dīsu <a name="V3.0168"></a> adhisīlañca taṃ sikkhitabbato sikkhā cāti <span class="bld">adhisīlasikkhā.</span> Itarasmiṃ dvayepi eseva nayo. Tattha sīlaṃ adhisīlaṃ, cittaṃ adhicittaṃ, paññā adhipaññāti ayaṃ pabhedo veditabbo –</p>
  750. <p class="bodytext"><span class="bld">Sīlaṃ</span> nāma pañcasīladasasīlāni, pātimokkhasaṃvaro <span class="bld">adhisīlaṃ</span> nāma. Aṭṭha samāpattiyo cittaṃ, vipassanāpādakajjhānaṃ <span class="bld">adhicittaṃ.</span> Kammassakatañāṇaṃ paññā, vipassanāpaññā <span class="bld">adhipaññā.</span> Anuppannepi hi buddhuppāde pavattatīti pañcasīladasasīlāni sīlameva, pātimokkhasaṃvarasīlaṃ buddhuppādeyeva pavattatīti adhisīlaṃ. Cittapaññāsupi eseva nayo. Apica nibbānaṃ patthayantena samādinnaṃ pañcasīlampi dasasīlampi adhisīlameva. Samāpannā aṭṭha samāpattiyopi adhicittameva. Sabbaṃ vā lokiyaṃ sīlameva, lokuttaraṃ adhisīlaṃ. Cittapaññāsupi eseva nayo.</p>
  751. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhāvanāsu</span> khīṇāsavassa pañcadvārikakāyo <span class="bld">kāyabhāvanā</span> nāma. Aṭṭha samāpattiyo <span class="bld">cittabhāvanā</span> nāma. Arahattaphalapaññā <span class="bld">paññābhāvanā</span> nāma. Khīṇāsavassa hi ekanteneva pañcadvārikakāyo subhāvito hoti. Aṭṭha samāpattiyo cassa na aññesaṃ viya dubbalā, tasseva ca paññā bhāvitā nāma hoti paññāvepullapattiyā. Tasmā evaṃ vuttaṃ.</p>
  752. <p class="bodytext"><span class="bld">Anuttariyesu</span> vipassanā <span class="bld">dassanānuttariyaṃ</span> maggo <span class="bld">paṭipadānussariyaṃ.</span> Phalaṃ <span class="bld">vimuttānuttariyaṃ.</span> Phalaṃ vā dassanānuttariyaṃ. Maggo paṭipadānuttariyaṃ. Nibbānaṃ vimuttānuttariyaṃ. Nibbānaṃ vā dassanānuttariyaṃ, tato uttariñhi daṭṭhabbaṃ nāma natthi. Maggo paṭipadānuttariyaṃ. Phalaṃ vimuttānuttariyaṃ. <span class="bld">Anuttariya</span>nti uttamaṃ jeṭṭhakaṃ.</p>
  753. <p class="bodytext"><span class="bld">Samādhīsu</span> paṭhamajjhānasamādhi <span class="bld">savitakkasavicāro.</span> Pañcakanayena dutiyajjhānasamādhi <span class="bld">avitakkavicāramatto.</span> Seso <span class="bld">avitakkaavicāro.</span></p>
  754. <p class="bodytext"><span class="bld">Suññatā</span>dīsu tividhā kathā āgamanato, saguṇato, ārammaṇatoti. Āgamanato nāma eko bhikkhu anattato abhinivisitvā anattato disvā anattato vuṭṭhāti, tassa vipassanā <span class="bld">suññatā</span> nāma hoti. Kasmā? Asuññatattakārakānaṃ kilesānaṃ <a name="P3.1004"></a> abhāvā. Vipassanāgamanena <a name="M3.0186"></a> maggasamādhi suññato nāma hoti. Maggāgamanena phalasamādhi suññato nāma. Aparo aniccato abhinivisitvā aniccato disvā aniccato vuṭṭhāti. Tassa vipassanā animittā <a name="V3.0169"></a> nāma hoti. Kasmā? Nimittakārakakilesābhāvā. Vipassanāgamanena maggasamādhi <span class="bld">animitto</span> nāma hoti. Maggāgamanena phalaṃ animittaṃ nāma. Aparo dukkhato abhinivisitvā dukkhato disvā dukkhato vuṭṭhāti, tassa vipassanā <span class="bld">appaṇihitā</span> nāma hoti. Kasmā? Paṇidhikārakakilesābhāvā. Vipassanāgamanena maggasamādhi appaṇihito nāma. Maggāgamanena phalaṃ appaṇihitaṃ nāmāti ayaṃ <span class="bld">āgamanato</span> kathā. Maggasamādhi pana rāgādīhi suññatattā suññato, rāganimittādīnaṃ abhāvā animitto, rāgapaṇidhiādīnaṃ abhāvā appaṇihitoti ayaṃ <span class="bld">saguṇato</span> kathā. Nibbānaṃ rāgādīhi suññatattā rāgādinimittapaṇidhīnañca abhāvā suññatañceva animittañca appaṇihitañca. Tadārammaṇo maggasamādhi suññato animitto appaṇihito. Ayaṃ <span class="bld">ārammaṇato</span> kathā.</p>
  755. <p class="bodytext"><span class="bld">Soceyyānī</span>ti sucibhāvakarā soceyyappaṭipadā dhammā. Vitthāro panettha ‘‘tattha katamaṃ <span class="bld">kāyasoceyyaṃ?</span> Pāṇātipātā veramaṇī’’tiādinā nayena vuttānaṃ tiṇṇaṃ sucaritānaṃ vasena veditabbo.</p>
  756. <p class="bodytext"><span class="bld">Moneyyānī</span>ti munibhāvakarā moneyyappaṭipadā dhammā. Tesaṃ vitthāro ‘‘tattha katamaṃ <span class="bld">kāyamoneyyaṃ?</span> Tividhakāyaduccaritassa pahānaṃ kāyamoneyyaṃ, tividhaṃ kāyasucaritaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyārammaṇe ñāṇaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyapariññā kāyamoneyyaṃ, kāyapariññāsahagato maggo kāyamoneyyaṃ, kāyasmiṃ chandarāgappahānaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyasaṅkhāranirodhā catutthajjhānasamāpatti kāyamoneyyaṃ. Tattha katamaṃ <span class="bld">vacīmoneyyaṃ? </span> Catubbidhavacīduccaritassa pahānaṃ vacīmoneyyaṃ, catubbidhaṃ vacīsucaritaṃ vacīmoneyyaṃ, vācārammaṇe ñāṇaṃ vacīmoneyyaṃ vācāpariññā vacīmoneyyaṃ pariññāsahagato maggo, vācāya chandarāgappahānaṃ, vacīsaṅkhāranirodhā dutiyajjhānasamāpatti vacīmoneyyaṃ. Tattha katamaṃ <span class="bld">manomoneyyaṃ?</span> Tividhamanoduccaritassa pahānaṃ manomoneyyaṃ<a name="P3.1005"></a>, tividhaṃ manosucaritaṃ manomoneyyaṃ, manārammaṇe ñāṇaṃ manomoneyyaṃ, manopariññā manomoneyyaṃ. Pariññāsahagato maggo, manasmiṃ chandarāgappahānaṃ<a name="M3.0187"></a>, cittasaṅkhāranirodhā saññāvedayitanirodhasamāpatti manomoneyya’’nti (mahāni. 14).</p>
  757. <p class="bodytext">Kosallesu <span class="bld">āyo</span>ti vuḍḍhi. <span class="bld">Apāyo</span>ti avuḍḍhi. Tassa tassa kāraṇaṃ <span class="bld">upāyo.</span> Tesaṃ pajānanā kosallaṃ. Vitthāro pana vibhaṅge vuttoyeva.</p>
  758. <p class="bodytext">Vuttañhetaṃ – ‘‘tattha katamaṃ āyakosallaṃ? Ime dhamme manasikaroto anuppannā ceva akusalā <a name="V3.0170"></a> dhammā nuppajjanti, uppannā ca akusalā dhammā nirujjhanti. Ime vā pana me dhamme manasikaroto anuppannā ceva kusalā dhammā uppajjanti, uppannā ca kusalā dhammā bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattantīti, yā tattha paññā pajānanā…pe… sammādiṭṭhi. Idaṃ vuccati āyakosallaṃ. Tattha katamaṃ apāyakosallaṃ? Ime dhamme manasikaroto anuppannā ceva kusalā dhammā na uppajjanti, uppannā ca kusalā dhammā nirujjhanti. Ime vā pana me dhamme manasikaroto anuppannā ceva akusalā dhammā uppajjanti, uppannā ca akusalā dhammā bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattantīti, yā tattha paññā pajānanā…pe… sammādiṭṭhi. Idaṃ vuccati apāyakosallaṃ. Sabbāpi tatrupāyā paññā upāyakosalla’’nti (vibha. 771). Idaṃ pana accāyikakicce vā bhaye vā uppanne tassa tikicchanatthaṃ ṭhānuppattiyā kāraṇajānanavaseneva veditabbaṃ.</p>
  759. <p class="bodytext"><span class="bld">Madā</span>ti majjanākāravasena pavattamānā. Tesu ‘‘ahaṃ nirogo saṭṭhi vā sattati vā vassāni atikkantāni, na me harītakīkhaṇḍampi khāditapubbaṃ, ime panaññe asukaṃ nāma ṭhānaṃ rujjati, bhesajjaṃ khādāmāti vicaranti, ko añño mādiso nirogo nāmā’’ti evaṃ mānakaraṇaṃ <span class="bld">ārogyamado.</span> ‘‘Mahallakakāle puññaṃ karissāma, daharamha tāvā’’ti yobbane ṭhatvā mānakaraṇaṃ <span class="bld">yobbanamado.</span> ‘‘Ciraṃ jīviṃ, ciraṃ jīvāmi, ciraṃ jīvissāmi; sukhaṃ jīviṃ, sukhaṃ jīvāmi, sukhaṃ jīvissāmī’’ti evaṃ mānakaraṇaṃ <span class="bld">jīvitamado.</span></p>
  760. <p class="bodytext"><span class="bld">Ādhipateyyesu</span> adhipatito āgataṃ ādhipateyyaṃ. ‘‘Ettakomhi sīlena samādhinā paññāya vimuttiyā, na me etaṃ patirūpa’’nti evaṃ attānaṃ adhipattiṃ <a name="M3.0188"></a> jeṭṭhakaṃ katvā pāpassa akaraṇaṃ <a name="P3.1006"></a> <span class="bld">attādhipateyyaṃ</span> nāma. Lokaṃ adhipatiṃ katvā akaraṇaṃ <span class="bld">lokādhipateyyaṃ</span> nāma. Lokuttaradhammaṃ adhipatiṃ katvā akaraṇaṃ <span class="bld">dhammādhipateyyaṃ</span> nāma.</p>
  761. <p class="bodytext"><span class="bld">Kathāvatthūnī</span>ti kathākāraṇāni. <span class="bld">Atītaṃ vā addhāna</span>nti atītaṃ dhammaṃ, atītakkhandheti attho. Apica ‘‘yaṃ, bhikkhave, rūpaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ, ‘ahosī’ti tassa saṅkhā, ‘ahosī’ti tassa paññatti ‘ahosī’ti tassa samaññā, na tassa saṅkhā ‘atthī’ti, na tassa saṅkhā ‘bhavissatī’ti (saṃ. ni. 3.62) evaṃ āgatena niruttipathasuttenapettha attho dīpetabbo.</p>
  762. <p class="bodytext"><span class="bld">Vijjā</span>ti tamavijjhanaṭṭhena vijjā. Viditakaraṇaṭṭhenāpi vijjā. Pubbenivāsānussatiñāṇañhi <a name="V3.0171"></a> uppajjamānaṃ pubbenivāsaṃ chādetvā ṭhitaṃ tamaṃ vijjhati, pubbenivāsañca viditaṃ karotīti vijjā. Cutūpapātañāṇaṃ cutipaṭisandhicchādakaṃ tamaṃ vijjhati, tañca viditaṃ karotīti vijjā. Āsavānaṃ khaye ñāṇaṃ catusaccacchādakaṃ tamaṃ vijjhati, catusaccadhammañca viditaṃ karotīti vijjā.</p>
  763. <p class="bodytext"><span class="bld">Vihāresu</span> aṭṭha samāpattiyo <span class="bld">dibbo vihāro.</span> Catasso appamaññā <span class="bld">brahmā vihāro.</span> Phalasamāpatti <span class="bld">ariyo vihāro.</span></p>
  764. <p class="bodytext">Pāṭihāriyāni kevaṭṭasutte vitthāritāneva.</p>
  765. <p class="bodytext">‘‘Ime kho, āvuso’’tiādīsu vuttanayeneva yojetabbaṃ. Iti samasaṭṭhiyā tikānaṃ vasena asītisatapañhe kathento thero sāmaggirasaṃ dassesīti.</p>
  766. <p class="centered">Tikavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  767. <p class="subhead">Catukkavaṇṇanā</p>
  768. <p class="bodytext"><a name="para306"></a><a name="para306_dn3"></a><span class="paranum">306</span>. Iti tikavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni catukkavasena dassetuṃ puna desanaṃ ārabhi. Tattha ‘‘satipaṭṭhānacatukkaṃ’’ pubbe vitthāritameva.</p>
  769. <p class="bodytext">Sammappadhānacatukke <a name="M3.0189"></a> <span class="bld">chandaṃ janetī</span>ti ‘‘yo chando chandikatā kattukamyatā kusalo dhammacchando’’ti evaṃ vuttaṃ kattukamyataṃ janeti. <span class="bld">Vāyamatī</span>ti vāyāmaṃ karoti. <span class="bld">Vīriyaṃ ārabhatī</span>ti vīriyaṃ janeti. <span class="bld">Cittaṃ paggaṇhātī</span>ti cittaṃ upatthambheti. Ayamettha saṅkhepo<a name="P3.1007"></a>. Vitthāro pana sammappadhānavibhaṅge āgatoyeva.</p>
  770. <p class="bodytext">Iddhipādesu chandaṃ nissāya pavatto samādhi <span class="bld">chandasamādhi. </span> Padhānabhūtā saṅkhārā <span class="bld">padhānasaṅkhārā. Samannāgata</span>nti tehi dhammehi upetaṃ. Iddhiyā pādaṃ, iddhibhūtaṃ vā pādanti <span class="bld">iddhipādaṃ</span><a name="V3.0172"></a>. Sesesupi eseva nayo. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana iddhipādavibhaṅge āgato eva. Visuddhimagge panassa attho dīpito. Jhānakathāpi visuddhimagge vitthāritāva.</p>
  771. <p class="bodytext"><a name="para307"></a><a name="para307_dn3"></a><span class="paranum">307</span>. <span class="bld">Diṭṭhadhammasukhavihārāyā</span>ti imasmiṃyeva attabhāve sukhavihāratthāya. Idha phalasamāpattijhānāni, khīṇāsavassa aparabhāge nibbattitajhānāni ca kathitāni.</p>
  772. <p class="bodytext"><span class="bld">Ālokasaññaṃ manasikarotī</span>ti divā vā rattiṃ vā sūriyacandapajjotamaṇiādīnaṃ ālokaṃ ālokoti manasikaroti. <span class="bld">Divāsaññaṃ adhiṭṭhātī</span>ti evaṃ manasi katvā divātisaññaṃ ṭhapeti. <span class="bld">Yathā divā tathā ratti</span>nti yathā divā diṭṭho āloko, tatheva taṃ rattiṃ manasikaroti. <span class="bld">Yathā rattiṃ tathā divā</span>ti yathā rattiṃ āloko diṭṭho, evameva divā manasikaroti. <span class="bld">Iti vivaṭena cetasā</span>ti evaṃ apihitena cittena. <span class="bld">Apariyonaddhenā</span>ti samantato anaddhena. <span class="bld">Sappabhāsa</span>nti saobhāsaṃ. <span class="bld">Ñāṇadassanapaṭilābhāyā</span>ti ñāṇadassanapaṭilābhatthāya. Iminā kiṃ kathitaṃ? Middhavinodanaāloko kathito parikammaāloko vā. Iminā kiṃ kathitaṃ hoti? Khīṇāsavassa dibbacakkhuñāṇaṃ. Tasmiṃ vā āgatepi anāgatepi pādakajjhānasamāpattimeva sandhāya ‘‘sappabhāsaṃ cittaṃ bhāvetī’’ti vuttaṃ.</p>
  773. <p class="bodytext"><span class="bld">Satisampajaññāyā</span>ti sattaṭṭhānikassa satisampajaññassa atthāya. <span class="bld">Viditā vedanā uppajjantī</span>tiādīsu khīṇāsavassa vatthu viditaṃ hoti ārammaṇaṃ viditaṃ vatthārammaṇaṃ viditaṃ. Vatthārammaṇaviditatāya evaṃ vedanā uppajjanti, evaṃ tiṭṭhanti, evaṃ nirujjhanti. Na kevalañca vedanā eva idha vuttā <a name="P3.1008"></a> saññādayopi<a name="M3.0190"></a>, avuttā cetanādayopi, viditā ca uppajjanti ceva tiṭṭhanti ca nirujjhanti ca. Api ca vedanāya uppādo vidito hoti, upaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti. Avijjāsamudayā vedanāsamudayo, taṇhāsamudayā kammasamudayo, phassasamudayā vedanāyasamudayo. Nibbattilakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa samudayaṃ passati. Evaṃ vedanāya uppādo vidito hoti. Kathaṃ vedanāya upaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti? Aniccato manasikaroto khayatūpaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti. Dukkhato manasikaroto bhayatūpaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti. Anattato manasikaroto suññatūpaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti. Evaṃ vedanāya upaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti, khayato bhayato suññato jānāti. Kathaṃ vedanāya atthaṅgamo vidito hoti? Avijjānirodhā vedanānirodho.…Pe… evaṃ vedanāya atthaṅgamo vidito hoti. Imināpi nayenettha attho veditabbo.</p>
  774. <p class="bodytext"><span class="bld">Iti</span> <a name="V3.0173"></a> <span class="bld">rūpa</span>ntiādi vuttanayameva. <span class="bld">Ayaṃ āvuso samādhibhāvanā</span>ti ayaṃ āsavānaṃ khayañāṇassa pādakajjhānasamādhibhāvanā.</p>
  775. <p class="bodytext"><a name="para308"></a><a name="para308_dn3"></a><span class="paranum">308</span>. <span class="bld">Appamaññā</span>ti pamāṇaṃ agahetvā anavasesapharaṇavasena appamaññāva. Anupadavaṇṇanā pana bhāvanāsamādhividhānañca etāsaṃ visuddhimagge vitthāritameva. Arūpakathāpi visuddhimagge vitthāritāva.</p>
  776. <p class="bodytext"><span class="bld">Apassenānī</span>ti apassayāni. <span class="bld">Saṅkhāyā</span>ti ñāṇena ñatvā. <span class="bld">Paṭisevatī</span>ti ñāṇena ñatvā sevitabbayuttakameva sevati. Tassa ca vitthāro ‘‘paṭisaṅkhā yoniso cīvaraṃ paribhuñjatī’’tiādinā nayena veditabbo. <span class="bld">Saṅkhāyekaṃ adhivāsetī</span>ti ñāṇena ñatvā adhivāsetabbayuttakameva adhivāseti. Vitthāro panettha ‘‘paṭisaṅkhā yoniso khamo hoti sītassā’’tiādinā nayena veditabbo. <span class="bld">Parivajjetī</span>ti ñāṇena ñatvā parivajjetuṃ yuttameva parivajjeti. Tassa vitthāro ‘‘paṭisaṅkhā yoniso caṇḍaṃ hatthiṃ parivajjetī’’tiādinā nayena veditabbo. <span class="bld">Vinodetī</span>ti ñāṇena ñatvā vinodetabbameva vinodeti, nudati nīharati anto pavisituṃ na deti. Tassa vitthāro ‘‘uppannaṃ <a name="P3.1009"></a> kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’tiādinā nayena veditabbo.</p>
  777. <p class="subhead">Ariyavaṃsacatukkavaṇṇanā</p>
  778. <p class="bodytext"><a name="para309"></a><a name="para309_dn3"></a><span class="paranum">309</span>. <span class="bld">Ariyavaṃsā</span>ti <a name="M3.0191"></a> ariyānaṃ vaṃsā. Yathā hi khattiyavaṃso, brāhmaṇavaṃso, vessavaṃso, suddavaṃso, samaṇavaṃso, kulavaṃso, rājavaṃso, evaṃ ayampi aṭṭhamo ariyavaṃso ariyatanti ariyapaveṇī nāma hoti. So kho panāyaṃ ariyavaṃso imesaṃ vaṃsānaṃ mūlagandhādīnaṃ kāḷānusāritagandhādayo viya aggamakkhāyati. Ke pana te ariyā yesaṃ ete vaṃsāti? Ariyā vuccanti buddhā ca paccekabuddhā ca tathāgatasāvakā ca, etesaṃ ariyānaṃ vaṃsāti <span class="bld">ariyavaṃsā.</span> Ito pubbe hi satasahassakappādhikānaṃ catunnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ matthake taṇhaṅkaro medhaṅkaro saraṇaṅkaro dīpaṅkaroti cattāro buddhā uppannā, te ariyā, tesaṃ ariyānaṃ vaṃsāti ariyavaṃsā. Tesaṃ buddhānaṃ parinibbānato aparabhāge asaṅkhyeyyaṃ atikkamitvā koṇḍañño nāma buddho uppanno…pe… imasmiṃ kappe kakusandho, koṇāgamano, kassapo, amhākaṃ bhagavā gotamoti cattāro buddhā uppannā. Tesaṃ ariyānaṃ vaṃsāti ariyavaṃsā. Apica atītānāgatapaccuppannānaṃ sabbabuddhapaccekabuddhabuddhasāvakānaṃ ariyānaṃ vaṃsāti ariyavaṃsā. Te kho <a name="V3.0174"></a> panete <span class="bld">aggaññā</span> aggāti jānitabbā. <span class="bld">Rattaññā</span> dīgharattaṃ pavattāti jānitabbā. <span class="bld">Vaṃsaññā</span> vaṃsāti jānitabbā.</p>
  779. <p class="bodytext"><span class="bld">Porāṇā</span>ti na adhunuppattikā. <span class="bld">Asaṃkiṇṇā</span> avikiṇṇā anapanītā. <span class="bld">Asaṃkiṇṇapubbā</span> atītabuddhehi na saṃkiṇṇapubbā. ‘‘Kiṃ imehī’’ti na apanītapubbā? <span class="bld">Na saṅkīyantī</span>ti idānipi na apanīyanti. <span class="bld">Na saṅkīyissantī</span>ti anāgatabuddhehipi na apanīyissanti, ye loke viññū samaṇabrāhmaṇā, tehi appaṭikuṭṭhā, samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi aninditā agarahitā.</p>
  780. <p class="bodytext"><span class="bld">Santuṭṭho hotī</span>ti paccayasantosavasena santuṭṭho hoti. <span class="bld">Itarītarena cīvarenā</span>ti thūlasukhumalūkhapaṇītathirajiṇṇānaṃ yena kenaci. Atha kho yathāladdhādīnaṃ itarītarena yena kenaci santuṭṭho hotīti attho. Cīvarasmiñhi tayo santosā – yathālābhasantoso, yathābalasantoso, yathāsāruppasantosoti. Piṇḍapātādīsupi eseva nayo. Tesaṃ vitthārakathā sāmaññaphale vuttanayeneva veditabbā. Ime tayo santose sandhāya ‘‘santuṭṭho hoti, itarītarena yathāladdhādīsu yena kenaci cīvarena santuṭṭho hotī’’ti vuttaṃ.</p>
  781. <p class="bodytext">Ettha <a name="M3.0192"></a><a name="P3.1010"></a> ca cīvaraṃ jānitabbaṃ, cīvarakkhettaṃ jānitabbaṃ, paṃsukūlaṃ jānitabbaṃ, cīvarasantoso jānitabbo, cīvarapaṭisaṃyuttāni dhutaṅgāni jānitabbāni. Tattha <span class="bld">cīvaraṃ jānitabba</span>nti khomādīni cha cīvarāni dukūlādīni cha anulomacīvarāni jānitabbāni. Imāni dvādasa kappiyacīvarāni. Kusacīraṃ vākacīraṃ phalakacīraṃ kesakambalaṃ vāḷakambalaṃ potthako cammaṃ ulūkapakkhaṃ rukkhadussaṃ latādussaṃ erakadussaṃ kadalidussaṃ veḷudussanti evamādīni pana akappiyacīvarāni. <span class="bld">Cīvarakkhetta</span>nti ‘‘saṅghato vā gaṇato vā ñātito vā mittato vā attano vā dhanena paṃsukūlaṃ vā’’ti evaṃ uppajjanato cha khettāni, aṭṭhannañca mātikānaṃ vasena <span class="bld">aṭṭha khettāni</span> jānitabbāni. <span class="bld">Paṃsukūla</span>nti sosānikaṃ, pāpaṇikaṃ, rathiyaṃ saṅkārakūṭakaṃ, sotthiyaṃ, sinānaṃ, titthaṃ, gatapaccāgataṃ, aggidaḍḍhaṃ, gokhāyitaṃ upacikakhāyitaṃ, undūrakhāyitaṃ, antacchinnaṃ, dasācchinnaṃ, dhajāhaṭaṃ, thūpaṃ, samaṇacīvaraṃ, sāmuddiyaṃ, ābhisekiyaṃ, panthikaṃ, vātāhaṭaṃ, iddhimayaṃ, devadattiyanti tevīsati paṃsukūlāni veditabbāni.</p>
  782. <p class="bodytext">Ettha ca <span class="bld">sotthiya</span>nti gabbhamalaharaṇaṃ. <span class="bld">Gatapaccāgata</span>nti matakasarīraṃ pārupitvā susānaṃ netvā ānītacīvaraṃ. <span class="bld">Dhajāhaṭa</span>nti dhajaṃ ussāpetvā tato ānītaṃ. <span class="bld">Thūpa</span>nti vammike pūjitacīvaraṃ<a name="V3.0175"></a>. <span class="bld">Sāmuddiya</span>nti samuddavīcīhi thalaṃ pāpitaṃ. <span class="bld">Panthika</span>nti panthaṃ gacchantehi corabhayena pāsāṇehi koṭṭetvā pārutacīvaraṃ. <span class="bld">Iddhimaya</span>nti ehibhikkhucīvaraṃ. Sesaṃ pākaṭameva.</p>
  783. <p class="bodytext"><span class="bld">Cīvarasantoso</span>ti vīsati cīvarasantosā, vitakkasantoso, gamanasantoso, pariyesanasantoso, paṭilābhasantoso, mattappaṭiggahaṇasantoso, loluppavivajjanasantoso, yathālābhasantoso, yathābalasantoso, yathāsāruppasantoso, udakasantoso, dhovanasantoso, karaṇasantoso, parimāṇasantoso, suttasantoso, sibbanasantoso, rajanasantoso, kappasantoso, paribhogasantoso, sannidhiparivajjanasantoso, vissajjanasantosoti.</p>
  784. <p class="bodytext">Tattha sādakabhikkhunā temāsaṃ nibaddhavāsaṃ vasitvā ekamāsamattaṃ vitakketuṃ vaṭṭati. So hi pavāretvā cīvaramāse cīvaraṃ karoti. Paṃsukūliko <a name="M3.0193"></a> aḍḍhamāseneva karoti. Iti māsaḍḍhamāsamattaṃ vitakkanaṃ vitakkasantoso. Vitakkasantosena pana santuṭṭhena bhikkhunā pācīnakkhaṇḍarājivāsikapaṃsukūlikattherasadisena <a name="P3.1011"></a> bhavitabbaṃ.</p>
  785. <p class="bodytext"><span class="bld">Thero</span> kira cetiyapabbatavihāre cetiyaṃ vandissāmīti āgato cetiyaṃ vanditvā cintesi ‘‘mayhaṃ cīvaraṃ jiṇṇaṃ bahūnaṃ vasanaṭṭhāne labhissāmī’’ti. So mahāvihāraṃ gantvā saṅghattheraṃ disvā vasanaṭṭhānaṃ pucchitvā tattha vuttho punadivase cīvaraṃ ādāya āgantvā theraṃ vandi. Thero kiṃ āvusoti āha. Gāmadvāraṃ, bhante, gamissāmīti. Ahampāvuso, gamissāmīti. Sādhu, bhanteti gacchanto mahābodhidvārakoṭṭhake ṭhatvā puññavantānaṃ vasanaṭṭhāne manāpaṃ labhissāmīti cintetvā aparisuddho me vitakkoti tatova paṭinivatti. Punadivase ambaṅgaṇasamīpato, punadivase mahācetiyassa uttaradvārato, tatheva paṭinivattitvā catutthadivase therassa santikaṃ agamāsi. Thero imassa bhikkhuno vitakko na parisuddho bhavissatīti cīvaraṃ gahetvā tena saddhiṃyeva pañhaṃ pucchamāno gāmaṃ pāvisi. Tañca rattiṃ eko manusso uccārapalibuddho sāṭakeyeva vaccaṃ katvā taṃ saṅkāraṭṭhāne chaḍḍesi. <span class="bld">Paṃsukūlikatthero</span> taṃ nīlamakkhikāhi samparikiṇṇaṃ disvā añjaliṃ paggahesi. Mahāthero ‘‘kiṃ, āvuso, saṅkāraṭṭhānassa añjaliṃ paggaṇhāsī’’ti? ‘‘Nāhaṃ, bhante, saṅkāraṭṭhānassa añjaliṃ paggaṇhāmi, mayhaṃ pitu dasabalassa paggaṇhāmi, puṇṇadāsiyā sarīraṃ pārupitvā chaḍḍitaṃ paṃsukūlaṃ tumbamatte pāṇake vidhunitvā susānato gaṇhantena dukkaraṃ kataṃ, bhante’’ti. Mahāthero ‘‘parisuddho vitakko paṃsukūlikassā’’ti cintesi. Paṃsukūlikattheropi tasmiṃyeva ṭhāne ṭhito vipassanaṃ vaḍḍhetvā <a name="V3.0176"></a> tīṇi phalāni patto taṃ sāṭakaṃ gahetvā cīvaraṃ katvā pārupitvā pācīnakkhaṇḍarājiṃ gantvā aggaphalaṃ arahattaṃ pāpuṇi.</p>
  786. <p class="bodytext">Cīvaratthāya gacchantassa pana ‘‘kattha labhissāmī’’ti acintetvā kammaṭṭhānasīseneva gamanaṃ <span class="bld">gamanasantoso</span> nāma.</p>
  787. <p class="bodytext">Pariyesantassa pana yena vā tena vā saddhiṃ apariyesitvā lajjiṃ pesalaṃ bhikkhuṃ gahetvā pariyesanaṃ <span class="bld">pariyesanasantoso</span> nāma.</p>
  788. <p class="bodytext">Evaṃ <a name="M3.0194"></a> pariyesantassa āhariyamānaṃ cīvaraṃ dūrato disvā ‘‘etaṃ manāpaṃ bhavissati, etaṃ amanāpa’’nti evaṃ avitakketvā thūlasukhumādīsu yathāladdheneva <a name="P3.1012"></a> santussanaṃ <span class="bld">paṭilābhasantoso</span> nāma.</p>
  789. <p class="bodytext">Evaṃ laddhaṃ gaṇhantassāpi ‘‘ettakaṃ dupaṭṭassa bhavissati, ettakaṃ ekapaṭṭassā’’ti attano pahonakamatteneva santussanaṃ <span class="bld">mattappaṭiggahaṇasantoso</span> nāma.</p>
  790. <p class="bodytext">Cīvaraṃ pariyesantassa pana ‘‘asukassa gharadvāre manāpaṃ labhissāmī’’ti acintetvā dvārapaṭipāṭiyā caraṇaṃ <span class="bld">loluppavivajjanasantoso</span> nāma.</p>
  791. <p class="bodytext">Lūkhapaṇītesu yena kenaci yāpetuṃ sakkontassa yathāladdheneva yāpanaṃ <span class="bld">yathālābhasantoso</span> nāma.</p>
  792. <p class="bodytext">Attano thāmaṃ jānitvā yena yāpetuṃ sakkoti, tena yāpanaṃ <span class="bld">yathābalasantoso</span> nāma.</p>
  793. <p class="bodytext">Manāpaṃ aññassa datvā attano yena kenaci yāpanaṃ <span class="bld">yathāsāruppasantoso</span> nāma.</p>
  794. <p class="bodytext">‘‘Kattha udakaṃ manāpaṃ, kattha amanāpa’’nti avicāretvā yena kenaci dhovanupagena udakena dhovanaṃ <span class="bld">udakasantoso</span> nāma. Paṇḍumattikagerukapūtipaṇṇarasakiliṭṭhāni pana udakāni vajjetuṃ vaṭṭati.</p>
  795. <p class="bodytext">Dhovantassa <a name="V3.0177"></a> pana muggarādīhi apaharitvā hatthehi madditvā dhovanaṃ <span class="bld">dhovanasantoso</span> nāma. Tathā asujjhantaṃ paṇṇāni pakkhipitvā tāpitaudakenāpi dhovituṃ vaṭṭati.</p>
  796. <p class="bodytext">Evaṃ dhovitvā karontassa idaṃ thūlaṃ, idaṃ sukhumanti akopetvā pahonakanīhāreneva karaṇaṃ <span class="bld">karaṇasantoso</span> nāma.</p>
  797. <p class="bodytext">Timaṇḍalappaṭicchādanamattasseva karaṇaṃ <span class="bld">parimāṇasantoso</span> nāma.</p>
  798. <p class="bodytext">Cīvarakaraṇatthāya pana manāpasuttaṃ pariyesissāmīti avicāretvā rathikādīsu vā devaṭṭhāne vā āharitvā pādamūle vā ṭhapitaṃ yaṃkiñcideva suttaṃ gahetvā karaṇaṃ <span class="bld">suttasantoso</span> nāma.</p>
  799. <p class="bodytext">Kusibandhanakāle <a name="M3.0195"></a> pana aṅgulamatte sattavāre na vijjhitabbaṃ, evaṃ karontassa hi yo bhikkhu sahāyo na hoti, tassa vattabhedopi natthi. Tivaṅgulamatte pana sattavāre vijjhitabbaṃ, evaṃ karontassa maggapaṭipannenāpi sahāyena bhavitabbaṃ. Yo na hoti, tassa vattabhedo. Ayaṃ <span class="bld">sibbanasantoso</span> nāma.</p>
  800. <p class="bodytext">Rajantena pana kāḷakacchakādīni pariyesantena na rajitabbaṃ. Somavakkalādīsu yaṃ labhati, tena rajitabbaṃ. Alabhantena pana manussehi araññe vākaṃ gahetvā chaḍḍitarajanaṃ vā bhikkhūhi pacitvā chaḍḍitakasaṭaṃ vā gahetvā rajitabbaṃ, ayaṃ <span class="bld">rajanasantoso</span> nāma.</p>
  801. <p class="bodytext">Nīlakaddamakāḷasāmesu <a name="P3.1013"></a> yaṃkiñci gahetvā hatthipiṭṭhe nisinnassa paññāyamānakapakaraṇaṃ <span class="bld">kappasantoso</span> nāma.</p>
  802. <p class="bodytext">Hirikopīnapaṭicchādanamattavasena paribhuñjanaṃ <span class="bld">paribhogasantoso</span> nāma.</p>
  803. <p class="bodytext">Dussaṃ pana labhitvā suttaṃ vā sūciṃ vā kārakaṃ vā alabhantena ṭhapetuṃ vaṭṭati, labhantena na vaṭṭati. Katampi sace antevāsikādīnaṃ dātukāmo hoti, te ca asannihitā yāva āgamanā ṭhapetuṃ vaṭṭati. Āgatamattesu dātabbaṃ. Dātuṃ asakkontena adhiṭṭhātabbaṃ. Aññasmiṃ <a name="V3.0178"></a> cīvare sati paccattharaṇampi adhiṭṭhātuṃ vaṭṭati. Anadhiṭṭhitameva hi sannidhi hoti. Adhiṭṭhitaṃ na hotīti <span class="bld">mahāsīvatthero</span> āha. Ayaṃ <span class="bld">sannidhiparivajjanasantoso</span> nāma.</p>
  804. <p class="bodytext">Vissajjantena pana na mukhaṃ oloketvā dātabbaṃ. Sāraṇīyadhamme ṭhatvā vissajjitabbanti ayaṃ <span class="bld">vissajjanasantoso</span> nāma.</p>
  805. <p class="bodytext"><span class="bld">Cīvarapaṭisaṃyuttāni dhutaṅgāni</span> nāma paṃsukūlikaṅgañceva tecīvarikaṅgañca. Tesaṃ vitthārakathā <span class="bld">visuddhimaggato</span> veditabbā. Iti cīvarasantosamahāariyavaṃsaṃ pūrayamāno bhikkhu imāni dve dhutaṅgāni gopeti. Imāni gopento cīvarasantosamahāariyavaṃsena santuṭṭho hoti.</p>
  806. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaṇṇavādī</span>ti eko santuṭṭho hoti, santosassa vaṇṇaṃ na katheti, eko na santuṭṭho hoti, santosassa vaṇṇaṃ katheti, eko <a name="M3.0196"></a> neva santuṭṭho hoti, na santosassa vaṇṇaṃ katheti, eko santuṭṭho ceva hoti, santosassa ca vaṇṇaṃ katheti, taṃ dassetuṃ ‘‘itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī’’ti vuttaṃ.</p>
  807. <p class="bodytext"><span class="bld">Anesana</span>nti dūteyyapahinagamanānuyogappabhedaṃ nānappakāraṃ anesanaṃ. <span class="bld">Appatirūpa</span>nti ayuttaṃ. <span class="bld">Aladdhā cā</span>ti alabhitvā. Yathā ekacco ‘‘kathaṃ nu kho cīvaraṃ labhissāmī’’ti. Puññavantehi bhikkhūhi saddhiṃ ekato hutvā kohaññaṃ karonto uttasati paritasati, santuṭṭho bhikkhu evaṃ aladdhā cīvaraṃ na paritasati. <span class="bld">Laddhā cā</span>ti dhammena samena labhitvā. <span class="bld">Agadhito</span>ti vigatalobhagiddho. <span class="bld">Amucchito</span>ti adhimattataṇhāya mucchaṃ anāpanno. <span class="bld">Anajjhāpanno</span>ti taṇhāya anotthato apariyonaddho. <span class="bld">Ādīnavadassāvī</span>ti anesanāpattiyañca gedhitaparibhoge ca ādīnavaṃ passamāno. <span class="bld">Nissaraṇapañño</span>ti ‘‘yāvadeva sītassa paṭighātāyā’’ti vuttaṃ nissaraṇameva pajānanto.</p>
  808. <p class="bodytext"><span class="bld">Itarītaracīvarasantuṭṭhiyā</span>ti <a name="P3.1014"></a> yena kenaci cīvarena santuṭṭhiyā. <span class="bld">Nevattānukkaṃsetī</span>ti ‘‘ahaṃ paṃsukūliko mayā upasampadamāḷeyeva paṃsukūlikaṅgaṃ gahitaṃ, ko mayā sadiso atthī’’ti attukkaṃsanaṃ na karoti. <span class="bld">Na paraṃ vambhetī</span>ti ‘‘ime panaññe bhikkhū na paṃsukūlikā’’ti vā ‘‘paṃsukūlikaṅgamattampi etesaṃ natthī’’ti vā evaṃ paraṃ na vambheti. <span class="bld">Yo hi tattha dakkho</span>ti yo tasmiṃ cīvarasantose, vaṇṇavādādīsu vā dakkho cheko byatto. <span class="bld">Analaso</span>ti sātaccakiriyāya <a name="V3.0179"></a> ālasiyavirahito. <span class="bld">Sampajāno paṭissato</span>ti sampajānapaññāya ceva satiyā ca yutto. <span class="bld">Ariyavaṃse ṭhito</span>ti ariyavaṃse patiṭṭhito.</p>
  809. <p class="bodytext"><span class="bld">Itarītarena piṇḍapātenā</span>ti yena kenaci piṇḍapātena. Etthāpi piṇḍapāto jānitabbo. Piṇḍapātakkhettaṃ jānitabbaṃ, piṇḍapātasantoso jānitabbo, piṇḍapātapaṭisaṃyuttaṃ dhutaṅgaṃ jānitabbaṃ. Tattha <span class="bld">piṇḍapāto</span>ti ‘‘odano, kummāso, sattu, maccho, maṃsaṃ, khīraṃ, dadhi, sappi, navanītaṃ, telaṃ, madhu, phāṇitaṃ, yāgu, khādanīyaṃ, sāyanīyaṃ, lehanīya’’nti soḷasa piṇḍapātā.</p>
  810. <p class="bodytext"><span class="bld">Piṇḍapātakkhetta</span>nti <a name="M3.0197"></a> saṅghabhattaṃ, uddesabhattaṃ, nimantanaṃ, salākabhattaṃ, pakkhikaṃ, uposathikaṃ, pāṭipadikaṃ, āgantukabhattaṃ, gamikabhattaṃ, gilānabhattaṃ, gilānupaṭṭhākabhattaṃ, dhurabhattaṃ, kuṭibhattaṃ, vārabhattaṃ, vihārabhattanti pannarasa piṇḍapātakkhettāni.</p>
  811. <p class="bodytext"><span class="bld">Piṇḍapātasantoso</span>ti piṇḍapāte vitakkasantoso, gamanasantoso, pariyesanasantoso paṭilābhasantoso, paṭiggahaṇasantoso, mattappaṭiggahaṇasantoso, loluppavivajjanasantoso, yathālābhasantoso, yathābalasantoso, yathāsāruppasantoso, upakārasantoso, parimāṇasantoso, paribhogasantoso, sannidhiparivajjanasantoso, vissajjanasantosoti pannarasa santosā.</p>
  812. <p class="bodytext">Tattha sādako bhikkhu mukhaṃ dhovitvā vitakketi. Piṇḍapātikena pana gaṇena saddhiṃ caratā sāyaṃ therūpaṭṭhānakāle ‘‘sve kattha piṇḍāya carissāmāti asukagāme, bhante’’ti, ettakaṃ cintetvā tato paṭṭhāya na vitakketabbaṃ. Ekacārikena vitakkamāḷake ṭhatvā vitakketabbaṃ. Tato paraṃ vitakkento ariyavaṃsā cuto hoti paribāhiro. Ayaṃ <span class="bld">vitakkasantoso</span> nāma.</p>
  813. <p class="bodytext">Piṇḍāya pavisantena ‘‘kuhiṃ labhissāmī’’ti acintetvā <a name="P3.1015"></a> kammaṭṭhānasīsena gantabbaṃ. Ayaṃ <span class="bld">gamanasantoso</span> nāma.</p>
  814. <p class="bodytext">Pariyesantena yaṃ vā taṃ vā agahetvā lajjiṃ pesalameva gahetvā pariyesitabbaṃ. Ayaṃ <span class="bld">pariyesanasantoso</span> nāma.</p>
  815. <p class="bodytext">Dūratova <a name="V3.0180"></a> āhariyamānaṃ disvā ‘‘etaṃ manāpaṃ, etaṃ amanāpa’’nti cittaṃ na uppādetabbaṃ. Ayaṃ <span class="bld">paṭilābhasantoso</span> nāma.</p>
  816. <p class="bodytext">‘‘Imaṃ manāpaṃ gaṇhissāmi, imaṃ amanāpaṃ na gaṇhissāmī’’ti acintetvā yaṃkiñci yāpanamattaṃ gahetabbameva, ayaṃ <span class="bld">paṭiggahaṇasantoso</span> nāma.</p>
  817. <p class="bodytext">Ettha pana deyyadhammo bahu, dāyako appaṃ dātukāmo, appaṃ gahetabbaṃ. Deyyadhammo bahu, dāyakopi bahuṃ dātukāmo, pamāṇeneva gahetabbaṃ. Deyyadhammo na bahu, dāyakopi appaṃ dātukāmo, appaṃ gahetabbaṃ. Deyyadhammo na bahu, dāyako pana bahuṃ dātukāmo, pamāṇena gahetabbaṃ. Paṭiggahaṇasmiñhi <a name="M3.0198"></a> mattaṃ ajānanto manussānaṃ pasādaṃ makkheti, saddhādeyyaṃ vinipāteti, sāsanaṃ na karoti, vijātamātuyāpi cittaṃ gahetuṃ na sakkoti. Iti mattaṃ jānitvāva paṭiggahetabbanti ayaṃ <span class="bld">mattappaṭiggahaṇasantoso</span> nāma.</p>
  818. <p class="bodytext">Saddhakulāniyeva agantvā dvārappaṭipāṭiyā gantabbaṃ. Ayaṃ <span class="bld">loluppavivajjanasantoso</span> nāma. <span class="bld">Yathālābhasantosā</span>dayo cīvare vuttanayā eva.</p>
  819. <p class="bodytext">Piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā samaṇadhammaṃ anupālessāmīti evaṃ upakāraṃ ñatvā paribhuñjanaṃ <span class="bld">upakārasantoso</span> nāma.</p>
  820. <p class="bodytext">Pattaṃ pūretvā ānītaṃ na paṭiggahetabbaṃ, anupasampanne sati tena gāhāpetabbaṃ, asati harāpetvā paṭiggahaṇamattaṃ gahetabbaṃ. Ayaṃ <span class="bld">parimāṇasantoso</span> nāma.</p>
  821. <p class="bodytext">‘‘Jighacchāya paṭivinodanaṃ idamettha nissaraṇa’’nti evaṃ paribhuñjanaṃ <span class="bld">paribhogasantoso</span> nāma.</p>
  822. <p class="bodytext">Nidahitvā na paribhuñjitabbanti ayaṃ <span class="bld">sannidhiparivajjanasantoso</span> nāma.</p>
  823. <p class="bodytext">Mukhaṃ anoloketvā sāraṇīyadhamme ṭhitena vissajjetabbaṃ. Ayaṃ <span class="bld">vissajjanasantoso</span> nāma.</p>
  824. <p class="bodytext"><span class="bld">Piṇḍapātapaṭisaṃyuttāni</span> pana pañca dhutaṅgāni – piṇḍapātikaṅgaṃ, sapadānacārikaṅgaṃ, ekāsanikaṅgaṃ<a name="V3.0181"></a>, pattapiṇḍikaṅgaṃ, khalupacchābhattikaṅganti. Tesaṃ vitthārakathā visuddhimagge vuttā. Iti piṇḍapātasantosamahāariyavaṃsaṃ pūrayamāno bhikkhu imāni pañca dhutaṅgāni gopeti. Imāni gopento piṇḍapātasantosamahāariyavaṃsena santuṭṭho hoti. ‘‘Vaṇṇavādī’’tiādīni vuttanayeneva veditabbāni.</p>
  825. <p class="bodytext"><span class="bld">Senāsanenā</span>ti idha senāsanaṃ jānitabbaṃ, senāsanakkhettaṃ <a name="P3.1016"></a> jānitabbaṃ, senāsanasantoso jānitabbo, senāsanapaṭisaṃyuttaṃ dhutaṅgaṃ jānitabbaṃ. Tattha <span class="bld">senāsana</span>nti mañco, pīṭhaṃ, bhisi, bimbohanaṃ, vihāro, aḍḍhayogo, pāsādo, hammiyaṃ, guhā, leṇaṃ, aṭṭo, māḷo<a name="M3.0199"></a>, veḷugumbo, rukkhamūlaṃ, yattha vā pana bhikkhū paṭikkamantīti imāni pannarasa senāsanāni.</p>
  826. <p class="bodytext"><span class="bld">Senāsanakkhetta</span>nti ‘‘saṅghato vā gaṇato vā ñātito vā mittato vā attano vā dhanena paṃsukūlaṃ vā’’ti cha khettāni.</p>
  827. <p class="bodytext"><span class="bld">Senāsanasantoso</span>ti senāsane vitakkasantosādayo pannarasa santosā. Te piṇḍapāte vuttanayeneva veditabbā. <span class="bld">Senāsanapaṭisaṃyuttāni</span> pana pañca dhutaṅgāni – āraññikaṅgaṃ, rukkhamūlikaṅgaṃ, abbhokāsikaṅgaṃ, sosānikaṅgaṃ, yathāsantatikaṅganti. Tesaṃ vitthārakathā visuddhimagge vuttā. Iti senāsanasantosamahāariyavaṃsaṃ pūrayamāno bhikkhu imāni pañca dhutaṅgāni gopeti. Imāni gopento senāsanasantosamahāariyavaṃsena santuṭṭho hoti.</p>
  828. <p class="bodytext">Gilānapaccayo pana piṇḍapāteyeva paviṭṭho. Tattha yathālābhayathābalayathāsāruppasantoseneva santussitabbaṃ. Nesajjikaṅgaṃ bhāvanārāmaariyavaṃsaṃ bhajati. Vuttampi cetaṃ –</p>
  829. <p class="gatha1">‘‘Pañca senāsane vuttā, pañca āhāranissitā;</p>
  830. <p class="gathalast">Eko vīriyasaṃyutto, dve ca cīvaranissitā’’ti.</p>
  831. <p class="bodytext">Iti āyasmā dhammasenāpati sāriputtatthero pathaviṃ pattharamāno viya sāgarakucchiṃ pūrayamāno viya ākāsaṃ vitthārayamāno viya ca paṭhamaṃ cīvarasantosaṃ ariyavaṃsaṃ kathetvā candaṃ uṭṭhāpento viya sūriyaṃ ullaṅghento viya ca dutiyaṃ piṇḍapātasantosaṃ kathetvā sineruṃ ukkhipento viya tatiyaṃ senāsanasantosaṃ ariyavaṃsaṃ kathetvā idāni sahassanayappaṭimaṇḍitaṃ catutthaṃ <a name="V3.0182"></a> bhāvanārāmaṃ ariyavaṃsaṃ kathetuṃ <span class="bld">puna caparaṃ āvuso bhikkhu pahānārāmo hotī</span>ti desanaṃ ārabhi.</p>
  832. <p class="bodytext">Tattha āramanaṃ ārāmo, abhiratīti attho. Pañcavidhe pahāne ārāmo assāti <span class="bld">pahānārāmo.</span> Kāmacchandaṃ pajahanto ramati, nekkhammaṃ bhāvento ramati, byāpādaṃ pajahanto ramati…pe… sabbakilese pajahanto ramati, arahattamaggaṃ bhāvento ramatīti evaṃ pahāne ratoti <span class="bld">pahānarato</span><a name="M3.0200"></a>. Vuttanayeneva <a name="P3.1017"></a> bhāvanāya ārāmo assāti <span class="bld">bhāvanārāmo.</span> Bhāvanāya ratoti <span class="bld">bhāvanārato.</span></p>
  833. <p class="bodytext">Imesu pana catūsu ariyavaṃsesu purimehi tīhi terasannaṃ dhutaṅgānaṃ catupaccayasantosassa ca vasena sakalaṃ vinayapiṭakaṃ kathitaṃ hoti. Bhāvanārāmena avasesaṃ piṭakadvayaṃ. Imaṃ pana bhāvanārāmataṃ ariyavaṃsaṃ kathentena bhikkhunā paṭisambhidāmagge nekkhammapāḷiyā kathetabbo. Dīghanikāye dasuttarasuttantapariyāyena kathetabbo. Majjhimanikāye satipaṭṭhānasuttantapariyāyena kathetabbo. Abhidhamme niddesapariyāyena kathetabbo.</p>
  834. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">paṭisambhidāmagge nekkhammapāḷiyā</span>ti so nekkhammaṃ bhāvento ramati, kāmacchandaṃ pajahanto ramati. Abyāpādaṃ byāpādaṃ. Ālokasaññaṃ, thinamiddhaṃ. Avikkhepaṃ uddhaccaṃ. Dhammavavatthānaṃ, vicikicchaṃ. Ñāṇaṃ, avijjaṃ. Pāmojjaṃ, aratiṃ. Paṭhamaṃ jhānaṃ, pañca nīvaraṇe. Dutiyaṃ jhānaṃ, vitakkavicāre. Tatiyaṃ jhānaṃ, pītiṃ. Catutthaṃ jhānaṃ, sukhadukkhe. Ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ bhāvento ramati, rūpasaññaṃ paṭighasaññaṃ nānattasaññaṃ pajahanto ramati. Viññāṇañcāyatanasamāpattiṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ bhāvento ramati, ākiñcaññāyatanasaññaṃ pajahanto ramati.</p>
  835. <p class="bodytext">Aniccānupassanaṃ bhāvento ramati, niccasaññaṃ pajahanto ramati. Dukkhānupassanaṃ, sukhasaññaṃ. Anattānupassanaṃ, attasaññaṃ. Nibbidānupassanaṃ, nandiṃ. Virāgānupassanaṃ, rāgaṃ. Nirodhānupassanaṃ, samudayaṃ. Paṭinissaggānupassanaṃ, ādānaṃ. Khayānupassanaṃ, ghanasaññaṃ. Vayānupassanaṃ, āyūhanaṃ. Vipariṇāmānupassanaṃ, dhuvasaññaṃ. Animittānupassanaṃ, nimittaṃ. Apaṇihitānupassanaṃ, paṇidhiṃ. Suññatānupassanaṃ abhinivesaṃ. Adhipaññādhammavipassanaṃ, sārādānābhinivesaṃ. Yathābhūtañāṇadassanaṃ, sammohābhinivesaṃ. Ādīnavānupassanaṃ, ālayābhinivesaṃ. Paṭisaṅkhānupassanaṃ, appaṭisaṅkhaṃ. Vivaṭṭānupassanaṃ, saṃyogābhinivesaṃ. Sotāpattimaggaṃ<a name="V3.0183"></a>, diṭṭhekaṭṭhe kilese. Sakadāgāmimaggaṃ, oḷārike kilese. Anāgāmimaggaṃ, aṇusahagate kilese. Arahattamaggaṃ bhāvento ramati, sabbakilese pajahanto ramatīti evaṃ <a name="P3.1018"></a> <span class="bld">paṭisambhidāmagge</span> nekkhammapāḷiyā kathetabbo.</p>
  836. <p class="bodytext"><span class="bld">Dīghanikāye</span> <a name="M3.0201"></a> <span class="bld">dasuttarasuttantapariyāyenā</span>ti ekaṃ dhammaṃ bhāvento ramati, ekaṃ dhammaṃ pajahanto ramati…pe… dasa dhamme bhāvento ramati, dasa dhamme pajahanto ramati. Katamaṃ ekaṃ dhammaṃ bhāvento ramati? Kāyagatāsatiṃ sātasahagataṃ. Imaṃ ekaṃ dhammaṃ bhāvento ramati. Katamaṃ ekaṃ dhammaṃ pajahanto ramati? Asmimānaṃ. Imaṃ ekaṃ dhammaṃ pajahanto ramati. Katame dve dhamme…pe… katame dasa dhamme bhāvento ramati? Dasa kasiṇāyatanāni. Ime dasa dhamme bhāvento ramati. Katame dasa dhamme pajahanto ramati? Dasa micchatte. Ime dasa dhamme pajahanto ramati. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu bhāvanārāmo hotīti evaṃ dīghanikāye dasuttarasuttantapariyāyena kathetabbo.</p>
  837. <p class="bodytext"><span class="bld">Majjhimanikāye satipaṭṭhānasuttantapariyāyenā</span>ti ekāyano, bhikkhave, maggo sattānaṃ visuddhiyā, sokaparidevānaṃ samatikkamāya, dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya, ñāyassa adhigamāya, nibbānassa sacchikiriyāya yadidaṃ cattāro satipaṭṭhānā. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati… vedanāsu vedanānupassī… citte cittānupassī… dhammesu dhammānupassī… ‘atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati na ca kiñci loke upādiyati. Evampi, bhikkhave, bhikkhu bhāvanārāmo hoti bhāvanārato, pahānārāmo hoti pahānarato. Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu gacchanto vā gacchāmīti pajānāti…pe… puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍitaṃ…pe… pūtīni cuṇṇakajātāni. So imameva kāyaṃ upasaṃharati, ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatītoti. Iti ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharati…pe… evampi kho, bhikkhave, bhikkhu bhāvanārāmo hotīti evaṃ majjhimanikāye satipaṭṭhānasuttantapariyāyena kathetabbo.</p>
  838. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhidhamme niddesapariyāyenā</span>ti sabbepi saṅkhate aniccato dukkhato rogato gaṇḍato…pe… saṃkilesikadhammato passanto ramati. Ayaṃ, bhikkhave, bhikkhu bhāvanārāmo hotīti evaṃ niddesapariyāyena kathetabbo.</p>
  839. <p class="bodytext"><span class="bld">Neva</span> <a name="V3.0184"></a> <span class="bld">attānukkaṃsetī</span>ti ajja me saṭṭhi vā sattati vā vassāni aniccaṃ dukkhaṃ anattāti vipassanāya kammaṃ karontassa, ko mayā sadiso atthīti evaṃ attukkaṃsanaṃ na karoti. <span class="bld">Na paraṃ vambhetī</span>ti aniccaṃ dukkhanti vipassanāmattakampi natthi, kiṃ ime vissaṭṭhakammaṭṭhānā carantīti <a name="P3.1019"></a> evaṃ paraṃ vambhanaṃ na karoti. Sesaṃ vuttanayameva.</p>
  840. <p class="bodytext"><a name="para310"></a><a name="para310_dn3"></a><span class="paranum">310</span>. <span class="bld">Padhānānī</span>ti <a name="M3.0202"></a> uttamavīriyāni. <span class="bld">Saṃvarapadhāna</span>nti cakkhādīni saṃvarantassa uppannavīriyaṃ. <span class="bld">Pahānapadhāna</span>nti kāmavitakkādayo pajahantassa uppannavīriyaṃ. <span class="bld">Bhāvanāpadhāna</span>nti bojjhaṅge bhāventassa uppannavīriyaṃ. <span class="bld">Anurakkhaṇāpadhāna</span>nti samādhinimittaṃ anurakkhantassa uppannavīriyaṃ.</p>
  841. <p class="bodytext"><span class="bld">Vivekanissita</span>ntiādīsu viveko virāgo nirodhoti tīṇipi nibbānassa nāmāni. Nibbānañhi upadhivivekattā <span class="bld">viveko.</span> Taṃ āgamma rāgādayo virajjantīti <span class="bld">virāgo.</span> Nirujjhantīti <span class="bld">nirodho.</span> Tasmā ‘‘vivekanissita’’ntiādīsu ārammaṇavasena adhigantabbavasena vā nibbānanissitanti attho. <span class="bld">Vossaggapariṇāmi</span>nti ettha dve vossaggā pariccāgavossaggo ca pakkhandanavossaggo ca. Tattha vipassanā tadaṅgavasena kilese ca khandhe ca pariccajatīti pariccāgavossaggo. Maggo ārammaṇavasena nibbānaṃ pakkhandatīti pakkhandanavossaggo. Tasmā vossaggapariṇāminti yathā bhāviyamāno satisambojjhaṅgo vossaggatthāya pariṇamati, vipassanābhāvañca maggabhāvañca pāpuṇāti, evaṃ bhāvetīti ayamettha attho. Sesapadesupi eseva nayo.</p>
  842. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhadraka</span>nti bhaddakaṃ. <span class="bld">Samādhinimittaṃ</span> vuccati aṭṭhikasaññādivasena adhigato samādhiyeva. <span class="bld">Anurakkhatī</span>ti samādhiparibandhakadhamme rāgadosamohe sodhento rakkhati. Ettha ca aṭṭhikasaññādikā pañceva saññā vuttā. Imasmiṃ pana ṭhāne dasapi asubhāni vitthāretvā kathetabbāni. Tesaṃ vitthāro visuddhimagge vuttoyeva.</p>
  843. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhamme ñāṇa</span>nti ekapaṭivedhavasena catusaccadhamme ñāṇaṃ catusaccabbhantare nirodhasacce dhamme ñāṇañca<a name="P3.1020"></a>. Yathāha – ‘‘tattha katamaṃ dhamme ñāṇaṃ? Catūsu maggesu catūsu phalesu ñāṇa’’nti (vibha. 796). <span class="bld">Anvaye ñāṇa</span>nti cattāri saccāni paccakkhato disvā yathā idāni, evaṃ atītepi anāgatepi imeva pañcakkhandhā dukkhasaccaṃ, ayameva taṇhā samudayasaccaṃ, ayameva nirodho nirodhasaccaṃ, ayameva maggo maggasaccanti evaṃ tassa ñāṇassa anugatiyaṃ ñāṇaṃ. Tenāha <a name="V3.0185"></a> – ‘‘so iminā dhammena ñātena diṭṭhena pattena viditena pariyogāḷhena atītānāgatena nayaṃ netī’’ti. <span class="bld">Pariye ñāṇa</span>nti paresaṃ cittaparicchede <a name="M3.0203"></a> ñāṇaṃ. Yathāha – ‘‘tattha katamaṃ pariye ñāṇaṃ? Idha bhikkhu parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca jānātī’’ti (vibha. 796) vitthāretabbaṃ. Ṭhapetvā pana imāni tīṇi ñāṇāni avasesaṃ <span class="bld">sammutiñāṇaṃ</span> nāma. Yathāha – ‘‘tattha katamaṃ sammutiñāṇaṃ? Ṭhapetvā dhamme ñāṇaṃ ṭhapetvā anvaye ñāṇaṃ ṭhapetvā paricchede ñāṇaṃ avasesaṃ sammutiñāṇa’’nti (vibha. 796).</p>
  844. <p class="bodytext"><span class="bld">Dukkhe ñāṇā</span>dīhi arahattaṃ pāpetvā ekassa bhikkhuno niggamanaṃ catusaccakammaṭṭhānaṃ kathitaṃ. Tattha dve saccāni vaṭṭaṃ, dve vivaṭṭaṃ, vaṭṭe abhiniveso hoti, no vivaṭṭe. Dvīsu saccesu ācariyasantike pariyattiṃ uggahetvā kammaṃ karoti, dvīsu saccesu ‘‘nirodhasaccaṃ nāma iṭṭhaṃ kantaṃ manāpaṃ, maggasaccaṃ nāma iṭṭhaṃ kantaṃ manāpa’’nti savanavasena kammaṃ karoti. Dvīsu saccesu uggahaparipucchāsavanadhāraṇasammasanapaṭivedho vaṭṭati, dvīsu savanapaṭivedho vaṭṭati. Tīṇi kiccavasena paṭivijjhati, ekaṃ ārammaṇavasena. Dve saccāni duddasattā gambhīrāni, dve gambhīrattā duddasāni.</p>
  845. <p class="subhead">Sotāpattiyaṅgādicatukkavaṇṇanā</p>
  846. <p class="bodytext"><a name="para311"></a><a name="para311_dn3"></a><span class="paranum">311</span>. <span class="bld">Sotāpattiyaṅgānī</span>ti sotāpattiyā aṅgāni, sotāpattimaggassa paṭilābhakāraṇānīti attho. <span class="bld">Sappurisasaṃsevo</span>ti buddhādīnaṃ sappurisānaṃ upasaṅkamitvā sevanaṃ. <span class="bld">Saddhammassavana</span>nti sappāyassa tepiṭakadhammassa savanaṃ. <span class="bld">Yonisomanasikāro</span>ti aniccādivasena manasikāro. <span class="bld">Dhammānudhammappaṭipattī</span>ti lokuttaradhammassa anudhammabhūtāya pubbabhāgapaṭipattiyā paṭipajjanaṃ.</p>
  847. <p class="bodytext"><span class="bld">Aveccappasādenā</span>ti <a name="P3.1021"></a> acalappasādena. ‘‘Itipi so bhagavā’’tiādīni visuddhimagge vitthāritāni. Phaladhātuāhāracatukkāni uttānatthāneva. Apicettha lūkhapaṇītavatthuvasena oḷārikasukhumatā veditabbā.</p>
  848. <p class="bodytext"><span class="bld">Viññāṇaṭṭhitiyo</span>ti viññāṇaṃ etāsu tiṭṭhatīti viññāṇaṭṭhitiyo. Ārammaṇaṭṭhitivasenetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Rūpūpāya</span>nti rūpaṃ upagataṃ hutvā. Pañcavokārabhavasmiñhi abhisaṅkhāraviññāṇaṃ rūpakkhandhaṃ nissāya tiṭṭhati. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Rūpārammaṇa</span>nti rūpakkhandhagocaraṃ rūpapatiṭṭhitaṃ hutvā. <span class="bld">Nandūpasecana</span>nti <a name="V3.0186"></a><a name="M3.0204"></a> lobhasahagataṃ sampayuttanandiyāva upasittaṃ hutvā. Itaraṃ upanissayakoṭiyā. <span class="bld">Vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjatī</span>ti saṭṭhipi sattatipi vassāni evaṃ pavattamānaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjati. <span class="bld">Vedanūpāyādīsupi</span> eseva nayo. Imehi pana tīhi padehi catuvokārabhave abhisaṅkhāraviññāṇaṃ vuttaṃ. Tassa yāvatāyukaṃ pavattanavasena vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjanā veditabbā. Catukkavasena pana desanāya āgatattā viññāṇūpāyanti na vuttaṃ. Evaṃ vuccamāne ca ‘‘katamaṃ nu kho ettha kammaviññāṇaṃ, katamaṃ vipākaviññāṇa’’nti sammoho bhaveyya, tasmāpi na vuttaṃ. <span class="bld">Agatigamanāni</span> vitthāritāneva.</p>
  849. <p class="bodytext"><span class="bld">Cīvarahetū</span>ti tattha manāpaṃ cīvaraṃ labhissāmīti cīvarakāraṇā uppajjati. <span class="bld">Iti bhavābhavahetū</span>ti ettha <span class="bld">itī</span>ti nidassanatthe nipāto. Yathā cīvarādihetu, evaṃ bhavābhavahetūpīti attho. <span class="bld">Bhavābhavo</span>ti cettha paṇītapaṇītatarāni telamadhuphāṇitādīni adhippetāni. Imesaṃ pana catunnaṃ taṇhuppādānaṃ pahānatthāya paṭipāṭiyāva cattāro ariyavaṃsā desitāti veditabbā. <span class="bld">Paṭipadācatukkaṃ</span> heṭṭhā vuttameva. Akkhamādīsu padhānakaraṇakāle sītādīni na khamatīti <span class="bld">akkhamā.</span> Khamatīti <span class="bld">khamā.</span> Indriyadamanaṃ <span class="bld">damā.</span> ‘‘Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’tiādinā nayena vitakkasamanaṃ <span class="bld">samā.</span></p>
  850. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammapadānī</span>ti <a name="P3.1022"></a> dhammakoṭṭhāsāni. Anabhijjhā dhammapadaṃ nāma alobho vā alobhasīsena adhigatajjhānavipassanāmaggaphalanibbānāni vā. Abyāpādo dhammapadaṃ nāma akopo vā mettāsīsena adhigatajjhānādīni vā. Sammāsati dhammapadaṃ nāma suppaṭṭhitasati vā satisīsena adhigatajjhānādīni vā. Sammāsamādhi dhammapadaṃ nāma samāpatti vā aṭṭhasamāpattivasena adhigatajjhānavipassanāmaggaphalanibbānāni vā. Dasāsubhavasena vā adhigatajjhānādīni anabhijjhā dhammapadaṃ. Catubrahmavihāravasena adhigatāni abyāpādo dhammapadaṃ. Dasānussatiāhārepaṭikūlasaññāvasena adhigatāni sammāsati dhammapadaṃ. Dasakasiṇaānāpānavasena adhigatāni sammāsamādhi dhammapadanti.</p>
  851. <p class="bodytext">Dhammasamādānesu paṭhamaṃ acelakapaṭipadā. Dutiyaṃ tibbakilesassa arahattaṃ gahetuṃ asakkontassa assumukhassāpi rudato parisuddhabrahmacariyacaraṇaṃ. Tatiyaṃ kāmesu pātabyatā. Catutthaṃ cattāro paccaye alabhamānassāpi <a name="M3.0205"></a> jhānavipassanāvasena sukhasamaṅgino sāsanabrahmacariyaṃ.</p>
  852. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammakkhandhā</span>ti <a name="V3.0187"></a> ettha guṇaṭṭho khandhaṭṭho. <span class="bld">Sīlakkhandho</span>ti sīlaguṇo. Ettha ca phalasīlaṃ adhippetaṃ. Sesapadesupi eseva nayo. Iti catūsupi ṭhānesu phalameva vuttaṃ.</p>
  853. <p class="bodytext"><span class="bld">Balānī</span>ti upatthambhanaṭṭhena akampiyaṭṭhena ca balāni. Tesaṃ paṭipakkhehi kosajjādīhi akampaniyatā veditabbā. Sabbānipi samathavipassanāmaggavasena lokiyalokuttarāneva kathitāni.</p>
  854. <p class="bodytext"><span class="bld">Adhiṭṭhānānī</span>ti ettha <span class="bld">adhī</span>ti upasaggamattaṃ. Atthato pana tena vā tiṭṭhanti, tattha vā tiṭṭhanti, ṭhānameva vā taṃtaṃguṇādhikānaṃ purisānaṃ adhiṭṭhānaṃ, paññāva adhiṭṭhānaṃ <span class="bld">paññādhiṭṭhānaṃ. </span> Ettha ca paṭhamena aggaphalapaññā. Dutiyena vacīsaccaṃ. Tatiyena āmisapariccāgo. Catutthena kilesūpasamo kathitoti veditabbo. Paṭhamena ca kammassakatapaññaṃ vipassanāpaññaṃ vā ādiṃ katvā phalapaññā kathitā. Dutiyena vacīsaccaṃ ādiṃ katvā paramatthasaccaṃ nibbānaṃ. Tatiyena āmisapariccāgaṃ ādiṃ katvā aggamaggena kilesapariccāgo. Catutthena samāpattivikkhambhite <a name="P3.1023"></a> kilese ādiṃ katvā aggamaggena kilesavūpasamo. Paññādhiṭṭhānena vā ekena arahattaphalapaññā kathitā. Sesehi paramatthasaccaṃ. Saccādhiṭṭhānena vā ekena paramatthasaccaṃ kathitaṃ. Sesehi arahattapaññāti <span class="bld">mūsikābhayatthero</span> āha.</p>
  855. <p class="subhead">Pañhabyākaraṇādicatukkavaṇṇanā</p>
  856. <p class="bodytext"><a name="para312"></a><a name="para312_dn3"></a><span class="paranum">312</span>. <span class="bld">Pañhabyākaraṇāni</span> mahāpadesakathāya vitthāritāneva.</p>
  857. <p class="bodytext"><span class="bld">Kaṇha</span>nti kāḷakaṃ dasaakusalakammapathakammaṃ. <span class="bld">Kaṇhavipāka</span>nti apāye nibbattanato kāḷakavipākaṃ. <span class="bld">Sukka</span>nti paṇḍaraṃ kusalakammapathakammaṃ. <span class="bld">Sukkavipāka</span>nti sagge nibbattanato paṇḍaravipākaṃ. <span class="bld">Kaṇhasukka</span>nti missakakammaṃ. <span class="bld">Kaṇhasukkavipāka</span>nti sukhadukkhavipākaṃ. Missakakammañhi katvā akusalena tiracchānayoniyaṃ maṅgalahatthiṭṭhānādīsu uppanno kusalena pavatte sukhaṃ vedayati. Kusalena rājakulepi nibbatto akusalena pavatte dukkhaṃ vedayati. <span class="bld">Akaṇhaasukka</span>nti kammakkhayakaraṃ catumaggañāṇaṃ adhippetaṃ. Tañhi <a name="M3.0206"></a> yadi kaṇhaṃ bhaveyya, kaṇhavipākaṃ dadeyya. Yadi sukkaṃ bhaveyya, sukkavipākaṃ dadeyya. Ubhayavipākassa pana adānato akaṇhāsukkavipākattā akaṇhaṃ asukkanti ayamettha attho.</p>
  858. <p class="bodytext"><span class="bld">Sacchikaraṇīyā</span>ti <a name="V3.0188"></a> paccakkhakaraṇena ceva paṭilābhena ca sacchikātabbā. <span class="bld">Cakkhunā</span>ti dibbacakkhunā. <span class="bld">Kāyenā</span>ti sahajātanāmakāyena. <span class="bld">Paññāyā</span>ti arahattaphalañāṇena.</p>
  859. <p class="bodytext"><span class="bld">Oghā</span>ti vaṭṭasmiṃ satte ohananti osīdāpentīti oghā. Tattha pañcakāmaguṇiko rāgo <span class="bld">kāmogho.</span> Rūpārūpabhavesu chandarāgo <span class="bld">bhavogho.</span> Tathā jhānanikanti sassatadiṭṭhisahagato ca rāgo. Dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo <span class="bld">diṭṭhogho.</span></p>
  860. <p class="bodytext">Vaṭṭasmiṃ yojentīti <span class="bld">yogā.</span> Te oghā viya veditabbā.</p>
  861. <p class="bodytext">Visaṃyojentīti <span class="bld">visaññogā.</span> Tattha asubhajjhānaṃ kāmayogavisaṃyogo. Taṃ pādakaṃ katvā adhigato anāgāmimaggo ekanteneva <span class="bld">kāmayogavisaññogo</span> nāma. Arahattamaggo <span class="bld">bhavayogavisaññogo</span> nāma. Sotāpattimaggo <span class="bld">diṭṭhiyogavisaññogo</span> nāma. Arahattamaggo <span class="bld">avijjāyogavisaññogo</span> nāma.</p>
  862. <p class="bodytext">Ganthanavasena <a name="P3.1024"></a> <span class="bld">ganthā.</span> Vaṭṭasmiṃ nāmakāyañceva rūpakāyañca ganthati bandhati palibundhatīti <span class="bld">kāyagantho.</span> <span class="bld">Idaṃsaccābhiniveso</span>ti idameva saccaṃ, moghamaññanti evaṃ pavatto diṭṭhābhiniveso.</p>
  863. <p class="bodytext"><span class="bld">Upādānānī</span>ti ādānaggahaṇāni. Kāmoti rāgo, soyeva gahaṇaṭṭhena upādānanti <span class="bld">kāmupādānaṃ.</span> Diṭṭhīti micchādiṭṭhi, sāpi gahaṇaṭṭhena upādānanti <span class="bld">diṭṭhupādānaṃ.</span> Iminā suddhīti evaṃ sīlavatānaṃ gahaṇaṃ <span class="bld">sīlabbatupādānaṃ.</span> Attāti etena vadati ceva upādiyati cāti <span class="bld">attavādupādānaṃ.</span></p>
  864. <p class="bodytext"><span class="bld">Yoniyo</span>ti koṭṭhāsā. Aṇḍe jātāti <span class="bld">aṇḍajā.</span> Jalābumhi jātāti <span class="bld">jalābujā.</span> Saṃsede jātāti <span class="bld">saṃsedajā. </span> Sayanasmiṃ pūtimacchādīsu ca nibbattānametaṃ adhivacanaṃ. Vegena āgantvā upapatitā viyāti <span class="bld">opapātikā.</span> Tattha devamanussesu saṃsedajaopapātikānaṃ ayaṃ <a name="M3.0207"></a> viseso. Saṃsedajā mandā daharā hutvā nibbattanti. Opapātikā soḷasavassuddesikā hutvā. Manussesu hi bhummadevesu ca imā catassopi yoniyo labbhanti. Tathā tiracchānesu supaṇṇanāgādīsu. Vuttañhetaṃ – ‘‘tattha, bhikkhave, aṇḍajā supaṇṇā aṇḍajeva nāge haranti, na jalābuje na saṃsedaje na opapātike’’ti (saṃ. ni. 3.393). Cātumahārājikato paṭṭhāya uparidevā opapātikāyeva<a name="V3.0189"></a>. Tathā nerayikā. Petesu catassopi labbhanti. <span class="bld">Gabbhāvakkantiyo</span> sampasādanīye kathitā eva.</p>
  865. <p class="bodytext"><span class="bld">Attabhāvapaṭilābhesu</span> paṭhamo khiḍḍāpadosikavasena veditabbo. Dutiyo orabbhikādīhi ghātiyamānaurabbhādivasena. Tatiyo manopadosikāvasena. Catuttho cātumahārājike upādāya uparisesadevatāvasena. Te hi devā neva attasañcetanāya maranti, na parasañcetanāya.</p>
  866. <p class="subhead">Dakkhiṇāvisuddhādicatukkavaṇṇanā</p>
  867. <p class="bodytext"><a name="para313"></a><a name="para313_dn3"></a><span class="paranum">313</span>. <span class="bld">Dakkhiṇāvisuddhiyo</span>ti dānasaṅkhātā dakkhiṇā visujjhanti mahapphalā honti etāhīti <span class="bld">dakkhiṇāvisuddhiyo.</span></p>
  868. <p class="bodytext"><span class="bld">Dāyakato visujjhati, no paṭiggāhakato</span>ti yattha dāyako sīlavā hoti, dhammenuppannaṃ deyyadhammaṃ deti, paṭiggāhako dussīlo. Ayaṃ dakkhiṇā vessantaramahārājassa dakkhiṇāsadisā. <span class="bld">Paṭiggāhakato</span> <a name="P3.1025"></a> <span class="bld">visujjhati, no dāyakato</span>ti yattha paṭiggāhako sīlavā hoti, dāyako dussīlo, adhammenuppannaṃ deti, ayaṃ dakkhiṇā coraghātakassa dakkhiṇāsadisā. <span class="bld">Neva dāyakato visujjhati, no paṭiggāhakato</span>ti yattha ubhopi dussīlā deyyadhammopi adhammena nibbatto. Vipariyāyena catutthā veditabbā.</p>
  869. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅgahavatthūnī</span>ti saṅgahakāraṇāni. Tāni heṭṭhā vibhattāneva.</p>
  870. <p class="bodytext"><span class="bld">Anariyavohārā</span>ti anariyānaṃ lāmakānaṃ vohārā.</p>
  871. <p class="bodytext"><span class="bld">Ariyavohārā</span>ti ariyānaṃ sappurisānaṃ vohārā.</p>
  872. <p class="bodytext"><span class="bld">Diṭṭhavāditā</span>ti <a name="M3.0208"></a> diṭṭhaṃ mayāti evaṃ vāditā. Ettha ca taṃtaṃsamuṭṭhāpakacetanāvasena attho veditabbo.</p>
  873. <p class="subhead">Attantapādicatukkavaṇṇanā</p>
  874. <p class="bodytext"><a name="para314"></a><a name="para314_dn3"></a><span class="paranum">314</span>. <span class="bld">Attantapā</span>dīsu <a name="V3.0190"></a> paṭhamo acelako. Dutiyo orabbhikādīsu aññataro. Tatiyo yaññayājako. Catuttho sāsane sammāpaṭipanno.</p>
  875. <p class="bodytext"><span class="bld">Attahitāya paṭipannā</span>dīsu paṭhamo yo sayaṃ sīlādisampanno, paraṃ sīlādīsu na samādapeti āyasmā vakkalitthero viya. Dutiyo yo attanā na sīlādisampanno, paraṃ sīlādīsu samādapeti āyasmā upanando viya. Tatiyo yo nevattanā sīlādisampanno, paraṃ sīlādīsu na samādapeti devadatto viya. Catuttho yo attanā ca sīlādisampanno parañca sīlādīsu samādapeti āyasmā mahākassapo viya.</p>
  876. <p class="bodytext">Tamādīsu <span class="bld">tamo</span>ti andhakārabhūto. <span class="bld">Tamaparāyaṇo</span>ti tamameva paraṃ ayanaṃ gati assāti tamaparāyaṇo. Evaṃ sabbapadesu attho veditabbo. Ettha ca paṭhamo nīce caṇḍālādikule dujjīvite hīnattabhāve nibbattitvā tīṇi duccaritāni paripūreti. Dutiyo tathāvidho hutvā tīṇi sucaritāni paripūreti. Tatiyo uḷāre khattiyakule bahuannapāne sampannattabhāve nibbattitvā tīṇi duccaritāni paripūreti. Catuttho tādisova hutvā tīṇi sucaritāni paripūreti.</p>
  877. <p class="bodytext"><span class="bld">Samaṇamacalo</span>ti samaṇaacalo. Ma-kāro padasandhimattaṃ. So sotāpanno veditabbo. Sotāpanno hi catūhi vātehi indakhīlo viya parappavādehi akampiyo. Acalasaddhāya samannāgatoti <span class="bld">samaṇamacalo.</span> Vuttampi cetaṃ – ‘‘katamo ca puggalo samaṇamacalo? Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā’’ti (pu. pa. 190) vitthāro. Rāgadosānaṃ pana tanubhūtattā sakadāgāmī <span class="bld">samaṇapadumo</span> <a name="P3.1026"></a> nāma. Tenāha – ‘‘katamo pana puggalo samaṇapadumo? Idhekacco puggalo sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti, ayaṃ vuccati puggalo <a name="M3.0209"></a> samaṇapadumo’’ti (pu. pa. 190). Rāgadosānaṃ abhāvā khippameva pupphissatīti anāgāmī <span class="bld">samaṇapuṇḍarīko</span> nāma. Tenāha – ‘‘katamo ca puggalo samaṇapuṇḍarīko? Idhekacco puggalo pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ…pe… ayaṃ vuccati puggalo samaṇapuṇḍarīko’’ti (pu. pa. 190). Arahā pana sabbesampi ganthakārakilesānaṃ abhāvā samaṇesu <span class="bld">samaṇasukhumālo</span> nāma. Tenāha – ‘‘katamo ca puggalo samaṇesu samaṇasukhumālo? Idhekacco āsavānaṃ khayā…pe… upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati puggalo samaṇesu samaṇasukhumālo’’ti.</p>
  878. <p class="bodytext">‘‘Ime kho<a name="V3.0191"></a>, āvuso’’tiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ. Iti samapaññāsāya catukkānaṃ vasena dvepañhasatāni kathento thero sāmaggirasaṃ dassesīti.</p>
  879. <p class="centered">Catukkavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  880. <p class="subhead">Pañcakavaṇṇanā</p>
  881. <p class="bodytext"><a name="para315"></a><a name="para315_dn3"></a><span class="paranum">315</span>. Iti catukkavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni pañcakavasena dassetuṃ puna desanaṃ ārabhi. Tattha pañcasu khandhesu <span class="bld">rūpakkhandho</span> lokiyo. Sesā <span class="bld">lokiyalokuttarā. Upādānakkhandhā</span> lokiyāva. Vitthārato pana khandhakathā visuddhimagge vuttā. <span class="bld">Kāmaguṇā</span> heṭṭhā vitthāritāva.</p>
  882. <p class="bodytext">Sukatadukkaṭādīhi gantabbāti <span class="bld">gatiyo. Nirayo</span>ti nirassādo. Sahokāsena khandhā kathitā. Tato paresu tīsu nibbattā khandhāva vuttā. Catutthe okāsopi.</p>
  883. <p class="bodytext">Āvāse macchariyaṃ <span class="bld">āvāsamacchariyaṃ.</span> Tena samannāgato bhikkhu āgantukaṃ disvā ‘‘ettha cetiyassa vā saṅghassa vā parikkhāro ṭhapito’’tiādīni vatvā saṅghikampi āvāsaṃ nivāreti. So kālaṅkatvā peto vā ajagaro vā hutvā nibbattati. Kule macchariyaṃ <span class="bld">kulamacchariyaṃ.</span> Tena samannāgato bhikkhu tehi kāraṇehi attano upaṭṭhākakule aññesaṃ <a name="M3.0210"></a> pavesanampi nivāreti. Lābhe macchariyaṃ <span class="bld">lābhamacchariyaṃ.</span> Tena samannāgato <a name="P3.1027"></a> bhikkhu saṅghikampi lābhaṃ maccharāyanto yathā aññe na labhanti, evaṃ karoti. Vaṇṇe macchariyaṃ <span class="bld">vaṇṇamacchariyaṃ. Vaṇṇo</span>ti cettha sarīravaṇṇopi guṇavaṇṇopi veditabbo. Pariyattidhamme macchariyaṃ <span class="bld">dhammamacchariyaṃ.</span> Tena samannāgato bhikkhu ‘‘imaṃ dhammaṃ pariyāpuṇitvā eso maṃ abhibhavissatī’’ti aññassa na deti. Yo pana dhammānuggahena vā puggalānuggahena vā na deti, na taṃ macchariyaṃ.</p>
  884. <p class="bodytext">Cittaṃ nivārenti pariyonandhantīti <span class="bld">nīvaraṇāni.</span> Kāmacchando nīvaraṇapatto arahattamaggavajjho. Kāmarāgānusayo kāmarāgasaṃyojanapatto anāgāmimaggavajjho. Thinaṃ cittagelaññaṃ<a name="V3.0192"></a>. Middhaṃ khandhattayagelaññaṃ. Ubhayampi arahattamaggavajjhaṃ. Tathā uddhaccaṃ. Kukkuccaṃ anāgāmimaggavajjhaṃ. Vicikicchā paṭhamamaggavajjhā.</p>
  885. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃyojanānī</span>ti bandhanāni. Tehi pana baddhesu puggalesu rūpārūpabhave nibbattā sotāpannasakadāgāmino antobaddhā bahisayitā nāma. Tesañhi kāmabhave bandhanaṃ. Kāmabhave anāgāmino bahibaddhā antosayitā nāma. Tesañhi rūpārūpabhave bandhanaṃ. Kāmabhave sotāpannasakadāgāmino antobaddhā antosayitā nāma. Rūpārūpabhave anāgāmino bahibaddhā bahisayitā nāma. Khīṇāsavo sabbattha abandhano.</p>
  886. <p class="bodytext">Sikkhitabbaṃ padaṃ <span class="bld">sikkhāpadaṃ,</span> sikkhākoṭṭhāsoti attho. Sikkhāya vā padaṃ sikkhāpadaṃ, adhicittaadhipaññāsikkhāya adhigamupāyoti attho. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato pana sikkhāpadakathā vibhaṅgappakaraṇe sikkhāpadavibhaṅge āgatā eva.</p>
  887. <p class="subhead">Abhabbaṭṭhānādipañcakavaṇṇanā</p>
  888. <p class="bodytext"><a name="para316"></a><a name="para316_dn3"></a><span class="paranum">316</span>. ‘‘Abhabbo, āvuso, khīṇāsavo bhikkhu sañcicca pāṇa’’ntiādi desanāsīsameva, sotāpannādayopi pana abhabbā. Puthujjanakhīṇāsavānaṃ nindāpasaṃsatthampi evaṃ vuttaṃ. Puthujjano nāma gārayho, mātughātādīnipi karoti<a name="M3.0211"></a>. Khīṇāsavo pana pāsaṃso, kunthakipillikaghātādīnipi na karotīti.</p>
  889. <p class="bodytext">Byasanesu viyassatīti byasanaṃ, hitasukhaṃ khipati viddhaṃsetīti attho. Ñātīnaṃ byasanaṃ <span class="bld">ñātibyasanaṃ,</span> corarogabhayādīhi ñātivināsoti attho. Bhogānaṃ byasanaṃ <a name="P3.1028"></a> <span class="bld">bhogabyasanaṃ,</span> rājacorādivasena bhogavināsoti attho. Rogo eva byasanaṃ <span class="bld">rogabyasanaṃ.</span> Rogo hi ārogyaṃ byasati vināsetīti byasanaṃ, sīlassa byasanaṃ <span class="bld">sīlabyasanaṃ.</span> Dussīlyassetaṃ nāmaṃ. Sammādiṭṭhiṃ vināsayamānā uppannā diṭṭhi eva byasanaṃ <span class="bld">diṭṭhibyasanaṃ. </span> Ettha ca ñātibyasanādīni tīṇi neva akusalāni na tilakkhaṇāhatāni. Sīladiṭṭhibyasanadvayaṃ akusalaṃ tilakkhaṇāhataṃ. Teneva ‘‘nāvuso, sattā ñātibyasanahetu vā’’tiādimāha.</p>
  890. <p class="bodytext"><span class="bld">Ñātisampadā</span>ti ñātīnaṃ sampadā pāripūrī bahubhāvo. <span class="bld">Bhogasampadāyapi</span> eseva nayo. Ārogyassa sampadā <span class="bld">ārogyasampadā.</span> Pāripūrī dīgharattaṃ arogatā. <span class="bld">Sīladiṭṭhisampadāsupi</span> eseva nayo<a name="V3.0193"></a>. Idhāpi ñātisampadādayo no kusalā, na tilakkhaṇāhatā. Sīladiṭṭhisampadā kusalā, tilakkhaṇāhatā. Teneva ‘‘nāvuso, sattā ñātisampadāhetu vā’’tiādimāha.</p>
  891. <p class="bodytext">Sīlavipattisīlasampattikathā mahāparinibbāne vitthāritāva.</p>
  892. <p class="bodytext"><span class="bld">Codakenā</span>ti vatthusaṃsandassanā, āpattisaṃsandassanā, saṃvāsappaṭikkhepo, sāmīcippaṭikkhepoti catūhi codanāvatthūhi codayamānena. <span class="bld">Kālena vakkhāmi no akālenā</span>ti ettha cuditakassa kālo kathito, na codakassa. Paraṃ codentena hi parisamajjhe vā uposathapavāraṇagge vā āsanasālābhojanasālādīsu vā na codetabbaṃ. Divāṭṭhāne nisinnakāle ‘‘karotāyasmā okāsaṃ, ahaṃ āyasmantaṃ vattukāmo’’ti evaṃ okāsaṃ kāretvā codetabbaṃ. Puggalaṃ pana upaparikkhitvā yo lolapuggalo abhūtaṃ vatvā bhikkhūnaṃ ayasaṃ āropeti, so okāsakammaṃ vināpi codetabbo. <span class="bld">Bhūtenā</span>ti tacchena sabhāvena. <span class="bld">Saṇhenā</span>ti maṭṭhena mudukena. <span class="bld">Atthasañhitenā</span>ti atthakāmatāya hitakāmatāya upetena.</p>
  893. <p class="subhead">Padhāniyaṅgapañcakavaṇṇanā</p>
  894. <p class="bodytext"><a name="para317"></a><a name="para317_dn3"></a><span class="paranum">317</span>. <span class="bld">Padhāniyaṅgānī</span>ti <a name="M3.0212"></a> padhānaṃ vuccati padahanaṃ, padhānamassa atthīti padhāniyo, padhāniyassa bhikkhuno aṅgāni <span class="bld">padhāniyaṅgāni. Saddho</span>ti saddhāya samannāgato. Saddhā panesā āgamanasaddhā, adhigamanasaddhā, okappanasaddhā, pasādasaddhāti catubbidhā. Tattha sabbaññubodhisattānaṃ saddhā abhinīhārato āgatattā <span class="bld">āgamanasaddhā</span> nāma. Ariyasāvakānaṃ <a name="P3.1029"></a> paṭivedhena adhigatattā <span class="bld">adhigamanasaddhā</span> nāma. Buddho dhammo saṅghoti vutte acalabhāvena okappanaṃ <span class="bld">okappanasaddhā</span> nāma. Pasāduppatti <span class="bld">pasādasaddhā</span> nāma. Idha okappanasaddhā adhippetā. <span class="bld">Bodhi</span>nti catutthamaggañāṇaṃ. Taṃ suppaṭividdhaṃ tathāgatenāti saddahati. Desanāsīsameva cetaṃ, iminā pana aṅgena tīsupi ratanesu saddhā adhippetā. Yassa hi buddhādīsu pasādo balavā, tassa padhānavīriyaṃ ijjhati. <span class="bld">Appābādho</span>ti arogo. <span class="bld">Appātaṅko</span>ti niddukkho. <span class="bld">Samavepākiniyā</span>ti samavipācanīyā. <span class="bld">Gahaṇiyā</span>ti kammajatejodhātuyā. <span class="bld">Nātisītāya nāccuṇhāyā</span>ti atisītagahaṇiko sītabhīrū hoti, accuṇhagahaṇiko uṇhabhīrū hoti, tesaṃ padhānaṃ na ijjhati. Majjhimagahaṇikassa ijjhati. Tenāha – ‘‘majjhimāya padhānakkhamāyā’’ti. <span class="bld">Yathābhūtaṃ attānaṃ āvikattā</span>ti yathābhūtaṃ attano aguṇaṃ pakāsetā. <span class="bld">Udayatthagāminiyā</span>ti udayañca atthaṅgamañca gantuṃ paricchindituṃ samatthāya, etena paññāsalakkhaṇapariggāhakaṃ udayabbayañāṇaṃ vuttaṃ<a name="V3.0194"></a>. <span class="bld">Ariyāyā</span>ti parisuddhāya. <span class="bld">Nibbedhikāyā</span>ti anibbiddhapubbe lobhakkhandhādayo nibbijjhituṃ samatthāya. <span class="bld">Sammā dukkhakkhayagāminiyā</span>ti tadaṅgavasena kilesānaṃ pahīnattā yaṃ yaṃ dukkhaṃ khīyati, tassa tassa dukkhassa khayagāminiyā. Iti sabbehi imehi padehi vipassanāpaññāva kathitā. Duppaññassa hi padhānaṃ na ijjhati.</p>
  895. <p class="subhead">Suddhāvāsādipañcakavaṇṇanā</p>
  896. <p class="bodytext"><a name="para318"></a><a name="para318_dn3"></a><span class="paranum">318</span>. <span class="bld">Suddhāvāsā</span>ti suddhā idha āvasiṃsu āvasanti āvasissanti vāti suddhāvāsā. Suddhāti kilesamalarahitā anāgāmikhīṇāsavā. <span class="bld">Avihā</span>tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ mahāpadāne vuttameva.</p>
  897. <p class="bodytext"><span class="bld">Anāgāmīsu</span> <a name="M3.0213"></a> āyuno majjhaṃ anatikkamitvā antarāva kilesaparinibbānaṃ arahattaṃ patto <span class="bld">antarāparinibbāyī</span> nāma. Majjhaṃ upahacca atikkamitvā patto <span class="bld">upahaccaparinibbāyī</span> <a name="P3.1030"></a> nāma. Asaṅkhārena appayogena akilamanto sukhena patto <span class="bld">asaṅkhāraparinibbāyī</span> nāma. Sasaṅkhārena sappayogena kilamanto dukkhena patto <span class="bld">sasaṅkhāraparinibbāyī</span> nāma. Ime cattāro pañcasupi suddhāvāsesu labbhanti. <span class="bld">Uddhaṃsotoakaniṭṭhagāmī</span>ti ettha pana catukkaṃ veditabbaṃ. Yo hi avihāto paṭṭhāya cattāro devaloke sodhetvā akaniṭṭhaṃ gantvā parinibbāyati, ayaṃ uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Yo avihāto dutiyaṃ vā tatiyaṃ vā catutthaṃ vā devalokaṃ gantvā parinibbāyati, ayaṃ uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī nāma. Yo kāmabhavato akaniṭṭhesu nibbattitvā parinibbāyati, ayaṃ na uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma. Yo heṭṭhā catūsu devalokesu tattha tattheva nibbattitvā parinibbāyati, ayaṃ na uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī nāmāti.</p>
  898. <p class="subhead">Cetokhilapañcakavaṇṇanā</p>
  899. <p class="bodytext"><a name="para319"></a><a name="para319_dn3"></a><span class="paranum">319</span>. <span class="bld">Cetokhilā</span>ti cittassa thaddhabhāvā. <span class="bld">Satthari kaṅkhatī</span>ti satthu sarīre vā guṇe vā kaṅkhati. Sarīre kaṅkhamāno ‘‘dvattiṃsamahāpurisavaralakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ nāma sarīraṃ atthi nu kho natthī’’ti kaṅkhati. Guṇe kaṅkhamāno ‘‘atītānāgatapaccuppannajānanasamatthaṃ sabbaññutañāṇaṃ atthi nu kho natthī’’ti kaṅkhati. <span class="bld">Ātappāyā</span>ti vīriyakaraṇatthāya. <span class="bld">Anuyogāyā</span>ti punappunaṃ yogāya. Sātaccāyāti <span class="bld">satatakiriyāya. Padhānāyā</span>ti padahanatthāya. <span class="bld">Ayaṃ paṭhamo cetokhilo</span>ti ayaṃ satthari <a name="V3.0195"></a> vicikicchāsaṅkhāto paṭhamo cittassa thaddhabhāvo. <span class="bld">Dhamme</span>ti pariyattidhamme ca paṭivedhadhamme ca. Pariyattidhamme kaṅkhamāno ‘‘tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ caturāsītidhammakkhandhasahassānīti vadanti, atthi nu kho etaṃ natthī’’ti kaṅkhati. Paṭivedhadhamme kaṅkhamāno ‘‘vipassanānissando maggo nāma, magganissando phalaṃ nāma, sabbasaṅkhārapaṭinissaggo nibbānaṃ nāmāti vadanti, taṃ atthi nu kho natthī’’ti kaṅkhati. <span class="bld">Saṅghe kaṅkhatī</span>ti ‘‘ujuppaṭipannotiādīnaṃ padānaṃ vasena evarūpaṃ paṭipadaṃ paṭipanno cattāro maggaṭṭhā cattāro <a name="P3.1031"></a> phalaṭṭhāti aṭṭhannaṃ puggalānaṃ samūhabhūto saṅgho nāma atthi nu kho natthī’’ti kaṅkhati. <span class="bld">Sikkhāya kaṅkhamāno</span> ‘‘adhisīlasikkhā nāma, adhicittaadhipaññāsikkhā nāmāti vadanti<a name="M3.0214"></a>, sā atthi nu kho natthī’’ti kaṅkhati. <span class="bld">Ayaṃ pañcamo</span>ti ayaṃ sabrahmacārīsu kopasaṅkhāto pañcamo cittassa thaddhabhāvo kacavarabhāvo khāṇukabhāvo.</p>
  900. <p class="subhead">Cetasovinibandhādipañcakavaṇṇanā</p>
  901. <p class="bodytext"><a name="para320"></a><a name="para320_dn3"></a><span class="paranum">320</span>. <span class="bld">Cetasovinibandhā</span>ti cittaṃ bandhitvā muṭṭhiyaṃ katvā viya gaṇhantīti cetasovinibandhā. <span class="bld">Kāme</span>ti vatthukāmepi kilesakāmepi. <span class="bld">Kāye</span>ti attano kāye. <span class="bld">Rūpe</span>ti bahiddhārūpe. <span class="bld">Yāvadattha</span>nti yattakaṃ icchati, tattakaṃ. <span class="bld">Udarāvadehaka</span>nti udarapūraṃ. Tañhi udaraṃ avadehanato ‘‘udarāvadehaka’’nti vuccati. <span class="bld">Seyyasukha</span>nti mañcapīṭhasukhaṃ. <span class="bld">Passasukha</span>nti yathā samparivattakaṃ sayantassa dakkhiṇapassavāmapassānaṃ sukhaṃ hoti, evaṃ uppannaṃ sukhaṃ. <span class="bld">Middhasukha</span>nti niddāsukhaṃ. <span class="bld">Anuyutto</span>ti yuttappayutto viharati. <span class="bld">Paṇidhāyā</span>ti patthayitvā. <span class="bld">Brahmacariyenā</span>ti methunaviratibrahmacariyena. <span class="bld">Devo vā bhavissāmī</span>ti mahesakkhadevo vā bhavissāmi. <span class="bld">Devaññataro vā</span>ti appesakkhadevesu vā aññataro.</p>
  902. <p class="bodytext"><span class="bld">Indriyesu</span> paṭhamapañcake lokiyāneva kathitāni. Dutiyapañcake paṭhamadutiyacatutthāni lokiyāni, tatiyapañcamāni lokiyalokuttarāni. Tatiyapañcake samathavipassanāmaggavasena lokiyalokuttarāni.</p>
  903. <p class="subhead">Nissaraṇiyapañcakavaṇṇanā</p>
  904. <p class="bodytext"><a name="para321"></a><a name="para321_dn3"></a><span class="paranum">321</span>. <span class="bld">Nissaraṇiyā</span>ti nissaṭā visaññuttā. <span class="bld">Dhātuyo</span>ti attasuññasabhāvā. <span class="bld">Kāme manasikaroto</span>ti kāme manasikarontassa, asubhajjhānato vuṭṭhāya agadaṃ gahetvā visaṃ vīmaṃsanto <a name="V3.0196"></a> viya vīmaṃsanatthaṃ kāmābhimukhaṃ cittaṃ pesentassāti attho. <span class="bld">Na pakkhandatī</span>ti na pavisati. <span class="bld">Na pasīdatī</span>ti pasādaṃ nāpajjati. <span class="bld">Na</span> <a name="P3.1032"></a> <span class="bld">santiṭṭhatī</span>ti na patiṭṭhati. <span class="bld">Na vimuccatī</span>ti nādhimuccati. Yathā pana kukkuṭapattaṃ vā nhārudaddulaṃ vā aggimhi pakkhittaṃ patilīyati patikuṭati pativattati na sampasāriyati; evaṃ patilīyati na pasāriyati. <span class="bld">Nekkhammaṃ kho panā</span>ti idha nekkhammaṃ nāma dasasu asubhesu paṭhamajjhānaṃ, tadassa manasikaroto cittaṃ pakkhandati. <span class="bld">Tassa taṃ citta</span>nti tassa taṃ <a name="M3.0215"></a> asubhajjhānacittaṃ. <span class="bld">Sugata</span>nti gocare gatattā suṭṭhu gataṃ. <span class="bld">Subhāvita</span>nti ahānabhāgiyattā suṭṭhu bhāvitaṃ. <span class="bld">Suvuṭṭhita</span>nti kāmato suṭṭhu vuṭṭhitaṃ. <span class="bld">Suvimutta</span>nti kāmehi suṭṭhu vimuttaṃ. Kāmapaccayā āsavā nāma kāmahetukā cattāro āsavā. <span class="bld">Vighātā</span>ti dukkhā. <span class="bld">Pariḷāhā</span>ti kāmarāgapariḷāhā. <span class="bld">Na so taṃ vedanaṃ vedetī</span>ti so taṃ kāmavedanaṃ vighātapariḷāhavedanañca na vedayati. <span class="bld">Idamakkhātaṃ kāmānaṃ nissaraṇa</span>nti idaṃ asubhajjhānaṃ kāmehi nissaṭattā kāmānaṃ nissaraṇanti akkhātaṃ. Yo pana taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasanto tatiyaṃ maggaṃ patvā anāgāmiphalena nibbānaṃ disvā puna kāmā nāma natthīti jānāti, tassa cittaṃ accantanissaraṇameva. Sesapadesupi eseva nayo.</p>
  905. <p class="bodytext">Ayaṃ pana viseso, dutiyavāre mettājhānāni byāpādassa nissaraṇaṃ nāma. Tatiyavāre karuṇājhānāni vihiṃsāya nissaraṇaṃ nāma. Catutthavāre arūpajjhānāni rūpānaṃ nissaraṇaṃ nāma. Accantanissaraṇe cettha arahattaphalaṃ yojetabbaṃ.</p>
  906. <p class="bodytext">Pañcamavāre <span class="bld">sakkāyaṃ manasikaroto</span>ti suddhasaṅkhāre pariggaṇhitvā arahattaṃ pattassa sukkhavipassakassa phalasamāpattito vuṭṭhāya vīmaṃsanatthaṃ pañcupādānakkhandhābhimukhaṃ cittaṃ pesentassa. <span class="bld">Idamakkhātaṃ sakkāyanissaraṇa</span>nti idaṃ arahattamaggena ca phalena ca nibbānaṃ disvā ṭhitassa bhikkhuno puna sakkāyo natthīti uppannaṃ arahattaphalasamāpatticittaṃ sakkāyassa nissaraṇanti akkhātaṃ.</p>
  907. <p class="subhead">Vimuttāyatanapañcakavaṇṇanā</p>
  908. <p class="bodytext"><a name="para322"></a><a name="para322_dn3"></a><span class="paranum">322</span>. <span class="bld">Vimuttāyatanānī</span>ti vimuccanakāraṇāni. <span class="bld">Atthapaṭisaṃvedino</span>ti pāḷiatthaṃ jānantassa. <span class="bld">Dhammapaṭisaṃvedino</span>ti <a name="P3.1033"></a> pāḷiṃ jānantassa. <span class="bld">Pāmojja</span>nti taruṇapīti. <span class="bld">Pītī</span>ti tuṭṭhākārabhūtā balavapīti. <span class="bld">Kāyo</span>ti nāmakāyo paṭipassambhati. <span class="bld">Sukhaṃ vedayatī</span>ti sukhaṃ paṭilabhati. <span class="bld">Cittaṃ samādhiyatī</span>ti arahattaphalasamādhinā samādhiyati. Ayañhi taṃ dhammaṃ suṇanto āgatāgataṭṭhāne <a name="V3.0197"></a> jhānavipassanāmaggaphalāni jānāti, tassa evaṃ jānato pīti uppajjati. So tassā pītiyā antarā osakkituṃ na dento upacārakammaṭṭhāniko hutvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇāti. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘cittaṃ samādhiyatī’’ti. Sesesupi eseva nayo<a name="M3.0216"></a>. Ayaṃ pana viseso, <span class="bld">samādhinimitta</span>nti aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu aññataro samādhiyeva samādhinimittaṃ. <span class="bld">Suggahitaṃ hotī</span>tiādīsu ācariyasantike kammaṭṭhānaṃ uggaṇhantena suṭṭhu gahitaṃ hoti. <span class="bld">Suṭṭhu manasikata</span>nti suṭṭhu upadhāritaṃ. <span class="bld">Suppaṭividdhaṃ paññāyā</span>ti paññāya suṭṭhu paccakkhaṃ kataṃ. <span class="bld">Tasmiṃ dhamme</span>ti tasmiṃ kammaṭṭhānapāḷidhamme.</p>
  909. <p class="bodytext"><span class="bld">Vimuttiparipācanīyā</span>ti vimutti vuccati arahattaṃ, taṃ paripācentīti <span class="bld">vimuttiparipācanīyā. Aniccasaññā</span>ti aniccānupassanāñāṇe uppannasaññā. <span class="bld">Anicce dukkhasaññā</span>ti dukkhānupassanāñāṇe uppannasaññā. <span class="bld">Dukkhe anattasaññā</span>ti anattānupassanāñāṇe uppannasaññā. <span class="bld">Pahānasaññā</span>ti pahānānupassanāñāṇe uppannasaññā. <span class="bld">Virāgasaññā</span>ti virāgānupassanāñāṇe uppannasaññā.</p>
  910. <p class="bodytext">‘‘Ime kho āvuso’’tiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ. Iti chabbīsatiyā pañcakānaṃ vasena tiṃsasatapañhe kathento thero sāmaggirasaṃ dassesīti.</p>
  911. <p class="centered">Pañcakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  912. <p class="subhead">Chakkavaṇṇanā</p>
  913. <p class="bodytext"><a name="para323"></a><a name="para323_dn3"></a><span class="paranum">323</span>. Iti pañcakavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni chakkavasena dassetuṃ puna desanaṃ ārabhi. Tattha <span class="bld">ajjhattikānī</span>ti ajjhattajjhattikāni. <span class="bld">Bāhirānī</span>ti <a name="P3.1034"></a> tato ajjhattajjhattato bahibhūtāni. Vitthārato pana āyatanakathā <span class="bld">visuddhimagge</span> kathitāva. <span class="bld">Viññāṇakāyā</span>ti viññāṇasamūhā. <span class="bld">Cakkhuviññāṇa</span>nti cakkhupasādanissitaṃ kusalākusalavipākaviññāṇaṃ. Esa nayo sabbattha. <span class="bld">Cakkhusamphasso</span>ti cakkhunissito samphasso. <span class="bld">Sotasamphassā</span>dīsupi eseva nayo. <span class="bld">Manosamphasso</span>ti ime dasa samphasse ṭhapetvā seso sabbo manosamphasso nāma. Vedanāchakkampi eteneva nayena veditabbaṃ. <span class="bld">Rūpasaññā</span>ti rūpaṃ <a name="V3.0198"></a> ārammaṇaṃ katvā uppannā saññā. Etenupāyena sesāpi veditabbā. Cetanāchakkepi eseva nayo. Tathā taṇhāchakke.</p>
  914. <p class="bodytext"><span class="bld">Agāravo</span>ti <a name="M3.0217"></a> gāravavirahito. <span class="bld">Appatisso</span>ti appatissayo anīcavutti. Ettha pana yo bhikkhu satthari dharamāne tīsu kālesu upaṭṭhānaṃ na yāti. Satthari anupāhane caṅkamante saupāhano caṅkamati, nīce caṅkamante ucce caṅkamati, heṭṭhā vasante upari vasati, satthudassanaṭṭhāne ubho aṃse pārupati, chattaṃ dhāreti, upāhanaṃ dhāreti, nahāyati, uccāraṃ vā passāvaṃ vā karoti. Parinibbute pana cetiyaṃ vandituṃ na gacchati, cetiyassa paññāyanaṭṭhāne satthudassanaṭṭhāne vuttaṃ sabbaṃ karoti, ayaṃ <span class="bld">satthari agāravo</span> nāma. Yo pana dhammassavane saṃghuṭṭhe sakkaccaṃ na gacchati, sakkaccaṃ dhammaṃ na suṇāti, samullapanto nisīdati, sakkaccaṃ na gaṇhāti, na vāceti, ayaṃ <span class="bld">dhamme agāravo</span> nāma. Yo pana therena bhikkhunā anajjhiṭṭho dhammaṃ deseti, nisīdati, pañhaṃ katheti, vuḍḍhe bhikkhū ghaṭṭento gacchati, tiṭṭhati, nisīdati, dussapallatthikaṃ vā hatthapallatthikaṃ vā karoti, saṅghamajjhe ubho aṃse pārupati, chattupāhanaṃ dhāreti, ayaṃ <span class="bld">saṅghe agāravo</span> nāma. Ekabhikkhusmimpi hi agārave kate saṅghe agāravo katova hoti. Tisso sikkhā pana apūrayamānova <span class="bld">sikkhāya agāravo</span> nāma. Appamādalakkhaṇaṃ ananubrūhayamāno <span class="bld">appamāde agāravo</span> nāma. Duvidhampi <span class="bld">paṭisanthāraṃ</span> akaronto <span class="bld">paṭisanthāre agāravo</span> nāma. Cha gāravā vuttappaṭipakkhavasena veditabbā.</p>
  915. <p class="bodytext"><span class="bld">Somanassūpavicārā</span>ti <a name="P3.1035"></a> somanassasampayuttā vicārā. <span class="bld">Somanassaṭṭhāniya</span>nti somanassakāraṇabhūtaṃ. <span class="bld">Upavicaratī</span>ti vitakkena vitakketvā vicārena paricchindati. Esa nayo sabbattha. <span class="bld">Domanassūpavicārā</span>pi evameva veditabbā. Tathā <span class="bld">upekkhūpavicārā. Sāraṇīyadhammā</span> heṭṭhā vitthāritā. <span class="bld">Diṭṭhisāmaññagato</span>ti iminā pana padena kosambakasutte paṭhamamaggo kathito. Idha cattāropi maggā.</p>
  916. <p class="subhead">Vivādamūlachakkavaṇṇanā</p>
  917. <p class="bodytext"><a name="para325"></a><a name="para325_dn3"></a><span class="paranum">325</span>. <span class="bld">Vivādamūlānī</span>ti vivādassa mūlāni. <span class="bld">Kodhano</span>ti kujjhanalakkhaṇena kodhena samannāgato. <span class="bld">Upanāhī</span>ti veraappaṭinissaggalakkhaṇena upanāhena samannāgato. <span class="bld">Ahitāya dukkhāya devamanussāna</span>nti dvinnaṃ bhikkhūnaṃ vivādo kathaṃ devamanussānaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattati. Kosambakakkhandhake viya dvīsu bhikkhūsu vivādaṃ āpannesu tasmiṃ vihāre <a name="M3.0218"></a> tesaṃ antevāsikā <a name="V3.0199"></a> vivadanti. Tesaṃ ovādaṃ gaṇhanto bhikkhunisaṅgho vivadati. Tato tesaṃ upaṭṭhākā vivadanti. Atha manussānaṃ ārakkhadevatā dve koṭṭhāsā honti. Tattha dhammavādīnaṃ ārakkhadevatā dhammavādiniyo honti adhammavādīnaṃ adhammavādiniyo. Tato ārakkhadevatānaṃ mittā bhummā devatā bhijjanti. Evaṃ paramparā yāva brahmalokā ṭhapetvā ariyasāvake sabbe devamanussā dve koṭṭhāsā honti. Dhammavādīhi pana adhammavādinova bahutarā honti. Tato ‘‘yaṃ bahukehi gahitaṃ, taṃ taccha’’nti dhammaṃ vissajjetvā bahutarāva adhammaṃ gaṇhanti. Te adhammaṃ purakkhatvā vadantā apāyesu nibbattanti. Evaṃ dvinnaṃ bhikkhūnaṃ vivādo devamanussānaṃ ahitāya dukkhāya hoti.</p>
  918. <p class="bodytext"><span class="bld">Ajjhattaṃ vā</span>ti tumhākaṃ abbhantaraparisāya. <span class="bld">Bahiddhā vā</span>ti paresaṃ parisāya.</p>
  919. <p class="bodytext"><span class="bld">Makkhī</span>ti paresaṃ guṇamakkhanalakkhaṇena makkhena samannāgato. <span class="bld">Paḷāsī</span>ti yugaggāhalakkhaṇena paḷāsena samannāgato. <span class="bld">Issukī</span>ti parasakkārādīni issāyanalakkhaṇāya issāya samannāgato. <span class="bld">Maccharī</span>ti āvāsamacchariyādīhi samannāgato. <span class="bld">Saṭho</span>ti kerāṭiko. <span class="bld">Māyāvī</span>ti <a name="P3.1036"></a> katapāpapaṭicchādako. <span class="bld">Pāpiccho</span>ti asantasambhāvanicchako dussīlo. <span class="bld">Micchādiṭṭhī</span>ti natthikavādī ahetukavādī akiriyavādī. <span class="bld">Sandiṭṭhiparāmāsī</span>ti sayaṃ diṭṭhimeva parāmasati. <span class="bld">Ādhānaggāhī</span>ti daḷhaggāhī. <span class="bld">Duppaṭinissaggī</span>ti na sakkā hoti gahitaṃ vissajjāpetuṃ.</p>
  920. <p class="bodytext"><span class="bld">Pathavīdhātū</span>ti patiṭṭhādhātu. <span class="bld">Āpodhātū</span>ti ābandhanadhātu. <span class="bld">Tejodhātū</span>ti paripācanadhātu. <span class="bld">Vāyodhātū</span>ti vitthambhanadhātu. <span class="bld">Ākāsadhātū</span>ti asamphuṭṭhadhātu. <span class="bld">Viññāṇadhātū</span>ti vijānanadhātu.</p>
  921. <p class="subhead">Nissaraṇiyachakkavaṇṇanā</p>
  922. <p class="bodytext"><a name="para326"></a><a name="para326_dn3"></a><span class="paranum">326</span>. <span class="bld">Nissaraṇiyā dhātuyo</span>ti nissaṭadhātuyova. <span class="bld">Pariyādāya tiṭṭhatī</span>ti pariyādiyitvā hāpetvā tiṭṭhati. <span class="bld">‘Mā hevantissa vacanīyo’</span>ti yasmā abhūtaṃ byākaraṇaṃ byākaroti, tasmā mā evaṃ bhaṇīti <a name="M3.0219"></a> vattabbo. <span class="bld">Yadidaṃ mettācetovimuttī</span>ti yā ayaṃ mettācetovimutti, idaṃ nissaraṇaṃ byāpādassa, byāpādato nissaṭāti attho. Yo pana mettāya tikacatukkajjhānato vuṭṭhito saṅkhāre sammasitvā tatiyamaggaṃ patvā ‘‘puna byāpādo natthī’’ti tatiyaphalena nibbānaṃ passati, tassa cittaṃ accantaṃ nissaraṇaṃ byāpādassa. Etenupāyena sabbattha attho veditabbo.</p>
  923. <p class="bodytext"><span class="bld">Animittā</span> <a name="V3.0200"></a> <span class="bld">cetovimuttī</span>ti arahattaphalasamāpatti. Sā hi rāganimittādīnañceva rūpanimittādīnañca niccanimittādīnañca abhāvā ‘‘animittā’’ti vuttā. <span class="bld">Nimittānusārī</span>ti vuttappabhedaṃ nimittaṃ anusaratīti nimittānusārī.</p>
  924. <p class="bodytext"><span class="bld">Asmī</span>ti asmimāno. <span class="bld">Ayamahamasmī</span>ti pañcasu khandhesu ayaṃ nāma ahaṃ asmīti ettāvatā arahattaṃ byākataṃ hoti. <span class="bld">Vicikicchākathaṃkathāsalla</span>nti vicikicchābhūtaṃ kathaṃkathāsallaṃ. <span class="bld">‘Mā hevantissa vacanīyo’</span>ti sace te paṭhamamaggavajjhā vicikicchā uppajjati, arahattabyākaraṇaṃ micchā hoti, tasmā mā abhūtaṃ bhaṇīti vāretabbo. <span class="bld">Asmimānasamugghāto</span>ti arahattamaggo. Arahattamaggaphalavasena hi nibbāne diṭṭhe puna asmimāno natthīti arahattamaggo asmimānasamugghātoti vutto.</p>
  925. <p class="subhead">Anuttariyādichakkavaṇṇanā</p>
  926. <p class="bodytext"><a name="para327"></a><a name="para327_dn3"></a><span class="paranum">327</span>. <span class="bld">Anuttariyānī</span>ti <a name="P3.1037"></a> anuttarāni jeṭṭhakāni. Dassanesu anuttariyaṃ <span class="bld">dassanānuttariyaṃ.</span> Sesapadesupi eseva nayo. Tattha hatthiratanādīnaṃ dassanaṃ na dassanānuttariyaṃ, niviṭṭhasaddhassa pana niviṭṭhapemavasena dasabalassa vā bhikkhusaṅghassa vā kasiṇāsubhanimittādīnaṃ vā aññatarassa dassanaṃ <span class="bld">dassanānuttariyaṃ</span> nāma. Khattiyādīnaṃ guṇakathāsavanaṃ na savanānuttariyaṃ, niviṭṭhasaddhassa pana niviṭṭhapemavasena tiṇṇaṃ vā ratanānaṃ guṇakathāsavanaṃ tepiṭakabuddhavacanasavanaṃ vā <span class="bld">savanānuttariyaṃ</span> nāma. Maṇiratanādilābho na lābhānuttariyaṃ, sattavidhaariyadhanalābho pana <span class="bld">lābhānuttariyaṃ</span> nāma. Hatthisippādisikkhanaṃ na sikkhānuttariyaṃ, sikkhattayapūraṇaṃ pana <span class="bld">sikkhānuttariyaṃ</span> nāma. Khattiyādīnaṃ pāricariyā na pāricariyānuttariyaṃ, tiṇṇaṃ pana ratanānaṃ pāricariyā <span class="bld">pāricariyānuttariyaṃ</span> nāma. Khattiyādīnaṃ guṇānussaraṇaṃ nānussatānuttariyaṃ, tiṇṇaṃ pana ratanānaṃ guṇānussaraṇaṃ <span class="bld">anussatānuttariyaṃ</span> nāma.</p>
  927. <p class="bodytext">Anussatiyova <a name="M3.0220"></a> <span class="bld">anussatiṭṭhānāni</span> nāma. <span class="bld">Buddhānussatī</span>ti buddhassa guṇānussaraṇaṃ. Evaṃ anussarato hi pīti uppajjati. So taṃ pītiṃ khayato vayato paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇāti. Upacārakammaṭṭhānaṃ nāmetaṃ gihīnampi labbhati, esa nayo sabbattha. Vitthārakathā panettha visuddhimagge vuttanayeneva veditabbā.</p>
  928. <p class="subhead">Satatavihārachakkavaṇṇanā</p>
  929. <p class="bodytext"><a name="para328"></a><a name="para328_dn3"></a><span class="paranum">328</span>. <span class="bld">Satatavihārā</span>ti <a name="V3.0201"></a> khīṇāsavassa niccavihārā. <span class="bld">Cakkhunā rūpaṃ disvā</span>ti cakkhudvārārammaṇe āpāthagate taṃ rūpaṃ cakkhuviññāṇena disvā javanakkhaṇe iṭṭhe arajjanto <span class="bld">neva sumano hoti,</span> aniṭṭhe adussanto <span class="bld">na dummano.</span> Asamapekkhane mohaṃ anuppādento <span class="bld">upekkhako viharati</span> majjhatto, satiyā yuttattā <span class="bld">sato,</span> sampajaññena yuttattā <span class="bld">sampajāno. </span> Sesapadesupi eseva nayo. Iti chasupi dvāresu upekkhako viharatīti iminā chaḷaṅgupekkhā kathitā. <span class="bld">Sampajāno</span>ti vacanato pana cattāri ñāṇasampayuttacittāni labbhanti. <span class="bld">Satatavihārā</span>ti vacanato aṭṭhapi mahācittāni labbhanti <span class="bld">arajjanto adussanto</span>ti vacanato dasapi cittāni labbhanti. Somanassaṃ kathaṃ labbhatīti ce āsevanato labbhati.</p>
  930. <p class="subhead">Abhijātichakkavaṇṇanā</p>
  931. <p class="bodytext"><a name="para329"></a><a name="para329_dn3"></a><span class="paranum">329</span>. <span class="bld">Abhijātiyo</span>ti <a name="P3.1038"></a> jātiyo. <span class="bld">Kaṇhābhijātiko samāno</span>ti kaṇhe nīcakule jāto hutvā. <span class="bld">Kaṇhaṃ dhammaṃ abhijāyatī</span>ti kāḷakaṃ dasadussīlyadhammaṃ pasavati karoti. So taṃ abhijāyitvā niraye nibbattati. <span class="bld">Sukkaṃ dhamma</span>nti ahaṃ pubbepi puññānaṃ akatattā nīcakule nibbatto. Idāni puññaṃ karomīti puññasaṅkhātaṃ paṇḍaraṃ dhammaṃ abhijāyati. So tena sagge nibbattati. <span class="bld">Akaṇhaṃ asukkaṃ nibbāna</span>nti nibbānañhi sace kaṇhaṃ bhaveyya, kaṇhavipākaṃ dadeyya. Sace sukkaṃ, sukkavipākaṃ dadeyya. Dvinnampi appadānato pana ‘‘akaṇhaṃ asukka’’nti vuttaṃ. Nibbānañca nāma imasmiṃ atthe arahattaṃ adhippetaṃ. Tañhi kilesanibbānante jātattā nibbānaṃ nāma. Taṃ esa abhijāyati pasavati karoti. <span class="bld">Sukkābhijātiko samāno</span>ti sukke uccakule jāto hutvā. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.</p>
  932. <p class="subhead">Nibbedhabhāgiyachakkavaṇṇanā</p>
  933. <p class="bodytext"><span class="bld">Nibbedhabhāgiyā</span>ti <a name="M3.0221"></a> nibbedho vuccati nibbānaṃ, taṃ bhajanti upagacchantīti <span class="bld">nibbedhabhāgiyā.</span> Aniccasaññādayo pañcake vuttā. Nirodhānupassanāñāṇe saññā <span class="bld">nirodhasaññā</span> nāma.</p>
  934. <p class="bodytext">‘‘Ime <a name="V3.0202"></a> kho, āvuso’’tiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ. Iti dvāvīsatiyā chakkānaṃ vasena bāttiṃsasatapañhe kathento thero sāmaggirasaṃ dassesīti.</p>
  935. <p class="centered">Chakkavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  936. <p class="subhead">Sattakavaṇṇanā</p>
  937. <p class="bodytext"><a name="para330"></a><a name="para330_dn3"></a><span class="paranum">330</span>. Iti chakkavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni sattakavasena dassetuṃ puna desanaṃ ārabhi.</p>
  938. <p class="bodytext">Tattha sampattipaṭilābhaṭṭhena saddhāva dhanaṃ <span class="bld">saddhādhanaṃ.</span> Esa nayo sabbattha. <span class="bld">Paññādhanaṃ</span> panettha sabbaseṭṭhaṃ. Paññāya hi ṭhatvā tīṇi sucaritāni pañcasīlāni dasasīlāni pūretvā saggūpagā honti, sāvakapāramīñāṇaṃ, paccekabodhiñāṇaṃ, sabbaññutaññāṇañca paṭivijjhanti. Imāsaṃ sampattīnaṃ paṭilābhakāraṇato paññā ‘‘dhana’’nti vuttā. Sattapi cetāni lokiyalokuttaramissakāneva kathitāni. <span class="bld">Bojjhaṅga</span>kathā kathitāva.</p>
  939. <p class="bodytext"><span class="bld">Samādhiparikkhārā</span>ti <a name="P3.1039"></a> samādhiparivārā. Sammādiṭṭhādīni vuttatthāneva. Imepi satta parikkhārā lokiyalokuttarāva kathitā.</p>
  940. <p class="bodytext">Asataṃ dhammā asantā vā dhammā lāmakā dhammāti <span class="bld">asaddhammā.</span> Vipariyāyena <span class="bld">saddhammā</span> veditabbā. Sesamettha uttānatthameva. <span class="bld">Saddhammesu</span> pana saddhādayo sabbepi vipassakasseva kathitā. Tesupi paññā lokiyalokuttarā. Ayaṃ viseso.</p>
  941. <p class="bodytext">Sappurisānaṃ dhammāti <span class="bld">sappurisadhammā.</span> Tattha suttageyyādikaṃ dhammaṃ jānātīti <span class="bld">dhammaññū.</span> Tassa tasseva bhāsitassa atthaṃ jānātīti <span class="bld">atthaññū.</span> ‘‘Ettakomhi sīlena samādhinā paññāyā’’ti evaṃ attānaṃ jānātīti <span class="bld">attaññū.</span> Paṭiggahaṇaparibhogesu mattaṃ jānātīti <span class="bld">mattaññū.</span> Ayaṃ <a name="M3.0222"></a> kālo uddesassa, ayaṃ kālo paripucchāya, ayaṃ kālo yogassa adhigamāyāti evaṃ kālaṃ jānātīti <span class="bld">kālaññū.</span> Ettha ca pañca vassāni uddesassa kālo. Dasa <a name="V3.0203"></a> paripucchāya. Idaṃ atisambādhaṃ. Dasa vassāni pana uddesassa kālo. Vīsati paripucchāya. Tato paraṃ yoge kammaṃ kātabbaṃ. Aṭṭhavidhaṃ parisaṃ jānātīti <span class="bld">parisaññū.</span> Sevitabbāsevitabbaṃ puggalaṃ jānātīti <span class="bld">puggalaññū.</span></p>
  942. <p class="bodytext"><a name="para331"></a><a name="para331_dn3"></a><span class="paranum">331</span>. <span class="bld">Niddasavatthūnī</span>ti niddasādivatthūni. Niddaso bhikkhu, nibbīso, nittiṃso, niccattālīso, nippaññāso bhikkhūti evaṃ vacanakāraṇāni. Ayaṃ kira pañho titthiyasamaye uppanno. Titthiyā hi dasavassakāle mataṃ nigaṇṭhaṃ niddasoti vadanti. So kira puna dasavasso na hoti. Na kevalañca dasavassova. Navavassopi…pe… ekavassopi na hoti. Eteneva nayena vīsativassādikālepi mataṃ nibbīso, nittiṃso, niccattālīso, nippaññāsoti vadanti. Āyasmā ānando gāme vicaranto taṃ kathaṃ sutvā vihāraṃ gantvā bhagavato ārocesi. Bhagavā āha –</p>
  943. <p class="indent">‘‘Na idaṃ, ānanda, titthiyānaṃ adhivacanaṃ mama sāsane khīṇāsavassetaṃ adhivacanaṃ. Khīṇāsavo hi dasavassakāle parinibbuto puna dasavasso na hoti. Na kevalañca dasavassova, navavassopi…pe… ekavassopi. Na kevalañca ekavassova, dasamāsikopi…pe… ekamāsikopi. Ekadivasikopi. Ekamuhuttopi na hoti eva. Kasmā? Puna paṭisandhiyā abhāvā. Nibbīsādīsupi eseva nayo. Iti bhagavā mama sāsane khīṇāsavassetaṃ adhivacana’’nti <a name="P3.1040"></a> –</p>
  944. <p class="bodytext">Vatvā yehi kāraṇehi so niddaso hoti, tāni dassetuṃ satta niddasavatthūni deseti. Theropi tameva desanaṃ uddharitvā satta niddasavatthūni <span class="bld">idhāvuso, bhikkhu, sikkhāsamādāne</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">idhā</span>ti imasmiṃ sāsane. <span class="bld">Sikkhāsamādāne tibbacchando hotī</span>ti sikkhattayapūraṇe bahalacchando hoti. <span class="bld">Āyatiñca sikkhāsamādāne avigatapemo</span>ti <a name="M3.0223"></a> anāgate punadivasādīsupi sikkhāpūraṇe avigatapemena samannāgato hoti. <span class="bld">Dhammanisantiyā</span>ti dhammanisāmanāya. Vipassanāyetaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Icchāvinaye</span>ti taṇhāvinayane. <span class="bld">Paṭisallāne</span>ti ekībhāve. <span class="bld">Vīriyārambhe</span>ti kāyikacetasikassa vīriyassa pūraṇe. <span class="bld">Satinepakke</span>ti satiyañceva nepakkabhāve ca. <span class="bld">Diṭṭhipaṭivedhe</span>ti maggadassane. Sesaṃ sabbattha vuttanayeneva veditabbaṃ.</p>
  945. <p class="bodytext"><span class="bld">Saññāsu</span> asubhānupassanāñāṇe saññā <span class="bld">asubhasaññā.</span> Ādīnavānupassanāñāṇe saññā <span class="bld">ādīnavasaññā</span> nāma. Sesā heṭṭhā vuttā eva. Balasattakaviññāṇaṭṭhitisattakapuggalasattakāni vuttanayāneva<a name="V3.0204"></a>. Appahīnaṭṭhena anusayantīti <span class="bld">anusayā.</span> Thāmagato kāmarāgo kāmarāgānusayo. Esa nayo sabbattha. Saṃyojanasattakaṃ uttānatthameva.</p>
  946. <p class="subhead">Adhikaraṇasamathasattakavaṇṇanā</p>
  947. <p class="bodytext">Adhikaraṇasamathesu adhikaraṇāni samenti vūpasamentīti <span class="bld">adhikaraṇasamathā. Uppannuppannāna</span>nti uppannānaṃ uppannānaṃ. <span class="bld">Adhikaraṇāna</span>nti vivādādhikaraṇaṃ anuvādādhikaraṇaṃ āpattādhikaraṇaṃ kiccādhikaraṇanti imesaṃ catunnaṃ. <span class="bld">Samathāya vūpasamāyā</span>ti samathatthañceva vūpasamanatthañca. <span class="bld">Sammukhāvinayo dātabbo…pe… tiṇavatthārako</span>ti ime satta samathā dātabbā.</p>
  948. <p class="bodytext">Tatrāyaṃ vinicchayanayo. Adhikaraṇesu tāva dhammoti vā adhammoti vā aṭṭhārasahi vatthūhi vivadantānaṃ bhikkhūnaṃ yo vivādo, idaṃ <span class="bld">vivādādhikaraṇaṃ</span> nāma. Sīlavipattiyā <a name="P3.1041"></a> vā ācāradiṭṭhiājīvavipattiyā vā anuvadantānaṃ anuvādo upavadanā ceva codanā ca, idaṃ <span class="bld">anuvādādhikaraṇaṃ</span> nāma. Mātikāya āgatā pañca, vibhaṅge dveti sattapi āpattikkhandhā, idaṃ <span class="bld">āpattādhikaraṇaṃ</span> nāma. Saṅghassa apalokanādīnaṃ catunnaṃ kammānaṃ karaṇaṃ, idaṃ <span class="bld">kiccādhikaraṇaṃ</span> nāma.</p>
  949. <p class="bodytext">Tattha vivādādhikaraṇaṃ dvīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca. Sammukhāvinayeneva sammamānaṃ yasmiṃ vihāre uppannaṃ tasmiṃyeva vā aññattha vūpasametuṃ gacchantānaṃ antarāmagge vā yattha gantvā saṅghassa niyyātitaṃ tattha saṅghena vā saṅghe vūpasametuṃ asakkonte tattheva <a name="M3.0224"></a> ubbāhikāya sammatapuggalehi vā vinicchitaṃ sammati. Evaṃ sammamāne ca panetasmiṃ yā saṅghasammukhatā dhammasammukhatā vinayasammukhatā puggalasammukhatā, ayaṃ <span class="bld">sammukhāvinayo</span> nāma.</p>
  950. <p class="bodytext">Tattha ca kārakasaṅghassa saṅghasāmaggivasena sammukhībhāvo <span class="bld">saṅghasammukhatā.</span> Sametabbassa vatthuno bhūtatā <span class="bld">dhammasammukhatā.</span> Yathā taṃ sametabbaṃ, tatheva sammanaṃ <span class="bld">vinayasammukhatā.</span> Yo ca vivadati, yena ca vivadati, tesaṃ ubhinnaṃ atthapaccatthikānaṃ sammukhībhāvo <span class="bld">puggalasammukhatā.</span> Ubbāhikāya vūpasame panettha saṅghasammukhatā parihāyati. Evaṃ tāva sammukhāvinayeneva sammati.</p>
  951. <p class="bodytext">Sace <a name="V3.0205"></a> panevampi na sammati, atha naṃ ubbāhikāya sammatā bhikkhū ‘‘na mayaṃ sakkoma vūpasametu’’nti saṅghasseva niyyātenti, tato saṅgho pañcaṅgasamannāgataṃ bhikkhuṃ salākaggāhāpakaṃ sammannati. Tena guḷhakavivaṭakasakaṇṇajappakesu tīsu salākaggāhesu aññataravasena salākaṃ gāhāpetvā sannipatitaparisāya dhammavādīnaṃ yebhuyyatāya yathā te dhammavādino vadanti, evaṃ vūpasantaṃ adhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca vūpasantaṃ hoti.</p>
  952. <p class="bodytext">Tattha sammukhāvinayo vuttanayo eva. Yaṃ pana yebhuyyasikākammassa karaṇaṃ, ayaṃ <span class="bld">yebhuyyasikā</span> nāma. Evaṃ vivādādhikaraṇaṃ dvīhi samathehi sammati. <span class="bld">Anuvādādhikaraṇaṃ</span> catūhi samathehi sammati – sammukhāvinayena <a name="P3.1042"></a> ca sativinayena ca amūḷhavinayena ca tassapāpiyasikāya ca. <span class="bld">Sammukhāvinayeneva</span> sammamānaṃ yo ca anuvadati, yañca anuvadati, tesaṃ vacanaṃ sutvā sace kāci āpatti natthi, ubho khamāpetvā, sace atthi, ayaṃ nāmettha āpattīti evaṃ vinicchitaṃ vūpasammati. Tattha sammukhāvinayalakkhaṇaṃ vuttanayameva. Yadā pana khīṇāsavassa bhikkhuno amūlikāya sīlavipattiyā anuddhaṃsitassa sativinayaṃ yācamānassa saṅgho ñatticatutthena kammena sativinayaṃ deti, tadā sammukhāvinayena ca sativinayena ca vūpasantaṃ hoti. Dinne pana sativinaye puna tasmiṃ puggale kassaci anuvādo na ruhati.</p>
  953. <p class="bodytext">Yadā ummattako bhikkhu ummādavasena assāmaṇake ajjhācāre ‘‘saratāyasmā evarūpiṃ āpatti’’nti bhikkhūhi codiyamāno ‘‘ummattakena me<a name="M3.0225"></a>, āvuso, etaṃ kataṃ, nāhaṃ taṃ sarāmī’’ti bhaṇantopi bhikkhūhi codiyamānova puna acodanatthāya amūḷhavinayaṃ yācati, saṅgho cassa ñatticatutthena kammena amūḷhavinayaṃ deti, tadā sammukhāvinayena ca amūḷhavinayena ca vūpasantaṃ hoti. Dinne pana amūḷhavinaye puna tasmiṃ puggale kassaci tappaccayā anuvādo na ruhati.</p>
  954. <p class="bodytext">Yadā pana pārājikena vā pārājikasāmantena vā codiyamānassa aññenaññaṃ paṭicarato pāpussannatāya pāpiyassa puggalassa ‘‘sacāyaṃ acchinnamūlo bhavissati, sammā vattitvā osāraṇaṃ labhissati. Sace chinnamūlo ayamevassa nāsanā bhavissatī’’ti maññamāno saṅgho ñatticatutthena kammena tassapāpiyasikaṃ karoti, tadā sammukhāvinayena ca tassapāpiyasikāya ca vūpasantaṃ hotīti. Evaṃ anuvādādhikaraṇaṃ catūhi samathehi sammati. <span class="bld">Āpattādhikaraṇaṃ</span> tīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca paṭiññātakaraṇena ca tiṇavatthārakena ca. Tassa sammukhāvinayeneva vūpasamo natthi. Yadā pana ekassa vā bhikkhuno <a name="V3.0206"></a> santike saṅghagaṇamajjhesu vā bhikkhu lahukaṃ āpattiṃ deseti, tadā <span class="bld">āpattādhikaraṇaṃ</span> sammukhāvinayena ca paṭiññātakaraṇena ca vūpasammati.</p>
  955. <p class="bodytext">Tattha sammukhāvinaye tāva yo ca deseti, yassa ca deseti, tesaṃ sammukhībhāvo puggalasammukhatā. Sesaṃ vuttanayameva.</p>
  956. <p class="bodytext">Puggalassa gaṇassa ca desanākāle saṅghasammukhatā parihāyati. Yā panettha ahaṃ, bhante, itthannāmaṃ āpattiṃ <a name="P3.1043"></a> āpannoti ca āma, passāmīti ca paṭiññā, tāya paṭiññāya ‘‘āyatiṃ saṃvareyyāsī’’ti karaṇaṃ, taṃ <span class="bld">paṭiññātakaraṇaṃ</span> nāma. Saṅghādisese hi parivāsādiyācanā paṭiññā. Parivāsādīnaṃ dānaṃ paṭiññātakaraṇaṃ nāma. Dve pakkhajātā pana bhaṇḍanakārakā bhikkhū bahuṃ assāmaṇakaṃ ajjhācaritvā puna lajjidhamme uppanne sace mayaṃ imāhi āpattīhi aññamaññaṃ kāressāma, siyāpi taṃ adhikaraṇaṃ kakkhaḷattāya saṃvatteyyāti aññamaññaṃ āpattiyā kārāpane dosaṃ disvā yadā tiṇavatthārakakammaṃ karonti, tadā āpattādhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca tiṇavatthārakena ca sammati.</p>
  957. <p class="bodytext">Tattha hi yattakā hatthapāsūpagatā ‘‘na metaṃ khamatī’’ti evaṃ diṭṭhāvikammaṃ akatvā niddampi okkantā honti, sabbesaṃ ṭhapetvā thullavajjañca gihipaṭisaṃyuttañca <a name="M3.0226"></a> sabbāpattiyo vuṭṭhahanti, evaṃ āpattādhikaraṇaṃ tīhi samathehi sammati. <span class="bld">Kiccādhikaraṇaṃ</span> ekena samathena sammati sammukhāvinayeneva. Imāni cattāri adhikaraṇāni yathānurūpaṃ imehi sattahi samathehi sammanti. Tena vuttaṃ – uppannuppannānaṃ adhikaraṇānaṃ samathāya vūpasamāya sammukhāvinayo dātabbo…pe… tiṇavatthārakoti. Ayamettha vinicchayanayo. Vitthāro pana samathakkhandhake āgatoyeva. Vinicchayopissa samantapāsādikāyaṃ vutto.</p>
  958. <p class="bodytext">‘‘Ime kho, āvuso’’tiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ. Iti cuddasannaṃ sattakānaṃ vasena aṭṭhanavuti pañhe kathento thero sāmaggirasaṃ dassesīti.</p>
  959. <p class="centered">Sattakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  960. <p class="subhead">Aṭṭhakavaṇṇanā</p>
  961. <p class="bodytext"><a name="para333"></a><a name="para333_dn3"></a><span class="paranum">333</span>. Iti <a name="V3.0207"></a> sattakavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni aṭṭhakavasena dassetuṃ puna desanaṃ ārabhi. Tattha <span class="bld">micchattā</span>ti ayāthāvā micchāsabhāvā. <span class="bld">Sammattā</span>ti yāthāvā sammāsabhāvā.</p>
  962. <p class="bodytext"><a name="para334"></a><a name="para334_dn3"></a><span class="paranum">334</span>. <span class="bld">Kusītavatthūnī</span>ti kusītassa alasassa vatthūni patiṭṭhā kosajjakāraṇānīti attho. <span class="bld">Kammaṃ kattabbaṃ hotī</span>ti cīvaravicāraṇādikammaṃ kātabbaṃ hoti. <span class="bld">Na vīriyaṃ ārabhatī</span>ti duvidhampi vīriyaṃ nārabhati. <span class="bld">Appattassā</span>ti jhānavipassanāmaggaphaladhammassa appattassa pattiyā. <span class="bld">Anadhigatassā</span>ti <a name="P3.1044"></a> tasseva anadhigatassa adhigamatthāya. <span class="bld">Asacchikatassā</span>ti tasseva apaccakkhakatassa sacchikaraṇatthāya. <span class="bld">Idaṃ paṭhama</span>nti idaṃ handāhaṃ nipajjāmīti evaṃ osīdanaṃ paṭhamaṃ kusītavatthu. Iminā nayena sabbattha attho veditabbo. ‘‘Māsācitaṃ maññe’’ti ettha pana <span class="bld">māsācitaṃ</span> nāma tintamāso. Yathā tintamāso garuko hoti, evaṃ garukoti adhippāyo. <span class="bld">Gilānā vuṭṭhito hotī</span>ti gilāno hutvā pacchā vuṭṭhito hoti.</p>
  963. <p class="bodytext"><a name="para335"></a><a name="para335_dn3"></a><span class="paranum">335</span>. <span class="bld">Ārambhavatthūnī</span>ti vīriyakāraṇāni. Tesampi imināva nayena attho veditabbo.</p>
  964. <p class="bodytext"><a name="para336"></a><a name="para336_dn3"></a><span class="paranum">336</span>. <span class="bld">Dānavatthūnī</span>ti <a name="M3.0227"></a> dānakāraṇāni. <span class="bld">Āsajja dānaṃ detī</span>ti patvā dānaṃ deti. Āgataṃ disvāva muhuttaṃyeva nisīdāpetvā sakkāraṃ katvā dānaṃ deti, dassāmi dassāmīti na kilameti. Iti ettha āsādanaṃ dānakāraṇaṃ nāma hoti. <span class="bld">Bhayā dānaṃ detī</span>tiādīsupi bhayādīni dānakāraṇānīti veditabbāni. Tattha <span class="bld">bhayaṃ</span> nāma ayaṃ adāyako akārakoti garahābhayaṃ vā apāyabhayaṃ vā. <span class="bld">Adāsi me</span>ti mayhaṃ pubbe esa idaṃ nāma adāsīti deti. <span class="bld">Dassati me</span>ti anāgate idaṃ nāma dassatīti deti. <span class="bld">Sāhu dāna</span>nti dānaṃ nāma sādhu sundaraṃ, buddhādīhi paṇḍitehi pasatthanti deti. <span class="bld">Cittālaṅkāracittaparikkhāratthaṃ dānaṃ detī</span>ti samathavipassanācittassa alaṅkāratthañceva parivāratthañca deti. Dānañhi cittaṃ mudukaṃ karoti. Yena laddhaṃ hoti, sopi laddhaṃ meti muducitto hoti, yena dinnaṃ, sopi dinnaṃ mayāti muducitto hoti, iti ubhinnampi cittaṃ mudukaṃ karoti, teneva ‘‘adantadamanaṃ dāna’’nti vuccati. Yathāha –</p>
  965. <p class="gatha1">‘‘Adantadamanaṃ dānaṃ, adānaṃ dantadūsakaṃ;</p>
  966. <p class="gathalast">Dānena piyavācāya, unnamanti namanti cā’’ti.</p>
  967. <p class="bodytext">Imesu <a name="V3.0208"></a><a name="P3.1045"></a> pana aṭṭhasu dānesu cittālaṅkāradānameva uttamaṃ.</p>
  968. <p class="bodytext"><a name="para337"></a><a name="para337_dn3"></a><span class="paranum">337</span>. <span class="bld">Dānūpapattiyo</span>ti dānapaccayā upapattiyo. <span class="bld">Dahatī</span>ti ṭhapeti. <span class="bld">Adhiṭṭhātī</span>ti tasseva vevacanaṃ. <span class="bld">Bhāvetī</span>ti vaḍḍheti. <span class="bld">Hīne vimutta</span>nti hīnesu pañcakāmaguṇesu vimuttaṃ. <span class="bld">Uttari abhāvita</span>nti tato uttari maggaphalatthāya abhāvitaṃ. <span class="bld">Tatrūpapattiyā saṃvattatī</span>ti yaṃ patthetvā kusalaṃ kataṃ, tattha tattha nibbattanatthāya saṃvattati.</p>
  969. <p class="bodytext"><span class="bld">Vītarāgassā</span>ti maggena vā samucchinnarāgassa samāpattiyā vā vikkhambhitarāgassa. Dānamatteneva hi brahmaloke nibbattituṃ na sakkā. Dānaṃ pana samādhivipassanācittassa alaṅkāro parivāro hoti. Tato dānena muducitto brahmavihāre bhāvetvā brahmaloke nibbattati. Tena vuttaṃ ‘‘vītarāgassa no sarāgassā’’ti.</p>
  970. <p class="bodytext">Khattiyānaṃ parisā <span class="bld">khattiyaparisā,</span> samūhoti attho. Esa nayo sabbattha.</p>
  971. <p class="bodytext">Lokassa <a name="M3.0228"></a> dhammā <span class="bld">lokadhammā.</span> Etehi mutto nāma natthi, buddhānampi hontiyeva. Vuttampi cetaṃ – ‘‘aṭṭhime, bhikkhave, lokadhammā lokaṃ anuparivattanti, loko ca aṭṭha lokadhamme anuparivattatī’’ti (a. ni. 8.5). <span class="bld">Lābho alābho</span>ti lābhe āgate alābho āgato evāti veditabbo. <span class="bld">Yasā</span>dīsupi eseva nayo.</p>
  972. <p class="bodytext"><a name="para338"></a><a name="para338_dn3"></a><span class="paranum">338</span>. Abhibhāyatanavimokkhakathā heṭṭhā kathitā eva.</p>
  973. <p class="bodytext">‘‘Ime kho, āvuso’’tiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ. Iti ekādasannaṃ aṭṭhakānaṃ vasena aṭṭhāsīti pañhe kathento thero sāmaggirasaṃ dassesīti.</p>
  974. <p class="centered">Aṭṭhakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  975. <p class="subhead">Navakavaṇṇanā</p>
  976. <p class="bodytext"><a name="para340"></a><a name="para340_dn3"></a><span class="paranum">340</span>. Iti <a name="V3.0209"></a> aṭṭhakavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni navakavasena dassetuṃ puna desanaṃ ārabhi. Tattha <span class="bld">āghātavatthūnī</span>ti āghātakāraṇāni. <span class="bld">Āghātaṃ bandhatī</span>ti kopaṃ bandhati karoti uppādeti.</p>
  977. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ kutettha labbhā</span>ti taṃ anatthacaraṇaṃ mā ahosīti etasmiṃ puggale kuto labbhā, kena kāraṇena sakkā laddhuṃ<a name="P3.1046"></a>? Paro nāma parassa attano cittaruciyā anatthaṃ karotīti evaṃ cintetvā āghātaṃ paṭivinodeti. Atha vā sacāhaṃ paṭikopaṃ kareyyaṃ, taṃ kopakaraṇaṃ ettha puggale kuto labbhā, kena kāraṇena laddhabbanti attho. Kuto lābhātipi pāṭho, sacāhaṃ ettha kopaṃ kareyyaṃ, tasmiṃ me kopakaraṇe kuto lābhā, lābhā nāma ke siyunti attho. Imasmiñca atthe <span class="bld">ta</span>nti nipātamattameva hoti.</p>
  978. <p class="bodytext"><a name="para341"></a><a name="para341_dn3"></a><span class="paranum">341</span>. <span class="bld">Sattāvāsā</span>ti sattānaṃ āvāsā, vasanaṭṭhānānīti attho. Tattha suddhāvāsāpi sattāvāsova, asabbakālikattā pana na gahitā. Suddhāvāsā hi buddhānaṃ khandhāvārasadisā. Asaṅkhyeyyakappe buddhesu anibbattantesu <a name="M3.0229"></a> taṃ ṭhānaṃ suññaṃ hotīti asabbakālikattā na gahitā. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva.</p>
  979. <p class="bodytext"><a name="para342"></a><a name="para342_dn3"></a><span class="paranum">342</span>. Akkhaṇesu <span class="bld">dhammo ca desiyatī</span>ti catusaccadhammo desiyati. <span class="bld">Opasamiko</span>ti kilesūpasamakaro. <span class="bld">Parinibbāniko</span>ti kilesaparinibbānena parinibbānāvaho. <span class="bld">Sambodhagāmī</span>ti catumaggañāṇapaṭivedhagāmī. <span class="bld">Aññatara</span>nti asaññabhavaṃ vā arūpabhavaṃ vā.</p>
  980. <p class="bodytext"><a name="para343"></a><a name="para343_dn3"></a><span class="paranum">343</span>. <span class="bld">Anupubbavihārā</span>ti anupaṭipāṭiyā samāpajjitabbavihārā.</p>
  981. <p class="bodytext"><a name="para344"></a><a name="para344_dn3"></a><span class="paranum">344</span>. <span class="bld">Anupubbanirodhā</span>ti anupaṭipāṭiyā nirodhā.</p>
  982. <p class="bodytext">‘‘Ime, kho āvuso’’tiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ. Iti channaṃ navakānaṃ vasena catupaṇṇāsa pañhe kathento thero sāmaggirasaṃ dassesīti.</p>
  983. <p class="centered">Navakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  984. <p class="subhead">Dasakavaṇṇanā</p>
  985. <p class="bodytext"><a name="para345"></a><a name="para345_dn3"></a><span class="paranum">345</span>. Iti <a name="V3.0210"></a> navakavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni dasakavasena dassetuṃ puna desanaṃ ārabhi. Tattha <span class="bld">nāthakaraṇā</span>ti ‘‘sanāthā, bhikkhave, viharatha mā anāthā, dasa ime, bhikkhave, dhammā nāthakaraṇā’’ti (a. ni. 10.18) evaṃ akkhātā attano patiṭṭhākarā dhammā.</p>
  986. <p class="bodytext"><span class="bld">Kalyāṇamitto</span>tiādīsu sīlādiguṇasampannā kalyāṇā assa mittāti <span class="bld">kalyāṇamitto.</span> Te cassa ṭhānanisajjādīsu saha ayanato sahāyāti <span class="bld">kalyāṇasahāyo.</span> Cittena ceva kāyena ca kalyāṇamittesu eva sampavaṅko onatoti <span class="bld">kalyāṇasampavaṅko. Suvaco</span> <a name="P3.1047"></a> <span class="bld">hotī</span>ti sukhena vattabbo hoti sukhena anusāsitabbo. <span class="bld">Khamo</span>ti gāḷhena pharusena kakkhaḷena vuccamāno khamati, na kuppati. <span class="bld">Padakkhiṇaggāhī anusāsani</span>nti yathā ekacco ovadiyamāno vāmato gaṇhāti, paṭippharati vā asuṇanto vā gacchati, evaṃ akatvā ‘‘ovadatha, bhante<a name="M3.0230"></a>, anusāsatha, tumhesu anovadantesu ko añño ovadissatī’’ti padakkhiṇaṃ gaṇhāti.</p>
  987. <p class="bodytext"><span class="bld">Uccāvacānī</span>ti uccāni ca avacāni ca. <span class="bld">Kiṃ karaṇīyānī</span>ti kiṃ karomīti evaṃ vatvā kattabbakammāni. Tattha <span class="bld">uccakammāni</span> nāma cīvarassa karaṇaṃ rajanaṃ cetiye sudhākammaṃ uposathāgāracetiyagharabodhiyagharesu kattabbanti evamādi. <span class="bld">Avacakammaṃ</span> nāma pādadhovanamakkhanādikhuddakakammaṃ. <span class="bld">Tatrupāyāyā</span>ti tatrupagamanīyā. <span class="bld">Alaṃ kātu</span>nti kātuṃ samattho hoti. <span class="bld">Alaṃ saṃvidhātu</span>nti vicāretuṃ samattho.</p>
  988. <p class="bodytext">Dhamme assa kāmo sinehoti <span class="bld">dhammakāmo,</span> tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ piyāyatīti attho. <span class="bld">Piyasamudāhāro</span>ti parasmiṃ kathente sakkaccaṃ suṇāti, sayañca paresaṃ desetukāmo hotīti attho. ‘‘Abhidhamme abhivinaye’’ti ettha dhammo abhidhammo, vinayo abhivinayoti catukkaṃ veditabbaṃ. Tattha <span class="bld">dhammo</span>ti suttantapiṭakaṃ. <span class="bld">Abhidhammo</span>ti satta pakaraṇāni. <span class="bld">Vinayo</span>ti ubhatovibhaṅgā. <span class="bld">Abhivinayo</span>ti khandhakaparivārā. Atha vā suttantapiṭakampi abhidhammapiṭakampi <span class="bld">dhammo</span> eva. Maggaphalāni <span class="bld">abhidhammo.</span> Sakalaṃ vinayapiṭakaṃ <span class="bld">vinayo.</span> Kilesavūpasamakāraṇaṃ <span class="bld">abhivinayo.</span> Iti sabbasmimpi ettha dhamme abhidhamme vinaye abhivinaye ca. <span class="bld">Uḷārapāmojjo</span>ti bahulapāmojjo hotīti attho.</p>
  989. <p class="bodytext"><span class="bld">Kusalesu</span> <a name="V3.0211"></a> <span class="bld">dhammesū</span>ti kāraṇatthe bhummaṃ, catubhūmakakusaladhammakāraṇā, tesaṃ adhigamatthāya anikkhittadhuro hotīti attho.</p>
  990. <p class="bodytext"><a name="para346"></a><a name="para346_dn3"></a><span class="paranum">346</span>. Kasiṇadasake sakalaṭṭhena <span class="bld">kasiṇāni.</span> Tadārammaṇānaṃ dhammānaṃ khettaṭṭhena vā adhiṭṭhānaṭṭhena vā <span class="bld">āyatanāni. Uddha</span>nti upari gaganatalābhimukhaṃ. <span class="bld">Adho</span>ti <a name="P3.1048"></a> heṭṭhā bhūmitalābhimukhaṃ. <span class="bld">Tiriya</span>nti khettamaṇḍalamiva samantā paricchinditvā. Ekacco hi uddhameva kasiṇaṃ vaḍḍheti, ekacco adho, ekacco samantato. Tena tena vā kāraṇena evaṃ pasāreti ālokamiva rūpadassanakāmo. Tena vuttaṃ ‘‘pathavīkasiṇameko sañjānāti uddhaṃ adho tiriya’’nti. <span class="bld">Advaya</span>nti idaṃ pana ekassa aññabhāvānupagamanatthaṃ vuttaṃ. Yathā hi udakaṃ paviṭṭhassa sabbadisāsu udakameva hoti, na aññaṃ, evameva pathavīkasiṇaṃ pathavīkasiṇameva hoti<a name="M3.0231"></a>, natthi tassa añño kasiṇasambhedoti. Esa nayo sabbattha. <span class="bld">Appamāṇa</span>nti idaṃ tassa tassa pharaṇaappamāṇavasena vuttaṃ. Tañhi cetasā pharanto sakalameva pharati, na ‘‘ayamassa ādi, idaṃ majjha’’nti pamāṇaṃ gaṇhātīti. <span class="bld">Viññāṇakasiṇa</span>nti cettha kasiṇugghāṭimākāse pavattaviññāṇaṃ. Tattha kasiṇavasena kasiṇugghāṭimākāse kasiṇugghāṭimākāsavasena tattha pavattaviññāṇe uddhaṃ adho tiriyatā veditabbā. Ayamettha saṅkhepo. Kammaṭṭhānabhāvanānayena panetāni pathavīkasiṇādīni vitthārato visuddhimagge vuttāneva.</p>
  991. <p class="subhead">Akusalakammapathadasakavaṇṇanā</p>
  992. <p class="bodytext"><a name="para347"></a><a name="para347_dn3"></a><span class="paranum">347</span>. Kammapathesu kammāneva sugatiduggatīnaṃ pathabhūtattā <span class="bld">kammapathā</span> nāma. Tesu pāṇātipāto adinnādānaṃ musāvādādayo ca cattāro brahmajāle vitthāritā eva. <span class="bld">Kāmesumicchācāro</span>ti ettha pana <span class="bld">kāmesū</span>ti methunasamācāresu methunavatthūsu vā. <span class="bld">Micchācāro</span>ti ekantanindito lāmakācāro. Lakkhaṇato pana asaddhammādhippāyena kāyadvārappavattā agamanīyaṭṭhānavītikkamacetanā <span class="bld">kāmesumicchācāro.</span></p>
  993. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">agamanīyaṭṭhānaṃ</span> nāma purisānaṃ tāva māturakkhitā, piturakkhitā, mātāpiturakkhitā, bhāturakkhitā, bhaginirakkhitā, ñātirakkhitā, gottarakkhitā, dhammarakkhitā, sārakkhā, saparidaṇḍāti māturakkhitādayo dasa. Dhanakkītā, chandavāsinī, bhogavāsinī, paṭavāsinī, odapattakinī, obhatacumbaṭā, dāsī ca bhariyā ca, kammakārī ca bhariyā ca, dhajāhaṭā, muhuttikāti etā dhanakkītādayo dasāti vīsati. Itthīsu pana dvinnaṃ <a name="V3.0212"></a> sārakkhasaparidaṇḍānaṃ dasannañca dhanakkītādīnanti dvādasannaṃ itthīnaṃ aññe purisā. Idaṃ agamanīyaṭṭhānaṃ nāma. So panesa micchācāro sīlādiguṇarahite agamanīyaṭṭhāne appasāvajjo. Sīlādiguṇasampanne <a name="P3.1049"></a> mahāsāvajjo. Tassa cattāro sambhārā agamanīyavatthu, tasmiṃ sevanacittaṃ, sevanappayogo, maggenamaggappaṭipattiadhivāsananti. Eko payogo sāhatthiko eva.</p>
  994. <p class="bodytext">Abhijjhāyatīti <span class="bld">abhijjhā,</span> parabhaṇḍābhimukhī hutvā tanninnatāya pavattatīti attho. Sā ‘‘aho vata idaṃ mamassā’’ti evaṃ parabhaṇḍābhijjhāyanalakkhaṇā adinnādānaṃ viya appasāvajjā mahāsāvajjā ca. Tassā dve sambhārā parabhaṇḍaṃ, attano pariṇāmanañca. Parabhaṇḍavatthuke hi <a name="M3.0232"></a> lobhe uppannepi na tāva kammapathabhedo hoti, yāva ‘‘aho vatīdaṃ mamassā’’ti attano na pariṇāmeti.</p>
  995. <p class="bodytext">Hitasukhaṃ byāpādayatīti <span class="bld">byāpādo.</span> So paraṃ vināsāya manopadosalakkhaṇo pharusāvācā viya appasāvajjo mahāsāvajjo ca. Tassa dve sambhārā parasatto ca, tassa vināsacintā ca. Parasattavatthuke hi kodhe uppannepi na tāva kammapathabhedo hoti, yāva ‘‘aho vatāyaṃ ucchijjheyya vinasseyyā’’ti tassa vināsaṃ na cinteti.</p>
  996. <p class="bodytext">Yathābhuccagahaṇābhāvena micchā passatīti <span class="bld">micchādiṭṭhi.</span> Sā ‘‘natthi dinna’’ntiādinā nayena viparītadassanalakkhaṇā. Samphappalāpo viya appasāvajjā mahāsāvajjā ca. Apica aniyatā appasāvajjā, niyatā mahāsāvajjā. Tassā dve sambhārā vatthuno ca gahitākāraviparītatā, yathā ca taṃ gaṇhāti, tathābhāvena tassūpaṭṭhānanti.</p>
  997. <p class="bodytext">Imesaṃ pana dasannaṃ akusalakammapathānaṃ dhammato koṭṭhāsato ārammaṇato vedanāto mūlatoti pañcahākārehi vinicchayo veditabbo.</p>
  998. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">dhammato</span>ti etesu hi paṭipāṭiyā satta cetanādhammāva honti. Abhijjhādayo tayo cetanāsampayuttā.</p>
  999. <p class="bodytext"><span class="bld">Koṭṭhāsato</span>ti paṭipāṭiyā satta, micchādiṭṭhi cāti ime aṭṭha kammapathā eva honti, no <a name="V3.0213"></a> mūlāni. Abhijjhābyāpādā kammapathā ceva mūlāni ca. Abhijjhā hi mūlaṃ patvā lobho akusalamūlaṃ hoti. Byāpādo doso akusalamūlaṃ hoti.</p>
  1000. <p class="bodytext"><span class="bld">Ārammaṇato</span>ti pāṇātipāto jīvitindriyārammaṇato saṅkhārārammaṇo hoti. Adinnādānaṃ sattārammaṇaṃ vā saṅkhārārammaṇaṃ vā, micchācāro phoṭṭhabbavasena saṅkhārārammaṇo. ‘‘Sattārammaṇo’’tipi eke. Musāvādo sattārammaṇo vā saṅkhārārammaṇo vā, tathā pisuṇavācā. Pharusavācā sattārammaṇāva. Samphappalāpo diṭṭhasutamutaviññātavasena sattārammaṇo vā saṅkhārārammaṇo <a name="P3.1050"></a> vā. Tathā abhijjhā. Byāpādo sattārammaṇova. Micchādiṭṭhi tebhūmakadhammavasena saṅkhārārammaṇā.</p>
  1001. <p class="bodytext"><span class="bld">Vedanāto</span>ti <a name="M3.0233"></a> pāṇātipāto dukkhavedano hoti. Kiñcāpi hi rājāno coraṃ disvā hasamānāpi ‘‘gacchatha naṃ ghātethā’’ti vadanti, sanniṭṭhāpakacetanā pana dukkhasampayuttāva hoti. Adinnādānaṃ tivedanaṃ. Micchācāro sukhamajjhattavasena dvivedano. Sanniṭṭhāpakacitte pana majjhattavedano na hoti. Musāvādo tivedano. Tathā pisuṇavācā. Pharusavācā dukkhavedanā. Samphappalāpo tivedano. Abhijjhā sukhamajjhattavasena dvivedanā tathā micchādiṭṭhi. Byāpādo dukkhavedano.</p>
  1002. <p class="bodytext"><span class="bld">Mūlato</span>ti pāṇātipāto dosamohavasena dvimūlako hoti. Adinnādānaṃ dosamohavasena vā lobhamohavasena vā. Micchācāro lobhamohavasena. Musāvādo dosamohavasena vā lobhamohavasena vā tathā pisuṇavācā samphappalāpo ca. Pharusavācā dosamohavasena. Abhijjhā mohavasena ekamūlā. Tathā byāpādo. Micchādiṭṭhi lobhamohavasena dvimūlāti.</p>
  1003. <p class="subhead">Kusalakammapathadasakavaṇṇanā</p>
  1004. <p class="bodytext"><span class="bld">Pāṇātipātā veramaṇi</span>ādīni samādānasampattasamucchedavirativasena veditabbāni.</p>
  1005. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammato</span> pana etesupi paṭipāṭiyā satta cetanāpi vattanti viratiyopi. Ante tayo cetanāsampayuttāva.</p>
  1006. <p class="bodytext"><span class="bld">Koṭṭhāsato</span>ti paṭipāṭiyā satta kammapathā eva, no mūlāni. Ante tayo kammapathā ceva mūlāni <a name="V3.0214"></a> ca. Anabhijjhā hi mūlaṃ patvā alobho kusalamūlaṃ hoti. Abyāpādo adoso kusalamūlaṃ. Sammādiṭṭhi amoho kusalamūlaṃ.</p>
  1007. <p class="bodytext"><span class="bld">Ārammaṇato</span>ti pāṇātipātādīnaṃ ārammaṇāneva etesaṃ ārammaṇāni. Vītikkamitabbatoyeva hi veramaṇī nāma hoti. Yathā pana nibbānārammaṇo ariyamaggo kilese pajahati, evaṃ jīvitindriyādiārammaṇāpete kammapathā pāṇātipātādīni dussīlyāni pajahantīti veditabbā.</p>
  1008. <p class="bodytext"><span class="bld">Vedanāto</span>ti <a name="M3.0234"></a> sabbe sukhavedanā honti majjhattavedanā vā. Kusalaṃ patvā hi dukkhavedanā nāma natthi.</p>
  1009. <p class="bodytext"><span class="bld">Mūlato</span>ti paṭipāṭiyā satta ñāṇasampayuttacittena viramantassa alobhaadosaamohavasena timūlāni honti, ñāṇavippayuttacittena viramantassa dvimūlāni. Anabhijjhā ñāṇasampayuttacittena viramantassa dvimūlā, ñāṇavippayuttacittena ekamūlā. Alobho pana attanāva attano mūlaṃ na hoti. Abyāpādepi <a name="P3.1051"></a> eseva nayo. Sammādiṭṭhi alobhādosavasena dvimūlā evāti.</p>
  1010. <p class="subhead">Ariyavāsadasakavaṇṇanā</p>
  1011. <p class="bodytext"><a name="para348"></a><a name="para348_dn3"></a><span class="paranum">348</span>. <span class="bld">Ariyavāsā</span>ti ariyā eva vasiṃsu vasanti vasissanti etesūti ariyavāsā. <span class="bld">Pañcaṅgavippahīno</span>ti pañcahi aṅgehi vippayuttova hutvā khīṇāsavo avasi vasati vasissatīti tasmā ayaṃ pañcaṅgavippahīnatā, ariyassa vāsattā ariyavāsoti vutto. Esa nayo sabbattha.</p>
  1012. <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu chaḷaṅgasamannāgato hotī</span>ti chaḷaṅgupekkhāya samannāgato hoti. Chaḷaṅgupekkhā nāma keti? Ñāṇādayo. ‘‘Ñāṇa’’nti vutte kiriyato cattāri ñāṇasampayuttacittāni labbhanti. ‘‘Satatavihāro’’ti vutte aṭṭha mahācittāni. ‘‘Rajjanadussanaṃ natthī’’ti vutte dasa cittāni labbhanti. Somanassaṃ āsevanavasena labbhati.</p>
  1013. <p class="bodytext"><span class="bld">Satārakkhena cetasā</span>ti khīṇāsavassa hi tīsu dvāresu sabbakālaṃ sati ārakkhakiccaṃ sādheti<a name="V3.0215"></a>. Tenevassa ‘‘carato ca tiṭṭhato ca suttassa ca jāgarassa ca satataṃ samitaṃ ñāṇadassanaṃ paccupaṭṭhitaṃ hotī’’ti vuccati.</p>
  1014. <p class="bodytext"><span class="bld">Puthusamaṇabrāhmaṇāna</span>nti bahūnaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ. Ettha ca <span class="bld">samaṇā</span>ti pabbajjupagatā. <span class="bld">Brāhmaṇā</span>ti bhovādino. <span class="bld">Puthupaccekasaccānī</span>ti bahūni pāṭekkasaccāni, idameva dassanaṃ saccaṃ, idameva dassanaṃ saccanti evaṃ pāṭiyekkaṃ gahitāni bahūni saccānīti attho. <span class="bld">Nunnānī</span>ti nihatāni. <span class="bld">Paṇunnānī</span>ti suṭṭhu nihatāni. <span class="bld">Cattānī</span>ti vissaṭṭhāni. <span class="bld">Vantānī</span>ti vamitāni. <span class="bld">Muttānī</span>ti chinnabandhanāni <a name="M3.0235"></a> katāni. <span class="bld">Pahīnānī</span>ti pajahitāni. <span class="bld">Paṭinissaṭṭhānī</span>ti yathā na puna cittaṃ āruhanti, evaṃ paṭinissajjitāni. Sabbāneva tāni gahitaggahaṇassa vissaṭṭhabhāvavevacanāni.</p>
  1015. <p class="bodytext"><span class="bld">Samavayasaṭṭhesano</span>ti ettha <span class="bld">avayā</span>ti anūnā. <span class="bld">Saṭṭhā</span>ti vissaṭṭhā. Sammā avayā saṭṭhā esanā assāti <span class="bld">samavayasaṭṭhesano.</span> Sammā vissaṭṭhasabbaesanoti attho. <span class="bld">Rāgā cittaṃ vimutta</span>ntiādīhi maggassa kiccanipphatti kathitā.</p>
  1016. <p class="bodytext"><span class="bld">Rāgo</span> <a name="P3.1052"></a> <span class="bld">me pahīno</span>tiādīhi paccavekkhaṇāya phalaṃ kathitaṃ.</p>
  1017. <p class="subhead">Asekkhadhammadasakavaṇṇanā</p>
  1018. <p class="bodytext"><span class="bld">Asekkhā sammādiṭṭhī</span>tiādayo sabbepi phalasampayuttadhammā eva. Ettha ca sammādiṭṭhi, sammāñāṇanti dvīsu ṭhānesu paññāva kathitā. <span class="bld">Sammāvimuttī</span>ti iminā padena vuttāvasesā. Phalasamāpattidhammā saṅgahitāti veditabbā.</p>
  1019. <p class="bodytext">‘‘Ime kho, āvuso’’tiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ. Iti channaṃ dasakānaṃ vasena samasaṭṭhi pañhe kathento thero sāmaggirasaṃ dassesīti.</p>
  1020. <p class="centered">Dasakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1021. <p class="subhead">Pañhasamodhānavaṇṇanā</p>
  1022. <p class="bodytext"><a name="para349"></a><a name="para349_dn3"></a><span class="paranum">349</span>. Idha <a name="V3.0216"></a> pana ṭhatvā pañhā samodhānetabbā. Imasmiñhi sutte ekakavasena dve pañhā kathitā. Dukavasena sattati. Tikavasena asītisataṃ. Catukkavasena dvesatāni. Pañcakavasena tiṃsasataṃ. Chakkavasena bāttiṃsasataṃ. Sattakavasena aṭṭhanavuti. Aṭṭhakavasena aṭṭhāsīti. Navakavasena catupaṇṇāsa. Dasakavasena samasaṭṭhīti evaṃ sahassaṃ cuddasa pañhā kathitā.</p>
  1023. <p class="bodytext">Imañhi suttantaṃ ṭhapetvā tepiṭake buddhavacane añño suttanto evaṃ bahupañhapaṭimaṇḍito natthi. Bhagavā imaṃ suttantaṃ ādito paṭṭhāya sakalaṃ <a name="M3.0236"></a> sutvā cintesi – ‘‘dhammasenāpati sāriputto buddhabalaṃ dīpetvā appaṭivattiyaṃ sīhanādaṃ nadati. Sāvakabhāsitoti vutte okappanā na hoti, jinabhāsitoti vutte hoti, tasmā jinabhāsitaṃ katvā devamanussānaṃ okappanaṃ imasmiṃ suttante uppādessāmī’’ti. Tato vuṭṭhāya sādhukāraṃ adāsi. Tena vuttaṃ ‘‘atha kho bhagavā vuṭṭhahitvā āyasmantaṃ sāriputtaṃ āmantesi, sādhu, sādhu, sāriputta, sādhu kho tvaṃ sāriputta, bhikkhūnaṃ saṅgītipariyāyaṃ abhāsī’’ti.</p>
  1024. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">saṅgītipariyāya</span>nti sāmaggiyā kāraṇaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘sādhu, kho tvaṃ, sāriputta, mama sabbaññutaññāṇena saṃsanditvā bhikkhūnaṃ sāmaggirasaṃ abhāsī’’ti. <span class="bld">Samanuñño satthā ahosī</span>ti anumodanena samanuñño ahosi. Ettakena ayaṃ suttanto jinabhāsito nāma jāto. Desanāpariyosāne imaṃ suttantaṃ manasikarontā te bhikkhū arahattaṃ pāpuṇiṃsūti.</p>
  1025. <p class="centered">Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya</p>
  1026. <p class="centered">Saṅgītisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1027. <p class="chapter"><a name="dn3_11"></a>11. Dasuttarasuttavaṇṇanā</p>
  1028. <p class="bodytext"><a name="para350"></a><a name="para350_dn3"></a><span class="paranum">350</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="V3.0217"></a><a name="M3.0237"></a><a name="P3.1053"></a> <span class="bld">me suta</span>nti dasuttarasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā – <span class="bld">āvuso bhikkhave</span>ti sāvakānaṃ ālapanametaṃ. Buddhā hi parisaṃ āmantayamānā ‘bhikkhave’ti vadanti. Sāvakā satthāraṃ uccaṭṭhāne ṭhapessāmāti satthu ālapanena anālapitvā āvusoti ālapanti. <span class="bld">Te bhikkhū</span>ti te dhammasenāpatiṃ parivāretvā nisinnā bhikkhū. Ke pana te bhikkhūti? Anibaddhavāsā disāgamanīyā bhikkhū. Buddhakāle dve vāre bhikkhū sannipatanti – upakaṭṭhavassūpanāyikakāle ca pavāraṇakāle ca. Upakaṭṭhavassūpanāyikāya dasapi vīsatipi tiṃsampi cattālīsampi paññāsampi bhikkhū vaggā vaggā kammaṭṭhānatthāya āgacchanti. Bhagavā tehi saddhiṃ sammoditvā kasmā, bhikkhave, upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya vicarathāti pucchati. Atha te ‘‘bhagavā kammaṭṭhānatthaṃ āgatamha, kammaṭṭhānaṃ no dethā’’ti yācanti.</p>
  1029. <p class="bodytext">Satthā tesaṃ cariyavasena rāgacaritassa asubhakammaṭṭhānaṃ deti. Dosacaritassa mettākammaṭṭhānaṃ, mohacaritassa uddeso paripucchā – ‘kālena dhammassavanaṃ, kālena dhammasākacchā, idaṃ tuyhaṃ sappāya’nti ācikkhati. Vitakkacaritassa ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ deti. Saddhācaritassa pasādanīyasuttante buddhasubodhiṃ dhammasudhammataṃ saṅghasuppaṭipattiñca pakāseti. Ñāṇacaritassa aniccatādipaṭisaṃyutte gambhīre suttante katheti. Te kammaṭṭhānaṃ gahetvā sace sappāyaṃ hoti, tattheva vasanti. No ce hoti, sappāyaṃ senāsanaṃ pucchitvā gacchanti. Te tattha vasantā temāsikaṃ paṭipadaṃ gahetvā ghaṭetvā vāyamantā sotāpannāpi honti sakadāgāminopi anāgāminopi arahantopi.</p>
  1030. <p class="bodytext">Tato vutthavassā pavāretvā satthu santikaṃ gantvā ‘‘bhagavā <a name="P3.1054"></a> ahaṃ tumhākaṃ santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā sotāpattiphalaṃ patto…pe… ahaṃ aggaphalaṃ arahatta’’nti paṭiladdhaguṇaṃ ārocenti. Tattha ime bhikkhū upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya āgatā. Evaṃ āgantvā gacchante pana <a name="V3.0218"></a> bhikkhū <a name="M3.0238"></a> bhagavā aggasāvakānaṃ santikaṃ peseti, yathāha ‘‘apaloketha pana, bhikkhave, sāriputtamoggallāne’’ti. Bhikkhū ca vadanti ‘‘kiṃ nu kho mayaṃ, bhante, apalokema sāriputtamoggallāne’’ti (saṃ. ni. 3.2). Atha ne bhagavā tesaṃ dassane uyyojesi. ‘‘Sevatha, bhikkhave, sāriputtamoggallāne; bhajatha, bhikkhave, sāriputtamoggallāne. Paṇḍitā bhikkhū anuggāhakā sabrahmacārīnaṃ. Seyyathāpi, bhikkhave, janetā evaṃ sāriputto. Seyyathāpi jātassa āpādetā evaṃ moggallāno. Sāriputto, bhikkhave, sotāpattiphale vineti, moggallāno uttamatthe’’ti (ma. ni. 3.371).</p>
  1031. <p class="bodytext">Tadāpi bhagavā imehi bhikkhūhi saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā tesaṃ bhikkhūnaṃ āsayaṃ upaparikkhanto ‘‘ime bhikkhū sāvakavineyyā’’ti addasa. <span class="bld">Sāvakavineyyā</span> nāma ye buddhānampi dhammadesanāya bujjhanti sāvakānampi. <span class="bld">Buddhavineyyā</span> pana sāvakā bodhetuṃ na sakkonti. Sāvakavineyyabhāvaṃ pana etesaṃ ñatvā katarassa bhikkhuno desanāya bujjhissantīti olokento sāriputtassāti disvā therassa santikaṃ pesesi. Thero te bhikkhū pucchi ‘‘satthu santikaṃ gatattha āvuso’’ti. ‘‘Āma, gatamha satthārā pana amhe tumhākaṃ santikaṃ pesitā’’ti. Tato thero ‘‘ime bhikkhū mayhaṃ desanāya bujjhissanti, kīdisī nu kho tesaṃ desanā vaṭṭatī’’ti cintento ‘‘ime bhikkhū samaggārāmā, sāmaggirasassa dīpikā nesaṃ desanā vaṭṭatī’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā tathārūpaṃ desanaṃ desetukāmo <span class="bld">dasuttaraṃ pavakkhāmī</span>tiādimāha. Tattha dasadhā mātikaṃ ṭhapetvā vibhattoti dasuttaro, ekakato paṭṭhāya yāva dasakā gatotipi dasuttaro, ekekasmiṃ pabbe dasa dasa pañhā visesitātipi dasuttaro, taṃ <span class="bld">dasuttaraṃ. Pavakkhāmī</span>ti kathessāmi. <span class="bld">Dhamma</span>nti suttaṃ. <span class="bld">Nibbānapattiyā</span>ti nibbānapaṭilābhatthāya. <span class="bld">Dukkhassantakiriyāyā</span>ti sakalassa vaṭṭadukkhassa pariyantakaraṇatthaṃ. <span class="bld">Sabbaganthappamocana</span>nti abhijjhākāyaganthādīnaṃ sabbaganthānaṃ pamocanaṃ.</p>
  1032. <p class="bodytext">Iti thero desanaṃ uccaṃ karonto <a name="P3.1055"></a> bhikkhūnaṃ tattha pemaṃ janento evametaṃ uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabbaṃ dhāretabbaṃ vācetabbaṃ maññissantīti catūhi padehi vaṇṇaṃ kathesi, ‘‘ekāyano ayaṃ, bhikkhave, maggo’’tiādinā nayena tesaṃ tesaṃ suttānaṃ bhagavā viya.</p>
  1033. <p class="subhead">Ekadhammavaṇṇanā</p>
  1034. <p class="bodytext"><a name="para351"></a><a name="para351_dn3"></a><span class="paranum">351</span>. (Ka) tattha <a name="M3.0239"></a> <span class="bld">bahukāro</span>ti bahūpakāro.</p>
  1035. <p class="bodytext">(Kha) <span class="bld">bhāvetabbo</span>ti <a name="V3.0219"></a> vaḍḍhetabbo.</p>
  1036. <p class="bodytext">(Ga) <span class="bld">pariññeyyo</span>ti tīhi pariññāhi parijānitabbo.</p>
  1037. <p class="bodytext">(Gha) <span class="bld">pahātabbo</span>ti pahānānupassanāya pajahitabbo.</p>
  1038. <p class="bodytext">(Ṅa) <span class="bld">hānabhāgiyo</span>ti apāyagāmiparihānāya saṃvattanako.</p>
  1039. <p class="bodytext">(Ca) <span class="bld">visesabhāgiyo</span>ti visesagāmivisesāya saṃvattanako.</p>
  1040. <p class="bodytext">(Cha) <span class="bld">duppaṭivijjho</span>ti duppaccakkhakaro.</p>
  1041. <p class="bodytext">(Ja) <span class="bld">uppādetabbo</span>ti nipphādetabbo.</p>
  1042. <p class="bodytext">(Jha) <span class="bld">abhiññeyyo</span>ti ñātapariññāya abhijānitabbo.</p>
  1043. <p class="bodytext">(Ña) <span class="bld">sacchikātabbo</span>ti paccakkhaṃ kātabbo.</p>
  1044. <p class="bodytext">Evaṃ sabbattha mātikāsu attho veditabbo. Iti āyasmā sāriputto yathā nāma dakkho veḷukāro sammukhībhūtaṃ veḷuṃ chetvā niggaṇṭhiṃ katvā dasadhā khaṇḍe katvā ekamekaṃ khaṇḍaṃ hīraṃ hīraṃ karonto phāleti, evameva tesaṃ bhikkhūnaṃ sappāyaṃ desanaṃ upaparikkhitvā dasadhā mātikaṃ ṭhapetvā ekekakoṭṭhāse ekekapadaṃ vibhajanto ‘‘katamo eko dhammo bahukāro, appamādo kusalesu dhammesūti’’tiādinā nayena desanaṃ vitthāretuṃ āraddho.</p>
  1045. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">appamādo kusalesu dhammesū</span>ti sabbatthakaṃ upakārakaṃ appamādaṃ kathesi. Ayañhi appamādo nāma sīlapūraṇe, indriyasaṃvare, bhojane mattaññutāya, jāgariyānuyoge, sattasu saddhammesu, vipassanāgabbhaṃ gaṇhāpane, atthapaṭisambhidādīsu, sīlakkhandhādipañcadhammakkhandhesu, ṭhānāṭṭhānesu, mahāvihārasamāpattiyaṃ, ariyasaccesu, satipaṭṭhānādīsu, bodhipakkhiyesu, vipassanāñāṇādīsu aṭṭhasu vijjāsūti sabbesu anavajjaṭṭhena kusalesu dhammesu bahūpakāro.</p>
  1046. <p class="bodytext">Teneva <a name="V3.0220"></a><a name="M3.0240"></a> naṃ bhagavā ‘‘yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā…pe… tathāgato tesaṃ aggamakkhāyati. Evameva kho, bhikkhave, ye keci kusalā dhammā, sabbete appamādamūlakā appamādasamosaraṇā, appamādo tesaṃ dhammānaṃ aggamakkhāyatī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.139) nayena hatthipadādīhi opammehi opamento <span class="bld">saṃyuttanikāye</span> <a name="P3.1056"></a> <span class="bld">appamādavagge</span> nānappakāraṃ thometi. Taṃ sabbaṃ ekapadeneva saṅgahetvā thero appamādo kusalesu dhammesūti āha. <span class="bld">Dhammapade</span> appamādavaggenāpissa bahūpakāratā dīpetabbā. Asokavatthunāpi dīpetabbā –</p>
  1047. <p class="bodytext">(Ka) asokarājā hi nigrodhasāmaṇerassa ‘‘appamādo amatapada’’nti gāthaṃ sutvā eva ‘‘tiṭṭha, tāta, mayhaṃ tayā tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ kathita’’nti sāmaṇere pasīditvā caturāsītivihārasahassāni kāresi. Iti thāmasampannena bhikkhunā appamādassa bahūpakāratā tīhi piṭakehi dīpetvā kathetabbā. Yaṃkiñci suttaṃ vā gāthaṃ vā appamādadīpanatthaṃ āharanto ‘‘aṭṭhāne ṭhatvā āharasi, atitthena pakkhando’’ti na vattabbo. Dhammakathikassevettha thāmo ca balañca pamāṇaṃ.</p>
  1048. <p class="bodytext">(Kha) <span class="bld">kāyagatāsatī</span>ti ānāpānaṃ catuiriyāpatho satisampajaññaṃ dvattiṃsākāro catudhātuvavatthānaṃ dasa asubhā nava sivathikā cuṇṇikamanasikāro kesādīsu cattāri rūpajjhānānīti ettha uppannasatiyā etaṃ adhivacanaṃ. <span class="bld">Sātasahagatā</span>ti ṭhapetvā catutthajjhānaṃ aññattha sātasahagatā hoti sukhasampayuttā, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.</p>
  1049. <p class="bodytext">(Ga) <span class="bld">sāsavo upādāniyo</span>ti āsavānañceva upādānānañca paccayabhūto. Iti tebhūmakadhammameva niyameti.</p>
  1050. <p class="bodytext">(Gha) <span class="bld">asmimāno</span>ti rūpādīsu asmīti māno.</p>
  1051. <p class="bodytext">(Ṅa) <span class="bld">ayoniso manasikāro</span>ti anicce niccantiādinā nayena pavatto uppathamanasikāro.</p>
  1052. <p class="bodytext">(Ca) vipariyāyena <span class="bld">yoniso manasikāro</span> veditabbo.</p>
  1053. <p class="bodytext">(Cha) <span class="bld">ānantariko</span> <a name="M3.0241"></a> <span class="bld">cetosamādhī</span>ti aññattha maggānantaraṃ phalaṃ ānantariko cetosamādhi nāma<a name="V3.0221"></a>. Idha pana vipassanānantaro maggo vipassanāya vā anantarattā attano vā anantaraṃ phaladāyakattā ānantariko cetosamādhīti adhippeto.</p>
  1054. <p class="bodytext">(Ja) <span class="bld">akuppaṃ ñāṇa</span>nti aññattha phalapaññā akuppañāṇaṃ nāma. Idha paccavekkhaṇapaññā adhippetā.</p>
  1055. <p class="bodytext">(Jha) <span class="bld">āhāraṭṭhitikā</span>ti paccayaṭṭhitikā. <span class="bld">Ayaṃ eko dhammo</span>ti yena paccayena tiṭṭhanti, ayaṃ eko dhammo ñātapariññāya abhiññeyyo.</p>
  1056. <p class="bodytext">(Ña) <span class="bld">akuppā</span> <a name="P3.1057"></a> <span class="bld">cetovimuttī</span>ti arahattaphalavimutti.</p>
  1057. <p class="bodytext">Imasmiṃ vāre abhiññāya ñātapariññā kathitā. Pariññāya tīraṇapariññā. Pahātabbasacchikātabbehi pahānapariññā. <span class="bld">Duppaṭivijjho</span>ti ettha pana maggo kathito. <span class="bld">Sacchikātabbo</span>ti phalaṃ kathitaṃ, maggo ekasmiṃyeva pade labbhati. Phalaṃ pana anekesupi labbhatiyeva.</p>
  1058. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhūtā</span>ti sabhāvato vijjamānā. <span class="bld">Tacchā</span>ti yāthāvā. <span class="bld">Tathā</span>ti yathā vuttā tathāsabhāvā. <span class="bld">Avitathā</span>ti yathā vuttā na tathā na honti. <span class="bld">Anaññathā</span>ti vuttappakārato na aññathā. <span class="bld">Sammā tathāgatena abhisambuddhā</span>ti tathāgatena bodhipallaṅke nisīditvā hetunā kāraṇena sayameva abhisambuddhā ñātā viditā sacchikatā. Iminā thero ‘‘ime dhammā tathāgatena abhisambuddhā, ahaṃ pana tumhākaṃ rañño lekhavācakasadiso’’ti jinasuttaṃ dassento okappanaṃ janesi.</p>
  1059. <p class="centered">Ekadhammavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1060. <p class="subhead">Dvedhammavaṇṇanā</p>
  1061. <p class="bodytext"><a name="para352"></a><a name="para352_dn3"></a><span class="paranum">352</span>. (Ka) <span class="bld">ime dve dhammā bahukārā</span>ti ime dve satisampajaññā dhammā sīlapūraṇādīsu appamādo viya sabbattha upakārakā hitāvahā.</p>
  1062. <p class="bodytext">(Kha) <span class="bld">samatho</span> <a name="V3.0222"></a><a name="M3.0242"></a> <span class="bld">ca vipassanā cā</span>ti ime dve saṅgītisutte lokiyalokuttarā kathitā. Imasmiṃ dasuttarasutte pubbabhāgā kathitā.</p>
  1063. <p class="bodytext">(Cha) <span class="bld">sattānaṃ saṃkilesāya sattānaṃ visuddhiyā</span>ti ayoniso manasikāro hetu ceva paccayo ca sattānaṃ saṃkilesāya, yoniso manasikāro visuddhiyā. Tathā dovacassatā pāpamittatā saṃkilesāya; sovacassatā kalyāṇamittatā visuddhiyā. Tathā tīṇi akusalamūlāni; tīṇi kusalamūlāni. Cattāro yogā cattāro visaṃyogā. Pañca cetokhilā pañcindriyāni. Cha agāravā cha gāravā. Satta asaddhammā satta saddhammā. Aṭṭha kusītavatthūni aṭṭha ārambhavatthūni. Nava āghātavatthūni nava āghātappaṭivinayā. Dasa akusalakammapathā dasa kusalakammapathāti evaṃ pabhedā ime dve dhammā duppaṭivijjhāti veditabbā.</p>
  1064. <p class="bodytext">(Jha) <span class="bld">saṅkhatā dhātū</span>ti paccayehi katā pañcakkhandhā. Asaṅkhatā dhātūti paccayehi akataṃ nibbānaṃ.</p>
  1065. <p class="bodytext">(Ña) <span class="bld">vijjā ca vimutti cā</span>ti ettha <span class="bld">vijjā</span>ti tisso vijjā. <span class="bld">Vimuttī</span>ti arahattaphalaṃ.</p>
  1066. <p class="bodytext">Imasmiṃ vāre abhiññādīni ekakasadisāneva, uppādetabbapade <a name="P3.1058"></a> pana maggo kathito, sacchikātabbapade phalaṃ.</p>
  1067. <p class="centered">Dvedhammavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1068. <p class="subhead">Tayodhammavaṇṇanā</p>
  1069. <p class="bodytext"><a name="para353"></a><a name="para353_dn3"></a><span class="paranum">353</span>. (Cha) <span class="bld">kāmānametaṃ nissaraṇaṃ yadidaṃ nekkhamma</span>nti ettha <span class="bld">nekkhamma</span>nti anāgāmimaggo adhippeto. So hi sabbaso kāmānaṃ nissaraṇaṃ. <span class="bld">Rūpānaṃ nissaraṇaṃ yadidaṃ āruppa</span>nti ettha āruppepi arahattamaggo. Puna uppattinivāraṇato sabbaso rūpānaṃ nissaraṇaṃ nāma. <span class="bld">Nirodho tassa</span> <a name="V3.0223"></a> <span class="bld">nissaraṇa</span>nti idha arahattaphalaṃ nirodhoti <a name="M3.0243"></a> adhippetaṃ. Arahattaphalena hi nibbāne diṭṭhe puna āyatiṃ sabbasaṅkhārā na hontīti arahattaṃ saṅkhatanirodhassa paccayattā nirodhoti vuttaṃ.</p>
  1070. <p class="bodytext">(Ja) <span class="bld">atītaṃse ñāṇa</span>nti atītaṃsārammaṇaṃ ñāṇaṃ itaresupi eseva nayo.</p>
  1071. <p class="bodytext">Imasmimpi vāre abhiññādayo ekakasadisāva. Duppaṭivijjhapade pana maggo kathito, sacchikātabbe phalaṃ.</p>
  1072. <p class="centered">Tayodhammavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1073. <p class="subhead">Cattārodhammavaṇṇanā</p>
  1074. <p class="bodytext"><a name="para354"></a><a name="para354_dn3"></a><span class="paranum">354</span>. (Ka) <span class="bld">cattāri cakkānī</span>ti ettha <span class="bld">cakkaṃ</span> nāma dārucakkaṃ, ratanacakkaṃ, dhammacakkaṃ, iriyāpathacakkaṃ, sampatticakkanti pañcavidhaṃ. Tattha ‘‘yaṃ panidaṃ samma, rathakāra, cakkaṃ chahi māsehi niṭṭhitaṃ, chārattūnehī’’ti (a. ni. 3.15) idaṃ dārucakkaṃ. ‘‘Pitarā pavattitaṃ cakkaṃ anuppavattetī’’ti (a. ni. 5.132) idaṃ ratanacakkaṃ. ‘‘Pavattitaṃ cakka’’nti (ma. ni. 2.399) idaṃ dhammacakkaṃ. ‘‘Catucakkaṃ navadvāra’’nti (saṃ. ni. 1.29) idaṃ iriyāpathacakkaṃ. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, cakkāni, yehi samannāgatānaṃ devamanussānaṃ catucakkaṃ pavattatī’’ti (a. ni. 4.31) idaṃ sampatticakkaṃ. Idhāpi etadeva adhippetaṃ.</p>
  1075. <p class="bodytext"><span class="bld">Patirūpadesavāso</span>ti yattha catasso parisā sandissanti, evarūpe anucchavike dese vāso. <span class="bld">Sappurisūpanissayo</span>ti buddhādīnaṃ sappurisānaṃ avassayanaṃ sevanaṃ bhajanaṃ. <span class="bld">Attasammāpaṇidhī</span>ti attano sammā ṭhapanaṃ, sace pana pubbe assaddhādīhi samannāgato hoti, tāni pahāya saddhādīsu patiṭṭhāpanaṃ. <span class="bld">Pubbe ca katapuññatā</span>ti pubbe upacitakusalatā. Idamevettha pamāṇaṃ. Yena hi ñāṇasampayuttacittena kusalaṃ kataṃ hoti, tadeva kusalaṃ taṃ purisaṃ patirūpadese <a name="P3.1059"></a> upaneti, sappurise bhajāpesi<a name="M3.0244"></a>. So eva ca puggalo attānaṃ sammā ṭhapeti. Catūsu <a name="V3.0224"></a> āhāresu paṭhamo lokiyova. Sesā pana tayo saṅgītisutte lokiyalokuttaramissakā kathitā. Idha pubbabhāge lokiyā.</p>
  1076. <p class="bodytext">(Ca) <span class="bld">kāmayogavisaṃyogā</span>dayo anāgāmimaggādivasena veditabbā.</p>
  1077. <p class="bodytext">(Cha) <span class="bld">hānabhāgiyā</span>dīsu paṭhamassa jhānassa lābhī kāmasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti <span class="bld">hānabhāgiyo</span> samādhi. Tadanudhammatā sati santiṭṭhati <span class="bld">ṭhitibhāgiyo</span> samādhi. Vitakkasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti <span class="bld">visesabhāgiyo</span> samādhi. Nibbidāsahagatā saññāmanasikārā samudācaranti virāgūpasañhito <span class="bld">nibbedhabhāgiyo</span> samādhīti iminā nayena sabbasamāpattiyo vitthāretvā attho veditabbo. Visuddhimagge panassa vinicchayakathā kathitāva.</p>
  1078. <p class="bodytext">Imasmimpi vāre abhiññādīni ekakasadisāneva. Abhiññāpade panettha maggo kathito. Sacchikātabbapade phalaṃ.</p>
  1079. <p class="centered">Cattārodhammavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1080. <p class="subhead">Pañcadhammavaṇṇanā</p>
  1081. <p class="bodytext"><a name="para355"></a><a name="para355_dn3"></a><span class="paranum">355</span>. (Kha) pītipharaṇatādīsu pītiṃ pharamānā uppajjatīti dvīsu jhānesu paññā <span class="bld">pītipharaṇatā</span> nāma. Sukhaṃ pharamānaṃ uppajjatīti tīsu jhānesu paññā <span class="bld">sukhapharaṇatā</span> nāma. Paresaṃ ceto pharamānā uppajjatīti cetopariyapaññā <span class="bld">cetopharaṇatā</span> nāma. Ālokapharaṇe uppajjatīti dibbacakkhupaññā <span class="bld">ālokapharaṇatā</span> nāma. Paccavekkhaṇañāṇaṃ <span class="bld">paccavekkhaṇanimittaṃ</span> nāma. Vuttampi cetaṃ ‘‘dvīsu jhānesu paññā pītipharaṇatā, tīsu jhānesu paññā sukhapharaṇatā. Paracitte paññā cetopharaṇatā, dibbacakkhu ālokapharaṇatā. Tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhitassa paccavekkhaṇañāṇaṃ paccavekkhaṇanimitta’’nti (vibha. 804).</p>
  1082. <p class="bodytext">Tattha pītipharaṇatā sukhapharaṇatā dve pādā viya. Cetopharaṇatā ālokapharaṇatā dve hatthā <a name="V3.0225"></a> viya. Abhiññāpādakajjhānaṃ majjhimakāyo viya<a name="M3.0245"></a>. Paccavekkhaṇanimittaṃ sīsaṃ viya. Iti āyasmā sāriputtatthero pañcaṅgikaṃ sammāsamādhiṃ aṅgapaccaṅgasampannaṃ purisaṃ katvā dassesi.</p>
  1083. <p class="bodytext">(Ja) <span class="bld">ayaṃ samādhi paccuppannasukho ce vā</span>tiādīsu arahattaphalasamādhi adhippeto. So hi appitappitakkhaṇe sukhattā <span class="bld">paccuppannasukho.</span> Purimo purimo pacchimassa <a name="P3.1060"></a> pacchimassa samādhisukhassa paccayattā āyatiṃ <span class="bld">sukhavipāko.</span></p>
  1084. <p class="bodytext">Kilesehi ārakattā <span class="bld">ariyo.</span> Kāmāmisavaṭṭāmisalokāmisānaṃ abhāvā <span class="bld">nirāmiso.</span> Buddhādīhi mahāpurisehi sevitattā <span class="bld">akāpurisasevito.</span> Aṅgasantatāya ārammaṇasantatāya sabbakilesadarathasantatāya ca <span class="bld">santo.</span> Atappanīyaṭṭhena <span class="bld">paṇīto.</span> Kilesapaṭippassaddhiyā laddhattā kilesapaṭippassaddhibhāvaṃ vā laddhattā <span class="bld">paṭippassaddhaladdho.</span> Paṭippassaddhaṃ paṭippassaddhīti hi idaṃ atthato ekaṃ. Paṭippassaddhakilesena vā arahatā laddhattā paṭippassaddhaladdho. Ekodibhāvena adhigatattā ekodibhāvameva vā adhigatattā <span class="bld">ekodibhāvādhigato.</span> Appaguṇasāsavasamādhi viya sasaṅkhārena sappayogena cittena paccanīkadhamme niggayha kilese vāretvā anadhigatattā <span class="bld">nasasaṅkhāraniggayhavāritagato.</span> Tañca samādhiṃ samāpajjanto tato vā vuṭṭhahanto sativepullapattattā. <span class="bld">Satova samāpajjati sato vuṭṭhahati.</span> Yathāparicchinnakālavasena vā sato samāpajjati sato vuṭṭhahati. Tasmā yadettha ‘‘ayaṃ samādhi paccuppannasukho ceva āyatiñca sukhavipāko’’ti evaṃ paccavekkhamānassa paccattaṃyeva aparappaccayaṃ ñāṇaṃ uppajjati, taṃ ekamaṅgaṃ. Esa nayo sesesupi. Evamimehi pañcahi paccavekkhaṇañāṇehi ayaṃ samādhi ‘‘pañcañāṇiko sammāsamādhī’’ti vutto.</p>
  1085. <p class="bodytext">Imasmiṃ vāre visesabhāgiyapade maggo kathito. Sacchikātabbapade phalaṃ. Sesaṃ purimasadisameva.</p>
  1086. <p class="subhead">Chadhammavaṇṇanā</p>
  1087. <p class="bodytext"><a name="para356"></a><a name="para356_dn3"></a><span class="paranum">356</span>. Chakkesu sabbaṃ uttānatthameva. Duppaṭivijjhapade panettha maggo kathito. Sesaṃ purimasadisaṃ.</p>
  1088. <p class="subhead">Sattadhammavaṇṇanā</p>
  1089. <p class="bodytext"><a name="para357"></a><a name="para357_dn3"></a><span class="paranum">357</span>. (Ña) <span class="bld">sammappaññāya</span> <a name="V3.0226"></a><a name="M3.0246"></a> <span class="bld">sudiṭṭhā hontī</span>ti hetunā nayena vipassanāñāṇena sudiṭṭhā honti. <span class="bld">Kāmā</span>ti vatthukāmā ca kilesakāmā ca, dvepi sapariḷāhaṭṭhena aṅgārakāsu viya sudiṭṭhā honti. <span class="bld">Vivekaninna</span>nti nibbānaninnaṃ. <span class="bld">Poṇaṃ pabbhāra</span>nti ninnassetaṃ vevacanaṃ. <span class="bld">Byantībhūta</span>nti niyatibhūtaṃ. Nittaṇhanti attho. Kuto? Sabbaso āsavaṭṭhānīyehi dhammehi tebhūmakadhammehīti attho. Idha bhāvetabbapade maggo kathito. Sesaṃ purimasadisameva.</p>
  1090. <p class="subhead">Aṭṭhadhammavaṇṇanā</p>
  1091. <p class="bodytext"><a name="para358"></a><a name="para358_dn3"></a><span class="paranum">358</span>. (Ka) <span class="bld">ādibrahmacariyikāya paññāyā</span>ti sikkhattayasaṅgahassa maggabrahmacariyassa ādibhūtāya pubbabhāge taruṇasamathavipassanāpaññāya<a name="P3.1061"></a>. Aṭṭhaṅgikassa vā maggassa ādibhūtāya sammādiṭṭhipaññāya. <span class="bld">Tibba</span>nti balavaṃ. <span class="bld">Hirottappa</span>nti hirī ca ottappañca. <span class="bld">Pema</span>nti gehassitapemaṃ. <span class="bld">Gāravo</span>ti garucittabhāvo. Garubhāvanīyañhi upanissāya viharato kilesā nuppajjanti ovādānusāsaniṃ labhati. Tasmā taṃ nissāya vihāro paññāpaṭilābhassa paccayo hoti.</p>
  1092. <p class="bodytext">(Cha) akkhaṇesu yasmā petā asurānaṃ āvāhanaṃ gacchanti, vivāhanaṃ gacchanti, tasmā pettivisayeneva asurakāyo gahitoti veditabbo.</p>
  1093. <p class="bodytext">(Ja) <span class="bld">appicchassā</span>ti ettha paccayaappiccho, adhigamaappiccho, pariyattiappiccho, dhutaṅgaappicchoti cattāro appicchā. Tattha paccayaappiccho bahuṃ dente appaṃ gaṇhāti, appaṃ dente appataraṃ vā gaṇhāti, na vā gaṇhāti, na anavasesagāhī hoti. Adhigamaappiccho majjhantikatthero viya attano adhigamaṃ aññesaṃ jānituṃ na deti. Pariyattiappiccho tepiṭakopi samāno na bahussutabhāvaṃ jānāpetukāmo hoti sāketatissatthero viya. Dhutaṅgaappiccho dhutaṅgapariharaṇabhāvaṃ aññesaṃ jānituṃ na deti dvebhātikattheresu jeṭṭhakatthero viya. Vatthu visuddhimagge kathitaṃ. <span class="bld">Ayaṃ dhammo</span>ti evaṃ santaguṇanigūhanena ca paccayapaṭiggahaṇe <a name="M3.0247"></a> mattaññutāya ca appicchassa puggalassa ayaṃ navalokuttaradhammo sampajjati, no mahicchassa. Evaṃ sabbattha yojetabbaṃ.</p>
  1094. <p class="bodytext"><span class="bld">Santuṭṭhassā</span>ti <a name="V3.0227"></a> catūsu paccayesu tīhi santosehi santuṭṭhassa. <span class="bld">Pavivittassā</span>ti kāyacittaupadhivivekehi vivittassa. Tattha <span class="bld">kāyaviveko</span> nāma gaṇasaṅgaṇikaṃ vinodetvā aṭṭhaārambhavatthuvasena ekībhāvo. Ekībhāvamattena pana kammaṃ na nipphajjatīti kasiṇaparikammaṃ katvā aṭṭha samāpattiyo nibbatteti, ayaṃ <span class="bld">cittaviveko</span> nāma. Samāpattimatteneva kammaṃ na nipphajjatīti jhānaṃ pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasitvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇāti, ayaṃ <span class="bld">upadhiviveko</span> nāma. Tenāha bhagavā – ‘‘kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ. Cittaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ. Upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatāna’’nti (mahāni. 49).</p>
  1095. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅgaṇikārāmassā</span>ti <a name="P3.1062"></a> gaṇasaṅgaṇikāya ceva kilesasaṅgaṇikāya ca ratassa. <span class="bld">Āraddhavīriyassā</span>ti kāyikacetasikavīriyavasena āraddhavīriyassa. <span class="bld">Upaṭṭhitasatissā</span>ti catusatipaṭṭhānavasena upaṭṭhitasatissa. <span class="bld">Samāhitassā</span>ti ekaggacittassa. <span class="bld">Paññavato</span>ti kammassakatapaññāya paññavato. <span class="bld">Nippapañcassā</span>ti vigatamānataṇhādiṭṭhipapañcassa.</p>
  1096. <p class="bodytext">Idha bhāvetabbapade maggo kathito. Sesaṃ purimasadisameva.</p>
  1097. <p class="subhead">Navadhammavaṇṇanā</p>
  1098. <p class="bodytext"><a name="para359"></a><a name="para359_dn3"></a><span class="paranum">359</span>. (Kha) <span class="bld">sīlavisuddhī</span>ti visuddhiṃ pāpetuṃ samatthaṃ catupārisuddhisīlaṃ. <span class="bld">Pārisuddhipadhāniyaṅga</span>nti parisuddhabhāvassa padhānaṅgaṃ. <span class="bld">Cittavisuddhī</span>ti vipassanāya padaṭṭhānabhūtā aṭṭha paguṇasamāpattiyo. <span class="bld">Diṭṭhivisuddhī</span>ti sapaccayanāmarūpadassanaṃ. <span class="bld">Kaṅkhāvitaraṇavisuddhī</span>ti paccayākārañāṇaṃ. Addhattayepi hi paccayavaseneva dhammā pavattantīti passato kaṅkhaṃ vitarati. <span class="bld">Maggāmaggañāṇadassanavisuddhī</span>ti obhāsādayo na maggo, vīthippaṭipannaṃ udayabbayañāṇaṃ maggoti evaṃ maggāmagge ñāṇaṃ. <span class="bld">Paṭipadāñāṇadassanavisuddhī</span>ti rathavinīte vuṭṭhānagāminivipassanā kathitā, idha taruṇavipassanā. <span class="bld">Ñāṇadassanavisuddhī</span>ti rathavinīte maggo kathito, idha vuṭṭhānagāminivipassanā. Etā pana sattapi visuddhiyo vitthārena <a name="M3.0248"></a> visuddhimagge kathitā. <span class="bld">Paññā</span>ti arahattaphalapaññā. <span class="bld">Vimuttipi</span> arahattaphalavimuttiyeva.</p>
  1099. <p class="bodytext">(Cha) <span class="bld">dhātunānattaṃ paṭicca uppajjati phassanānatta</span>nti cakkhādidhātunānattaṃ paṭicca cakkhusamphassādinānattaṃ uppajjatīti attho. <span class="bld">Phassanānattaṃ paṭiccā</span>ti cakkhusamphassādinānattaṃ paṭicca<a name="V3.0228"></a>. <span class="bld">Vedanānānatta</span>nti <a name="P3.1063"></a> cakkhusamphassajādivedanānānattaṃ. <span class="bld">Saññānānattaṃ paṭiccā</span>ti kāmasaññādinānattaṃ paṭicca. <span class="bld">Saṅkappanānatta</span>nti kāmasaṅkappādinānattaṃ. <span class="bld">Saṅkappanānattaṃ paṭicca uppajjati chandanānatta</span>nti saṅkappanānattatāya rūpe chando sadde chandoti evaṃ chandanānattaṃ uppajjati. <span class="bld">Pariḷāhanānatta</span>nti chandanānattatāya rūpapariḷāho saddapariḷāhoti evaṃ pariḷāhanānattaṃ uppajjati. <span class="bld">Pariyesanānānatta</span>nti pariḷāhanānattatāya rūpapariyesanādinānattaṃ uppajjati. <span class="bld">Lābhanānatta</span>nti pariyesanānānattatāya rūpapaṭilābhādinānattaṃ uppajjati.</p>
  1100. <p class="bodytext">(Ja) saññāsu <span class="bld">maraṇasaññā</span>ti maraṇānupassanāñāṇe saññā. <span class="bld">Āhārepaṭikūlasaññā</span>ti āhāraṃ pariggaṇhantassa uppannasaññā. <span class="bld">Sabbalokeanabhiratisaññā</span>ti sabbasmiṃ vaṭṭe ukkaṇṭhantassa uppannasaññā. Sesā heṭṭhā kathitā eva. Idha bahukārapade maggo kathito. Sesaṃ purimasadisameva.</p>
  1101. <p class="subhead">Dasadhammavaṇṇanā</p>
  1102. <p class="bodytext"><a name="para360"></a><a name="para360_dn3"></a><span class="paranum">360</span>. (Jha) <span class="bld">nijjaravatthūnī</span>ti nijjarakāraṇāni. <span class="bld">Micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hotī</span>ti ayaṃ heṭṭhā vipassanāyapi nijjiṇṇā eva pahīnā. Kasmā puna gahitāti asamucchinnattā. Vipassanāya hi kiñcāpi jiṇṇā, na pana samucchinnā, maggo pana uppajjitvā taṃ samucchindati, na puna vuṭṭhātuṃ deti. Tasmā puna gahitā. Evaṃ sabbapadesu nayo netabbo.</p>
  1103. <p class="bodytext">Ettha ca sammādiṭṭhipaccayā catusaṭṭhi dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti. Katame catusaṭṭhi? Sotāpattimaggakkhaṇe adhimokkhaṭṭhena saddhindriyaṃ paripūreti, paggahaṭṭhena vīriyindriyaṃ paripūreti, anussaraṇaṭṭhena satindriyaṃ paripūreti, avikkhepaṭṭhena samādhindriyaṃ paripūreti, dassanaṭṭhena paññindriyaṃ paripūreti, vijānanaṭṭhena <a name="M3.0249"></a> manindriyaṃ, abhinandanaṭṭhena somanassindriyaṃ, pavattasantatiadhipateyyaṭṭhena jīvitindriyaṃ paripūreti…pe… arahattaphalakkhaṇe adhimokkhaṭṭhena saddhindriyaṃ, pavattasantatiadhipateyyaṭṭhena jīvitindriyaṃ paripūretīti evaṃ catūsu <a name="P3.1064"></a> maggesu catūsu phalesu aṭṭha aṭṭha hutvā catusaṭṭhi dhammā pāripūriṃ gacchanti. Idha abhiññeyyapade maggo kathito. Sesaṃ purimasadisameva.</p>
  1104. <p class="bodytext">Idha ṭhatvā pañhā samodhānetabbā. Dasake sataṃ pañhā kathitā. Ekake ca navake ca sataṃ<a name="V3.0229"></a>, duke ca aṭṭhake ca sataṃ, tike ca sattake ca sataṃ, catukke ca chakke ca sataṃ, pañcake paññāsāti aḍḍhachaṭṭhāni pañhasatāni kathitāni honti.</p>
  1105. <p class="bodytext">‘‘Idamavoca āyasmā sāriputto, attamanā te bhikkhū āyasmato sāriputtassa bhāsitaṃ abhinandu’’nti sādhu, sādhūti abhinandantā sirasā sampaṭicchiṃsu. Tāya ca pana attamanatāya imameva suttaṃ āvajjamānā pañcasatāpi te bhikkhū saha paṭisambhidāhi aggaphale arahatte patiṭṭhahiṃsūti.</p>
  1106. <p class="centered">Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya</p>
  1107. <p class="centered">Dasuttarasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1108. <p class="centered">Niṭṭhitā ca pāthikavaggassa vaṇṇanāti.</p>
  1109. <p class="centered">Pāthikavaggaṭṭhakathā niṭṭhitā.</p>
  1110. <p class="subhead">Nigamanakathā</p>
  1111. <p class="bodytext">Ettāvatā <a name="V3.0230"></a><a name="M3.0250"></a> ca –</p>
  1112. <p class="gatha1">Āyācito <span class="bld">sumaṅgala, pariveṇa</span>nivāsinā thiraguṇena;</p>
  1113. <p class="gathalast"><span class="bld">Dāṭhānāgasaṅghattherena,</span> theravaṃsanvayena.</p>
  1114. <p class="gatha1"><span class="bld">Dīghāgamavarassa</span> dasabala, guṇagaṇaparidīpanassa aṭṭhakathaṃ;</p>
  1115. <p class="gathalast">Yaṃ ārabhiṃ <span class="bld">sumaṅgala, vilāsiniṃ</span> nāma nāmena.</p>
  1116. <p class="gatha1">Sā hi mahāṭṭhakathāya, sāramādāya niṭṭhitā;</p>
  1117. <p class="gathalast">Esā ekāsītipamāṇāya, pāḷiyā bhāṇavārehi.</p>
  1118. <p class="gatha1">Ekūnasaṭṭhimatto, <span class="bld">visuddhimaggopi</span> bhāṇavārehi;</p>
  1119. <p class="gathalast">Atthappakāsanatthāya, āgamānaṃ kato yasmā.</p>
  1120. <p class="gatha1">Tasmā tena sahā’yaṃ, aṭṭhakathā bhāṇavāragaṇanāya;</p>
  1121. <p class="gathalast">Suparimitaparicchinnaṃ, cattālīsasataṃ hoti.</p>
  1122. <p class="gatha1">Sabbaṃ cattālīsādhikasata, parimāṇaṃ bhāṇavārato evaṃ;</p>
  1123. <p class="gathalast">Samayaṃ pakāsayantiṃ, mahāvihāre nivāsinaṃ.</p>
  1124. <p class="gatha1">Mūlakaṭṭhakathāsāra, mādāya mayā imaṃ karontena;</p>
  1125. <p class="gathalast">Yaṃ puññamupacitaṃ tena, hotu sabbo sukhī lokoti.</p>
  1126. <p class="bodytext">Paramavisuddhasaddhābuddhivīriyapaṭimaṇḍitena sīlācārajjavamaddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamayasamayantaragahanajjhogāhaṇasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattippabhede sāṭṭhakathe satthusāsane appaṭihatañāṇappabhāvena mahāveyyākaraṇena karaṇasampattijanitasukhaviniggatamadhurodāravacanalāvaṇṇayuttena yuttamuttavādinā vādīvarena mahākavinā pabhinnapaṭisambhidāparivāre chaḷabhiññādippabhedaguṇapaṭimaṇḍite uttarimanussadhamme suppatiṭṭhitabuddhīnaṃ <a name="V3.0231"></a> theravaṃsappadīpānaṃ therānaṃ mahāvihāravāsīnaṃ vaṃsālaṅkārabhūtena vipulavisuddhabuddhinā <span class="bld">buddhaghoso</span>ti garūhi gahitanāmadheyyena therena katā ayaṃ <span class="bld">sumaṅgalavilāsinī</span> nāma dīghanikāyaṭṭhakathā –</p>
  1127. <p class="gatha1">Tāva <a name="M3.0251"></a> tiṭṭhatu lokasmiṃ, lokanittharaṇesinaṃ;</p>
  1128. <p class="gathalast">Dassentī kulaputtānaṃ, nayaṃ diṭṭhivisuddhiyā.</p>
  1129. <p class="gatha1">Yāva buddhoti nāmampi, suddhacittassa tādino;</p>
  1130. <p class="gathalast">Lokamhi lokajeṭṭhassa, pavattati mahesinoti.</p>
  1131. <p class="centered">Sumaṅgalavilāsinī nāma</p>
  1132. <p class="centered">Dīghanikāyaṭṭhakathā niṭṭhitā.</p>
  1133. </body>