s0102t.tik.htm 1004 KB

123456789101112131415161718192021222324252627282930313233343536373839404142434445464748495051525354555657585960616263646566676869707172737475767778798081828384858687888990919293949596979899100101102103104105106107108109110111112113114115116117118119120121122123124125126127128129130131132133134135136137138139140141142143144145146147148149150151152153154155156157158159160161162163164165166167168169170171172173174175176177178179180181182183184185186187188189190191192193194195196197198199200201202203204205206207208209210211212213214215216217218219220221222223224225226227228229230231232233234235236237238239240241242243244245246247248249250251252253254255256257258259260261262263264265266267268269270271272273274275276277278279280281282283284285286287288289290291292293294295296297298299300301302303304305306307308309310311312313314315316317318319320321322323324325326327328329330331332333334335336337338339340341342343344345346347348349350351352353354355356357358359360361362363364365366367368369370371372373374375376377378379380381382383384385386387388389390391392393394395396397398399400401402403404405406407408409410411412413414415416417418419420421422423424425426427428429430431432433434435436437438439440441442443444445446447448449450451452453454455456457458459460461462463464465466467468469470471472473474475476477478479480481482483484485486487488489490491492493494495496497498499500501502503504505506507508509510511512513514515516517518519520521522523524525526527528529530531532533534535536537538539540541542543544545546547548549550551552553554555556557558559560561562563564565566567568569570571572573574575576577578579580581582583584585586587588589590591592593594595596597598599600601602603604605606607608609610611612613614615616617618619620621622623624625626627628629630631632633634635636637638639640641642643644645646647648649650651652653654655656657658659660661662663664665666667668669670671672673674675676677678679680681682683684685686687688689690691692693694695696697698699700701702703704705706707708709710711712713714715716717718719720721722723724725726727728729730731732733734735736737738739740741742743744745746747748749750751752753754755756757758759760761762763764765766767768769770771772773774775776777778779780781782783784785786787788789790791792793794795796797798799800801802803804805806807808809810811812813814815816817818819820821822823824825826827828829830831832833834835836837838839840841842843844845846847848849850851852853854855856857858859860861862863864865866867868869870871872873874875876877878879880881882883884885886887888889890891892893894895896897898899900901902903904905906907908909910911912913914915916917918919920921922923924925926927928929930931932933934935936937938939940941942943944945946947948949950951952953954955956957958959960961962963964965966967968969970971972973974975976977978979980981982983984985986987988989990991992993994995996997998999100010011002100310041005100610071008100910101011101210131014101510161017101810191020102110221023102410251026102710281029103010311032103310341035103610371038103910401041104210431044104510461047104810491050105110521053105410551056105710581059106010611062106310641065106610671068106910701071107210731074107510761077107810791080108110821083108410851086108710881089109010911092109310941095109610971098109911001101110211031104110511061107110811091110111111121113111411151116111711181119112011211122112311241125112611271128112911301131113211331134113511361137113811391140114111421143114411451146114711481149115011511152115311541155115611571158115911601161116211631164116511661167116811691170117111721173117411751176117711781179118011811182118311841185118611871188118911901191119211931194119511961197119811991200120112021203120412051206120712081209121012111212121312141215121612171218121912201221122212231224122512261227122812291230123112321233123412351236123712381239124012411242124312441245124612471248124912501251125212531254125512561257125812591260126112621263126412651266126712681269127012711272127312741275127612771278127912801281128212831284128512861287128812891290129112921293129412951296129712981299130013011302130313041305130613071308130913101311131213131314131513161317131813191320132113221323132413251326132713281329133013311332133313341335133613371338133913401341134213431344134513461347134813491350135113521353135413551356135713581359136013611362136313641365136613671368136913701371137213731374137513761377137813791380138113821383138413851386138713881389139013911392139313941395139613971398139914001401140214031404140514061407140814091410141114121413141414151416141714181419142014211422142314241425142614271428142914301431143214331434143514361437143814391440144114421443144414451446144714481449145014511452145314541455145614571458145914601461146214631464146514661467146814691470147114721473147414751476147714781479148014811482148314841485148614871488148914901491149214931494149514961497
  1. <body>
  2. <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
  3. <p class="nikaya">Dīghanikāye</p>
  4. <p class="book"><a name="dn2"></a>Mahāvaggaṭīkā</p>
  5. <p class="chapter"><a name="dn2_1"></a>1. Mahāpadānasuttavaṇṇanā</p>
  6. <p class="subhead">Pubbenivāsapaṭisaṃyuttakathāvaṇṇanā</p>
  7. <p class="bodytext"><a name="para1"></a><a name="para1_dn2"></a><span class="paranum">1</span>. Yathājātānaṃ <a name="P2.0001"></a><a name="V2.0001"></a><a name="M2.0001"></a> karerirukkhānaṃ ghanapattasākhāviṭapehi maṇḍapasaṅkhepehi sañchanno padeso <span class="bld">‘‘karerimaṇḍapo’’</span>ti adhippeto. <span class="bld">Dvāre</span>ti dvārasamīpe. Dvāre ṭhitarukkhavasena aññatthāpi samaññā atthīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā’’</span>tiādi vuttaṃ. Kathaṃ pana bhagavā mahāgandhakuṭiyaṃ avasitvā tadā karerikuṭikāyaṃ vihāsīti? Sāpi buddhassa bhagavato vasanagandhakuṭi evāti dassento <span class="bld">‘‘antojetavane’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Salaḷāgāra</span>nti devadārurukkhehi katagehaṃ. <span class="bld">Pakatibhattassa pacchato</span>ti bhikkhūnaṃ pākatikabhattakālato pacchā, ṭhitamajjhanhikato uparīti attho. <span class="bld">Piṇḍapātato paṭikkantāna</span>nti piṇḍapātabhojanato apetānaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘bhattakicca’’</span>ntiādi.</p>
  8. <p class="bodytext">Maṇḍalasaṇṭhānā <a name="V2.0002"></a> māḷasaṅkhepena katā nisīdanasālā <span class="bld">‘‘maṇḍalamāḷa’’</span>nti adhippetāti āha <span class="bld">‘‘nisīdanasālāyā’’</span>ti. <span class="bld">Pubbenivāsapaṭisaṃyuttā</span>ti ettha pubba-saddo atītavisayo, nivāsa-saddo kammasādhano, khandhavinimutto ca nivasitadhammo natthi, khandhā ca santānavaseneva pavattantīti āha <span class="bld">‘‘pubbenivutthakkhandhasantānasaṅkhātena pubbenivāsenā’’</span>ti. <span class="bld">Yojetvā</span>ti <a name="M2.0002"></a> visayabhāvena yojetvā. <span class="bld">Pavattitā</span>ti kathitā. Dhammūpasaṃhitattā dhammato anapetāti <span class="bld">dhammī.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘dhammasaṃyuttā’’</span>ti.</p>
  9. <p class="bodytext"><span class="bld">Udapādī</span>ti <a name="P2.0002"></a> paduddhāro, tassa uppannā jātāti iminā sambandho. Taṃ panassā uppannākāraṃ pāḷiyaṃ saṅkhepatova dassitaṃ, vitthārato dassetuṃ <span class="bld">‘‘aho acchariya’’</span>ntiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">ke anussaranti, ke nānussarantī</span>ti padadvaye paṭhamaṃyeva sappapañcanaṃ, na itaranti tadeva puggalabhedato, kālavibhāgato, anussaraṇākārato, opammato niddisantena <span class="bld">‘‘titthiyā anussarantī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Aggappattakammavādino</span>ti sikhāppattakammavādino ‘‘atthi kammaṃ atthi kammavipāko’’ti (paṭi. ma. 1.234) evaṃ kammassakatāñāṇe ṭhitā tāpasaparibbājakā. <span class="bld">Cattālīsaṃyeva kappe anussarantī</span>ti brahmajālādīsu (dī. ni. 1.33) bhagavatā tathā paricchijja vuttattā. <span class="bld">Tato paraṃ na anussarantī</span>ti tathāvacanañca diṭṭhigatopaṭṭhakassa tesaṃ ñāṇassa paridubbalabhāvato.</p>
  10. <p class="bodytext"><span class="bld">Sāvakā</span>ti mahāsāvakā tesañhi kappasatasahassaṃ pubbābhinīhāro. Pakatisāvakā pana tato ūnakameva anussaranti. Yasmā ‘‘kappānaṃ lakkhādhikaṃ ekaṃ, dve ca asaṅkhyeyyānī’’ti kālavasena evaṃ parimāṇo yathākkamaṃ aggasāvakapaccekabuddhānaṃ puññañāṇābhinīhāro, sāvakabodhipaccekabodhipāramitāsambharaṇañca, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘dve aggasāvakā…pe… kappasatasahassañcā’’</span>ti. Yadi bodhisambhārasambharaṇakālaparicchinno tesaṃ tesaṃ ariyānaṃ abhiññāñāṇavibhavo, evaṃ sante buddhānampissa saparicchedatā āpannāti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘buddhānaṃ pana ettakanti paricchedo natthi, yāvatakaṃ ākaṅkhanti, tāvatakaṃ anussarantī’’</span>ti ‘‘yāvatakaṃ neyyaṃ, tāvatakaṃ ñāṇa’’nti (mahāni. 156; cūḷani. 85; paṭi. ma. 3, 5) vacanato. Sabbaññutaññāṇassa viya hi buddhānaṃ abhiññāñāṇānampi savisaye paricchedo nāma natthi, tasmā yaṃ <a name="P2.0003"></a> yaṃ ñātuṃ icchanti, te taṃ taṃ jānanti eva. Atha vā satipi kālaparicchede karuṇūpāyakosallapariggahādinā sātisayattā mahābodhisambhārānaṃ paññāpāramitāya pavattiānubhāvassa paricchedo nāma natthi, kuto tannimittakānaṃ abhiññāñāṇānanti vuttaṃ <span class="bld">‘‘buddhānaṃ…pe… natthī’’</span>ti.</p>
  11. <p class="bodytext"><span class="bld">Khandhapaṭipāṭiyā</span>ti <a name="V2.0003"></a><a name="M2.0003"></a> yathāpaccayaṃ anupubbapavattamānānaṃ khandhānaṃ anupubbiyā. <span class="bld">Khandhappavatti</span>nti vedanādikkhandhappavattiṃ. Tesañhi anubhavanādiākāraggahaṇamassa sātisayaṃ, taṃ saññābhave tattha tattha anussaraṇavasena gahetvā gacchantā ekavokārabhave alabhantā ‘‘na passantī’’ti vuttā, jāle patitā viya sakuṇā, macchā viya cāti adhippāyo. <span class="bld">Kuṇṭhā viyā</span>ti dandhā viya. <span class="bld">Paṅguḷā viyā</span>ti pīṭhasappino viya. <span class="bld">Diṭṭhiṃ gaṇhantī</span>ti adhiccasamuppannikadiṭṭhiṃ gaṇhanti. Yaṭṭhikoṭihetukaṃ gamanaṃ <span class="bld">yaṭṭhikoṭigamanaṃ</span> khandhapaṭipāṭiyā amuñcanato.</p>
  12. <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ santepī</span>ti kāmaṃ buddhasāvakāpi asaññabhave khandhappavattiṃ na passanti, evaṃ santepi <span class="bld">te</span> buddhasāvakā asaññabhavaṃ laṅghitvā parato anussaranti. <span class="bld">‘‘Vaṭṭe’’</span>tiādi tathā tesaṃ anussaraṇākāradassanaṃ. <span class="bld">Buddhehi dinnanaye ṭhatvā</span>ti ‘‘yattha pañcakappasatāni rūpappavattiyeva, na arūpappavatti, so asaññabhavo’’ti evaṃ sammāsambuddhehi desitāyaṃ dhammanettiyaṃ ṭhatvā. Evañhi antarā cutipaṭisandhiyo apassantā <span class="bld">parato anussaranti seyyathāpi āyasmā sobhito</span>ti (theragā. aṭṭha. 1.2.164 sobhitattheragāthāvaṇṇanā). So kira pubbenivāse ciṇṇavasī hutvā anupaṭipāṭiyā attano nibbattaṭṭhānaṃ <a name="P2.0004"></a> anussaranto yāva asaññabhave attano acittakapaṭisandhi tāva addasa, tato paraṃ pañcakappasataparimāṇe kāle cutipaṭisandhiyo adisvā avasāne cutiṃ disvā ‘‘kiṃ nāmeta’’nti āvajjayamāno nayavasena ‘‘asaññabhavo bhavissatī’’ti niṭṭhaṃ agamāsi. Atha naṃ bhagavā taṃ kāraṇaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā pubbenivāsaṃ anussarantānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. <span class="bld">‘‘Cutipaṭisandhiṃ oloketvā’’</span>ti idaṃ cutipaṭisandhivasena tesaṃ ñāṇassa saṅkamanadassanaṃ, tena sabbaso bhave anāmasitvā gantuṃ na sakkontīti dasseti.</p>
  13. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ tadeva passantī</span>ti yathā nāma saradasamaye ṭhitamajjhanhikavelāya caturatanike gehe cakkhumato purisassa rūpagataṃ supākaṭameva hotīti lokasiddhametaṃ, siyā pana tassa sukhumataratirohitādibhedassa rūpagatassa agocaratā. Na tveva buddhānaṃ ñātuṃ icchitassa ñeyyassa agocaratā, atha kho taṃ ñāṇālokena obhāsitaṃ hatthatale āmalakaṃ viya supākaṭaṃ suvibhūtameva hoti <a name="M2.0004"></a> tathā ñeyyāvaraṇassa suppahīnattā. Tenāha ‘‘buddhā pana attanā vā parehi vā diṭṭhakatasutaṃ, sūriyamaṇḍalobhāsasadisa’’nti ca ādi.</p>
  14. <p class="bodytext"><span class="bld">Tathā sāvakā ca paccekabuddhā cā</span>ti. Ettha <span class="bld">tathā</span>-saddena ‘‘attanā diṭṭhakatasutameva anussarantī’’ti <a name="V2.0004"></a> idaṃ upasaṃharati, tena sappadesameva nesaṃ anussaraṇaṃ, na nippadesanti nidasseti.</p>
  15. <p class="bodytext"><span class="bld">Khajjopanakaobhāsasadisaṃ</span> ñāṇassa ativiya appānubhāvatāya. <span class="bld">Sāvakāna</span>nti ettha pakatisāvakānaṃ pākatika<span class="bld">padīpobhāsasadisaṃ.</span> Mahāsāvakānaṃ (theragā. aṭṭha. 2.21 vaṅgīsettharagāthāvaṇṇanāya vitthāro) mahā<span class="bld">padīpobhāsasadisaṃ. </span> Tenāha <span class="bld">visuddhimagge</span> (visuddhi. 2.402) ‘‘ukkāpabhāsadisa’’nti. <span class="bld">Osadhitārakobhāsasadisa</span>nti <a name="P2.0005"></a> ussannā pabhā etāya dhīyati, osadhīnaṃ vā anubalappadāyakattā ‘‘osadhī’’ti evaṃ laddhanāmāya tārakāya pabhāsadisaṃ. <span class="bld">Saradasūriyamaṇḍalobhāsasadisaṃ</span> sabbaso andhakāravidhamanato. Apaṭubhāvahetuko visayaggahaṇe cañcalabhāvo <span class="bld">khalitaṃ,</span> kuṇṭhibhāvahetuko visayassa anabhisamayo <span class="bld">paṭighāto.</span> <span class="bld">Āvajjanapaṭibaddhamevā</span>ti āvajjanamattādhīnaṃ, āvajjitamatte eva yathicchitassa paṭivijjhanakanti attho. Sesapadadvayepi eseva nayo.</p>
  16. <p class="bodytext">Asaṅgaappaṭihataṃ pavattamānaṃ bhagavato ñāṇaṃ lahutarepi visaye, garutare ca ekasadisamevāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘dubbalapattapuṭe’’</span>tiādinā upamādvayaṃ vuttaṃ. Dhammakāyattā bhagavato guṇaṃ ārabbha pavattā <span class="bld">‘‘bhagavantaṃyeva ārabbha uppannā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Taṃ sabbampī</span>ti taṃ yathāvuttaṃ sabbampi pubbenivāsapaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ. Titthiyānaṃ, sāvakānañca pubbenivāsānussaraṇaṃ bhagavato pubbenivāsānussaraṇassa hīnudāharaṇadassanavasenettha kathitaṃ. Evañhi bhagavato mahantabhāvo visesato pakāsito hotīti. <span class="bld">Saṅkhepato</span>ti samāsato. Yattakopi pubbenivāsānussatiñāṇassa pavattibhedo attano ñāṇassa visayabhūto, taṃ sabbaṃ tadā yathākathitaṃ te bhikkhū saṅkhipitvā <span class="bld">‘‘itipī’’</span>ti āhaṃsu. Tassa ca anekākāratāya āmeḍitavacanaṃ, <span class="bld">pi</span>-saddo sampiṇḍanattho, ‘‘iti kho bhikkhave sappaṭibhayo bālo’’tiādīsu (ma. ni. 3.124; a. ni. 3.1) viya ākārattho <span class="bld">iti</span>-saddoti dassento <span class="bld">‘‘evampī’’</span>ti tadatthamāha.</p>
  17. <p class="bodytext"><a name="para2-3"></a><a name="para2-3_dn2"></a><span class="paranum">2-3</span>. <span class="bld">Vuttamevā</span>ti <a name="M2.0005"></a> ettha ca idha pāṭhe yaṃ vattabbaṃ tena pāṭhena sādhāraṇaṃ, taṃ vuttamevāti adhippetaṃ, na asādhāraṇaṃ apubbapadavaṇṇanāya adhikatattāti taṃ dassento <a name="P2.0006"></a> <span class="bld">‘‘ayameva hi viseso’’</span>tiādimāha. <span class="bld">‘‘Assosī’’</span>ti idaṃ savanakiccanipphattiyā vuttaṃ saddaggahaṇamukhena tadatthāvabodhassa siddhattā. Tattha pana pāḷiyaṃ ‘‘imaṃ saṃkhiyadhammaṃ viditvā’’ icceva (dī. ni. 1.2) vuttaṃ. Ime bhikkhū mama guṇe thomenti, kathaṃ? Mama pubbenivāsañāṇaṃ ārabbhāti yojanā. <span class="bld">Nipphatti</span>nti kiccanipphattiṃ, tena kātabbakiccasiddhanti attho. <span class="bld">No</span>ti pucchāvācī <a name="V2.0005"></a> <span class="bld">nu</span>-iti iminā samānattho nipātoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘iccheyyātha nū’’</span>ti. <span class="bld">Na</span>nti bhagavantaṃ. ‘‘Yaṃ bhagavā’’ti ettha yaṃ-saddena kiriyāparāmasanabhūtena ‘‘dhammiṃ kathaṃ katheyyā’’ti evaṃ vuttaṃ. Dhammikathākaraṇaṃ parāmaṭṭhaṃ ‘‘etassā’’ti padassa atthoti āha <span class="bld">‘‘etassa dhammikathākaraṇassā’’</span>ti, ādaravasena pana taṃ dvikkhattuṃ vuttaṃ.</p>
  18. <p class="bodytext"><a name="para4"></a><a name="para4_dn2"></a><span class="paranum">4</span>. <span class="bld">Suṇāthā</span>ti ettha <span class="bld">iti</span>-saddo ādiattho, pakārattho vā, etena ‘‘manasi karothā’’ti padaṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Sotāvadhānaṃ</span> sotassa odahanaṃ, sussūsāti attho. Chinnaṃ upacchinnaṃ vaṭumaṃ saṃsāravaṭṭaṃ etesanti <span class="bld">chinnavaṭumakā,</span> sammāsambuddhā, aññe ca khīṇāsavā, idha pana sammāsambuddhā adhippetā. Tesañhi sabbaso anussaraṇaṃ itaresaṃ avisayo. Tenāha <span class="bld">‘‘aññesaṃ asādhāraṇa’’</span>nti. <span class="bld">Paccattavacane dissati yaṃ-saddo</span> kammatthadīpanato. <span class="bld">Upayogavacane</span> dissati yaṃ-saddo pucchanakiriyāya kammatthadīpanato. <span class="bld">Ta</span>nti ca upayogavacanameva pucchati-saddassa dvikammakabhāvato. <span class="bld">Ya</span>nti yena kāraṇenāti ayamettha atthoti āha <span class="bld">‘‘karaṇavacane dissatī’’</span>ti. <span class="bld">Bhummeti daṭṭhabbo</span>ti yathā yaṃ-saddo na kevalaṃ paccattaupayogesu eva, atha kho karaṇepi dissati, evaṃ idha bhummeti daṭṭhabbo. <span class="bld">Dasasahassilokadhātu</span>nti jātikkhettabhūtaṃ dasasahassacakkavāḷaṃ. <span class="bld">Unnādento uppajji</span> <a name="P2.0007"></a> anekacchariyapātubhāvapaṭimaṇḍitattā buddhuppādassa.</p>
  19. <p class="bodytext">Kālassa bhaddatā nāma tattha sattānaṃ guṇavibhūtiyā, buddhuppādaparamā ca guṇavibhūtīti tabbahulatā yassa kappassa bhaddatāti āha <span class="bld">‘‘pañcabuddhuppādapaṭimaṇḍitattā sundarakappe’’</span>ti, tathā sārabhūtaguṇavasena <span class="bld">‘‘sārakappe’’</span>ti<a name="M2.0006"></a>. ‘‘Imaṃ kappaṃ thomento evamāhā’’ti vatvā imassa kappassa tathā thometabbatā anaññasādhāraṇāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘yato paṭṭhāyā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">yato paṭṭhāyā</span>ti yato pabhuti <span class="bld">abhinīhāro kato</span>ti manussattādiaṭṭhaṅgasamannāgato abhinīhāro pavattito. Saṃsārassa anādibhāvato imassa bhagavato abhinīhārato puretaraṃ uppannā sammāsambuddhā anantā aparimeyyāti tehi uppannakappe nivattento <span class="bld">‘‘etasmiṃ antare’’</span>ti āha. Kāmaṃ dīpaṅkarabuddhuppāde ayaṃ bhagavā abhinīhāramakāsi, tassa pana bhagavato nibbatti imassa abhinīhārato purimatarāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘amhākaṃ…pe… nibbattiṃsū’’</span>ti.</p>
  20. <p class="bodytext"><span class="bld">Asaṅkhyeyyakappapariyosāne</span>ti mahākappānaṃ asaṅkhyeyyapariyosāne. Esa nayo ito paresupi. <span class="bld">‘‘Ito tiṃsakappasahassānaṃ uparī’’</span>ti etena padumuttarassa bhagavato, sumedhassa ca bhagavato antare ekūnasattatikappasahassāni buddhasuññāni ahesunti dasseti. <span class="bld">‘‘Ito aṭṭhārasannaṃ kappasahassānaṃ uparī’’</span>ti iminā sujātassa bhagavato, atthadassissa ca bhagavato antare <a name="V2.0006"></a> ekenūnāni dvādasakappasahassāni buddhasuññāni ahesunti dasseti. <span class="bld">‘‘Ito catunavute kappe’’</span>ti iminā dhammadassissa bhagavato, siddhatthassa ca bhagavato antare chādhikanavasatuttarāni sattarasakappasahassāni buddhasuññāni ahesunti dasseti. <span class="bld">‘‘Ekatiṃse kappe’’</span>ti iminā vipassissa bhagavato, sikhissa ca bhagavato antare saṭṭhi kappāni buddhasuññāni ahesunti dasseti. Te sabbepi padumuttarassa bhagavato oraṃ sumedhādīhi uppannakappehi saddhiṃ samodhāniyamānā satasahassā kappā honti, yattha mahāsāvakādayo (theragā. aṭṭha. 2.21 vaṅgīsattheragāthāvaṇṇanā) vivaṭṭū panissayāni <a name="P2.0008"></a> kusalāni sambhariṃsu. Buddhasuññepi loke paccekabuddhā uppajjitvā tesaṃ purisavisesānaṃ puññābhisandābhibuddhiyā paccayā honti. <span class="bld">‘‘Evamaya’’</span>ntiādi vuttamevatthaṃ nigamanavasena vadati.</p>
  21. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Kiṃ paneta’’</span>ntiādi pubbanimittavibhāvanatthāya āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">eta</span>nti buddhānaṃ uppajjanaṃ. <span class="bld">Kappasaṇṭhānakālasmi</span>nti vivaṭṭakappassa saṇṭhahanakāle. <span class="bld">Ekamasaṅkhyeyya</span>nti saṃvaṭṭaṭṭhāyiṃ sandhāyāha. <span class="bld">Ekaṅgaṇaṃ hutvā ṭhite</span>ti pabbatarukkhagacchādīnaṃ, meghādīnañca abhāvena vivaṭaṃaṅgaṇaṃ hutvā ṭhite. <span class="bld">Lokasannivāse</span>ti <a name="M2.0007"></a> bhājanalokena sannivisitabbaṭṭhāne. Vīsati yaṭṭhiyo <span class="bld">usabhaṃ.</span> ‘‘Usabhamattā, dve usabhamattā’’tiādinā paccekaṃ mattā-saddo yojetabbo. <span class="bld">Yojanasahassamattā hutvā</span>ti patamānāva udakadhārā yojanasahassamattaṃ ākāsaṭṭhānaṃ pharitvā pavattiyā yojanasahassamattā hutvā. <span class="bld">Yāva avinaṭṭhabrahmalokā</span>ti yāva ābhassarabrahmalokā, yāva subhakiṇhabrahmalokā, yāva vehapphalabrahmalokāti attho.</p>
  22. <p class="bodytext"><span class="bld">Vātavasenā</span>ti saṭṭhisahassādhikanavayojanasatasahassubbedhassa sandhārakavātamaṇḍalassa vasena. <span class="bld">Mahābodhipallaṅko</span>ti mahābodhipallaṅkappadesamāha. Tassa pacchā vināso, paṭhamaṃ saṇṭhahanañca dhammatāvasena veditabbaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ padese. <span class="bld">Pubbanimittaṃ hutvā</span>ti buddhappādassa pubbanimittaṃ hutvā. Pubbanimittasannissayo hi gaccho nissitavohārena tathā vutto. Tenāha <span class="bld">‘‘tassā’’</span>tiādi. <span class="bld">Kaṇṇikābaddhāni hutvā</span>ti ābaddhakaṇṇikā viya hutvā. Suddhāvāsabrahmāno attamanā…pe… gacchantīti yojanā. Vehapphalepi subhakiṇhe saṅgahetvā <span class="bld">‘‘nava brahmalokā’’</span>ti vuttaṃ. Tathā hi te <a name="P2.0009"></a> catutthiṃyeva viññāṇaṭṭhitiṃ bhajanti. <span class="bld">Nikkhamantesū</span>ti mahābhinikkhamanaṃ abhinikkhamantesu. Abhijāti panettha jātibhāvasāmaññena gabbhokkantiyāva saṅgahitā. Nimīyati anumīyati phalaṃ etenāti <span class="bld">nimittaṃ,</span> kāraṇaṃ. Ñāpakampi hi kāraṇaṃ disvā tassa abyabhicārībhāvena phalaṃ siddhameva katvā gaṇhi, yathā taṃ asito isi abhijātiyaṃ mahāpurisassa lakkhaṇāni disvā tesaṃ abyabhicārībhāvena buddhaguṇe siddhe eva katvā gaṇhi, evaṃ <a name="V2.0007"></a> pana gayhamānaṃ tannimittakaṃ phalaṃ tadānubhāvena siddhaṃ viya voharīyati tabbhāve bhāvato. Tenāha <span class="bld">‘‘tesaṃ nimittānaṃ ānubhāvenā’’</span>tiādi. Tathā cāha bhagavā ‘‘so tena lakkhaṇena samannāgato…pe… rājā samāno kiṃ labhati, buddho samāno kiṃ labhatī’’ti (dī. ni. 3.202, 204) ca evamādi. <span class="bld">Imamattha</span>nti pañca buddhā imasmiṃ kappe uppajjissantīti imamatthaṃ yāthāvato <span class="bld">jāniṃsu.</span></p>
  23. <p class="subhead">Jātiparicchedādivaṇṇanā</p>
  24. <p class="bodytext"><a name="para5-7"></a><a name="para5-7_dn2"></a><span class="paranum">5-7</span>. <span class="bld">Kappaparicchedavasenā</span>ti <a name="M2.0008"></a> ‘‘ito so ekanavute kappe’’tiādinā yattha yattha kappe te te buddhā uppannā, tassa tassa kappassa paricchindanavasena parijānanavasena. ‘‘Idaṃ ta’’nti hi niyametvā paricchijja jānanaṃ paricchindanaṃ <span class="bld">paricchedo. Paritta</span>nti ittaraṃ. <span class="bld">Lahuka</span>nti sallahukaṃ, āyuno adhippetattā rassanti vuttaṃ hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘ubhayametaṃ appakasseva vevacana’’</span>nti.</p>
  25. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Appaṃ vā bhiyyo’’</span>ti avisesajotanaṃ ‘‘vīsaṃ vā tiṃsaṃ vā’’tiādinā aniyamitavaseneva yathālābhato <a name="P2.0010"></a> vavatthapetvā ayañca nayo apacuroti dassento <span class="bld">‘‘evaṃ dīghāyuko pana atidullabho’’</span>ti āha. Idaṃ taṃ visesavavatthāpanaṃ puggalesu pakkhipitvā dassento <span class="bld">‘‘tattha visākhā’’</span>tiādimāha.</p>
  26. <p class="bodytext">Yadi evaṃ kasmā amhākaṃ bhagavā tattakampi kālaṃ na jīvi, nanu mahābodhisattā carimabhave ativiyauḷāratamena puññābhisaṅkhārena paṭisandhiṃ gaṇhantīti? Saccametanti. Tattha kāraṇaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘vipassīādayo panā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha abhijātiyā mettāṭhānatāya abhisaṅkhāraviññāṇassa mettāpubbabhāgatā. Tadanuguṇañhi tesaṃ visesato paṭisandhiviññāṇaṃ. Tassa visesato bahulaṃ khemavitakkūpanissayatāya somanassasahagatatā, anaññasādhāraṇaparopadesarahitañāṇavisesūpanissayatāya ñāṇasampayuttatā, asaṅkhārikatā ca veditabbā, <span class="bld">asaṅkhyeyyaṃ āyu</span> ādhāravisesato, nissayavisesato, paṭipakkhadūrībhāvato, pavattiākāravisesato ca aparimeyyānubhāvatāya kāraṇassa. Tattha cirataraṃ kālaṃ santānassa pāramitāparibhāvitatā <span class="bld">ādhāravisesatā. </span> Alobhajjhāsayādiāsayasampadā <span class="bld">nissayavisesatā.</span> Lābhamacchariyādipāpadhammavikkhambhanaṃ <span class="bld">paṭipakkhadūrībhāvo.</span> Sabbasattānaṃ sakalavaṭṭadukkhanissaraṇatthāya āyūhanā <span class="bld">pavattiākāraviseso</span> veditabbo.</p>
  27. <p class="bodytext">Ayañca <a name="V2.0008"></a> nayo sabbesaṃ mahābodhisattānaṃ carimabhavābhinibbattakakammāyūhane sādhāraṇoti tassa phalenāpi ekasadiseneva bhavitabbanti <a name="M2.0009"></a> āha <span class="bld">‘‘iti sabbe buddhā asaṅkhyeyyāyukā’’</span>ti, asaṅkhyeyyakālāvatthānāyukāti attho. Asaṅkhyeyyāyukasaṃvattanasamatthaṃ paricitaṃ kammaṃ hoti, buddhā pana tadā manussānaṃ <a name="P2.0011"></a> paramāyuppamāṇānurūpameva kālaṃ ṭhatvā parinibbāyanti tato paraṃ ṭhatvā sādhetabbapayojanābhāvato, dhammatāvesāti vā veditabbā. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana tato paraṃ pana aṭṭhānassa ‘‘utubhojanavipattiyā’’ti (dī. ni. aṭṭha. 2.5) kāraṇaṃ vuttaṃ, ‘‘taṃ lokasādhāraṇaṃ loke jātasaṃvuddhānaṃ tathāgatānaṃ na hotī’’ti na sakkā vattuṃ. Tathā hi nesaṃ rogakilamathādayo hontiyeva. <span class="bld">Utubhojanavasenā</span>ti asampannassa, sampannassa ca utuno, bhojanassa ca vasena yathākkamaṃ <span class="bld">āyu hāyatipi vaḍḍhatipi. Āyū</span>ti ca paramāyu adhippetaṃ. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ <span class="bld">brahmajālādiṭīkāyaṃ</span> (dī. ni. ṭī. 1.40) vuttameva.</p>
  28. <p class="bodytext">Idāni tamatthaṃ samudāgamato paṭṭhāya dassetuṃ <span class="bld">‘‘tattha yadā’’</span>tiādi vuttaṃ. Dhamme niyuttā <span class="bld">dhammikā,</span> na dhammikā <span class="bld">adhammikā,</span> hiṃsādiadhammapasutā. <span class="bld">Adhammikameva hoti</span> issarajanānaṃ anuvattanena, paresaṃ diṭṭhānugatiāpajjanena ca. <span class="bld">Uṇhavalāhakā devatā</span>ti uṇhautuno paccayabhūtameghamālāsamuṭṭhāpakā devaputtā. Tesaṃ kira tathā cittuppādasamakālameva yathicchitaṭṭhānaṃ uṇhaṃ pharamānā valāhakamālā nātibahalā ito cito nabhaṃ chādentī vitanoti. Esa nayo <span class="bld">sītavalāhakavassavalāhakā</span>su.<span class="bld"> Abbhavalāhakā</span> pana devatā sītuṇhavassehi vinā kevalaṃ abbhapaṭalasseva samuṭṭhāpakā veditabbā. <span class="bld">Tāsa</span>nti ettha ‘‘mittā’’ti padaṃ ānetvā yojanā. Kāmaṃ heṭṭhā vuttā sattavidhāpi devatā cātumahārājikāva tā pana tena tena visesena vatvā idāni tadaññe paṭhamabhūmike kāmāvacaradeve sāmaññato gaṇhanto <span class="bld">‘‘cātumahārājikā’’</span>ti āha. <span class="bld">Tāsaṃ adhammikatāyā</span>ti rājūnaṃ adhammikabhāvamūlakena uparājādiadhammikabhāvaparamparābhatena tāsaṃ devatānaṃ adhammikabhāvena. <span class="bld">Visamaṃ candimasūriyā pariharantī</span>ti <a name="P2.0012"></a> bahvābādhatādi aniṭṭhaphalūpanissayabhūtassa yathāvuttaadhammikatāsaññitassa sādhāraṇassa pāpakammassa balena visamaṃ vāyantena vāyunā pīḷiyamānā candimasūriyā sineruṃ parikkhipantā visamaṃ parivattanti yathāmaggena nappavattantīti<a name="M2.0010"></a>. Assidaṃ yathā candimasūriyānaṃ visamaparivattanaṃ visamavātasaṅkhobhahetukaṃ, evaṃ utuvassādivisamappavattīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘vāto yathāmaggena na vāyatī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Devatāna</span>nti sītavalāhakadevatādidevatānaṃ. Tenāha ‘‘sītuṇhabhedo utū’’tiādi. <span class="bld">Tasmiṃ asampajjante</span>ti tasmiṃ yathāvutte vassabījabhūte utumhi yathākālaṃ sampattiṃ anupagacchante.</p>
  29. <p class="bodytext">‘‘Na <a name="V2.0009"></a> sammā devo vassatī’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivaranto <span class="bld">‘‘kadācī’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">kadāci vassatī</span>ti kadāci avassanakāle vassati. <span class="bld">Kadāci na vassatī</span>ti kadāci vassitabbakāle na vassati. <span class="bld">Katthaci vassati, katthaci na vassatī</span>ti padesamāha. <span class="bld">‘‘Vassantopī’’</span>tiādi ‘‘kadāci vassati, kadāci na vassatī’’ti padadvayasseva atthavivaraṇaṃ. <span class="bld">Vigatagandhavaṇṇarasādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena nirojataṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Ekasmiṃ padese</span>ti bhattapacanabhājanassa ekapasse. <span class="bld">Uttaṇḍula</span>nti pākato ukkantataṇḍulaṃ. <span class="bld">Tīhākārehī</span>ti sabbaso apariṇataṃ, ekadesena pariṇataṃ, dupariṇatañcāti evaṃ tīhākārehi. <span class="bld">Paccati</span> pakkāsayaṃ upagacchati. <span class="bld">Appāyukā</span>ti ettha ‘‘dubbaṇṇā cā’’tipi vattabbaṃ. <span class="bld">Evaṃ utubhojanavasena āyu hāyati</span> hetumhi aparikkhīṇepi paccayassa paridubbalattā.</p>
  30. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Yadā panā’’</span>tiādi sukkapakkhassa attho vuttavipariyāyena veditabbo.</p>
  31. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaḍḍhitvā</span> <a name="P2.0013"></a> <span class="bld">vaḍḍhitvā parihīnanti veditabbaṃ.</span> Kasmā? Na hi ekasmiṃ antarakappe aneke buddhā uppajjanti, eko eva pana uppajjatīti. Idāni tamatthaṃ vitthārato dassetuṃ <span class="bld">‘‘katha’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Cattāri ṭhatvā</span>ti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ. <span class="bld">Yaṃyaṃāyuparimāṇesū</span>ti yattakayattakaparamāyuppamāṇesu. <span class="bld">Tesampī</span>ti buddhānaṃ. <span class="bld">Taṃ tadeva āyuparimāṇaṃ hoti,</span> tattha kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva.</p>
  32. <p class="centered">Jātiparicchedādivaṇṇanā niṭṭhitā</p>
  33. <p class="subhead">Bodhiparicchedavaṇṇanā</p>
  34. <p class="bodytext"><a name="para8"></a><a name="para8_dn2"></a><span class="paranum">8</span>. <span class="bld">Mūle</span>ti <a name="M2.0011"></a> mūlāvayavassa samīpe. Taṃ pana tassā heṭṭhāpadeso hotīti āha <span class="bld">‘‘pāṭalirukkhassa heṭṭhā’’</span>ti. <span class="bld">Taṃdivasa</span>nti attanā jātadivase, <span class="bld">taṃdivasa</span>nti vā taṃ bhagavato abhisambodhidivase. So kira bodhirukkho sālakalyāṇī viya pathaviyā abbhantare eva puretaraṃ vaḍḍhento abhisambodhidivase pathaviṃ ubbhijjitvā uṭṭhito ratanasataṃ ucco, tāvadeva ca vitthato hutvā nabhaṃ pūrento aṭṭhāsi. Ayampi kiretassa rukkhabhāvena viya aññehi vemattatā. Ghanasaṃhatanāḷavaṇṭatāya <span class="bld">kaṇṇikabaddhehi viya pupphehi. Ekasañchannā</span>ti pupphānaṃ nirantaratāya <a name="V2.0010"></a> ekajjhaṃ sañchannā, <span class="bld">tattha tattha nibaddha…pe… samujjala</span>nti tahaṃ tahaṃ olambitakusumadāmehi ceva tahaṃ tahaṃ khittamālāpiṇḍīhi ca ito cito vippakiṇṇavividhavaṇṭamuttapupphehi ca sammadeva ujjalaṃ. <span class="bld">Aññamaññaṃ sirīsampattānī</span>ti aññamaññassa siriyā sobhāya sampannāni. <span class="bld">Buddhaguṇavibhavasiri</span>nti sammāsambuddhehi abhigantabbaguṇavibhūtisobhaṃ. <span class="bld">Paṭivijjhamāno</span>ti adhigacchanto.</p>
  35. <p class="bodytext"><span class="bld">Setambarukkho</span>ti setavaṇṇaphalo ambarukkho. <span class="bld">Tadevā</span>ti <a name="P2.0014"></a> pāṭaliyā vuttappamāṇameva. <span class="bld">Ekato</span>ti ekapasse. <span class="bld">Surasānī</span>ti sumadhurarasāni.</p>
  36. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekova pallaṅko</span>ti ekova pallaṅkappadeso. <span class="bld">So so</span> rukkho <span class="bld">‘‘bodhī’’ti vuccati</span> bujjhanti etthāti katvā.</p>
  37. <p class="subhead">Sāvakayugaparicchedavaṇṇanā</p>
  38. <p class="bodytext"><a name="para9"></a><a name="para9_dn2"></a><span class="paranum">9</span>. <span class="bld">Sāvakaparicchede</span>ti sāvakayugaparicchede. ‘‘Khaṇḍatissa’’nti dvepi ekajjhaṃ gahetvā ekattavasena vuttanti āha <span class="bld">‘‘khaṇḍo ca tisso cā’’</span>ti, buddhānaṃ sahodaro, vemātikopi vā jeṭṭhabhātā na hotīti <span class="bld">‘‘ekapitiko kaniṭṭhabhātā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Avasesehi</span> puttehi. ‘‘Paññāpāramiyā matthakaṃ patto’’ti vatvā tassa matthakappattaṃ guṇavisesaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘sikhinā bhagavatā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  39. <p class="bodytext"><span class="bld">Uttaro</span>ti uttamo. Puna <span class="bld">uttaro</span>ti theraṃ nāmena vadati. <span class="bld">Pāra</span>nti parakoṭimatthakaṃ. <span class="bld">Paññāvisaye</span>ti paññādhikāre. Pavattiṭṭhānavasena hi pavattiṃ vadati.</p>
  40. <p class="subhead">Sāvakasannipātaparicchedavaṇṇanā</p>
  41. <p class="bodytext"><a name="para10"></a><a name="para10_dn2"></a><span class="paranum">10</span>. <span class="bld">Uposatha</span>nti <a name="M2.0012"></a> āṇāpātimokkhaṃ. <span class="bld">Dutiyatatiyesū</span>ti dutiye, tatiye ca sāvakasannipāte. <span class="bld">Eseva nayo</span>ti caturaṅgikataṃ atidisati. <span class="bld">Abhinīhārato paṭṭhāya vatthuṃ kathetvā pabbajjā dīpetabbā,</span> sā pana yasmā <span class="bld">manorathapūraṇiyaṃ</span> aṅguttaraṭṭhakathāyaṃ (a. ni. aṭṭha. 1.1.211) vitthārato āgatā, tasmā tattha vuttanayeneva veditabbāti.</p>
  42. <p class="subhead">Upaṭṭhākaparicchedavaṇṇanā</p>
  43. <p class="bodytext"><a name="para11"></a><a name="para11_dn2"></a><span class="paranum">11</span>. <span class="bld">Nibaddhupaṭṭhākabhāva</span>nti <a name="V2.0011"></a> ārambhato paṭṭhāya yāva parinibbānā niyataupaṭṭhākabhāvaṃ. Aniyatuupaṭṭhākā pana bhagavato paṭhamabodhiyaṃ bahū ahesuṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘bhagavato hī’’</span>tiādi. Idāni ānandatthero yena kāraṇena satthu nibaddhupaṭṭhākabhāvaṃ upagato, yathā ca upagato, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tattha ekadā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Ahaṃ iminā maggena gacchāmī’’ti āha</span> anayabyasanāpādakena kammunā codiyamāno<a name="P2.0015"></a>. <span class="bld">Atha naṃ bhagavā</span> tamatthaṃ anārocetvāva khemaṃ maggaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘ehi bhikkhu iminā gacchāmā’’ti āha. </span> Kasmā panassa bhagavā tamatthaṃ nārocesīti? Ārocitepi asaddahanto nādiyissati. Tañhi tassa hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyātiti. <span class="bld">Te</span>ti te gamanaṃ, <span class="bld">‘‘ta’’</span>nti vā pāṭho.</p>
  44. <p class="bodytext"><span class="bld">Anvāsatto</span>ti anubaddho, upadduto vā. Dhammagāravanissito saṃvego <span class="bld">dhammasaṃvego</span> ‘‘amhesu nāma tiṭṭhantesu bhagavatopi īdisaṃ jāta’’nti. ‘‘Ahaṃ upaṭṭhahissāmī’’ti vadanto dhammasenāpati atthato evaṃ vadanto nāma hotīti <span class="bld">‘‘ahaṃ bhante tumhe’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Asuññāyeva me sā disā</span>ti asuññāyeva mama sā disā. Tattha kāraṇamāha <span class="bld">‘‘tava ovādo buddhānaṃ ovādasadiso’’</span>ti.</p>
  45. <p class="bodytext"><span class="bld">Vasituṃ na dassatī</span>ti ekagandhakuṭiyaṃ vāsaṃ na labhissatīti adhippāyo. <span class="bld">Parammukhā desitassāpi dhammassā</span>ti suttantadesanaṃ sandhāya vuttaṃ. Abhidhammadesanā panassa parammukhāva pavattā pageva yācanāya. Tassā vācanāmaggopi sāriputtattherappabhavo. Kasmā? So niddesapaṭisambhidā viya <a name="M2.0013"></a> therassa bhikkhuto gahitadhammakkhandhapakkhiyo. Apare pana ‘‘dhammabhaṇḍāgāriko paṭipāṭiyā tikadukesu devasikaṃ katokāso bhagavantaṃ pañhaṃ pucchi, bhagavāpissa pucchitapucchitaṃ nayadānavasena vissajjesi. Evaṃ abhidhammopi satthārā parammukhā desitopi therena sammukhā paṭiggahitova ahosī’’ti vadanti. Sabbaṃ vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.</p>
  46. <p class="bodytext"><span class="bld">Aggupaṭṭhāko</span>ti upaṭṭhāne sakkaccakāritāya aggabhūto upaṭṭhāko. Thero hi upaṭṭhākaṭṭhānaṃ laddhakālato paṭṭhāya bhagavantaṃ duvidhena udakena, tividhena dantakaṭṭhena, pādaparikammena, gandhakuṭipariveṇasammajjanenāti evamādīhi kiccehi upaṭṭhahanto ‘‘imāya nāma velāya satthu idaṃ nāma laddhuṃ vaṭṭati, idaṃ nāma kātuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā <a name="P2.0016"></a> taṃ taṃ nipphādento mahatiṃ daṇḍadīpikaṃ gahetvā ekarattiṃ gandhakuṭipariveṇaṃ nava vāre anupariyāyati. Evaṃ hissa ahosi <a name="V2.0012"></a> ‘‘sace me thinamiddhaṃ okkameyya, bhagavati pakkosante paṭivacanaṃ dātuṃ nāhaṃ sakkuṇeyya’’nti, tasmā sabbarattiṃ daṇḍadīpikaṃ hatthena na muñcati. Tena vuttaṃ ‘‘aggupaṭṭhāko’’ti.</p>
  47. <p class="bodytext"><a name="para12"></a><a name="para12_dn2"></a><span class="paranum">12</span>. Pitumātujātanagaraparicchedo pitumukhena āgatattā <span class="bld">‘‘pitiparicchedo’’</span>ti vutto.</p>
  48. <p class="bodytext"><span class="bld">Vihāraṃ pāvisī</span>ti gandhakuṭiṃ pāvisi. <span class="bld">Ettakaṃ kathetvā</span>ti kappaparicchedādinavavārapaṭimaṇḍitaṃ vipassīādīnaṃ sattannaṃ buddhānaṃ pubbenivāsapaṭisaṃyuttaṃ ettāvatā desanaṃ desetvā. Kasmā panettha bhagavā vipassīādīnaṃ sattannaṃyeva buddhānaṃ pubbenivāsaṃ kathesi, na <span class="bld">buddhavaṃsa</span>desanāyaṃ (bu. vaṃ. 64 gāthādayo) viya pañcavīsatiyā buddhānaṃ, tato vā pana bhiyyoti? Anadhikārato, payojanābhāvato ca. Buddhavaṃsadesanāyañhi (bu. vaṃ. 75) –</p>
  49. <p class="gatha1">‘‘Kīdiso te mahāvīra, abhinīhāro naruttama;</p>
  50. <p class="gathalast">Kamhi kāle tayā vīra, patthitā bodhimuttamā’’ti. ādinā –</p>
  51. <p class="unindented">Pavattaṃ taṃ pucchaṃ adhikāraṃ aṭṭhuppattiṃ katvā yassa sammāsambuddhassa pādamūle attanā mahābhinīhāro kato, taṃ dīpaṅkaraṃ bhagavantaṃ ādiṃ katvā yesaṃ catuvīsatiyā buddhānaṃ santikā bodhiyā laddhabyākaraṇo hutvā tattha tattha pāramiyo pūresi, tesaṃ paṭipattisaṅkhāto pubbenivāso, attano ca paṭipatti kathitā, idha pana tādiso adhikāro natthi<a name="M2.0014"></a>, yena dīpaṅkarato paṭṭhāya, tato vā pana purato buddhe ārabbha pubbenivāsaṃ katheyya. Tasmā na ettha buddhavaṃsadesanāyaṃ viya pubbenivāso vitthārito. Yasmā ca buddhānaṃ desanā nāma desanāya bhājanabhūtānaṃ puggalānaṃ ñāṇabalānurūpā, na attano ñāṇabalānurūpā, tasmā tattha aggasāvakānaṃ, mahāsāvakānaṃ, (theragā. aṭṭha. 2.21 vaṅgīsattheragāthāvaṇṇanā) tādisānañca <a name="P2.0017"></a> devabrahmānaṃ vasena desanā vitthāritā. Idha pana pakatisāvakānaṃ, tādisānañca devatānaṃ vasena pubbenivāsaṃ kathento sattannameva buddhānaṃ pubbenivāsaṃ kathesi. Tathā hi ne bhagavā palobhanavasena samuttejetuṃ sappapañcatāya kathāya desanaṃ matthakaṃ apāpetvāva gandhakuṭiṃ pāvisi. Tathā ca imissā eva desanāya anusārato <span class="bld">āṭānāṭiya</span>paritta- (dī. ni. 3.275) desanādayo pavattā.</p>
  52. <p class="bodytext">Apicettha <a name="V2.0013"></a> bhagavā attano suddhāvāsacārikāvibhāviniyā uparidesanāya saṅgahatthaṃ vipassīādīnaṃ eva sattannaṃ sammāsambuddhānaṃ pubbenivāsaṃ kathesi. Tesaṃyeva hi sāvakā tadā ceva etarahi ca suddhāvāsabhūmiyaṃ ṭhitā, na aññesaṃ parinibbutattā. ‘‘Siddhatthatissaphussānaṃ kira buddhānaṃ sāvakā suddhāvāsesu upapannā upapattisamanantarameva imasmiṃ sāsane upakādayo viya arahattaṃ adhigantvā nacirasseva parinibbāyiṃsu, na tattha tattha yāvatāyukaṃ aṭṭhaṃsū’’ti vadanti. Tathā yesaṃ sammāsambuddhānaṃ paṭivedhasāsanaṃ ekaṃsato nicchaye na ajjāpi dharati, na antarahitaṃ, te eva kittento vipassīādīnaṃyeva bhagavantānaṃ pubbenivāsaṃ imasmiṃ sutte kathesi veneyyajjhāsayavasena. Apubbācarimaniyamo pana aparāparaṃ saṃsaraṇakasattavāsavasena ekissā lokadhātuyā icchitoti na tenetaṃ virujjhatīti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Nirantaraṃ matthakaṃ pāpetvā</span>ti abhijātito paṭṭhāya yāva pātimokkhuddeso yāva tā buddhakiccasiddhi, tāva matthakaṃ sikhaṃ pāpetvā. Na tāva kathitoti yojanā.</p>
  53. <p class="bodytext"><span class="bld">Tanti</span>nti dhammatantiṃ, pariyattinti attho. Puttaputtamātuyānavihāradhanavihāradāyakādīnaṃ sambahulānaṃ atthānaṃ vibhāvanavasena pavattavāro <span class="bld">sambahulavāro.</span></p>
  54. <p class="subhead">Sambahulavāravaṇṇanā</p>
  55. <p class="bodytext">Kāmañcāyaṃ <a name="M2.0015"></a> pāḷiyaṃ anāgato, aṭṭhakathāsu āgatattā pana ānetvā <a name="P2.0018"></a> dīpetabboti taṃ dīpento <span class="bld">‘‘sabbabodhisattānañhī’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Kulavaṃso</span> kulānukkamo. <span class="bld">Paveṇī</span>ti paramparā. <span class="bld">‘‘Kasmā’’</span>ti puttuppattiyā kāraṇaṃ pucchitvā taṃ vissajjento <span class="bld">‘‘sabbaññubodhisattānañhī’’</span>tiādimāha, tena tesaṃ jātanagarādi paññāyamānaṃ ekaṃsato manussabhāvasañjānanatthaṃ icchitabbaṃ, aññathā yathādhippetabuddhakiccasiddhi eva na siyāti dasseti, yato mahāsattānaṃ carimabhave manussaloke eva pātubhāvo, na aññattha.</p>
  56. <p class="subhead">Sambahulaparicchedavaṇṇanā</p>
  57. <p class="bodytext">Candādīnaṃ sobhāvisesaṃ raheti cajāpetīti <span class="bld">rāhu,</span> rāhuggaho, idha pana rāhu viyāti <span class="bld">rāhu. Bandhana</span>nti ca anatthuppattiṭṭhānataṃ sandhāya vuttaṃ. Tathā mahāsattena vuttavacanameva gahetvā kumārassa <span class="bld">‘‘rāhulo’’</span>ti nāmaṃ akaṃsu. <span class="bld">Athā</span>ti nipātamattaṃ. <span class="bld">Rocinī</span>ti rocanasīlā, ujjalarūpāti <a name="V2.0014"></a> attho. <span class="bld">Rucaggatī</span>ti rucaṃ pabhātaṃ āgatibhūtā, ga-kārāgamaṃ katvā vuttaṃ. Itthiratanabhāvato manussaloke sabbāsaṃ itthīnaṃ bimbapaṭicchannabhūtāti <span class="bld">bimbā.</span></p>
  58. <p class="bodytext"><span class="bld">Jhānā vuṭṭhāyā</span>ti pādakajjhānato uṭṭhāya.</p>
  59. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭhaṅgulubbedhā</span>ti aṭṭhaṅgulappamāṇabahalabhāvā. <span class="bld">Cūḷaṃsena chādetvā</span>ti tiriyabhāgena ṭhapanavasena sabbaṃ vihāraṭṭhānaṃ chādetvā. <span class="bld">Suvaṇṇayaṭṭhiphālehī</span>ti phālappamāṇāhi suvaṇṇayaṭṭhīhi. <span class="bld">Suvaṇṇahatthipādānī</span>ti pakatihatthipādaparimāṇāni suvaṇṇakhaṇḍāni. <span class="bld">Vuttanayenevā</span>ti cūḷaṃseneva. <span class="bld">Suvaṇṇakaṭṭīhī</span>ti suvaṇṇakhaṇḍehi. <span class="bld">Salakkhaṇāna</span>nti lakkhaṇasampannānaṃ sahassārānaṃ.</p>
  60. <p class="bodytext"><span class="bld">Bodhipallaṅko</span>ti abhisambujjhanakāle nisajjaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Avijahito</span>ti <a name="P2.0019"></a> buddhānaṃ tathānisajjāya anaññatthabhāvībhāvato apariccatto. Tenāha <span class="bld">‘‘ekasmiṃyeva ṭhāne hotī’’</span>ti. <span class="bld">Paṭhamapadagaṇṭhikā</span>ti pacchime sopānaphalake ṭhatvā ṭhapiyamānassa dakkhiṇapādassa patiṭṭhahanaṭṭhānaṃ. Taṃ pana yasmā daḷhaṃ thiraṃ kenaci abhejjaṃ hoti, tasmā <span class="bld">‘‘padagaṇṭhī’’</span>ti vuttaṃ. Yasmiṃ <a name="M2.0016"></a> bhūmibhāge idāni jetavanamahāvihāro, tattha yasmiṃ ṭhāne purimānaṃ sabbabuddhānaṃ mañcā paññattā, tasmiṃyeva padese amhākampi bhagavato mañco paññattoti katvā ‘‘cattāri mañcapādaṭṭhānāni avijahitāneva hontī’’ti vuttaṃ. Mañcānaṃ pana mahantakhuddakabhāvena mañcapaññāpanapadesassa mahantāmahantatā appamāṇaṃ, buddhānubhāvena pana so padeso sabbadā ekappamāṇoyeva hotīti ‘‘cattāri mañcapādaṭṭhānāni avijahitāneva hontī’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Vihāropi na vijahito yevā</span>ti etthāpi eseva nayo. Purimaṃ vihāraṭṭhānaṃ na pariccajatīti hi attho.</p>
  61. <p class="bodytext">Visiṭṭhā mattā vimattā, vimattāva <span class="bld">vemattaṃ,</span> visadisatāti attho. <span class="bld">Pamāṇaṃ</span> āroho. <span class="bld">Padhānaṃ</span> dukkarakiriyā. <span class="bld">Rasmī</span>ti sarīrappabhā.</p>
  62. <p class="bodytext">‘‘Sattānaṃ pākatikahatthena chahattho majjhimapuriso, tato tiguṇaṃ bhagavato sarīrappamāṇanti bhagavā aṭṭhārasahattho’’ti vadanti. Apare pana bhaṇanti ‘‘manussānaṃ pākatikahatthena catuhattho majjhimapuriso, tato tiguṇaṃ bhagavato sarīrappamāṇanti bhagavā dvādasahattho upādinnakarūpadhammavasena, samantato pana byāmamattaṃ byāmappabhā pharatīti upari chahatthaṃ abbhuggato, bahalatarappabhā rūpena saddhiṃ aṭṭhārasahattho hotī’’ti.</p>
  63. <p class="bodytext"><span class="bld">Addhaniya</span>nti <a name="V2.0015"></a> dīghakālaṃ.</p>
  64. <p class="bodytext"><span class="bld">Ajjhāsayapaṭibaddha</span>nti bodhisambhārasambharaṇakāle tathāpavattajjhāsayādhīnaṃ, tathāpavattapatthanānurūpaṃ vipulaṃ, vipulatarañca <a name="P2.0020"></a> hotīti attho. Svāyamattho <span class="bld">cariyāpiṭakavaṇṇanāyaṃ</span> vuttanayeneva veditabbo. Ettha ca yasmā sarīrappamāṇaṃ, padhānaṃ, sarīrappabhā ca buddhānaṃ visadisāti idha pāḷiyaṃ anāgatā, tasmā tehi saddhiṃ vemattatāsāmaññena āyukulānipi idha āharitvā dīpitāni. <span class="bld">Paṭividdhaguṇesū</span>ti adhigatasabbaññuguṇesu. Nanu ca bodhisambhāresu, veneyyapuggalaparimāṇe ca vemattaṃ natthīti? Saccaṃ natthi, tadubhayaṃ pana buddhaguṇaggahaṇena gahitameva hotīti na uddhaṭaṃ. Yadaggena hi sabbabuddhānaṃ buddhaguṇesu vemattaṃ natthi, tadaggena nesaṃ sambodhisambhāresupi vemattaṃ natthīti. Kasmā? Hetuanurūpatāya phalassa<a name="M2.0017"></a>, ekanteneva veneyyapuggalaparimāṇe vemattabhāvo vibhāvito. Mahābodhisattānañhi hetuavatthāyaṃ sambhatūpanissayindriyaparipākā veneyyapuggalā carimabhave arahattasampattiyā paripositāni kamalavanāni sūriyarasmisamphassena viya tathāgataguṇānubhāvasamphassena vibodhaṃ upagacchantīti dīpesuṃ aṭṭhakathācariyā.</p>
  65. <p class="bodytext"><span class="bld">Nidhikumbho</span>ti cattāro mahānidhayo sandhāya vadati. <span class="bld">Jāto cā</span>ti. <span class="bld">Ca</span>-saddena katamahābhinīhāro cāti ayampi attho saṅgahitoti daṭṭhabbo. Vuttaṃ hetaṃ <span class="bld">buddhavaṃse</span> –</p>
  66. <p class="gatha1">‘‘Tārāgaṇā virocanti, nakkhattā gaganamaṇḍale;</p>
  67. <p class="gathalast">Visākhā candimāyuttā, dhuvaṃ buddho bhavissatī’’ti. (bu. vaṃ. 65);</p>
  68. <p class="unindented">‘‘Eteneva ca sabbabuddhānaṃ visākhānakkhatteneva mahābhinīhāro hotī’’ti ca vadanti.</p>
  69. <p class="bodytext"><a name="para13"></a><a name="para13_dn2"></a><span class="paranum">13</span>. <span class="bld">Ayaṃ</span> <a name="P2.0021"></a> <span class="bld">gatī</span>ti ayaṃ pavatti pavattanākāro, aññe pubbenivāsaṃ anussarantā iminā ākārena anussarantīti attho, yasmā cutito paṭṭhāya yāva paṭisandhi, tāva anussaraṇaṃ ārohanaṃ atītaatītataraatītatamādijātisaṅkhāte pubbenivāse ñāṇassa abhimukhabhāvena pavattīti katvā. Tasmā paṭisandhito paṭṭhāya yāva cuti, tāva anussaraṇaṃ orohanaṃ pubbenivāse paṭimukhabhāvena ñāṇassa pavattīti āha <span class="bld">‘‘pacchāmukhaṃ ñāṇaṃ pesetvā’’</span>ti. <span class="bld">Cutigantabba</span>nti yaṃ panidaṃ cutiyā ñāṇagatiyā gantabbaṃ, taṃ gamanaṃ bujjhananti attho. <span class="bld">Garuka</span>nti bhāriyaṃ dukkaraṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘ākāse padaṃ dassento viyā’’</span>ti. <span class="bld">Aparampi kāraṇa</span>nti <a name="V2.0016"></a> chinnavaṭumānussaraṇaṃ pacchāmukhaṃ ñāṇaṃ pesanato aparaṃ acchariyabbhutakāraṇaṃ. <span class="bld">Yatrā</span>ti paccattatthe, <span class="bld">nāmā</span>ti acchariyatthe nipāto, <span class="bld">hi</span>-saddo anatthako. Tenāha <span class="bld">‘‘yo nāma tathāgato’’</span>ti. Evañca katvā ‘‘yatrā’’ti nipātavasena visuṃ yatra-saddaggahaṇaṃ samatthitaṃ hoti. Papañcenti sattasantānaṃ saṃsāre vitthārentīti <span class="bld">papañcaṃ. Kammavaṭṭaṃ vuccatī</span>ti kilesavaṭṭassa papañcaggahaṇena, vipākavaṭṭassa dukkhaggahaṇena gahitattā. <span class="bld">Pariyādinnavaṭṭe</span>ti sabbaso khepitavaṭṭe. ‘‘Maggasīlena phalasīlenā’’ti vatvā tayidaṃ maggaphalasīlaṃ lokiyasīlapubbakaṃ, buddhānañca <a name="M2.0018"></a> lokiyasīlampi lokuttarasīlaṃ viya anaññasādhāraṇaṃ evāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘lokiyalokuttarasīlenā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Samādhipaññāsu</span>pi eseva nayo. <span class="bld">Samādhipakkhā</span>ti samādhi ca samādhipakkhā ca samādhipakkhā, ekadesasarūpekaseso daṭṭhabbo. Tenāha <span class="bld">‘‘maggasamādhinā’’</span>tiādi, <span class="bld">‘‘vihāro gahito vā’’</span>ti ca. <span class="bld">Samādhipakkhā</span> nāma vīriyasatiādayo.</p>
  70. <p class="bodytext"><span class="bld">Saya</span>nti attanā. <span class="bld">Nīvaraṇādīhī</span>ti nīvaraṇehi ceva tadekaṭṭhehi ca pāpadhammehi, vitakkavicārādīhi ca. <span class="bld">‘‘Vimuttattā</span> <a name="P2.0022"></a> <span class="bld">vimuttīti saṅkhyaṃ gacchantī’’</span>ti iminā vimutti-saddassa kammasādhanataṃ āha aṭṭhasamāpattiādivisayattā tassa. Vimuttattāti ca ‘‘vikkhambhanavasena vimuttattā’’tiādinā yojetabbaṃ. <span class="bld">Tassa tassā</span>ti aniccānupassanādikassa. <span class="bld">Paccanīkaṅgavasenā</span>ti pahātabbapaṭipakkhaaṅgavasena. <span class="bld">Paṭippassaddhante uppannattā</span>ti kilesānaṃ paṭippassambhanaṃ <span class="bld">paṭippassaddhaṃ,</span> so eva <span class="bld">anto</span> pariyosānabhāvato, tasmiṃ sādhetabbe nibbattattā, taṃtaṃmaggavajjhakilesānaṃ paṭippassambhanavasena pavattattāti attho. Kilesehi nissaṭatā, apagamo ca nibbānassa tehi vivittattā evāti āha <span class="bld">‘‘dūre ṭhitattā’’</span>ti.</p>
  71. <p class="bodytext"><a name="para16"></a><a name="para16_dn2"></a><span class="paranum">16</span>. <span class="bld">Dhammadhātū</span>ti dhammānaṃ sabhāvo, atthato cattāri ariyasaccāni. <span class="bld">Suppaṭividdhā</span>ti suṭṭhu paṭividdhā savāsanānaṃ sabbesaṃ kilesānaṃ pajahanato. Evañhi sabbaññutā, dasabalañāṇādayo cāti sabbe buddhaguṇā bhagavatā adhigatā ahesuṃ. Arahattaṃ <span class="bld">dhammadhātū</span>ti keci. Sabbaññutañāṇanti apare. <span class="bld">Dvīhi padehī</span>ti dvīhi vākyehi. <span class="bld">Ābaddha</span>nti paṭibaddhaṃ taṃmūlakattā uparidesanāya. <span class="bld">Devacārikakolāhala</span>nti attano devaloke cārikāyaṃ suddhāvāsadevānaṃ kutūhalappavattiṃ <span class="bld">dassento suttantapariyosāne</span> (dī. ni. aṭṭha. 2.91) <span class="bld">vicāressati,</span> atthato vibhāvessatīti yojanā. <span class="bld">Ayaṃ desanā</span>ti ‘‘ito so bhikkhave’’tiādinā (dī. ni. 2.4) vitthārato pavattitadesanamāha. <span class="bld">Nidānakaṇḍe</span>tiādito desitaṃ uddesadesanamāha. Sā hi imissā desanāya nidānaṭṭhāniyattā tathā vuttā.</p>
  72. <p class="subhead">Bodhisattadhammatāvaṇṇanā</p>
  73. <p class="bodytext"><a name="para17"></a><a name="para17_dn2"></a><span class="paranum">17</span>. ‘‘Vipassīti <a name="V2.0017"></a> tassa nāma’’nti vatvā tassa anvatthataṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tañca kho’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Vividhe atthe</span>ti tirohitavidūradesagatādike nīlādivasena <a name="M2.0019"></a> nānāvidhe, tadaññe ca indriyagocarabhūte te ca yathūpagate, vohāravinicchaye cāti nānāvidhe atthe. <span class="bld">Passanakusalatāyā</span>ti dassane nipuṇabhāvena. Yāthāvato <a name="P2.0023"></a> ñeyyaṃ bujjhatīti <span class="bld">bodhi,</span> so eva sattayogato <span class="bld">bodhisatto</span>ti āha <span class="bld">‘‘paṇḍitasatto bujjhanakasatto’’</span>ti. Sucintitacintitādinā pana paṇḍitabhāve vattabbameva natthi. Yadā ca panānena mahābhinīhāro kato, tato paṭṭhāya mahābodhiyaṃ ekantaninnattā bodhimhi satto <span class="bld">bodhisatto</span>ti āha <span class="bld">‘‘bodhisaṅkhātesū’’</span>tiādi. Maggañāṇapadaṭṭhānañhi sabbaññutañāṇaṃ, sabbaññutañāṇapadaṭṭhānañca maggañāṇaṃ ‘‘bodhī’’ti vuccati. ‘‘Sato sampajāno’’ti iminā catutthāya gabbhāvakkantiyā okkamīti dasseti. Catasso hi gabbhāvakkantiyo idhekacco gabbho mātukucchiyaṃ okkamane, ṭhāne, nikkhamaneti tīsu ṭhānesu asampajāno hoti, ekacco paṭhame ṭhāne sampajāno, na itaresu, ekacco paṭhame, dutiye ca ṭhāne sampajāno, na tatiye, ekacco tīsupi ṭhānesu sampajāno hoti. Tattha paṭhamā gabbhāvakkanti lokiyamahājanassa vasena vuttā, dutiyā asītimahāsāvakānaṃ (theragā. aṭṭha. 2.21 vaṅgīsattheragāthāvaṇṇanāya vitthāro) vasena, tatiyā dvinnaṃ aggasāvakānaṃ, paccekabuddhānañca vasena. Te kira kammajavātehi uddhaṃpādā adhosirā anekasataporise papāte viya yonimukhe khittā tāḷacchiggaḷena hatthī viya sambādhena yonimukhena nikkhamantā mahantaṃ dukkhaṃ pāpuṇanti, tena nesaṃ ‘‘mayaṃ nikkhamāmā’’ti sampajaññaṃ na hoti. Catutthā sabbaññubodhisattānaṃ vasena. Te hi mātukucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhantāpi pajānanti, tattha vasantāpi pajānanti, nikkhamanakālepi pajānanti. Na hi te kammajavātā uddhaṃpāde adhosire katvā khipituṃ sakkonti, dve hatthe pasāritvā akkhīni ummīletvā ṭhitakāva nikkhamantīti. <span class="bld">Ñāṇena paricchinditvā</span>ti pubbabhāge pañcamahāvilokanañāṇehi ceva ‘‘idāni cavāmī’’ti cutiparicchindanañāṇena ca aparabhāge ‘‘idha mayā paṭisandhi gahitā’’ti paṭisandhiparicchindanañāṇena ca paricchijja jānitvā.</p>
  74. <p class="bodytext">Pañcannaṃ <a name="P2.0024"></a> mahāpariccāgānaṃ, ñātatthacariyādīnañca satipi pāramiyā pariyāpannabhāve sambhāravisesabhāvadassanatthaṃ visuṃ gahaṇaṃ. Tattha aṅgapariccāgo, nayanapariccāgo, attapariccāgo, rajjapariccāgo, puttadārapariccāgoti ime <a name="M2.0020"></a> <span class="bld">pañca mahāpariccāgā.</span> Tatthāpi kāmaṃ aṅgapariccāgādayopi dānapāramīyeva, tathāpi pariccāgavisesabhāvadassanatthañceva sudukkarabhāvadassanatthañca <a name="V2.0018"></a> mahāpariccāgānaṃ visuṃ gahaṇaṃ. Tato eva ca aṅgapariccāgatopi visuṃ nayanapariccāgaggahaṇaṃ, pariccāgabhāvasāmaññepi rajjapariccāgaputtadārapariccāgaggahaṇañca kataṃ. Ñātīnaṃ atthacariyā <span class="bld">ñātatthacariyā,</span> sā ca kho karuṇāyanavasena. Tathā sattalokassa diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthānaṃ vasena hitacariyā <span class="bld">lokatthacariyā.</span> Kammassakatāñāṇavasena, anavajjakammāyatanasippāyatanavijjāṭhānavasena, khandhāyatanādivasena, lakkhaṇattayāditīraṇavasena ca attano, paresañca tattha satipaṭṭhānena ñāṇacāro <span class="bld">buddhacariyā,</span> sā panatthato paññāpāramīyeva, ñāṇasambhāravisesatādassanatthaṃ pana visuṃ gahaṇaṃ. <span class="bld">Buddhacariyāna</span>nti bahuvacananiddesena pubbayogapubbacariyādhammakkhānādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Tattha gatapaccāgatavattasaṅkhātāya pubbabhāgapaṭipadāya saddhiṃ abhiññāsamāpattinipphādanaṃ <span class="bld">pubbayogo.</span> Dānādīsuyeva sātisayapaṭipatti <span class="bld">pubbacariyā.</span> ‘‘Yāva cariyāpiṭake saṅgahitā abhinīhāro <span class="bld">pubbayogo,</span> kāyādivivekavasena ekacariyā <span class="bld">pubbacariyā’’</span>ti keci. Dānādīnañceva appicchatādīnañca saṃsāranibbānesu ādīnavānisaṃsānañca vibhāvanavasena, sattānaṃ bodhittaye patiṭṭhāpanaparipācanavasena <a name="P2.0025"></a> ca pavattakathā <span class="bld">dhammakkhānaṃ. Koṭiṃ patvā</span>ti paraṃ pariyantaṃ paramukkaṃsaṃ pāpuṇitvā. <span class="bld">Sattamahādānānī</span>ti aṭṭhavassikakāle ‘‘hadayamaṃsādīnipi yācakānaṃ dadeyya’’nti ajjhāsayaṃ uppādetvā dinnadānaṃ, maṅgalahatthidānaṃ, gamanakāle dinnaṃ sattasattakamahādānaṃ, maggaṃ gacchantena dinnaṃ assadānaṃ, rathadānaṃ, puttadānaṃ, bhariyādānanti imāni satta mahādānāni (cariyā. 79) <span class="bld">datvā.</span></p>
  75. <p class="bodytext">‘‘Idāneva me maraṇaṃ hotū’’ti adhimuccitvā kālakaraṇaṃ <span class="bld">adhimuttikālakiriyā,</span> taṃ bodhisattānaṃyeva, na aññesaṃ. Bodhisattā kira dīghāyukadevaloke ṭhitā ‘‘idha ṭhitassa me bodhisambhārasambharaṇaṃ na sambhavatī’’ti katvā tattha vāsato nibbindamānasā honti, tadā vimānaṃ pavisitvā akkhīni nimīletvā ‘‘ito uddhaṃ me jīvitaṃ nappavattatū’’ti cittaṃ adhiṭṭhāya nisīdanti, cittādhiṭṭhānasamanantarameva maraṇaṃ hoti. Pāramīdhammānañhi <a name="M2.0021"></a> ukkaṃsappavattiyā tasmiṃ tasmiṃ attabhāve abhiññāsamāpattīhi santānassa visesitattā attasinehassa tanubhāvena, sattesu ca mahākaruṇāya uḷārabhāvena adhiṭṭhānassa tikkhavisadabhāvāpattiyā bodhisattānaṃ adhippāyā samijjhanti. Citte, viya kammesu ca nesaṃ vasībhāvo, tasmā yattha upapannānaṃ pāramiyo sammadeva paribrūhanti. Vuttanayena kālaṃ katvā tattha upapajjanti. Tathā hi amhākaṃ mahāsatto imasmiṃyeva kappe nānājātīsu aparihīnajjhāno kālaṃ katvā brahmaloke nibbatto, appakameva kālaṃ tattha ṭhatvā tato cavitvā manussaloke nibbatto, pāramīsambharaṇapasuto ahosi. Tena vuttaṃ ‘‘bodhisattānaṃyeva, na <a name="V2.0019"></a> aññesa’’nti. <span class="bld">‘‘Ekenaattabhāvena antarena pāramīnaṃ sabbaso pūritattā’’</span>ti iminā payojanābhāvato tattha ṭhatvā adhimuttikālakiriyā <a name="P2.0026"></a> nāma nāhosīti dasseti. Api ca tattha yāvatāyukaṭṭhānaṃ carimabhave anekamahānidhisamuṭṭhānapubbikāya dibbasampattisadisāya mahāsampattiyā nibbatti viya, buddhabhūtassa asadisadānādivasena anaññasādhāraṇalābhuppatti viya ca ‘‘ito paraṃ mahāpurisassa dibbasampattianubhavanaṃ nāma natthī’’ti ussāhajātassa puññasambhārassa vasenāti daṭṭhabbaṃ. Ayañhettha dhammatā.</p>
  76. <p class="bodytext"><span class="bld">Manussagaṇanāvasena,</span> na devagaṇanāvasena. <span class="bld">Pubbanimittānī</span>ti cutiyā pubbanimittāni. <span class="bld">Amilāyitvā</span>ti ettha amilātaggahaṇeneva tāsaṃ mālānaṃ vaṇṇasampadāyapi gandhasampadāyapi sobhāsampadāyapi avināso dassitoti daṭṭhabbaṃ. Bāhirabbhantarānaṃ rajojallānaṃ lepassapi abhāvato devānaṃ sarīragatāni vatthāni sabbakālaṃ parisuddhappabhassarāneva hutvā tiṭṭhantīti āha <span class="bld">‘‘vatthesupi eseva nayo’’</span>ti. <span class="bld">Neva sītaṃ na uṇha</span>nti yassa sītassa paṭikāravasena adhikaṃ seviyamānaṃ uṇhaṃ, sayameva vā kharataraṃ hutvā abhibhavantaṃ sarīre sedaṃ uppādeyya, tādisaṃ neva sītaṃ, na uṇhaṃ <span class="bld">hoti. Tasmiṃ kāle</span>ti yathāvuttamaraṇāsannakāle. <span class="bld">Bindubinduvasenā</span>ti chinnasuttāya āmuttamuttāvaliyā nipatantā muttaguḷikā viya bindu bindu hutvā. <span class="bld">Sedā</span>ti sedadhārā <span class="bld">muccanti.</span> Dantānaṃ khaṇḍitabhāvo <span class="bld">khaṇḍiccaṃ.</span> Kesānaṃ palitabhāvo <span class="bld">pāliccaṃ.</span> <span class="bld">Ādi</span>-saddena valittacataṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Kilantarūpo attabhāvo hoti,</span> na pana khaṇḍiccapāliccādīti <a name="M2.0022"></a> adhippāyo. <span class="bld">Ukkaṇṭhitā</span>ti anabhirati. Sā natthi <a name="P2.0027"></a> uparūpari uḷārauḷārānameva bhogānaṃ visesato duvijānanānaṃ upatiṭṭhahanato. <span class="bld">Nissasantī</span>ti uṇhaṃ nissasanti. <span class="bld">Vijambhantī</span>ti anabhirativasena vijambhanaṃ karonti.</p>
  77. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṇḍitā evā</span>ti buddhisampannā eva devatā. Yathā devatā sampatijātā ‘‘kīdisena puññakammena idha nibbattā’’ti cintetvā ‘‘iminā nāma puññakammena idha nibbattā’’ti jānanti, evaṃ atītabhave attanā kataṃ, aññadāpi vā ekaccaṃ puññakammaṃ jānantiyeva mahāpuññāti āha <span class="bld">‘‘ye mahāpuññā’’</span>tiādi.</p>
  78. <p class="bodytext"><span class="bld">Na paññāya</span>nti ciratarakālattā paramāyuno. <span class="bld">Aniyyānika</span>nti na niyyānāvahaṃ sattānaṃ abhājanabhāvato. Sattā na paramāyuno honti nāma pāpussannatāyāti āha <span class="bld">‘‘tadā hi sattā ussannakilesā hontī’’</span>ti. Etthāha – kasmā sammāsambuddhā manussaloke eva uppajjanti, na devabrahmalokesūti? Devaloke tāva nuppajjanti brahmacariyavāsassa anokāsabhāvato, tathā anacchariyabhāvato<a name="V2.0020"></a>. Acchariyadhammā hi buddhā bhagavanto, tesaṃ sā acchariyadhammatā devattabhāve ṭhitānaṃ na pākaṭā hoti yathā manussabhūtānaṃ, devabhūte hi sammāsambuddhe dissamānaṃ buddhānubhāvaṃ devānubhāvato loko dahati, na buddhānubhāvato, tathā sati ‘‘sammāsambuddho’’ti nādhimuccati na sampasīdati, issaraguttaggāhaṃ na vissajjeti, devattabhāvassa ca cirakālādhiṭṭhānato ekaccasassatavādato na parimuccati. <span class="bld">Brahmaloke nuppajjantī</span>ti etthāpi eseva nayo. Sattānaṃ tādisaggāhavinimocanatthañhi buddhā bhagavanto manussasugatiyaṃyeva uppajjanti, na devasugatiyaṃ. Manussasugatiyaṃ uppajjantāpi opapātikā na honti, sati ca opapātikūpapattiyaṃ vuttadosānativattanato, dhammaveneyyānaṃ dhammatantiyā ṭhapanassa <a name="P2.0028"></a> viya dhātuveneyyānaṃ dhātūnaṃ ṭhapanassa icchitabbattā ca. Na hi opapātikānaṃ parinibbānato uddhaṃ sarīradhātuyo tiṭṭhanti. Manussaloke uppajjantāpi mahābodhisattā carimabhave manussabhāvassa pākaṭabhāvakaraṇāya pana dārapariggahampi karontā yāva puttamukhadassanā agāramajjhe tiṭṭhanti, paripākagatasīlanekkhammapaññādipāramikāpi na abhinikkhamantīti. Kiṃ vā etāya <a name="M2.0023"></a> kāraṇacintāya ‘‘sabbabuddhehi āciṇṇasamāciṇṇā, yadidaṃ manussabhūtānaṃyeva abhisambujjhanā, na devabhūtāna’’nti. Ayamettha dhammatā. Tathā hi tadattho mahābhinīhāropi manussabhūtānaṃyeva ijjhati, na devabhūtānaṃ.</p>
  79. <p class="bodytext">Kasmā pana sammāsambuddhā jambudīpe eva uppajjanti, na sesadīpesu? Keci tāva āhu ‘‘yasmā pathaviyā nābhibhūtā, buddhānubhāvasahitā acalaṭṭhānabhūtā bodhimaṇḍabhūmi jambudīpe eva, tasmā jambudīpe eva uppajjantī’’ti, tathā ‘‘itaresampi avijahitaṭṭhānānaṃ tattheva labbhanato’’ti. Ayaṃ panettha amhākaṃ khanti – yasmā purimabuddhānaṃ, mahābodhisattānaṃ, paccekabuddhānañca nibbattiyā sāvakabodhisattānaṃ sāvakabodhiyā abhinīhāro, sāvakapāramiyā sambharaṇaṃ, paripācanañca buddhakhettabhūte imasmiṃ cakkavāḷe jambudīpe eva ijjhati, na aññattha. Veneyyānaṃ vinayanattho ca buddhuppādoti aggasāvakamahāsāvakādi veneyyavisesāpekkhāya etasmiṃ jambudīpe eva buddhā nibbattanti, na sesadīpesu. Ayañca nayo sabbabuddhānaṃ āciṇṇasamāciṇṇoti. Tesaṃ uttamapurisānaṃ tattheva uppatti sampatticakkānaṃ viya aññamaññūpanissayato aparāparaṃ <a name="P2.0029"></a> vattatīti daṭṭhabbaṃ, eteneva imaṃ cakkavāḷaṃ majjhe katvā iminā saddhiṃ cakkavāḷānaṃ dasasahassasseva khettabhāvo dīpito ito aññassa buddhānaṃ uppattiṭṭhānassa tepiṭake buddhavacane anupalabbhanato. Tenāha <span class="bld">‘‘tīsu dīpesu buddhā na nibbattanti, jambudīpeyeva nibbattantīti dīpaṃ passī’’</span>ti. Iminā nayena desaniyāmepi kāraṇaṃ nīharitvā vattabbaṃ.</p>
  80. <p class="bodytext"><span class="bld">Idāni</span> <a name="V2.0021"></a> <span class="bld">ca khattiyakulaṃ lokasammataṃ</span> brāhmaṇānampi pūjanīyabhāvato. <span class="bld">‘‘Rājā pitā bhavissatī’’ti kulaṃ passi</span> pituvasena kulassa niddisitabbato.</p>
  81. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Dasannaṃ māsānaṃ upari satta divasānī’’ti passi,</span> tena attano antarāyābhāvaṃ aññāsi, tassā ca tusitabhave dibbasampattipaccanubhavanaṃ.</p>
  82. <p class="bodytext"><span class="bld">Tā devatā</span>ti dasasahassicakkavāḷadevatā. Kathaṃ pana tā devatā tadā bodhisattassa pūritapāramibhāvaṃ, kathaṃ cassa buddhabhāvaṃ jānantīti? Mahesakkhānaṃ <a name="M2.0024"></a> devatānaṃ vasena, yebhuyyena ca tā devatā abhisamayabhāgino. Tathā hi bhagavato dhammadānasaṃvibhāge anekavāraṃ dasasahassacakkavāḷadevatāsannipāto ahosi.</p>
  83. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Cavāmī’’ti jānāti</span> cutiāsannajavanehi ñāṇasahitehi cutiyā upaṭṭhitabhāvassa paṭisaṃviditattā. <span class="bld">Cuticittaṃ na jānāti</span> cuticittakkhaṇassa ittarabhāvato. Tathā hi taṃ cutūpapātañāṇassapi avisayova. <span class="bld">Paṭisandhicitte</span>pi eseva nayo. <span class="bld">Āvajjanapariyāyo</span>ti āvajjanakkamo. Yasmā ekavāraṃ āvajjitamattena ārammaṇaṃ nicchinituṃ na sakkā, tasmā taṃ evārammaṇaṃ dutiyaṃ, tatiyañca āvajjitvā nicchayati. Āvajjanasīsena cettha javanavāro gahito. Tenāha <span class="bld">‘‘dutiyatatiyacittavāre eva jānissatī’’</span>ti. Cutiyā puretaraṃ katipayacittavārato paṭṭhāya ‘‘maraṇaṃ me āsanna’’nti <a name="P2.0030"></a> jānanato <span class="bld">‘‘cutikkhaṇepi cavāmīti jānātī’’</span>ti vuttaṃ. Paṭisandhiyā pana apubbabhāvato <span class="bld">paṭisandhicittaṃ na jānāti.</span> Nikantiyā uppattito parato <span class="bld">‘‘asukasmiṃ me ṭhāne paṭisandhi gahitā’’ti jānāti. Tasmiṃ kāle</span>ti paṭisandhiggahaṇakāle. <span class="bld">Dasasahassilokadhātu kampatī</span>ti ettha kampanakāraṇaṃ heṭṭhā <span class="bld">brahmajālavaṇṇanāyaṃ</span> (dī. ni. ṭī. 1.149) vuttameva. Atthato panettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ parato <span class="bld">mahāparinibbānavaṇṇanāyaṃ</span> (dī. ni. aṭṭha. 2.171) āgamissati. Mahākāruṇikā buddhā bhagavanto sattānaṃ hitasukhavidhānatapparatāya bahulaṃ somanassikāva hontīti tesaṃ paṭhamamahāvipākacittena paṭisandhiggahaṇaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> (dī. ni. aṭṭha. 2.17; dha. sa. aṭṭha. 498; ma. ni. aṭṭha. 4.200) vuttaṃ. <span class="bld">Mahāsivatthero</span>pana yadipi mahākāruṇikā buddhā bhagavanto sattānaṃ hitasukhavidhānatapparāva, vivekajjhāsayā pana visaṅkhāraninnā sabbasaṅkhāresu ajjhupekkhanabahulāti pañcamamahāvipākacittena paṭisandhiggahaṇamāha.</p>
  84. <p class="bodytext"><span class="bld">Pure puṇṇamāya sattamadivasato paṭṭhāyā</span>ti puṇṇamāya pure sattamadivasato paṭṭhāya, sukkapakkhe <a name="V2.0022"></a> navamito paṭṭhāyāti attho. <span class="bld">Sattame divase</span>ti navamito sattame divase āsaḷhipuṇṇamāyaṃ. <span class="bld">Idaṃ supina</span>nti idāni vuccamānākāraṃ. <span class="bld">Majjhimaṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘anotattadahaṃ netvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Atha nesaṃ deviyo āgantvā manussamalaharaṇatthaṃ nhāpetvā’’ti <a name="M2.0025"></a> (ma. ni. aṭṭha. 4.200) vuttaṃ. Tattha <span class="bld">nesaṃ deviyo</span>ti mahārājūnaṃ deviyo. <span class="bld">Caritvā</span>ti gocaraṃ caritvā.</p>
  85. <p class="bodytext"><span class="bld">Haritūpalittāyā</span>ti haritena gomayena kataparibhaṇḍāya. <span class="bld">‘‘So ca kho purisagabbho, na itthigabbho, putto te bhavissatī’’</span>ti ettakameva <a name="P2.0031"></a> te brāhmaṇā attano supinasatthanayena kathesuṃ. <span class="bld">‘‘Sace agāraṃ ajjhāvasissatī’’</span>tiādi pana devatāviggahena tamatthaṃ yāthāvato pavedesuṃ.</p>
  86. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammatā</span>ti ettha <span class="bld">dhamma</span>-saddo ‘‘jātidhammānaṃ bhikkhave sattāna’’ntiādīsu (ma. ni. 1.131; 3.373; paṭi. ma. 1.33) viya pakatipariyāyo, dhammo eva <span class="bld">dhammatā</span> yathā devo <span class="bld">eva</span> devatāti āha <span class="bld">‘‘ayaṃ sabhāvo’’</span>ti, ayaṃ pakatīti attho. Svāyaṃ sabhāvo atthato tathā niyatabhāvoti āha <span class="bld">‘‘ayaṃ niyāmoti vuttaṃ hotī’’</span>ti. Niyāmo pana bahuvidhoti te sabbe atthuddhāranayena uddharitvā idhādhippetaniyāmameva dassetuṃ <span class="bld">‘‘niyāmo ca nāmā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha kammānaṃ niyāmo <span class="bld">kammaniyāmo.</span> Esa nayo utuniyāmādīsu tīsu. Itaro pana dhammo eva niyāmo <span class="bld">dhammaniyāmo,</span> dhammatā.</p>
  87. <p class="bodytext"><span class="bld">Kusalassa</span> kammassa. <span class="bld">Nisento</span> tikhiṇaṃ karonto.</p>
  88. <p class="bodytext">Arūpādibhūmibhāgavisesavasena utuvisesadassanato utuvisesena sijjhamānānaṃ rukkhādīnaṃ pupphaphalādiggahaṇaṃ <span class="bld">‘‘tesu tesu janapadesū’’</span>ti visesetvā vuttaṃ. <span class="bld">Tasmiṃ tasmiṃ kāle</span>ti tasmiṃ tasmiṃ vasantādikāle.</p>
  89. <p class="bodytext"><span class="bld">Madhurato</span> bījato <span class="bld">tittato</span> bījatoti yojanā.</p>
  90. <p class="bodytext"><a name="para18"></a><a name="para18_dn2"></a><span class="paranum">18</span>. Vattamānasamīpe vattamāne viya voharitabbanti ‘‘okkamatī’’ti vuttanti āha <span class="bld">‘‘okkanto hotīti ayamevattho’’</span>ti. <span class="bld">Evaṃ hotī</span>ti evaṃ vuttappakārenassa sampajānanā hoti. <span class="bld">Na okkamamāne</span> paṭisandhikkhaṇassa duviññeyyatāya. Yathā ca vuttaṃ ‘‘paṭisandhicittaṃ na jānātī’’ti. Dasasahassacakkavāḷapattharaṇena <a name="P2.0032"></a> vā <span class="bld">appamāṇo.</span> Ativiya samujjalanabhāvena <span class="bld">uḷāro</span><a name="V2.0023"></a>. <span class="bld">Devānubhāva</span>nti devānaṃ pabhānubhāvaṃ. Devānañhi pabhaṃ so obhāso <a name="M2.0026"></a> abhibhavati, na tesaṃ ādhipaccaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘nivatthavatthassā’’</span>tiādi.</p>
  91. <p class="bodytext">Lokānaṃ lokadhātūnaṃ antaro vivaro <span class="bld">lokantaro,</span> so eva itthiliṅgavasena <span class="bld">‘‘lokantarikā’’</span>ti vutto. Rukkhagacchādinā kenaci na haññantīti <span class="bld">aghā,</span> asambādhā. Tenāha <span class="bld">‘‘niccavivaṭā’’</span>ti. <span class="bld">Asaṃvutā</span>ti heṭṭhā, upari ca kenaci na pihitā. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘heṭṭhāpi appatiṭṭhā’’</span>ti. Tattha <span class="bld">pi</span>-saddena yathā heṭṭhā udakassa pidhāyikā pathavī natthīti asaṃvutā lokantarikā, evaṃ uparipi cakkavāḷesu viya devavimānānaṃ abhāvato asaṃvutā appatiṭṭhāti dasseti. Andhakāro ettha atthīti <span class="bld">andhakārā. Cakkhuviññāṇaṃ na jāyati</span> ālokassa abhāvato, na cakkhuno. Tathā hi ‘‘tena obhāsena aññamaññaṃ sañjānantī’’ti vuttaṃ. Jambudīpe ṭhitamajjhanhikavelāyaṃ pubbavidehavāsīnaṃ atthaṅgamanavasena upaḍḍhaṃ sūriyamaṇḍalaṃ paññāyati, aparagoyānavāsīnaṃ uggamanavasena, evaṃ sesadīpesu pīti āha <span class="bld">‘‘ekappahāreneva tīsu dīpesu paññāyantī’’</span>ti. Ito aññathā pana dvīsu eva dīpesu ekappahārena paññāyantīti. Ekekāya disāya nava nava yojanasatasahassāni andhakāravidhamanampi imināva nayena daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Pabhāya nappahontī</span>ti attano pabhāya obhāsituṃ anabhisambhunanti. Yugandharapabbatappamāṇe ākāse vicaraṇato <span class="bld">‘‘cakkavāḷapabbatassa vemajjhena vicarantī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  92. <p class="bodytext"><span class="bld">Vāvaṭā</span>ti <a name="P2.0033"></a> khādanatthaṃ gaṇhituṃ upakkamantā. <span class="bld">Viparivattitvā</span>ti vivattitvā. <span class="bld">Chijjitvā</span>ti mucchāpattiyā ṭhitaṭṭhānato muccitvā, aṅgapaccaṅgachedanena vā chijjitvā. <span class="bld">Accantakhāre</span>ti ātapasantāpābhāvena atisītabhāvameva sandhāya accantakhāratā vuttā siyā. Na hi taṃ kappasaṇṭhahanaudakaṃ sampattikaramahāmeghavuṭṭhaṃ pathavisandhārakaṃ kappavināsakaṃ udakaṃ viya khāraṃ bhavituṃ arahati. Tathā hi sati pathavīpi vilīyeyya, tesaṃ vā pāpakammabalena petānaṃ udakassa pubbakheḷabhāvāpatti viya tassa udakassa tadā khārabhāvāpatti hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘accantakhāre udake’’</span>ti.</p>
  93. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekayāgupānamattampī</span>ti pattādibhājanagataṃ yāguṃ gaḷociādiuddharaṇiyā gahetvā pivanamattampi kālaṃ. <span class="bld">Samantato</span>ti sabbabhāgato chappakārampi.</p>
  94. <p class="bodytext"><a name="para19"></a><a name="para19_dn2"></a><span class="paranum">19</span>. <span class="bld">Catunnaṃ</span> <a name="M2.0027"></a> <span class="bld">mahārājānaṃ vasenā</span>ti vessavaṇādicatumahārājabhāvasāmaññena.</p>
  95. <p class="bodytext"><span class="bld">Yathāvihāra</span>nti <a name="V2.0024"></a> yathāsakaṃ vihāraṃ.</p>
  96. <p class="bodytext"><a name="para20"></a><a name="para20_dn2"></a><span class="paranum">20</span>. <span class="bld">Pakatiyā</span>ti attano pakatiyā eva. Tenāha <span class="bld">‘‘sabhāvenevā’’</span>ti. Parassa santike gahaṇena vinā attano sabhāveneva sayameva adhiṭṭhahitvā <span class="bld">sīlasampannā. Bodhisattamātāpī</span>ti amhākaṃ bodhisattamātāpi. <span class="bld">Kāladevilassā</span>ti yathā kāladevilassa santike aññadā gaṇhāti, bodhisatte pana…pe… sayameva sīlaṃ aggahesi, tathā vipassībodhisattamātāpīti adhippāyo.</p>
  97. <p class="bodytext"><a name="para21"></a><a name="para21_dn2"></a><span class="paranum">21</span>. <span class="bld">‘‘Manussesū’’</span>ti idaṃ pakaticārittavasena vuttaṃ, ‘‘manussitthiyā nāma manussapurisesu purisādhippāyacittaṃ uppajjeyyā’’ti. Bodhisattassa mātuyā pana devesupi tādisaṃ cittaṃ nuppajjateva. Yathā bodhisattassa ānubhāvena bodhisattamātu purisādhippāyacittaṃ nuppajjati, evaṃ tassa ānubhāveneva sā kenaci purisena anabhibhavanīyāti āha <span class="bld">‘‘pādā na vahanti dibbasaṅkhalikā viya bajjhantī’’</span>ti.</p>
  98. <p class="bodytext"><a name="para22"></a><a name="para22_dn2"></a><span class="paranum">22</span>. Pubbe <a name="P2.0034"></a> ‘‘kāmaguṇūpasaṃhitaṃ cittaṃ nuppajjatī’’ti vuttaṃ, puna ‘‘pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricāretī’’ti ca vuttaṃ. Kathamidaṃ aññamaññaṃ na virujjhatīti āha <span class="bld">‘‘pubbe’’</span>tiādi. <span class="bld">Vatthupaṭikkhepo</span>ti abrahmacariyavatthupaṭisedho. Tenāha <span class="bld">‘‘purisādhippāyavasenā’’</span>ti. <span class="bld">Ārammaṇapaṭilābho</span>ti rūpādipañcakāmaguṇārammaṇasseva paṭilābho.</p>
  99. <p class="bodytext"><a name="para23"></a><a name="para23_dn2"></a><span class="paranum">23</span>. <span class="bld">Kilamatho</span>ti khedo, kāyassa garubhāvakathinabhāvādayopi tassā tadā na honti eva. ‘‘Tirokucchigataṃ passatī’’ti vuttaṃ. Kadā paṭṭhāya passatīti āha <span class="bld">‘‘kalalādikālaṃ atikkamitvā’’</span>tiādi. Dassane payojanaṃ sayameva vadati. Tassa abhāvato kalalādikāle na passati. <span class="bld">Puttena</span> daharena mandena uttānaseyyakena <span class="bld">saddhiṃ. ‘‘Yaṃ taṃ mātū’’</span>tiādi pakaticārittavasena vuttaṃ. Cakkavattigabbhatopi hi savisesaṃ bodhisattagabbho parihāraṃ labhati puññasambhārassa sātisayattā, tasmā bodhisattamātā ativiya sappāyāhārācārā ca hutvā sakkaccaṃ pariharati. <span class="bld">Sukhavāsattha</span>nti bodhisattassa sukhavāsatthaṃ. <span class="bld">Puratthābhimukho</span>ti mātu <a name="M2.0028"></a> purimabhāgābhimukho. Idāni tirokucchigatassa dissamānatāya abbhantaraṃ, bāhirañca kāraṇaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘pubbe katakamma’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Assā</span>ti deviyā. <span class="bld">Vatthu</span>nti kucchiṃ. Phalikaabbhapaṭalādino viya bodhisattamātukucchitacassa patanubhāvena ālokassa vibandhābhāvato yathā bodhisattamātā kucchigataṃ bodhisattaṃ passati, kiṃ evaṃ bodhisattopi mātaraṃ, aññañca purato ṭhitaṃ rūpagataṃ passati, noti āha <span class="bld">‘‘bodhisatto panā’’</span>tiādi. Kasmā <a name="V2.0025"></a> pana sati cakkhumhi, āloke ca na passatīti āha <span class="bld">‘‘na hi antokucchiyaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppajjatī’’</span>ti. Assāsapassāsā viya hi tattha cakkhuviññāṇampi na uppajjati tajjassa samannāhārassa abhāvato.</p>
  100. <p class="bodytext"><a name="para24"></a><a name="para24_dn2"></a><span class="paranum">24</span>. Yathā <a name="P2.0035"></a> aññā itthiyo vijātappaccayā tādisena rogena abhibhūtāpi hutvā maranti, bodhisattamātu pana bodhisatte kucchigate tassa vijāyananimittaṃ, na koci rogo uppajjati, kevalaṃ āyuparikkhayeneva kālaṃ karoti, svāyamattho heṭṭhā vutto eva. <span class="bld">‘‘Bodhisattena vasitaṭṭhānañhī’’</span>tiādi tassa kāraṇavacanaṃ. <span class="bld">Aññesaṃ aparibhoga</span>nti aññehi na paribhuñjitabbaṃ, na paribhogayogyanti attho. Tathā sati bodhisattapitu aññāya aggamahesiyā bhavitabbaṃ, tathāpi bodhisattamātari dharantiyā ayujjamānakanti āha <span class="bld">‘‘na ca sakkā’’</span>tiādi. <span class="bld">Apanetvā</span>ti aggamahesiṭhānato nīharitvā. Attani chandarāgavaseneva bahiddhā ārammaṇapariyesanāti visayinisārāgo sattānaṃ visayesu sārāgassa balavakāraṇanti dassento āha <span class="bld">‘‘sattānaṃ attabhāve chandarāgo balavā hotī’’</span>ti. <span class="bld">Anurakkhituṃ na sakkotī</span>ti sammā gabbhaparihāraṃ nānuyuñjati. Tena <span class="bld">gabbho bahvābādho hoti. Vatthu visadaṃ hotī</span>ti gabbhāsayo visuddho hoti. Mātu majjhimavayassa tatiyakoṭṭhāse bodhisattagabbhokkamanampi tassā āyuparimāṇavilokaneneva saṅgahitaṃ vayovasena uppajjanakavikārassa parivajjanato. Itthisabhāvena uppajjanakavikāro pana bodhisattassa ānubhāveneva vūpasamati.</p>
  101. <p class="bodytext"><a name="para25"></a><a name="para25_dn2"></a><span class="paranum">25</span>. <span class="bld">Sattamāsajāto</span>ti paṭisandhiggahaṇato sattame māse jāto. So <span class="bld">sītuṇhakkhamo na hoti</span> ativiya sukhumālatāya. <span class="bld">Aṭṭhamāsajāto</span> <a name="M2.0029"></a> kāmaṃ sattamāsajātato buddhivayavā, ekacce pana cammapadesā vuddhiṃ pāpuṇantā ghaṭṭanaṃ na sahanti, tena so <span class="bld">na jīvati.</span> ‘‘Sattamāsajātassa pana na tāva te jātā’’ti vadanti.</p>
  102. <p class="bodytext"><a name="para27"></a><a name="para27_dn2"></a><span class="paranum">27</span>. <span class="bld">Devā</span> <a name="P2.0036"></a> <span class="bld">paṭhamaṃ paṭiggaṇhantī</span>ti ‘‘lokanāthaṃ mahāpurisaṃ sayameva paṭhamaṃ paṭiggaṇhāmā’’ti sañjātagāravabahumānā attano pītiṃ pavedentā <span class="bld">khīṇāsavā suddhāvāsabrahmāno ādito paṭiggaṇhanti. Sūtivesa</span>nti sūtijagganadhātivesaṃ. <span class="bld">Eke</span>ti abhayagirivāsino. <span class="bld">Macchakkhisadisaṃ</span> chavivasena. <span class="bld">Aṭṭhāsi</span> na nisīdi, na nipajji vā. Tena vuttaṃ ‘‘ṭhitāva bodhisattaṃ bodhisattamātā vijāyatī’’ti. Niddukkhatāya <span class="bld">ṭhitā</span> eva hutvā <span class="bld">vijāyati.</span> Dukkhassa hi balavabhāvato taṃ dukkhaṃ asahamānā aññā itthiyo nisinnā vā nipannā vā vijāyanti.</p>
  103. <p class="bodytext"><a name="para28"></a><a name="para28_dn2"></a><span class="paranum">28</span>. <span class="bld">Ajinappaveṇiyā</span>ti <a name="V2.0026"></a> ajinacammehi sibbitvā katapaveṇiyā. <span class="bld">Mahātejo</span>ti mahānubhāvo. <span class="bld">Mahāyaso</span>ti mahāparivāro, vipulakittighoso ca.</p>
  104. <p class="bodytext"><a name="para29"></a><a name="para29_dn2"></a><span class="paranum">29</span>. <span class="bld">Bhaggavibhaggā</span>ti sambādhaṭṭhānato nikkhamanena vibhāvitattā bhaggā, vibhaggā viya ca hutvā, tena nesaṃ avisadabhāvameva dasseti. <span class="bld">Alaggo hutvā</span>ti gabbhāsaye, yonipadese ca katthaci alaggo asatto hutvā, yato ‘‘dhamakaraṇato udakanikkhamanasadisa’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Udakenā</span>ti gabbhāsayagatena udakena. <span class="bld">Amakkhitova nikkhamati</span> sammakkhitassa tādisassa udakasemhādikasseva tattha abhāvato. Bodhisattassa hi puññānubhāvato paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya taṃ ṭhānaṃ pubbepi visuddhaṃ visesato paramasugandhagandhakuṭi viya candanagandhaṃ vāyantaṃ tiṭṭhati.</p>
  105. <p class="bodytext"><span class="bld">Udakavaṭṭiyo</span>ti udakakkhandhā.</p>
  106. <p class="bodytext"><a name="para31"></a><a name="para31_dn2"></a><span class="paranum">31</span>. <span class="bld">Muhuttajāto</span>ti muhuttena jāto hutvā muhuttamattova. <span class="bld">Anudhāriyamāne</span>ti <a name="P2.0037"></a> anukūlavasena nīyamāne. <span class="bld">Āgatānevā</span>ti taṃ ṭhānaṃ upagatāni eva. <span class="bld">Anekasākha</span>nti ratanamayānekasatapatiṭṭhānahīrakaṃ. <span class="bld">Sahassamaṇḍala</span>nti tesaṃ upariṭṭhitaṃ anekasahassamaṇḍalahīrakaṃ. <span class="bld">Marū</span>ti devā. <span class="bld">Na kho pana</span> <span class="bld">evaṃ daṭṭhabbaṃ</span> padavītihārato pageva disāvilokanassa <a name="M2.0030"></a> katattā. Tenāha <span class="bld">‘‘mahāsatto hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Ekaṅgaṇānī</span>ti vivaṭabhāvena vihāraṅgaṇapariveṇaṅgaṇāni viya ekaṅgaṇasadisāni <span class="bld">ahesuṃ. Sadisopi natthī</span>ti tumhākaṃ idaṃ vilokanaṃ visiṭṭhe passituṃ <span class="bld">‘‘idha tumhehi sadisopi natthi, kuto uttaritaro’’</span>ti āhaṃsu. <span class="bld">Aggo</span>ti padhāno, kena panassa padhānatāti āha <span class="bld">‘‘guṇehī’’</span>ti. <span class="bld">Paṭhama</span>-saddo cettha padhānapariyāyo. Bodhisattassa pana padhānatā anaññasādhāraṇāti āha <span class="bld">‘‘sabbapaṭhamo’’</span>ti, sabbapadhānoti attho. <span class="bld">Etassevā</span>ti aggasaddasseva. Ettha ca mahesakkhā tāva devā tathā ca vadanti, itare pana kathanti? Mahāsattassa ānubhāvadassanādinā. Mahesakkhānañhi devānaṃ mahāsattassa ānubhāvo viya tena sadisānampi ānubhāvo paccakkho ahosīti, itare pana tesaṃ vacanaṃ sutvā saddahantā anuminantā tathā āhaṃsu. Paripākagatapubbahetusaṃsiddhāya dhammatāya codiyamāno <span class="bld">imasmiṃ…pe… byākāsi.</span></p>
  107. <p class="bodytext">Jātamattasseva bodhisattassa ṭhānādīni yesaṃ visesādhigamānaṃ pubbanimittabhūtānīti te niddhāretvā dassento <span class="bld">‘‘ettha cā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">patiṭṭhānaṃ caturiddhipādapaṭilābhassa pubbanimittaṃ</span> iddhipādavasena lokuttaradhammesu suppatiṭṭhitabhāvasamijjhanato. <span class="bld">Uttarābhimukhabhāvo</span> <a name="P2.0038"></a> lokassa <a name="V2.0027"></a> uttaraṇavasena gamanassa pubbanimittaṃ. Tena hi bhagavā sadevakassa lokassa abhibhūto, kenaci anabhibhūto ahosi. Tenāha <span class="bld">‘‘mahājanaṃ ajjhottharitvā abhibhavitvā gamanassa pubbanimitta’’</span>nti. Tathā sattapadagamanaṃ sattapadabojjhaṅgasampannaariyamaggagamanassa. Suvisuddhasetacchattadhāraṇaṃ suvisuddhavimuttichattadhāraṇassa. Pañcarājakakudhabhaṇḍasamāyogo pañcavidhavimuttiguṇasamāyogassa. Anāvaṭadisānuvilokanaṃ anāvaṭañāṇatāya. ‘‘Aggohamasmī’’tiādinā achambhitavācābhāsanaṃ kenaci avibandhanīyatāya appavattiyassa saddhammacakkappavattanassa. ‘‘Ayamantimā jātī’’ti āyatiṃ jātiyā abhāvakittanā anupādi…pe… pubbanimittanti veditabbaṃ tassa tassa anāgate laddhabbavisesassa taṃ taṃ nimittaṃ abyabhicārīti katvā. <span class="bld">Na āgato</span>ti imasmiṃ sutte, aññattha ca vakkhamānāya anupubbiyā na āgato. <span class="bld">Āharitvā</span>ti tasmiṃ tasmiṃ sutte, aṭṭhakathāsu ca āgatanayena āharitvā <span class="bld">dīpetabbo.</span></p>
  108. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Dasasahassilokadhātu</span> <a name="M2.0031"></a> <span class="bld">kampī’’</span>ti idaṃ satipi idha pāḷiyaṃ āgatatte vakkhamānānaṃ acchariyānaṃ mūlabhūtaṃ dassetuṃ vuttaṃ, evaṃ aññampi evarūpaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Tantibaddhā vīṇā cammabaddhā bheriyo</span>ti pañcaṅgikatūriyassa nidassanamattaṃ, ca-saddena vā itaresampi saṅgaho daṭṭhabbo. ‘‘Andubandhanādīni taṅkhaṇe eva chajjitvā puna pākatikāneva honti, tathā jaccandhādīnaṃ cakkhusotādīni tathārūpakammapaccayā tasmiṃyeva khaṇe uppajjitvā tāvadeva vigacchantī’’ti vadanti. <span class="bld">Chijjiṃsū</span>ti ca pādesu bandhaṭṭhānesu chijjiṃsu. <span class="bld">Vigacchiṃsū</span>ti vūpasamiṃsu. <span class="bld">Ākāsaṭṭhakaratanāni</span> nāma taṃtaṃvimānagatamaṇiratanādīni. <span class="bld">Sakatejobhāsitānī</span>ti <a name="P2.0039"></a> ativiya samujjalāya attano pabhāya obhāsitāni <span class="bld">ahesuṃ. Nappavattī</span>ti na sannipāto. <span class="bld">Na vāyī</span>ti kharo vāto na vāyi. Mudusukho pana sattānaṃ sukhāvaho vāyi. <span class="bld">Pathavigatā ahesuṃ</span> uccaṭṭhāne ṭhātuṃ avisahantā. <span class="bld">Utusampanno</span>ti anuṇhāsītatāsaṅkhātena utunā sampanno. <span class="bld">Apphoṭanaṃ</span> vuccati bhujahatthasaṅghaṭṭanasaddo, atthato pana vāmahatthaṃ ure ṭhapetvā dakkhiṇena puthupāṇinā hatthatāḷanena saddakaraṇaṃ. Mukhena usseḷanaṃ saddassa muñcanaṃ <span class="bld">seḷanaṃ. Ekaddhajamālā ahosi</span> nirantaraṃ dhajamālāsamodhānagatāya. Na kevalañca etāni eva, atha kho aññānipi ‘‘vicittapupphasugandhapupphavassadevopavassi sūriye dissamāne eva tārakā obhāsiṃsu, acchaṃ vippasannaṃ udakaṃ pathavito ubbhijji, bilāsayā ca tiracchānā āsayato nikkhamiṃsu, rāgadosamohāpi tanu bhaviṃsu, pathaviyaṃ rajo vūpasami, aniṭṭhagandho vigacchi, dibbagandho vāyi, rūpino devā sarūpeneva manussānaṃ āpāthaṃ agamaṃsu, sattānaṃ cutūpapātā nāhesu’’nti evamādīni <a name="V2.0028"></a> yāni mahābhinīhārasamaye uppannāni dvattiṃsapubbanimittāni, tāni anavasesato tadā ahesunti.</p>
  109. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatrāpī</span>ti tesupi pathavikampādīsu evaṃ pubbanimittabhāvo veditabbo. Na kevalaṃ sampatijātassa ṭhānādīsu evāti adhippāyo. <span class="bld">Sabbaññutaññāṇapaṭilābhassa pubbanimittaṃ</span> sabbassa ñeyyassa, titthakaramatassa ca cālanato. Kenaci anussāhitānaṃyeva imasmiṃyeva <span class="bld">ekacakkavāḷe sannipāto</span> kenaci anussāhitānaṃyeva <span class="bld">ekappahāreneva</span> <a name="P2.0040"></a> <span class="bld">sannipatitvā dhammapaṭiggaṇhanassa pubbanimittaṃ. Paṭhamaṃ devatānaṃ paṭiggahaṇaṃ</span> dibbavihārapaṭilābhassa, <span class="bld">pacchā manussānaṃ paṭiggahaṇaṃ</span> tattheva ṭhānassa niccalasabhāvato <a name="M2.0032"></a> āneñjavihārapaṭilābhassa <span class="bld">pubbanimittaṃ. Vīṇānaṃ sayaṃ vajjanaṃ</span> parūpadesena vinā sayameva <span class="bld">anupubbavihārapaṭilābhassa</span> pubbanimittaṃ. <span class="bld">Bherīnaṃ vajjanaṃ</span> cakkavāḷapariyantāya parisāya pavedanasamatthassa <span class="bld">dhammabheriyā anusāvanassa</span> amatadundubhighosanassa <span class="bld">pubbanimittaṃ. Andubandhanādīnaṃ chedo</span> mānavinibandhabhedanassa <span class="bld">pubbanimittaṃ. Mahājanassa rogavigamo</span> tasseva sakalavaṭṭadukkharogavigamabhūtassa <span class="bld">saccapaṭilābhassa pubbanimittaṃ.</span> ‘‘Mahājanassā’’ti padaṃ ‘‘mahājanassa dibbacakkhupaṭilābhassa, mahājanassa dibbasotadhātupaṭilābhassā’’tiādinā tattha tattha ānetvā sambandhitabbaṃ. Iddhipādabhāvanāvasena sātisayañāṇajavasampattisiddhīti āha <span class="bld">‘‘pīṭhasappīnaṃ javasampadā caturiddhipādapaṭilābhassa pubbanimitta’’</span>nti. <span class="bld">Supaṭṭanasampāpuṇanaṃ catupaṭisambhidādhigamassa pubbanimittaṃ.</span> Atthādianurūpaṃ atthādīsu sampaṭipattibhāvato. <span class="bld">Ratanānaṃ sakatejobhāsitattaṃ yaṃ lokassa dhammobhāsaṃ dassessati,</span> tena <span class="bld">tassa</span> sakatejobhāsitattassa <span class="bld">pubbanimittaṃ.</span></p>
  110. <p class="bodytext"><span class="bld">Catubrahmavihārapaṭilābhassa pubbanimittaṃ</span> tassa sabbaso veravūpasamanato. <span class="bld">Ekādasaagginibbāpanassa pubbanimittaṃ</span> dunnibbāpananibbānabhāvato. <span class="bld">Ñāṇālokādassanassa pubbanimittaṃ</span> anāloke ālokadassanabhāvato. <span class="bld">Nibbānarasenā</span>ti kilesānaṃ nibbāyanarasena. <span class="bld">Ekarasabhāvassā</span>ti sāsanassa sabbattha ekarasabhāvassa, tañca kho amadhurassa <a name="P2.0041"></a> lokassa sabbaso madhurabhāvāpādanena. <span class="bld">Dvāsaṭṭhidiṭṭhigatabhindanassa pubbanimittaṃ</span> sabbaso diṭṭhigatavātāpanayanavasena. Ākāsādiappatiṭṭhavisamacañcalaṭṭhānaṃ pahāya <span class="bld">sakuṇānaṃ pathavigamanaṃ</span> tādisaṃ micchāgāhaṃ pahāya sattānaṃ <span class="bld">pāṇehi</span> ratanattaya<span class="bld">saraṇagamanassa pubbanittaṃ. Bahujanakantatāyā</span>ti candassa viya bahujanassa kantatāya. <span class="bld">Sūriyassa uṇhasītavivajjitautusukhatā</span> pariḷāhavivajjita<span class="bld">kāyikacetasikasukhappattiyā pubbanimittaṃ.</span> <span class="bld">Devatānaṃ apphoṭanādīhi kīḷanaṃ</span> pamoduppatti bhavantagamanena, dhammasabhāvabodhanena ca udānavasena pamodavibhāvanassa <span class="bld">pubbanimittaṃ. Dhammavegavassanassā</span>ti desanāñāṇavegena dhammāmatassa vassanassa <a name="V2.0029"></a> <span class="bld">pubbanimittaṃ.</span> Kāyagatāsativasena laddhaṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā uppāditamaggaphalasukhānubhavo <span class="bld">kāyagatāsatiamatapaṭilābho,</span> tassa pana kāyassāpi atappakasukhāvahattā khudāpipāsāpīḷanābhāvo pubbanimittaṃ vutto<a name="M2.0033"></a>. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span>pana khudaṃ, pipāsañca bhinditvā vuttaṃ. Tattha pubbanimittānaṃ bhedo visesasāmaññavibhāgena, gobalībaddañāyena ca gahetabbo. ‘‘Sayamevā’’ti padaṃ ‘‘aṭṭhaṅgikamaggadvāravivaraṇassā’’ti etthāpi ānetvā sambandhitabbaṃ. <span class="bld">Bharitabhāvassā</span>ti paripuṇṇabhāvassa. <span class="bld">‘‘Ariyaddhajamālāmālitāyā</span>ti kāsāyaddhajamālāvantatāyā’’ti keci, sadevakassa lokassa pana ariyamaggabojjhaṅgaddhajamālāhi mālibhāvassa <span class="bld">pubbanimittaṃ.</span> Yaṃ panettha anuddhaṭaṃ, taṃ suviññeyyameva.</p>
  111. <p class="bodytext"><span class="bld">Etthā</span>ti ‘‘sampatijāto’’tiādinā āgate imasmiṃ vāre. <span class="bld">Vissajjitova,</span> tasmā amhehi idha apubbaṃ vattabbaṃ natthīti adhippāyo. Tadā <a name="P2.0042"></a> pathaviyaṃ gacchantopi mahāsatto ākāsena gacchanto viya mahājanassa tathā upaṭṭhāsīti ayamettha niyati dhammaniyāmo bodhisattānaṃ dhammatā ti idaṃ niyativādavasena kathanaṃ. Pubbe purimajātīsu tādisassa puññasambhārakammassa katattā upacitattā mahājanassa tathā upaṭṭhāsīti idaṃ pubbekatakammavādavasena kathanaṃ. Imesaṃ sattānaṃ upari īsanasīlatāya yathāsakaṃ kammameva issaro nāma, tassa nimmānaṃ attano phalassa nibbattanaṃ mahāpurisopi sadevakaṃ lokaṃ abhibhavituṃ samatthena uḷārena puññakammena nibbattito, tena issarena nimmito nāma, tassa cāyaṃ nimmānaviseso, yadidaṃ mahānubhāvatā, yāya mahājanassa tathā upaṭṭhāsīti idaṃ issaranimmānavasena kathanaṃ. Evaṃ taṃ taṃ bahulaṃ vatvā kiṃ imāya pariyāyakathāyāti avasāne ujukameva byākari. Sampatijāto pathaviyaṃ kathaṃ padasā gacchati, evaṃ mahānubhāvo ākāsena maññe gacchatīti parikappanavasena ākāsena gacchanto viya ahosi. Sīghataraṃ pana sattapadavītihārena gatattā dissamānarūpopi mahājanassa adissamāno viya ahosi. Acelakabhāvo, khuddakasarīratā ca tādisassa iriyāpathassa na anucchavikāti kammānubhāvasañjanitapāṭihāriyavasena alaṅkatapaṭiyatto viya, soḷasavassuddesiko viya ca mahājanassa upaṭṭhāsīti veditabbaṃ. Mahāsattassa puññānubhāvena tadā tathā upaṭṭhānamattamevetanti. <span class="bld">Pacchā bāladārakova ahosi, na tādiso</span>ti. Buddhabhāvānucchavikassa bodhisattānubhāvassa yāthāvato paveditattā <span class="bld">parisā cassa</span> byākaraṇena <span class="bld">buddhena viya…pe… attamanā ahosi.</span></p>
  112. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbadhammatā</span>ti <a name="V2.0030"></a><a name="M2.0034"></a> sabbā soḷasavidhāpi yathāvuttā dhammatā <a name="P2.0043"></a> <span class="bld">sabbabodhisattānaṃ hontīti veditabbā</span> puññañāṇasambhāradassanena nesaṃ ekasadisattā.</p>
  113. <p class="subhead">Dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇavaṇṇanā</p>
  114. <p class="bodytext"><a name="para33"></a><a name="para33_dn2"></a><span class="paranum">33</span>. <span class="bld">Dukūlacumbaṭake</span>ti daharassa nipajjanayogyatāvasena paṭisaṃhaṭadukūlasukhume. ‘‘Khattiyo brāhmaṇo’’ti evamādi <span class="bld">jāti.</span> ‘‘Koṇḍañño gotamo’’ti evamādi <span class="bld">gottaṃ.</span> ‘‘Poṇikā cikkhallikā sākiyā koḷiyā’’ti evamādi <span class="bld">kulapadeso. Ādi</span>-saddena rūpissariyaparivārādisabbasampattiyo saṅgaṇhāti. <span class="bld">Mahantassā</span>ti vipulassa, uḷārassāti attho. <span class="bld">Nipphattiyo</span>ti siddhiyo. <span class="bld">Gantabbagatiyā</span>ti gati-saddassa kammasādhanatamāha. Upapajjanavasena hi sucaritaduccaritehi gantabbāti <span class="bld">gatiyo,</span> upapattibhavaviseso. Gacchati yathāruci pavattatīti <span class="bld">gati,</span> ajjhāsayo. <span class="bld">Paṭisaraṇe</span>ti parāyaṇe avassaye. Sabbasaṅkhatavisaṃyuttassa hi arahato nibbānameva taṃpaṭisaraṇaṃ. <span class="bld">Tyāha</span>nti te ahaṃ.</p>
  115. <p class="bodytext">Dasavidhe kusaladhamme, agarahite ca rājadhamme (jā. 2 mahāmaṃsajātake vitthāro) niyuttoti <span class="bld">dhammiko.</span> Tena ca dhammena sakalaṃ lokaṃ rañjetīti <span class="bld">dhammarājā.</span> Yasmā cakkavattī dhammena ñāyena rajjaṃ adhigacchati, na adhammena, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘dhammena laddharajjattā dhammarājā’’</span>ti. Catūsu disāsu samuddapariyosānatāya <span class="bld">caturantā</span> nāma tattha tattha dīpe mahāpathavīti āha <span class="bld">‘‘puratthima…pe… issaro’’</span>ti. <span class="bld">Vijitāvī</span>ti vijetabbassa vijitavā, kāmakodhādikassa abbhantarassa, paṭirājabhūtassa bāhirassa ca arigaṇassa vijayi, vijetvā ṭhitoti attho. Kāmaṃ cakkavattino kenaci yuddhaṃ nāma natthi, yuddhena pana sādhetabbassa vijayassa siddhiyā <span class="bld">‘‘vijitasaṅgāmo’’</span>ti vuttaṃ. Janapadova catubbidhaacchariyadhammādisamannāgate asmiṃ rājini thāvariyaṃ kenaci asaṃhāriyaṃ daḷhaṃ bhattabhāvaṃ patto, janapade <a name="P2.0044"></a> vā attano dhammikāya paṭipattiyā thāvariyaṃ thirabhāvaṃ pattoti <span class="bld">janapadatthāvariyappatto.</span> Manussānaṃ ure satthaṃ ṭhapetvā icchitadhanaharaṇādinā parasāhasakāritāya <span class="bld">sāhasikā.</span></p>
  116. <p class="bodytext"><span class="bld">Ratijananaṭṭhenā</span>ti atappakapītisomanassuppādanena. Saddatthato pana rametīti <span class="bld">ratanaṃ.</span> ‘‘Aho manohara’’nti citte kattabbatāya <span class="bld">cittīkataṃ</span><a name="M2.0035"></a>. ‘‘Svāyaṃ cittīkāro tassa pūjanīyatāyā’’ti cittīkatanti pūjanīyanti atthaṃ vadanti. Mahantaṃ vipulaṃ aparimitaṃ mūlaṃ agghatīti <span class="bld">mahagghaṃ.</span> Natthi etassa tulā upamāti <span class="bld">atulaṃ,</span> asadisaṃ. Kadāci eva uppajjanato dukkhena laddhabbattā <a name="V2.0031"></a> <span class="bld">dullabhadassanaṃ.</span> Anomehi uḷāraguṇeheva sattehi paribhuñjitabbato <span class="bld">anomasattaparibhogaṃ.</span> Idāni nesaṃ cittīkatādiatthānaṃ savisesaṃ cakkaratane labbhamānataṃ dassetvā itaresupi te atidisituṃ <span class="bld">‘‘cakkaratanassa cā’’</span>tiādi āraddhaṃ. <span class="bld">Aññaṃ devaṭṭhānaṃ nāma na hoti</span> rañño anaññasādhāraṇissariyādisampattipaṭilābhahetuto, sattānañca yathicchitatthapaṭilābhahetuto. <span class="bld">Aggho natthi</span> ativiya uḷārasamujjalasattaratanamayattā, acchariyabbhutamahānubhāvatāya ca. Yadaggena mahagghaṃ, tadaggena <span class="bld">atulaṃ.</span> Sattānaṃ pāpajigucchanena vigatakāḷako puññapasutatāya maṇḍabhūto yādiso kālo buddhuppādāraho, tādise eva cakkavattīnampi sambhavoti āha <span class="bld">‘‘yasmā ca panā’’</span>tiādi. Upamāvasena cetaṃ vuttaṃ, upamopameyyānañca na accantameva sadisatā. Tasmā yathā buddhā kadāci karahaci uppajjanti, na tathā cakkavattino, evaṃ santepi cakkavattivattaparipūraṇassāpi dukkarabhāvatopi dullabhuppādāyevāti<a name="P2.0045"></a>, iminā dullabhuppādatāsāmaññena tesaṃ dullabhadassanatā vuttāti veditabbaṃ. Kāmaṃ cakkaratanānubhāvena sijjhamāno guṇo cakkavattiparivārasādhāraṇo, tathāpi ‘‘cakkavattī eva naṃ sāmibhāvena visavitāya paribhuñjatī’’ti vattabbataṃ arahati tadatthaṃ uppajjanatoti dassento <span class="bld">‘‘tadeta’’</span>ntiādimāha. Yathāvuttānaṃ pañcannaṃ, channampi vā atthānaṃ itararatanesupi labbhanato <span class="bld">‘‘evaṃ sesānipī’’</span>ti vuttaṃ. Hatthiassa-pariṇāyakaratanehi ajitavijayato, cakkaratanena ca parivārabhāvena, sesehi paribhogūpakaraṇabhāvena samannāgato. Hatthiassamaṇiitthiratanehi paribhogūpakaraṇabhāvena sesehi parivārabhāvenāti yojanā.</p>
  117. <p class="bodytext"><span class="bld">Catunnaṃ mahādīpānaṃ sirivibhava</span>nti tattha laddhaṃ sirisampattiñceva bhogasampattiñca. <span class="bld">Tādisamevā</span>ti ‘‘purebhattamevā’’tiādinā vuttānubhāvameva. Yojanappamāṇaṃ padesaṃ byāpanena <span class="bld">yojanappamāṇaṃ andhakāraṃ.</span> Atidīghatādi<span class="bld">chabbidhadosaparivajjitaṃ.</span></p>
  118. <p class="bodytext"><span class="bld">Sūrā</span>ti sattivanto, nibbhayāti atthoti āha <span class="bld">‘‘abhīrukā’’</span>ti. <span class="bld">Aṅga</span>nti kāraṇaṃ. Yena kāraṇena ‘‘vīrā’’ti vucceyyuṃ, taṃ <span class="bld">vīraṅgaṃ.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘vīriyassetaṃ</span> <a name="M2.0036"></a> <span class="bld">nāma’’</span>nti. Yāva cakkavāḷapabbatā cakkassa vattanato <span class="bld">‘‘cakkavāḷapabbataṃ sīmaṃ katvā ṭhitasamuddapariyanta’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Adaṇḍenā’’</span>ti imināva dhanadaṇḍassa, sarīradaṇḍassa ca akaraṇaṃ vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Asatthenā’’</span>ti iminā pana senāya yujjhanassāti tadubhayaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘ye katāparādhe’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Vuttappakāra</span>nti sāgarapariyantaṃ.</p>
  119. <p class="bodytext">‘‘Rañjanaṭṭhena <span class="bld">rāgo,</span> taṇhāyanaṭṭhena <span class="bld">taṇhā’’</span>ti pavattiākārabhedena <a name="P2.0046"></a> lobho eva dvidhā vutto<a name="V2.0032"></a>. Tathā hissa dvidhāpi chadanaṭṭho ekantiko. Yathāha ‘‘andhatamaṃ tadā hoti, yaṃ rāgo sahate nara’’nti, (netti. 11, 27) ‘‘taṇhāchadanachāditā’’ti (udā. 64) ca. Iminā nayena dosādīnampi chadanaṭṭho vattabbo. <span class="bld">Kilesa</span>ggahaṇena vicikicchādayo sesakilesā vuttā. Yasmā te sabbe pāpadhammā uppajjamānā sattasantānaṃ chādetvā pariyonandhitvā tiṭṭhanti kusalappavattiṃ nivārenti, tasmā te ‘‘chadanā, chadā’’ti ca vuttā. <span class="bld">Vivaṭṭacchadā</span>ti ca o-kārassa ā-kāraṃ katvā niddeso.</p>
  120. <p class="bodytext"><a name="para35"></a><a name="para35_dn2"></a><span class="paranum">35</span>. <span class="bld">Tāsa</span>nti dvinnampi nipphattīnaṃ. <span class="bld">Nimittabhūtānī</span>ti ñāpakakāraṇabhūtāni. Tathā hi lakkhīyati mahāpurisabhāvo etehīti <span class="bld">lakkhaṇāni.</span> Ṭhānagamanādīsu bhūmiyaṃ suṭṭhu samaṃ patiṭṭhitā pādā etassāti <span class="bld">suppatiṭṭhitapādo.</span> Taṃ panassa suppatiṭṭhitapādataṃ byatirekamukhena vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘yathā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">aggatala</span>nti aggapādatalaṃ. <span class="bld">Paṇhī</span>ti paṇhitalaṃ. <span class="bld">Passa</span>nti pādatalassa dvīsu passesu ekekaṃ, ubhayameva vā pariyantaṃ passaṃ. <span class="bld">‘‘Assa panā’’</span>tiādi anvayato atthavibhāvanaṃ. <span class="bld">Suvaṇṇapādukatalamiva</span> ujukaṃ nikkhipiyamānaṃ. <span class="bld">Ekappahārenevā</span>ti ekakkhaṇeyeva. <span class="bld">Sakalaṃ pādatalaṃ bhūmiṃ phusati</span> nikkhipane. Ekappahāreneva sakalaṃ pādatalaṃ bhūmito uṭṭhahatīti yojanā. <span class="bld">Tasmā ayaṃ suppatiṭṭhitapādo</span>ti nigamanaṃ. Yaṃ panettha vattabbaṃ anupubbaninnādiacchariyabbhutaṃ <a name="P2.0047"></a> nissandaphalaṃ, taṃ parato <span class="bld">lakkhaṇasuttavaṇṇanāyaṃ</span> (dī. ni. aṭṭha. 3.201) āvibhavissatīti.</p>
  121. <p class="bodytext"><span class="bld">Nābhi dissatī</span>ti lakkhaṇacakkassa nābhi parimaṇḍalasaṇṭhānā suparibyattā hutvā dissati, labbhatīti adhippāyo. <span class="bld">Nābhiparicchinnā</span>ti tassaṃ nābhiyaṃ paricchinnā paricchedavasena ṭhitā. <span class="bld">Nābhimukhaparikkhepapaṭṭo</span>ti pakaticakkassa <a name="M2.0037"></a> akkhabbhāhatapariharaṇatthaṃ nābhimukhe ṭhapetabbaṃ parikkhepapaṭṭo, tappaṭicchanno idha adhippeto. <span class="bld">Nemimaṇikā</span>ti nemiyaṃ āvalibhāvena ṭhitamaṇikālekhā. <span class="bld">Sambahulavāro</span>ti bahuvidhalekhaṅgavibhāvanavāro. <span class="bld">Sattī</span>ti āvudhasatti. <span class="bld">Sirivaccho</span>ti siriaṅgā. <span class="bld">Nandī</span>ti dakkhiṇāvattaṃ. <span class="bld">Sovattiko</span>ti sovattiaṅgo. <span class="bld">Vaṭaṃsako</span>ti āveḷaṃ. <span class="bld">Vaḍḍhamānaka</span>nti purimahādīsu dīpaṅkaṃ. <span class="bld">Morahatthako</span>ti morapiñchakalāpo, morapiñchapaṭisibbito vā bījanīviseso. <span class="bld">Vāḷabījanī</span>ti cāmarivālaṃ. Siddhatthādi <span class="bld">puṇṇaghaṭapuṇṇapātiyo.</span> ‘‘Cakkavāḷo’’ti vatvā tassa padhānāvayave dassetuṃ <span class="bld">‘‘himavā sineru…pe… sahassānī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Cakkavattirañño parisaṃ upādāyā’’</span>ti idaṃ hatthiratanādīnampi tattha labbhamānabhāvadassanaṃ. <span class="bld">Sabbo</span>tisattiādiko yathāvutto aṅgaviseso <span class="bld">cakkalakkhaṇasseva parivāro</span>ti veditabbo.</p>
  122. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Āyatapaṇhī’’</span>ti <a name="V2.0033"></a> idaṃ aññesaṃ paṇhito dīghataṃ sandhāya <a name="P2.0048"></a> vuttaṃ, na pana atidīghatanti āha <span class="bld">‘‘paripuṇṇapaṇhī’’</span>ti. Yathā pana paṇhilakkhaṇaṃ paripuṇṇaṃ nāma hoti, taṃ byatirekamukhena dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā hī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Āraggenā</span>ti maṇḍalāya sikhāya. <span class="bld">Vaṭṭetvā</span>ti yathā suvaṭṭaṃ hoti, evaṃ vaṭṭetvā. <span class="bld">Rattakambalageṇḍukasadisā</span>ti rattakambalamayageṇḍukasadisā.</p>
  123. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Makkaṭassevā’’</span>ti dīghabhāvaṃ, samatañca sandhāyetaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Niyyāsatelenā</span>ti chattiritaniyyāsādiniyyāsasammissena telena, yaṃ ‘‘surabhiniyyāsa’’ntipi vadanti. <span class="bld">Niyyāsatela</span>ggahaṇañcettha haritālavaṭṭiyā ghanasiniddhabhāvadassanatthaṃ.</p>
  124. <p class="bodytext">Yathā satakkhattuṃ vihataṃ kappāsapaṭalaṃ sappimaṇḍe osāritaṃ ativiya mudu hoti, evaṃ mahāpurisassa hatthapādāti dassento <span class="bld">‘‘sappimaṇḍe’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Talunā</span>ti sukhumālā.</p>
  125. <p class="bodytext"><span class="bld">Cammenā</span>ti aṅgulantaraveṭhitacammena. <span class="bld">Paṭibaddhaaṅgulantaro</span>ti ekato sambaddhaaṅgulantaro na hoti. <span class="bld">Ekappamāṇā</span>ti dīghato samānappamāṇā. <span class="bld">Yavalakkhaṇa</span>nti abbhantarato aṅgulipabbe ṭhitaṃ yavalakkhaṇaṃ. <span class="bld">Paṭivijjhitvā</span>ti taṃtaṃpabbānaṃ samānadesatāya aṅgulīnaṃ pasāritakālepi aññamaññaṃ vijjhitāni viya phusitvā tiṭṭhanti.</p>
  126. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅkhā</span> <a name="M2.0038"></a> vuccanti gopphakā, uddhaṃ saṅkhā etesanti <span class="bld">ussaṅkhā,</span> pādā. <span class="bld">Piṭṭhipāde</span>ti piṭṭhipādasamīpe. <span class="bld">Tenā</span>ti piṭṭhipāde ṭhitagopphakabhāvena baddhā hontīti yojanā. Tayidaṃ ‘‘tenā’’ti padaṃ uparipadadvayepi yojetabbaṃ <a name="P2.0049"></a> ‘‘tena baddhabhāvena na yathāsukhaṃ parivaṭṭanti, tena yathāsukhaṃ naparivaṭṭanena gacchantānaṃ pādatalānipi na dissantī’’ti. <span class="bld">Uparī</span>ti piṭṭhipādato dvitiaṅgulimattaṃ uddhaṃ, ‘‘caturaṅgulamatta’’nti ca vadanti. Nigūḷhāni ca honti, na aññesaṃ viya paññāyamānāni. <span class="bld">Tenā</span>ti gopphakānaṃ upari patiṭṭhitabhāvena. <span class="bld">Assā</span>ti mahāpurisassa. Satipi desantarappavattiyaṃ niccaloti dassanatthaṃ <span class="bld">nābhi</span>ggahaṇaṃ. <span class="bld">‘‘Adhokāyova iñjatī’’</span>ti idaṃ purimapadassa kāraṇavacanaṃ. Yasmā adhokāyova iñjati, tasmā nābhito…pe… niccalo hoti. <span class="bld">‘‘Sukhena pādā parivaṭṭantī’’</span>ti idaṃ pana purimassa, pacchimassa ca kāraṇavacanaṃ. Yasmā sukhena pādā parivaṭṭanti, tasmā adhokāyova iñjati, yasmā sukhena pādā parivaṭṭanti, tasmā puratopi…pe… pacchatoyevāti.</p>
  127. <p class="bodytext">Yasmā eṇimigassa samantato ekasadisamaṃsā anukkamena uddhaṃ thūlā jaṅghā honti, tathā <a name="V2.0034"></a> mahāpurisassāpi, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘eṇimigasadisajaṅgho’’</span>ti. <span class="bld">Paripuṇṇajaṅgho</span>ti samantato maṃsūpacayena paripuṇṇajaṅgho. Tenāha <span class="bld">‘‘na ekato’’</span>tiādi.</p>
  128. <p class="bodytext"><span class="bld">Etenā</span>ti ‘‘anonamanto’’tiādivacanena, jāṇuphāsubhāvadīpanenāti attho. <span class="bld">Avasesajanā</span>ti iminā lakkhaṇena rahitajanā. <span class="bld">Khujjā vā honti</span> heṭṭhimakāyato uparimakāyassa rassatāya, <span class="bld">vāmanā vā</span> uparimakāyato heṭṭhimakāyassa rassatāya, etena ṭhapetvā sammāsambuddhaṃ, cakkavattinañca itare sattā khujjapakkhikā, vāmanapakkhikā cāti dasseti.</p>
  129. <p class="bodytext">Kāmaṃ sabbāpi padumakaṇṇikā suvaṇṇavaṇṇāva, kañcanapadumakaṇṇikā pana pabhassarabhāvena tato sātisayāti <a name="P2.0050"></a> āha <span class="bld">‘‘suvaṇṇapadumakaṇṇikasadisehī’’</span>ti. <span class="bld">Ohita</span>nti samohitaṃ antogadhaṃ. Tathābhūtaṃ pana taṃ tena channaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘paṭicchanna’’</span>nti.</p>
  130. <p class="bodytext"><span class="bld">Suvaṇṇavaṇṇo</span>ti suvaṇṇavaṇṇavaṇṇoti ayamettha atthoti āha <span class="bld">‘‘jātihiṅgulakenā’’</span>tiādi, svāyamattho āvuttiñāyena ca veditabbo. Sarīrapariyāyo idha vaṇṇa-saddoti adhippāyo. Paṭhamavikappaṃ vatvā <a name="M2.0039"></a> tathārūpāya pana ruḷhiyā abhāvaṃ manasi katvā vaṇṇadhātupariyāyameva vaṇṇa-saddaṃ gahetvā dutiyavikappo vutto. Tasmā padadvayenāpi suniddhantasuvaṇṇasadisachavivaṇṇoti vuttaṃ hoti.</p>
  131. <p class="bodytext"><span class="bld">Rajo</span>ti sukhumarajo. <span class="bld">Jalla</span>nti malīnabhāvāvaho reṇusañcayo. Tenāha <span class="bld">‘‘malaṃ vā’’</span>ti. Yadi vivattati, kathaṃ nhānādīnīti āha <span class="bld">‘‘hatthadhovanādīnī’’</span>tiādi.</p>
  132. <p class="bodytext"><span class="bld">Āvaṭṭapariyosāne</span>ti padakkhiṇāvaṭṭanavasena pavattassa āvaṭṭassa ante.</p>
  133. <p class="bodytext">Brahmuno sarīraṃ purato vā pacchato vā anonamitvā ujukameva uggatanti āha <span class="bld">‘‘brahmā viya ujugatto’’</span>ti. Sā panāyaṃ ujugattatā avayavesu buddhippattesu daṭṭhabbā, na daharakāleti vuttaṃ <span class="bld">‘‘uggatadīghasarīro bhavissatī’’</span>ti. <span class="bld">Itaresū</span>ti ‘‘khandhajāṇūsū’’ti imesu <span class="bld">dvīsu ṭhānesu</span> namantā purato namantīti ānetvā sambandho. <span class="bld">Passavaṅkā</span>ti dakkhiṇapassena vā vāmapassena vā vaṅkā. <span class="bld">Sūlasadisā</span>ti potthakarūpakaraṇe ṭhapitasūlapādasadisā.</p>
  134. <p class="bodytext">Hatthapiṭṭhiādivasena satta sarīrāvayavā ussadā upacitamaṃsā etassāti <span class="bld">sattussado.</span> Aṭṭhikoṭiyo <a name="V2.0035"></a> paññāyantīti yojanā. <span class="bld">Nigūḷhasirājālehī</span>ti lakkhaṇavacanametanti tena nigūḷhaaṭṭhikoṭīhītipi vuttameva hotīti. <span class="bld">Hatthapiṭṭhādīhī</span>ti <a name="P2.0051"></a> ettha <span class="bld">ādi</span>-saddena aṃsakūṭakhandhakūṭānaṃ saṅgahe siddhe taṃ ekadesena dassento <span class="bld">‘‘vaṭṭetvā…pe… khandhenā’’</span>ti āha. <span class="bld">‘‘Silārūpakaṃ viyā’’</span>tiādinā vā nigūḷhaaṃsakūṭatāpi vibhāvitā yevāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  135. <p class="bodytext">Sīhassa pubbaddhaṃ sīhapubbaddhaṃ, paripuṇṇāvayavatāya sīhapubbaddhaṃ viya sakalo kāyo assāti sīhapubbaddhakāyo. Tenāha <span class="bld">‘‘sīhassa pubbaddhakāyo viya sabbo kāyo paripuṇṇo’’</span>ti. <span class="bld">Sīhassevā</span>ti sīhassa viya. <span class="bld">Dussaṇṭhitavisaṇṭhito na hotī</span>ti duṭṭhu saṇṭhito, virūpasaṇṭhito ca na hoti, tesaṃ tesaṃ avayavānaṃ ayuttabhāvena, virūpabhāvena ca saṇṭhiti upagato na hotīti attho. <span class="bld">Saṇṭhantī</span>ti saṇṭhahanti. <span class="bld">Dīghehī</span>ti aṅgulināsādīhi. <span class="bld">Rassehī</span>ti gīvādīhi. <span class="bld">Thūlehī</span>ti ūrubāhuādīhi<a name="M2.0040"></a>. <span class="bld">Kisehī</span>ti kesalomamajjhādīhi. <span class="bld">Puthulehī</span>ti akkhihatthatalādīhi. <span class="bld">Vaṭṭehī</span>ti jaṅghahatthādīhi.</p>
  136. <p class="bodytext">Satapuññalakkhaṇatāya <span class="bld">nānācittena puññacittena cittito</span> sañjātacittabhāvo ‘‘īdiso eva buddhānaṃ dhammakāyassa adhiṭṭhānaṃ bhavituṃ yutto’’ti dasapāramīhi <span class="bld">sajjito</span> abhisaṅkhato, ‘‘dānacittena puññacittenā’’ti vā pāṭho, dānavasena, sīlādivasena ca pavattapuññacittenāti attho.</p>
  137. <p class="bodytext"><span class="bld">Dvinnaṃ koṭṭānaṃ antara</span>nti dvinnaṃ piṭṭhibāhānaṃ vemajjhaṃ piṭṭhimajjhassa uparibhāgo. <span class="bld">Citaṃ paripuṇṇa</span>nti aninnabhāvena citaṃ, dvīhi koṭṭehi samatalatāya paripuṇṇaṃ. <span class="bld">Uggammā</span>ti uggantvā, aninnaṃ samatalaṃ hutvāti adhippāyo. Tenāha <span class="bld">‘‘suvaṇṇaphalakaṃ viyā’’</span>ti.</p>
  138. <p class="bodytext"><span class="bld">Nigrodho viya parimaṇḍalo</span>ti parimaṇḍalanigrodho viya <a name="P2.0052"></a> parimaṇḍalo, ‘‘nigrodhaparimaṇḍalaparimaṇḍalo’’ti vattabbe ekassa parimaṇḍala-saddassa lopaṃ katvā <span class="bld">‘‘nigrodhaparimaṇḍalo’’</span>ti vutto. Tenāha <span class="bld">‘‘samakkhandhasākho nigrodho’’</span>tiādi. Na hi sabbo nigrodho parimaṇḍaloti, parimaṇḍalasaddasannidhānena vā parimaṇḍalova nigrodho gayhatīti ekassa parimaṇḍalasaddassa lopena vināpi ayamattho labbhatīti āha <span class="bld">‘‘nigrodho viya parimaṇḍalo’’</span>ti. <span class="bld">Yāvatako assāti yāvatakvassa</span> o-kārassa va-kārādesaṃ katvā.</p>
  139. <p class="bodytext"><span class="bld">Samavaṭṭitakkhandho</span>ti samaṃ suvaṭṭitakkhandho. Koñcā viya dīghagalā, bakā viya vaṅkagalā<a name="V2.0036"></a>, varāhā viya puthulagalāti yojanā. <span class="bld">Suvaṇṇāḷiṅgasadiso</span>ti suvaṇṇamayakhuddakamudiṅgasadiso.</p>
  140. <p class="bodytext"><span class="bld">Rasaggasaggī</span>ti madhurādibhedaṃ rasaṃ gasanti anto pavesantīti rasaggasā rasaggasānaṃ aggā rasaggasaggā, tā etassa santīti <span class="bld">rasaggasaggī. Tenā</span>ti ojāya apharaṇena hīnadhātukattā <span class="bld">te bahvābādhā honti.</span></p>
  141. <p class="bodytext"><span class="bld">Hanū</span>ti sannissayadantādhārassa samaññā, taṃ bhagavato sīhassa hanu viya, tasmā bhagavā <span class="bld">sīhahanu.</span> Tattha yasmā buddhānaṃ rūpakāyassa, dhammakāyassa ca upamā nāma hīnūpamāva, natthi samānūpamā, kuto adhikūpamā, tasmā ayampi hīnūpamāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘tatthā’’</span>tiādi vuttaṃ. Yasmā mahāpurisassa heṭṭhimānurūpavaseneva uparimampi saṇṭhitaṃ, tasmā vuttaṃ <a name="M2.0041"></a> <span class="bld">‘‘dvepi paripuṇṇānī’’</span>ti, tañca kho na sabbaso parimaṇḍalatāya, atha kho tibhāgāvasesamaṇḍalatāyāti āha <span class="bld">‘‘dvādasiyā pakkhassa candasadisānī’’</span>ti. <span class="bld">Sallakkhetvā</span>ti attano lakkhaṇasatthānusārena <a name="P2.0053"></a> upadhāretvā. Dantānaṃ uccanīcatā abbhantarabāhirapassavasenapi veditabbā, na aggavaseneva. Tenāha <span class="bld">‘‘ayapaṭṭakena chinnasaṅkhapaṭalaṃ viyā’’</span>ti. <span class="bld">Ayapaṭṭaka</span>nti kakacaṃ adhippetaṃ. <span class="bld">Samā bhavissanti,</span> na visamā, samasaṇṭhānāti attho.</p>
  142. <p class="bodytext">Sātisayaṃ mududīghaputhulatādippakāraguṇā hutvā bhūtā jātāti pabhūtā, bha-kārassa ha-kāraṃ katvā pahūtā jivhā etassāti <span class="bld">pahūtajivho.</span></p>
  143. <p class="bodytext">Vicchinditvā vicchinditvā pavattasaratāya <span class="bld">chinnassarāpi.</span> Anekākāratāya <span class="bld">bhinnassarāpi.</span> Kākassa viya amanuññasaratāya <span class="bld">kākassarāpi. Apalibuddhattā</span>ti anupaddutavatthukattā, vatthūti ca akkharuppattiṭṭhānaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">Aṭṭhaṅgasamannāgato</span>ti ettha aṅgāni parato āgamissanti. <span class="bld">Mañjughoso</span>ti madhurassaro.</p>
  144. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhinīlanetto</span>ti adhikanīlanetto, adhikatā ca sātisayaṃ nīlabhāvena veditabbā, na nettanīlabhāvasseva adhikabhāvatoti āha <span class="bld">‘‘na sakalanīlanetto’’</span>tiādi. Pītalohitavaṇṇā setamaṇḍalagatarājivasena. Nīlasetakāḷavaṇṇā pana taṃtaṃmaṇḍalavaseneva veditabbā.</p>
  145. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Cakkhubhaṇḍa</span>nti akkhidala’’nti keci. ‘‘Akkhidalavaṭuma’’nti aññe. Akkhidalehi pana <a name="V2.0037"></a> saddhiṃ akkhibimbanti veditabbaṃ. Evañhi viniggatagambhīrajotanāpi yuttā hoti. <span class="bld">‘‘Adhippeta’’</span>nti iminā ayamettha adhippāyo ekadesena samudāyupalakkhaṇañāyenāti dasseti. Yasmā pakhuma-saddo loke akkhidalalomesu niruḷho, tenevāha <span class="bld">‘‘mudusiniddhanīlasukhumapakhumācitāni akkhīnī’’</span>ti.</p>
  146. <p class="bodytext">Kiñcāpi uṇṇā-saddo loke avisesato lomapariyāyo, idha pana lomavisesavācakoti āha <span class="bld">‘‘uṇṇā loma’’</span>nti. <span class="bld">Nalāṭavemajjhe</span> <a name="P2.0054"></a> <span class="bld">jātā</span>ti nalāṭamajjhagatā jātā. <span class="bld">Odātatāya upamā,</span> na mudutāya<a name="M2.0042"></a>. Uṇṇā hi tatopi sātisayaṃ mudutarā. Tenāha<span class="bld">‘‘sappi maṇḍe’’</span>tiādi. <span class="bld">Rajatapubbuḷaka</span>nti rajatamayatārakamāha.</p>
  147. <p class="bodytext"><span class="bld">Dve atthavase paṭicca vutta</span>nti yasmā buddhā, cakkavattino ca paripuṇṇanalāṭatāya, paripuṇṇasīsabimbatāya ca ‘‘uṇhīsasīsā’’ti vuccanti, tasmā te dve atthavase paṭicca <span class="bld">‘‘uṇhīsasīso’’ti idaṃ vuttaṃ.</span> Idāni taṃ atthadvayaṃ mahāpurise suppatiṭṭhitanti <span class="bld">‘‘mahāpurisassa hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Saṇhatamatāya, suvaṇṇavaṇṇatāya, pabhassaratāya, paripuṇṇatāya ca <span class="bld">rañño bandhauṇhīsapaṭṭo viya virocati. Kapisīsā</span>ti dvidhābhūtasīsā. <span class="bld">Phalasīsā</span>ti phalitasīsā. <span class="bld">Aṭṭhisīsā</span>ti maṃsassa abhāvato ativiya aṭṭhitāya, patanubhāvato vā taconaddhaaṭṭhimattasīsā. <span class="bld">Tumbasīsā</span>ti lābusadisasīsā. <span class="bld">Pabbhārasīsā</span>ti piṭṭhibhāgena olambamānasīsā. <span class="bld">Purimanayenā</span>ti paripuṇṇanalāṭatāpakkhena. <span class="bld">Uṇhīsaveṭhitasīso viyā</span>ti uṇhīsapaṭṭena veṭhitasīsapadeso viya. <span class="bld">Uṇhīsaṃ viyā</span>ti chekena sippinā viracitauṇhīsamaṇḍalaṃ viya.</p>
  148. <p class="subhead">Vipassīsamaññāvaṇṇanā</p>
  149. <p class="bodytext"><a name="para37"></a><a name="para37_dn2"></a><span class="paranum">37</span>. <span class="bld">Tassa vitthāro</span>ti tassa lakkhaṇapariggaṇhane nemittakānaṃ santappanassa vitthāro vitthārakathā. <span class="bld">Gabbhokkantiyaṃ</span> nimittabhūta supinapaṭiggāhakasantappane <span class="bld">vuttoyeva. </span> <span class="bld">Niddosenā</span>ti khārikaloṇikādidosarahitena. <span class="bld">Dhātiyo</span>ti thaññapāyikā dhātiyo. Tā hi dhāpenti thaññaṃ pāyentīti <span class="bld">dhātiyo.</span> <span class="bld">‘‘Tathā’’</span>ti iminā ‘‘saṭṭhi’’nti padaṃ upasaṃharati<a name="P2.0055"></a>, <span class="bld">sesāpī</span>ti nhāpikā, dhārikā, parihārikāti imā tividhā. Tāpi dahanti vidahanti nhānaṃ dahanti dhārentīti ‘‘dhātiyo’’ tveva vuccanti. Tattha <span class="bld">dhāraṇaṃ</span> urasā, ūrunā, hatthehi vā suciraṃ velaṃ sandhāraṇaṃ. <span class="bld">Pariharaṇaṃ</span> <a name="V2.0038"></a> aññassa aṅkato attano aṅkaṃ, aññassa bāhuto attano bāhuṃ upasaṃharantehi <span class="bld">haraṇaṃ</span> sampāpanaṃ.</p>
  150. <p class="bodytext"><a name="para38"></a><a name="para38_dn2"></a><span class="paranum">38</span>. <span class="bld">Mañjussaro</span>ti saṇhassaro. Yo hi saṇho, so kharo na hotīti āha <span class="bld">‘‘akharassaro’’</span>ti. <span class="bld">Vaggussaro</span>ti manorammassaro, manorammatā cassa cāturiyane puññayogatoti āha <span class="bld">‘‘chekanipuṇassaro’’</span>ti. <span class="bld">Madhurassaro</span>ti sotasukhassaro, sotasukhatā cassa ativiya iṭṭhabhāvenāti āha <span class="bld">‘‘sātassaro’’</span>ti. <span class="bld">Pemanīyassaro</span>ti <a name="M2.0043"></a> piyāyitabbassaro, piyāyitabbatā cassa suṇantānaṃ attani bhattisamuppādanenāti āha <span class="bld">‘‘pemajanakassaro’’</span>ti. <span class="bld">Karavīkassaro</span>ti. Karavīkasaddo yesaṃ sattānaṃ sotapathaṃ upagacchati, te attano sarasampattiyā pakatiṃ jahāpetvā avase karonto attano vase vatteti, evaṃ madhuroti dassento <span class="bld">‘‘tatrida’’</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">‘‘karavīkasakuṇe’’</span>tiādi tassa sabhāvakathanaṃ. <span class="bld">Laḷita</span>nti pītivegasamuṭṭhitaṃ līḷaṃ. <span class="bld">Chaḍḍetvā</span>ti ‘‘saṅkharaṇampi madhurasaddasavanantarāyakara’’nti <span class="bld">tiṇāni</span> apanetvā. <span class="bld">Anikkhipitvā</span>ti bhūmiyaṃ anikkhipitvā ākāsagatameva katvā. <span class="bld">Anubaddhamigā</span> vāḷamigehi. Tato <span class="bld">maraṇabhayaṃ</span> hitvā. <span class="bld">Pakkhe pasāretvā</span>ti pakkhe yathāpasārite katvā apatantā <span class="bld">tiṭṭhanti</span>.</p>
  151. <p class="bodytext"><span class="bld">Suvaṇṇapañjaraṃ vissajjesi</span> yojanappamāṇe ākāse attano āṇāya pavattanato. Tenāha <span class="bld">‘‘so rājāṇāyā’’</span>tiādi. <span class="bld">Laḷiṃsū</span>ti laḷitaṃ kātuṃ ārabhiṃsu. <span class="bld">Taṃ pīti</span>nti <a name="P2.0056"></a> taṃ buddhaguṇārammaṇaṃ pītiṃ teneva nīhārena punappunaṃ pavattaṃ pītiṃ <span class="bld">avijahitvā</span> vikkhambhitakilesā therānaṃ santike laddhadhammassavanasappāyā upanissayasampattiyā paripakkañāṇatāya <span class="bld">sattahi…pe… patiṭṭhāsi.</span> Sattasatamattena orodhajanena saddhiṃ padasāva therānaṃ santikaṃ upagatattā <span class="bld">‘‘sattahi jaṅghasatehi saddhi’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Tato</span>ti karavīkasaddato. <span class="bld">Satabhāgena…pe… veditabbo</span> anekakappakoṭisatasambhūtapuññasambhārasamudāgatavatthusampattibhāvato.</p>
  152. <p class="bodytext"><a name="para39"></a><a name="para39_dn2"></a><span class="paranum">39</span>. <span class="bld">Kammavipākaja</span>nti sātisayasucaritakammanibbattaṃ pittasemharuhirādīhi apalibuddhaṃ dūrepi ārammaṇaṃ sampaṭicchanasamatthaṃ kammavipākena sahajātaṃ, kammassa vā vipākabhāvena jātaṃ pasādacakkhu. Duvidhañhi dibbacakkhuṃ kammamayaṃ, bhāvanāmayanti. Tatridaṃ kammamayanti āha <span class="bld">‘‘na bhāvanāmaya’’</span>nti. Bhāvanāmayaṃ pana bodhimūle uppajjissati. Ayaṃ ‘‘so’’ti sallakkhaṇaṃ kāmaṃ manoviññāṇena hoti, cakkhuviññāṇena pana tassa tathā vibhāvitattā manoviññāṇassa tattha tathāpavattīti āha <span class="bld">‘‘yena nimittaṃ…pe… sakkotī’’</span>ti.</p>
  153. <p class="bodytext"><a name="para40"></a><a name="para40_dn2"></a><span class="paranum">40</span>. <span class="bld">Vacanattho</span>ti <a name="M2.0044"></a><a name="V2.0039"></a> saddattho. <span class="bld">Nimīlana</span>nti nimīlanadassanaṃ navisuddhaṃ, tathā ca akkhīni avivaṭāni nimīladassanassa na visuddhibhāvato. Tabbipariyāyato pana dassanaṃ visuddhaṃ, vivaṭañcāti āha <span class="bld">‘‘antarantarā’’</span>tiādi.</p>
  154. <p class="bodytext"><a name="para41"></a><a name="para41_dn2"></a><span class="paranum">41</span>. Nī-iti – jānanatthaṃ dhātuṃ gahetvā āha <span class="bld">‘‘panayati jānātī’’</span>ti. Yato vuttaṃ ‘‘animittā na nāyare’’ti (visuddhi. 1.174; saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.20), ‘‘vidūbhi <a name="P2.0057"></a> neyyaṃ naravarassā’’ti (netti. saṅgahavāra) ca. Nī-iti pana pavattanatthaṃ dhātuṃ gahetvā <span class="bld">‘‘nayati</span> pavattetī’’ti. <span class="bld">Appamatto ahosi</span> tesu tesu kiccakaraṇīyesu.</p>
  155. <p class="bodytext"><a name="para42"></a><a name="para42_dn2"></a><span class="paranum">42</span>. Vassāvāso <span class="bld">vassaṃ</span> uttarapadalopena, tasmā vassaṃ, vasse vā, sannivāsaphāsutāya arahatīti <span class="bld">vassiko,</span> pāsādo. Māsā pana vasse utumhi bhavāti vassikā. <span class="bld">Itaresū</span>ti hemantikaṃ gimhikanti imesu. <span class="bld">Eseva nayo</span>ti uttarapadalopena niddesaṃ atidisati.</p>
  156. <p class="bodytext"><span class="bld">Nātiucco hoti nātinīco</span>ti gimhiko viya ucco, hemantiko viya nīco na hoti, atha kho tadubhayavemajjhalakkhaṇatāya nātiucco hoti, nātinīco. <span class="bld">Assā</span>ti pāsādassa. <span class="bld">Nātibahūnī</span>ti gimhikassa viya na atibahūni. <span class="bld">Nātitanūnī</span>ti hemantikassa viya na khuddakāni, tanutarajālāni ca. <span class="bld">Missakānevā</span>ti hemantike viya na uṇhaniyāneva, gimhike viya ca na sītaniyāneva, atha kho ubhayamissakāneva. <span class="bld">Tanukānī</span>ti na puthulāni. <span class="bld">Uṇhappavesanatthāyā</span>ti sūriyasantāpānuppavesāya. <span class="bld">Bhittiniyūhānī</span>ti dakkhiṇapasse bhittīsu niyūhāni. <span class="bld">Siniddha</span>nti sinehavantaṃ, siniddhaggahaṇeneva cassa garukatāpi vuttā eva. <span class="bld">Kaṭukasannissita</span>nti tikaṭukādikaṭukadrabbūpasañhitaṃ. <span class="bld">Udakayantānī</span>ti udakadhārāvissandayantāni. Yathā jalayantāni, evaṃ himayantānipi tattha karonti eva. Tasmā hemante viya himāni patantāniyeva hontīti ca veditabbaṃ.</p>
  157. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbaṭṭhānānipī</span>ti <a name="P2.0058"></a> sabbāni paṭikiriyānhānabhojanakīḷāsañcaraṇādiṭṭhānānipi, na nivāsaṭṭhānāniyeva. Tenāha <span class="bld">‘‘dovārikāpī’’</span>tiādi. Tattha kāraṇamāha <span class="bld">‘‘rājā kirā’’</span>tiādi.</p>
  158. <p class="centered">Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  159. <p class="subhead">Jiṇṇapurisavaṇṇanā</p>
  160. <p class="bodytext"><a name="para44"></a><a name="para44_dn2"></a><span class="paranum">44</span>. <span class="bld">Gopānasivaṅka</span>nti <a name="V2.0040"></a><a name="M2.0045"></a> vaṅkagopānasī viya. Vaṅkānañhi vaṅkabhāvassa nidassanatthaṃ avaṅkagopānasīpi gayhati. <span class="bld">Ābhoggavaṅka</span>nti ādito paṭṭhāya abbhuggatāya kuṭilasarīratāya vaṅkaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘khandhe’’</span>tiādi. Daṇḍaparaṃ daṇḍaggahaṇaparaṃ ayanaṃ gamanaṃ etassāti <span class="bld">daṇḍaparāyanaṃ,</span> daṇḍo vā paraṃ āyanaṃ gamanakāraṇaṃ etassāti <span class="bld">daṇḍaparāyanaṃ.</span> Ṭhānādīsu daṇḍo gati avassayo etassa tena vinā appavattanatoti <span class="bld">daṇḍagatikaṃ,</span> gacchati etenāti vā <span class="bld">gati,</span> daṇḍo gati gamanakāraṇaṃ etassāti <span class="bld">daṇḍagatikaṃ. Daṇḍapaṭisaraṇa</span>nti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Jarātura</span>nti jarāya kilantaṃ assavasaṃ. <span class="bld">Yadā ratho purato hotī</span>ti dvedhāpathe sampatte purato gacchante balakāye tattha ekaṃ saṇṭhānaṃ āruḷho majjhe gacchanto bodhisattena āruḷho ratho itaraṃ saṇṭhānaṃ gacchanto yadā purato hoti. <span class="bld">Pacchā balakāyo</span>ti tadā pacchā hoti sabbo balakāyo. <span class="bld">Tādise okāse</span>ti tādise vuttappakāre maggappadese. <span class="bld">Taṃ purisa</span>nti taṃ jiṇṇapurisaṃ. <span class="bld">Suddhāvāsā</span>ti siddhatthādīnaṃ tiṇṇaṃ sammāsambuddhānaṃ sāsane brahmacariyaṃ caritvā suddhāvāsabhūmiyaṃ nibbattabrahmāno. Te hi tadā tattha tiṭṭhanti. ‘‘Kiṃ <a name="P2.0059"></a> paneso jiṇṇo nāmā’’ti eso tayā vuccamāno kiṃ atthato, taṃ me niddhāretvā kathehīti dasseti. Aniddhāritasarūpattā hi tassa attano bodhisatto liṅgasabbanāmena taṃ vadanto ‘‘ki’’nti āha. ‘‘Yathā kiṃ te jāta’’nti dvayameva hi loke yebhuyyato jāyati itthī vā puriso vā, tathāpi taṃ liṅgasabbanāmena vuccati, evaṃ sampadamidaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">‘‘Kiṃ vuttaṃ hotī’’</span>tiādi tassa aniddhāritasarūpataṃyeva vibhāveti.</p>
  161. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Tena hī’’</span>tiādi ‘‘ayañca jiṇṇabhāvo sabbasādhāraṇattā mayhampi upari āpattito evā’’ti mahāsattassa saṃvijjanākāravibhāvanaṃ. Rathaṃ sāretīti <span class="bld">sārathi.</span> Kīḷāvihāratthaṃ uyyuttā yanti upagacchanti etanti <span class="bld">uyyānaṃ. Ala</span>nti paṭikkhepavacanaṃ. <span class="bld">Nāmā</span>ti garahaṇe nipāto ‘‘kathañhināmā’’tiādīsu (pārā. 39, 42, 87, 88, 90, 166, 170; pāci. 1, 13, 36) viya. Jātiyā ādīnavadassanatthaṃ taṃmūlassa ummūlanaṃ viya hotīti, tassa ca avassitabhāvato <span class="bld">‘‘jātiyā mūlaṃ</span> <a name="M2.0046"></a> <span class="bld">khaṇanto nisīdī’’</span>ti āha. Siddhe hi kāraṇe phalaṃ siddhameva hotīti. Pīḷaṃ janetvā antotudanavasena sabbapaṭhamaṃ hadayaṃ anupavissa ṭhitattā <span class="bld">paṭhamena sallena hadaye</span> <span class="bld">viddho viya nisīdī</span>ti yojanā.</p>
  162. <p class="subhead">Byādhipurisavaṇṇanā</p>
  163. <p class="bodytext"><a name="para47"></a><a name="para47_dn2"></a><span class="paranum">47</span>. <span class="bld">Pubbe</span> <a name="V2.0041"></a> <span class="bld">vuttanayenevā</span>ti ‘‘suddhāvāsā kirā’’tiādinā pubbe vutteneva nayena. <span class="bld">Ābādhika</span>nti ābādhavantaṃ. <span class="bld">Dukkhita</span>nti sañjātadukkhaṃ. <span class="bld">Ajāta</span>nti ajātabhāvo, nibbānaṃ vā.</p>
  164. <p class="subhead">Kālakatapurisavaṇṇanā</p>
  165. <p class="bodytext"><a name="para50"></a><a name="para50_dn2"></a><span class="paranum">50</span>. Bhantanettakuppalādi vividhaṃ katvā lātabbato <span class="bld">vilāto,</span> vayhaṃ, sivikā cāti āha <span class="bld">‘‘vilātanti sivika’’</span>nti. Sivikāya diṭṭhapubbattā mahāsatto citakapañjaraṃ ‘‘sivika’’nti āha. <span class="bld">Ito paṭigata</span>nti ito bhavato apagataṃ<a name="P2.0060"></a>. <span class="bld">Katakāla</span>nti pariyosāpitajīvanakālaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘yattaka’’</span>ntiādi.</p>
  166. <p class="subhead">Pabbajitavaṇṇanā</p>
  167. <p class="bodytext"><a name="para53"></a><a name="para53_dn2"></a><span class="paranum">53</span>. Dhammaṃ caratīti <span class="bld">dhammacaraṇo,</span> tassa bhāvo <span class="bld">dhammacaraṇabhāvo</span>ti dhammacariyameva vadati. <span class="bld">Evaṃ ekekassa padassā</span>ti yathā ‘‘sādhudhammacariyāti pabbajito’’ti yojanā, evaṃ ‘‘sādhusamacariyāti pabbajito’’tiādinā ekekassa padassa <span class="bld">yojanā veditabbā. Sabbānī</span>ti ‘‘sādhudhammacariyā’’tiādīsu āgatāni sabbāni dhammasamakusalapuññapadāni. <span class="bld">Dasakusalakammapathavevacanānī</span>ti dānādīni dasakusaladhammapariyāyapadāni.</p>
  168. <p class="subhead">Bodhisattapabbajjāvaṇṇanā</p>
  169. <p class="bodytext"><a name="para54"></a><a name="para54_dn2"></a><span class="paranum">54</span>. Pabbajitassa dhammiṃ kathaṃ sutvāti sambandho. <span class="bld">Aññañca</span> saṅgītianāruḷhaṃ tena tadā vuttaṃ dhammiṃ kathanti yojanā. <span class="bld">‘‘Vaṃsovā’’</span>ti padattayena dhammatā esāti dasseti. <span class="bld">Cirassaṃ cirassaṃ passanti</span> dīghāyukabhāvato. Tathā hi vuttaṃ ‘‘bahūnaṃ vassānaṃ…pe… accayenā’’ti. <span class="bld">Tenevā</span>ti na cirassaṃ diṭṭhabhāveneva. Acirakālantarikameva pubbakālakiriyaṃ dassento <span class="bld">‘‘jiṇṇañca disvā…pe… pabbajitañca disvā, tasmā ahaṃ pabbajitomhi rājā’’</span>ti āha <a name="M2.0047"></a> yathā ‘‘nhatvā vatthaṃ paridahitvā gandhaṃ vilimpitvā mālaṃ piḷandhitvā bhutto’’ti.</p>
  170. <p class="subhead">Mahājanakāyaanupabbajjāvaṇṇanā</p>
  171. <p class="bodytext"><a name="para55"></a><a name="para55_dn2"></a><span class="paranum">55</span>. <span class="bld">‘‘Kasmā</span> <a name="V2.0042"></a> <span class="bld">panetthā’’</span>tiādinā tesaṃ caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ mahāsatte saṃbhattataṃ, saṃvegabahulatañca dasseti, yato sutaṭṭhāneyeva ṭhatvā ñātimittādīsu kiñci anāmantetvā mattavaravāraṇo viya ayomayabandhanaṃ ghanabandhanaṃ chinditvā pabbajjaṃ upagacchiṃsu.</p>
  172. <p class="bodytext"><span class="bld">Cattāro māse cārikaṃ cari</span> na tāva ñāṇassa paripākaṃ gatattā.</p>
  173. <p class="bodytext">Yadā pana ñāṇaṃ paripākaṃ gataṃ, taṃ dassento <span class="bld">‘‘ayaṃ panā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Sabbeva ime</span> pabbajitā mama gamanaṃ <a name="P2.0061"></a> <span class="bld">jānissanti,</span> jānantā ca maṃ anubandhissantīti adhippāyo. <span class="bld">Sannisīvesū</span>ti sannisinnesu. <span class="bld">Saṇatevā</span>ti saṇati viya saddaṃ karoti viya.</p>
  174. <p class="bodytext"><span class="bld">Avivekārāmāna</span>nti anabhirativivekānaṃ. <span class="bld">Ayaṃ kālo</span>ti ayaṃ tesaṃ pabbajitānaṃ mama gamanassa ajānanakālo. <span class="bld">Nikkhamitvā</span>ti paṇṇasālāya niggantvā, mahābhinikkhamanaṃ pana pageva nikkhanto. Pāramitānubhāvena uṭṭhitaṃ upari devatāhi dibbapaccattharaṇehi supaññattampi mahāsattassa puññānubhāvena siddhattā tena paññattaṃ viya hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘pallaṅkaṃ paññapetvā’’</span>ti. ‘‘Kāmaṃ taco ca nhāru ca, aṭṭhi ca avasissatū’’tiādi (ma. ni. 2.184; saṃ. ni. 2.22, 237; a. ni. 2.5; 8.13; mahāni. 17, 196) nayappavattaṃ <span class="bld">caturaṅgavīriyaṃ adhiṭṭhahitvā. Vūpakāsa</span>nti vivekavāsaṃ.</p>
  175. <p class="bodytext"><span class="bld">Aññenevā</span>ti yattha mahāpuriso tadā viharati, tato aññeneva disābhāgena. Kāmaṃ bodhimaṇḍo jambudīpassa majjhe nābhiṭṭhāniyo, tadā pana brahāraññe vivitte yogīnaṃ paṭisallānasāruppo hutvā tiṭṭhati, tadañño pana jambudīpappadeso yebhuyyena bahujano ākiṇṇamanusso iddho phīto ahosi. Tena te taṃ taṃ janapadadesaṃ uddissa gatā <span class="bld">‘‘anto jambudīpābhimukhā cārikaṃ pakkantā’’</span>ti vuttā <span class="bld">anto jambudīpābhimukhā,</span> na himavantādipabbatābhimukhāti attho.</p>
  176. <p class="subhead">Bodhisattaabhinivesavaṇṇanā</p>
  177. <p class="bodytext"><a name="para57"></a><a name="para57_dn2"></a><span class="paranum">57</span>. Kāmaṃ <a name="M2.0048"></a> bhagavā buddho hutvā sattasattāhāni tattheva vasi, sabbapaṭhamaṃ pana visākhapuṇṇamaṃ <a name="V2.0043"></a> sandhāya <span class="bld">‘‘ekarattivāsaṃ upagatassā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Rahogatassā</span>ti raho janavivittaṃ ṭhānaṃ upagatassa, tena gaṇasaṅgaṇikābhāvena mahāsattassa kāyavivekamāha. <span class="bld">Paṭisallīnassā</span>ti <a name="P2.0062"></a> nānārammaṇacārato cittassa nivattiyā pati sammadeva nilīnassa tattha avisaṭacittassa, tena cittasaṅgaṇikābhāvenassa pubbabhāgiyaṃ cittavivekamāha. <span class="bld">Dukkha</span>nti jātiādimūlakaṃ dukkhaṃ. Kāmaṃ cutūpapātāpi jātimaraṇāni eva, maraṇajātiyova ‘‘jāyati mīyatī’’ti pana vatvā ‘‘cavati upapajjatī’’ti vacanaṃ na ekabhavapariyāpannānaṃ nesaṃ gahaṇaṃ, atha kho nānābhavapariyāpannānaṃ ekajjhaṃ gahaṇanti dassento āha <span class="bld">‘‘idaṃ dvayaṃ…pe… vutta’’</span>nti. Kasmā pana lokassa kicchāpattiparivitakkane ‘‘jarāmaraṇassā’’ti jarāmaraṇavasena niyamanaṃ katanti āha <span class="bld">‘‘yasmā’’</span>tiādi. <span class="bld">Jarāmaraṇameva upaṭṭhāti</span> āditoti adhippāyo. <span class="bld">Abhiniviṭṭhassā</span>ti āraddhassa. Paṭiccasamuppādamukhena vipassanārambhe tassa jarāmaraṇato paṭṭhāya abhiniveso aggato yāva mūlaṃ otaraṇaṃ viyāti āha <span class="bld">‘‘bhavaggato otarantassa viyā’’</span>ti.</p>
  178. <p class="bodytext"><span class="bld">Upāyamanasikārā</span>ti upāyena manasikaraṇato manasikārassa pavattanato. Idāni taṃ upāyamanasikārapariyāyaṃ yonisomanasikāraṃ sarūpato, pavattiākārato ca dassetuṃ <span class="bld">‘‘aniccādīni hī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Yonisomanasikāro nāma hotī</span>ti yāthāvato manasikārabhāvato. <span class="bld">Aniccādīnī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena dukkhānattaasubhādīnaṃ gahaṇaṃ. <span class="bld">Aya</span>nti ‘‘etadahosī’’ti evaṃ vutto ‘‘kimhi nu kho satī’’tiādinayappavatto manasikāro. <span class="bld">Tesaṃ aññataro</span>ti tesu aniccādimanasikāresu aññataro eko. Ko pana soti? Aniccamanasikārova, tattha kāraṇamāha <span class="bld">‘‘udayabbayānupassanāvasena pavattattā’’</span>ti. Yañhi uppajjati ceva cavati ca, taṃ aniccaṃ udayavayaparicchinnattā addhuvanti katvā. Tassa pana tabbhāvadassanaṃ yāthāvamanasikāratāya yonisomanasikāro<a name="P2.0063"></a>. <span class="bld">Ito yonisomanasikārā</span>ti hetumhi nissakkavacananti tassa iminā <span class="bld">‘‘upāyamanasikārenā’’</span>ti hetumhi karaṇavacanena atthamāha. <span class="bld">Samāgamo ahosī</span>ti <a name="M2.0049"></a> yāthāvato paṭivijjhanavasena saṅgamo ahosi. <span class="bld">Kiṃ pana ta</span>nti kiṃ pana taṃ jarāmaraṇakāraṇanti āha <span class="bld">‘‘jātī’’</span>ti. ‘‘Jātiyā kho’’tiādīsu ayaṃ saṅkhepattho – kimhi nu kho sati jarāmaraṇaṃ hoti, kiṃ paccayā jarāmaraṇa’’nti jarāmaraṇakāraṇaṃ pariggaṇhantassa bodhisattassa ‘‘yasmiṃ sati yaṃ hoti, asati ca na hoti, taṃ tassa kāraṇa’’nti evaṃ abyabhicārikāraṇapariggaṇhane ‘‘jātiyā kho sati jarāmaraṇaṃ hoti, jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti yā jarāmaraṇassa kāraṇapariggāhikā paññā uppajjati, tāya uppajjantiyā samāgamo ahosīti. <span class="bld">Sabbapadānī</span>ti ‘‘kimhi nu kho sati jāti hotī’’tiādinā āgatāni jātiādīni viññāṇapariyosānāni nava padāni.</p>
  179. <p class="bodytext">Dvādasapadike <a name="V2.0044"></a> paṭiccasamuppāde idha yāni dve padāni aggahitāni, tesaṃ aggahaṇe kāraṇaṃ pucchitvā vissajjetukāmo tesaṃ gahetabbākāraṃ tāva dassento <span class="bld">‘‘ettha panā’’</span>tiādimāha. Paccakkhabhūtaṃ paccuppannabhavaṃ paṭhamaṃ gahetvā tadanantaraṃ anāgataṃ ‘‘dutiya’’nti gahaṇe atīto tatiyo hotīti āha <span class="bld">‘‘avijjā saṅkhārā hi atīto bhavo’’</span>ti. Nanu cettha anāgatassāpi bhavassa gahaṇaṃ na sambhavati paccuppannavasena abhinivesassa jotitattāti? Saccametaṃ, kāraṇe pana gahite phalaṃ gahitameva hotīti tathā vuttanti daṭṭhabbaṃ. Api cettha anāgatopi addhā atthato saṅgahito eva, yato parato ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’ntiādinā anāgataddhasaṅgahikā desanā pavattā. <span class="bld">Tehī</span>ti avijjāsaṅkhārehi ārammaṇabhūtehi. <span class="bld">Na ghaṭiyati</span> na sambajjhati. <span class="bld">Mahāpuriso hi paccuppannavasena abhiniviṭṭho</span>ti aghaṭane kāraṇamāha. <span class="bld">Adiṭṭhehī</span>ti anavabuddhehi, itthambhūtalakkhaṇe cetaṃ karaṇavacanaṃ. Sati anubodhe paṭivedhena bhavitabbanti āha <span class="bld">‘‘na</span> <a name="P2.0064"></a> <span class="bld">sakkā buddhena bhavitu’’</span>nti. <span class="bld">Iminā</span>ti mahāsattena. <span class="bld">Te</span>ti avijjāsaṅkhārā. <span class="bld">Bhavaupādānataṇhāvasenevā</span>ti bhavaupādānataṇhādassanavaseneva. <span class="bld">Diṭṭhā</span> taṃsabhāvataṃsahagatehi tehi samānayogakkhamattā. <span class="bld">Visuddhimagge</span> (visuddhi. 2.570) <span class="bld">kathitāva,</span> tasmā na idha kathetabbāti adhippāyo.</p>
  180. <p class="bodytext"><a name="para58"></a><a name="para58_dn2"></a><span class="paranum">58</span>. <span class="bld">Paccayato</span>ti hetuto, saṅkhāratoti attho. ‘‘Kimhi nu kho sati jarāmaraṇaṃ hotī’’tiādinā hi hetuparamparāvasena phalaparamparāya vuccamānāya <a name="M2.0050"></a> ‘‘kimhi nu kho sati viññāṇaṃ hotī’’ti vicāraṇāya ‘‘saṅkhāre kho sati viññāṇaṃ hotī’’ti viññāṇassa visesakāraṇabhūte saṅkhāre aggahite tato viññāṇaṃ paṭinivattati nāma, na sabbapaccayato. Tenevāha ‘‘nāmarūpe kho sati viññāṇaṃ hotī’’ti (dī. ni. 2.58), nāmampi cettha sahajātādivaseneva paccayabhūtaṃ adhippetaṃ, na kammūpanissayavasena paccuppannavasena abhinivisassa jotitattā. <span class="bld">Ārammaṇato</span>ti avijjāsaṅkhārasaṅkhātaārammaṇato, atītabhavasaṅkhātaārammaṇato vā. Atītaddhapariyāpannā hi avijjāsaṅkhārā. Yato paṭinivattamānaṃ viññāṇaṃ atītabhavatopi paṭinivattati nāma. <span class="bld">Ubhayampī</span>ti paṭisandhiviññāṇampi vipassanāviññāṇampi. <span class="bld">Nāmarūpaṃ nātikkamatī</span>ti paccayabhūtaṃ, ārammaṇabhūtañca nāmarūpaṃ nātikkamati tena vinā avattanato. Tenāha <span class="bld">‘‘nāmarūpato paraṃ na gacchatī’’</span>ti.</p>
  181. <p class="bodytext"><span class="bld">Viññāṇe nāmarūpassa paccaye honte</span>ti viññāṇe nāmassa, rūpassa, nāmarūpassa ca paccaye honte. <span class="bld">Nāmarūpe ca viññāṇassa paccaye honte</span>ti tathā nāme, rūpe, nāmarūpe ca viññāṇassa <a name="V2.0045"></a> paccaye honteti catuvokāraekavokārapañcavokārabhavavasena yathārahaṃ yojanā veditabbā, <span class="bld">dvīsupi aññamaññapaccayesu hontesū</span>ti pana pañcavokārabhavavaseneva. <span class="bld">Ettakenā</span>ti evaṃ viññāṇa nāmarūpānaṃ <a name="P2.0065"></a> aññamaññaṃ upatthambhanavasena pavattiyā. <span class="bld">Jāyetha vā…pe… upapajjetha vā</span>ti ‘‘satto jāyati…pe… upapajjati vā’’ti samaññā hoti viññāṇanāmarūpavinimuttassa sattapaññattiyā upādānabhūtassa dhammassa abhāvato. Tenāha <span class="bld">‘‘ito hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Etadevā</span>ti viññāṇaṃ, nāmarūpanti etaṃ dvayameva.</p>
  182. <p class="bodytext"><span class="bld">Pañca padānī</span>ti ‘‘jāyetha vā’’tiādīni pañca padāni. Nanu tattha paṭhamatatiyehi catutthapañcamāni atthato abhinnānīti āha <span class="bld">‘‘saddhiṃ aparāparaṃ cutipaṭisandhīhī’’</span>ti. <span class="bld">Puna taṃ ettāvatāti vuttamattha</span>nti yo ‘‘ettāvatā’’ti padena pubbe vutto, tameva yathāvuttamatthaṃ ‘‘yadida’’ntiādinā <span class="bld">niyyātento</span> nidassento puna <span class="bld">vatvā. Anulomapaccayākāravasenā</span>ti paccayadhammadassanapubbakaṃ paccayuppannadhammadassanavasena. Paccayadhammānañhi attano paccayuppannassa <a name="M2.0051"></a> paccayabhāvo idappaccayatā paccayākāro, so ca ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādinā vutto. Saṃsārappavattiyā anulomanato <span class="bld">anulomapaccayākāro.</span> Jātiādikaṃ sabbaṃ vaṭṭadukkhaṃ cittena samihitena kataṃ samūhavasena gahetvā pāḷiyaṃ ‘‘dukkhakkhandhassā’’ti vuttanti āha <span class="bld">‘‘jāti…pe… dukkharāsissā’’</span>ti.</p>
  183. <p class="bodytext"><a name="para59"></a><a name="para59_dn2"></a><span class="paranum">59</span>. Dukkhakkhandhassa anekavāraṃ samudayadassanavasena viññāṇassa pavattattā <span class="bld">‘‘samudayo samudayo’’</span>ti āmeḍitavacanaṃ avoca. Atha vā ‘‘evaṃ samudayo hotī’’ti idaṃ na kevalaṃ nibbattinidassanapadaṃ, atha kho paṭiccasamuppāda-saddo viya samuppādamukhena idha samudaya-saddo nibbattimukhena paccayattaṃ vadati. Viññāṇādayo bhavantā idha paccayadhammā niddiṭṭhā, te sāmaññarūpena byāpanicchāvasena gaṇhanto ‘‘samudayo samudayo’’ti āha, evañca katvā yaṃ vakkhati ‘‘imasmiṃ sati <a name="P2.0066"></a> idaṃ hotīti paccayasañjānanamattaṃ kathita’’nti, (dī. ni. aṭṭha. 2.59) taṃ samatthitaṃ hoti. Yadi evaṃ ‘‘udayadassanapaññā vesā’’ti idaṃ kathanti? Nāyaṃ doso paccayato udayadassanamukhena nibbattilakkhaṇadassanassa sambhavato. <span class="bld">Dassanaṭṭhena cakkhū</span>ti samudayassa paccakkhato dassanabhāvena cakkhu viyāti <span class="bld">cakkhu. Ñātakaraṇaṭṭhenā</span>ti yathā samudayo sammadeva ñāto hoti avabuddho, evaṃ karaṇaṭṭhena. <span class="bld">Pajānanaṭṭhenā</span>ti ‘‘viññāṇāditaṃtaṃpaccayuppattiyā etassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī’’ti pakārato jānanaṭṭhena. <span class="bld">Nibbijjhitvā paṭivijjhitvā uppannaṭṭhenā</span>ti anibbijjhitvā pubbe udayadassanapaññāya paṭipakkhadhamme nibbijjhitvā ‘‘ayaṃ samudayo’’ti paccayato, khaṇato ca, sarūpato paṭivijjhitvā <a name="V2.0046"></a> uppannabhāvena, nibbijjhanaṭṭhena paṭivijjhanaṭṭhena vijjāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Obhāsaṭṭhenā</span>ti samudayasabhāvapaṭicchādanakassa mohandhakārassa ca kilesandhakārassa ca vidhamanavasena avabhāsakabhāvena.</p>
  184. <p class="bodytext">Idāni yathāvuttamatthaṃ paṭipāṭiyā vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘yathāhā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">cakkhuṃ udapādī</span>ti pāḷiyaṃ paduddhāro. Kathaṃ udapādīti ceti āha <span class="bld">‘‘dassanaṭṭhenā’’</span>ti. ‘‘Samudayassa paccakkhato dassanabhāvenāti vutto vāyamattho. Iminā nayena sesapadesupi attho veditabbo. <span class="bld">Cakkhudhammo</span>ti cakkhūti pāḷidhammo. <span class="bld">Dassanaṭṭho attho</span>ti dassanasabhāvo tena <a name="M2.0052"></a> pakāsetabbo attho. Sesesupi eseva nayo. <span class="bld">Ettakehi padehī</span>ti imehi pañcahi padehi. <span class="bld">‘‘Kiṃ kathita’’</span>nti piṇḍatthaṃ pucchati. <span class="bld">Paccayasañjānanamatta</span>nti viññāṇādīnaṃ paccayadhammānaṃ nāmarūpādipaccayuppannassa paccayasabhāvasañjānanamattaṃ kathitaṃ avisesato paccayasabhāvasallakkhaṇassa jotitattā. Saṅkhārānaṃ sammadeva <a name="P2.0067"></a> udayadassanassa jotitattā <span class="bld">‘‘vīthipaṭipannā taruṇavipassanā kathitā’’</span>ti ca vuttaṃ.</p>
  185. <p class="bodytext"><a name="para61"></a><a name="para61_dn2"></a><span class="paranum">61</span>. Attanā adhigatattā āsannapaccakkhatāya <span class="bld">‘‘aya’’</span>nti vuttaṃ, ariyamaggādīnaṃ magganaṭṭhena <span class="bld">maggo</span>ti. Pubbabhāgavipassanā hesā. Tenāha <span class="bld">‘‘bodhāyā’’</span>ti. Bodhapadassa bhāvasādhanataṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘catusaccabujjhanatthāyā’’</span>ti. Pariññāpahānabhāvanābhisamayā yāvadeva sacchikiriyābhisamayatthā nibbānādhigamatthattā brahmacariyavāsassāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘nibbānabujjhanatthāya eva vā’’</span>ti. ‘‘Nibbānaṃ paramaṃ sukha’’nti (ma. ni. 2.215, 217; dha. pa. 204) hi vuttaṃ. <span class="bld">Bujjhatī</span>ti cattāri ariyasaccāni ekapaṭivedhena paṭivijjhati, tena bodha-saddassa kattusādhanattamāha. <span class="bld">Paccattapadehī</span>ti paṭhamāvibhattidīpakehi padehi. <span class="bld">Nibbānameva kathitaṃ</span> viññāṇādi nirujjhati etthāti katvā. <span class="bld">Anibbattinirodha</span>nti sabbaso paccayanirodhena anuppādanirodhaṃ accantanirodhaṃ.</p>
  186. <p class="bodytext"><a name="para62"></a><a name="para62_dn2"></a><span class="paranum">62</span>. <span class="bld">Sabbeheva etehi padehī</span>ti ‘‘cakkhū’’tiādīhi pañcahi padehi. <span class="bld">Nirodhasañjānanamattamevā</span>ti ‘‘nirodho nirodhoti kho’’tiādinā nirodhassa sañjānanamattameva <span class="bld">kathitaṃ</span> pubbārambhabhāvato, na tassa paṭivijjhanavasena paccakkhato dassanaṃ ariyamaggassa anadhigatattā. Saṅkhārānaṃ sammadeva nirodhadassanaṃ nāma sikhāppattāya vipassanāya vasena icchitabbanti <span class="bld">‘‘vuṭṭhānagāminī balavavipassanā kathitā’’</span>ti ca vuttaṃ.</p>
  187. <p class="bodytext"><a name="para63"></a><a name="para63_dn2"></a><span class="paranum">63</span>. <span class="bld">Viditvā</span>ti <a name="V2.0047"></a> pubbabhāgiyena ñāṇena jānitvā. <span class="bld">Tato aparabhāge</span>ti vuttanayena paccayanirodhajānanato pacchābhāge. <span class="bld">Upādānassa paccayabhūtesū</span>ti catubbidhassapi upādānassa ārammaṇapaccayādinā paccayabhūtesu, upādāniyesūti attho<a name="P2.0068"></a>. <span class="bld">Vahanto</span>ti pavattento. <span class="bld">Ida</span>nti ‘‘aparena samayenā’’tiādi vacanaṃ. <span class="bld">Kasmā vutta</span>nti ‘‘yāya paṭipattiyā sabbepi mahābodhisattā carimabhave bodhāya paṭipajjanti, vipassanāya mahābodhisattena tatheva paṭipanna’’nti kathetukamyatāvasena pucchāvacanaṃ. Tenāha <a name="M2.0053"></a> <span class="bld">‘‘sabbeyeva hī’’</span>tiādi. Tattha puttassa jātadivase mahābhinikkhamanaṃ, padhānānuyogo ca dhammatāvasena veditabbo, itaraṃ itikattabbatāvasena. Tatthāpi cirakālaparibhāvanāya laddhāsevanāya mahākaruṇāya sañcoditamānasattā ‘‘kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno’’tiādinā (dī. ni. 2.57; saṃ. ni. 2.4, 10) saṃsāradukkhato mocetuṃ icchitassa sattalokassa kicchāpattidassanamukhena jarāmaraṇato paṭṭhāya paccayākārasammasanampi dhammatāva. Tathā attādhīnatāya, kenaci anupakhatattā, asecanakasukhavihāratāya, catutthajjhānikatāya ca ānāpānakammaṭṭhānānuyogo. <span class="bld">Pañcasu khandhesu abhinivisitvā</span>ti viññāṇanāmarūpādipariyāyena gahitesu pañcasu upādānakkhandhesu vipassanābhinivesavasena abhinivisitvā paṭipattiṃ ārabhitvā. <span class="bld">Anukkama</span>nti anu anu gāmitabbato paṭipajjitabbato ‘‘anukkama’’nti laddhanāmaṃ anupubbapaṭipattiṃ. <span class="bld">Katvā</span>ti paṭipajjitvā.</p>
  188. <p class="bodytext"><span class="bld">Iti rūpa</span>nti ettha dutiyo <span class="bld">iti</span>-saddo nidassanattho, tena paṭhamo <span class="bld">iti</span>-saddo sarūpassa, parimāṇassa ca bodhako anekatthattā nipātānaṃ,āvuttiādivasena vāyamattho veditabbo. Antogadhāvadhāraṇañca vākyaṃ dassento <span class="bld">‘‘idaṃ rūpaṃ, ettakaṃ rūpaṃ, ito uddhaṃ rūpaṃ natthī’’</span>tiādimāha<a name="P2.0069"></a>. Tattha <span class="bld">‘‘ruppanasabhāva’’</span>nti iminā sāmaññato rūpassa sabhāvo dassito, <span class="bld">‘‘bhūtupādāyabheda’’</span>ntiādinā visesato, tadubhayenapi ‘‘idaṃ rūpa’’nti padassa attho niddiṭṭho. Tattha <span class="bld">lakkhaṇaṃ</span> nāma tassa tassa rūpavisesassa anaññasādhāraṇo sabhāvo. <span class="bld">Raso</span> tasseva attano phalaṃ pati paccayabhāvo. <span class="bld">Paccupaṭṭhānaṃ</span> tassa paramatthato vijjamānattā yāthāvato ñāṇassa gocarabhāvo. <span class="bld">Padaṭṭhānaṃ</span> āsannakāraṇaṃ, tenassa paccayāyattavuttitā dassitā. <span class="bld">‘‘Anavasesarūpapariggaho’’</span>ti iminā pana ‘‘ettakaṃ rūpaṃ, ito uddhaṃ’’ rūpaṃ natthīti padadvayassāpi attho niddiṭṭho rūpassa sabbaso pariyādānavasena niyāmanato. ‘‘Iti rūpassa samudayo’’ti ettha pana <span class="bld">iti</span>-saddo ‘‘iti kho bhikkhave sappaṭibhayo bālo’’tiādīsu (ma. ni. 3.124; a. ni. 3.1) viya pakāratthoti āha <span class="bld">‘‘itīti eva’’</span>nti.</p>
  189. <p class="bodytext"><span class="bld">Avijjāsamudayā</span>ti <a name="V2.0048"></a> avijjāya uppādā, atthibhāvāti attho. Nirodhanirodhī hi uppādo atthibhāvavācakopi hoti, tasmā purimabhavasiddhāya <a name="M2.0054"></a> avijjāya sati imasmiṃ bhave rūpasamudayo, rūpassa uppādo hotīti attho. <span class="bld">‘‘Taṇhāsamudayā’’</span>tiādīsupi eseva nayo. <span class="bld">Āhārasamudayā</span>ti ettha pana pavattipaccayesu kabaḷīkārāhārassa balavatāya so eva gahito. Tasmiṃ pana gahite pavattipaccayatāsāmaññena utucittāni gahitāneva hontīti catusamuṭṭhānikarūpassa paccayato udayadassanaṃ vibhāvitamevāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">‘‘Nibbattilakkhaṇa’’</span>ntiādinā kālavasena udayadassanamāha. Tattha <span class="bld">nibbattilakkhaṇa</span>nti rūpassa uppādasaṅkhātaṃ saṅkhatalakkhaṇaṃ. <span class="bld">Passantopī</span>ti na kevalaṃ paccayasamudayameva, atha kho khaṇato udayaṃ passantopi. Addhāvasena hi paṭhamaṃ udayaṃ passitvā ṭhito puna santativasena disvā anukkamena khaṇavasena passati. <span class="bld">Avijjānirodhā rūpanirodho</span>ti aggamaggena <a name="P2.0070"></a> avijjāya anuppādanirodhato anāgatassa rūpassa anuppādanirodho hoti paccayābhāve abhāvato. <span class="bld">Taṇhānirodhā kammanirodho</span>ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Āhāranirodhā</span>ti pavattipaccayassa kabaḷīkārāhārassa abhāvena. <span class="bld">Rūpanirodho</span>ti taṃsamuṭṭhānarūpassa abhāvo hoti. Sesaṃ vuttanayameva. <span class="bld">‘‘Vipariṇāmalakkhaṇa’’</span>nti bhaṅgakālavasena hetaṃ vayadassanaṃ, tasmā taṃ addhāvasena paṭhamaṃ passitvā puna santativasena disvā anukkamena khaṇavasena passati. Ayañca nayo pākatikavipassakavasena vutto, bodhisattānaṃ panetaṃ natthi. Esa nayo udayadassanepi.</p>
  190. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Iti vedanā’’</span>tiādīsupi heṭṭhā rūpe vuttanayānusārena attho veditabbo. Tenāha <span class="bld">‘‘ayaṃ vedanā, ettakā vedanā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">vedayita…pe… sabhāva</span>nti ettha ‘‘vedayitasabhāvaṃ…pe… vijānanasabhāva’’nti paccekaṃ <span class="bld">sabhāva</span>- saddo yojetabbo. <span class="bld">Vedayitasabhāva</span>nti anubhavanasabhāvaṃ. <span class="bld">Sañjānanasabhāva</span>nti ‘‘nīlaṃ pīta’’ntiādinā ārammaṇassa sallakkhaṇasabhāvaṃ. <span class="bld">Abhisaṅkharaṇasabhāva</span>nti āyūhanasabhāvaṃ. <span class="bld">Vijānanasabhāva</span>nti ārammaṇassa upaladdhisabhāvaṃ. <span class="bld">Sukhādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena dukkhasomanassadomanassupekkhāvedanānaṃ saṅgaho <span class="bld">rūpasaññādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena saddasaññādīnaṃ, <span class="bld">phassādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena cetanā vitakkādīnaṃ <span class="bld">cakkhuviññāṇādīna</span>nti <span class="bld">ādi</span>-saddena sabbesaṃ lokiyaviññāṇānaṃ saṅgaho. Yathā ca viññāṇe, esa nayo vedanādīsupi. <span class="bld">Tesa</span>nti <a name="M2.0055"></a> ‘‘samudayo’’ti vuttadhammānaṃ. <span class="bld">Tīsu khandhesū</span>ti vedanāsaññāsaṅkhārakkhandhesu. ‘‘Phuṭṭho vedeti, phuṭṭho sañjānāti, phuṭṭho cetetī’’ti (saṃ. ni. 4.93) vacanato <a name="P2.0071"></a> <span class="bld">‘‘phassasamudayā’’ti vattabbaṃ</span>. ‘‘Nāmarūpapaccayāpi viññāṇa’’nti (vibha. 246; dī. ni. 2.97) vacanato <span class="bld">viññāṇakkhandhe ‘‘nāmarūpasamudayā’’</span>ti vattabbaṃ. <span class="bld">Tesaṃ yevā</span>ti <a name="V2.0049"></a> tīsu khandhesu ‘‘phassassa viññāṇakkhandhe nāmarūpassā’’ti phassanāmarūpānaṃyeva <span class="bld">vasena atthaṅgamapadampi yojetabbaṃ,</span> avijjādayo pana rūpe vuttasadisā evāti adhippāyo.</p>
  191. <p class="bodytext"><span class="bld">Samapaññāsalakkhaṇavasenā</span>ti paccayato vīsati khaṇato pañcāti pañcavīsatiyā udayalakkhaṇānaṃ, paccayato vīsati khaṇato pañcāti pañcavīsatiyā eva vayalakkhaṇānaṃ cāti samapaññāsāya udayavayalakkhaṇānaṃ vasena. Tattha pañcannaṃ khandhānaṃ udayo lakkhīyati etehīti <span class="bld">lakkhaṇānī</span>ti vuccanti avijjādisamudayoti, tathā tesaṃ anuppādanirodho lakkhīyati etehīti <span class="bld">lakkhaṇānī</span>ti vuccanti avijjādīnaṃ accantanirodho. Nibbattivipariṇāmalakkhaṇāni pana saṅkhatalakkhaṇamevāti. Evaṃ etāni samapaññāsalakkhaṇāni sarūpato veditabbāni. <span class="bld">Yathānukkamena vaḍḍhite</span>ti yathāvuttaudayabbayañāṇe tikkhe sūre pasanne hutvā vahante tato paraṃ vattabbānaṃ bhaṅgañāṇādīnaṃ uppattipaṭipāṭiyā buddhippatte paramukkaṃsagate <span class="bld">vipassanāñāṇe.</span> Pageva hi chattiṃsakoṭisatasahassamukhena pavattena sabbaññutaññāṇānucchavikena mahāvajirañāṇasaṅkhātena sammasanañāṇena sambhatānubhāvaṃ gabbhaṃ gaṇhantaṃ paripākaṃ gacchantaṃ paṭipadāvisuddhiñāṇaṃ aparimitakāle sambhatāya paññāpāramiyā ānubhāvena ukkaṃsapāramippattaṃ anukkamena vuṭṭhānagāminibhāvaṃ upagantvā yadā ariyamaggena ghaṭeti, tadā ariyamaggacittaṃ sabbakilesehi maggapaṭipāṭiyā vimuccati<a name="P2.0072"></a>, vimuccantañca tathā vimuccati, yathā sabbañeyyāvaraṇappahānaṃ hoti. Yaṃ kilesānaṃ ‘‘savāsanappahāna’’nti vuccati, tayidaṃ pahānaṃ atthato anuppattinirodhoti āha <span class="bld">‘‘anuppādanirodhenā’’</span>ti. <span class="bld">Āsavasaṅkhātehi kilesehī</span>ti bhavato ābhavaggaṃ, dhammato āgotrabhuṃ savanato pavattanato āsavasaññitehi rāgo, diṭṭhi, mohoti imehi kilesehi. Lakkhaṇavacanañcetaṃ, pāḷiyaṃ yadidaṃ ‘‘āsavehī’’ti, tadekaṭṭhatāya pana sabbehipi <a name="M2.0056"></a> kilesehi sabbehipi pāpadhammehi cittaṃ vimuccati. <span class="bld">Aggahetvā</span>ti tesaṃ kilesānaṃ lesamattampi aggahetvā.</p>
  192. <p class="bodytext"><span class="bld">Maggakkhaṇe vimuccati nāma</span> taṃtaṃmaggavajjhakilesehi <span class="bld">phalakkhaṇe vimuttaṃ nāma. Maggakkhaṇe vā vimuttañceva</span> <span class="bld">vimuccati cā</span>ti uparimaggakkhaṇe heṭṭhimamaggavajjhehi vimuttañceva yathāsakaṃ pahātabbehi vimuccati ca. <span class="bld">Phalakkhaṇe vimuttamevā</span>ti sabbasmimpi phalakkhaṇe vimuttameva, na vimuccati nāma.</p>
  193. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbabandhanā</span>ti orambhāgiyuddhambhāgiyasaṅgahitā sabbasmāpi bhavasaññojanā, <span class="bld">vippamutto</span> visesato pakārehi mutto. <span class="bld">Suvikasitacittasantāno</span>ti sātisayaṃ ñāṇarasmisamphassena suṭṭhu sammadeva <a name="V2.0050"></a> samphullacittasantāno. <span class="bld">‘‘Cattāri maggañāṇānī’’</span>tiādi yehi ñāṇehi suvikasitacittasantāno, tesaṃ ekadesena dassanaṃ. Nippadesato dassanaṃ pana parato āgamissati, tasmā tattheva tāni vibhajissāma. <span class="bld">Sakale ca buddhaguṇe</span>ti atītaṃse appaṭihatañāṇādike sabbepi buddhaguṇe. Yadā hi lokanātho aggamaggaṃ adhigacchati, tadā sabbe guṇe hatthagate karoti nāma. Tato paraṃ ‘‘hatthagate katvā ṭhito’’ti vuccati.</p>
  194. <p class="bodytext">‘‘Paripuṇṇasaṅkappo’’ti vatvā paripuṇṇasaṅkappatāparidīpanaṃ udānaṃ dassetuṃ ‘‘anekajātisaṃsāra’’ntiādi vuttaṃ. Tattha ādito dvinnaṃ gāthānamattho heṭṭhā <span class="bld">brahmajālanidānavaṇṇanāyaṃ</span> (dī. ni. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) vutto eva. Parato <a name="P2.0073"></a> pana <span class="bld">ayoghanahatassā</span>ti ayo haññati etenāti <span class="bld">ayoghanaṃ,</span> kammārānaṃ ayokūṭaṃ, ayomuṭṭhi ca, tena ayoghanena hatassa pahatassa. <span class="bld">Eva</span>-saddo cettha nipātamattaṃ. <span class="bld">Jalato jātavedaso</span>ti jalayamānassa aggissa, anādare vā etaṃ sāmivacanaṃ. <span class="bld">Anupubbūpasantassā</span>ti anukkamena upasantassa vikkhambhantassa niruddhassa. <span class="bld">Yathā na ñāyate gatī</span>ti yathā tassa gati na ñāyati. Idaṃ vuttaṃ hoti – ayomuṭṭhikūṭādinā pahatattā ayoghanena hatassa pahatassa ayogatassa, kaṃsabhājanādigatassa vā jalamānassa aggissa anukkamena upasantassa dasasu disāsu na katthaci gati paññāyati paccayanirodhena appaṭisandhikaniruddhattāti. <span class="bld">Evaṃ sammāvimuttāna</span>nti sammā hetunā ñāyena tadaṅgavikkhambhanavimuttipubbaṅgamāya <a name="M2.0057"></a> samucchedavimuttiyā ariyamaggena catūhipi upādānehi, āsavehi ca muttattā sammā vimuttānaṃ, tato eva kāmabandhanasaṅkhātaṃ kāmoghabhavoghādibhedaṃ avasiṭṭhaoghañca taritvā ṭhitattā <span class="bld">kāmabandhoghatārīnaṃ</span> suṭṭhu paṭipassambhitasabbakilesavipphanditattā kilesābhisaṅkhāravātehi akampanīyatāya <span class="bld">acalaṃ</span> nibbānasaṅkhātaṃ saṅkhārūpasamaṃ <span class="bld">sukhaṃ pattānaṃ</span> adhigatānaṃ khīṇāsavānaṃ <span class="bld">gati</span> devamanussādibhedāsu gatīsu ‘‘ayaṃ nāmā’’ti paññāpetabbatāya abhāvato <span class="bld">paññāpetuṃ natthi</span> na upalabbhati, yathāvuttajātavedo viya apaññattikabhāvameva te gacchantīti attho. <span class="bld">Evaṃ manasi karonto</span>ti ‘‘evaṃ anekajātisaṃsāra’’ntiādinā (dha. pa. 153) attano katakiccattaṃ manasi karonto bodhipallaṅke nisinnova virocitthāti yojanā.</p>
  195. <p class="centered">Dutiyabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  196. <p class="subhead">Brahmayācanakathāvaṇṇanā</p>
  197. <p class="bodytext"><a name="para64"></a><a name="para64_dn2"></a><span class="paranum">64</span>. <span class="bld">Yannūnā</span>ti <a name="P2.0074"></a><a name="V2.0051"></a> parivitakkanatthe nipāto, <span class="bld">aha</span>nti bhagavā attānaṃ niddisatīti āha <span class="bld">‘‘yadi panāha’’</span>nti. <span class="bld">‘‘Aṭṭhame sattāhe’’</span>tiādi yathā amhākaṃ bhagavā abhisambuddho hutvā vimuttisukhapaṭisaṃvedanādivasena sattasu sattāhesu paṭipajji, tato parañca dhammagambhīratāpaccavekkhaṇādivasena, evameva sabbepi sammāsambuddhā abhisambuddhakāle paṭipajjiṃsu, te ca sattāhādayo tatheva vavatthapīyantīti ayaṃ sabbesampi buddhānaṃ dhammatā. Tasmā vipassī bhagavā abhisambuddhakāle tathā paṭipajjīti dassetuṃ āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">‘‘aṭṭhame sattāhe’’</span>ti idaṃ sattamasattāhato paraṃ, sattāhato orime ca pavattāya paṭipattiyā vasena vuttaṃ, na pallaṅkasattāhassa viya aṭṭhamassa nāma sattāhassa vavatthitassa labbhamānattā. <span class="bld">Anantaro</span>ti ‘‘adhigato kho myāyaṃ dhammo’’tiādiko vitakko (dī. ni. 2.67; ma. ni. 1.281; 2.337; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 7, 8).</p>
  198. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭividdho</span>ti sayambhuñāṇena ‘‘idaṃ dukkha’’ntiādinā paṭimukhaṃ paṭivijjhanavasena pavatto, yathābhūtaṃ avabuddhoti attho. <span class="bld">Dhammo</span>ti catusaccadhammo tabbinimuttassa <a name="M2.0058"></a> paṭivijjhitabbadhammassa abhāvato. <span class="bld">Gambhīro</span>ti mahāsamuddo viya makasatuṇḍasūciyā aññatra samupacitaparipakkañāṇasambhārehi aññesaṃ ñāṇena alabbhaneyyappatiṭṭho. Tenāha <span class="bld">‘‘uttānabhāvapaṭikkhepavacanameta’’</span>nti. Alabbhaneyyappatiṭṭho ogāhituṃ asakkuṇeyyatāya sarūpato visesato ca passituṃ na sakkāti āha <span class="bld">‘‘gambhīrattāva duddaso’’</span>ti. <span class="bld">Dukkhena daṭṭhabbo</span>ti kicchena kenaci kadācideva daṭṭhabbo. Yaṃ pana daṭṭhumeva na sakkā, tassa ogāhetvā anu anu bujjhane kathā eva natthīti āha <span class="bld">‘‘duddasattāva duranubodho’’</span>ti. <span class="bld">Dukkhena avabujjhitabbo</span> avabodhassa dukkarabhāvato. Imasmiṃ ṭhāne ‘‘taṃ kiṃ maññatha bhikkhave dukkarataraṃ vā durabhisambhavataraṃ vā’’ti (saṃ. ni. 5.1115) suttapadaṃ <a name="P2.0075"></a> vattabbaṃ. Santārammaṇatāya vā <span class="bld">santo.</span> Nibbutasabbapariḷāhatāya <span class="bld">nibbuto.</span> Padhānabhāvaṃ nītoti vā <span class="bld">paṇīto.</span> Atittikaraṭṭhena <span class="bld">atappako</span> sādurasabhojanaṃ viya. Ettha ca nirodhasaccaṃ santaṃ ārammaṇanti <span class="bld">santārammaṇaṃ,</span> maggasaccaṃ santaṃ, santārammaṇañcāti <span class="bld">santārammaṇaṃ</span> anupasantasabhāvānaṃ kilesānaṃ, saṅkhārānañca abhāvato <span class="bld">santo nibbutasabbapariḷāhattā nibbuto,</span> santapaṇītabhāveneva tadatthāya asecanakatāya <span class="bld">atappakatā</span> daṭṭhabbā. Tenāha <span class="bld">‘‘idaṃ dvayaṃ lokuttarameva sandhāya vutta’’</span>nti. Uttamañāṇassa visayattā na takkena avacaritabbo, tato eva nipuṇañāṇagocaratāya, saṇhasukhumasabhāvattā ca <span class="bld">nipuṇo.</span> Bālānaṃ avisayattā paṇḍitehi eva veditabboti <span class="bld">paṇḍitavedanīyo.</span> Ālīyanti abhiramitabbaṭṭhena <a name="V2.0052"></a> sevīyantīti <span class="bld">ālayā,</span> pañca kāmaguṇā. Ālayanti abhiramaṇavasena sevantīti <span class="bld">ālayā,</span> taṇhāvicaritāni. <span class="bld">Ālayaratā</span>ti ālayaniratā. <span class="bld">Suṭṭhu muditā</span> ativiya muditā anukkaṇṭhanato. <span class="bld">Ramatī</span>ti ratiṃ vindati kīḷati laḷati. Ime sattā yathā kāmaguṇe, evaṃ rāgampi assādenti abhinandanti yevāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘duvidhampī’’</span>tiādi.</p>
  199. <p class="bodytext"><span class="bld">Ṭhānaṃ sandhāyā</span>ti ṭhāna-saddaṃ sandhāya. Atthato pana <span class="bld">‘‘ṭhāna’’</span>nti ca paṭiccasamuppādo eva adhippeto. Tiṭṭhati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti <span class="bld">ṭhānaṃ,</span> saṅkhārādīnaṃ paccayabhūtā avijjādayo. <span class="bld">Imesaṃ</span> saṅkhārādīnaṃ <span class="bld">paccayā</span>ti <span class="bld">idappaccayā,</span> avijjādayova. <span class="bld">Idappaccayā eva idappaccayatā</span> yathā devo eva devatā<a name="P2.0076"></a>, idappaccayānaṃ vā avijjādīnaṃ attano phalaṃ paṭicca paccayabhāvo <a name="M2.0059"></a> uppādanasamatthatā <span class="bld">idappaccayatā,</span> tena paramatthapaccayalakkhaṇo paṭiccasamuppādo dassito hoti. Paṭicca samuppajjati phalaṃ etasmāti <span class="bld">paṭiccasamuppādo.</span> Padadvayenāpi dhammānaṃ paccayaṭṭho eva vibhāvito. Tenāha <span class="bld">‘‘saṅkhārādipaccayānaṃ avijjādīnametaṃ adhivacana’’</span>nti. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana <span class="bld">visuddhimaggasaṃvaṇṇanāsu</span> (visuddhi. 2.570) vuttanayena veditabbo.</p>
  200. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbasaṅkhārasamathotiādi sabba</span>nti sabbasaṅkhārasamathādipadābhidheyyaṃ sabbaṃ, atthato <span class="bld">nibbānameva. </span> Idāni tassa nibbānabhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yasmā hī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Ta</span>nti nibbānaṃ. <span class="bld">Āgammā</span>ti paṭicca ariyamaggassa ārammaṇapaccayahetu. <span class="bld">Sammantī</span>ti appaṭisandhikūpasamavasena sammanti. Tathā santā ca savisesaṃ upasantā nāma hontīti āha <span class="bld">‘‘vūpasammantī’’</span>ti, etena sabbe saṅkhārā sammanti etthāti <span class="bld">sabbasaṅkhārasamatho,</span> nibbānanti dasseti. Sabbasaṅkhāravisaṃyutte hi nibbāne sabbasaṅkhāravūpasamapariyāyo ñāyāgato yevāti. Sesepadesupi eseva nayo. Upadhīyati ettha dukkhanti <span class="bld">upadhi,</span> khandhādayo. <span class="bld">Paṭinissaṭṭhā</span>ti samucchedavasena pariccattā <span class="bld">honti. Sabbā taṇhā</span>ti aṭṭhasatappabhedā sabbāpi taṇhā. <span class="bld">Sabbe kilesarāgā</span>ti kāmarāgarūparāgādibhedā sabbepi kilesabhūtā rāgā, sabbepi vā kilesā idha kilesarāgāti veditabbā, na lobhavisesā eva cittassa viparītabhāvāpādanato. Yathāha ‘‘rattampi cittaṃ vipariṇataṃ, duṭṭhampi cittaṃ vipariṇataṃ, mūḷhampi cittaṃ vipariṇata’’nti (pārā. 271) <span class="bld">virajjantī</span>ti <a name="P2.0077"></a> attano sabhāvaṃ vijahanti. <span class="bld">Sabbaṃ dukkha</span>nti jarāmaraṇādibhedaṃ sabbaṃ vaṭṭadukkhaṃ. <span class="bld">Bhavena bhava</span>nti tena tena bhavena bhavantaraṃ. Bhavanikantibhāvena <span class="bld">saṃsibbati, phalena vā saddhiṃ kammaṃ</span> sataṇhasseva āyatiṃ punabbhavabhāvato. <span class="bld">Tato vānato nikkhantaṃ</span> tattha tassa sabbaso abhāvato. Ciranisajjācirabhāsanehi piṭṭhiāgilāyanatālugalasosādivasena <span class="bld">kāyakilamatho ceva kāyavihesā</span> <a name="V2.0053"></a> <span class="bld">ca</span> veditabbā. Sā ca kho desanāya atthaṃ ajānantānaṃ, appaṭipajjantānañca vasena, jānantānaṃ, pana paṭipajjantānañca desanāya kāyaparissamopi satthu aparissamova. Tenāha bhagavā ‘‘na ca maṃ dhammādhikaraṇaṃ vihesesī’’ti (udā. 10). Tathā hi vuttaṃ <span class="bld">‘‘yā ajānantānaṃ desanā nāma, so mama kilamatho assā’’</span>ti. <span class="bld">Ubhaya</span>nti cittakilamatho, cittavihesā <a name="M2.0060"></a> cāti <span class="bld">ubhayaṃ petaṃ buddhānaṃ natthi,</span> bodhimūleyeva samucchinnattā.</p>
  201. <p class="bodytext"><a name="para65"></a><a name="para65_dn2"></a><span class="paranum">65</span>. <span class="bld">Anubrūhanaṃ</span> sampiṇḍanaṃ. <span class="bld">So</span>ti ‘‘apissū’’ti nipāto. <span class="bld">Vipassi</span>nti paṭi-saddayogena sāmiatthe upayogavacananti āha ‘‘vipassissā’’ti. Vuddhippattā acchariyā vā <span class="bld">anacchariyā.</span> Vuddhiatthopi hi akāro hoti yathā‘‘asekkhā dhammā’’ti (dha. sa. tikamātikāya 11). Kappānaṃ cattāri asaṅkhyeyyāni satasahassañca sadevakassa lokassa dhammasaṃvibhāgakaraṇatthameva pāramiyo <a name="P2.0078"></a> pūretvā idāni samadhigatadhammarājassa tattha appossukkatāpattidīpanatā, gāthātthassa acchariyatā, tassa vuddhippatti cāti veditabbā. Atthadvārena hi gāthānaṃ anacchariyatā. <span class="bld">Gocarā ahesu</span>nti upaṭṭhahiṃsu. Upaṭṭhānañca vitakketabbatāvāti āha <span class="bld">‘‘parivitakkayitabbataṃ pāpuṇiṃsū’’</span>ti.</p>
  202. <p class="bodytext">Yadi sukhāpaṭipadāva kathaṃ kicchatāti āha <span class="bld">‘‘pāramīpūraṇakāle’’</span>tiādi. <span class="bld">Evamādīni</span> duppariccajāni <span class="bld">dentassa. Ha</span>-iti vā byattanti etasmiṃ atthe nipāto, ‘‘ekaṃsatthe’’ti keci. <span class="bld">Ha</span> byattaṃ, ekaṃsena vā <span class="bld">alaṃ</span> nippayojanaṃ evaṃ kicchena adhigatassa dhammassa desetunti yojanā. <span class="bld">Hala</span>nti ‘‘ala’’nti iminā samānatthaṃ padaṃ ‘‘halanti vadāmī’’tiādīsu (saṃ. ni. ṭī. 1.172) viya. <span class="bld">Rāgadosaphuṭṭhehī</span>ti phuṭṭhavisena viya sappena rāgena, dosena ca samphuṭṭhehi abhibhūtehi. <span class="bld">Rāgadosānugatehī</span>ti rāgadosehi anubandhehi.</p>
  203. <p class="bodytext"><span class="bld">Niccādīna</span>nti niccaggāhādīnaṃ. <span class="bld">Evaṃ gata</span>nti evaṃ pavattaṃ aniccādiākārena pavattaṃ. <span class="bld">‘‘Catusaccadhamma’’</span>nti idaṃ aniccādīsu, saccesu ca yathālābhavasena gahetabbaṃ. Evaṃ gatanti vā evaṃ ‘‘anicca’’ntiādinā abhinivisitvā mayā, aññehi ca sammāsambuddhehi gataṃ, ñātaṃ paṭividdhanti attho. <span class="bld">Kāmarāgena, bhavarāgena ca rattā</span> nīvaraṇehi nivutacittatāya, <span class="bld">diṭṭhirāgena rattā</span> viparītābhinivesena <span class="bld">na dakkhanti</span> yāthāvato imaṃ dhammaṃ nappaṭivijjhissanti. <span class="bld">Evaṃ gāhāpetu</span>nti ‘‘anicca’’ntiādinā sabhāvena yāthāvato dhamme <a name="P2.0079"></a> jānāpetuṃ. Rāgadosaparetatāpi nesaṃ sammūḷhabhāvenevāti āha <span class="bld">‘‘tamokhandhena āvuṭā’’</span>ti.</p>
  204. <p class="bodytext">Dhammadesanāya <a name="V2.0054"></a> appossukkatāpattiyā kāraṇaṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘kasmā panā’’</span>tiādinā sayameva codanaṃ samuṭṭhāpeti. Tattha yathāyaṃ idāni dhammadesanāya <a name="M2.0061"></a> appossukkatāpatti sabbabuddhānaṃ āciṇṇasamāciṇṇadhammatāvasena, sabbabodhisattānaṃ ādito ‘‘kiṃ me aññātavesenā’’tiādinā (bu. vaṃ. 2.99) mahābhinīhāre attano cittassa samussāhanaṃ āciṇṇasamāciṇṇadhammatā vāti āha <span class="bld">‘‘kiṃ me’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">aññātavesenā</span>ti sadevakaṃ lokaṃ unnādento buddho ahutvā kevalaṃ buddhānaṃ sāvakabhāvūpagamanavasena aññātarūpena. Tividhaṃ kāraṇaṃ appossukkatāpattiyā paṭipakkhassa balavabhāvo, dhammassa paramagambhīratā, tattha ca bhagavato sātisayaṃ gāravanti taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tassa hī’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">paṭipakkhā</span> nāma rāgādayo kilesā sammāpaṭipattiyā antarāyakarattā. Tesaṃ balavabhāvato ciraparibhāvanāya sattasantānato dubbisodhiyatāya te satte mattahatthino viya dubbalaṃ purisaṃ ajjhottharitvā anayabyasanaṃ āpādentā anekasatayojanāyāmavitthāraṃ sunicitaṃ ghanasannivesaṃ kaṇṭakaduggampi adhisenti. Dūrappabheda ducchejjatāhi dubbisodhiyataṃ pana dassetuṃ <span class="bld">‘‘athassā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha ca anto āmaṭṭhatāya <span class="bld">kañjikapuṇṇalābu</span> ciraparivāsikatāya <span class="bld">takkabharitacāṭi</span> snehatintadubbalabhāvena <span class="bld">vasātelapītapilotikā;</span> telamissitatāya <span class="bld">añjanamakkhitahatthā</span> dubbisodhanīyā vuttā. Hīnūpamā <a name="P2.0080"></a> cetā rūpappabandhabhāvato, acirakālikattā ca malīnatāya, kilesasaṃkileso eva pana dubbisodhanīyataro anādikālikattā, anusayitattā ca. Tenāha <span class="bld">‘‘atisaṃkiliṭṭhā’’</span>ti. Yathā ca dubbisodhanīyatāya evaṃ gambhīraduddasaduranubodhānampi vuttaupamā hīnūpamāva.</p>
  205. <p class="bodytext">Gambhīropi dhammo paṭipakkhavidhamanena supākaṭo bhaveyya, paṭipakkhavidhamanaṃ pana sammāpaṭipattipaṭibaddhaṃ, sā saddhammasavanādhīnā, taṃ satthari, dhamme ca pasādāyattaṃ. So visesato loke sambhāvanīyassa garukātabbassa abhipatthanāhetukoti panāḷikāya sattānaṃ dhammasampaṭipattiyā brahmayācanādinimittanti taṃ dassento <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādimāha.</p>
  206. <p class="bodytext"><a name="para66"></a><a name="para66_dn2"></a><span class="paranum">66</span>. ‘‘Aññataro’’ti appaññāto viya kiñcāpi vuttaṃ, atha kho pākaṭo paññātoti dassetuṃ <span class="bld">‘‘imasmiṃ cakkavāḷe jeṭṭhakamahābrahmā’’</span>ti vuttaṃ. Mahābrahmabhavane <span class="bld">jeṭṭhakamahābrahmā.</span> So hi sakko viya <a name="M2.0062"></a> kāmadevaloke, brahmaloke ca pākaṭo paññāto. Upakkilesabhūtaṃ appaṃ rāgādirajaṃ etassāti <span class="bld">apparajaṃ,</span> apparajaṃ akkhi paññācakkhu yesaṃ te taṃsabhāvāti katvā <span class="bld">apparajakkhajātikā</span>ti imamatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘paññāmaye’’</span>tiādimāha. Appaṃ rāgādirajaṃ yesaṃ te taṃsabhāvā <span class="bld">apparajakkhajātikā</span>ti evamettha attho veditabbo. <span class="bld">Assavanatā</span>ti ‘‘sayaṃ <a name="V2.0055"></a> abhiññā’’tiādīsu (dī. ni. 1.28, 405; ma. ni. 1.154, 444) viya karaṇe paccattavacananti āha <span class="bld">‘‘assavanatāyā’’</span>ti. <span class="bld">Dasapuññakiriyavatthuvasenā</span>ti dānādidasavidhavimuttiparipācanīyapuññakiriyavatthūnaṃ vasena. Tenāha <span class="bld">‘‘katādhikārā’’</span>tiādi. <span class="bld">Papañcasūdaniyaṃ</span> pana ‘‘dvādasapuññakiriyavasenā’’ti <a name="P2.0081"></a> (ma. ni. aṭṭha. 2.282) vuttaṃ, taṃ dānādīsu saraṇagamanaparahitapariṇāmanadvaya pakkhipanavasena vuttaṃ.</p>
  207. <p class="bodytext"><a name="para69"></a><a name="para69_dn2"></a><span class="paranum">69</span>. Garuṭṭhāniyesu gāravavasena garukarapatthanā <span class="bld">ajjhesanā,</span> sāpi atthato patthanā evāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘yācana’’</span>nti. Padesavisayañāṇadassanaṃ hutvā buddhānaṃyeva āveṇikabhāvato idaṃ ñāṇadvayaṃ ‘‘buddhacakkhū’’ti vuccatīti āha <span class="bld">‘‘imesañhi dvinnaṃ ñāṇānaṃ buddhacakkhūti nāma’’</span>nti. <span class="bld"> Tiṇṇaṃ maggañāṇāna</span>nti heṭṭhimānaṃ tiṇṇaṃ maggañāṇānaṃ <span class="bld">‘‘dhammacakkhū’’</span>ti nāmaṃ, catusaccadhammadassananti katvā dassanamattabhāvato. Yato tāni ñāṇāni vijjūpamābhāvena vuttāni, aggamaggañāṇaṃ pana ñāṇakiccassa sikhāppattiyā dassanamattaṃ na hotīti ‘‘dhammacakkhū’’ti na vuccatīti. Yato taṃ vajirūpamābhāvena vuttaṃ. <span class="bld">Vuttanayenevā</span>ti ‘‘apparajakkhajātikā’’ti ettha vuttanayeneva. Yasmā mandakilesā <span class="bld">‘‘apparajakkhā’’</span>ti vuttā, tasmā bahalakilesā <span class="bld">‘‘mahārajakkhā’’</span>ti veditabbā. Paṭipakkhavidhamanasamatthatāya <span class="bld">tikkhāni</span> sūrāni visadāni, vuttavipariyāyena <span class="bld">mudūni. Saddhādayo ākārā</span>ti saddahanādippakāre vadati. <span class="bld">Sundarā</span>ti kalyāṇā. <span class="bld">Sammohavinodaniyaṃ</span> pana ‘‘yesaṃ āsayādayo koṭṭhāsā sundarā, te svākārā’’ti (vibha. aṭṭha. 814) vuttaṃ, taṃ imāya atthavaṇṇanāya aññadatthu saṃsandati <a name="P2.0082"></a> sametīti daṭṭhabbaṃ. Yato saddhāsampadādivasena ajjhāsayassa sundaratāti, tabbipariyāyato asundaratāti. <span class="bld">Kāraṇaṃ</span> nāma paccayākāro, saccāni vā. <span class="bld">Paraloka</span>nti samparāyaṃ. Taṃ dukkhāvahaṃ vajjaṃ viya bhayato passitabbanti vuttaṃ <span class="bld">‘‘paralokañceva vajjañca bhayato passantī’’</span>ti. Sampattibhavato vā aññattā vipattibhavo ‘‘paraloko’’ti vuttaṃ <span class="bld">‘‘para…pe… passantī’’</span>ti.</p>
  208. <p class="bodytext"><span class="bld">Ayaṃ</span> <a name="M2.0063"></a> <span class="bld">panettha pāḷī</span>ti ettha ‘‘apparajakkhā’’dipadānaṃ atthavibhāvane ayaṃ tassa tathābhāvasādhakapāḷi. Saddhādīnañhi vimuttiparipācakadhammānaṃ balavabhāvo tappaṭipakkhānaṃ pāpadhammānaṃ dubbalabhāveneva hoti, tesañca balavabhāvo saddhādīnaṃ dubbalabhāvenāti vimuttiparipācakadhammānaṃ savisesaṃ atthitānatthitāvasena ‘‘apparajakkhā mahārajakkhā’’ti ādayo pāḷiyaṃ (paṭi. ma. 1.111) vibhajitvā dassitā. Iti saddhādīnaṃ vasena pañca apparajakkhā, asaddhiyādīnaṃ vasena pañca mahārajakkhā. Evaṃ tikkhindriyamudindriyādayoti vibhāvitā paññāsa puggalā. Saddhādīnaṃ pana antarabhedena anekabhedā veditabbā. Khandhādayo eva <a name="V2.0056"></a> lujjanapalujjanaṭṭhena <span class="bld">loko,</span> sampattibhavabhūto loko <span class="bld">sampattibhavaloko,</span> sugatisaṅkhāto upapattibhavo, sampatti sambhavati etenāti <span class="bld">sampattisambhavaloko</span> sugatisaṃvattaniyo kammabhavo. Duggatisaṅkhātaupapattibhavaduggatisaṃvattaniyakammabhavā <span class="bld">vipattibhavalokavipattisambhavalokā.</span></p>
  209. <p class="bodytext">Puna ekakadukādivasena lokaṃ vibhajitvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘eko loko’’</span>tiādi vuttaṃ. Āhārādayo hi lujjanapalujjanaṭṭhena <span class="bld">loko</span>ti. Tattha <span class="bld">‘‘eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’</span>ti (dī. ni. 3.303; a. ni. 10.27, 28; paṭi. ma. 1.2, 112, 208) yāyaṃ puggalādhiṭṭhānāya kathāya sabbasaṅkhārānaṃ paccayāyattavuttitā vuttā, tāya sabbo saṅkhāraloko eko ekavidho pakārantarassābhāvato. <span class="bld">‘‘Dve lokā’’</span>tiādīsupi iminā <a name="P2.0083"></a> nayena attho veditabbo. Nāmaggahaṇena cettha nibbānassa aggahaṇaṃ tassa alokasabhāvattā. Nanu ca ‘‘āhāraṭṭhitikā’’ti ettha paccayāyattavuttitāya maggaphalānampi lokatā āpajjatīti? Nāpajjati pariññeyyānaṃ dukkhasaccadhammānaṃ ‘‘idha loko’’ti adhippetattā. Atha vā na lujjati na palujjatīti yo gahito, tathā na hoti, so lokoti taṃgahaṇarahitānaṃ lokuttarānaṃ natthi lokatā. Upādānānaṃ ārammaṇabhūtā khandhā <span class="bld">upādānakkhandhā.</span> Anurodhādivatthubhūtā lābhādayo <span class="bld">aṭṭha lokadhammā. Dasāyatanānī</span>ti dasa rūpāyatanāni vivaṭṭajjhāsayassa adhippetattā. Tassa ca sabbaṃ tebhūmakakammaṃ garahitabbaṃ, vajjitabbañca hutvā upaṭṭhātīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘sabbe abhisaṅkhārā vajjaṃ, sabbe bhavagāmikammā vajja’’</span>nti. Yesaṃ <a name="M2.0064"></a> puggalānaṃ saddhādayo mandā, te idha ‘‘assaddhā’’tiādinā vuttā. Na pana sabbena sabbaṃ saddhādīnaṃ abhāvatoti apparajakkhadukādīsu pañcasu dukesu ekekasmiṃ dasa dasa katvā <span class="bld">‘‘paññāsāya ākārehi imāni pañcindriyāni jānātī’’</span>ti vuttaṃ. Atha vā anvayato, byatirekato ca saddhādīnaṃ indriyānaṃ paropariyattaṃ jānātīti katvā tathā vuttaṃ. Ettha ca apparajakkhādivasena āvajjantassa bhagavato te sattā puñjapuñjāva hutvā upaṭṭhahanti, na ekekā.</p>
  210. <p class="bodytext">Uppalāni ettha santīti <span class="bld">uppalinī,</span> gacchopi jalāsayopi, idha pana jalāsayo adhippetoti āha <span class="bld">‘‘uppalavane’’</span>ti. Yāni udakassa anto nimuggāneva hutvā pusanti vaḍḍhanti, tāni <span class="bld">antonimuggaposīnī.</span> <span class="bld">Dīpitānī</span>ti aṭṭhakathāyaṃ pakāsitāni, idheva vā ‘‘aññānipī’’tiādinā dīpitāni. <span class="bld">Ugghaṭitaññū</span>ti ugghaṭanaṃ nāma ñāṇugghaṭanaṃ, ñāṇe ugghaṭitamatte eva jānātīti attho. Vipañcitaṃ <a name="P2.0084"></a> vitthāramevamatthaṃ jānātīti <span class="bld">vipañcitaññū.</span> Uddesādīhi netabboti <span class="bld">neyyo. Saha udāhaṭavelāyā</span>ti udāhāre dhammassa uddese udāhaṭamatte eva. <span class="bld">Dhammābhisamayo</span>ti catusaccadhammassa ñāṇena saddhiṃ abhisamayo. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādinā <a name="V2.0057"></a> nayena saṅkhittena mātikāya dīpiyamānāya desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā arahattaṃ gaṇhituṃ samattho <span class="bld">‘‘puggalo ugghaṭitaññū’’</span>ti vuccati. <span class="bld">Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ saṅkhittena mātikaṃ ṭhapetvā vitthārena atthe vibhajiyamāne arahattaṃ pāpuṇituṃ samattho <span class="bld">‘‘puggalo vipañcitaññū’’</span>ti vuccati. <span class="bld">Uddesato</span>ti uddesahetu, uddisantassa, uddisāpentassa vāti attho. <span class="bld">Paripucchato</span>ti atthaṃ paripucchantassa. <span class="bld">Anupubbena</span> <span class="bld">dhammābhisamayo hotī</span>ti anukkamena arahattappatto hoti. <span class="bld">Na tāya jātiyā dhammābhisamayo hotī</span>ti tena attabhāvena maggaṃ vā phalaṃ vā antamaso jhānaṃ vā vipassanaṃ vā nibbattetuṃ na sakkoti. <span class="bld">Ayaṃ vuccati puggalo padaparamo</span>ti ayaṃ puggalo byañjanapadameva paramaṃ assāti ‘‘padaparamo’’ti vuccati.</p>
  211. <p class="bodytext"><span class="bld">Ye</span>ti ye duvidhe puggale sandhāya vuttaṃ vibhaṅge <span class="bld">kammāvaraṇenā</span>ti pañcavidhena ānantariyakammena. <span class="bld">Vipākāvaraṇenā</span>ti ahetukapaṭisandhiyā. Yasmā duhetukānampi ariyamaggapaṭivedho natthi, tasmā duhetukapaṭisandhipi <a name="M2.0065"></a> ‘‘vipākāvaraṇamevā’’ti veditabbā. <span class="bld">Kilesāvaraṇenā</span>ti niyatamicchādiṭṭhiyā. <span class="bld">Assaddhā</span>ti buddhādīsu saddhā rahitā. <span class="bld">Acchandikā</span>ti kattukamyatākusalacchandarahitā, uttarakurukā manussā acchandikaṭṭhānaṃ paviṭṭhā. <span class="bld">Duppaññā</span>ti bhavaṅgapaññāya parihīnā, bhavaṅgapaññāya pana paripuṇṇāyapi yassa bhavaṅgaṃ lokuttarassa paccayo na hoti, sopi duppañño eva nāma. <span class="bld">Abhabbā niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu</span> <span class="bld">sammatta</span>nti <a name="P2.0085"></a> kusalesu dhammesu sammattaniyāmasaṅkhātaṃ ariyamaggaṃ okkamituṃ adhigantuṃ abhabbā. <span class="bld">‘‘Na kammāvaraṇenā’’</span>tiādīni vuttavipariyāyena veditabbāni.</p>
  212. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Rāgacaritā’’</span>tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ paramatthadīpaniyaṃ [paramatthamañjūsāyaṃ visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyanti bhavitabbaṃ –</p>
  213. <p class="gatha1">‘‘Sā esā paramatthānaṃ, tattha tattha yathārahaṃ;</p>
  214. <p class="gathalast">Nidhānato paramattha-mañjūsā nāma nāmato’’ti. (visuddhimaggamahāṭīkāya nigamane sayameva vuttattā)] visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ vuttanayena veditabbaṃ;</p>
  215. <p class="bodytext"><a name="para70"></a><a name="para70_dn2"></a><span class="paranum">70</span>. <span class="bld">Ārabbhā</span>ti attano adhippetassa atthassa bhagavato jānāpanaṃ uddissāti attho. Selo pabbato ucco hoti thiro ca, na paṃsupabbato, missakapabbato vāti āha <span class="bld">‘‘sele yathā pabbatamuddhanī’’</span>ti. <span class="bld">Dhammamayaṃ pāsāda</span>nti lokuttaradhammamāha. So hi pabbatasadiso ca hoti sabbadhamme atikkamma abbhuggataṭṭhena pāsādasadiso ca, paññāpariyāyo vā idha dhamma-saddo<a name="V2.0058"></a>. Sā hi abbhuggataṭṭhena pāsādoti abhidhamme (dha. sa. aṭṭha. 16) niddiṭṭhā. Tathā cāha –</p>
  216. <p class="gatha1">‘‘Paññāpāsādamāruyha, asoko sokiniṃ pajaṃ;</p>
  217. <p class="gathalast">Pabbataṭṭhova bhūmaṭṭhe, dhīro bāle avekkhatī’’ti. (dha. pa. 28);</p>
  218. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Yathā hī’’</span>tiādīsu yathā pabbate ṭhatvā rattandhakāre heṭṭhā olokentassa purisassa khette kedārapāḷikuṭiyo, tattha sayitamanussā ca na paññāyanti anujjalabhāvato. Kuṭikāsu pana aggijālā paññāyati ujjalabhāvato evaṃ dhammapāsādamāruyha sattalokaṃ olokayato bhagavato ñāṇassa āpāthaṃ nāgacchanti akatakalyāṇā sattā ñāṇagginā anujjalabhāvato, anuḷārabhāvato ca rattiṃ khittā sarā <a name="M2.0066"></a> viya honti. Katakalyāṇā pana bhabbapuggalā dūre ṭhitāpi bhagavato ñāṇassa āpāthaṃ āgacchanti paripakkañāṇaggitāya <a name="P2.0086"></a> samujjalabhāvato, uḷārasantānatāya himavantapabbato viya cāti evaṃ yojanā veditabbā.</p>
  219. <p class="bodytext"><span class="bld">Uṭṭhehī</span>ti tvaṃ dhammadesanāya appossukkatāsaṅkhātasaṅkocāpattito kilāsubhāvato uṭṭhaha. <span class="bld">Vīriyavantatāyā</span>ti sātisaya catubbidhasammappadhānavīriyavantatāya. Vīrassa hi bhāvo, kammaṃ vā <span class="bld">vīriyaṃ.</span> Kilesamārassa viya maccumārassapi āyatiṃ asambhavato <span class="bld">‘‘maccukilesamārāna’’</span>nti vuttaṃ. Abhisaṅkhāramāravijayassa aggahaṇaṃ kilesamāravijayeneva tabbijayassa jotitabhāvato. <span class="bld">Vāhanasamatthatāyā</span>ti saṃsāramahākantārato nibbānasaṅkhātaṃ khemappadesaṃ sampāpanasamatthatāya.</p>
  220. <p class="bodytext"><a name="para71"></a><a name="para71_dn2"></a><span class="paranum">71</span>. ‘‘Apārutaṃ tesaṃ amatassa dvāra’’nti keci paṭhanti. Nibbānassa dvāraṃ pavisanamaggo vivaritvā ṭhapito mahākaruṇūpanissayena sayambhuñāṇena adhigatattā. <span class="bld">Saddhaṃ pamuñcantū</span>ti saddhaṃ pavedentu, attano saddahanākāraṃ upaṭṭhāpentūti attho. Sukhena akicchena pavattanīyatāya <span class="bld">suppavattitaṃ. Na bhāsiṃ</span> na bhāsissāmīti cintesi.</p>
  221. <p class="subhead">Aggasāvakayugavaṇṇanā</p>
  222. <p class="bodytext"><a name="para73"></a><a name="para73_dn2"></a><span class="paranum">73</span>. <span class="bld">Sallapitvā</span>ti ‘‘vippasannāni kho te āvuso indriyānī’’tiādinā (mahāva. 60) ālāpasallāpaṃ katvā. Tañhissa aparabhāge satthu santikaṃ upasaṅkamanassa paccayo ahosi.</p>
  223. <p class="bodytext"><a name="para75-6"></a><a name="para75-6_dn2"></a><span class="paranum">75-6</span>. <span class="bld">Anupubbiṃ</span> <a name="V2.0059"></a> <span class="bld">katha</span>nti anupubbiyā anupubbaṃ kathetabbaṃ kathaṃ. Kā pana sāti? Dānādikathā. Tattha <span class="bld">dānakathā</span> tāva pacurajanesu pavattiyā sabbasādhāraṇattā, sukarattā, sīle patiṭṭhānassa upāyabhāvato ca ādito kathitā. Pariccāgasīlo hi puggalo pariggahavatthūsu <a name="P2.0087"></a> nissaṅgabhāvato sukheneva sīlāni samādiyati, tattha ca suppatiṭṭhito hoti. Sīlena dāyakapaṭiggāhakavisuddhito parānuggahaṃ vatvā parapīḷānivattivacanato, kiriyadhammaṃ vatvā akiriyadhammavacanato, bhogasampattihetuṃ <a name="M2.0067"></a> vatvā bhavasampattihetuvacanato ca <span class="bld">dānakathānantaraṃ sīlakathā</span> kathitā, tañce dānasīlaṃ vaṭṭanissitaṃ, ayaṃ bhavasampatti tassa phalanti dassanatthaṃ, imehi ca dānasīlamayehi paṇītapaṇītatarādibhedabhinnehi puññakiriyavatthūhi etā cātumahārājikādīsu paṇītapaṇītatarādibhedabhinnā aparimeyyā dibbabhogabhavasampattiyo hontīti dassanatthaṃ<span class="bld"> tadanantaraṃ saggakathaṃ.</span> Vatvā ayaṃ saggo rāgādīhi upakkiliṭṭho, sabbadā anupakkiliṭṭho ariyamaggoti dassanatthaṃ <span class="bld">saggānantaraṃ maggakathā</span> kathetabbā. Maggañca kathentena tadadhigamupāyadassanatthaṃ saggapariyāpannāpi, pageva itare sabbepi kāmā nāma bahvādīnavā, aniccā adhuvā, vipariṇāmadhammāti <span class="bld">kāmānaṃ ādīnavo,</span> hīnā, gammā, pothujjanikā, anariyā, anatthasañhitāti tesaṃ <span class="bld">okāro</span> lāmakabhāvo, sabbepi bhavā kilesānaṃ vatthubhūtāti <span class="bld">tattha saṃkileso,</span> sabbaso kilesavippamuttaṃ nibbānanti <span class="bld">nekkhamme ānisaṃso</span> ca kathetabboti ayamattho <span class="bld">maggantī</span>ti ettha <span class="bld">iti</span>-saddena ādiatthajotakena bodhitoti veditabbaṃ.</p>
  224. <p class="bodytext"><span class="bld">Sukhānaṃ nidāna</span>nti diṭṭhadhammikānaṃ, samparāyikānaṃ, nibbānapaṭisaṃyuttānañcāti sabbesampi sukhānaṃ kāraṇaṃ. Yañhi kiñci loke bhogasukhaṃ nāma, taṃ sabbaṃ dānanidānanti pākaṭo yamattho. Yaṃ pana taṃ <a name="P2.0088"></a> jhānavipassanāmaggaphalanibbānapaṭisaṃyuttaṃ sukhaṃ, tassāpi dānaṃ upanissayapaccayo hotiyeva. <span class="bld">Sampattīnaṃ mūla</span>nti yā imā loke padesarajjaṃ sirissariyaṃ sattaratanasamujjalacakkavattisampadāti evaṃpabhedā mānusikā sampattiyo, yā ca cātumahārājikacātumahārājādibhedā dibbasampattiyo, yā vā panaññāpi sampattiyo, tāsaṃ sabbāsaṃ idaṃ dānaṃ nāma mūlaṃ kāraṇaṃ. <span class="bld">Bhogāna</span>nti bhuñjitabbaṭṭhena <span class="bld">‘‘bhogo’’</span>ti laddhanāmānaṃ manāpiyarūpādīnaṃ, tannissayānañca upabhogasukhānaṃ. Avassayaṭṭhena <span class="bld">patiṭṭhā. Visamagatassā</span>ti byasanappattassa. <span class="bld">Tāṇa</span>nti rakkhā tato paripālanato. <span class="bld">Leṇa</span>nti byasanehi paripāciyamānassa olīyanapadeso. <span class="bld">Gatī</span>ti gantabbaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Parāyaṇa</span>nti paṭisaraṇaṃ. <span class="bld">Avassayo</span>ti vinipatituṃ adento nissayo. <span class="bld">Ārammaṇa</span>nti olubbhārammaṇaṃ.</p>
  225. <p class="bodytext"><span class="bld">Ratanamayasīhāsanasadisa</span>nti sabbaratanamayasattaṅgamahāsīhāsanasadisaṃ mahagghaṃ hutvā sabbaso vinipatituṃ <a name="V2.0060"></a> appadānato. <span class="bld">Mahāpathavisadisaṃ</span> gatagataṭṭhāne <a name="M2.0068"></a> patiṭṭhāya labhāpanato. <span class="bld">Ālambanarajjusadisa</span>nti yathā dubbalassa purisassa ālambanarajju uttiṭṭhato, tiṭṭhato ca upatthambho, evaṃ dānaṃ sattānaṃ sampattibhave uppattiyā, ṭhitiyā ca paccayabhāvato. <span class="bld">Dukkhanittharaṇaṭṭhenā</span>ti duggatidukkhanittharaṇaṭṭhena. <span class="bld">Samassāsanaṭṭhenā</span>ti <a name="P2.0089"></a> lobhamacchariyādipaṭisattupaddavato sammadeva assāsanaṭṭhena. <span class="bld">Bhayaparittāṇaṭṭhenā</span>ti dāliddiyabhayato paripālanaṭṭhena. <span class="bld">Maccheramalādīhī</span>ti maccheralobhadosaissāvicikicchādiṭṭhi ādicittamalehi. <span class="bld">Anupalittaṭṭhenā</span>ti anupakkiliṭṭhatāya. <span class="bld">Tesa</span>nti maccheramalādikacavarānaṃ. Etehi eva <span class="bld">durāsadaṭṭhena. Asantāsanaṭṭhenā</span>ti anabhibhavanīyatāya santāsābhāvena. Yo hi dāyako dānapati, so sampatipi kutoci na bhāyati, pageva āyatiṃ. Dhammasīsena puggalo vutto. <span class="bld">Balavantaṭṭhenā</span>ti mahābalavatāya. Dāyako hi dānapati sampati pakkhabalena balavā hoti, āyatiṃ pana kāyabalādīhipi. <span class="bld">Abhimaṅgalasammataṭṭhenā</span>ti ‘‘vaḍḍhikāraṇa’’nti abhisammatabhāvena. Vipattibhavato sampattibhavūpanayanaṃ <span class="bld">khemantabhūmisampāpanaṃ,</span> bhavasaṅgāmato yogakkhemasampāpanañca <span class="bld">khemantabhūmisampāpanaṭṭho.</span></p>
  226. <p class="bodytext">Idāni dānaṃ vaṭṭagatā ukkaṃsappattā sampattiyo viya vivaṭṭagatāpi tā sampādetīti bodhicariyabhāvenapi dānaguṇe dassetuṃ <span class="bld">‘‘dānañhī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha sakkamārabrahmasampattiyo attahitāya eva, cakkavattisampatti pana attahitāya, parahitāya cāti dassetuṃ sā tāsaṃ parato vuttā, etā lokiyā, imā pana lokuttarāti dassetuṃ tato paraṃ <span class="bld">‘‘sāvakapāramīñāṇa’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tatthāpi ukkaṭṭhukkaṭṭhatarukkaṭṭhatamāti dassetuṃ kamena ñāṇattayaṃ vuttaṃ. Tesaṃ pana dānassa paccayabhāvo heṭṭhā vutto eva. Etenevassa brahmasampattiyāpi paccayabhāvo dīpitoti veditabbo.</p>
  227. <p class="bodytext">Dānañca nāma dakkhiṇeyyesu hitajjhāsayena vā pūjanajjhāsayena vā attano santakassa paresaṃ pariccajanaṃ, tasmā dāyako sattesu ekantahitajjhāsayo purisapuggalo, so ‘‘paresaṃ hiṃsati, paresaṃ vā santakaṃ haratī’’ti aṭṭhānametanti āha <span class="bld">‘‘dānaṃ dadanto sīlaṃ samādātuṃ sakkotī’’</span>ti. <span class="bld">Sīlasadiso alaṅkāro natthī</span>ti akittimaṃ hutvā sabbakālaṃ sobhāvisesāvahattā. <span class="bld">Sīlapupphasadisaṃ pupphaṃ natthī</span>ti etthāpi <a name="M2.0069"></a> eseva nayo. <span class="bld">Sīlagandhasadiso gandho natthī</span>ti ettha ‘‘candanaṃ <a name="P2.0090"></a> tagaraṃ vāpī’’tiādikā (dha. pa. 55) gāthā, ‘‘gandho isīnaṃ ciradikkhitānaṃ, kāyā cuto gacchati mālutenā’’tiādikā (jā. 2.17.55) ca vattabbā<a name="V2.0061"></a>. Sīlañhi sattānaṃ ābharaṇañceva alaṅkāro ca gandhavilepanañca parassa dassanīyabhāvāvahañca. Tenāha <span class="bld">‘‘sīlālaṅkārena hī’’</span>tiādi.</p>
  228. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Ayaṃ saggo labbhatī’’</span>ti idaṃ majjhimehi chandādīhi āraddhaṃ sīlaṃ sandhāyāha. Tenāha sakko devarājā –</p>
  229. <p class="gatha1">‘‘Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati;</p>
  230. <p class="gathalast">Majjhimena ca devattaṃ, uttamena visujjhatī’’ti. (jā. 2.22.429);</p>
  231. <p class="bodytext"><span class="bld">Iṭṭho</span>ti sukho, <span class="bld">kanto</span>ti kamanīyo, <span class="bld">manāpo</span>ti manavaḍḍhanako, taṃ panassa iṭṭhādibhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘niccamettha kīḷā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Nicca</span>nti sabbakālaṃ <span class="bld">kīḷā</span>ti kāmūpasaṃhitā sukhavihārā. <span class="bld">Sampattiyo</span>ti bhogasampattiyo. <span class="bld">Dibba</span>nti dibbabhavaṃ devalokapariyāpannaṃ. <span class="bld">Sukha</span>nti kāyikaṃ, cetasikañca sukhaṃ. <span class="bld">Dibbasampatti</span>nti dibbabhavaṃ āyusampattiṃ, vaṇṇayasaissariyasampattiṃ, rūpādisampattiñca. <span class="bld">Evamādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena yāmādīhi anubhavitabbaṃ dibbasampattiṃ vadati.</p>
  232. <p class="bodytext"><span class="bld">Appassādā</span>ti nirassādā paṇḍitehi yathābhūtaṃ passantehi tattha assādetabbatābhāvato. <span class="bld">Bahudukkhā</span>ti mahādukkhā sampati, āyatiñca vipuladukkhānubandhattā. <span class="bld">Bahupāyāsā</span>ti anekavidhaparissayā. <span class="bld">Etthā</span>ti kāmesu. <span class="bld">Bhiyyo</span>ti bahuṃ. <span class="bld">Doso</span>ti aniccatādinā, appassādatādinā ca dūsitabhāvo, yato te viññūnaṃ cittaṃ nārādhenti. Atha vā ādīnaṃ vāti pavattatīti <span class="bld">ādīnavo,</span> paramakapaṇatā, tathā <a name="P2.0091"></a> ca kāmā yathābhūtaṃ paccavekkhantānaṃ paccupatiṭṭhanti. <span class="bld">Lāmakabhāvo</span>ti nihīnabhāvo aseṭṭhehi sevitabbattā, seṭṭhehi na sevitabbattā ca. <span class="bld">Saṃkilissana</span>nti vibādhetabbatā upatāpetabbatā. <span class="bld">Nekkhamme ānisaṃsa</span>nti ettha yattakā kāmesu ādīnavā, tappaṭipakkhato tattakā nekkhamme ānisaṃsā. Api ca ‘‘nekkhammaṃ nāmetaṃ asambādhaṃ asaṃkiliṭṭhaṃ, nikkhantaṃ kāmehi, nikkhantaṃ kāmasaññāya, nikkhantaṃ kāmavitakkehi, nikkhantaṃ kāmapariḷāhehi, nikkhantaṃ byāpādato’’tiādinā <a name="M2.0070"></a> (sārattha. ṭī. 3.26 mahāvagge) nayena nekkhamme ānisaṃse pakāsesi, pabbajjāya, jhānādīsu ca guṇe vibhāvesi vaṇṇesi.</p>
  233. <p class="bodytext"><span class="bld">Vuttanaya</span>nti ettha yaṃ avuttanayaṃ ‘‘kallacitte’’tiādi, tattha <span class="bld">kallacitte</span>ti kammaniyacitte, heṭṭhā <a name="V2.0062"></a> pavattitadesanāya assaddhiyādīnaṃ cittadosānaṃ vigatattā uparidesanāya bhājanabhāvūpagamanena kammakkhamacitteti attho. Assaddhiyādayo hi yasmā cittassa rogabhūtā tadā te vigatā, tasmā arogacitteti attho. Diṭṭhimānādikilesavigamanena <span class="bld">muducitte.</span> Kāmacchandādivigamena <span class="bld">vinīvaraṇacitte.</span> Sammāpaṭipattiyaṃ uḷārapītipāmojjayogena <span class="bld">udaggacitte.</span> Tattha saddhāsampattiyā <span class="bld">pasannacitte.</span> Yadā ca bhagavā aññāsīti sambandho. Atha vā <span class="bld">kallacitte</span>ti kāmacchandavigamena arogacitte. <span class="bld">Muducitte</span>ti byāpādavigamena mettāvasena akathinacitte. <span class="bld">Vinīvaraṇacitte</span>ti uddhaccakukkuccavigamena vikkhepassa vigatattā tena apihitacitte. <span class="bld">Udaggacitte</span>ti thinamiddhavigamena <a name="P2.0092"></a> sampaggahitavasena alīnacitte. <span class="bld">Pasannacitte</span>ti vicikicchāvigamena sammāpaṭipattiyaṃ adhimuttacitte, evampettha attho veditabbo.</p>
  234. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Seyyathāpī’’</span>tiādinā upamāvasena nesaṃ saṃkilesappahānaṃ, ariyamagguppādañca dasseti. <span class="bld">Apagatakāḷaka</span>nti vigatakāḷakaṃ. <span class="bld">Sammadevā</span>ti suṭṭhu eva. <span class="bld">Rajana</span>nti nīlapītādiraṅgajātaṃ. <span class="bld">Paṭiggaṇheyyā</span>ti gaṇheyya pabhassaraṃ bhaveyya. <span class="bld">Tasmiṃyeva āsane</span>ti tissameva nisajjāyaṃ, etena nesaṃ lahuvipassakatā, tikkhapaññatā, sukhapaṭipadākhippābhiññatā ca dassitā hoti. <span class="bld">Viraja</span>nti apāyagamanīyarāgarajādīnaṃ vigamena virajaṃ. Anavasesadiṭṭhivicikicchāmalāpagamanena <span class="bld">vītamalaṃ.</span> Paṭhamamaggavajjhakilesarajābhāvena vā <span class="bld">virajaṃ.</span> Pañcavidhadussīlyamalāpagamanena <span class="bld">vītamalaṃ. Dhammacakkhu</span>nti brahmāyusutte (ma. ni. 2.383) heṭṭhimā tayo maggā vuttā, cūḷarāhulovāde (ma. ni. 3.416) āsavakkhayo, idha pana sotāpattimaggo adhippeto. <span class="bld">‘‘Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’</span>nti tassa uppattiākāradassananti. Nanu ca maggañāṇaṃ asaṅkhatadhammārammaṇaṃ, na saṅkhatadhammārammaṇanti? Saccametaṃ. Yasmā taṃ nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā kiccavasena sabbasaṅkhataṃ paṭivijjhantaṃ uppajjati, tasmā tathā vuttaṃ.</p>
  235. <p class="bodytext">‘‘Suddhaṃ vattha’’nti nidassitaupamāyaṃ idaṃ upamāsaṃsandanaṃ vatthaṃ viya cittaṃ, vatthassa āgantukamalehi kiliṭṭhabhāvo viya cittassa rāgādimalehi saṃkiliṭṭhabhāvo<a name="M2.0071"></a>, dhovanasilā viya anupubbikathā, udakaṃ viya saddhā, udake temetvā ūsagomayachārikābharehi kāḷakapadese samucchinditvā vatthassa dhovanapayogo <a name="P2.0093"></a> viya saddhāsinehena temetvā temetvā satisamādhipaññāhi dose sithilī katvā sutādividhinā cittassa sodhane vīriyārambho, tena payogena vatthe nānākāḷakāpagamo viya vīriyārambhena kilesavikkhambhanaṃ, raṅgajātaṃ viya ariyamaggo, tena suddhassa vatthassa pabhassarabhāvo viya vikkhambhitakilesassa cittassa maggena pariyodapananti. ‘‘Diṭṭhadhammā’’ti <a name="V2.0063"></a> vatvā dassanaṃ nāma ñāṇadassanato aññampi atthīti taṃ nivattanatthaṃ <span class="bld">‘‘pattadhammā’’</span>ti vuttaṃ. Patti ca ñāṇasampattito aññampi vijjatīti tato visesadassanatthaṃ <span class="bld">‘‘viditadhammā’’</span>ti vuttaṃ. Sā pana viditadhammatā dhammesu ekadesenāpi hotīti nippadesato viditabhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘pariyogāḷhadhammā’’</span>ti vuttaṃ, tena nesaṃ saccābhisambodhiṃyeva vibhāveti. Maggañāṇañhi ekābhisamayavasena pariññādikiccaṃ sādhentaṃ nippadesatova catusaccadhammaṃ samantato ogāhantaṃ paṭivijjhatīti. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.</p>
  236. <p class="bodytext"><a name="para77"></a><a name="para77_dn2"></a><span class="paranum">77</span>. <span class="bld">Cīvaradānādīnī</span>ti cīvarādiparikkhāradānaṃ sandhāyāha. Yo hi cīvarādike aṭṭha parikkhāre, pattacīvarameva vā sotāpannādiariyassa, puthujjanasseva vā sīlasampannassa datvā ‘‘idaṃ parikkhāradānaṃ anāgate ehibhikkhubhāvāya paccayo hotū’’ti patthanaṃ paṭṭhapesi, tassa ca sati adhikārasampattiyaṃ buddhānaṃ sammukhībhāve iddhimayaparikkhāralābhāya saṃvattatīti veditabbaṃ. <span class="bld">Vassasatikattherā viya</span> ākappasampannāti adhippāyo.</p>
  237. <p class="bodytext"><span class="bld">Sandassesī</span>ti suṭṭhu paccakkhaṃ katvā dassesi. <span class="bld">Idhalokattha</span>nti idhalokabhūtaṃ khandhapañcakasaṅkhātamatthaṃ. <span class="bld">Paralokattha</span>nti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Dassesī</span>ti sāmaññalakkhaṇato, salakkhaṇato ca dassesi. Tenāha <span class="bld">‘‘anicca’’</span>ntiādi. Tattha hutvā abhāvato <span class="bld">aniccanti dassesi.</span> Udayabbayapaṭipīḷanato <span class="bld">dukkhanti dassesi.</span> Avasavattanato <span class="bld">anattāti dassesi.</span> Ime ruppanādilakkhaṇā pañcakkhandhāti rāsaṭṭhena <span class="bld">khandhe dassesi.</span> Ime cakkhādisabhāvā <a name="P2.0094"></a> nissattanijjīvaṭṭhena aṭṭhārasa dhātuyoti <span class="bld">dassesi.</span> Imāni cakkhādisabhāvāneva dvārārammaṇabhūtāni dvādasa āyatanānīti <span class="bld">dassesi.</span> Ime <a name="M2.0072"></a> avijjādayo jarāmaraṇapariyosānā dvādasa paccayadhammā paṭiccasamuppādoti <span class="bld">dassesi.</span> Rūpakkhandhassa heṭṭhā vuttanayena paccayato cattāri, khaṇato ekanti imāni <span class="bld">pañca lakkhaṇāni dassesi. Tathā</span>ti iminā ‘‘pañca lakkhaṇānī’’ti padaṃ ākaḍḍhati. <span class="bld">Dassento</span>ti <span class="bld">iti</span>-saddo nidassanattho, evanti attho. <span class="bld">Niraya</span>nti aṭṭhamahānirayasoḷasaussadanirayappabhedaṃ sabbaso nirayaṃ <span class="bld">dassesi. Tiracchānayoni</span>nti apadadvipadacatuppadabahuppadādibhedaṃ migapasupakkhisarīsapādivibhāgaṃ nānāvidhaṃ tiracchānalokaṃ. <span class="bld">Pettivisaya</span>nti khuppipāsikavantāsikaparadattūpajīvinijjhāmataṇhikādibhedabhinnaṃ nānāvidhaṃ petasattalokaṃ. <span class="bld">Asurakāya</span>nti kālakañcikāsuranikāyaṃ. Evaṃ tāva duggatibhūtaṃ paralokatthaṃ vatvā idāni sugatibhūtaṃ vattuṃ <span class="bld">‘‘tiṇṇaṃ kusalānaṃ vipāka’’</span>ntiādi vuttaṃ. Vehapphale subhakiṇṇeyeva saṅgahetvā asaññīsu, arūpīsu ca sampattiyā dassetabbāya abhāvato duviññeyyatāya <span class="bld">‘‘navannaṃ brahmalokāna’’</span>ntveva vuttaṃ.</p>
  238. <p class="bodytext"><span class="bld">Gaṇhāpesī</span>ti <a name="V2.0064"></a> te dhamme samādinne kārāpesi.</p>
  239. <p class="bodytext"><span class="bld">Samuttejanaṃ</span> nāma samādinnadhammānaṃ yathā anupakārakā dhammā parihāyanti, pahīyanti ca, upakārakā dhammā parivaḍḍhanti, visujjhanti ca, tathā nesaṃ ussāhuppādananti āha <span class="bld">‘‘abbhussāhesī’’</span>ti. Yathā pana taṃ ussāhuppādanaṃ hoti, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘idhalokatthañcevā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tāsetvā tāsetvā</span>ti paribyattabhāvāpādanena tejetvā tejetvā. <span class="bld">Adhigataṃ viya katvā</span>ti yesaṃ katheti, tehi tamatthaṃ paccakkhato anubhuyyamānaṃ viya katvā. Veneyyānañhi buddhehi pakāsiyamāno <a name="P2.0095"></a> attho paccakkhatopi pākaṭataro hutvā upaṭṭhāti. Tathā hi bhagavā evaṃ thomīyati –</p>
  240. <p class="gatha1">‘‘Ādittopi ayaṃ loko, ekādasahi aggibhi;</p>
  241. <p class="gathalast">Na tathā yāti saṃvegaṃ, sammohapaliguṇṭhito.</p>
  242. <p class="gatha1">Sutvādīnavasaññuttaṃ, yathā vācaṃ mahesino;</p>
  243. <p class="gathalast">Paccakkhatopi buddhānaṃ, vacanaṃ suṭṭhu pākaṭa’’nti.</p>
  244. <p class="bodytext">Tenāha <span class="bld">‘‘dvattiṃsakammakāraṇapañcavīsatimahābhayappabhedañhī’’</span>tiādi. Dvattiṃsakammakāraṇāni ‘‘hatthampi chindantī’’tiādinā (ma. ni. 1.178) <span class="bld">dukkhakkhandhasutte</span> āgatanayena <a name="M2.0073"></a> veditabbāni. <span class="bld">Pañcavīsatimahābhayāni</span> ‘‘jātibhayaṃ jarābhayaṃ byādhibhayaṃ maraṇabhaya’’ntiādinā (cūḷani. 123) tattha tattha sutte āgatanayena veditabbāni. <span class="bld">Āghātanabhaṇḍikā</span> adhikuṭṭanakaḷiṅgaraṃ, yaṃ ‘‘accādhāna’’ntipi vuccati.</p>
  245. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭiladdhaguṇena codesī</span>ti ‘‘taṃtaṃguṇādhigamena ayampi tumhehi paṭiladdho, ānisaṃso ayampī’’ti paccakkhato dassento ‘‘kiṃ ito pubbe evarūpaṃ atthī’’ti codento viya ahosi. Tenāha <span class="bld">‘‘mahānisaṃsaṃ katvā kathesī’’</span>ti.</p>
  246. <p class="bodytext"><span class="bld">Tappaccayañca kilamatha</span>nti saṅkhārapavattihetukaṃ tasmiṃ tasmiṃ sattasantāne uppajjanakaparissamaṃ saṃvighātaṃ vihesaṃ. <span class="bld">Idhā</span>ti heṭṭhā paṭhamamaggādhigamatthāya kathāya. Sabbasaṅkhārūpasamabhāvato <span class="bld">santaṃ. </span> Atittikaraparamasukhatāya <span class="bld">paṇītaṃ.</span> Sakalasaṃsārabyasanato tāyanatthena <a name="V2.0065"></a> <span class="bld">tāṇaṃ.</span> Tato nibbindahadayānaṃ nilīyanaṭṭhānatāya <span class="bld">leṇaṃ. Ādi</span>-saddena gatipaṭisaraṇaṃ paramassāsoti evamādīnaṃ saṅgaho.</p>
  247. <p class="subhead">Mahājanakāyapabbajjāvaṇṇanā</p>
  248. <p class="bodytext"><a name="para80"></a><a name="para80_dn2"></a><span class="paranum">80</span>. Saṅghappahonakānaṃ bhikkhūnaṃ abhāvā <span class="bld">‘‘saṅghassa aparipuṇṇattā’’</span>ti vuttaṃ. Dve aggasāvakā eva hi tadā ahesuṃ.</p>
  249. <p class="subhead">Cārikāanujānanavaṇṇanā</p>
  250. <p class="bodytext"><a name="para86"></a><a name="para86_dn2"></a><span class="paranum">86</span>. ‘‘Kadā <a name="P2.0096"></a> udapādī’’ti pucchaṃ ‘‘sambodhito’’tiādinā saṅkhepato vissajjetvā puna taṃ vitthārato dassetuṃ <span class="bld">‘‘bhagavā kirā’’</span>tiādi vuttaṃ. Pitu saṅgahaṃ karonto vihāsi sambodhito ‘‘satta saṃvaccharāni satta māse satta divase’’ti ānetvā sambandho, tañca kho veneyyānaṃ tadā abhāvato. <span class="bld">Kilañjehi</span> bahi <span class="bld">chādāpetvā, vatthehi</span> anto <span class="bld">paṭicchādāpetvā, upari ca</span> vatthehi <span class="bld">chādāpetvā,</span> tassa heṭṭhā <span class="bld">suvaṇṇa…pe… vitānaṃ kārāpetvā. Mālāvacchake</span>ti pupphamālāhi vacchākārena veṭhite. <span class="bld">Gandhantare</span>ti cāṭibharitagandhassa antare. <span class="bld">Pupphānī</span>ti cāṭiādibharitāni jalajapupphāni ceva caṅkotakādibharitāni thalajapupphāni ca.</p>
  251. <p class="bodytext">Kāmañcāyaṃ <a name="M2.0074"></a> rājā buddhapitā, tathāpi buddhā nāma lokagaruno, na te kenaci vase vattetabbā, atha kho te eva pare attano vase vattenti, tasmā rājā <span class="bld">‘‘nāhaṃ bhikkhusaṅghaṃ demī’’</span>ti āha.</p>
  252. <p class="bodytext"><span class="bld">Dānamukha</span>nti dānakaraṇūpāyaṃ, dānavattanti attho. <span class="bld">Na dāni me anuññātā</span>ti idāni me dānaṃ na anuññātā, no na anujānantīti attho.</p>
  253. <p class="bodytext"><span class="bld">Paritassanajīvita</span>nti dukkhajīvikā dāliddiyanti attho.</p>
  254. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbesaṃ bhikkhūnaṃ pahosī</span>ti bhagavato aṭṭhasaṭṭhi ca bhikkhusatasahassānaṃ bhāgato dātuṃ pahosi, na sabbesaṃ pariyattabhāvena. Tenāha <span class="bld">‘‘senāpatipi attano deyyadhammaṃ adāsī’’</span>ti. <span class="bld">Jeṭṭhikaṭṭhāne</span>ti jeṭṭhikadeviṭṭhāne.</p>
  255. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatheva</span> <a name="V2.0066"></a> <span class="bld">katvā</span>ti carapurise ṭhapetvā. <span class="bld">Suci</span>nti suddhaṃ. <span class="bld">Paṇīta</span>nti uḷāraṃ, bhāvanapuṃsakañcetaṃ ‘‘ekamanta’’ntiādīsu (pārā. 2) viya. <span class="bld">Bhañjitvā</span>ti madditvā, pīḷetvāti <a name="P2.0097"></a> attho. <span class="bld">Jātisappikhīrādīhiyevā</span>ti antojātasappikhīrādīhiyeva, amhākameva gāviādito gahitasappiādīhiyevāti attho.</p>
  256. <p class="bodytext"><a name="para90"></a><a name="para90_dn2"></a><span class="paranum">90</span>. Parāpavādaṃ, parāpakāraṃ, sītuṇhādibhedañca guṇāparādhaṃ khamati sahati adhivāsetīti <span class="bld">khanti.</span> Sā pana yasmā sīlādīnaṃ paṭipakkhadhamme savisesaṃ tapati santapati vidhamatīti <span class="bld">paramaṃ</span> uttamaṃ <span class="bld">tapo.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘adhivāsanakhanti nāma paramaṃ tapo’’</span>ti. ‘‘Adhivāsanakhantī’’ti iminā dhammanijjhānakkhantito viseseti. Titikkhanaṃ khamanaṃ <span class="bld">titikkhā.</span>Akkharacintakā hi khamāyaṃ titikkhā-saddaṃ vaṇṇenti. Tenevāha <span class="bld">‘‘khantiyā eva vevacana’’</span>ntiādi. <span class="bld">Sabbākārenā</span>ti santapaṇītanipuṇasivakhemādinā sabbappakārena. <span class="bld">So pabbajito nāma na hoti</span> pabbājitabbadhammassa apabbājanato. <span class="bld">Tasseva</span> tatiyapadassa <span class="bld">vevacanaṃ</span> anatthantarattā.</p>
  257. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Na hī’’</span>tiādinā taṃ evatthaṃ vivarati. <span class="bld">Uttamatthena paramanti vuccati</span> para-saddassa seṭṭhavācakattā, ‘‘puggalaparoparaññū’’tiādīsu (a. ni. 7.68; netti. 118) viya. <span class="bld">Para</span>nti aññaṃ. Idāni para-saddaṃ aññapariyāyameva gahetvā atthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘atha vā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Malassā</span>ti pāpamalassa. <span class="bld">Apabbājitattā</span>ti anīhaṭattā anirākatattā<a name="M2.0075"></a>. <span class="bld">Samitattā</span>ti nirodhitattā tesaṃ pāpadhammānaṃ. <span class="bld">‘‘Samitattā hi pāpānaṃ samaṇoti pavuccatī’’</span>ti hi vuttaṃ.</p>
  258. <p class="bodytext">Apica bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkhaṃ uddisanto pātimokkhakathāya ca sīlapadhānattā sīlassa ca visesato doso paṭipakkhoti <a name="P2.0098"></a> tassa niggaṇhanavidhiṃ dassetuṃ ādito <span class="bld">‘‘khantī paramaṃ tapo’’</span>ti āha, tena aniṭṭhassa paṭihananūpāyo vutto, titikkhāgahaṇena pana iṭṭhassa, tadubhayenapi uppannaṃ ratiṃ abhibhuyya viharatīti ayamattho dassitoti. Taṇhāvānassa vūpasamanato <span class="bld">nibbānaṃ paramaṃ vadanti buddhā.</span> Tattha khantiggahaṇena payogavipattiyā abhāvo dassito, titikkhāgahaṇena āsayavipattiyā abhāvo. Tathā khantiggahaṇena parāparādhasahatā, titikkhāgahaṇena paresu anaparajjhanā dassitā. Evaṃ kāraṇamukhena anvayato pātimokkhaṃ dassetvā idāni byatirekato taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādi vuttaṃ, tena yathā sattānaṃ jīvitā voropanaṃ, pāṇileḍḍudaṇḍādīhi vibādhanañca ‘‘parūpaghāto, paraviheṭhana’’nti vuccati, evaṃ tesaṃ mūlasāpateyyāvaharaṇaṃ, dāraparāmasanaṃ, visaṃvādanaṃ, aññamaññabhedanaṃ, pharusavacanena mammaghaṭṭanaṃ, niratthakavippalāpo<a name="V2.0067"></a>, parasantakagijjhanaṃ, ucchedavindanaṃ, micchābhinivesanañcaupaghāto, viheṭhanañca hotīti yassa kassaci akusalassa kammapathassa, kammassa ca karaṇena pabbajito, samaṇo ca na hotīti dasseti.</p>
  259. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbākusalassā</span>ti sabbassāpi dvādasākusalacittuppādasaṅgahitassa sāvajjadhammassa. Karaṇaṃ nāma tassa attano santāne uppādananti tappaṭikkhepato akaraṇaṃ <span class="bld">‘‘anuppādana’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Kusalassā’’</span>ti idaṃ ‘‘etaṃ buddhāna sāsana’’nti vakkhamānattā ariyamaggadhamme, tesañca sambhārabhūte tebhūmakakusaladhamme sambodhetīti āha <span class="bld">‘‘catubhūmakakusalassā’’</span>ti. <span class="bld">Upasampadā</span>ti upasampādanaṃ, taṃ pana tassa samadhigamoti āha <span class="bld">‘‘paṭilābho’’</span>ti. <span class="bld">Cittajotana</span>nti cittassa pabhassarabhāvakaraṇaṃ sabbaso parisodhanaṃ. Yasmā <a name="P2.0099"></a> aggamaggasamaṅgino cittaṃ sabbaso pariyodapīyati nāma, aggaphalakkhaṇe pana pariyodapitaṃ hoti puna pariyodapetabbatāya abhāvato, iti pariniṭṭhitapariyodapanataṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘taṃ pana arahattena hotī’’</span>ti. <span class="bld">Sabbapāpaṃ pahāya</span> tadaṅgādivasenevāti adhippāyo. <span class="bld">‘‘Sīlasaṃvarenā’’</span>ti hi iminā tebhūmakassāpi saṅgahe itarappahānānampi saṅgaho hotīti, evañca katvā sabbaggahaṇaṃ samatthitaṃ hoti<a name="M2.0076"></a>. <span class="bld">Samathavipassanāhī</span>ti lokiyalokuttarāhi samathavipassanāhi. <span class="bld">Sampādetvā</span>ti nipphādetvā. Sampādanañcettha hetubhūtāhi phalabhūtassa sahajātāhipi, pageva purimasiddhāhīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  260. <p class="bodytext"><span class="bld">Kassacī</span>ti hīnādīsu kassaci sattassa kassaci upavādassa, tena davakamyatāyapi upavadanaṃ paṭikkhipati. <span class="bld">Upaghātassa akaraṇa</span>nti etthāpi ‘‘kassacī’’ti ānetvā sambandho. <span class="bld">Kāyenā</span>ti ca nidassanamattametaṃ manasāpi paresaṃ anatthacintanādivasena upaghātakaraṇassa vajjetabbattā. <span class="bld">Kāyenā</span>ti vā ettha arūpakāyassāpi saṅgaho daṭṭhabbo, na copanakāyakarajakāyānameva. <span class="bld">Pa atimokkha</span>nti pakārato ativiya sīlesu mukhyabhūtaṃ. <span class="bld">‘‘Atipamokkha’’</span>nti tameva padaṃ upasaggabyattayena vadati. Evaṃ bhedato padavaṇṇanaṃ katvā tatvato vadati <span class="bld">‘‘uttamasīla’’</span>nti. <span class="bld">‘‘Pāti vā’’</span>tiādinā pālanato rakkhaṇato ativiya mokkhanato ativiya mocanato <span class="bld">pātimokkha</span>nti dasseti. ‘‘Pāpā ati mokkhetīti atimokkho’’ti nimittassa kattubhāvena upacaritabbato. <span class="bld">Yo vā na</span>nti yo vā puggalo naṃ pātimokkhasaṃvarasīlaṃ <span class="bld">pāti</span> <a name="P2.0100"></a> samādiyitvā avikopento <span class="bld">rakkhati, taṃ</span> ‘‘pātī’’ti laddhanāmaṃ pātimokkhasaṃvarasīle ṭhitaṃ <span class="bld">mokkhetīti pātimokkha</span>nti ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana pātimokkhapadassa attho <span class="bld">visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ</span> (visuddhi. ṭī. 1.14) vuttanayena veditabbo.</p>
  261. <p class="bodytext"><span class="bld">Mattaññutā</span>ti <a name="V2.0068"></a> bhojane mattaññutā, sā pana visesato paccayasannissitasīlavasena gahetabbāti āha <span class="bld">‘‘paṭiggahaṇaparibhogavasena pamāṇaññutā’’</span>ti. Ājīvapārisuddhisīlavasenāpi gayhamāne ‘‘pariyesanavissajjanavasenā’’tipi vattabbaṃ. <span class="bld">Saṅghaṭṭanavirahita</span>nti janasaṅghaṭṭanavirahitaṃ, nirajanasambādhaṃ vivittanti attho. <span class="bld">Catupaccayasantoso dīpito</span> paccayasantosatāsāmaññena itaradvayassāpi lakkhaṇahāranayena jotitabhāvato. <span class="bld">‘‘Aṭṭhasamāpattivasibhāvāyā’’</span>ti iminā payojanadassanavasena yadatthaṃ vivittasenāsanasevanaṃ icchitaṃ, so adhicittānuyogo vutto. Aṭṭha samāpattiyo cettha vipassanāya pādakabhūtā adhippetā, na yā kācīti sakalassāpi adhicittānuyogassa jotitabhāvo veditabbo.</p>
  262. <p class="subhead">Devatārocanavaṇṇanā</p>
  263. <p class="bodytext"><a name="para91"></a><a name="para91_dn2"></a><span class="paranum">91</span>. <span class="bld">Ettāvatā</span>ti <a name="M2.0077"></a> ettakena suttapadesena. Tatthāpi ca iminā…pe… kathanena suppaṭividdhabhāvaṃ pakāsetvāti yojanā. <span class="bld">Ca</span>-saddo byatirekattho, tena idāni vuccamānatthaṃ ullaṅgeti. <span class="bld">Ekamidāha</span>nti ekaṃ ahaṃ. <span class="bld">Idaṃ</span>-saddo nipātamattaṃ. <span class="bld">Ādi</span>-saddena ‘‘bhikkhave samaya’’nti evamādi pāṭho saṅgahito. Ahaṃ bhikkhave ekaṃ samayanti evaṃ pettha padayojanā.</p>
  264. <p class="bodytext"><span class="bld">Subhagavane</span>ti subhagattā <span class="bld">subhagaṃ,</span> sundarasirikattā<a name="P2.0101"></a>, sundarakāmattā vāti attho. Subhagañhi taṃ sirisampattiyā, sundare cettha kāme manussā patthenti. Bahujanakantatāyapi taṃ <span class="bld">subhagaṃ.</span> Vanayatīti <span class="bld">vanaṃ,</span> attasampattiyā attani sinehaṃ uppādetīti attho. Vanute iti vā <span class="bld">vanaṃ,</span> attasampattiyā eva ‘‘maṃ paribhuñjathā’’ti satte yācati viyāti attho. Subhagañca taṃ vanañcāti subhagavanaṃ, tasmiṃ <span class="bld">subhagavane.</span> <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span>pana kiṃ iminā papañcenāti <span class="bld">‘‘evaṃ nāmake vane’’</span>ti vuttaṃ. Kāmaṃ sālarukkhopi ‘‘sālo’’ti vuccati, yo koci rukkhopi vanappati jeṭṭhakarukkhopi. Idha pana pacchimo eva adhippetoti āha <span class="bld">‘‘vanappatijeṭṭhakassa mūle’’</span>ti. <span class="bld">Mūlasamugghātavasenā</span>ti anusayasamucchindanavasena.</p>
  265. <p class="bodytext"><span class="bld">Na vihāyantī</span>ti akuppadhammatāya na vijahanti. <span class="bld">‘‘Na kañci sattaṃ tapantīti atappā’’</span>ti idaṃ tesu tassā samaññāya niruḷhatāya vuttaṃ, aññathā sabbepi suddhāvāsā na kañci sattaṃ tapantīti atappā nāma siyuṃ. <span class="bld">‘‘Na vihāyantī’’</span>tiādinibbacanesupi eseva nayo. <span class="bld">Sundaradassanā</span>ti dassanīyāti ayamatthoti āha <span class="bld">‘‘abhirūpā’’</span>tiādi. <span class="bld">Sundarametesaṃ dassana</span>nti <a name="V2.0069"></a> sobhanametesaṃ cakkhunā dassanaṃ, viññāṇena dassanaṃ pīti attho. <span class="bld">Sabbe heva…pe… jeṭṭhā</span> pañcavokārabhave tato visiṭṭhānaṃ abhāvato.</p>
  266. <p class="bodytext"><span class="bld">Sattannaṃ buddhānaṃ vasenā</span>ti sattannaṃ sammāsambuddhānaṃ apadānavasena. Avihehi ajjhiṭṭhena ekena avihābrahmunā kathitā tehi sabbehi kathitā nāma hontīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘tathā avihehī’’</span>ti. Eseva nayo sesesupi. Tenāha bhagavā ‘‘devatā maṃ etadavocu’’nti. Yaṃ pana pāḷiyaṃ ‘‘anekāni devatāsatānī’’ti vuttaṃ, taṃ sabbaṃ <a name="P2.0102"></a> pacchā attano sāsane <a name="M2.0078"></a> visesaṃ adhigantvā tattha uppannānaṃ vasena vuttaṃ. <span class="bld">Anusandhidvayampī</span>ti dhammadhātupadānusandhi, devatārocanapadānusandhīti duvidhaṃ anusandhiṃ. <span class="bld">Niyyātento</span>ti nigamento. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ suviññeyyamevāti.</p>
  267. <p class="centered">Mahāpadānasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.</p>
  268. <p class="chapter"><a name="dn2_2"></a>2. Mahānidānasuttavaṇṇanā</p>
  269. <p class="subhead">Nidānavaṇṇanā</p>
  270. <p class="bodytext"><a name="para95"></a><a name="para95_dn2"></a><span class="paranum">95</span>. <span class="bld">Janapadino</span>ti <a name="P2.0103"></a><a name="V2.0070"></a><a name="M2.0079"></a> janapadavanto, janapadassa vā issarasāmino <span class="bld">rājakumārā</span> gottavasena <span class="bld">kurū nāma.</span> Tesaṃ nivāso yadi eko janapado, kathaṃ bahuvacananti āha <span class="bld">‘‘ruḷhisaddenā’’</span>ti. Akkharacintakā hi īdisesu ṭhānesu yutte viya īdisaliṅgavacanāni icchanti. Ayamettha ruḷhi yathā aññatthāpi ‘‘aṅgesu viharati, mallesu viharatī’’ti ca. Tabbisesanepi janapadasadde jātisadde ekavacanameva. <span class="bld">Aṭṭhakathācariyā panā</span>ti <span class="bld">pana</span>-saddo visesatthajotano, tena ‘‘puthuatthavisayatāya evetaṃ puthuvacana’’nti ‘‘bahuke panā’’tiādinā vakkhamānaṃ visesaṃ joteti. <span class="bld">Sutvā</span>ti mandhātumahārājassa ānubhāvadassanānusārena paramparānugataṃ kathaṃ sutvā. <span class="bld">Anusaṃyāyantenā</span>ti anuvicarantena. <span class="bld">Etesaṃ ṭhāna</span>nti candimasūriyamukhena cātumahārājikabhavanamāha. Tenāha <span class="bld">‘‘tattha agamāsī’’</span>tiādi. <span class="bld">So</span>ti mandhātumahārājā. <span class="bld">Ta</span>nti cātumahārājikarajjaṃ. <span class="bld">Gahetvā</span>ti sampaṭicchitvā. <span class="bld">Puna pucchi</span> pariṇāyakaratanaṃ.</p>
  271. <p class="bodytext"><span class="bld">Dovārikabhūmiyaṃ tiṭṭhanti</span> sudhammāya devasabhāya, devapurassa ca catūsu dvāresu ārakkhāya adhigatattā. <span class="bld">‘‘Dibbarukkhasahassapaṭimaṇḍita’’</span>nti <a name="P2.0104"></a> idaṃ ‘‘cittalatāvana’’ntiādīsupi yojetabbaṃ.</p>
  272. <p class="bodytext"><span class="bld">Pathaviyaṃ patiṭṭhāsī</span>ti bhassitvā pathaviyā āsannaṭṭhāne aṭṭhāsi. Na hi cakkaratanaṃ bhūmiyaṃ patati, tathāṭhitañca nacirasseva antaradhāyi tenattabhāvena cakkavattiissariyassa abhāvato. ‘‘Cirataraṃ kālaṃ ṭhatvā’’ti apare. <span class="bld">Rājā ekakova agamāsi</span> attano ānubhāvena. <span class="bld">Manussabhāvo</span>ti manussagandhasarīranissandādimanussabhāvo. <span class="bld">Pāturahosī</span>ti devaloke pavattivipākadāyino aparāpariyāya vedanīyassa kammassa katokāsattā sabbadā soḷasavassuddesikatā mālāmilāyanādi <span class="bld">dibbabhāvo</span> pāturahosi. Tadā manussānaṃ asaṅkheyyāyukatāya <a name="V2.0071"></a> <span class="bld">sakkarajjaṃ kāretvā.</span> ‘‘Kiṃ me iminā upaddharajjenā’’ti atricchatāya <span class="bld">atittova.</span> Manussaloke utuno kakkhaḷatāya <span class="bld">vātātapena phuṭṭhagatto kālamakāsi.</span></p>
  273. <p class="bodytext">Avayavesu <a name="M2.0080"></a> siddho viseso samudāyassa visesako hotīti ekampi raṭṭhaṃ <span class="bld">bahuvacanena vohariyati.</span></p>
  274. <p class="bodytext"><span class="bld">Da-kārena atthaṃ vaṇṇayanti</span> niruttinayena. <span class="bld">Kammāsoti kammāsapādo vuccati</span> uttarapadalopena yathā ‘‘rūpabhavo rūpa’’nti. Kathaṃ pana so ‘‘kammāsapādo’’ti vuccatīti āha <span class="bld">‘‘tassa kirā’’</span>tiādi. Damitoti ettha kīdisaṃ damanaṃ adhippetanti āha <span class="bld">‘‘porisādabhāvato paṭisedhito’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Ime pana therā</span>ti majjhimabhāṇakā’’ti keci. Apare pana ‘‘aṭṭhakathācariyā’’ti, ‘‘dīghabhāṇakā’’ti vadanti. Ubhayathāpi cūḷakammāsadammaṃ sandhāya tathā vadanti. Yakkhiniputto hi kammāsapādo alīnasattukumārakāle (cariyā. 2.75) bodhisattena tattha damito. Sutasomakāle (jā. 2.21.371) pana bārāṇasirājā porisādabhāvapaṭisedhanena yattha damito, taṃ mahākammāsadammaṃ nāma. <span class="bld">‘‘Putto’’</span>ti vatvā <span class="bld">‘‘atrajo’’</span>ti vacanaṃ orasaputtabhāvadassanatthaṃ.</p>
  275. <p class="bodytext">Yehi āvasitappadeso ‘‘kururaṭṭha’’nti nāmaṃ labhi, te uttarakuruto āgatamanussā tattha rakkhitaniyāmeneva pañca sīlāni rakkhiṃsu. Tesaṃ diṭṭhānugatiyā pacchimajanatāti so desadhammavasena avicchedato pavattamāno <span class="bld">kuruvattadhammo</span>ti <a name="P2.0105"></a> paññāyittha. Ayañca attho <span class="bld">kurudhammajātakena</span> dīpetabbo. So aparabhāge paṭhamaṃ yattha saṃkiliṭṭho jāto, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘kururaṭṭhavāsīna’’</span>ntiādi vuttaṃ. Yattha bhagavato vasanokāsabhūto koci vihāro na hoti, tattha kevalaṃ gocaragāmakittanaṃ nidānakathāya pakati yathā taṃ sakkesu viharati devadahaṃ nāma sakyānaṃ nigamoti imamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘avasanokāsato’’</span>tiādimāha.</p>
  276. <p class="bodytext">‘‘Āyasmā’’ti vā ‘‘devānaṃ piyā’’ti vā ‘‘tatra bhava’’nti vā piyasamudāhāro esoti āha <span class="bld">‘‘āyasmāti piyavacanameta’’</span>nti. Tayidaṃ piyavacanaṃ garugāravavasena vuccatīti āha <span class="bld">‘‘gāravavacanameta’’</span>nti.</p>
  277. <p class="bodytext">Atidūraaccāsannavajjanena nātidūranāccāsannaṃ nāma gahitaṃ, taṃ pana avakaṃsato ubhinnaṃ pasāritahatthānaṃ <a name="V2.0072"></a> saṅghaṭṭanena veditabbaṃ. <span class="bld">Cakkhunā cakkhuṃ āhacca daṭṭhabbaṃ hoti,</span> tenāpi agāravameva kataṃ hoti. <span class="bld">Gīvaṃ parivattetvā</span>ti parivattanavasena gīvaṃ pasāretvā.</p>
  278. <p class="bodytext"><span class="bld">Kulasaṅgahatthāyā</span>ti <a name="M2.0081"></a> kulānuddayatāvasena kulānaṃ anuggaṇhanatthāya <span class="bld">sahassabhaṇḍikaṃ nikkhipanto viya</span> bhikkhapaṭiggaṇhanena tesaṃ mahato puññābhisandassa jananena. <span class="bld">Paṭisammajjitvā</span>ti antevāsikehi sammajjanaṭṭhānaṃ sakkaccakāritāya puna sammajjitvā. <span class="bld">Tikkhattu</span>nti ‘‘ādito paṭṭhāya anta’’ntiādinā vuttacaturākārūpasañhite tayo vāre, tenassa dvādasakkhattuṃ sammasitabhāvamāha.</p>
  279. <p class="bodytext">Amhākaṃ bhagavato gambhīrabhāveneva kathitattā sesabuddhehipi evameva kathitoti dhammanvaye ṭhatvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘sabbabuddhehi…pe… kathito’’</span>ti. <span class="bld">Sālinda</span>nti saparibhaṇḍaṃ. <span class="bld">‘‘Sineruṃ ukkhipanto</span> <span class="bld">viyā’’</span>ti <a name="P2.0106"></a> iminā tādisāya desanāya sudukkarabhāvamāha. Suttameva <span class="bld">‘‘suttantakatha’’</span>nti āha dhammakkhandhabhāvato. Yathā vinayapaṇṇattibhūmantarasamayantarānaṃ vijānanaṃ anaññasādhāraṇaṃ sabbaññutañāṇasseva visayo, evaṃ antadvayavinimuttassa kārakavedakarahitassa paccayākārassa vibhajanaṃ pīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘buddhānañhī’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">ṭhānānī</span>ti kāraṇāni. <span class="bld">Gajjitaṃ mahantaṃ hotī</span>ti taṃ desetabbasseva anekavidhatāya, duviññeyyatāya ca nānānayehi pavattamānaṃ desanāgajjitaṃ mahantaṃ vipulaṃ, bahubhedañca hoti. <span class="bld">Ñāṇaṃ anupavisatī</span>ti tato eva desanāñāṇaṃ desetabbadhamme vibhāgaso kurumānaṃ anu anu pavisati, tena anupavissa ṭhitaṃ viya hotīti attho. <span class="bld">Buddhañāṇassa mahantabhāvo paññāyatī</span>ti evaṃvidhassa nāma dhammassa desakaṃ, paṭivedhakañcāti buddhānaṃ desanāñāṇassa, paṭivedhañāṇassa ca uḷārabhāvo pākaṭo hoti. Ettha ca kiñcāpi ‘‘sabbaṃ vacīkammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivatta’’nti (mahāni. 69, 169; cūḷani. 85; paṭi. ma. 3.5; netti. 14) vacanato sabbāpi bhagavato desanā ñāṇarahitā natthi, sīhasamānavuttitāya sabbattha samānappavatti. Desetabbavasena pana desanā visesato ñāṇena anupaviṭṭhā, gambhīratarā ca hotīti daṭṭhabbaṃ. Kathaṃ pana vinayapaññattiṃ patvā desanā tilakkhaṇabbhāhatā suññatapaṭisaṃyuttā hotīti? Tatthāpi sannisinnaparisāya ajjhāsayānurūpaṃ pavattamānā desanā saṅkhārānaṃ aniccatādivibhāvanaṃ, sabbadhammānaṃ attattaniyatābhāvappakāsanañca hoti. Tenevāha ‘‘anekapariyāyena <a name="P2.0107"></a> dhammiṃ kathaṃ katvā’’tiādi.</p>
  280. <p class="bodytext"><span class="bld">Āpajjā</span>ti <a name="M2.0082"></a> patvā yathā ñāṇakoñcanādaṃ vissajjeti, evaṃ pāpuṇitvā.</p>
  281. <p class="bodytext"><span class="bld">Pamāṇātikkame</span>ti <a name="V2.0073"></a> aparimāṇatthe ‘‘yāvañcidaṃ tena bhagavatā’’tiādīsu (dī. ni. 1.4) viya. Aparimeyyabhāvajotano hi ayaṃ yāva-saddo. Tenāha <span class="bld">‘‘atigambhīro attho’’</span>ti. <span class="bld">Avabhāsatī</span>ti ñāyati upaṭṭhāti. Ñāṇassa tathā upaṭṭhānañhi sandhāya <span class="bld">‘‘dissatī’’</span>ti vuttaṃ. Nanu esa paṭiccasamuppādo ekantagambhīrova, tattha kasmā gambhīrāvabhāsatā jotitāti? Saccametaṃ, ekantagambhīratādassanatthameva panassa gambhīrāvabhāsaggahaṇaṃ. Tasmā aññattha labbhamānaṃ catukoṭikaṃ byatirekamukhena nidassetvā taṃ evassa ekantagambhīrataṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘ekañhī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Etaṃ natthī</span>ti agambhīro, agambhīrāvabhāso cāti etaṃ dvayaṃ natthi, tena yathādassite catukoṭike pacchimā eka koṭi labbhatīti dasseti. Tenāha <span class="bld">‘‘ayañhī’’</span>tiādi.</p>
  282. <p class="bodytext">Yehi gambhīrabhāvehi paṭiccasamuppādo ‘‘gambhīro’’ti vuccati, te catūhi upamāhi ulliṅgento <span class="bld">‘‘bhavaggaggahaṇāyā’’</span>tiādimāha. Yathā bhavaggaṃ hatthaṃ pasāretvā gahetuṃ na sakkā dūrabhāvato, evaṃ saṅkhārādīnaṃ avijjādipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho pākatikañāṇena gahetuṃ na sakkā. Yathā sineruṃ bhinditvā miñjaṃ pabbatarasaṃ pākatikapurisena nīharituṃ na sakkā, evaṃ paṭiccasamuppādagate dhammatthādike pākatikañāṇena bhinditvā vibhajja paṭivijjhanavasena jānituṃ na sakkā. Yathā mahāsamuddaṃ pākatikapurisassa bāhudvayena padhārituṃ na sakkā, evaṃ vepullaṭṭhena mahāsamuddasadisaṃ paṭiccasamuppādaṃ pākatikañāṇena desanāvasena padhārituṃ na sakkā. Yathā mahāpathaviṃ parivattetvā <a name="P2.0108"></a> pākatikapurisassa pathavojaṃ gahetuṃ na sakkā, evaṃ ‘‘itthaṃ avijjādayo saṅkhārādīnaṃ paccayā hontī’’ti tesaṃ paccayabhāvo pākatikañāṇena nīharitvā gahetuṃ na sakkāti. Evaṃ catubbidhagambhīratāvasena catasso upamā yojetabbā. Pākatikañāṇavasena cāyamatthayojanā katā diṭṭhasaccānaṃ tattha paṭivedhasabhāvato, tathāpi yasmā sāvakānaṃ, paccekabuddhānañca tattha sappadesameva ñāṇaṃ, buddhānaṃyeva nippadesaṃ, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘buddhavisayaṃ pañha’’</span>ntiādi.</p>
  283. <p class="bodytext"><span class="bld">Ussādento</span>ti <a name="M2.0083"></a> paññāya ukkaṃsento, uggaṇhantoti attho. <span class="bld">Apasādento</span>ti nibbhacchanto, niggaṇhantoti attho.</p>
  284. <p class="subhead">Ussādanāvaṇṇanā</p>
  285. <p class="bodytext"><span class="bld">Tenā</span>ti mahāpaññābhāvena. <span class="bld">Tatthā</span>ti therassa satipi uttānabhāve, paṭiccasamuppādassaaññesaṃ <a name="V2.0074"></a> gambhīrabhāve. <span class="bld">Subhojanarasapuṭṭhassā</span>ti sundarena bhojanarasena positassa. <span class="bld">Katayogassā</span>ti nibaddhapayogena kataparicayassa. <span class="bld">Mallapāsāṇa</span>nti mallehi mahabbaleheva ukkhipitabbapāsāṇaṃ. <span class="bld">Kuhiṃ imassa bhāriyaṭṭhāna</span>nti kasmiṃ passe imassa pāsāṇassa garutarappadesoti tassa sallahukabhāvaṃ dīpento vadati.</p>
  286. <p class="bodytext"><span class="bld"> Timirapiṅgaleneva dīpenti</span> tassa mahāvipphārabhāvato. Tenāha <span class="bld">‘‘tassa kirā’’</span>tiādi. <span class="bld">Pakkuthatī</span>ti pakkuthantaṃ viya parivattati parito vivattati. Lakkhaṇavacanañhetaṃ. Piṭṭhiyaṃ sakalinapadakāpiṭṭhaṃ. <span class="bld">Kāyūpapannassā</span>ti mahatā kāyena upetassa, mahākāyassāti attho.</p>
  287. <p class="bodytext"><span class="bld">Piñchavaṭṭī</span>ti piñchakalāpo. <span class="bld">Supaṇṇavāta</span>nti nāgaggahaṇādīsu pakkhapapphoṭanavasena uppajjanakavātaṃ.</p>
  288. <p class="subhead">Pubbūpanissayasampattikathāvaṇṇanā</p>
  289. <p class="bodytext">‘‘Pubbūpanissayasampattiyā’’tiādinā uddiṭṭhakāraṇāni vitthārato vivarituṃ <span class="bld">‘‘ito kirā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">ito</span>ti ito kappato<a name="P2.0109"></a>. <span class="bld">Satasahassime</span>ti satasahassame. <span class="bld">Haṃsāvatī nāma nagaraṃ ahosi</span> jātanagaraṃ. <span class="bld">Dhurapattānī</span>ti bāhirapattāni, yāni dīghatamāni.</p>
  290. <p class="bodytext"><span class="bld">Kaniṭṭhabhātā</span>ti vemātikabhātā kaniṭṭho yathā amhākaṃ bhagavato nandatthero. Buddhānañhi sahodarā bhātaro nāma na honti. Kathaṃ jeṭṭhā tāva na uppajjanti, kaniṭṭhānaṃ pana asambhavo eva. <span class="bld">Bhoga</span>nti vibhavaṃ. <span class="bld">Upasanto</span>ti corajanitasaṅkhobhavūpasamena upasanto <span class="bld">janapado.</span></p>
  291. <p class="bodytext"><span class="bld">Dve sāṭake nivāsetvā</span>ti sāṭakadvayameva attano kāyaparihārikaṃ katvā itaraṃ sabbasambhāraṃ attato mocetvā.</p>
  292. <p class="bodytext"><span class="bld">Pattaggahaṇattha</span>nti antopakkhittauṇhabhojanattā aparāparaṃ hatthe parivattentassa pattaggahaṇatthaṃ. <span class="bld">Uttarisāṭaka</span>nti attano uttarisāṭakaṃ. <span class="bld">Etāni</span> <a name="M2.0084"></a> <span class="bld">pākaṭaṭṭhānānī</span>ti etāni yathāvuttāni bhagavato desanāya pākaṭāni therassa puññakaraṇaṭṭhānāni.</p>
  293. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭisandhiṃ</span> <a name="V2.0075"></a> <span class="bld">gahetvā</span>ti amhākaṃ mahābodhisattassa paṭisandhiggahaṇadivase eva paṭisandhiṃ gahetvā.</p>
  294. <p class="subhead">Titthavāsādivaṇṇanā</p>
  295. <p class="bodytext"><span class="bld">Uggahaṇaṃ</span> pāḷiyā uggaṇhanaṃ. <span class="bld">Savanaṃ</span> atthasavanaṃ. <span class="bld">Paripucchanaṃ</span> gaṇṭhiṭṭhānesu atthaparipucchanaṃ. <span class="bld">Dhāraṇaṃ</span> pāḷiyāpi pāḷiatthassapi citte ṭhapanaṃ. Sabbañcetaṃ idha paṭiccasamuppādavasena veditabbaṃ.</p>
  296. <p class="bodytext"><span class="bld">Sotāpannānañca…pe... upaṭṭhāti</span>tattha sammohaviddhaṃsanena ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti (dī. ni. 1.298; saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 16; cūḷani. 4, 7, 8) attapaccakkhavasena upaṭṭhānato. <span class="bld">Nāmarūpaparicchedo</span>ti saha paccayena nāmarūpassa paricchijja avabodho.</p>
  297. <p class="subhead">Paṭiccasamuppādagambhīratāvaṇṇanā</p>
  298. <p class="bodytext">‘‘Atthagambhīratāyā’’tiādinā saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ <a name="P2.0110"></a> <span class="bld">‘‘tatthā’’</span>tiādi āraddhaṃ. <span class="bld">Jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho</span>ti jātipaccayato sambhūtaṃ hutvā sahitassa attano paccayānurūpassa jarāmaraṇassa uddhaṃ uddhaṃ āgatabhāvo, anupavattatthoti attho. Atha vā sambhūtaṭṭho ca samudāgataṭṭho ca <span class="bld">sambhūtasamudāgataṭṭho.</span> ‘‘Na jātito jarāmaraṇaṃ na hoti,’’ na ca jātiṃ vinā ‘‘aññato hotī’’ti hi jātipaccayasambhūtaṭṭho vutto, itthañca jātito samudāgacchatīti jātipaccayasamudāgataṭṭho, yā yā jāti yathā yathā paccayo hoti, tadanurūpapātubhāvoti attho. So anupacitakusalasambhārānaṃ ñāṇassa tattha appatiṭṭhatāya agādhaṭṭhena <span class="bld">gambhīro.</span> Sesapadesupi eseva nayo.</p>
  299. <p class="bodytext"><span class="bld">Avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho</span>ti yenākārena yadavatthā avijjā saṅkhārānaṃ paccayo hoti. Yena hi pavattiākārena, yāya ca avatthāya avatthitā avijjā tesaṃ tesaṃ saṅkhārānaṃ paccayo hoti, tadubhayassapi duravabodhanīyato avijjā saṅkhārānaṃ navahi ākārehi paccayaṭṭho <a name="M2.0085"></a> anupacitakusalasambhārānaṃ ñāṇassa tattha appatiṭṭhatāya agādhaṭṭhena <span class="bld">gambhīro.</span> Esa nayo sesapadesupi.</p>
  300. <p class="bodytext"><span class="bld">Katthaci</span> <a name="V2.0076"></a> <span class="bld">anulomato desīyati, katthaci paṭilomato</span>ti idha pana paccayuppādā paccayuppannuppādasaṅkhāto <span class="bld">anulomo,</span> paccayanirodhā paccayuppannanirodhasaṅkhāto ca <span class="bld">paṭilomo</span> adhippeto. Ādito pana paṭṭhāya antagamanaṃ <span class="bld">anulomo,</span> antato ca ādigamanaṃ <span class="bld">paṭilomo</span>ti adhippeto. Ādito paṭṭhāya anulomadesanāya, antato paṭṭhāya paṭilomadesanāya ca<span class="bld"> tisandhi catusaṅkhepo.</span> ‘‘Ime bhikkhave cattāro āhārā kiṃ nidānā’’tiādikāya (saṃ. ni. 2.11) ca vemajjhato paṭṭhāya paṭilomadesanāya, ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā vedanā’’tiādikāya (saṃ. ni. 2.43, 45) anulomadesanāya ca <span class="bld">dvisandhi tisaṅkhepo.</span> ‘‘Saṃyojaniyesu <a name="P2.0111"></a> bhikkhave dhammesu assādānupassino viharato taṇhā pavaḍḍhati, taṇhāpaccayā upādāna’’ntiādīsu (saṃ. ni. 2.53, 57) <span class="bld">ekasandhi dvisaṅkhepo.</span> Ekaṅgo hi paṭiccasamuppādo desito. Labbhateva hi so ‘‘tatra bhikkhave sutavā ariyasāvako paṭiccasamuppādaṃyeva sādhukaṃ yoniso manasi karoti ‘iti imasmiṃ sati idaṃ hoti…pe… nirujjhatī’ti. Sukhavedaniyaṃ bhikkhave phassaṃ paṭicca uppajjati sukhavedanā’’ti (saṃ. ni. 2.62) imassa suttassa vasena veditabbo. Iti tena tena kāraṇena tathā tathā pavattetabbattā paṭiccasamuppādo desanāya gambhīro. Tenāha <span class="bld">‘‘ayaṃ desanāgambhīratā’’</span>ti. Na hi tattha sabbaññutañāṇato aññaṃ ñāṇaṃ patiṭṭhaṃ labhati.</p>
  301. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Avijjāya panā’’</span>tiādīsu jānanalakkhaṇassa ñāṇassa paṭipakkhabhūto avijjāya <span class="bld">aññāṇaṭṭho.</span> Ārammaṇassa paccakkhakaraṇena dassanabhūtassa paṭipakkhabhūto <span class="bld">adassanaṭṭho.</span> Yenesā attano sabhāvena dukkhādīnaṃ yāthāvasarasaṃ paṭivijjhituṃ na deti chādetvā pariyonandhitvā tiṭṭhati, so tassā saccāsampaṭivedhaṭṭho. <span class="bld">Abhisaṅkharaṇaṃ</span> saṃvidhānaṃ, pakappananti attho. <span class="bld">Āyūhanaṃ</span> sampiṇḍanaṃ, sampayuttadhammānaṃ attano kiccānurūpatāya rāsīkaraṇanti attho. Apuññābhisaṅkhārekadeso <span class="bld">sarāgo.</span> Añño <span class="bld">virāgo.</span> Rāgassa vā appaṭipakkhabhāvato rāgappavaḍḍhako, rāguppattipaccayo <a name="M2.0086"></a> ca sabbopi apuññābhisaṅkhāro <span class="bld">sarāgo.</span> Itaro tabbidūrabhāvato <span class="bld">virāgo.</span> ‘‘Dīgharattaṃ hetaṃ bhikkhave assutavato puthujjanassa ajjhositaṃ mamāyitaṃ parāmaṭṭhaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti’’ (saṃ. ni. 2.61) attaparāmāsassa <a name="P2.0112"></a> viññāṇaṃ visesato vatthu vuttanti viññāṇassa <span class="bld">suññataṭṭho</span> gambhīro. Attā vijānāti saṃsaratīti sabyāpāratāsaṅkantiabhinivesabalavatāya <span class="bld">abyāpāraasaṅkantipaṭisandhipātubhāvaṭṭhā</span> ca gambhīrā. Nāmarūpassa paṭisandhikkhaṇe ekatova uppādo <span class="bld">ekuppādo,</span> pavattiyaṃ visuṃ visuṃ yathārahaṃ <span class="bld">ekuppādo.</span> Nāmassa rūpena, rūpassa ca nāmena asampayogato <span class="bld">vinibbhogo</span> nāmassa nāmena<a name="V2.0077"></a>, rūpassa ca rūpena ekaccassa ekaccena <span class="bld">avinibbhogo</span> (nāmassa nāmena avinibbhogo vibha. mūlaṭī. 242) yojetabbo. Ekuppādekanirodhehi avinibbhoge adhippete so rūpassa ca ekakalāpapavattino rūpena labbhatīti. Atha vā ekacatuvokārabhavesu nāmarūpānaṃ asahavattanato aññamaññaṃ <span class="bld">vinibbhogo,</span> pañcavokārabhave sahavattanato <span class="bld">avinibbhogo</span> ca veditabbo.</p>
  302. <p class="bodytext">Nāmassa ārammaṇābhimukhaṃ namanaṃ <span class="bld">namanaṭṭho.</span> Rūpassa virodhipaccayasamavāye visadisuppatti <span class="bld">ruppanaṭṭho.</span> Indriyapaccayabhāvo <span class="bld">adhipatiyaṭṭho.</span> ‘‘Lokopeso, dvārāpesā, khettaṃ peta’’nti vuttalokādiattho cakkhādīsu pañcasu yojetabbo. Manāyatanassa pana lujjanato, manosamphassādīnaṃ dvārakhettabhāvato ca ete atthā veditabbā. Āpāthagatānaṃ rūpādīnaṃ pakāsanayogyatālakkhaṇaṃ obhāsanaṃ cakkhādīnaṃ <span class="bld">visayibhāvo,</span> manāyatanassa vijānanaṃ. <span class="bld">Saṅghaṭṭanaṭṭho</span> visesato cakkhusamphassādīnaṃ pañcannaṃ, itare channampi yojetabbā. Phusanañca phassassa sabhāvo. Saṅghaṭṭanaṃ raso, itare upaṭṭhānākārā. <span class="bld">Ārammaṇarasānubhavanaṭṭho</span> rasavasena vutto, <span class="bld">vedayitaṭṭho</span> lakkhaṇavasena. <span class="bld">Sukhadukkhama ajjhattabhāvo</span> <a name="P2.0113"></a> yathākkamaṃ tissannaṃ vedanānaṃ sabhāvavasena vutto. ‘‘Attā vedayatī’’ti abhinivesassa balavabhāvato <span class="bld">nijjīvaṭṭho</span> vedanāya gambhīro. Nijjīvāya vā vedanāya vedayitaṃ <span class="bld">nijjīvavedayitaṃ,</span> so eva atthoti <span class="bld">nijjīvavedayitaṭṭho.</span></p>
  303. <p class="bodytext">Sappītikataṇhāya <a name="M2.0087"></a> <span class="bld">abhinanditaṭṭho.</span> Balavatarataṇhāya gilitvā pariniṭṭhāpanaṃ <span class="bld">ajjhosānaṭṭho.</span> Itare pana jeṭṭhabhāvaosāraṇasamuddaduratikkamaapāripūrivasena veditabbā. <span class="bld">Ādānaggahaṇābhinivesaṭṭhā</span> catunnampi upādānānaṃ samānā, <span class="bld">parāmāsaṭṭho</span> diṭṭhupādānādīnameva, tathā <span class="bld">duratikkamaṭṭho.</span> ‘‘Diṭṭhikantāro’’ti (dha. sa. 392) hi vacanato diṭṭhīnaṃ duratikkamatā. Daḷhaggahaṇattā vā catunnampi <span class="bld">duratikkamaṭṭho</span> yojetabbo. <span class="bld">Yonigatiṭhitinivāsesukhipana</span>nti samāse bhummavacanassa alopo daṭṭhabbo. Evañhi tena āyūhanābhisaṅkharaṇapadānaṃ samāso hoti. Yathā tathā jāyanaṃ <span class="bld">jātiattho.</span> Tassā pana sannipātato jāyanaṃ <span class="bld">sañjātiattho. </span> Mātukucchiṃ okkamitvā viya jāyanaṃ <span class="bld">okkantiattho.</span> So jātito nibbattanaṃ <span class="bld">nibbattiattho.</span> Kevalaṃ pātubhavanaṃ <span class="bld">pātubhāvaṭṭho.</span></p>
  304. <p class="bodytext">Jarāmaraṇaṅgaṃ maraṇappadhānanti tassa maraṇaṭṭhā eva <span class="bld">khayādayo</span> gambhīrāti dassitā. Uppannauppannānañhi navanavānaṃ khayena kamena khaṇḍiccādiparipakkapavattiyaṃ loke jarāvohāroti<a name="V2.0078"></a>. <span class="bld">Khayaṭṭho</span> vā jarāya vuttoti daṭṭhabbo. Navabhāvāpagamo hi ‘‘khayo’’ti <a name="P2.0114"></a> vattuṃ yuttoti <span class="bld">vipariṇāmaṭṭho</span> dvinnampi vasena yojetabbo, santativasena vā jarāya khayavayabhāvā, sammutikhaṇikavasena maraṇassa <span class="bld">bhedavipariṇāmaṭṭhā</span> yojetabbā. <span class="bld">Avijjādīnaṃ sabhāvo</span> paṭivijjhīyatīti paṭivedho. Vuttañhetaṃ <span class="bld">nidānakathāyaṃ</span> ‘‘tesaṃ tesaṃ vā tattha tattha vuttadhammānaṃ paṭivijjhitabbo salakkhaṇasaṅkhāto aviparītasabhāvo paṭivedho’’ti. (Dī. ni. aṭṭha. paṭhamamahāsaṅgītikathā; abhi. aṭṭha. nidānakathā) <span class="bld">so</span> hi avijjādīnaṃ sabhāvo maggañāṇeneva asammohapaṭivedhavasena paṭivijjhitabbato aññāṇassa alabbhaneyyapatiṭṭhatāya agādhaṭṭhena <span class="bld">gambhīro. Sā sabbāpī</span>ti sā yathāvuttā saṅkhepato catubbidhā vitthārato anekappabhedā sabbāpi paṭiccasamuppādassa gambhīratā <span class="bld">therassa uttānakā viya upaṭṭhāsi</span> catūhi aṅgehi samannāgatattā. <span class="bld">Udāhu aññesampī</span>ti ‘‘mayhaṃ tāva esa paṭiccasamuppādo uttānako hutvā upaṭṭhāti, kiṃ nu kho aññesampi evaṃ uttānako hutvā upaṭṭhātī’’ti <span class="bld">mā evaṃ avaca</span> mayāva dinnanaye catusaccakammaṭṭhānavidhimhi ṭhatvā.</p>
  305. <p class="subhead">Apasādanāvaṇṇanā</p>
  306. <p class="bodytext"><span class="bld">Oḷārika</span>nti <a name="M2.0088"></a> vatthuvītikkamasamatthatāvasena thūlaṃ. Kāmaṃ kāmarāgapaṭighāyeva atthato kāmarāgapaṭighasaṃyojanāni, kāmarāgapaṭighānusayā ca, tathāpi aññoyeva saṃyojanaṭṭho bandhanabhāvato, añño anusayanaṭṭho appahīnabhāvena santāne thāmagamananti katvā, iti kiccavisesavisiṭṭhabhede gahetvā <span class="bld">‘‘cattāro kilese’’</span>ti ca vuttaṃ. Eseva nayo itaresupi. <span class="bld">Aṇusahagate</span>ti aṇusabhāvaṃ upagate. Tabbhāvattho hi ayaṃ sahagata-saddo ‘‘nandirāgasahagatā’’tiādīsu (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.91, 133, 460; 3.374; saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 14; vibha. 203; paṭi. ma. 1.34; 2.30) viya.</p>
  307. <p class="bodytext">Yathā uparimaggādhigamanavasena saccasampaṭivedho <a name="P2.0115"></a> paccayākārapaṭivedhavasena, evaṃ sāvakabodhipaccekabodhisammāsambodhiadhigamanavasenapi saccasampaṭivedho paccayākārapaṭivedhavasenevāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘kasmā cā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Sabbathāvā</span>ti sabbappakāreneva kiñcipi pakāraṃ asesetvāti attho. Ye katābhinīhārānaṃ mahābodhisattānaṃ vīriyassa ukkaṭṭhamajjhimamudutāvasena bodhisambhārasambharaṇe kālabhedā icchitā, te dassento <span class="bld">‘‘cattāri, aṭṭha, soḷasa vā asaṅkhyeyyānī’’</span>ti āha, svāyamattho <span class="bld">cariyāpiṭakavaṇṇanāya</span> gahetabbo. <span class="bld">Sāvako padesañāṇe</span> <a name="V2.0079"></a> <span class="bld">ṭhito</span>ti sāvako hutvā sekkhabhāvato tatthāpi padesañāṇe ṭhito. <span class="bld">Buddhānaṃ kathāya</span> ‘‘taṃ tathāgato abhisametī’’tiādikāya <span class="bld">paccanīkaṃ hoti.</span> Anaññasādhāraṇassa hi vasena buddhānaṃ sīhanādo, na aññasādhāraṇassa.</p>
  308. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Vāyamantassevā’’</span>ti iminā visesato ñāṇasambhārasambharaṇaṃ paññāpāramitāpūraṇaṃ vadati. Tassa ca sabbampi puññaṃ upanissayo.</p>
  309. <p class="gatha1">‘‘Esa devamanussānaṃ, sabbakāmadado nidhi;</p>
  310. <p class="gathalast">Yaṃ yadevābhipatthenti, sabbametena labbhatī’’ti. (khu. pā. 8.10) –</p>
  311. <p class="unindented">Hi vuttaṃ. Tasmā mahābodhisattānaṃ sabbesampi puññasambhāro yāvadeva ñāṇasambhārattho sammāsambodhisamadhigamasamatthattāti āha <span class="bld">‘‘paccayākāraṃ</span> <a name="M2.0089"></a> <span class="bld">…pe… natthī’’</span>ti. Idāni paccayākārapaṭivedhasseva vā mahānubhāvatādassanamukhena paṭiccasamuppādasseva paramagambhīrataṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘avijjā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Navahi ākārehī</span>ti uppādādīhi navahi ākārehi. Avijjā hi saṅkhārānaṃ uppādo hutvā paccayo hoti, pavattaṃ hutvā nimittaṃ, āyūhanaṃ, saṃyogo, palibodho, samudayo, hetu, paccayo hutvā paccayo hoti. Evaṃ saṅkhārādayo viññāṇādīnaṃ. Vuttañhetaṃ <span class="bld">paṭisambhidāmagge</span> ‘‘kathaṃ <a name="P2.0116"></a> paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇaṃ? Avijjā saṅkhārānaṃ uppādaṭṭhiti ca pavattaṭṭhiti ca nimittaṭṭhiti ca āyūhanaṭṭhiti ca saññogaṭṭhiti ca palibodhaṭṭhiti ca samudayaṭṭhiti ca hetuṭṭhiti ca paccayaṭṭhiti ca imehi navahākārehi avijjāpaccayā saṅkhārā paccayasamuppannā’’tiādi (paṭi. ma. 1.45).</p>
  312. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">navahākārehī</span>ti navahi paccayabhāvūpagamanākārehi. Uppajjati etasmā phalanti <span class="bld">uppādo,</span> phaluppattiyā kāraṇabhāvo. Sati ca avijjāya saṅkhārā uppajjanti, nāsati, tasmā avijjā saṅkhārānaṃ uppādo hutvā paccayo hoti. Tathā avijjāya sati saṅkhārā pavattanti, nīyanti ca. Yathā ca bhavādīsu khipanti, evaṃ tesaṃ avijjā paccayo hoti. Tathā āyūhanti phaluppattiyā ghaṭenti, saṃyujjanti attano phalena. Yasmiṃ santāne sayaṃ uppannā, taṃ palibundhanti. Paccayantarasamavāye udayanti uppajjanti. Hinoti ca saṅkhārānaṃ kāraṇabhāvaṃ gacchati. Paṭicca avijjaṃ saṅkhārā ayanti pavattantīti evaṃ avijjāya saṅkhārānaṃ kāraṇabhāvūpagamanavisesā uppādādayo veditabbā. Tattha tathā saṅkhārādīnaṃ viññāṇādīsu uppādaṭṭhitiādīsupi. Tiṭṭhati etenāti <span class="bld">ṭhiti,</span> kāraṇaṃ. Uppādo eva ṭhiti <span class="bld">uppādaṭṭhiti</span><a name="V2.0080"></a>. Eseva nayo sesesupi. <span class="bld">‘‘Paccayo hotī’’</span>ti idaṃ idha lokanāthena tadā paccayapariggahassa āraddhabhāvadassanaṃ. So ca ārambho ñāyāruḷho ‘‘yathā ca purimehi mahābodhisattehi bodhimūle pavattito, tatheva ca pavattito’’ti. Acchariyavegābhihatā dasasahassilokadhātu saṅkampi sampakampīti dassento <span class="bld">‘‘diṭṭhamattevā’’</span>tiādimāha.</p>
  313. <p class="bodytext"><span class="bld">Etassa dhammassā</span>ti etassa paṭiccasamuppādasaññitassa <a name="P2.0117"></a> dhammassa. So pana yasmā atthato hetupabhavānaṃ hetu. Tenāha <span class="bld">‘‘etassa paccayadhammassā’’</span>ti, jātiādīnaṃ jarāmaraṇādipaccayatāyāti attho. Nāmarūpaparicchedo, tassa ca paccayapariggaho na paṭhamābhinivesamattena hoti<a name="M2.0090"></a>, atha kho tattha aparāparaṃ ñāṇuppattisaññitena anu anu bujjhanena, tadubhayābhāvaṃ pana dassento <span class="bld">‘‘ñātapariññāvasena ananubujjhanā’’</span>ti āha. Niccasaññādīnaṃ pajahanavasena vattamānā vipassanā dhamme ca paṭivijjhantī eva nāma hoti paṭipakkhavikkhambhanena tikkhavisadabhāvāpattito, tadadhiṭṭhānabhūtā ca tīraṇapariññā, ariyamaggo ca pariññāpahānābhisamayavasena pavattiyā tīraṇapahānapariññāsaṅgaho cāti tadubhayapaṭivedhābhāvaṃ dassento <span class="bld">‘‘tīraṇa…pe… appaṭivijjhanā’’</span>ti āha. <span class="bld">Tantaṃ</span> vuccati vatthavīnanatthaṃ tantavāyehi daṇḍake āsañjitvā pasāritasuttapaṭṭī tanīyatīti katvā. Taṃ pana suttasantānākulatāya nidassanabhāvena ākulameva gahitanti āha <span class="bld">‘‘tantaṃ viya ākulakajātā’’</span>ti. Saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā nāmā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Samānetu</span>nti pubbena paraṃ samaṃ katvā ānetuṃ, avisamaṃ ujuṃ kātunti attho. Tantameva vā ākulaṃ <span class="bld">tantākulaṃ,</span> tantākulaṃ viya jātā bhūtāti <span class="bld">tantākulajātā.</span> Majjhimaṃ paṭipadaṃ anupagantvā antadvayapatanena <span class="bld">paccayākāre khalitā ākulā byākulā honti.</span> Teneva antadvayapatanena taṃtaṃdiṭṭhigāhavasena paribbhamantā ujukaṃ dhammaṭṭhiti kathaṃ paṭipajjituṃ na jānanti. Tenāha <span class="bld">‘‘na sakkonti taṃ paccayākāraṃ ujuṃ kātu’’</span>nti. <span class="bld">Dve bodhisatte</span>ti paccekabodhisattamahābodhisatte. <span class="bld">Attano dhammatāyā</span>ti attano sabhāvena, paropadesena vināti attho. <span class="bld">Tattha tattha guḷakajāta</span>nti tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne jātaguḷakampi <span class="bld">gaṇṭhīti</span> <a name="P2.0118"></a> suttagaṇṭhi. Tato eva <span class="bld">gaṇṭhibaddhaṃ</span> baddhagaṇṭhikaṃ. <span class="bld">Paccayesu pakkhalitvā</span>ti aniccadukkhānattādisabhāvesu paccayadhammesu niccādiggāhavasena pakkhalitvā. <span class="bld">Paccaye ujuṃ kātuṃ asakkontā</span>ti tasseva niccādiggāhassa avissajjanato paccayadhammanimittaṃ attano dassanaṃ ujuṃ kātuṃ asakkontā idaṃsaccābhinivesakāyaganthavasena gaṇṭhikajātā hontīti āha <span class="bld">‘‘dvāsaṭṭhi…pe… gaṇṭhibaddhā’’</span>ti. <span class="bld">Ye hi keci</span> samaṇā vā brāhmaṇā vā sassatadiṭṭhiādidiṭṭhiyo <span class="bld">nissitā</span> allīnā.</p>
  314. <p class="bodytext">Vinanato <a name="V2.0081"></a> ‘‘kulā’’ti itthiliṅgavasena laddhanāmassa tantavāyassa gaṇṭhikaṃ nāma ākulabhāvena aggato vā mūlato vā duviññeyyāyeva khalitatantasuttanti āha <span class="bld">‘‘kulāgaṇṭhikaṃ vuccati pesakārakañjiyasutta’’</span>nti. <span class="bld">Sakuṇikā</span>ti kulāvakasakuṇikā. Sā hi rukkhasākhāsu olambanakulāvakā <a name="M2.0091"></a> hoti. Tañhi sā kulāvakaṃ tato tato tiṇahīrādike ānetvā tathā vinandhati, yathā tesaṃ pesakārakañjiyasuttaṃ viya aggena vā aggaṃ mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ vivecetuṃ vā na sakkā. Tenāha <span class="bld">‘‘yathā hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Tadubhayampī</span>ti ‘‘kulāgaṇṭhika’’nti vuttaṃ kañjiyasuttaṃ, kulāvakañca. <span class="bld">Purimanayenevā</span>ti ‘‘evameva sattā’’tiādinā pubbe vuttanayeneva.</p>
  315. <p class="bodytext">Kāmaṃ muñjapabbajatiṇāni yathājātānipi dīghabhāvena patitvā araññaṭṭhāne aññamaññaṃ vinandhitvā ākulabyākulāni hutvā tiṭṭhanti, tāni pana na tathā <a name="P2.0119"></a> dubbiveciyāni, yathā rajjubhūtānīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā tānī’’</span>tiādi vuttaṃ. Sesamettha heṭṭhā vuttanayameva.</p>
  316. <p class="bodytext"><span class="bld">Apāyā</span>ti avaḍḍhitā, sukhena, sukhahetunā vā virahitāti attho. <span class="bld">Dukkhassa gatibhāvato</span>ti āpāyikassa dukkhassa pavattiṭṭhānabhāvato. <span class="bld">Sukhasamussayato</span>ti abbhudayato. <span class="bld">Vinipatitattā</span>ti virūpaṃ nipatitattā yathā tenattabhāvena sukhasamussayo na hoti, evaṃ nipatitattā. <span class="bld">Itaro</span>ti saṃsāro. Nanu ‘‘apāya’’ntiādinā vuttopi saṃsāro evāti? Saccametaṃ, nirayādīnaṃ pana adhimattadukkhabhāvadassanatthaṃ apāyādiggahaṇaṃ. Gobalībaddañāyenāyamattho veditabbo. <span class="bld">Khandhāna</span>ñca <span class="bld">paṭipāṭī</span>ti pañcannaṃ khandhānaṃ hetuphalabhāvena aparāparaṃ pavatti. <span class="bld">Abbocchinnaṃ vattamānā</span>ti avicchedena pavattamānā. <span class="bld">Taṃ sabbampī</span>ti taṃ ‘‘apāya’’ntiādinā vuttaṃ sabbaṃ apāyadukkhañceva vaṭṭadukkhañca. <span class="bld">‘‘Mahāsamudde vātukkhittanāvā viyā’’</span>ti idaṃ paribbhamaṭṭhānassa mahantadassanatthañceva paribbhamanassa anavaṭṭhitatādassanatthañca <span class="bld">‘‘upamāya</span>. <span class="bld">Yantesu yuttagoṇo viyā’’</span>ti idaṃ pana avasabhāvadassanatthañceva duppamokkhabhāvadassanatthañcāti veditabbaṃ.</p>
  317. <p class="subhead">Paṭiccasamuppādavaṇṇanā</p>
  318. <p class="bodytext"><span class="bld">Iminā tāvā</span>ti ettha <span class="bld">tāva</span>-saddo kamattho, tena ‘‘tantākulakajātā’’ti padassa anusandhi parato āvibhavissatīti dīpeti. <span class="bld">Atthi idappaccayā</span>ti ettha ayaṃ paccayoti idappaccayo, tasmā <span class="bld">idappaccayā,</span> imasmā paccayāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘imasmā nāma paccayā jarāmaraṇa’’nti <a name="V2.0082"></a> evaṃ vattabbo atthi nu kho jarāmaraṇassa paccayoti. Tenāha <a name="M2.0092"></a> <span class="bld">‘‘atthi nu kho…pe… bhaveyyā’’</span>ti. Ettha hi ‘‘kiṃ paccayā jarāmaraṇaṃ? Jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti upari jātisaddapaccayasaddasamānādhikaraṇena <a name="P2.0120"></a> kiṃ-saddena idaṃ-saddassa samānādhikaraṇatādassanato kammadhārayasamāsatā idappaccayasaddassa yujjati. Na hettha ‘‘imassa paccayā idappaccayā’’ti jarāmaraṇassa, aññassa vā paccayato jarāmaraṇasambhavapucchā sambhavati viññātabhāvato, asambhavato ca, jarāmaraṇassa pana paccayapucchā sambhavati. Paccayasaddasamānādhikaraṇatāyañca idaṃ-saddassa ‘‘imasmā paccayā’’ti paccayapucchā yujjati.</p>
  319. <p class="bodytext">Sā pana samānādhikaraṇatā yadipi aññapadatthasamāsepi labbhati, aññapadatthavacanicchābhāvato panettha kammadhārayasamāso veditabbo. Sāmivacanasamāsapakkhe pana nattheva samānādhikaraṇatāsambhavoti. Nanu ca ‘‘idappaccayatā paṭiccasamuppādo’’ti ettha idappaccaya-saddo sāmivacanasamāso icchitoti? Saccaṃ icchito ujukameva tattha paṭiccasamuppādavacanicchāti katvā, idha pana kevalaṃ jarāmaraṇassa paccayaparipucchā adhippetā, tasmā yathā tattha idaṃ-saddassa paṭiccasamuppādavisesanatā, idha ca ‘‘pucchitabbapaccayatthatā sambhavati, tathā tattha, idha ca samāsakappanā veditabbā. Kasmā pana tattha kammadhārayasamāso na icchitoti? Hetuppabhavānaṃ hetu paṭiccasamuppādoti imassa atthassa kammadhārayasamāse asambhavatoti imassa, attano paccayānurūpassa anurūpo paccayo idappaccayoti etassa ca atthassa icchitattā. Yo panettha idaṃ-saddena gahito attho, so ‘‘atthi idappaccayā jarāmaraṇa’’nti jarāmaraṇaggahaṇeneva gahitoti idaṃ-saddo paṭiccasamuppādato pariccajanato aññassa asambhavato paccaye <a name="P2.0121"></a> avatiṭṭhati, tenettha kammadhārayasamāso. Tattha pana idaṃ-saddassa tato pariccajanakāraṇaṃ natthīti sāmivacanasamāso eva icchito. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span>pana yasmā jarāmaraṇādīnaṃ paccayapucchāmukhenāyaṃ paṭiccasamuppādadesanā āraddhā, paṭiccasamuppādo ca nāma atthato hetuppabhavānaṃ hetūti vutto vāyamattho, tasmā ‘‘imassa jarāmaraṇassa paccayo’’ti evamatthavaṇṇanā katā.</p>
  320. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṇḍitenā</span>ti ekaṃsabyākaraṇīyādipañhāvisesajānanasamatthāya paññāya samannāgatena. Tameva hissa paṇḍiccaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā’’</span>tiādi vuttaṃ<a name="M2.0093"></a>. Yādisassa jīvassa diṭṭhigatiko sarīrato anaññattaṃ pucchati <span class="bld">‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’</span>nti, so evaṃ paramatthato nupalabbhati, kathaṃ tassa vañjhātanayassa viya dīgharassatā sarīrato aññatā vā anaññatā vā byākātabbā siyā, tasmāssa pañhassa ṭhapanīyatā veditabbā. <span class="bld">Tuṇhībhāvo</span> nāmesa pucchato anādaro vihesā <a name="V2.0083"></a> viya hotīti <span class="bld">‘‘abyākatameta’’</span>nti pakārantaramāha. Evaṃ abyākaraṇakāraṇaṃ ñātukāmassa kathetabbaṃ hoti, kathite ca jānantassa pamādopi evaṃ siyā, kathanavidhi pana ‘‘yādisassā’’tiādinā dassito eva. <span class="bld">Evaṃ appaṭipajjitvā</span>ti evaṃ ṭhapanīyapañhe viya tuṇhībhāvādiṃ anāpajjitvā eva. ‘‘Appaṭipajjitvā’’ti vacanaṃ nidassanamattametaṃ. ‘‘Kiṃ sabbaṃ anicca’’nti vutte ‘‘kiṃ saṅkhataṃ sandhāya pucchasi, udāhu asaṅkhata’’nti paṭipucchitvā byākātabbaṃ hoti ‘‘kiṃ khandhapañcakaṃ pariññeyya’’nti puṭṭhe ‘‘atthi tattha pariññeyyaṃ, atthi na pariññeyya’’nti vibhajja byākātabbaṃ hoti, evaṃ appaṭipajjitvāti ca ayamettha attho icchitoti. Pubbe yassa paccayassa atthitāmattaṃ <a name="P2.0122"></a> coditanti atthitāmattaṃ vissajjitaṃ. Pucchāsabhāgena hi vissajjananti. Idāni tasseva sarūpapucchā karīyatīti <span class="bld">‘‘puna ki’’</span>nti vuttaṃ. Idhāpi ‘‘yathā’’tiādi sabbaṃ ānetvā vattabbaṃ.</p>
  321. <p class="bodytext">‘‘Esa nayo sabbapadesū’’ti atidesavasena ussukkaṃ katvā <span class="bld">‘‘nāmarūpapaccayā’’</span>tiādinā tattha apavādo āraddho. Yasmā dassetukāmo, tasmā idaṃ vuttanti yojanā. <span class="bld">Channaṃ vipākasamphassānaṃyeva gahaṇaṃ hoti</span> viññāṇādi vedanāpariyosānā vipākavidhīti katvā anekesu suttapadesu, (ma. ni. 3.126; udā. 1) abhidhamme (vibha. 225) ca yebhuyyena tesaṃyeva gahaṇassa niruḷhattā. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ sutte. <span class="bld">Ca</span>-saddo byatirekattho, tenettha ‘‘gahitampī’’tiādinā vuccamānaṃyeva visesaṃ joteti. Paccayabhāvo nāma paccayuppannāpekkho tena vinā tassa asambhavato. Tasmā <span class="bld">saḷāyatanappaccayā</span>ti ‘‘saḷāyatanapaccayā phasso’’ti iminā padenāti yojanā. Avayavena vā samudāyopalakkhaṇametaṃ ‘‘saḷāyatanapaccayā’’ti, tasmā ‘‘saḷāyatanapaccayā phasso’’ti iminā padenāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Gahitampī</span>ti chabbidhaṃ vipākaphassampi. <span class="bld">Aggahitampī</span>ti avipākaphassampi kusalākusalakiriyāphassampi. Paccayuppannavisesaṃ dassetukāmoti <a name="M2.0094"></a> yojanā. Na cettha paccayuppannova upādinno icchito, atha kho paccayopi upādinno icchitoti ajjhattikāyatanasseva saḷāyatanaggahaṇena gahaṇanti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘saḷāyatanato…pe… dassetukāmo’’</span>ti. Na hi phassassa cakkhādisaḷāyatanameva paccayo, atha kho ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’tiādi (ma. ni. 3.421, 425, 426; saṃ. ni. 2.44, 45; 2.4.60; kathā. 465, 467) vacanato rūpāyatanādirūpañca cakkhuviññāṇādināmañca paccayo, tasmā imaṃ cakkhādisaḷāyatanato atirittaṃ <a name="P2.0123"></a> āvajjanādi viya sādhāraṇaṃ ahutvā, tassa tassa phassassa sādhāraṇatāya aññaṃ visesapaccayaṃ pi-saddena avisiṭṭhaṃ sādhāraṇapaccayaṃ pidassetukāmo bhagavā, ‘‘nāmarūpapaccayā <a name="V2.0084"></a> phasso’’ti idaṃ vuttanti yojanā. <span class="bld">Abhidhammabhājanīye</span>pi imameva paccayaṃ sandhāya ‘‘nāmarūpapaccayā phasso’’ti vuttanti <span class="bld">tadaṭṭhakathāyaṃ</span> (vibha. aṭṭha. 243) ‘‘paccayavisesadassanatthañceva <span class="bld">mahānidānadesanāsaṅgahattha</span>ñcā’’ti <span class="bld">atthavaṇṇanā</span> katā. <span class="bld">Paccayāna</span>nti jātiādīnaṃ paccayadhammānaṃ. <span class="bld">Nidānaṃ kathita</span>nti jarāmaraṇādikassa nidānattaṃ kathitaṃ ekaṃsiko paccayabhāvo kathito. Tañhi tesaṃ paccayabhāve abyabhicārīti dassetuṃ ‘‘iti kho paneta’’ntiādinā upari desanā pavattā. <span class="bld">Nijjaṭe</span>ti nijjālake. <span class="bld">Niggumbe</span>ti nikkhepe. Padadvayenāpi ākulābhāvameva dasseti, tasmā anākulaṃ abyākulaṃ mahantaṃ paccayanidānamettha kathitanti <span class="bld">mahānidānaṃ</span> suttaṃ aññathābhāvassa abhāvato.</p>
  322. <p class="bodytext"><a name="para98"></a><a name="para98_dn2"></a><span class="paranum">98</span>. <span class="bld">Tesaṃ tesaṃ paccayāna</span>nti tesaṃ tesaṃ jātiādīnaṃ paccayānaṃ. Yasmā paccayabhāvo nāma tehi tehi paccayehi anūnādhikeheva tassa tassa phalassa sambhavato <span class="bld">tatho</span> taccho, tappakāro vā sāmaggiupagatesu paccayesu muhuttampi <span class="bld">tatho</span> nibbattanadhammānaṃ asambhavābhāvato. <span class="bld">Avitatho</span> avisaṃvādanako visaṃvādanākāravirahito aññadhammapaccayehi aññadhammānuppattito. <span class="bld">‘‘Anaññathā’’</span>ti vuccati aññathābhāvassa abhāvato. Tasmā <span class="bld">‘‘tathaṃ avitathaṃ anaññathaṃ paccayabhāvaṃ dassetu’’</span>nti vuttaṃ. Pariyāyati <a name="P2.0124"></a> attano phalaṃ pariggahetvā vattatīti <span class="bld">pariyāyo,</span> hetūti āha <span class="bld">‘‘pariyāyenāti kāraṇenā’’</span>ti. <span class="bld">Sabbena sabba</span>nti devattādinā <a name="M2.0095"></a> sabbabhāvena sabbā jāti. <span class="bld">Sabbathā sabba</span>nti tatthāpi cātumahārājikādisabbākārena sabbā, <span class="bld">nipātadvayametaṃ,</span> nipātañca abyayaṃ, tañca sabbaliṅgavibhattivacanesu ekākārameva hotīti pāḷiyaṃ ‘‘sabbena sabbaṃ sabbathā sabba’’nti vuttaṃ. Atthavacane pana tassa tassa jātisaddāpekkhāya itthiatthavuttitaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘sabbākārena sabbā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Imināva nayenā</span>ti iminā jātivāre vutteneva nayena. <span class="bld">Devādīsū</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena gandhabbayakkhādike pāḷiyaṃ (dī. ni. 2.98) āgate, tadantarabhede ca saṅgaṇhāti.</p>
  323. <p class="bodytext"><span class="bld">Idha nikkhittaatthavibhajanatthe</span>ti imasmiṃ ‘‘kassaci kimhicī’’ti aniyamato uddesavasena vuttatthassa niddisanatthe jotetabbe <span class="bld">nipāto,</span> tadatthajotanaṃ nipātapadanti attho. <span class="bld">Tassā</span>ti tassa padassa. <span class="bld">Te</span>ti dhammadesanāya sampadānabhūtaṃ theraṃ vadati. <span class="bld">Seyyathida</span>nti vā te katameti ceti attho. Ye hi ‘‘kassacī’’ti, ‘‘kimhicī’’ti ca aniyamato vutto attho, te katameti. Kathetukamyatāpucchā hesā. <span class="bld">Devabhāvāyā</span>ti devabhāvatthaṃ. <span class="bld">Khandhajātī</span>ti khandhapātubhāvo, yathā khandhesu uppannesu ‘‘devā’’ti samaññā hoti, tathā tesaṃ uppādoti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘yāyā’’</span>ti āha. <span class="bld">Sabbapadesū</span>ti ‘‘gandhabbānaṃ gandhabbatthāyā’’tiādīsu sabbesu jātiniddesapadesu<a name="V2.0085"></a>, bhavādipadesu ca. Yena hi nayena sace hi jātīti ayamatthayojanā katā, jātiniddesapadesova ‘‘bhavo’’tiādinā bhavādipadesupi so kātabboti. <span class="bld">Devāti upapattidevā</span> cātumahārājikato paṭṭhāya yāva bhavaggā dibbanti kāmaguṇādīhi kīḷanti laḷanti viharanti jotantīti katvā. Gandhaṃ abbanti paribhuñjantīti <span class="bld">gandhabbā,</span> dhataraṭṭhassa <a name="P2.0125"></a> mahārājassa parivārabhūtā. Yajanti vessavaṇasakkādike pūjentīti <span class="bld">yakkhā,</span> tena tena vā paṇidhikammādinā yajitabbā pūjetabbāti <span class="bld">yakkhā,</span> vessavaṇassa mahārājassa parivārabhūtā. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘amanussā’’ti avisesena vuttaṃ. <span class="bld">Bhūtā</span>ti kumbhaṇḍā, virūḷhakassa mahārājassa parivārabhūtā. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘ye keci nibbattasattā’’ti avisesena vuttaṃ. <span class="bld">Aṭṭhipakkhā</span> bhamaratuppaḷādayo. <span class="bld">Cammapakkhā</span> jatusiṅgālādayo. <span class="bld">Lomapakkhā</span> haṃsamorādayo. <span class="bld">Sarīsapā</span> ahivicchikasatapadiādayo.</p>
  324. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Tesaṃ</span> <a name="M2.0096"></a> <span class="bld">tesa’’</span>nti idaṃ na yevāpanakaniddeso viya avuttasaṅgahatthaṃ vacanaṃ, atha kho ayevāpanakaniddeso viya vuttasaṅgahatthanti. <span class="bld">Ādi</span>-saddeneva ca āmeḍitattho saṅgayhatīti āha <span class="bld">‘‘tesaṃ tesaṃ devagandhabbādīna’’</span>nti. <span class="bld">Tadattāyā</span>ti taṃbhāvāya, yathārūpesu khandhesu pavattamānesu ‘‘devā gandhabbā’’ti lokasamaññā hoti, tathārūpatāyāti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘devagandhabbādibhāvāyā’’</span>ti. ‘‘Nirodho, vigamo’’ti ca paṭiladdhattālābhassa bhāvo vuccati, idha pana accantābhāvo adhippeto ‘‘sabbaso jātiyā asatī’’ti avatvā ‘‘jātinirodhā’’ti vuttattāti āha <span class="bld">‘‘abhāvāti attho’’</span>ti.</p>
  325. <p class="bodytext"><span class="bld">Phalatthāya hinotī</span>ti yathā phalaṃ tato nibbattati, evaṃ hinoti pavattati, tassa hetubhāvaṃ upagacchatīti attho. <span class="bld">Idaṃ gaṇhatha na</span>nti ‘‘idaṃ me phalaṃ, gaṇhatha na’’nti evaṃ <span class="bld">appeti viya</span> niyyāteti viya. ‘‘Esa nayo’’ti avisesaṃ atidisitvā visesamattassa atthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādi vuttaṃ. Nanu cāyaṃ jāti parinipphannā, saṅkhatabhāvā ca na hoti vikārabhāvato, tathā jarāmaraṇaṃ, tassa kathaṃ sā hetu hotīti codanaṃ sandhāyāha <a name="P2.0126"></a> <span class="bld">‘‘jarāmaraṇassa hī’’</span>tiādi. Tabbhāve bhāvo, tadabhāve ca abhāvo jarāmaraṇassa jātiyā upanissayatā.</p>
  326. <p class="bodytext"><a name="para99"></a><a name="para99_dn2"></a><span class="paranum">99</span>. <span class="bld">Okāsapariggaho</span>ti pavattiṭṭhānapariggaho. <span class="bld">Upapattibhave</span> yujjati upapattikkhandhānaṃ yathāvuttaṭṭhānato aññattha anuppajjanato. <span class="bld">Idha panā</span>ti imasmiṃ sutte ‘‘kāmabhavo’’tiādinā āgate imasmiṃ ṭhāne. <span class="bld">Kammabhave yujjati</span> kāmabhavādijotanā visesato tassa jātiyā paccayabhāvatoti. Tenāha <span class="bld">‘‘so hi jātiyā upanissayakoṭiyāva paccayo’’</span>ti. Nanu ca upapattibhavopi <a name="V2.0086"></a> jātiyā upanissayavasena paccayo hotīti? Saccaṃ hoti, so pana na tathā padhānabhūto, kammabhavo pana padhānabhūto paccayo janakabhāvatoti. ‘‘So hi jātiyā’’tiādi vuttaṃ kāmabhavūpagaṃ kammaṃ kāmabhavo. Esa nayo rūpārūpabhavesupi. <span class="bld">Okāsapariggahova kato</span>‘‘kimhicī’’ti iminā sattapariggahassa katattā.</p>
  327. <p class="bodytext"><a name="para100"></a><a name="para100_dn2"></a><span class="paranum">100</span>. <span class="bld">Tiṇṇa</span>mpi <span class="bld">kammabhavāna</span>nti kāmakammabhavādīnaṃ tiṇṇampi kammabhavānaṃ.<span class="bld"> Tiṇṇañca upapattibhavāna</span>nti kāmupapattibhavādīnaṃ tiṇṇañca upapattibhavānaṃ. <span class="bld">Tathā</span> <a name="M2.0097"></a> <span class="bld">sesānipī</span>ti diṭṭhupādānādīni sesupādānānipi tiṇṇampi kammabhavānaṃ, tiṇṇañca upapattibhavānaṃ paccayoti attho. <span class="bld">Itī</span>ti evaṃ vuttanayena. Dvādasa kammabhavā dvādasa upapattibhavāti <span class="bld">catuvīsatibhavā veditabbā.</span> Yasmā kammabhavassa paccayabhāvamukheneva upādānaṃ upapattibhavassa paccayo nāma hoti, na aññathā, tasmā upādānaṃ kammabhavassa ujukameva paccayabhāvoti āha <span class="bld">‘‘nippariyāyenettha dvādasa kammabhavā labbhantī’’</span>ti. <span class="bld">Tesa</span>nti kammabhavānaṃ. <span class="bld">Sahajātakoṭiyā</span>ti akusalassa kammabhavassa sahajātaṃ upādānaṃ sahajātakoṭiyā, itaraṃ anantarūpanissayādivasena upanissayakoṭiyā, kusalassa kammabhavassa pana <a name="P2.0127"></a> upanissayakoṭiyāva paccayo. Ettha ca yathā aññamaññanissayasampayuttaatthiavigatādipaccayānaṃ sahajātapaccayena ekasaṅgahataṃ dassetuṃ ‘‘sahajātakoṭiyā’’ti vuttaṃ, evaṃ ārammaṇūpanissayaanantarūpanissayapakatūpanissayānaṃ ekajjhaṃ gahaṇavasena <span class="bld">‘‘upanissayakoṭiyā’’</span>ti vuttanti <span class="bld">daṭṭhabbaṃ.</span></p>
  328. <p class="bodytext"><a name="para101"></a><a name="para101_dn2"></a><span class="paranum">101</span>. <span class="bld">Upādānassā</span>ti ettha kāmupādānassa <span class="bld">taṇhā</span> upanissayakoṭiyāva paccayo, sesupādānānaṃ <span class="bld">sahajātakoṭiyāpi upanissayakoṭiyāpi</span> viññāṇādi ca vedanāpariyosānā vipākavidhīti katvā.</p>
  329. <p class="bodytext"><a name="para102"></a><a name="para102_dn2"></a><span class="paranum">102</span>. <span class="bld">Yadidaṃ vedanāti ettha vipākavedanā</span>ti tameva tāva <span class="bld">upanissayakoṭiyā paccayo</span> itarakoṭiyā asambhavato. <span class="bld">Aññā</span>ti kusalākusalakiriyavedanā. <span class="bld">Aññathāpī</span>ti sahajātakoṭiyāpi.</p>
  330. <p class="bodytext"><a name="para103"></a><a name="para103_dn2"></a><span class="paranum">103</span>. <span class="bld">Ettāvatā</span>ti jarāmaraṇādīnaṃ paccayaparamparādassanavasena pavattāya ettakāya desanāya. <span class="bld">Purimataṇha</span>nti purimabhavasiddhaṃ taṇhaṃ. ‘‘Esa paccayo taṇhāya, yadidaṃ vedanā’’ti vatvā tadanantaraṃ ‘‘phassapaccayā vedanāti iti kho panetaṃ vutta’’ntiādinā vedanāya paccayabhūtassa phassassa uddharaṇaṃ aññesu suttesu āgatanayena paṭiccasamuppādassa desanāmaggo<a name="V2.0087"></a>, taṃ pana anotaritvā samudācārataṇhādassanamukheneva taṇhāmūlakadhamme desento āciṇṇadesanāmaggato okkamanto viya, tañca desanaṃ passato appavattanti pasayha balakkārena desento viya ca hotīti āha <span class="bld">‘‘idānī’’</span>tiādi. <span class="bld">Dve taṇhā</span>ti idhādhippetataṇhā eva <a name="M2.0098"></a> dvidhā bhindanto āha. <span class="bld">Esanataṇhā</span>ti bhogānaṃ pariyesanavasena pavattataṇhā. <span class="bld">Esitataṇhā</span>ti pariyiṭṭhesu bhogesu uppajjamānataṇhā. <span class="bld">Samudācārataṇhāyā</span>ti pariyuṭṭhānavasena pavattataṇhāya. <span class="bld">Duvidhāpesā vedanaṃ paṭicca taṇhā</span> <a name="P2.0128"></a> <span class="bld">nāma vedanāpaccayā ca</span> appaṭiladdhānaṃ bhogānaṃ paṭilābhāya pariyesanā, laddhesu ca tesupātabyatāpattiādi hotīti.</p>
  331. <p class="bodytext">Paritassanavasena pariyesati etāyāti <span class="bld">pariyesanā.</span> Āsayato, payogato ca pariyesanā tathāpavatto cittuppādo. Tenāha <span class="bld">‘‘taṇhāya sati hotī’’</span>ti. <span class="bld">Rūpādiārammaṇapaṭilābho</span>ti savatthukānaṃ rūpādiārammaṇānaṃ gavesanavasena, pavattiyaṃ pana apariyiṭṭhaṃyeva labbhati, tampi atthato pariyesanāya laddhameva nāma tathārūpassa kammassa pubbekatattā eva labbhanato. Tenāha <span class="bld">‘‘so hi pariyesanāya sati hotī’’</span>ti. <span class="bld">Sukhavinicchaya</span>nti sukhaṃ visesato nicchinotīti sukhavinicchayo, sukhaṃ sabhāvato, samudayato, atthaṅgamanato, nissaraṇato ca yāthāvato jānitvā pavattañāṇaṃ, taṃ sukhavinicchayaṃ. <span class="bld">Jaññā</span>ti jāneyya. ‘‘Subhasukha’’ntiādikaṃ ārammaṇe abhūtākāraṃ vividhaṃ ninnabhāvena nicchinoti āropetīti <span class="bld">vinicchayo.</span> Assādānupassanataṇhādiṭṭhiyāpi evameva vinicchayabhāvo veditabbo. Imasmiṃ pana sutte vitakkoyeva āgatoti yojanā. <span class="bld">Imasmiṃ pana sutte</span>ti sakkapañhasutte. (Dī. ni. 2.358) tattha hi ‘‘chando kho, devānaṃ inda, vitakkanidāno’’ti āgataṃ. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ <span class="bld">mahānidānasutte.</span> <span class="bld">‘‘Vitakkeneva vinicchinātī’’</span>ti etena ‘‘vinicchīyati etenāti vinicchayo’’ti vinicchaya-saddassa karaṇasādhanamāha. <span class="bld">‘‘Ettaka’’</span>ntiādi vinicchayanākāradassanaṃ.</p>
  332. <p class="bodytext">Chandanaṭṭhena chando, evaṃ rañjanaṭṭhena rāgo, svāyaṃ anāsevanatāya mando hutvā pavatto idhādhippetoti āha <span class="bld">‘‘dubbalarāgassādhivacana’’</span>nti. <span class="bld">Ajjhosāna</span>nti taṇhādiṭṭhivasena abhinivisanaṃ. ‘‘Mayhaṃ <a name="P2.0129"></a> ida’’nti hi taṇhāgāho yebhuyyena attaggāhasannissayova hoti. Tenāha ‘‘ahaṃ mama’’nti, <span class="bld">‘‘balavasanniṭṭhāna’’</span>nti ca tesaṃ gāhānaṃ thirabhāvappattimāha. <span class="bld">Taṇhādiṭṭhivasena pariggahakaraṇa</span>nti ‘‘ahaṃ mama’’nti balavasanniṭṭhānavasena abhiniviṭṭhassa <a name="M2.0099"></a> attattaniyaggāhavatthuno aññāsādhāraṇaṃ viya katvā pariggahetvā ṭhānaṃ, tathāpavatto lobhasahagatacittuppādo. Attanā pariggahitassa vatthuno yassa vasena parehi sādhāraṇabhāvassa asahamāno <a name="V2.0088"></a> hoti puggalo, so dhammo <span class="bld">asahanatā. Evaṃ vacanatthaṃ vadanti</span> niruttinayena. Saddalakkhaṇe pana yassa dhammassa vasena macchariyayogato puggalo maccharo, tassa bhāvo, kammaṃ vā <span class="bld">macchariyaṃ,</span> macchero dhammo. Macchariyassa balavabhāvato ādarena rakkhaṇaṃ ārakkhoti āha <span class="bld">‘‘dvāra…pe… suṭṭhu rakkhaṇa’’</span>nti. Attano phalaṃ karotīti <span class="bld">karaṇaṃ,</span> yaṃ kiñci kāraṇaṃ, adhikaṃ karaṇanti <span class="bld">adhikaraṇaṃ,</span> visesakāraṇaṃ. Visesakāraṇañca bhogānaṃ ārakkhadaṇḍādānādianatthasambhavassāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘ārakkhādhikaraṇa’’</span>ntiādi. <span class="bld">Paranisedhanattha</span>nti māraṇādinā paresaṃ vibādhanatthaṃ. Ādīyati etenāti <span class="bld">ādānaṃ,</span> daṇḍassa ādānaṃ <span class="bld">daṇḍādānaṃ,</span> abhibhavitvā paraviheṭhanacittuppādo. <span class="bld">Satthādāne</span>pi eseva nayo. Hatthaparāmāsādivasena kāyena kātabbakalaho <span class="bld">kāyakalaho.</span> Mammaghaṭṭanādivasena vācāya kātabbakalaho <span class="bld">vācākalaho.</span> Virujjhanavasena virūpaṃ gaṇhāti etenāti <span class="bld">viggaho.</span> Viruddhaṃ vadati etenāti <span class="bld">vivādo. Tuvaṃ tuva</span>nti agāravavacanasahacaraṇato tuvaṃ tuvaṃ, sabbete tathāpavattā dosasahagatacittuppādā veditabbā. Tenāha bhagavā ‘‘aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavantī’’ti (dī. ni. 2.104).</p>
  333. <p class="bodytext"><a name="para112"></a><a name="para112_dn2"></a><span class="paranum">112</span>. <span class="bld">Desanaṃ nivattesī</span>ti ‘‘taṇhaṃ paṭicca pariyesanā’’tiādinā anulomanayena pavattitaṃ desanaṃ paṭilomanayena <a name="P2.0130"></a> puna ‘‘ārakkhādhikaraṇa’’nti ārabhanto nivattesi. <span class="bld">Pañcakāmaguṇikarāgavasenā</span>ti ārammaṇabhūtā pañca kāmaguṇā etassa atthīti pañcakāmaguṇiko, tattha rañjanavasena abhiramaṇavasena pavattarāgo, tassa vasena <span class="bld">uppannā</span> rañjanavasena taṇhāyanavasena pavattā <span class="bld">rūpāditaṇhāva</span> kāmesu taṇhāti <span class="bld">kāmataṇhā.</span> Bhavati atthi sabbakālaṃ tiṭṭhatīti pavattā bhavadiṭṭhi uttarapadalopena <span class="bld">bhavo,</span> taṃsahagatā taṇhā <span class="bld">bhavataṇhā.</span> Vibhavati vinassati ucchijjatīti pavattā vibhavadiṭṭhi <span class="bld">vibhavo</span> uttarapadalopena, taṃsahagatā taṇhā <span class="bld">vibhavataṇhā</span>ti āha <span class="bld">‘‘sassatadiṭṭhī’’</span>tiādi. <span class="bld">Ime dve dhammā</span>ti <a name="M2.0100"></a> ‘‘esa paccayo upādānassa, yadidaṃ taṇhā’’ti (dī. ni. 2.101) evaṃ vuttā vaṭṭamūlataṇhā ca ‘‘taṇhaṃ paṭicca pariyesanā’’ti (dī. ni. 2.103) evaṃ vuttā samudācārataṇhā cāti ime dve dhammā. <span class="bld">Vaṭṭamūlasamudācāravasenā</span>ti vaṭṭamūlavasena ceva samudācāravasena ca. <span class="bld">Dvīhi koṭṭhāsehī</span>ti dvīhi bhāgehi. Dvīhi avayavehi samosaranti nibbattanavasena samaṃ vattanti itoti <span class="bld">samosaraṇaṃ,</span> paccayo, ekaṃ samosaraṇaṃ etāsanti <span class="bld">ekasamosaraṇā.</span> Kena pana ekasamosaraṇāti āha <span class="bld">‘‘vedanāyā’’</span>ti. Dvepi hi taṇhā vedanāpaccayā evāti. Tenāha <span class="bld">‘‘vedanāpaccayena ekapaccayā’’</span>ti. Tato tato osaritvā āgantvā samavasanaṭṭhānaṃ <span class="bld">osaraṇa samosaraṇaṃ.</span> Vedanāya <a name="V2.0089"></a> samaṃ saha ekasmiṃ ārammaṇe osaraṇakapavattanakā vedanā samosaraṇāti āha <span class="bld">‘‘idaṃ sahajātasamosaraṇaṃ nāmā’’</span>ti.</p>
  334. <p class="bodytext"><a name="para113"></a><a name="para113_dn2"></a><span class="paranum">113</span>. <span class="bld">Sabbe</span>ti uppattidvāravasena bhinditvā vuttā <span class="bld">savipākaphassā</span> eva viññāṇādi vedanāpariyosānā vipākavithīti <a name="P2.0131"></a> katvā. Paṭiccasamuppādakathā nāma vaṭṭakathāti āha <span class="bld">‘‘ṭhapetvā cattāro lokuttaravipākaphasse’’</span>ti. <span class="bld">Bahudhā</span>ti bahuppakārena. Ayañhi pañcadvāre cakkhupasādādivatthukānaṃ pañcannaṃ vedanānaṃ cakkhusamphassādiko phasso sahajātaaññamaññanissayavipākaāhārasampayuttaatthiavigatavasena aṭṭhadhā paccayo hoti. Sesānaṃ pana ekekasmiṃ dvāre sampaṭicchanasantīraṇatadārammaṇavasena pavattānaṃ kāmāvacaravipākavedanānaṃ cakkhusamphassādiko phasso upanissayavasena ekadhāva paccayo hoti. Manodvārepi tadārammaṇavasena pavattānaṃ kāmāvacaravipākavedanānaṃ sahajātamanosamphasso tatheva aṭṭhadhā paccayo hoti, tathā paṭisandhibhavaṅgacutivasena pavattānaṃ tebhūmakavipākavedanānaṃ. Yā pana tā manodvāre tadārammaṇavasena pavattā kāmāvacaravedanā, tāsaṃ manodvārāvajjanasampayutto manosamphasso upanissayavasena ekadhāva paccayo hotīti evaṃ phasso bahudhā vedanāya paccayo hotīti veditabbaṃ.</p>
  335. <p class="bodytext"><a name="para114"></a><a name="para114_dn2"></a><span class="paranum">114</span>. <span class="bld">Vedanādīna</span>nti vedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇānaṃ. <span class="bld">Asadisabhāvā</span>ti anubhavanasañjānanābhisaṅkharaṇavijānanabhāvā. Te hi aññamaññavidhurena vedayitādirūpena ākiriyanti paññāyantīti <span class="bld">ākārāti vuccanti. Teyevā</span>ti <a name="M2.0101"></a> vedanādīnaṃ te eva vedayitādiākārā. <span class="bld">Sādhukaṃ dassiyamānā</span>ti sakkaccaṃ paccakkhato viya pakāsiyamānā. <span class="bld">Taṃ taṃ līnamatthaṃ gamentī</span>ti ‘‘arūpaṭṭho ārammaṇābhimukhanamanaṭṭho’’ti evamādikaṃ taṃ taṃ līnaṃ apākaṭamatthaṃ gamenti ñāpentīti <span class="bld">liṅgāni. Tassa tassa sañjānanahetuto</span>ti tassa tassa arūpaṭṭhādikassa sallakkhaṇassa kāraṇattā. Nimīyanti anumīyanti etehīti <span class="bld">nimittāni. Tathā tathā</span> arūpabhāvādippakārena, vedayitādippakārena ca <span class="bld">uddisitabbato</span> kathetabbato <span class="bld">uddesā. Tasmā</span>ti ‘‘asadisabhāvā’’tiādinā vuttamevatthaṃ kāraṇabhāvena paccāmasati. Yasmā vedanādīnaṃ aññamaññaasadisabhāvā yathāvuttenatthena ākārādayo, tasmā <span class="bld">ayaṃ</span> idāni vuccamāno ettha pāḷipade <span class="bld">attho.</span></p>
  336. <p class="bodytext"><span class="bld">Nāmasamūhassā</span>ti ārammaṇābhimukhaṃ namanaṭṭhena ‘‘nāma’’nti laddhasamaññassa <a name="P2.0132"></a> vedanādicatukkhandhasaṅkhātassa arūpadhammapuñjassa. <span class="bld">Paññattī</span>ti ‘‘nāmakāyo arūpakalāpo arūpino <a name="V2.0090"></a> khandhā’’tiādikā paññāpanā hoti. Cetanāpadhānattā saṅkhārakkhandhadhammānaṃ <span class="bld">‘‘saṅkhārānaṃ cetanākāre’’</span>tiādi vuttaṃ. Tathā hi <span class="bld">suttantabhājanīye</span> saṅkhārakkhandhavibhajane ‘‘yā cetanā sañcetanā sañcetayitatta’’nti (vibha. 249 abhidhammabhājanīye) cetanāva niddiṭṭhā. <span class="bld">Asatī</span>ti asantesu. Vacanavipallāsena hi evaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Cattāro khandhe vatthuṃ katvā</span>ti vedanā saññā cittaṃ cetanādayoti ime catukkhandhasaññite nissayapaccayabhūte dhamme vatthuṃ katvā. Ayañca nayo pañcadvārepi sambhavatīti <span class="bld">‘‘manodvāre’’</span>ti visesitaṃ. <span class="bld">Adhivacanasamphassavevacano</span>ti adhivacanamukhena paññattimukhena gahetabbattā ‘‘adhivacanasamphasso’’ti laddhanāmo. <span class="bld">So</span>ti manosamphasso. Pañcavokāre ca hadayavatthuṃ nissāya labbhanato <span class="bld">rūpakāye paññāyateva,</span> ayaṃ pana nayo idha na icchito vedanādipaṭikkhepavasena asambhavapariyāyassa jotitattāti <span class="bld">‘‘pañcapasāde vatthuṃ katvā uppajjeyyā’’</span>ti attho vutto. Na hi vedanāsannissayena vinā pañcapasāde vatthuṃ katvā manosamphassassa sambhavo atthi. Uppattiṭṭhāne asati anuppattiṭṭhānato phalassa uppatti nāma kadācipi natthīti imamatthaṃ yathādhigatassa atthassa nidassanavasena dassento <span class="bld">‘‘ambarukkhe’’</span>tiādimāha<a name="M2.0102"></a>. <span class="bld">Rūpakāyato</span>ti kevalaṃ rūpakāyato. <span class="bld">Tassā</span>ti manosamphassassa.</p>
  337. <p class="bodytext">Virodhipaccayasannipāte vibhūtatarā visadisuppatti, tasmiṃ vā sati attano santāne vijjamānasseva visadisuppattihetubhāvo <span class="bld">ruppanākāro.</span> So eva ruppanākāro vatthusappaṭighādikaṃ taṃ taṃ līnamatthaṃ gametīti <span class="bld">liṅgaṃ.</span> Tassa tassa sañjānanahetuto <span class="bld">nimittaṃ.</span> Tathā tathā uddisitabbato <span class="bld">uddeso</span>ti evamettha ākārādayo atthato <a name="P2.0133"></a> veditabbā. Vatthārammaṇānaṃ aññamaññapaṭihananaṃ <span class="bld">paṭigho,</span> tato paṭighato jāto <span class="bld">paṭighasamphasso.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘sappaṭigha’’</span>ntiādi. <span class="bld">Nāmakāyato</span>ti kevalaṃ nāmakāyato. <span class="bld">Tassā</span>ti paṭighasamphassassa. Sesaṃ paṭhamapañhe vuttanayameva.</p>
  338. <p class="bodytext"><span class="bld">Ubhayavasenā</span>ti nāmakāyo rūpakāyoti ubhayasannissayassa adhivacanasamphasso paṭighasamphassoti ubhayasamphassassa vasena.</p>
  339. <p class="bodytext"><span class="bld">Visuṃ visuṃ paccayaṃ dassetvā</span>ti byatirekamukhena paccekaṃ nāmakāyarūpakāyasaññitaṃ paccayaṃ dassetvā. <span class="bld">Tesa</span>nti phassānaṃ. <span class="bld">Avisesato</span>ti visesaṃ akatvā sāmaññato. <span class="bld">Dassetu</span>nti byatirekamukheneva dassetuṃ. <span class="bld">Eseva hetū</span>ti esa chasupi dvāresu pavatto nāmarūpasaṅkhāto hetu yathārahaṃ dvinnampi phassānaṃ. Idāni taṃ yathārahaṃ pavattiṃ vibhajitvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘cakkhudvārādīsu hī’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  340. <p class="bodytext"><span class="bld">Sampayuttakā</span> <a name="V2.0091"></a> <span class="bld">khandhā</span>ti phassena sampayuttā vedanādayo khandhā. Āvajjanassāpi sampayuttakkhandhaggahaṇenevettha gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ tadavinābhāvato. Parato <span class="bld">manosamphasse</span>pi eseva nayo. <span class="bld">Pañcavidhopī</span>ti cakkhusamphassādivasena pañcavidhopi. <span class="bld">So phasso</span>ti paṭighasamphasso. <span class="bld">Bahudhā</span>ti bahuppakārena. Tathā hi vipākanāmaṃ vipākassa anekabhedassa manosamphassassa sahajātaaññamaññanissayavipākasampayuttaatthiavigatavasena sattadhā paccayo hoti. Yaṃ panettha āhārakiccaṃ, taṃ āhārapaccayavasena. Yaṃ indriyakiccaṃ, taṃ indriyapaccayavasena paccayo hoti. Avipākaṃ pana nāmaṃ avipākassa manosamphassassa ṭhapetvā vipākapaccayaṃ itaresaṃ vasena paccayo hoti. Rūpaṃ pana cakkhāyatanādibhedaṃ cakkhusamphassādikassa pañcavidhassa phassassa nissayapurejātaindriyavippayuttaatthiavigatavasena <a name="P2.0134"></a><a name="M2.0103"></a> chadhā paccayo hoti. Rūpāyatanādibhedaṃ tassa pañcavidhassa ārammaṇapurejātaatthiavigatavasena catudhā paccayo hoti. Manosamphassassa pana tāni rūpāyatanādīni, dhammārammaṇañca tathā ca ārammaṇapaccayamatteneva paccayo hoti. Vatthurūpaṃ pana manosamphassassa nissayapurejātavippayuttaatthiavigatavasena pañcadhā paccayo hoti. Evaṃ <span class="bld">nāmarūpaṃ assa</span> phassassa bahudhā <span class="bld">paccayo hotī</span>ti veditabbaṃ.</p>
  341. <p class="bodytext"><a name="para115"></a><a name="para115_dn2"></a><span class="paranum">115</span>. Paṭhamuppattiyaṃ viññāṇaṃ nāmarūpassa visesapaccayoti imamatthaṃ byatirekamukhena dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘mātukucchimhi na okkamissathā’’tiādi vuttaṃ. Gabbhaseyyakapaṭisandhi hi bāhirato mātukucchiṃ okkamantassa viya hontīpi atthato yathāpaccayaṃ khandhānaṃ tattha paṭhamuppattiyeva. Tenāha <span class="bld">‘‘pavisitvā…pe… na vattissathā’’</span>ti. <span class="bld">Suddha</span>nti kevalaṃ viññāṇena amissitaṃ virahitaṃ. ‘‘Avasesa’’nti idaṃ nāmāpekkhaṃ, tasmā <span class="bld">avasesaṃ nāmarūpa</span>nti imaṃ viññāṇaṃ ṭhapetvā avasesaṃ nāmarūpaṃ vāti attho. <span class="bld">Paṭisandhivasena okkanta</span>nti paṭisandhiggahaṇavasena, mātukucchiṃ okkamantassa vā paṭhamāvayavabhāvena otiṇṇaṃ. <span class="bld">Vokkamissathā</span>ti santativicchedaṃ vināsaṃ upagamissatha, taṃ pana maraṇaṃ nāma hotīti āha <span class="bld">‘‘cutivasenā’’</span>ti. <span class="bld">Assā</span>ti viññāṇassa, tañca kho viññāṇasāmaññavasena vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘tasseva cittassa nirodhenā’’</span>ti, paṭisandhicittasseva nirodhenāti attho. <span class="bld">Tato</span>ti paṭisandhicittato. Paṭisandhicittassa, tato dutiyatatiyacittānaṃ vā nirodhena cuti na hotīti vuttamatthaṃ yuttito vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘paṭisandhicittena hī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Etasmiṃ antare</span>ti etasmiṃ soḷasacittakkhaṇe kāle. <span class="bld">Antarāyo natthī</span>ti ettha dārakassa tāva maraṇantarāyo mā hotu tadā cuticittassa asambhavato, mātu pana kathaṃ tadā maraṇantarāyābhāvoti? Taṃ taṃ kālaṃ anatikkamitvā <a name="V2.0092"></a> tadantareyeva <a name="P2.0135"></a> cavanadhammāya gabbhaggahaṇasseva asambhavato. Tenāha <span class="bld">‘‘ayañhi anokāso nāmā’’</span>ti, cutiyāti adhippāyo.</p>
  342. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭisandhicittena saddhiṃ samuṭṭhitarūpānī</span>ti okkantikkhaṇe uppannakammajarūpāni vadati. Tāni hi nippariyāyato paṭisandhicittena saddhiṃ samuṭṭhitarūpāni nāma, na utusamuṭṭhānāni paṭisandhicittassa uppādato pacchā samuṭṭhitattā. Cittajāhārajānaṃ <a name="M2.0104"></a> pana tadā asambhavo eva. Yāni paṭisandhicittena saddhiṃ samuṭṭhitarūpāni, tāni tividhāni tassa uppādakkhaṇe samuṭṭhitāni, ṭhitikkhaṇe samuṭṭhitāni, bhaṅgakkhaṇe samuṭṭhitānīti. Tesu uppādakkhaṇe samuṭṭhitāni sattarasamassa bhavaṅgassa uppādakkhaṇe nirujjhanti, ṭhitikkhaṇe samuṭṭhitāni ṭhitikkhaṇe nirujjhanti, bhaṅgakkhaṇe samuṭṭhitāni bhaṅgakkhaṇe nirujjhanti. Tattha ‘‘bhañjamāno dhammo bhañjamānassa dhammassa paccayo hotī’’ti na sakkā vattuṃ, uppāde, pana ṭhitiyañca na na sakkāti ‘‘sattarasamassa bhavaṅgassa uppādakkhaṇe, ṭhitikkhaṇe ca dharantānaṃ vasena tassa paccayampi dātuṃ na sakkontī’’ti vuttaṃ. Rūpakāyūpatthambhitasseva hi nāmakāyassa pañcavokāre pavattīti. Tehi rūpadhammehi tassa cittassa balavataraṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘sattarasamassa…pe… pavatti pavattatī’’</span>ti. <span class="bld">Paveṇī ghaṭiyatī</span>ti aṭṭhacattālīsakammajassa <a name="P2.0136"></a> rūpapaveṇī sambandhā hutvā pavattati. Paṭhamañhi paṭisandhicittaṃ, tato yāva soḷasamaṃ bhavaṅgacittaṃ, tesu ekekassa uppādaṭhitibhaṅgavasena tayo tayo khaṇā. Tattha ekekassa cittassa tīsu tīsu khaṇesu samatiṃsa samatiṃsa kammajarūpāni uppajjanti. Iti soḷasatikā aṭṭhacattālīsaṃ honti. Esa nayo tato paresupi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘aṭṭhacattālīsakammajassa rūpapaveṇī sambandhā hutvā pavattatī’’ti. <span class="bld">Sace pana na sakkontī</span>ti paṭisandhicittena saddhiṃ samuṭṭhitarūpāni sattarasamassa bhavaṅgassa paccayaṃ dātuṃ sace na sakkonti. Yadi hi paṭisandhicittato sattarasamaṃ cuticittaṃ siyā, paṭisandhicittassa ṭhitibhaṅgakkhaṇesupi kammajarūpaṃ na uppajjeyya, pageva bhavaṅgacittakkhaṇesu. Tathā sati nattheva tassa cittassa paccayalābhoti pavatti nappavattati, paveṇī na ghaṭiyateva, aññadatthu vicchijjati. Tenāha <span class="bld">‘‘vokkamatiti</span> <span class="bld">nāma hotī’’</span>tiādi.</p>
  343. <p class="bodytext"><span class="bld">Itthattāyā</span>ti itthaṃpakāratāya. Yādiso gabbhaseyyakassa attabhāvo, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Tassa ca pañcakkhandhā anūnā eva hontīti āha <span class="bld">‘‘evaṃ paripuṇṇapañcakkhandhabhāvāyā’’</span>ti. <span class="bld">Upacchijjissathā</span>ti santānavicchedena vicchindeyya. <span class="bld">Suddhaṃ nāmarūpamevā</span>ti viññāṇavirahitaṃ kevalaṃ nāmarūpameva. Avayavānaṃ pāripūri <span class="bld">vuḍḍhi.</span> Thirabhāvappatti <span class="bld">virūḷhi.</span> Mahallakabhāvappatti <span class="bld">vepullaṃ.</span> Tāni <a name="V2.0093"></a> ca yathākkamaṃ paṭhamādivayavasena hontīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘paṭhamavayavasenā’’</span>tiādi. <span class="bld">Vā</span>-saddo aniyamattho, tena vassasahassadvayādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.</p>
  344. <p class="bodytext"><span class="bld">Viññāṇamevā</span>ti <a name="M2.0105"></a> niyamavacanaṃ, ito bāhirakappitassa attano, issarādīnañca paṭikkhepapadaṃ, na avijjādiphassādipaṭikkhepapadaṃ paṭiyogīnivattanapadattā avadhāraṇassa. Tenāha <span class="bld">‘‘eseva hetū’’</span>tiādi. Ayañca nayo heṭṭhāpi sabbapadesu yathārahaṃ vattabbo. Idāni viññāṇameva nāmarūpassa padhānakāraṇanti imamatthaṃ opammavasena vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘yathā hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Paccekaṃ viya samuditassāpi nāmarūpassa viññāṇena vinā attakiccāsamatthataṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tvaṃ nāmarūpaṃ nāmā’’</span>ti ekajjhaṃ gahaṇaṃ. <span class="bld">Purecārike</span>ti pubbaṅgameva. Viññāṇañhi <a name="P2.0137"></a> sahajātadhammānaṃ pubbaṅgamaṃ. Tenāha bhagavā ‘‘manopubbaṅgamā dhammā’’ti. (Dha. pa. 1; netti. 90, 92; peṭako. 13, 83) <span class="bld">bahudhā</span>ti anekappakārena <span class="bld">paccayo hoti. </span></p>
  345. <p class="bodytext">Kathaṃ? Vipākanāmassa hi paṭisandhiyaṃ aññaṃ vā viññāṇaṃ sahajātaaññamaññanissayavipākaāhāraindriyasampayuttaatthiavigatapaccayehi navadhā paccayo hoti. Vatthurūpassa paṭisandhiyaṃ sahajātaaññamaññanissayavipākaāhāraindriyavippayuttaatthiavigatapaccayehi navadhā paccayo hoti. Ṭhapetvā pana vatthurūpaṃ sesarūpassa imesu navasu aññamaññapaccayaṃ apanetvā sesehi aṭṭhahi paccayehi paccayo hoti. Abhisaṅkhāraviññāṇaṃ pana asaññasattarūpassa, pañcavokāre vā kammajassa suttantikapariyāyato upanissayavasena ekadhāva paccayo hoti. Avasesañhi paṭhamabhavaṅgato pabhuti sabbampi viññāṇaṃ tassa nāmarūpassa yathārahaṃ paccayo hotīti veditabbaṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana paccayanaye dassiyamāne sabbāpi mahāpakaraṇakathā ānetabbā hotīti na vitthāritā. Kathaṃ panetaṃ paccetabbaṃ ‘‘paṭisandhināmarūpaṃ viññāṇapaccayā hotī’’ti? Suttato, yuttito ca. Pāḷiyañhi ‘‘cittānuparivattino dhammā’’tiādinā (dha. sa. mātikā 62) nayena bahudhā vedanādīnaṃ viññāṇapaccayatā āgatā. Yuttito pana idha cittajena rūpena diṭṭhena adiṭṭhassāpi rūpassa viññāṇaṃ paccayo hotīti viññāyati. Cittehi pasanne, appasanne vā tadanurūpāni rūpāni uppajjamānāni diṭṭhāni, diṭṭhena ca adiṭṭhassa anumānaṃ hotīti. Iminā idha ‘‘diṭṭhena cittajarūpena adiṭṭhassāpi paṭisandhirūpassa viññāṇaṃ paccayo hotī’’ti paccetabbametaṃ<a name="P2.0138"></a>. Kammasamuṭṭhānassāpi hi rūpassa cittasamuṭṭhānassa viya viññāṇapaccayatā paṭṭhāne āgatāti.</p>
  346. <p class="bodytext"><a name="para116"></a><a name="para116_dn2"></a><span class="paranum">116</span>. Idha <a name="V2.0094"></a><a name="M2.0106"></a> <span class="bld">samudaya</span>-saddo samudāya-saddo viya samūhapariyāyoti āha <span class="bld">‘‘dukkharāsisambhavo’’</span>ti. <span class="bld">Ekako</span>ti asahāyo rājaparisārahito. <span class="bld">Passeyyāma te rājabhāvaṃ</span> amhehi vināti adhippāyo. Yathārahaṃ parisaṃ rañjetīti hi <span class="bld">rājā. Atthato</span>ti atthasiddhito avadantampi <span class="bld">vadati viya. ‘‘Hadayavatthu’’</span>nti imināva tannissayopi gahito vāti daṭṭhabbaṃ. Ānantariyabhāvato nissayanissayopi ‘‘nissayo’’ tveva vuccatīti. <span class="bld">Paṭisandhiviññāṇaṃ nāma bhaveyyāsi,</span> netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘passeyyāmā’’</span>tiādi. <span class="bld">Bahudhā</span>ti anekadhā <span class="bld">paccayo hoti.</span> Kathaṃ? Nāmaṃ tāva paṭisandhiyaṃ sahajātaaññamaññanissayavipākasampayuttaatthiavigatapaccayehi sattadhā viññāṇassa paccayo hotīti. Kiñci panettha hetupaccayena, kiñci āhārapaccayenāti evaṃ aññathāpi paccayo hoti. Avipākaṃ pana nāmaṃ yathāvuttesu paccayesu ṭhapetvā vipākapaccayaṃ itarehi chahi paccayehi paccayo hoti. Kiñci panettha hetupaccayena, kiñci āhārapaccayenāti aññathāpi paccayo hoti, tañca kho pavattiyaṃyeva, na paṭisandhiyaṃ. Rūpato pana hadayavatthu paṭisandhiyaṃ viññāṇassa sahajātaaññamaññanissayavippayuttaatthi avigatapaccayehi chadhāva paccayo hoti. Pavattiyaṃ pana sahajātaaññamaññapaccayavajjitehi pañcahi purejātapaccayena saha teheva paccayehi paccayo hoti. Cakkhāyatanādibhedaṃ pana pañcavidhampi rūpaṃ yathākkamaṃ cakkhuviññāṇādibhedassa viññāṇassa nissayapurejātaindriyavippayuttaatthiavigatapaccayehi paccayo hotīti evaṃ nāmarūpaṃ viññāṇassa bahudhā paccayo hotīti veditabbaṃ.</p>
  347. <p class="bodytext">Yvāyamanukkamena viññāṇassa nāmarūpaṃ, paṭisandhināmarūpassa<a name="P2.0139"></a>, ca viññāṇaṃ pati paccayabhāvo, so kadāci viññāṇassa sātisayo, kadāci nāmarūpassa, kadāci ubhinnaṃ sadisoti tividhopi so <span class="bld">‘‘ettāvatā’’</span>ti padena ekajjhaṃ gahitoti dassento <span class="bld">‘‘viññāṇe…pe… pavattesū’’</span>ti vatvā puna yamidampi viññāṇaṃ nāmarūpasaññitānaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ aññamaññanissayena pavattānaṃ ettakena sabbā saṃsāravaṭṭappavattīti imamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘ettakena…pe… paṭisandhiyo’’</span>ti āha. Tattha <span class="bld">ettakenā</span>ti ettakeneva, na ito aññena kenaci kārakavedakasabhāvena attanā, issarādinā vāti attho. Antogadhāvadhāraṇañhetaṃ padaṃ.</p>
  348. <p class="bodytext"><span class="bld">Vacanamattameva</span> <a name="M2.0107"></a> <span class="bld">adhikiccā</span>ti dāsādīsu sirivaḍḍhakādi-saddā viya atathattā vacanamattameva adhikāraṃ katvā <span class="bld">pavattassa.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘atthaṃ adisvā’’</span>ti. <span class="bld">Vohārassā</span>ti voharaṇamattassa. <span class="bld">Patho</span>ti pavattimaggo pavattiyā visayo. Yasmā saraṇakiriyāvasena puggalo <span class="bld">‘‘sato’’</span>ti vuccati, sampajānanakiriyāvasena <span class="bld">‘‘sampajāno’’</span>ti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘kāraṇāpadesavasenā’’</span>ti. Kāraṇaṃ <a name="V2.0095"></a> niddhāretvā utti niruttīti. Ekameva atthaṃ ‘‘paṇḍito’’tiādinā pakārato ñāpanato <span class="bld">‘‘paññattī’’</span>ti vadanti. So eva hi ‘‘paṇḍito’’ti ca ‘‘byatto’’ti ca ‘‘medhāvī’’ti ca paññāpīyatīti. Paṇḍiccappakārato pana <span class="bld">paṇḍito,</span> veyyattiyappakārato <span class="bld">byatto</span>ti paññāpīyatīti evaṃ pakārato paññāpanato paññatti. Yasmā idha adhivacananiruttipaññattipadāni samānatthāni. Sabbañca vacanaṃ adhivacanādibhāvaṃ bhajati, tasmā kesuci vacanavisesesu visesena pavattehi adhivacanādisaddehi sabbāni vacanāni paññattiatthappakāsanasāmaññena vuttānīti iminā adhippāyena ayamatthayojanā katāti veditabbā.</p>
  349. <p class="bodytext">Atha vā <span class="bld">adhi</span>-saddo uparibhāve, upari vacanaṃ <span class="bld">adhivacanaṃ. </span> Kassa upari? Pakāsetabbassa atthassāti pākaṭo yamattho. Adhīnaṃ vā vacanaṃ <span class="bld">adhivacanaṃ.</span> Kena adhīnaṃ? Atthena. Tathā taṃtaṃatthappakāsena <a name="P2.0140"></a> nicchitaṃ, niyataṃ vā vacanaṃ <span class="bld">nirutti.</span> Pathavīdhātupurisāditaṃtaṃpakārena ñāpanato <span class="bld">paññattī</span>ti evaṃ adhivacanādipadānaṃ sabbavacanesu pavatti veditabbā, aññathā sirivaḍḍhakadhanavaḍḍhakappakārānameva niruttitā, ‘‘paṇḍito viyatto’’ti evaṃ pakārānameva ekameva atthaṃ tena tena pakārena ñāpentānaṃ paññattitā ca āpajjeyyāti. Evaṃ tīhipi nāmehi vuttassa vohārassa pavattimaggopi saha viññāṇena nāmarūpanti ettāvatāva icchitabbo. Tenāha <span class="bld">‘‘itī’’</span>tiādi. <span class="bld">Paññāya avacaritabba</span>nti paññāya pavattitabbaṃ, ñeyyanti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘jānitabba’’</span>nti. <span class="bld">Vaṭṭa</span>nti kilesavaṭṭaṃ, kammavaṭṭaṃ, vipākavaṭṭanti tividhampi vaṭṭaṃ. <span class="bld">Vattatī</span>ti pavattati. Tayidaṃ ‘‘jāyethā’’tiādinā pañcahi padehi vuttassa atthassa nigamanavasena vuttaṃ. <span class="bld">Ādi</span>-saddena itthītipurisātiādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Nāmapaññattatthāyā</span>ti khandhādiphassādisattādiitthādināmassa paññāpanatthāya. Vatthupi ettāvatāva. Tenāha <span class="bld">‘‘khandhapañcakampi ettāvatāva paññāyatī’’</span>ti. <span class="bld">Ettāvatā</span> ettakena, saha viññāṇena nāmarūpappavattiyāti attho.</p>
  350. <p class="subhead">Attapaññattivaṇṇanā</p>
  351. <p class="bodytext"><a name="para117"></a><a name="para117_dn2"></a><span class="paranum">117</span>. Anusandhiyati <a name="M2.0108"></a> etenāti <span class="bld">anusandhi,</span> heṭṭhā āgatadesanāya anusandhānavasena pavattā uparidesanā, sā paṭhamapadassa dassitā, idāni dutiyapadassa dassetabbāti tamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘iti bhagavā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Rūpi</span>nti rūpavantaṃ. <span class="bld">Paritta</span>nti na vipulaṃ, appakanti attho. Yasmā attā nāma koci paramatthato natthi. Kevalaṃ pana diṭṭhigatikānaṃ parikappitamattaṃ<a name="V2.0096"></a>, tasmā yattha nesaṃ attasaññā, yathā cassa rūpibhāvādiparikappanā hoti, taṃ dassento <span class="bld">‘‘yo’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Rūpiṃ paritta</span>nti attano upaṭṭhitakasiṇarūpavasena rūpiṃ, tassa avaḍḍhitabhāvena parittaṃ. <span class="bld">Paññapeti</span> nīlakasiṇādivasena nānākasiṇalābhī. <span class="bld">Ta</span>nti attānaṃ<a name="P2.0141"></a>. <span class="bld">Ananta</span>nti kasiṇanimittassa appamāṇatāya paricchedassa anupaṭṭhānato antarahitaṃ. <span class="bld">Ugghāṭetvā</span>ti bhāvanāya apanetvā. <span class="bld">Nimittaphuṭṭhokāsa</span>nti tena kasiṇanimittena phuṭṭhappadesaṃ. <span class="bld">Tesū</span>ti catūsu arūpakkhandhesu. <span class="bld">Viññāṇamattamevā</span>ti ‘‘viññāṇamayo attā’’ti evaṃvādī.</p>
  352. <p class="bodytext"><a name="para118"></a><a name="para118_dn2"></a><span class="paranum">118</span>. <span class="bld">‘‘Etarahī’’</span>ti sāvadhāraṇamidaṃ padanti tadatthaṃ dassento ‘‘idānevā’’ti vatvā avadhāraṇena nivattitamatthaṃ āha <span class="bld">‘‘na ito para’’</span>nti. Tattha tattheva sattā ucchijjantīti ucchedavādī, tenāha <span class="bld">‘‘ucchedavasenetaṃ vutta’’</span>nti. <span class="bld">Bhāvi</span>nti sabbaṃ sadā bhāviṃ avinassanakaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘sassatavasenetaṃ vutta’’</span>nti. <span class="bld">Atathāsabhāva</span>nti yathā paravādī vadanti, na tathā sabhāvaṃ. <span class="bld">Tathabhāvāyā</span>ti ucchedabhāvāya vā sassatabhāvāya vā. Aniyamavacanañhetaṃ vuttaṃ sāmaññajotanāvasena. <span class="bld">Sampādessāmī</span>ti tathabhāvaṃ assa sampannaṃ katvā dassayissāmi, patiṭṭhāpessāmīti attho. Tathā hi vakkhati ‘‘sassatavādañca jānāpetvā’’tiādi. (Dī. ni. aṭṭha. 2.118) <span class="bld">iminā</span>ti ‘‘atathaṃ vā panā’’tiādi vacanena, anucchedasabhāvampi samānaṃ sassatavādino mativasenāti adhippāyo. <span class="bld">Upakappessāmī</span>ti upecca samatthayissāmi.</p>
  353. <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ samāna</span>nti evaṃ bhūtaṃ samānaṃ. Rūpakasiṇajjhānaṃ <span class="bld">rūpaṃ</span> uttarapadalopena, adhigamanavasena taṃ etassa atthīti <span class="bld">rūpī</span>ti āha <span class="bld">‘‘rūpinti rūpakasiṇalābhi’’</span>nti. <span class="bld">Parittattānudiṭṭhī</span>ti ettha rūpī-saddopiāvuttiādinayena ānetvā vattabbo, rūpībhāvampi hi so diṭṭhigatiko parittabhāvaṃ viya <a name="M2.0109"></a> attano abhinivissa ṭhitoti. <span class="bld">Arūpi</span>nti etthāpi eseva nayo. ‘‘Pattapalāsabahulagacchasaṅkhepena ghanagahanajaṭāvitānā <a name="P2.0142"></a> nātidīghasantānā <span class="bld">valli,</span> tabbiparītā <span class="bld">latā’’</span>ti vadanti. <span class="bld">Appahīnaṭṭhenā</span>ti maggena asamucchinnabhāvena. Kāraṇalābhe sati uppajjanārahatā anusayanaṭṭho.</p>
  354. <p class="bodytext"><span class="bld">Arūpakasiṇaṃ</span> nāma kasiṇugghāṭiṃ ākāsaṃ, na paricchinnākāsakasiṇaṃ. ‘‘Ubhayampi arūpakasiṇamevā’’ti keci. <span class="bld">Arūpakkhandhagocaraṃ vā</span>ti vedanādayo arūpakkhandhā ‘‘attā’’ti abhinivesassa gocaro etassāti arūpakkhandhagocaro, diṭṭhigatiko, taṃ arūpakkhandhagocaraṃ. <span class="bld">Vā</span>-saddo vuttavikappattho. Saddayojanā pana arūpaṃ arūpakkhandhā gocarabhūtā etassa atthīti arūpī, taṃ arūpiṃ. <span class="bld">Lābhino cattāro</span>ti rūpakasiṇādilābhavasena taṃ taṃ diṭṭhivādaṃ sayameva parikappetvā <a name="V2.0097"></a> taṃ ādāya paggayha paññāpanakā cattāro diṭṭhigatikā. <span class="bld">Tesaṃ antevāsikā</span>ti tesaṃ lābhīnaṃ vādaṃ paccakkhato, paramparāya ca uggahetvā tatheva naṃ khamitvā rocetvā paññāpanakā cattāro. <span class="bld">Takkikā cattāro</span>ti kasiṇajjhānassa alābhino kevalaṃ takkanavaseneva yathāvutte cattāro diṭṭhivāde sayameva abhinivissa paggayha ṭhitā cattāro. <span class="bld">Tesaṃ antevāsikā</span> pubbe vuttanayena veditabbā.</p>
  355. <p class="subhead">Naattapaññattivaṇṇanā</p>
  356. <p class="bodytext"><a name="para119"></a><a name="para119_dn2"></a><span class="paranum">119</span>. <span class="bld">Āraddhavipassakopī</span>ti samparāyikavipassakopi, tena balavavipassanāya ṭhitaṃ puggalaṃ dasseti. <span class="bld">Na paññapeti eva</span> abahussuto pīti adhippāyo. Tādiso hi vipassanāya ānubhāvo. Sāsanikopi jhānābhiññālābhī ‘‘na paññapetī’’ti na vattabboti so idha na uddhaṭo. Idāni nesaṃ apaññāpane kāraṇaṃ dasseti <span class="bld">‘‘etesañhī’’</span>tiādinā. <span class="bld">Icceva ñāṇaṃ hoti,</span> na viparītaggāho tassa kāraṇassa dūrasamussāritattā. Arūpakkhandhā icceva ñāṇaṃ hotīti yojanā.</p>
  357. <p class="subhead">Attasamanupassanāvaṇṇanā</p>
  358. <p class="bodytext"><a name="para121"></a><a name="para121_dn2"></a><span class="paranum">121</span>. <span class="bld">Diṭṭhivasena samanupassitvā,</span> na ñāṇavasena. <span class="bld">Sā ca samanupassanā</span> atthato diṭṭhidassanavasena.</p>
  359. <p class="bodytext">‘‘Vedanaṃ <a name="M2.0110"></a> attato samanupassatī’’ti evaṃ <a name="P2.0143"></a> āgatā <span class="bld">vedanākkhandhavatthukā sakkāyadiṭṭhi.</span> Iṭṭhādibhedaṃ ārammaṇaṃ na paṭisaṃvedetīti <span class="bld">appaṭisaṃvedano</span>ti vedakabhāvapaṭikkhepamukhena sañjānanādibhāvopi paṭikkhitto hoti tadavinābhāvatoti āha <span class="bld">‘‘iminā rūpakkhandhavatthukā sakkāyadiṭṭhi kathitā’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Attā me vediyatī’’</span>ti iminā appaṭisaṃvedanattaṃ paṭikkhipati. Tenāha ‘‘nopi appaṭisaṃvedano’’ti. <span class="bld">‘‘Vedanādhammo’’</span>ti pana iminā ‘‘vedanā me attā’’ti imaṃ vādaṃ paṭikkhipati. Vedanāsaṅkhāto dhammo etassa atthīti hi vedanādhammoti vedanāya samannāgatabhāvaṃ tassa paṭijānāti. Tenāha ‘‘etassa ca vedanādhammo <span class="bld">avippayuttasabhāvo’’</span>ti. Saññāsaṅkhāraviññāṇakkhandhavatthukā sakkāyadiṭṭhi kathitāti ānetvā sambandho. <span class="bld">‘‘Vedanāsampayuttattā vediyatī’’</span>ti taṃsampayogato taṃkiccakatamāha yathā cetanāyogato cetano purisoti. Sabbesampi taṃ sārammaṇadhammānaṃ ārammaṇānubhavanaṃ labbhateva, tañca kho ekadesato phuṭṭhatāmattato<a name="V2.0098"></a>, vedanāya pana vissavitāya sāmibhāvena ārammaṇarasānubhavananti. Tassā vasena saññādayopi taṃsampayuttattā ‘‘vediyatī’’ti vuccanti. Tathā hi vuttaṃ <span class="bld">aṭṭhasāliniyaṃ</span> ‘‘ārammaṇarasānubhavanaṭṭhānaṃ patvā sesasampayuttadhammā ekadesamattakameva anubhavantī’’ti, (dha. sa. aṭṭha. 1 dhammuddesakathā) rājasūdanidassanena vāyamattho tattha vibhāvito eva. <span class="bld">Etassā</span>ti saññādikkhandhattayassa. <span class="bld">‘‘Avippayuttasabhāvo’’</span>ti iminā avisaṃyogajanitaṃ kañci visesaṃ ṭhānaṃ dīpeti.</p>
  360. <p class="bodytext"><a name="para122"></a><a name="para122_dn2"></a><span class="paranum">122</span>. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu vāresu. <span class="bld">Tīsu diṭṭhigatikesū</span>ti ‘‘vedanā me attā’’ti, ‘‘appaṭisaṃvedano me attā’’ti, ‘‘vedanādhammo me attā’’ti ca evaṃvādesu <a name="P2.0144"></a> tīsu diṭṭhigatikesu. Tissannaṃ vedanānaṃ bhinnasabhāvattā sukhaṃ vedanaṃ ‘‘attā’’ti samanupassato dukkhaṃ, adukkhamasukhaṃ vā vedanaṃ ‘‘attā’’ti samanupassanā na yuttā. Evaṃ sesadvaye pīti āha <span class="bld">‘‘yo yo yaṃ yaṃ vedanaṃ attāti samanupassatī’’</span>ti.</p>
  361. <p class="bodytext"><a name="para123"></a><a name="para123_dn2"></a><span class="paranum">123</span>. <span class="bld">‘‘Hutvā abhāvato’’</span>ti iminā udayabbayavantatāya aniccāti dasseti, <span class="bld">‘‘tehi tehī’’</span>tiādinā anekakāraṇasaṅkhatattā saṅkhatāti. <span class="bld">Taṃ taṃ paccaya</span>nti ‘‘indriyaṃ, ārammaṇaṃ, viññāṇaṃ, sukha, vedanīyo phasso’’ti <a name="M2.0111"></a> evaṃ ādikaṃ taṃ taṃ attano kāraṇaṃ <span class="bld">paṭicca</span> nissāya <span class="bld">sammā</span> sassatādibhāvassa, ucchedādibhāvassa ca abhāvena ñāyena <span class="bld">samakāraṇena</span> sadisakāraṇena anurūpakāraṇena <span class="bld">uppannā.</span> Khayasabhāvāti <span class="bld">khayadhammā,</span> vayasabhāvāti <span class="bld">vayadhammā</span> virajjanasabhāvāti <span class="bld">virāgadhammā,</span> nirujjhanasabhāvāti <span class="bld">nirodhadhammā,</span> catūhipi padehi vedanāya bhaṅgabhāvameva dasseti. Tenāha <span class="bld">‘‘khayoti…pe… khayadhammātiādi vutta’’</span>nti.</p>
  362. <p class="bodytext"><span class="bld">Vigato</span>ti sabhāvavigamena vigato. <span class="bld">Ekassevā</span>ti ekasseva diṭṭhigatikassa. <span class="bld">Tīsupi kālesū</span>ti tissannaṃ vedanānaṃ pavattikālesu. <span class="bld">Eso me attā</span>ti ‘‘eso sukhavedanāsabhāvo, dukkhaadukkhamasukhavedanāsabhāvo me attā’’ti <span class="bld">kiṃ pana hotī,</span> ekasseva bhinnasabhāvataṃ anummattako kathaṃ paccetīti adhippāyena pucchati. Itaro evampi tassa na hoti yevāti dassento <span class="bld">‘‘kiṃ pana na bhavissatī’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Visesenā</span>ti sukhādivibhāgena. <span class="bld">Sukhañca dukkhañcā</span>ti ettha <span class="bld">ca</span>-saddena adukkhamasukhaṃ saṅgaṇhāti, sukhasaṅgahameva vā tena kataṃ santasukhumabhāvato. <span class="bld">Avisesenā</span>ti avibhāgena vedanāsāmaññena. <span class="bld">Vokiṇṇa</span>nti sukhādibhedena vomissakaṃ. <span class="bld">Taṃ</span> tividhampi vedanaṃ <span class="bld">esa</span> <a name="P2.0145"></a> diṭṭhigatiko ekajjhaṃ gahetvā <span class="bld">attāti samanupassati. Ekakkhaṇe ca bahūnaṃ vedanānaṃ uppādo āpajjati</span> avisesena vedanāsabhāvattā. Attano hi tasmiṃ <a name="V2.0099"></a> sati sadā sabbavedanāpavattippasaṅgato diṭṭhigatiko agatiyā ekakkhaṇepi bahūnampi vedanānaṃ uppattiṃ paṭijāneyyāti tassa avasaraṃ adento <span class="bld">‘‘na ekakkhaṇe bahūnaṃ vedanānaṃ uppatti atthī’’</span>ti āha, paccakkhaviruddhametanti adhippāyo. <span class="bld">Etena petaṃ nakkhamatī</span>ti etena viruddhattasādhanenapi sabbena sabbaṃ attano abhāvenapi paṇḍitānaṃ na ruccati, etaṃ dassanaṃ dhīrā nakkhamantīti attho.</p>
  363. <p class="bodytext"><a name="para124"></a><a name="para124_dn2"></a><span class="paranum">124</span>. Indriyabaddhepi rūpappabandhe vāyodhātuvipphāravasena kāci kiriyā nāma labbhatīti suddharūpakkhandhepi yattha kadāci vāyodhātuvipphāro labbhati, tameva nidassanabhāvena gaṇhanto <span class="bld">‘‘tālavaṇṭe vā vātapāne vā’’</span>ti āha. <span class="bld">Vedanādhammesū</span>ti vedanādhammavantesu. <span class="bld">‘‘Ahamasmī’’</span>ti iminā tayopi khandhe ekajjhaṃ gahetvā ahaṃkārassa uppajjanākāro vuttoti. <span class="bld">‘‘Ayamahamasmī’’</span>ti pana iminā tattha ekaṃ ekaṃ gahetvā ahaṃkārassa uppajjanākāro vutto. Tenāha <span class="bld">‘‘ekadhammopī’’</span>tiādi<a name="M2.0112"></a>. <span class="bld">Ta</span>nti ‘‘ahamasmī’’ti ahaṃkāruppattiṃ. Sā hi catukkhandhanirodhena anupalabbhamānasannissayā sasavisāṇatikhiṇatā viya na bhaveyyāvāti.</p>
  364. <p class="bodytext"><span class="bld">Ettāvatā</span>ti ‘‘kittāvatā ca ānandā’’tiādinā ‘‘tantākulakajātā’’ti padassa anusandhidassanavasena pavattena ettakena desanādhammena. Kāmaṃ heṭṭhāpi vaṭṭakathāva kathitā, idha pana diṭṭhigatikassa vaṭṭato sīsukkhipanāsamatthatāvibhāvanavasena micchādiṭṭhiyā mahāsāvajjabhāvadīpaniyakathā pakāsitāti taṃ dassento <span class="bld">‘‘vaṭṭakathā kathitā’’</span>ti āha. Nanu vaṭṭamūlaṃ avijjā taṇhā, tā anāmasitvā tato aññathā kasmā idha vaṭṭakathā kathitāti āha <span class="bld">‘‘bhagavā</span> <a name="P2.0146"></a> <span class="bld">hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Avijjāsīsenā</span>ti avijjaṃ uttamaṅgaṃ katvā, avijjāmukhenāti attho. <span class="bld">Koṭi na paññāyatī</span>ti ‘‘asukassa nāma sammāsambuddhassa, cakkavattino vā kāle avijjā uppannā, na tato pubbe atthī’’ti avijjāya ādi mariyādā appaṭihatassa mama sabbaññutaññāṇassāpi na paññāyati avijjamānattā evāti attho. Ayaṃ paccayo idappaccayo, tasmā <span class="bld">idappaccayā,</span> imasmā āsavādikāraṇāti attho. <span class="bld">Bhavataṇhāyā</span>ti bhavasaṃyojanabhūtāya taṇhāya. <span class="bld">Bhavadiṭṭhiyā</span>ti sassatadiṭṭhiyā. <span class="bld">‘‘Tattha tattha upapajjanto’’</span>ti iminā ‘‘ito ettha etto idhā’’ti evaṃ apariyantaṃ aparāparuppattiṃ dasseti. Tenāha <span class="bld">‘‘mahāsamudde’’</span>tiādi.</p>
  365. <p class="bodytext"><a name="para126"></a><a name="para126_dn2"></a><span class="paranum">126</span>. <span class="bld">Paccayākāramūḷhassā</span>ti bhūtakathanametaṃ, na visesanaṃ. Sabbopi hi diṭṭhigatiko paccayākāramūḷho evāti. <span class="bld">Vivaṭṭaṃ kathento</span>ti vaṭṭato vinimuttattā vivaṭṭaṃ, vimokkho, taṃ kathento<a name="V2.0100"></a>. <span class="bld">Kārakassā</span>ti satthuovādakārakassa, sammāpaṭipajjantassāti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘satipaṭṭhānavihārino’’</span>ti. So hi vedanānupassanāya, dhammānupassanāya ca sammāpaṭipattiyā ‘‘neva vedanaṃ attānaṃ samanupassatī’’tiādinā vattabbataṃ arahati. Tenāha <span class="bld">‘‘evarūpo hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Sabbadhammesū</span>ti sabbesu tebhūmakadhammesu. Te hi sammasanīyā. <span class="bld">Na añña</span>nti vedanāya aññaṃ saññādidhammaṃ attānaṃ na samanupassatīti. <span class="bld">‘‘Khandhalokādayo’’</span>ti rūpādidhammā eva vuccanti, tesaṃ samūhoti dassetuṃ <span class="bld">‘‘rūpādīsu dhammesū’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Na upādiyati</span> diṭṭhitaṇhāgāhavasena. ‘‘Seyyohamasmī’’tiādinā (saṃ. ni. 4.108; mahāni. 21, 178; dha. sa. 1121; vibha. 832, 866) pavattamānamaññanāpi <a name="M2.0113"></a> taṇhādiṭṭhimaññanā viya paritassanarūpā evāti āha <span class="bld">‘‘taṇhādiṭṭhimānaparitassanāyapī’’</span>ti.</p>
  366. <p class="bodytext"><span class="bld">Sā evaṃ diṭṭhī</span>ti sā arahato evaṃpakārā diṭṭhīti yo vadeyya<a name="P2.0147"></a>, tadakallaṃ, taṃ na yuttanti attho. <span class="bld">Evamassa diṭṭhī</span>ti etthāpi evaṃpakārā assa arahato diṭṭhītiādinā yojetabbaṃ. <span class="bld">Evañhi satī</span>ti yo vadeyya ‘‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā itissa diṭṭhī’’ti, tassa ce vacanaṃ tathevāti attho. <span class="bld">‘‘Arahā na kiñci jānātī’’ti vuttaṃ bhaveyya</span> jānato tathā diṭṭhiyā abhāvato. <span class="bld">Tenevā</span>ti tathā vattumayuttattā eva. <span class="bld">Catunnampi nayāna</span>nti ‘‘hoti tathāgato’’tiādinā āgatānaṃ catunnaṃ vārānaṃ. Ādito tīsu vāresu saṅkhipitvā pariyosānavāre vitthāritattā <span class="bld">‘‘avasāne ‘taṃ kissa hetū’tiādimāhā’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Ādito tīsu vāresu tatheva desanā pavattā, yathā pariyosānavāre, pāḷi pana saṅkhittā’’ti keci.</p>
  367. <p class="bodytext"><span class="bld">Vohāro</span>ti ‘‘satto itthī puriso’’tiādinā, ‘‘khandhāāyatanānī’’tiādinā, ‘‘phasso vedanā’’tiādinā ca vohāritabbavohāro. Tassa pana vohārassa pavattiṭṭhānaṃ nāma saṅkhepato ime evāti āha <span class="bld">‘‘khandhā āyatanāni dhātuyo’’</span>ti. Yasmā nibbānaṃ pubbabhāge saṅkhārānaṃ nirodhabhāveneva paññāpiyati ca, tasmā tassāpi khandhamukhena avacaritabbatā labbhatīti <span class="bld">‘‘paññāya avacaritabbaṃ khandhapañcaka’’</span>nti vuttaṃ. Tenāha bhagavā ‘‘imasmiṃyeva byāmamatte kaḷevare sasaññimhi samanake lokañca paññapemi lokasamudayañca lokanirodhañca lokanirodhagāminiñca paṭipada’’nti. (Saṃ. ni. 1.107; a. ni. 4.45) <span class="bld">paññāvacara</span>nti vā tebhūmakadhammānametaṃ gahaṇanti <span class="bld">‘‘khandhapañcaka’’</span>ntveva vuttaṃ, tasmā ‘‘yāvatā paññā’’ti etthāpi lokiyapaññāya eva gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Vaṭṭakathā hesāti. Tathā hi ‘‘yāvatā vaṭṭaṃ vaṭṭati’’ icceva vuttaṃ. Tenevāha ‘‘tantākulakapadasseva anusandhi dassito’’ti. Yasmā bhagavā diṭṭhisīsenettha vaṭṭakathaṃ kathetvā yathānusandhināpi vaṭṭakathaṃ kathesi, tasmā <span class="bld">‘‘tantākulakapadasseva</span> <a name="V2.0101"></a><a name="P2.0148"></a> <span class="bld">anusandhi dassito’’</span>ti sāvadhāraṇaṃ katvā vuttaṃ. Paṭiccasamuppādakathā panettha yāvadeva tassa gambhīrabhāvavibhāvanatthāya vitthāritā, vivaṭṭakathāpi samānā idha paccāmaṭṭhāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  368. <p class="subhead">Sattaviññāṇaṭṭhitivaṇṇanā</p>
  369. <p class="bodytext"><a name="para127"></a><a name="para127_dn2"></a><span class="paranum">127</span>. <span class="bld">Gacchanto</span> <a name="M2.0114"></a> <span class="bld">gacchanto</span>ti samathapaṭipattiyaṃ suppatiṭṭhito hutvā vipassanāgamanena, maggagamanena ca gacchanto gacchanto. Ubhohi bhāgehi muccanato <span class="bld">ubhatobhāgavimutto nāma hoti</span>. <span class="bld">So</span> ‘‘evaṃ asamanupassanto’’ti vutto vipassanāyānikoti katvā <span class="bld">‘‘yo ca na samanupassatīti vutto so yasmā gacchanto gacchanto paññāvimutto nāma hotī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Heṭṭhā vuttāna</span>nti ‘‘kittāvatā ca, ānanda, attānaṃ na paññapento na paññāpetī’’tiādinā (dī. ni. 2.119), ‘‘yato kho, ānanda, bhikkhu neva vedanaṃ attānaṃ samanupassatī’’tiādinā (dī. ni. 2.125 ādayo) ca heṭṭhā pāḷiyaṃ āgatānaṃ <span class="bld">dvinnaṃ</span> puthujjana<span class="bld">bhikkhūnaṃ. Nigamana</span>nti nissaraṇaṃ. <span class="bld">Nāma</span>nti paññāvimuttādināmaṃ.</p>
  370. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭisandhivasena vuttā</span>ti nānattakāyanānattasaññitāvisesavisiṭṭhapaṭisandhivasena vuttā satta viññāṇaṭṭhitiyo. Taṃtaṃsattanikāyaṃ pati nissayato hi nānattakāyāditā taṃpariyāpannapaṭisandhisamudāgatāti daṭṭhabbā tadabhinibbattakakammabhavassa tathā āyūhitattā. <span class="bld">Catasso āgamissantī</span>ti rūpavedanāsaññāsaṅkhārakkhandhavasena catasso viññāṇaṭṭhitiyo āgamissanti ‘‘rūpupāyaṃ vā āvuso viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhatī’’tiādinā (dī. ni. 3.311). <span class="bld">Viññāṇapatiṭṭhānassā</span>ti paṭisandhiviññāṇassa etarahi <a name="P2.0149"></a> patiṭṭhānakāraṇassa. Atthato vuttavisesavisiṭṭhā pañcavokāre rūpavedanāsaññāsaṅkhārakkhandhā, catuvokāre vedanādayo tayo khandhā veditabbā. Sattāvāsabhāvaṃ upādāya <span class="bld">‘‘dve ca āyatanānīti dve nivāsaṭṭhānānī’’</span>ti vuttaṃ. Nivāsaṭṭhānapariyāyopi āyatanasaddo hoti yathā ‘‘devāyatanadvaya’’nti. <span class="bld">Sabba</span>nti viññāṇaṭṭhiti āyatanadvayanti sakalaṃ. <span class="bld">Tasmā gahitaṃ</span> tattha ekameva aggahetvāti adhippāyo. <span class="bld">Pariyādānaṃ</span> anavasesaggahaṇaṃ <span class="bld">na gacchati vaṭṭaṃ</span> viññāṇaṭṭhitiāyatanadvayānaṃ aññamaññaantogadhattā.</p>
  371. <p class="bodytext"><span class="bld">Nidassanatthe nipāto,</span> tasmā <span class="bld">seyyathāpi manussā</span>ti yathā manussāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Viseso hotiyeva</span> satipi bāhirassa kārakassa abhede ajjhattikassa bhinnattā. Nānattaṃ kāye etesaṃ, nānatto <a name="V2.0102"></a> vā kāyo etesanti <span class="bld">nānattakāyā,</span> iminā nayena sesapadesupi <a name="M2.0115"></a> attho veditabbo. <span class="bld">Nesa</span>nti manussānaṃ. Nānattā saññā etesaṃ atthīti <span class="bld">nānattasaññino.</span> Sukhasamussayato vinipāto etesaṃ atthīti <span class="bld">vinipātikā</span> satipi devabhāve dibbasampattiyā abhāvato, apāyesu vā gato natthi nipāto etesanti <span class="bld">vinipātikā.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘catuapāyavinimuttā’’</span>ti. <span class="bld">Dhammapada</span>nti satipaṭṭhānādidhammakoṭṭhāsaṃ. <span class="bld">Vijāniyā</span>ti sutamayena tāva ñāṇena vijānitvā. Tadanusārena yonisomanasikāraṃ paribrūhanto sīlavisuddhiādikaṃ sammāpaṭipattiṃ <span class="bld">api paṭipajjema. </span> Sā ca paṭipatti <span class="bld">hitāya</span> diṭṭhadhammikādisakalahitāya amhākaṃ <span class="bld">siyā.</span> Idāni tattha sīlapaṭipattiṃ tāva vibhāgena dassento <span class="bld">‘‘pāṇesu cā’’</span>ti gāthamāha.</p>
  372. <p class="bodytext">Brahmakāye paṭhamajjhānanibbatte brahmasamūhe, brahmanikāye vā bhavāti <span class="bld">brahmakāyikā.</span> Mahābrahmuno parisāya bhavāti <span class="bld">brahmapārisajjā</span> tassa paricārakaṭṭhāne ṭhitattā. Mahābrahmuno purohitaṭṭhāne ṭhitāti <span class="bld">brahmapurohitā</span><a name="P2.0150"></a>. Āyuvaṇṇādīhi mahanto brahmānoti <span class="bld">mahābrahmuno.</span> Satipi tesaṃ tividhānampi paṭhamena jhānena abhinibbattabhāve jhānassa pana pavattibhedena ayaṃ visesoti dassetuṃ <span class="bld">‘‘brahmapārisajjā panā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Parittenā</span>ti hīnena, sā cassa hīnatā chandādīnaṃ hīnatāya veditabbā, paṭiladdhamattaṃ vā <span class="bld">hīnaṃ. Kappassā</span>ti asaṅkhyeyyakappassa. Hīnapaṇītānaṃ majjhe bhavattā <span class="bld">majjhimena,</span> sā cassa majjhimatā chandādīnaṃ majjhimatāya veditabbā, paṭilabhitvā nātisubhāvitaṃ vā <span class="bld">majjhimaṃ. Upaḍḍhakappo</span>ti asaṅkhyeyyakappassa upaḍḍhakappo. <span class="bld">Vipphārikataro</span>ti brahmapārisajjehi pamāṇato vipulataro, sabhāvato uḷārataro ca hoti. Sabhāvenapi hi uḷāratarova, taṃ panettha appamāṇaṃ. Tathā hi parittābhādīnaṃ, parittasubhādīnañca kāye satipi sabhāvavematte ekattavaseneva vavatthāpīyatīti ‘‘ekattakāyā’’ tveva vuccanti. <span class="bld">Paṇītenā</span>ti ukkaṭṭhena, sā cassa ukkaṭṭhatā chandādīnaṃ ukkaṭṭhatāya veditabbā, subhāvitaṃ vā sammadeva vasibhāvaṃ pāpitaṃ <span class="bld">paṇītaṃ</span> padhānabhāvaṃ nītanti katvā, idhāpi kappo asaṅkhyeyyakappavaseneva veditabbo paripuṇṇassa mahākappassa asambhavato. <span class="bld">Itī</span>ti evaṃ vuttappakārena. <span class="bld">Te</span>ti ‘‘brahmakāyikā’’ti vuttā tividhāpi brahmāno. <span class="bld">Saññāya ekattā</span>ti tihetukabhāvena saññāya ekattasabhāvattā<a name="M2.0116"></a>. Na hi tassā sampayuttadhammavasena aññopi koci bhedo atthi.</p>
  373. <p class="bodytext"><span class="bld">Eva</span>nti iminā nānattakāyaekattasaññinoti dasseti.</p>
  374. <p class="bodytext"><span class="bld">Daṇḍaukkāyā</span>ti daṇḍadīpikāya. <span class="bld">Saratī</span>ti dhāvati viya. <span class="bld">Vissaratī</span>ti vippakiṇṇā viya dhāvati<a name="V2.0103"></a>. <span class="bld">Dve kappā</span>ti dve mahākappā. Ito paresupi eseva nayo. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ sutte. <span class="bld">Ukkaṭṭhaparicchedavasena</span> ābhassaraggahaṇeneva <span class="bld">sabbepi te</span> parittābhā, appamāṇābhāpi <span class="bld">gahitā.</span></p>
  375. <p class="bodytext">Sobhanā pabhā subhā, subhāya kiṇṇā subhākiṇṇāti vattabbe ā-kārassa rassattaṃ, antima-ṇa-kārassa ha-kārañca katvā <span class="bld">‘‘subhakiṇhā’’</span>ti vuttā, <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span>pana niccalāya ekagghanāya pabhāya subhoti pariyāyavacananti <a name="P2.0151"></a> <span class="bld">‘‘subhena okiṇṇā vikiṇṇā’’</span>ti attho vutto, etthāpi antima-ṇa-kārassa ha-kārakaraṇaṃ icchitabbameva. <span class="bld">Na chijjitvā chijjitvā pabhā gacchati</span> ekagghanattā. <span class="bld">Catutthaviññāṇaṭṭhitimeva bhajanti</span> kāyassa, saññāya ca ekarūpattā. Vipulasantasukhāyuvaṇṇādiphalattā <span class="bld">vehapphalā. Etthā</span>ti viññāṇaṭṭhitiyaṃ.</p>
  376. <p class="bodytext"><span class="bld">Vivaṭṭapakkhe ṭhitā</span> napunarāvattanato. ‘‘Na sabbakālikā’’ti vatvā tameva asabbakālikattaṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘kappasatasahassampī’’</span>tiādi vuttaṃ. Soḷasakappasahassaccayena uppannānaṃ suddhāvāsabrahmānaṃ parinibbāyanato, aññesañca tattha anuppajjanato <span class="bld">buddhasuññe</span> <span class="bld">loke</span> suññaṃ taṃ ṭhānaṃ hoti, tasmā suddhāvāsā na sabbakālikā, <span class="bld">khandhāvāraṭṭhānasadisā honti</span> suddhāvāsabhūmiyo. <span class="bld">Iminā suttena</span> suddhāvāsānaṃ sattāvāsabhāvadīpaneneva viññāṇaṭṭhitibhāvo dīpito, tasmā <span class="bld">suddhāvāsāpi</span> sattasu viññāṇaṭṭhitīsu <span class="bld">catutthaviññāṇaṭṭhitiṃ</span> navasu sattāvāsesu <span class="bld">catutthasattāvāsaṃyeva bhajanti.</span></p>
  377. <p class="bodytext"><span class="bld">Sukhumattā</span>ti saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattattā. Paribyattaviññāṇakiccābhāvato <span class="bld">neva viññāṇaṃ,</span> sabbaso aviññāṇaṃ na hotīti <span class="bld">nāviññāṇaṃ, tasmā</span> paripphuṭaviññāṇakiccavantīsu <span class="bld">viññāṇaṭṭhitīsu avatvā.</span></p>
  378. <p class="bodytext"><a name="para128"></a><a name="para128_dn2"></a><span class="paranum">128</span>. <span class="bld">Tañca viññāṇaṭṭhiti</span>nti paṭhamaṃ viññāṇaṭṭhitiṃ. Heṭṭhā vuttanayena sarūpato, manussādivibhāgato, saṅkhepato, ‘‘nāmañca rūpañcā’’ti bhedato <a name="M2.0117"></a> ca <span class="bld">pajānāti. Tassā samudayañcā</span>ti tassā paṭhamāya viññāṇaṭṭhitiyā pañcavīsatividhaṃ samudayañca <span class="bld">pajānāti. Atthaṅgame</span>pi eseva nayo. Assādetabbato, assādato ca <span class="bld">assādaṃ. Ayaṃ</span> aniccādibhāvo <span class="bld">ādīnavo.</span> Chandarāgo vinīyati etena, ettha vāti <span class="bld">chandarāgavinayo,</span> saha maggena nibbānaṃ. <span class="bld">Chandarāgappahāna</span>nti etthāpi eseva nayo. Mānadiṭṭhīnaṃ vasenāhanti vā, taṇhāvasena mamanti vā abhinandanāpi mānassa paritassanā viya daṭṭhabbā. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti sabbesu sesesu aṭṭhasupi vāresu<a name="P2.0152"></a>. <span class="bld">Tatthā</span>ti upari tīsu viññāṇaṭṭhitīsu dutiyāyatanesu. Tattha hi rūpaṃ natthi. Puna <span class="bld">tatthā</span>ti paṭhamāyatane. Tattha hi eko rūpakkhandhova. <span class="bld">Etthā</span>ti <a name="V2.0104"></a> ca tameva sandhāya vuttaṃ. Tattha hi rūpassa kammasamuṭṭhānattā āhāravasena yojanā na sambhavati.</p>
  379. <p class="bodytext"><span class="bld">Yato kho</span>ti ettha <span class="bld">to</span>-saddo dā-saddo viya kālavacano ‘‘yato kho, sāriputta, bhikkhusaṅgho’’tiādīsu (pārā. 21) viyāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘yadā kho’’</span>ti. <span class="bld">Aggahetvā</span>ti kañcipi saṅkhāraṃ ‘‘etaṃ mamā’’tiādinā aggahetvā. <span class="bld">Paññāvimutto</span>ti aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ anadhigatattā sātisayassa samādhibalassa abhāvato paññābaleneva vimutto. Tenāha <span class="bld">‘‘aṭṭha vimokkhe asacchikatvā paññābalenevā’’</span>tiādi. <span class="bld">Appavatti</span>nti āyatiṃ appavattiṃ <span class="bld">katvā.</span> Pajānanto vimuttoti vā paññāvimutto, paṭhamajjhānaphassena vinā parijānanādippakārehi cattāri saccāni jānanto paṭivijjhanto tesaṃ kiccānaṃ matthakappattiyā niṭṭhitakiccatāya visesena muttoti <span class="bld">vimutto. So</span> paññāvimutto. <span class="bld">Sukkhavipassako</span>ti samathabhāvanāsinehābhāvena sukkhā lūkhā, asiniddhā vā vipassanā etassāti <span class="bld">sukkhavipassako. Ṭhatvā</span>ti pādakakaraṇavasena ṭhatvā. <span class="bld">Aññatarasmi</span>nti ca aññataraaññatarasmiṃ, ekekasminti attho. Evañhissa pañcavidhatā siyā. ‘‘Na heva kho aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharatī’’ti iminā sātisayassa samādhibalassa abhāvo dīpito. ‘‘Paññāya cassa disvā’’tiādinā sātisayassa paññābalassa bhāvo. <span class="bld">Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontī</span>ti na āsavā paññāya passanti, dassanakāraṇā pana parikkhīṇā ‘‘disvā parikkhīṇā’’ti vuttā. Dassanāyattaparikkhayattā eva hi dassanaṃ āsavānaṃ khayassa purimakiriyā hoti.</p>
  380. <p class="subhead">Aṭṭhavimokkhavaṇṇanā</p>
  381. <p class="bodytext"><a name="para129"></a><a name="para129_dn2"></a><span class="paranum">129</span>. <span class="bld">Ekassa</span> <a name="M2.0118"></a> <span class="bld">bhikkhuno</span>ti sattasu ariyapuggalesu ekassa bhikkhuno. Viññāṇaṭṭhitiādinā parijānanādivasappa vatta<span class="bld">niggamanañca</span> <a name="P2.0153"></a> paññāvimutta<span class="bld">nāmañca. Itarassā</span>ti ubhatobhāgavimuttassa. Ime sandhāya hi pubbe ‘‘dvinnaṃ bhikkhūna’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Kenaṭṭhenā</span>ti kena sabhāvena. Sabhāvo hi ñāṇena yāthāvato araṇīyato ñātabbato ‘‘attho’’ti vuccati, so eva ttha-kārassa ṭṭha-kāraṃ katvā ‘‘aṭṭho’’ti vutto. <span class="bld">Adhimuccanaṭṭhenā</span>ti adhikaṃ savisesaṃ muccanaṭṭhena, etena satipi sabbassāpi rūpāvacarajjhānassa vikkhambhanavasena paṭipakkhato vimuttabhāve yena bhāvanāvisesena taṃ jhānaṃ sātisayaṃ paṭipakkhato vimuccitvā pavattati, so bhāvanāviseso dīpito. Bhavati hi samānajātiyuttopi bhāvanāvisesena pavattiākāraviseso, yathā taṃ saddhāvimuttatā diṭṭhippattassa. Tathā paccanīkadhammehi suṭṭhu vimuttatāya<a name="V2.0105"></a>, evaṃ aniggahitabhāvena nirāsaṅkatāya abhirativasena suṭṭhu adhimuccanaṭṭhenapi vimokkho. Tenāha <span class="bld">‘‘ārammaṇe cā’’</span>tiādi. <span class="bld">Ayaṃ panattho</span>ti ayaṃ adhimuccanaṭṭho <span class="bld">pacchime vimokkhe</span> nirodhe <span class="bld">natthi,</span> kevalo vimuttaṭṭho eva tattha labbhati, taṃ sayameva parato vakkhati.</p>
  382. <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpī</span>ti yenāyaṃ sasantatipariyāpannena rūpena samannāgato, taṃ yassa jhānassa hetubhāvena visiṭṭhaṃ rūpaṃ hoti, yena visiṭṭhena rūpena ‘‘rūpī’’ti vucceyya <span class="bld">rūpī</span>-saddassa atisayatthadīpanato, tadeva sasantatipariyāpannarūpavasena paṭiladdhaṃ jhānaṃ idha paramatthato rūpībhāvasādhakanti daṭṭhabbaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘ajjhatta’’</span>ntiādi. <span class="bld">Rūpajjhānaṃ rūpaṃ</span> uttarapadalopena. <span class="bld">Rūpānī</span>ti panettha purimapadalopo daṭṭhabbo. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘nīlakasiṇādirūpānī’’</span>ti. Rūpe kasiṇarūpe saññā rūpasaññā, sā etassa atthīti rūpasaññī, saññāsīsena jhānaṃ vadati. Tappaṭikkhepena <a name="P2.0154"></a> arūpasaññī. Tenāha <span class="bld">‘‘ajjhattaṃ na rūpasaññī’’</span>tiādi.</p>
  383. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Anto appanāyaṃ subhanti ābhogo natthī’’</span>ti iminā pubbābhogavasena tathā adhimutti siyāti dasseti. Evañhettha tathāvattabbatāpatticodanā samatthitā hoti. Yasmā suvisuddhesu nīlādīsu vaṇṇakasiṇesu tattha katādhikārānaṃ abhirativasena suṭṭhu adhimuccanaṭṭho sambhavati<a name="M2.0119"></a>, tasmā aṭṭhakathāyaṃ tathā tatiyo vimokkho saṃvaṇṇito, yasmā pana mettāvasena pavattamānā bhāvanā satte appaṭikūlato dahanti tesu tato adhimuccitvāva pavattati, tasmā <span class="bld">paṭisambhidāmagge</span> (paṭi. ma. 212) ‘‘brahmavihārabhāvanā subhavimokkho’’ti vuttā, tayidaṃ ubhayampi tena tena pariyāyena vuttattā na virujjhatīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  384. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbaso</span>ti anavasesato. Na hi catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ ekadesopi tattha avassissati. <span class="bld">Visuddhattā</span>ti yathāparicchinnakāle nirodhitattā. <span class="bld">Uttamo vimokkho nāma</span> ariyeheva samāpajjitabbato, ariyaphalapariyosānattā diṭṭheva dhamme nibbānappattibhāvato ca.</p>
  385. <p class="bodytext"><a name="para130"></a><a name="para130_dn2"></a><span class="paranum">130</span>. <span class="bld">Ādito paṭṭhāyā</span>ti paṭhamasamāpattito paṭṭhāya. <span class="bld">Yāva pariyosānā samāpatti,</span> tāva. <span class="bld">Aṭṭhatvā</span>ti katthaci samāpattiyaṃ aṭṭhito eva, nirantarameva paṭipāṭiyā, uppaṭipāṭiyā ca samāpajjatevāti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘ito cito ca sañcaraṇavasena vutta’’</span>nti. <span class="bld">Icchati</span> samāpajjituṃ. Tattha <span class="bld">‘‘samāpajjati pavisatī’’</span>ti samāpattisamaṅgīpuggalo taṃ taṃ paviṭṭho viya hotīti katvā vuttaṃ.</p>
  386. <p class="bodytext"><span class="bld">Dvīhi</span> <a name="V2.0106"></a> <span class="bld">bhāgehi vimutto</span>ti arūpajjhānena vikkhambhanavimokkhena, maggena samucchedavimokkhenāti dvīhi vimuccanabhāgehi, arūpasamāpattiyā rūpakāyato, maggena nāmakāyatoti dvīhi vimuccitabbabhāgehi ca vimutto. Tenāha <span class="bld">‘‘arūpasamāpattiyā’’</span>tiādi<a name="P2.0155"></a>. <span class="bld">Vimutto</span>ti hi kilesehi vimutto, vimuccanto ca kilesānaṃ vikkhambhanasamucchindanehi kāyadvayato vimuttoti ayamettha attho. Gāthāya ca ākiñcaññāyatanalābhino upasivabrāhmaṇassa bhagavatā ‘‘nāmakāyā vimutto’’ti ubhatobhāgavimutto muni akkhāto. Tattha <span class="bld">atthaṃ paletī</span>ti atthaṃ gacchati. <span class="bld">Na upeti saṅkha</span>nti ‘‘asukaṃ nāma disaṃ gato’’ti vohāraṃ na gacchati. <span class="bld">Evaṃ muni nāmakāyā vimutto</span>ti evaṃ arūpaṃ upapanno sekkhamuni pakatiyā pubbeva rūpakāyā vimutto, tattha ca catutthamaggaṃ nibbattetvā nāmakāyassa pariññātattā puna nāmakāyāpi vimutto. Ubhatobhāgavimutto khīṇāsavo hutvā anupādāya parinibbānasaṅkhātaṃ <a name="M2.0120"></a> <span class="bld">atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ,</span> ‘‘khattiyo brāhmaṇo’’ti evaṃ ādikaṃ samaññaṃ na gacchatīti attho.</p>
  387. <p class="bodytext">‘‘Aññatarato vuṭṭhāyā’’ti idaṃ kiṃ ākāsānañcāyatanādīsu aññataralābhīvasena vuttaṃ, udāhu sabbāruppalābhīvasenāti yathicchasi, tathā hotu, yadi sabbāruppalābhīvasena vuttaṃ, na koci virodho. Atha tattha aññataralābhīvasena vuttaṃ, ‘‘yato kho, ānanda, bhikkhu ime aṭṭha vimokkhe anulomampi samāpajjatī’’tiādivacanena virujjheyyāti? Yasmā arūpāvacarajjhānesu ekassāpi lābhī ‘‘aṭṭhavimokkhalābhī’’ tveva vuccati aṭṭhavimokkhe ekadesassāpi taṃnāmadānasamatthatāsambhavato. Ayañhi aṭṭhavimokkhasamaññā samudāye viya tadekadesepi niruḷhāpattisamaññā viyāti. Tena vuttaṃ ‘‘ākāsānañcāyatanādīsu aññatarato vuṭṭhāyā’’ti. ‘‘Pañcavidho hotī’’ti vatvā chabbidhataṃpissa keci parikappenti, taṃ tesaṃ matimattaṃ, nicchitovāyaṃ pañho pubbācariyehīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘keci panā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">kecī</span>ti uttaravihāravāsino, sārasamāsācariyā ca. Te hi ‘‘ubhatobhāgavimuttoti <a name="P2.0156"></a> ubhayabhāgavimutto samādhivipassanāto’’ti vatvā rūpāvacarasamādhināpi samādhiparipanthato vimuttiṃ maññanti. Evaṃ rūpajjhānabhāgena, arūpajjhānabhāgena ca ubhato vimuttoti pāyasamāno. <span class="bld">‘‘Tādisamevā’’</span>ti iminā yādisaṃ arūpāvacarajjhānaṃ kilesavikkhambhane, tādisaṃ rūpāvacaracatutthajjhānaṃ pīti imamatthaṃ ullaṅgeti. Tenāha <span class="bld">‘‘tasmā’’</span>tiādi.</p>
  388. <p class="bodytext"><span class="bld">Ubhatobhāgavimuttapañho</span>ti ubhatobhāgavimuttassa chabbidhataṃ nissāya uppannapañho. <span class="bld">Vaṇṇanaṃ nissāyā</span>ti tassa padassa atthavacanaṃ nissāya. <span class="bld">Cirenā</span>ti therassa aparabhāge cirena kālena. <span class="bld">Vinicchaya</span>nti <a name="V2.0107"></a> saṃsayachedakaṃ sanniṭṭhānaṃ <span class="bld">patto.</span> <span class="bld">Taṃ pañha</span>nti tamatthaṃ. Ñātuṃ icchito hi attho pañho. <span class="bld">Na kenaci sutapubba</span>nti kenaci kiñci na sutapubbaṃ, idaṃ atthajātanti adhippāyo. Kiñcāpi upekkhāsahagataṃ, kiñcāpi kilese vikkhambhetīti paccekaṃ kiñcāpi-saddo yojetabbo. <span class="bld">Samudācaratī</span>ti pavattati. Tattha kāraṇamāha <span class="bld">‘‘ime hī’’</span>tiādinā, tena rūpāvacarabhāvanato āruppabhāvanā savisesaṃ kilese vikkhambheti rūpavirāgabhāvanābhāvato<a name="M2.0121"></a>, uparibhāvanābhāvato cāti dassetīti. Evañca katvā <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> āruppabhāvanāniddese yaṃ vuttaṃ ‘‘tassevaṃ tasmiṃ nimitte punappunaṃ <span class="bld">cittaṃ</span> cārentassa nīvaraṇāni vikkhambhanti sati santiṭṭhatī’’tiādi, (visuddhi. 1.281) taṃ samatthataṃ hotīti. <span class="bld">Idaṃ sutta</span>nti puggalapaññattipāṭhamāha (pu. pa. niddesa 27). Sabbañhi buddhavacanaṃ atthasūcanādiatthena suttanti vutto vāyamattho. Yaṃ pana tattha <a name="P2.0157"></a> vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ anulomādito samāpajjanena sātisayaṃ santānassa abhisaṅkhatattā, aṭṭhamañca uttamaṃ vimokkhaṃ padaṭṭhānaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā aggamaggādhigamena ubhatobhāgavimuccanato ca imāya ubhatobhāgavimuttiyā sabbaseṭṭhatā veditāti daṭṭhabbā.</p>
  389. <p class="centered">Mahānidānasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.</p>
  390. <p class="chapter"><a name="dn2_3"></a>3. Mahāparinibbānasuttavaṇṇanā</p>
  391. <p class="bodytext"><a name="para131"></a><a name="para131_dn2"></a><span class="paranum">131</span>. Pūjanīyabhāvato<a name="V2.0108"></a><a name="M2.0122"></a>, <a name="P2.0158"></a> buddhasampadañca pahāya pavattatā mahantañca taṃ parinibbānañcāti <span class="bld">mahāparinibbānaṃ;</span> savāsanappahānato mahantaṃ kilesakkhayaṃ nissāya pavattaṃ parinibbānantipi <span class="bld">mahāparinibbānaṃ;</span> mahatā kālena mahatā vā guṇarāsinā sādhitaṃ parinibbānantipi <span class="bld">mahāparinibbānaṃ;</span> mahantabhāvāya, dhātūnaṃ bahubhāvāya parinibbānantipi <span class="bld">mahāparinibbānaṃ;</span> mahato lokato nissaṭaṃ parinibbānantipi <span class="bld">mahāparinibbānaṃ;</span> sabbalokāsādhāraṇattā buddhānaṃ sīlādiguṇehi mahato buddhassa bhagavato parinibbānantipi <span class="bld">mahāparinibbānaṃ; </span>mahati sāsane patiṭṭhite parinibbānantipi <span class="bld">mahāparinibbāna</span>nti buddhassa bhagavato parinibbānaṃ vuccati, tappaṭisaṃyuttaṃ suttaṃ <span class="bld">mahāparinibbānasuttaṃ.</span> Gijjhā ettha vasantīti <span class="bld">gijjhaṃ,</span> gijjhaṃ kūṭaṃ etassāti <span class="bld">gijjhakūṭo,</span> gijjhaṃ viya vā <span class="bld">gijjhaṃ,</span> kūṭaṃ, taṃ etassāti <span class="bld">gijjhakūṭo,</span> pabbato, tasmiṃ <span class="bld">gijjhakūṭe.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘gijjhā’’</span>tiādi. <span class="bld">Abhiyātukāmo</span>ti ettha abhi-saddo abhibhavanattho, ‘‘abhivijānātū’’tiādīsu (dī. ni. 2.244; 3.85; ma. ni. 3.256) viyāti āha <span class="bld">‘‘abhibhavanatthāya yātukāmo’’</span>ti. <span class="bld">Vajjirājāno</span>ti ‘‘vajjetabbā ime’’tiādito pavattaṃ vacanaṃ upādāya ‘‘vajjī’’ti laddhanāmā rājāno, vajjīraṭṭhassa vā rājāno <span class="bld">vajjirājāno.</span> Vajjiraṭṭhassa pana vajjisamaññā tannivāsirājakumāravasena veditabbā. <span class="bld">Rājiddhiyā</span>ti rājabhāvānugatena sabhāvena. So pana sabhāvo nesaṃ <a name="P2.0159"></a> gaṇarājūnaṃ mitho sāmaggiyā loke pākaṭo, ciraṭṭhāyī ca ahosīti <span class="bld">‘‘samaggabhāvaṃ kathesī’’</span>ti vuttaṃ. Anu anu taṃsamaṅgino bhāveti vaḍḍhetīti anubhāvo, anubhāvo eva <span class="bld">ānubhāvo,</span> patāpo, so pana nesaṃ patāpo hatthiassādivāhanasampattiyā, tattha ca susikkhitabhāvena loke pākaṭo jātoti <span class="bld">‘‘etena…pe… kathesī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Tāḷacchiggalenā</span>ti kuñcikāchiddena. <span class="bld">Asana</span>nti saraṃ. <span class="bld">Atipātayissantī</span>ti atikkāmenti. <span class="bld">Poṅkhānupoṅkha</span>nti poṅkhassa anupoṅkhaṃ, purimasarassa poṅkhapadānugatapoṅkhaṃ itaraṃ saraṃ katvāti attho. <span class="bld">Avirādhita</span>nti avirajjhitaṃ. <span class="bld">Ucchindissāmī</span>ti ummūlanavasena kulasantatiṃ chindissāmi. Ayanaṃ <a name="V2.0109"></a> vaḍḍhanaṃ <span class="bld">ayo,</span> tappaṭikkhepena <span class="bld">anayo</span>ti āha <span class="bld">‘‘avaḍḍhiyā etaṃ nāma’’</span>nti. <span class="bld">Vikkhipatī</span>ti vidūrato khipati, apanetīti attho.</p>
  392. <p class="bodytext"><span class="bld">Gaṅgāya</span>nti <a name="M2.0123"></a> gaṅgāsamīpe. <span class="bld">Paṭṭanagāma</span>nti sakaṭapaṭṭanagāmaṃ. <span class="bld">Āṇā</span>ti āṇā vattati. <span class="bld">Aḍḍhayojana</span>nti ca tasmiṃ paṭṭane aḍḍhayojanaṭṭhānavāsino sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Tatrā</span>ti tasmiṃ paṭṭane. <span class="bld">Balavāghātajāto</span>ti uppannabalavakodho.</p>
  393. <p class="bodytext"><span class="bld">Me</span>ti mayhaṃ. <span class="bld">Gatenā</span>ti gamanena.</p>
  394. <p class="subhead">Rājaaparihāniyadhammavaṇṇanā</p>
  395. <p class="bodytext"><a name="para134"></a><a name="para134_dn2"></a><span class="paranum">134</span>. <span class="bld">Sītaṃ vā uṇhaṃ vā natthi,</span> tāyaṃ velāyaṃ puññānubhāvena buddhānaṃ sabbakālaṃ samasītuṇhāva utu hoti, taṃ sandhāya tathā vuttaṃ. <span class="bld">Abhiṇhaṃ sannipātā</span>ti niccasannipātā, taṃ pana niccasannipātataṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘divasassā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Sannipātabahulā</span>ti pacurasannipātā. <span class="bld">Vosāna</span>nti saṅkocaṃ. <span class="bld">‘‘Yāvakīva’’</span>nti ekamevetaṃ padaṃ aniyamato parimāṇavācī, kālo cettha adhippetoti āha <span class="bld">‘‘yattakaṃ kāla’’</span>nti. ‘‘Vuddhiyevā’’tiādinā vuttamatthaṃ byatirekamukhena <a name="P2.0160"></a> dassetuṃ <span class="bld">‘‘abhiṇhaṃ asannipatantā hī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Ākulā</span>ti khubhitā, na pasannā. <span class="bld">Bhijjitvā</span>ti vaggabandhato vibhajja visuṃ visuṃ hutvā.</p>
  396. <p class="bodytext"><span class="bld">Sannipātabheriyā</span>ti sannipātārocanabheriyā. <span class="bld">Aḍḍhabhuttā vā</span>ti sāmibhuttā ca. <span class="bld">Osīdamāne</span>ti hāyamāne.</p>
  397. <p class="bodytext"><span class="bld">Pubbe akata</span>nti pubbe anibbattaṃ. <span class="bld">Suṅka</span>nti bhaṇḍaṃ gahetvā gacchantehi pabbatakhaṇḍa nadītitthagāmadvārādīsu rājapurisānaṃ dātabbabhāgaṃ. <span class="bld">Bali</span>nti nipphannasassādito chabhāgaṃ, sattabhāgantiādinā laddhakaraṃ. <span class="bld">Daṇḍa</span>nti dasavīsatikahāpaṇādikaṃ aparādhānurūpaṃ gahetabbadhanadaṇḍaṃ. <span class="bld">Vajjidhamma</span>nti vajjirājadhammaṃ. Idāni apaññattapaññāpanādīsu tappaṭikkhepa ādīnavānisaṃse vitthārato dassetuṃ <span class="bld">‘‘tesaṃ apaññatta’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Pāricariyakkhamā</span>ti upaṭṭhānakkhamā.</p>
  398. <p class="bodytext">Kulabhogaissariyādivasena mahatī mattā pamāṇaṃ etesanti <span class="bld">mahāmattā,</span> nītisatthavihite vinicchaye <a name="V2.0110"></a> ṭhapitā mahāmattā <span class="bld">vinicchayamahāmattā,</span> tesaṃ. <span class="bld">Dentī</span>ti niyyātenti. <span class="bld">Sace coro</span>ti evaṃsaññino sace honti. Pāpabhīrutāya <span class="bld">attanā kiñci avatvā.</span> Daṇḍanītisaññite vohāre niyuttāti <span class="bld">vohārikā,</span> ye ‘‘dhammaṭṭhā’’ti vuccanti. <span class="bld">Suttadharā</span> nītisuttadharā<a name="M2.0124"></a>, īdise vohāravinicchaye niyametvā ṭhapitā. Paramparābhatesu aṭṭhasu kulesu jātā agatigamanaviratā aṭṭhamahallakapurisā <span class="bld">aṭṭhakulikā.</span></p>
  399. <p class="bodytext"><span class="bld">Sakkāra</span>nti upakāraṃ. <span class="bld">Garubhāvaṃ paccupaṭṭhapetvā</span>ti ‘‘ime amhākaṃ garuno’’ti tattha garubhāvaṃ pati pati upaṭṭhapetvā. <span class="bld">Mānentī</span>ti sammānenti, taṃ pana sammānanaṃ tesu nesaṃ attamanatāpubbakanti āha <span class="bld">‘‘manena piyāyantī’’</span>ti. <span class="bld">Nipaccakāra</span>nti paṇipātaṃ. <span class="bld">Dassentī</span>ti ‘‘ime amhākaṃ pitāmahā<a name="P2.0161"></a>, mātāmahā’’tiādinā nīcacittā hutvā garucittākāraṃ dassenti. <span class="bld">Sandhāretu</span>nti sambandhaṃ avicchinnaṃ katvā ghaṭetuṃ.</p>
  400. <p class="bodytext"><span class="bld">Pasayhākārassā</span>ti balakkārassa. Kāmaṃ vuddhiyā pūjanīyatāya ‘‘vuddhihāniyo’’ti vuttaṃ, attho pana vuttānukkameneva yojetabbo, pāḷiyaṃ vā yasmā ‘‘vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, no parihānī’’ti vuttaṃ, tasmā tadanukkamena <span class="bld">‘‘vuddhihāniyo’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  401. <p class="bodytext">Vipaccituṃ aladdhokāse pāpakamme, tassa kammassa vipāke vā anavasarova devatopasaggo, tasmiṃ pana laddhokāse siyā devatopasaggassa avasaroti āha <span class="bld">‘‘anuppannaṃ…pe… vaḍḍhentī’’</span>ti. Eteneva <span class="bld">anuppannaṃ sukha</span>nti etthāpi attho veditabbo. ‘‘Balakāyassa diguṇatiguṇatādassanaṃ, paṭibhayabhāvadassana’’nti evaṃ ādinā devatānaṃ saṅgāmasīse sahāyatā veditabbā.</p>
  402. <p class="bodytext"><span class="bld">Anicchita</span>nti aniṭṭhaṃ. <span class="bld">Āvaraṇato</span>ti nisedhanato. Yassa dhammato anapetā dhammiyāti idha <span class="bld">‘‘dhammikā’’</span>ti vuttā. Migasūkarādighātāya sunakhādīnaṃ kaḍḍhitvā vanacaraṇaṃ <span class="bld">vājo,</span> migavā, tattha niyuttā, te vā vājenti nentīti <span class="bld">vājikā,</span> migavadhacārino. <span class="bld">Cittappavattiṃ pucchati.</span> Kāyikavācasikapayogena hi sā loke pākaṭā pakāsabhūtāti.</p>
  403. <p class="bodytext"><a name="para135"></a><a name="para135_dn2"></a><span class="paranum">135</span>. Devāyatanabhāvena citattā, lokassa cittīkāraṭṭhānattā ca <span class="bld">cetiyaṃ ahosi.</span></p>
  404. <p class="bodytext">Kāmaṃkāravasena kiñcipi na karaṇīyāti <span class="bld">akaraṇīyā.</span> Kāmaṃkāro pana hatthagatakaraṇavasenāti <a name="V2.0111"></a> āha <span class="bld">‘‘aggahetabbāti attho’’</span>ti. <span class="bld">Abhimukhayuddhenā</span>ti abhimukhaṃ ujukameva saṅgāmakaraṇena. Upalāpanaṃ <a name="M2.0125"></a> sāmaṃ dānañcāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘ala’’</span>ntiādi vuttaṃ. Bhedopi idha upāyo evāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘aññatra mithubhedāyā’’</span>ti. Yuddhassa pana anupāyatā <a name="P2.0162"></a> pageva pakāsitā. <span class="bld">Ida</span>nti ‘‘aññatra upalāpanāya, aññatra mithubhedā’’ti ca idaṃ vacanaṃ. <span class="bld">Kathāya nayaṃ labhitvā</span>ti ‘‘yāvakīvañca…pe… no parihānī’’ti imāya bhagavato kathāya nayaṃ upāyaṃ labhitvā.</p>
  405. <p class="bodytext"><span class="bld">Anukampāyā</span>ti vajjirājesu anuggahena. <span class="bld">Assā</span>ti bhagavato.</p>
  406. <p class="bodytext"><span class="bld">Katha</span>nti vajjīhi saddhiṃ kātabbayuddhakathaṃ. <span class="bld">Ujuṃ karissāmī</span>ti paṭirājāno ānetvā pākāraparikhānaṃ aññathābhāvāpādanena ujubhāvaṃ karissāmi.</p>
  407. <p class="bodytext"><span class="bld">Patiṭṭhitaguṇo</span>ti patiṭṭhitācariyaguṇo. <span class="bld">Issarā sannipatantu,</span> mayaṃ anissarā, tattha gantvā kiṃ karissāmāti <span class="bld">licchavino na sannipatiṃsū</span>ti yojanā. <span class="bld">Sūrā sannipatantū</span>ti etthāpi eseva nayo.</p>
  408. <p class="bodytext"><span class="bld">Balabheri</span>nti yuddhāya balakāyassa uṭṭhānabheriṃ.</p>
  409. <p class="subhead">Bhikkhuaparihāniyadhammavaṇṇanā</p>
  410. <p class="bodytext"><a name="para136"></a><a name="para136_dn2"></a><span class="paranum">136</span>. Aparihānāya hitāti <span class="bld">aparihāniyā,</span> na parihāyanti etehīti vā <span class="bld">aparihāniyā,</span> te pana yasmā aparihāniyā kārakā nāma honti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘aparihānikare’’</span>ti. Yasmā pana te parihānikarānaṃ ujupaṭipakkhabhūtā, tasmā āha <span class="bld">‘‘vuddhihetubhūte’’</span>ti. Yasmā bhagavato desanā uparūpari ñāṇālokaṃ pasādentī sattānaṃ hadayandhakāraṃ vidhamati, pakāsetabbe ca atthe hatthatale āmalakaṃ viya suṭṭhutaraṃ pākaṭe katvā dasseti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘candasahassaṃ…pe… kathayissāmī’’</span>ti.</p>
  411. <p class="bodytext">Yasmā bhagavā ‘‘tassa brāhmaṇassa sammukhā vajjīnaṃ abhiṇhasannipātādipaṭipattiṃ kathentoyeva ayaṃ aparihāniyakathā aniyyānikā vaṭṭanissitā, mayhaṃ pana sāsane tathārūpī kathā kathetabbā, sā hoti niyyānikā vivaṭṭanissitā, yāya sāsanaṃ mayhaṃ parinibbānato parampi <a name="V2.0112"></a> addhaniyaṃ assa ciraṭṭhitika’’nti cintesi, tasmā bhikkhū sannipātāpetvā tesaṃ aparihāniye dhamme desento teneva niyāmena desesi. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘idaṃ vajjisattake vuttasadisamevā’’</span>ti. Evaṃ saṅkhepato vuttamatthaṃ <a name="M2.0126"></a> vitthārato dassento <span class="bld">‘‘idhāpi cā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">‘‘tato’’</span>tiādi <a name="P2.0163"></a> disāsu āgatasāsane vuttaṃ taṃ kathanaṃ. Vihārasīmā ākulā yasmā, tasmā <span class="bld">uposathapavāraṇā ṭhitā.</span></p>
  412. <p class="bodytext"><span class="bld">Olīyamānako</span>ti pāḷito, atthato ca vinassamāno. <span class="bld">Ukkhipāpentā</span>ti paguṇabhāvakaraṇena, atthasaṃvaṇṇanena ca paggaṇhantā.</p>
  413. <p class="bodytext"><span class="bld">Sāvatthiyaṃ bhikkhū viya</span> pācittiyaṃ desāpetabboti (pārā. 565 vitthāravatthu). <span class="bld">Vajjiputtakā viya</span> dasavatthudīpanena (cūḷava. 446 vitthāravatthu). <span class="bld">‘‘Gihigatānī</span>ti gihipaṭisaṃyuttānī’’ti vadanti. Gihīsu gatāni, tehi ñātāni <span class="bld">gihigatāni.</span> Dhūmakālo etassāti <span class="bld">dhūmakālikaṃ</span> citakadhūmavūpasamato paraṃ appavattanato.</p>
  414. <p class="bodytext"><span class="bld">Thirabhāvappattā</span>ti sāsane thirabhāvaṃ anivattitabhāvaṃ upagatā. <span class="bld">Therakārakehī</span>ti therabhāvasādhakehi sīlādiguṇehi asekkhadhammehi. <span class="bld">Bahū rattiyo</span>ti pabbajitā hutvā bahū rattiyo <span class="bld">jānanti.</span> Sīlādiguṇesu patiṭṭhāpanameva sāsane pariṇāyakatāti āha <span class="bld">‘‘tīsu sikkhāsu pavattentī’’</span>ti.</p>
  415. <p class="bodytext"><span class="bld">Ovādaṃ na denti</span> abhājanabhāvato. <span class="bld">Paveṇīkatha</span>nti ācariyaparamparābhataṃ sammāpaṭipattidīpanaṃ dhammakathaṃ. <span class="bld">Sārabhūtaṃ dhammapariyāya</span>nti samathavipassanāmaggaphalasampāpanena sārabhūtaṃ bojjhaṅgakosallaanuttarasītībhāvaadhicittasuttādidhammatantiṃ.</p>
  416. <p class="bodytext"><span class="bld">Punabbhavadānaṃ punabbhavo</span> uttarapadalopena. <span class="bld">Itare</span>ti ye na paccayavasikā na āmisacakkhukā, te <span class="bld">na gacchanti</span> taṇhāya vasaṃ.</p>
  417. <p class="bodytext"><span class="bld">Āraññakesū</span>ti araññabhāgesu araññapariyāpannesu. Nanu yattha katthacipi taṇhā sāvajjā evāti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘gāmantasenāsanesu hī’’</span>tiādi, tena ‘‘anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato’’ti ettha vuttasinehādayo viya āraññakesu senāsanesu sālayatā sevitabbapakkhiyā evāti dasseti.</p>
  418. <p class="bodytext"><span class="bld">Attanāvā</span>ti <a name="P2.0164"></a><a name="V2.0113"></a> sayameva, tena parehi anussāhitānaṃ saraseneva anāgatānaṃ pesalānaṃ bhikkhūnaṃ āgamanaṃ, āgatānañca phāsuvihāraṃ paccāsisantīti dasseti. <span class="bld">Iminā nīhārenā</span>ti imāya paṭipattiyā. <span class="bld">Aggahitadhammaggahaṇa</span>nti <a name="M2.0127"></a> aggahitassa pariyattidhammassa uggahaṇaṃ. <span class="bld">Gahitasajjhāyakaraṇa</span>nti uggahitassa suṭṭhu atthacintanaṃ. Cintanattho hi <span class="bld">sajjhāyasaddo.</span></p>
  419. <p class="bodytext"><span class="bld">Entī</span>ti upagacchanti. <span class="bld">Nisīdanti</span> āsanapaññāpanādinā.</p>
  420. <p class="bodytext"><a name="para137"></a><a name="para137_dn2"></a><span class="paranum">137</span>. Āramitabbaṭṭhena <span class="bld">kammaṃ ārāmo. Kamme ratā,</span> na ganthadhure, vāsadhure vāti <span class="bld">kammaratā, anuyuttā</span>ti tapparabhāvena punappunaṃ pasutā. <span class="bld">Iti kātabbakamma</span>nti taṃ taṃ bhikkhūnaṃ kātabbaṃ uccāvacakammaṃ cīvaravicāraṇādi. Tenāha <span class="bld">‘‘seyyathida’’</span>ntiādi. <span class="bld">Upatthambhana</span>nti dupaṭṭatipaṭṭādikaraṇaṃ. Tañhi paṭhamapaṭalādīnaṃ upatthambhanakāraṇattā tathā vuttaṃ. Yadi evaṃ kathaṃ ayaṃ kammarāmatā paṭikkhittāti āha <span class="bld">‘‘ekacco hī’’</span>tiādi.</p>
  421. <p class="bodytext"><span class="bld">Karonto yevā</span>ti yathāvuttatiracchānakathaṃ kathentoyeva. Atiracchānakathābhāvepi tassa tattha tapparabhāvadassanatthaṃ avadhāraṇavacanaṃ. <span class="bld">Pariyantakārī</span>ti sapariyantaṃ katvā vattā. ‘‘Pariyantavatiṃ vācaṃ bhāsitā’’ti (dī. ni. 1.9, 194) hi vuttaṃ. <span class="bld">Appabhasso vā</span>ti parimitakathoyeva ekantena kathetabbasseva kathanato. Samāpattisamāpajjanaṃ <span class="bld">ariyo tuṇhībhāvo.</span></p>
  422. <p class="bodytext"><span class="bld">Niddāyatiyevā</span>ti <a name="P2.0165"></a> niddokkamane anādīnavadassī niddāyatiyeva. Iriyāpathaparivattanādinā na naṃ vinodeti.</p>
  423. <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ saṃsaṭṭho vā</span>ti vuttanayena gaṇasaṅgaṇikāya saṃsaṭṭho eva <span class="bld">viharati.</span></p>
  424. <p class="bodytext"><span class="bld">Dussīlā pāpicchā nāmā</span>ti sayaṃ nissīlā asantaguṇasambhāvanicchāya samannāgatattā pāpā lāmakā icchā etesanti pāpicchā.</p>
  425. <p class="bodytext">Pāpapuggalehi mettikaraṇato <span class="bld">pāpamittā.</span> Tehi sadā saha pavattanena <span class="bld">pāpasahāyā.</span> Tattha ninnatādinā tadadhimuttatāya <span class="bld">pāpasampavaṅkā.</span></p>
  426. <p class="bodytext"><a name="para138"></a><a name="para138_dn2"></a><span class="paranum">138</span>. Saddhā etesaṃ atthīti <span class="bld">saddhā</span>ti āha <span class="bld">‘‘saddhāsampannā’’</span>ti. Āgamanīyapaṭipadāya āgatasaddhā <a name="V2.0114"></a> <span class="bld">āgamanīyasaddhā,</span> sā sātisayā mahābodhisattānaṃ paropadesena vinā saddheyyavatthuṃ aviparītato ogāhetvā <a name="M2.0128"></a> adhimuccanatoti āha <span class="bld">‘‘sabbaññubodhisattānaṃ hotī’’</span>ti. Saccapaṭivedhato āgatasaddhā <span class="bld">adhigamasaddhā</span> surabandhādīnaṃ (dī. ni. aṭṭha. 3.118; dha. pa. aṭṭha. 1.suppabuddhakuṭṭhivatthu; udā. aṭṭha. 43) viya. ‘‘Sammāsambuddho bhagavā’’tiādinā buddhādīsu uppajjanakapasādo <span class="bld">pasādasaddhā</span> mahākappinarājādīnaṃ (a. ni. aṭṭha. 1.1.231; dha. pa. aṭṭha. 1.mahākappinattheravatthu; theragā. aṭṭha. 2.mahākappinattheragāthāvaṇṇanā, vitthāro) viya. ‘‘Evameta’’nti okkantitvā pakkhanditvā saddahanavasena kappanaṃ <span class="bld">okappanaṃ. Duvidhāpī</span>ti pasādasaddhāpi okappanasaddhāpi. Tattha pasādasaddhā aparaneyyarūpā hoti savanamattena pasīdanato. Okappanasaddhā saddheyyavatthuṃ ogāhetvā anupavisitvā ‘‘evameta’’nti paccakkhaṃ karontī viya pavattati. Tenāha <span class="bld">‘‘saddhādhimutto vakkalittherasadiso hotī’’</span>ti. <span class="bld">Tassa hī</span>ti okappanasaddhāya samannāgatassa. Hirī etassa atthīti <span class="bld">hiri,</span> hiri mano etesanti <span class="bld">hirimanā</span>ti āha <span class="bld">‘‘pāpa…pe… cittā’’</span>ti. Pāpato ottappenti ubbijjanti bhāyantīti <span class="bld">ottappī.</span></p>
  427. <p class="bodytext">Bahu sutaṃ suttageyyādi etenāti <span class="bld">bahussuto,</span> sutaggahaṇaṃ cettha nidassanamattaṃ dhāraṇaparicayaparipucchānupekkhanadiṭṭhinijjhānānaṃ <a name="P2.0166"></a> pettha icchitabbattā. Savanamūlakattā vā tesampi taggahaṇeneva gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Atthakāmena pariyāpuṇitabbato, diṭṭhadhammikādipurisatthasiddhiyā pariyattabhāvato ca <span class="bld">pariyatti,</span> tīṇi piṭakāni. <span class="bld">Saccappaṭivedho</span> saccānaṃ paṭivijjhanaṃ. Tadapi bāhusaccaṃ yathāvuttabāhusaccakiccanipphattito. <span class="bld">Pariyatti adhippetā</span> saccapaṭivedhāvahena bāhusaccena bahussutabhāvassa idha icchitattā. <span class="bld">So</span>ti pariyattibahussuto. <span class="bld">Catubbidho hoti</span> pañcamassa pakārassa abhāvato. <span class="bld">Sabbatthakabahussuto</span>ti nissayamuccanakabahussutādayo viya padesiko ahutvā piṭakattaye sabbatthakameva bāhusaccasabbhāvato sabbassa atthassa kāyanato kathanato sabbatthakabahussuto. <span class="bld">Te idha adhippetā</span> paṭipattipaṭivedhasaddhammānaṃ mūlabhūte pariyattisaddhamme suppatiṭṭhitabhāvato.</p>
  428. <p class="bodytext"><span class="bld">Āraddha</span>nti paggahitaṃ. Taṃ pana duvidhampi vīriyārambhavibhāgena dassetuṃ <span class="bld">‘‘tatthā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">ekakā</span>ti ekākino, vūpakaṭṭhavihārinoti attho.</p>
  429. <p class="bodytext"><span class="bld">Pucchitvā</span>ti <a name="M2.0129"></a> parato pucchitvā. <span class="bld">Sampaṭicchāpetu</span>nti ‘‘tvaṃ asukanāmo’’ti vatvā tehi ‘‘āmā’’ti paṭijānāpetunti attho. Evaṃ cirakatādianussaraṇasamatthasatinepakkānaṃ appakasireneva <a name="V2.0115"></a> satisambojjhaṅgabhāvanāpāripūriṃ gacchatīti dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘evarūpe bhikkhū sandhāyā’’</span>ti vuttaṃ. Tenevāha ‘‘apicā’’tiādi.</p>
  430. <p class="bodytext"><a name="para139"></a><a name="para139_dn2"></a><span class="paranum">139</span>. Bujjhati etāyāti ‘‘bodhī’’ti laddhanāmāya sammādiṭṭhiādidhammasāmaggiyā aṅgoti <span class="bld">bojjhaṅgo,</span> pasattho, sundaro vā bojjhaṅgo <span class="bld">sambojjhaṅgo. Upaṭṭhānalakkhaṇo</span>ti kāyavedanācittadhammānaṃ asubhadukkhāniccānattabhāvasallakkhaṇasaṅkhātaṃ ārammaṇe upaṭṭhānaṃ lakkhaṇaṃ etassāti upaṭṭhānalakkhaṇo. Catunnaṃ ariyasaccānaṃ pīḷanādippakārato vicayo upaparikkhā lakkhaṇaṃ etassāti <span class="bld">pavicayalakkhaṇo.</span> Anuppannā kusalānuppādanādivasena cittassa <a name="P2.0167"></a> paggaho paggaṇhanaṃ lakkhaṇaṃ etassāti <span class="bld">paggahalakkhaṇo.</span> Pharaṇaṃ vipphārikatā lakkhaṇaṃ etassāti <span class="bld">pharaṇalakkhaṇo.</span> Upasamo kāyacittapariḷāhānaṃ vūpasamanaṃ lakkhaṇaṃ etassāti <span class="bld">upasamalakkhaṇo.</span> Avikkhepo vikkhepaviddhaṃsanaṃ lakkhaṇaṃ etassāti <span class="bld">avikkhepalakkhaṇo.</span> Līnuddhaccarahite adhicitte pavattamāne paggahaniggahasampahaṃsanesu abyāvaṭattā ajjhupekkhanaṃ paṭisaṅkhānaṃ lakkhaṇaṃ etassāti <span class="bld">paṭisaṅkhānalakkhaṇo.</span></p>
  431. <p class="bodytext"><span class="bld">Catūhi kāraṇehī</span>ti satisampajaññaṃ, muṭṭhassatipuggalaparivajjanā, upaṭṭhitassatipuggalasevanā, tadadhimuttatāti imehi catūhi kāraṇehi. <span class="bld">Chahi kāraṇehī</span>ti paripucchakatā, vatthuvisadakiriyā, indriyasamattapaṭipādanā, duppaññapuggalaparivajjanā, paññavantapuggalasevanā, tadadhimuttatāti imehi chahi kāraṇehi. <span class="bld">Mahāsatipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ</span> pana ‘‘sattahi kāraṇehī’’ (dī. ni. aṭṭha. 2.385; ma. ni. aṭṭha. 1.118) vakkhati, taṃ gambhīrañāṇacariyāpaccavekkhaṇāti imaṃ kāraṇaṃ pakkhipitvā veditabbaṃ. <span class="bld">Navahi kāraṇehī</span>ti apāyabhayapaccavekkhaṇā, gamanavīthipaccavekkhaṇā, piṇḍapātassa apacāyanatā, dāyajjamahattapaccavekkhaṇā, satthumahattapaccavekkhaṇā, sabrahmacārīmahattapaccavekkhaṇā, kusītapuggalaparivajjanā, āraddhavīriyapuggalasevanā, tadadhimuttatāti imehi navahi kāraṇehi. <span class="bld">Mahāsatipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ</span> (dī. ni. aṭṭha. 2.385; ma. ni. aṭṭha. 1.118) pana <a name="M2.0130"></a> ānisaṃsadassāvitā, jātimahattapaccavekkhaṇāti imehi saddhiṃ ‘‘ekādasā’’ti vakkhati. <span class="bld">Dasahi kāraṇehī</span>ti buddhānussati, dhammānussati, saṅghasīlacāgadevatāupasamānussati, lūkhapuggalaparivajjanā, siniddhapuggalasevanā, tadadhimuttatāti imehi dasahi. <span class="bld">Mahāsatipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ</span> (dī. ni. aṭṭha. 2.385; ma. ni. aṭṭha. 1.118) pana pasādaniyasuttantapaccavekkhaṇāya saddhiṃ ‘‘ekādasā’’ti vakkhati. <span class="bld">Sattahi kāraṇehī</span>ti paṇītabhojanasevanatā<a name="P2.0168"></a>, utusukhasevanatā, iriyāpathasukhasevanatā, majjhattapayogatā, sāraddhakāyapuggalaparivajjanatā<a name="V2.0116"></a>, passaddhakāyapuggalasevanatā, tadadhimuttatāti imehi sattahi. <span class="bld">Dasahi kāraṇehī</span>ti vatthuvisadakiriyā, indriyasamattapaṭipādanā, nimittakusalatā, samaye cittassa paggahaṇaṃ, samaye cittassa niggahaṇaṃ, samaye cittassa sampahaṃsanaṃ, samaye cittassa ajjhupekkhanaṃ, asamāhitapuggalaparivajjanaṃ, samāhitapuggalasevanaṃ, tadadhimuttatāti imehi dasahi kāraṇehi. <span class="bld">Mahāsatipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ</span> (dī. ni. aṭṭha. 2.385; ma. ni. aṭṭha. 1.118) pana ‘‘jhānavimokkhapaccavekkhaṇā’’ti iminā saddhiṃ ‘‘ekādasahī’’ti vakkhati. <span class="bld">Pañcahi kāraṇehī</span>ti sattamajjhattatā, saṅkhāramajjhattatā, sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanā, sattasaṅkhāramajjhattapuggalasevanā, tadadhimuttatāti imehi pañcahi kāraṇehi. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ <span class="bld">mahāsatipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ</span> (dī. ni. aṭṭha. 2.385; ma. ni. aṭṭha. 1.118) āgamissati. Kāmaṃ bodhipakkhiyadhammā nāma nippariyāyato ariyamaggasampayuttā eva niyyānikabhāvato. Suttantadesanā nāma pariyāyakathāti <span class="bld">‘‘iminā vipassanā…pe… kathesī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  432. <p class="bodytext"><a name="para140"></a><a name="para140_dn2"></a><span class="paranum">140</span>. Tebhūmake saṅkhāre ‘‘aniccā’’ti anupassati etāyāti <span class="bld">aniccānupassanā,</span> tathā pavattā vipassanā, sā pana yasmā attanā sahagatasaññāya bhāvitāya vibhāvitā eva hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘aniccānupassanāya saddhiṃ uppannasaññā’’</span>ti. Saññāsīsena vāyaṃ vipassanāya eva niddeso. <span class="bld">Anattasaññādīsu</span>pi eseva nayo. <span class="bld">Lokiyavipassanāpi honti,</span> yasmā ‘‘anicca’’ntiādinā tā pavattantīti. <span class="bld">Lokiyavipassanāpī</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddena missakāpettha santīti atthato āpannanti atthāpattisiddhamatthaṃ niddhāretvā sarūpato dassetuṃ <span class="bld">‘‘virāgo’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">āgatavasenā</span>ti tathā āgatapāḷivasena ‘‘virāgo nirodho’’ti hi tattha <a name="M2.0131"></a> nibbānaṃ vuttanti idha <a name="P2.0169"></a> ‘‘virāgasaññā, nirodhasaññā’’ti vuttasaññā nibbānārammaṇāpi siyuṃ. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘dve lokuttarāpi hontī’’</span>ti.</p>
  433. <p class="bodytext"><a name="para141"></a><a name="para141_dn2"></a><span class="paranum">141</span>. Mettā etassa atthīti <span class="bld">mettaṃ,</span> cittaṃ. Taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakammaṃ <span class="bld">mettaṃ kāyakammaṃ.</span> Esa nayo sesadvayepi. Imānipi mettākāyakammādīni bhikkhūnaṃ vasena āgatāni tesaṃ seṭṭhaparisabhāvato. Yathā pana bhikkhūsupi labbhanti, evaṃ gihīsupi labbhanti catuparisasādhāraṇattāti taṃ dassento <span class="bld">‘‘bhikkhūnañhī’’</span>tiādimāha. Kāmaṃ ādibrahmacariyakadhammassavanenapi mettākāyakammāni labbhanti, nippariyāyato pana cārittadhammassavanena ayamattho icchitoti dassento <span class="bld">‘‘ābhisamācārikadhammapūraṇa’’</span>nti āha. <span class="bld">Tepiṭakampi buddhavacanaṃ</span> paripucchanaatthakathanavasena pavattiyamānaṃ hitajjhāsayena pavattitabbato.</p>
  434. <p class="bodytext"><span class="bld">Āvī</span>ti <a name="V2.0117"></a> pakāsaṃ, pakāsabhāvo cettha yaṃ uddissa taṃ kāyakammaṃ karīyati, tassa sammukhabhāvatoti āha <span class="bld">‘‘sammukhā’’</span>ti. <span class="bld">Raho</span>ti appakāsaṃ, appakāsatā ca yaṃ uddissa taṃ kāyakammaṃ karīyati, tassa paccakkhābhāvatoti āha <span class="bld">‘‘parammukhā’’</span>ti. <span class="bld">Sahāyabhāvagamanaṃ</span> tesaṃ purato. <span class="bld">Ubhayehī</span>ti navakehi, therehi ca.</p>
  435. <p class="bodytext"><span class="bld">Paggayhā</span>ti paggaṇhitvā uccaṃ katvā.</p>
  436. <p class="bodytext">Kāmaṃ mettāsinehasiniddhānaṃ nayanānaṃ ummīlanā, pasannena mukhena olokanañca mettaṃ kāyakammameva, yassa pana cittassa vasena nayanānaṃ mettāsinehasiniddhatā, mukhassa ca pasannatā, taṃ sandhāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘mettaṃ manokammaṃ nāmā’’</span>ti.</p>
  437. <p class="bodytext">Lābhasaddo kammasādhano ‘‘lābhāvata, lābho laddho’’tiādīsu viya, so cettha ‘‘dhammaladdhā’’ti vacanato atītakālikoti āha <span class="bld">‘‘cīvarādayo laddhapaccayā’’</span>ti. Dhammato <a name="P2.0170"></a> āgatāti <span class="bld">dhammikā.</span> Tenāha ‘‘dhammaladdhā’’ti. Imameva hi atthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘kuhanādī’’</span>tiādi vuttaṃ. Cittena vibhajanapubbakaṃ kāyena vibhajananti mūlameva dassetuṃ <span class="bld">‘‘evaṃ cittena vibhajana’’</span>nti vuttaṃ, tena cittuppādamattenapi paṭivibhāgo na kātabboti dasseti. <span class="bld">Appaṭivibhatta</span>nti bhāvanapuṃsakaniddeso, appaṭivibhattaṃ vā lābhaṃ bhuñjatīti kammaniddeso eva.</p>
  438. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ</span> <a name="M2.0132"></a> <span class="bld">taṃ neva gihīnaṃ deti</span> attano ājīvasodhanatthaṃ. <span class="bld">Na attanā bhuñjatī</span>ti attanāva na paribhuñjati ‘‘mayhaṃ asādhāraṇabhogitā mā hotū’’ti. <span class="bld">‘‘Paṭiggaṇhanto ca…pe… passatī’’</span>ti iminā tassa lābhassa tīsupi kālesu sādhāraṇato ṭhapanaṃ dassitaṃ. <span class="bld">‘‘Paṭiggaṇhanto ca saṅghena sādhāraṇaṃ hotū’’</span>ti iminā paṭiggahaṇakālo dassito, <span class="bld">‘‘gahetvā…pe… passatī’’</span>ti iminā paṭiggahitakālo, tadubhayaṃ pana tādisena pubbābhogena vinā na hotīti atthasiddho purimakālo. Tayidaṃ paṭiggahaṇato pubbe vassa hoti ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti paṭiggahessāmī’’ti. Paṭiggaṇhantassa hoti ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti paṭiggaṇhāmī’’ti. Paṭiggahetvā hoti ‘‘saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti paṭiggahitaṃ mayā’’ti evaṃ tilakkhaṇasampannaṃ katvā laddhalābhaṃ osānalakkhaṇaṃ avikopetvā paribhuñjanto sādhāraṇabhogī, appaṭivibhattabhogī ca hoti.</p>
  439. <p class="bodytext"><span class="bld">Imaṃ pana sāraṇīyadhamma</span>nti imaṃ catutthaṃ saritabbayuttadhammaṃ. <span class="bld">Na hi…pe… gaṇhanti,</span> tasmā <a name="V2.0118"></a> sādhāraṇabhogitā eva dussīlassa natthīti ārambhopi tāva na sambhavati, kuto pūraṇanti adhippāyo. <span class="bld">‘‘Parisuddhasīlo’’</span>ti iminā lābhassa dhammikabhāvaṃ dasseti. <span class="bld">‘‘Vattaṃ akhaṇḍento’’</span>ti iminā appaṭivibhattabhogitaṃ, sādhāraṇabhogitañca dasseti. Sati pana tadubhaye sāraṇīyadhammo pūrito eva hotīti āha <span class="bld">‘‘pūretī’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Odissakaṃ</span> <a name="P2.0171"></a> <span class="bld">katvā’’</span>ti etena anodissakaṃ katvā pituno, ācariyupajjhāyādīnaṃ vā therāsanato paṭṭhāya dentassa sāraṇīyadhammoyeva hotīti. <span class="bld">Sāraṇīyadhammo panassa na hotī</span>ti paṭijagganaṭṭhāne odissakaṃ katvā dinnattā. Tenāha <span class="bld">‘‘palibodhajagganaṃ nāma hotī’’</span>tiādi. Yadi evaṃ sabbena sabbaṃ sāraṇīyadhammapūrakassa odissakadānaṃ na vaṭṭatīti? No na vaṭṭati yuttaṭṭhāneti dassento <span class="bld">‘‘tena panā’’</span>tiādimāha. Gilānādīnaṃ odissakaṃ katvā dānaṃ appaṭivibhāgapakkhikaṃ ‘‘asukassa na dassāmī’’ti paṭikkhepassa abhāvato. Byatirekappadhāno hi paṭivibhāgo. Tenāha <span class="bld">‘‘avasesa’’</span>ntiādi. <span class="bld">Adātumpī</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddena dātumpi vaṭṭatīti dasseti, tañca kho karuṇāyanavasena, na vattapūraṇavasena.</p>
  440. <p class="bodytext"><span class="bld">Susikkhitāyā</span>ti sāraṇīyadhammapūraṇavidhimhi suṭṭhu sikkhitāya, sukusalāyāti attho. Idāni tassā kosallaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘susikkhitāya hī’’</span>tiādi <a name="M2.0133"></a> vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Dvādasahi vassehi pūrati, na tato ora’’</span>nti iminā tassa duppūraṇaṃ dasseti. Tathā hi so mahapphalo mahānisaṃso, diṭṭhadhammikehipi tāva garutarehi phalānisaṃsehi ca anugato. Taṃsamaṅgī ca puggalo visesalābhī ariyapuggalo viya loke acchariyabbhutadhammasamannāgato hoti. Tathā hi so duppajahaṃ dānamayassa, sīlamayassa ca puññassa paṭipakkhadhammaṃ sudūre vikkhambhitaṃ katvā suvisuddhena cetasā loke pākaṭo paññāto hutvā viharati, tassimamatthaṃ byatirekato, anvayato ca vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘sace hī’’</span>tiādi vuttaṃ, taṃ suviññeyyameva.</p>
  441. <p class="bodytext">Idāni ye samparāyike, diṭṭhadhammike ca ānisaṃse dassetuṃ <span class="bld">‘‘eva’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Neva issā, na macchariyaṃ hoti</span> cirakālabhāvanāya vidhutabhāvato. <span class="bld">Manussānaṃ piyo hoti</span> pariccāgasīlatāya visuddhattā. Tenāha ‘‘dadaṃ piyo hoti bhajanti naṃ bahū’’tiādi <a name="P2.0172"></a> (a. ni. 5.34). <span class="bld">Sulabhapaccayo hoti</span> dānavasena uḷārajjhāsayānaṃ paccayalābhassa idhānisaṃsabhāvato dānassa. <span class="bld">Pattagataṃ assa diyyamānaṃ</span> <span class="bld">na khīyati</span> pattagatavasena dvādasavassikassa mahāpattassa avicchedena pūritattā. <span class="bld">Aggabhaṇḍaṃ labhati</span> devasikaṃ dakkhiṇeyyānaṃ aggato paṭṭhāya dānassa dinnattā. <span class="bld">Bhayevā…pe… āpajjanti</span> deyyapaṭiggāhakavikappaṃ <a name="V2.0119"></a> akatvā attani nirapekkhacittena cirakālaṃ dānapūratāya pasāditacittattā.</p>
  442. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatrā</span>ti tesu ānisaṃsesu vibhāvetabbesu. <span class="bld">Imāni</span> taṃ dīpanāni <span class="bld">vatthūni</span> kāraṇāni. <span class="bld">Alabhantāpī</span>ti amahāpuññatāya na lābhino samānāpi. <span class="bld">Bhikkhācāramaggasabhāga</span>nti sabhāgaṃ tabbhāgiyaṃ bhikkhācāramaggaṃ <span class="bld">jānanti.</span></p>
  443. <p class="bodytext">Anuttarimanussadhammattā, therānaṃ saṃsayavinodanatthañca <span class="bld">‘‘sāraṇīyadhammo me bhante pūrito’’</span>ti āha. Tathā hi dutiyavatthusmimpi therena attā pakāsito. Manussānaṃ piyatāya, sulabhapaccayatāyapi idaṃ vatthumeva. Pattagatākhīyanassa pana visesaṃ vibhāvanato <span class="bld">‘‘idaṃ tāva…pe… ettha vatthu’’</span>nti vuttaṃ.</p>
  444. <p class="bodytext"><span class="bld">Giribhaṇḍamahāpūjāyā</span>ti <a name="M2.0134"></a> cetiyagirimhi sakalalaṅkādīpe, yojanappamāṇe samudde ca nāvāsaṅghāṭādike ṭhapetvā dīpapupphagandhādīhi kariyamānamahāpūjāyaṃ. <span class="bld">Pariyāyenapī</span>ti lesenapi. <span class="bld">Anucchavika</span>nti sāraṇīyadhammapūraṇatopi <span class="bld">idaṃ</span> yathābhūtappavedanaṃ <span class="bld">tumhākaṃ anucchavika</span>nti attho.</p>
  445. <p class="bodytext"><span class="bld">Anārocetvāva palāyiṃsu</span> corabhayena. ‘‘Attano dujjīvikāyā’’ti ca vadanti.</p>
  446. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaṭṭissatī</span>ti kappissati. <span class="bld">Therī sāraṇīyadhammapūrikā ahosi,</span> therassa pana sīlatejeneva devatā ussukkaṃ āpajji.</p>
  447. <p class="bodytext">Natthi <a name="P2.0173"></a> etesaṃ khaṇḍanti <span class="bld">akhaṇḍāni.</span> Taṃ pana nesaṃ khaṇḍaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yassā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha upasampannasīlānaṃ uddesakkamena ādi antā veditabbā. Tenāha <span class="bld">‘‘sattasū’’</span>tiādi. Anupasampannasīlānaṃ pana samādānakkamenapi ādi antā labbhanti. <span class="bld">Pariyante chinnasāṭako viyā</span>ti vatthante, dasante vā chinnavatthaṃ viya, visadisūdāharaṇaṃ cetaṃ ‘‘akhaṇḍānī’’ti imassa adhigatattā. Evaṃ sesānipi udāharaṇāni. Khaṇḍitabhinnatā khaṇḍaṃ, taṃ etassa atthīti <span class="bld">khaṇḍaṃ,</span> sīlaṃ. <span class="bld">‘‘Chidda’’</span>ntiādīsupi eseva nayo. <span class="bld">Vemajjhe bhinnaṃ</span> vinivijjhanavasena visabhāgavaṇṇena gāvī viyāti sambandho. Sabalarahitāni <span class="bld">asabalāni.</span> Tathā <span class="bld">akammāsāni.</span> Sīlassa <span class="bld">taṇhādāsabyato mocanaṃ</span> vivaṭṭūpanissayabhāvāpādanaṃ. Yasmā ca taṃsamaṅgīpuggalo serī sayaṃvasī bhujisso nāma hoti, tasmāpi bhujissāni. Tenevāha <span class="bld">‘‘bhujissabhāvakāraṇato</span> <a name="V2.0120"></a> <span class="bld">bhujissānī’’</span>ti. Suparisuddhabhāvena pāsaṃsattā <span class="bld">viññupasatthāni.</span> Imināhaṃ sīlena devo vā bhaveyyaṃ, devaññataro vā, tattha ‘‘nicco dhuvo sassato’’ti, ‘‘sīlena suddhī’’ti ca evaṃ ādinā <span class="bld">taṇhādiṭṭhīhi aparāmaṭṭhattā.</span> ‘‘Ayaṃ te sīlesu doso’’ti catūsupi vipattīsu yāya kāyaci vipattiyā dassanena <span class="bld">parāmaṭṭhuṃ</span> anuddhaṃsetuṃ. Samādhisaṃvattanappayojanāni <span class="bld">samādhisaṃvattanikāni.</span></p>
  448. <p class="bodytext"><span class="bld">Samānabhāvūpagatasīlā</span>ti sīlasampattiyā samānabhāvaṃ upagatasīlā sabhāgavuttikā. Kāmaṃ puthujjanānañca catupārisuddhisīle nānattaṃ na siyā, taṃ <a name="M2.0135"></a> pana na ekantikaṃ, idaṃ ekantikaṃ niyatabhāvatoti āha <span class="bld">‘‘natthi maggasīle nānatta’’</span>nti. <span class="bld">Taṃ sandhāyetaṃ vutta</span>nti maggasīlaṃ sandhāya etaṃ ‘‘yāni tāni sīlānī’’tiādi vuttaṃ.</p>
  449. <p class="bodytext"><span class="bld">Yāya</span>nti yā ayaṃ mayhañceva tumhākañca paccakkhabhūtā<a name="P2.0174"></a>. <span class="bld">Diṭṭhī</span>ti maggasammādiṭṭhi. <span class="bld">Niddosā</span>ti nidhutadosā, samucchinnarāgādipāpadhammāti attho. <span class="bld">Niyyātī</span>ti vaṭṭadukkhato nissarati nigacchati. Sayaṃ niyyantasseva hi ‘‘taṃsamaṅgīpuggalaṃ vaṭṭadukkhato niyyāpetī’’ti vuccati. Yā satthu anusiṭṭhi, taṃ karotīti <span class="bld">takkaro,</span> tassa, yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjanakassāti attho. <span class="bld">Samānadiṭṭhibhāva</span>nti sadisadiṭṭhibhāvaṃ saccasampaṭivedhena abhinnadiṭṭhibhāvaṃ. <span class="bld">Vuddhiyevā</span>ti ariyavinaye guṇehi vuḍḍhiyeva, no parihānīti ayaṃ aparihāniyadhammadesanā attanopi sāsanassa addhaniyataṃ ākaṅkhantena bhagavatā idha desitā.</p>
  450. <p class="bodytext"><a name="para142"></a><a name="para142_dn2"></a><span class="paranum">142</span>. <span class="bld">Āsannaparinibbānattā</span>ti katipayamāsādhikena saṃvaccharamattena parinibbānaṃ bhavissatīti katvā vuttaṃ. <span class="bld">Etaṃyevā</span>ti ‘‘iti sīla’’ntiādikaṃyeva <span class="bld">iti sīla</span>nti ettha <span class="bld">iti</span>-saddo pakārattho, parimāṇattho ca ekajjhaṃ katvā gahitoti āha <span class="bld">‘‘evaṃ sīlaṃ ettakaṃ sīla’’</span>nti. <span class="bld">Evaṃ sīla</span>nti evaṃ pabhedaṃ sīlaṃ. <span class="bld">Ettaka</span>nti etaṃ paramaṃ, na ito bhiyyo. <span class="bld">Catupārisuddhisīla</span>nti maggassa sambhārabhūtaṃ lokiyacatupārisuddhisīlaṃ. <span class="bld">Cittekaggatā samādhī</span>ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Yasmiṃ sīle ṭhatvā</span>ti yasmiṃ lokuttarakusalassa padaṭṭhānabhūte ‘‘pubbeva kho panassa kāyakammaṃ vacīkammaṃ ājīvo suparisuddho hotī’’ti (ma. ni. 3.431; kathā. 874) evaṃ vuttasīle patiṭṭhāya. <span class="bld">Eso</span>ti maggaphalasamādhi. <span class="bld">Paribhāvito</span>ti tena sīlena sabbaso bhāvito sambhāvito. <span class="bld">Mahapphalo hoti mahānisaṃso</span>ti maggasamādhi tāva sāmaññaphalehi mahapphalo, vaṭṭadukkhavūpasamena mahānisaṃso. Itaro paṭippassaddhippahānena mahapphalo, nibbutisukhuppattiyā mahānisaṃso. <span class="bld">Yamhi samādhimhi</span> <a name="P2.0175"></a> <span class="bld">ṭhatvā</span>ti yasmiṃ lokuttarakusalassa <a name="V2.0121"></a> padaṭṭhānabhūte pādakajjhānasamādhimhi ceva vuṭṭhānagāminisamādhimhi ca ṭhatvā. <span class="bld">Sā</span>ti maggaphalapaññā. <span class="bld">Tena paribhāvitā</span>ti tena yathāvuttasamādhinā sabbaso bhāvitā paribhāvitā. Mahapphalamahānisaṃsatā samādhimhi vuttanayena veditabbā. Api ca te bojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgappabhedahetutāya <span class="bld">mahapphalā</span> sattadakkhiṇeyyapuggalavibhāgahetutāya <a name="M2.0136"></a> <span class="bld">mahānisaṃsā</span>ti veditabbā. <span class="bld">Yāya paññāya ṭhatvā</span>ti yāyaṃ vipassanāpaññāyaṃ, samādhivipassanāpaññāyaṃ vā ṭhatvā. Samathayānikassa hi samādhisahagatāpi paññā maggādhigamāya visesapaccayo hotiyeva. <span class="bld">Sammadevā</span>ti suṭṭhuyeva yathā āsavānaṃ lesopi nāvasissati, evaṃ sabbaso <span class="bld">āsavehi vimuccati</span>. Aggamaggakkhaṇañhi sandhāyetaṃ vuttaṃ.</p>
  451. <p class="bodytext"><a name="para143"></a><a name="para143_dn2"></a><span class="paranum">143</span>. Lokiyatthasaddānaṃ viya abhiranta-saddassa siddhi daṭṭhabbā. Abhirantaṃ abhirataṃ abhiratīti hi atthato ekaṃ. Abhiranta-saddo cāyaṃ abhirucipariyāyo, na assādapariyāyo. Assādavasena hi katthaci vasantassa assādavatthuvigamena siyā tassa tattha anabhirati, yadidaṃ khīṇāsavānaṃ natthi, pageva buddhānanti āha <span class="bld">‘‘buddhānaṃ…pe… natthī’’</span>ti. Abhirativasena katthaci vasitvā tadabhāvato aññattha gamanaṃ nāma buddhānaṃ natthi. Veneyyavinayanatthaṃ pana katthaci vasitvā tasmiṃ siddhe veneyyavinayanatthameva tato aññattha gacchanti, ayamettha yathāruci. <span class="bld">Āyāmā</span>ti ettha <span class="bld">ā</span>-saddo ‘‘āgacchā’’ti iminā samānatthoti āha <span class="bld">‘‘ehi yāmā’’</span>ti. <span class="bld">Ayāmā</span>ti pana pāṭhe <span class="bld">a</span>-kāro nipātamattaṃ. <span class="bld">Santikāvacarattā theraṃ ālapati,</span> na pana tadā satthu santike vasantānaṃ bhikkhūnaṃ abhāvato. Aparicchinnagaṇano hi tadā bhagavato santike bhikkhusaṅgho<a name="P2.0176"></a>. Tenāha ‘‘mahatā bhikkhusaṅghena saddhi’’nti. <span class="bld">Ambalaṭṭhikāgamana</span>nti ambalaṭṭhikāgamanapaṭisaṃyuttapāṭhamāha. <span class="bld">Pāṭaligamane</span>ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Uttānameva</span> anantaraṃ, heṭṭhā ca saṃvaṇṇitarūpattā.</p>
  452. <p class="subhead">Sāriputtasīhanādavaṇṇanā</p>
  453. <p class="bodytext"><a name="para145"></a><a name="para145_dn2"></a><span class="paranum">145</span>. <span class="bld">‘‘Āyasmā sāriputto’’tiādi</span> pāṭhajātaṃ. <span class="bld">Sampasādanīye</span>ti sampasādanīyasutte (dī. ni. 3.141) <span class="bld">vitthāritaṃ</span> porāṇaṭṭhakathāyaṃ, tasmā mayampi tattheva naṃ atthato vitthārayissāmāti adhippāyo.</p>
  454. <p class="subhead">Dussīlaādīnavavaṇṇanā</p>
  455. <p class="bodytext"><a name="para148"></a><a name="para148_dn2"></a><span class="paranum">148</span>. Āgantvā <a name="V2.0122"></a> vasanti ettha āgantukāti <span class="bld">āvasatho,</span> tadeva agāranti āha <span class="bld">‘‘āvasathāgāranti āgantukānaṃ āvasathageha’’</span>nti. <span class="bld">Dvinnaṃ</span> <a name="M2.0137"></a> <span class="bld">rājūna</span>nti licchavirājamagadharājūnaṃ. <span class="bld">Sahāyakā</span>ti sevakā. <span class="bld">Kulānī</span>ti kuṭumbike. Santhatanti <span class="bld">santhari,</span> sabbaṃ santhari sabbasanthari, taṃ <span class="bld">sabbasanthariṃ.</span> Bhāvanapuṃsakaniddeso cāyaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘yathā sabbaṃ santhataṃ hoti, eva’’</span>nti.</p>
  456. <p class="bodytext"><a name="para149"></a><a name="para149_dn2"></a><span class="paranum">149</span>. <span class="bld">Dussīlo</span>ti ettha <span class="bld">du</span>-saddo abhāvattho ‘‘duppañño’’tiādīsu (ma. ni. 1.449; a. ni. 5.10) viya, na garahatthoti āha <span class="bld">‘‘asīlo nissīlo’’</span>ti. <span class="bld">Bhinnasaṃvaro</span>ti ettha yo samādinnasīlo kenaci kāraṇena sīlabhedaṃ patto, so tāva bhinnasaṃvaro hoti. Yo pana sabbena sabbaṃ asamādinnasīlo ācārahīno, so kathaṃ bhinnasaṃvaro nāma hotīti? Sopi sādhusamācārassa parihāniyassa bheditattā bhinnasaṃvaro eva nāma. Vissaṭṭhasaṃvaro saṃvararahitoti hi vuttaṃ hoti.</p>
  457. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ taṃ</span> sippaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Māghātakāle</span>ti ‘‘mā ghātetha pāṇino’’ti evaṃ māghātāti ghosanaṃ ghositadivase.</p>
  458. <p class="bodytext"><span class="bld">Abbhuggacchati</span> pāpako kittisaddo.</p>
  459. <p class="bodytext"><span class="bld">Ajjhāsayena maṅku hotiyeva</span> vippaṭisāribhāvato.</p>
  460. <p class="bodytext"><span class="bld">Tassā</span>ti <a name="P2.0177"></a> dussīlassa. <span class="bld">Samādāya pavattiṭṭhāna</span>nti uṭṭhāya samuṭṭhāya katakāraṇaṃ. <span class="bld">Āpāthaṃ āgacchatī</span>ti taṃ manaso upaṭṭhāti. <span class="bld">Ummīletvā idhaloka</span>nti ummīlanakāle attano puttadārādidassanavasena idha lokaṃ <span class="bld">passati. Nimīletvā paraloka</span>nti nimīlanakāle gatinimittupaṭṭhānavasena paralokaṃ <span class="bld">passati.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘cattāro apāyā’’</span>tiādi. <span class="bld">Pañcamapada</span>nti ‘‘kāyassa bhedā’’tiādinā vutto pañcamo ādīnavakoṭṭhāso.</p>
  461. <p class="subhead">Sīlavantaānisaṃsavaṇṇanā</p>
  462. <p class="bodytext"><a name="para150"></a><a name="para150_dn2"></a><span class="paranum">150</span>. <span class="bld">Vuttavipariyāyenā</span>ti vuttāya ādīnavakathāya vipariyāyena. ‘‘Appamatto taṃ taṃ kasivāṇijjādiṃ <a name="V2.0123"></a> yathākālaṃ sampādetuṃ sakkotī’’tiādinā ‘‘pāsaṃsaṃ sīlamassa atthīti <span class="bld">sīlavā. Sīlasampanno</span>ti sīlena samannāgato. Sampannasīlo’’ti evamādikaṃ pana atthavacanaṃ sukaranti anāmaṭṭhaṃ.</p>
  463. <p class="bodytext"><a name="para151"></a><a name="para151_dn2"></a><span class="paranum">151</span>. <span class="bld">Pāḷimuttakāyā</span>ti <a name="M2.0138"></a> saṅgītianāruḷhāya <span class="bld">dhammikathāya. Tatthevā</span>ti āvasathāgāre eva.</p>
  464. <p class="subhead">Pāṭaliputtanagaramāpanavaṇṇanā</p>
  465. <p class="bodytext"><a name="para152"></a><a name="para152_dn2"></a><span class="paranum">152</span>. <span class="bld">Issariyamattāyā</span>ti issariyappamāṇena, issariyena ceva vittūpakaraṇena cāti evaṃ vā attho daṭṭhabbo. Upabhogūpakaraṇānipi hi loke ‘‘mattā’’ti vuccanti. <span class="bld">Pāṭaligāmaṃ nagaraṃ katvā</span>ti pubbe ‘‘pāṭaligāmo’’ti laddhanāmaṃ ṭhānaṃ idāni nagaraṃ katvā. <span class="bld">Māpentī</span>ti patiṭṭhāpenti. <span class="bld">Āyamukhapacchindanattha</span>nti āyadvārānaṃ upacchedanāya. <span class="bld">‘‘Sahassasevā’’</span>ti vā pāṭho, sahassaso eva. Tenāha <span class="bld">‘‘ekekavaggavasena sahassaṃ sahassaṃ hutvā’’</span>ti. <span class="bld">Gharavatthūnī</span>ti gharapatiṭṭhāpanaṭṭhānāni. <span class="bld">Cittāni namantī</span>ti taṃtaṃdevatānubhāvena tattha tattheva cittāni namanti vatthuvijjāpāṭhakānaṃ, yattha yattha tāhi vatthūni pariggahitāni. <span class="bld">Sippānubhāvenā</span>ti sippānugatavijjānubhāvena. <span class="bld">Nāgaggāho</span>ti nāgānaṃ nivāsappariggaho. Sesadvayesupi eseva nayo. <span class="bld">Pāsāṇo</span>ti appalakkhaṇapāsāṇo. <span class="bld">Khāṇuko</span>ti yo koci khāṇuko<a name="P2.0178"></a>. <span class="bld">Sippaṃ jappitvā</span> tādisaṃ sārambhaṭṭhānaṃ pariharitvā anārambhe ṭhāne tāhi vatthupariggāhikāhi <span class="bld">devatāhi saddhiṃ mantayamānā</span> <span class="bld">viya</span> taṃtaṃgehāni <span class="bld">māpenti</span> upadesadānavasena. <span class="bld">Nesa</span>nti vatthuvijjāpāṭhakānaṃ, sabbāsaṃ devatānaṃ. <span class="bld">Maṅgalaṃ vaḍḍhāpessantī</span>ti maṅgalaṃ brūhessanti. Paṇḍitadassanādīni hi uttamamaṅgalāni. Tenāha <span class="bld">‘‘atha maya’’</span>ntiādi.</p>
  466. <p class="bodytext"><span class="bld">Saddo abbhuggacchati</span> avayavadhammena samudāyassa apadisitabbato yathā ‘‘alaṅkato devadatto’’ti.</p>
  467. <p class="bodytext"><span class="bld">Ariyakamanussāna</span>nti ariyadesavāsimanussānaṃ. <span class="bld">Rāsivasenevā</span>ti ‘‘sahassaṃ satasahassa’’ntiādinā rāsivaseneva, appakassa pana bhaṇḍassa kayavikkayo aññatthāpi labbhatevāti ‘‘rāsivasenevā’’ti vuttaṃ. Vāṇijāya patho pavattiṭṭhānanti <span class="bld">vaṇippatho</span>ti purimavikappe attho dutiyavikappe pana vāṇijānaṃ patho pavattiṭṭhānanti, <span class="bld">vaṇippatho</span>ti imamatthaṃ dassento <a name="V2.0124"></a> <span class="bld">‘‘vāṇijānaṃ vasanaṭṭhāna’’</span>nti āha. Bhaṇḍapuṭe bhindanti mocenti etthāti <span class="bld">puṭabhedana</span>nti ayamettha atthoti āha <span class="bld">‘‘bhaṇḍapuṭe…pe… vuttaṃ hotī’’</span>ti.</p>
  468. <p class="bodytext"><span class="bld">Ca-kārattho</span> <a name="M2.0139"></a> samuccayattho <span class="bld">vā-saddo.</span></p>
  469. <p class="bodytext"><a name="para153"></a><a name="para153_dn2"></a><span class="paranum">153</span>. <span class="bld">Kāḷakaṇṇī sattā</span>ti attanā kaṇhadhammabahulatāya paresañca kaṇhavipākānatthanibbattinimittatāya ‘‘kāḷakaṇṇī’’ti laddhanāmā parūpaddavakarā appesakkhasattā. <span class="bld">Ta</span>nti bhagavantaṃ. <span class="bld">Pubbaṇhasamaya</span>nti pubbaṇhe ekaṃ samayaṃ. <span class="bld">Gāmappavisananīhārenā</span>ti gāmappavesana nivasanākārena. <span class="bld">Kāyapaṭibaddhaṃ katvā</span>ti cīvaraṃ pārupitvā, pattaṃ hatthena gahetvāti attho.</p>
  470. <p class="bodytext"><span class="bld">Etthā</span>ti <a name="P2.0179"></a> etasmiṃ vā sakappitappadese. <span class="bld">Saññate</span>ti sammadeva saññate susaṃvutakāyavācācitte.</p>
  471. <p class="bodytext"><span class="bld">Pattiṃ dadeyyā</span>ti attanā pasutaṃ puññaṃ tāsaṃ devatānaṃ anuppadajjeyya. <span class="bld">‘‘Pūjitā’’</span>tiādīsu tadeva pattidānaṃ <span class="bld">pūjā,</span> anāgate eva upaddave ārakkhasaṃvidhānaṃ <span class="bld">paṭipūjā.</span> ‘‘Yebhuyyena ñātimanussā ñātipetānaṃ pattidānādinā pūjanamānanādīni karonti ime pana aññātakāpi samānā tathā karonti, tasmā nesaṃ sakkaccaṃ ārakkhā saṃvidhātabbā’’ti aññamaññaṃ sampavāretvā devatā tattha ussukkaṃ āpajjantīti dassento <span class="bld">‘‘ime’’</span>tiādimāha. Balikammakaraṇaṃ <span class="bld">mānanaṃ,</span> sampati uppannaparissayaharaṇaṃ <span class="bld">paṭimāna</span>nti dassetuṃ <span class="bld">‘‘ete’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  472. <p class="bodytext"><span class="bld">Sundarāni passatī</span>ti sundarāni iṭṭhāni eva passati, na aniṭṭhāni.</p>
  473. <p class="bodytext"><a name="para154"></a><a name="para154_dn2"></a><span class="paranum">154</span>. <span class="bld">Āṇiyo koṭṭetvā</span>ti lahuke dārudaṇḍe gahetvā kavāṭaphalake viya aññamaññaṃ sambandhe kātuṃ āṇiyo koṭṭetvā. Nāvāsaṅkhepena kataṃ <span class="bld">uḷumpaṃ,</span> veḷunaḷādike saṅgharitvā valliādīhi kalāpavasena bandhitvā kattabbaṃ <span class="bld">kullaṃ.</span></p>
  474. <p class="bodytext"><span class="bld">Udakaṭṭhānassetaṃ adhivacana</span>nti yathāvuttassa yassa kassaci udakaṭṭhānassa etaṃ ‘‘aṇṇava’’nti adhivacanaṃ, samuddassevāti adhippāyo. <span class="bld">Saranti idha nadī adhippetā</span> sarati sandatīti <a name="V2.0125"></a> katvā. <span class="bld">Gambhīravitthata</span>nti agādhaṭṭhena gambhīraṃ, sakalalokattayabyāpitāya vitthataṃ. <span class="bld">Visajjā</span>ti anāsajja appatvā. <span class="bld">Pallalāni</span> tesaṃ ataraṇato. <span class="bld">Vināyeva kullenā</span>ti īdisaṃ udakaṃ kullena īdisena vinā eva<span class="bld"> tiṇṇā medhāvino janā,</span> taṇhāsaraṃ pana ariyamaggasaṅkhātaṃ setuṃ katvā nittiṇṇāti yojanā.</p>
  475. <p class="centered">Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  476. <p class="subhead">Ariyasaccakathāvaṇṇanā</p>
  477. <p class="bodytext"><a name="para155"></a><a name="para155_dn2"></a><span class="paranum">155</span>. <span class="bld">Mahāpanādassa</span> <a name="P2.0180"></a><a name="M2.0140"></a> rañño. <span class="bld">Pāsādakoṭiyaṃ</span> <span class="bld">katagāmo</span>ti pāsādassa patitathupikāya patiṭṭhitaṭṭhāne niviṭṭhagāmo. <span class="bld">Ariyabhāvakarāna</span>nti ye paṭivijjhanti, tesaṃ ariyabhāvakarānaṃ nimittassa kattubhāvūpacāravaseneva vuttaṃ. Tacchāvipallāsabhūtabhāvena <span class="bld">saccānaṃ.</span> Anubodho pubbabhāgiyaṃ ñāṇaṃ, paṭivedho maggañāṇena abhisamayo, tattha yasmā anubodhapubbako paṭivedho anubodhena vinā na hoti, anubodhopi ekacco paṭivedhena sambandho, tadubhayābhāvahetukañca vaṭṭeva saṃsaraṇaṃ, tasmā vuttaṃ pāḷiyaṃ ‘‘ananubodhā…pe… tumhākañcā’’ti. Paṭisandhiggahaṇavasena bhavato bhavantarūpagamanaṃ <span class="bld">sandhāvanaṃ,</span> aparāparaṃ cavanupapajjanavasena sañcaraṇaṃ <span class="bld">saṃsaraṇa</span>nti āha <span class="bld">‘‘bhavato’’</span>tiādi. Sandhāvitasaṃsaritapadānaṃ kammasādhanataṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘mayā ca tumhehi cā’’</span>ti paṭhamavikappe. Dutiyavikappe pana bhāvasādhanataṃ hadaye katvā <span class="bld">‘‘mamañceva tumhākañcā’’</span>ti yathārutavaseneva vuttaṃ. <span class="bld">Nayanasamatthā</span>ti pāpanasamatthā, dīgharajjunā baddhasakuṇaṃ viya rajjuhattho puriso desantaraṃ taṇhārajjunā baddhaṃ sattasantānaṃ abhisaṅkhāro bhavantaraṃ neti etāyāti <span class="bld">bhavanetti,</span> taṇhā, sā ariyamaggasatthena suṭṭhu hatā chinnāti <span class="bld">bhavanettisamūhatā.</span></p>
  478. <p class="subhead">Anāvattidhammasambodhiparāyaṇavaṇṇanā</p>
  479. <p class="bodytext"><a name="para156"></a><a name="para156_dn2"></a><span class="paranum">156</span>. <span class="bld">Dve gāmā</span> ‘‘nātikā’’ti evaṃ laddhanāmo, ña-kārassa cāyaṃ na-kārādesena niddeso ‘‘animittā na nāyare’’tiādīsu (visuddhi. 1.174; jā. aṭṭha. 2.2.34) viya. Tenāha <span class="bld">‘‘ñātigāmake’’</span>ti<a name="V2.0126"></a>. <span class="bld">Giñjakā</span> vuccanti iṭṭhakā, giñjakāhi eva kato āvasathoti <span class="bld">giñjakāvasatho</span><a name="P2.0181"></a>. So kira āvāso yathā sudhāparikammena sampayojanaṃ natthi, evaṃ iṭṭhakāhi eva cinitvā chādetvā kato. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘iṭṭhakāmaye āvasathe’’</span>ti. Tulādaṇḍakavāṭaphalakāni pana dārumayāneva.</p>
  480. <p class="bodytext"><a name="para157"></a><a name="para157_dn2"></a><span class="paranum">157</span>. <span class="bld">Oraṃ</span> vuccati kāmadhātu, paccayabhāvena taṃ oraṃ bhajantīti <span class="bld">orambhāgiyāni,</span> orambhāgassa vā hitāni <span class="bld">orambhāgiyāni.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘heṭṭhābhāgiyāna’’</span>ntiādi. <span class="bld">Tīhi maggehī</span>ti heṭṭhimehi tīhi maggehi. Tehi <a name="M2.0141"></a> pahātabbatāya hi nesaṃ saṃyojanānaṃ orambhāgiyatā. Orambhañjiyāni vā <span class="bld">orambhāgiyāni</span> vuttāni niruttinayena. Idāni byatirekamukhena nesaṃ orambhāgiyabhāvaṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘tatthā’’</span>tiādi vuttaṃ. Vikkhambhitāni samatthatāvighātena puthujjanānaṃ, samucchinnāni sabbaso abhāvena ariyānaṃ rūpārūpabhavūpapattiyā vibandhāya na hontīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘avikkhambhitāni asamucchinnānī’’</span>ti. <span class="bld">Nibbattavasenā</span>ti paṭisandhiggahaṇavasena. <span class="bld">Gantuṃ na denti</span> mahaggatagāmikammāyūhanassa vinibandhanato. <span class="bld">Sakkāyadiṭṭhiādīni tīṇi</span> saṃyojanāni kāmacchandabyāpādā viya mahaggatūpapattiyā avinibandhabhūtānipi kāmabhavūpapattiyā visesapaccayattā <span class="bld">tattha</span> mahaggatabhave <span class="bld">nibbattampi</span> tannibbattihetukammaparikkhaye kāmabhavūpapattipaccayatāya mahaggatabhavato <span class="bld">ānetvā puna idheva</span> kāmabhave eva <span class="bld">nibbattāpenti,</span> tasmā <span class="bld">sabbā</span>nipi pañcapi saṃyojanāni <span class="bld">orambhāgiyāni eva. Paṭisandhivasena anāgamanasabhāvā</span>ti paṭisandhiggahaṇavasena tasmā lokā idha na āgamanasabhāvā. Buddhadassanatheradassanadhammassavanānaṃ panatthāyassa āgamanaṃ anivāritaṃ.</p>
  481. <p class="bodytext"><span class="bld">Kadāci karahaci uppattiyā</span> saviraḷākāratā <a name="P2.0182"></a> <span class="bld">pariyuṭṭhānamandatāya</span> abahalatāti <span class="bld">dvedhāpi tanubhāvo. Abhiṇha</span>nti bahuso. <span class="bld">Bahalabahalā</span>ti tibbatibbā. Yattha uppajjanti, taṃ santānaṃ maddantā, pharantā, sādhentā, andhakāraṃ karontā uppajjanti, dvīhi pana maggehi pahīnattā <span class="bld">tanukatanukā</span> mandamandā <span class="bld">uppajjanti. ‘‘Puttadhītaro hontī’’</span>ti idaṃ akāraṇaṃ. Tathā hi aṅgapaccaṅgaparāmasanamattenapi te honti. <span class="bld">Ida</span>nti ‘‘rāgadosamohānaṃ tanuttā’’ti idaṃ vacanaṃ. <span class="bld">Bhavatanukavasenā</span>ti appakabhavavasena. <span class="bld">Ta</span>nti mahāsivattherassa vacanaṃ paṭikkhittanti sambandho. Ye bhavā ariyānaṃ labbhanti, te paripuṇṇalakkhaṇabhavā eva. Ye na labbhanti, tattha kīdisaṃ taṃ bhavatanukaṃ, tasmā ubhayathāpi bhavatanukassa asambhavo evāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘sotāpannassā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Aṭṭhame bhave bhavatanukaṃ natthi</span> aṭṭhamasseva bhavassa sabbasseva abhāvato. Sesesupi eseva nayo.</p>
  482. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāmāvacaralokaṃ</span> <a name="V2.0127"></a> <span class="bld">sandhāya vuttaṃ</span> itarassa lokassa vasena tathā vattuṃ asakkuṇeyyattā. Yo hi sakadāgāmī devamanussalokesu vomissakavasena nibbattati, sopi kāmabhavavaseneva paricchinditabbo. Bhagavatā ca kāmaloke ṭhatvā ‘‘sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā’’ti <a name="M2.0142"></a> vuttaṃ, ‘‘imaṃ lokaṃ āgantvā’’ti ca iminā pañcasu sakadāgāmīsu cattāro vajjetvā ekova gahito. Ekacco hi idha sakadāgāmiphalaṃ patvā idheva parinibbāyati, ekacco idha patvā devaloke parinibbāyati, ekacco devaloke patvā tattheva parinibbāyati, ekacco devaloke patvā idhūpapajjitvā parinibbāyati, ime cattāro idha na labbhanti. Yo pana idha patvā devaloke yāvatāyukaṃ vasitvā puna idhūpapajjitvā parinibbāyati, ayaṃ idha adhippeto. Aṭṭhakathāyaṃ pana imaṃ lokanti kāmabhavo adhippetoti imamatthaṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘sace hī’’</span>tiādinā aññaṃyeva catukkaṃ dassitaṃ.</p>
  483. <p class="bodytext"><span class="bld">Catūsu</span> <a name="P2.0183"></a> <span class="bld">…pe… sabhāvoti attho</span> apāyagamanīyānaṃ pāpadhammānaṃ sabbaso pahīnattā. <span class="bld">Dhammaniyāmenā</span>ti maggadhammaniyāmena. <span class="bld">Niyato</span> uparimaggādhigamassa avassaṃbhāvibhāvato. Tenāha <span class="bld">‘‘sambodhiparāyaṇo’’</span>ti.</p>
  484. <p class="subhead">Dhammādāsadhammapariyāyavaṇṇanā</p>
  485. <p class="bodytext"><a name="para158"></a><a name="para158_dn2"></a><span class="paranum">158</span>. <span class="bld">Tesaṃ tesaṃ ñāṇagati</span>nti tesaṃ tesaṃ sattānaṃ ‘‘asuko sotāpanno, asuko sakadāgāmī’’tiādinā taṃtaṃñāṇādhigamanaṃ. <span class="bld">Ñāṇūpapattiṃ ñāṇābhisamparāya</span>nti tato parampi ‘‘niyato sambodhiparāyaṇo, sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karissatī’’tiādinā ca ñāṇasahitaṃ uppattipaccayabhāvaṃ. <span class="bld">Olokentassa</span> ñāṇacakkhunā pekkhantassa <span class="bld">kāyakilamathova,</span> na tena kāci veneyyānaṃ atthasiddhīti adhippāyo. <span class="bld">Cittavihesā</span>ti cittakhedo, sā kilesūpasaṃhitattā <span class="bld">buddhānaṃ natthi.</span> Ādīyati ālokīyati attā etenāti <span class="bld">ādāsaṃ,</span> dhammabhūtaṃ ādāsaṃ <span class="bld">dhammādāsaṃ,</span> ariyamaggañāṇassetaṃ adhivacanaṃ, tena ariyasāvakā catūsu ariyasaccesu viddhastasammohattā attānampi yāthāvato ñatvā yāthāvato byākareyya, tappakāsanato pana dhammapariyāyassa suttassa dhammādāsatā veditabbā. <span class="bld">Yena dhammādāsenā</span>ti idha pana maggadhammameva vadati.</p>
  486. <p class="bodytext">Avecca yāthāvato jānitvā tannimittauppannapasādo <span class="bld">aveccapasādo,</span> maggādhigamena uppannapasādo<a name="V2.0128"></a>, so pana yasmā pāsāṇapabbato viya niccalo, na ca kenaci kāraṇena vigacchati, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘acalena accutenā’’</span>ti.</p>
  487. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Pañcasīlānī’’</span>ti <a name="M2.0143"></a> gahaṭṭhavasenetaṃ vuttaṃ tehi ekantapariharaṇīyato. Ariyānaṃ pana sabbāni sīlāni kantāneva. Tenāha <span class="bld">‘‘sabbopi panettha saṃvaro labbhatiyevā’’</span>ti.</p>
  488. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbesa</span>nti <a name="P2.0184"></a> sabbesaṃ ariyānaṃ. <span class="bld">Sikkhāpadāvirodhenā</span>ti yathā bhūtarocanāpatti na hoti, evaṃ. <span class="bld">Yuttaṭṭhāne</span>ti kātuṃ yuttaṭṭhāne.</p>
  489. <p class="subhead">Ambapālīgaṇikāvatthuvaṇṇanā</p>
  490. <p class="bodytext"><a name="para161"></a><a name="para161_dn2"></a><span class="paranum">161</span>. Tadā kira vesālī iddhā phītā sabbaṅgasampannā ahosi vepullappattā, taṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘khandhake vuttanayena vesāliyā sampannabhāvo veditabbo’’</span>ti. Tasmiṃ kira bhikkhusaṅghe pañcasatamattā bhikkhū navā acirapabbajitā ahesuṃ osannavīriyā ca. Tathā hi vakkhati ‘‘tattha kira ekacce bhikkhū osannavīriyā’’tiādi (dī. ni. aṭṭha. 2.165). <span class="bld">Satipaccupaṭṭhānattha</span>nti tesaṃ satipaccupaṭṭhāpanatthaṃ. <span class="bld">Saratī</span>ti kāyādike yathāsabhāvato ñāṇasampayuttāya satiyā anussarati upadhāreti. <span class="bld">Sampajānātī</span>ti samaṃ pakārehi jānāti avabujjhati. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana parato <span class="bld">satipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ</span> (dī. ni. aṭṭha. 2.373; ma. ni. aṭṭha. 1.106) āgamissati.</p>
  491. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbasaṅgāhaka</span>nti sarīragatassa ceva vatthālaṅkāragatassa cāti sabbassa nīlabhāvassa saṅgāhakaṃ vacanaṃ. <span class="bld">Tassevā</span>ti nīlāti sabbasaṅgāhakavasena vuttaatthasseva. <span class="bld">Vibhāgadassana</span>nti pabhedadassanaṃ. Yathā te licchavirājāno apītādivaṇṇā eva keci vilepanavasena pītādivaṇṇā khāyiṃsu, evaṃ anīlādivaṇṇā eva keci vilepanavasena nīlādivaṇṇā khāyiṃsūti vuttaṃ <span class="bld">‘‘na tesaṃ pakativaṇṇo nīlo’’</span>tiādi. Nīlo maṇi etesūti <span class="bld">nīlamaṇi,</span> indanīlamahānīlādinīlaratanavinaddhā alaṅkārā. Te kira suvaṇṇaviracite hi maṇiobhāsehi ekanīlā viya khāyanti. <span class="bld">Nīlamaṇikhacitā</span>ti nīlaratanaparikkhittā. <span class="bld">Nīlavatthaparikkhittā</span>ti nīlavatthanīlakampalaparikkhepā. <span class="bld">Nīlavammikehī</span>ti nīlakaghaṭaparikkhittehi. <span class="bld">Sabbapadesū</span>ti ‘‘pītā hontī’’tiādisabbapadesu. <span class="bld">Parivaṭṭesī</span>ti <a name="P2.0185"></a> paṭighaṭṭesi. Āharanti imasmā rājapurisā balinti <span class="bld">āhāro,</span> tappattajanapadoti āha <span class="bld">‘‘sāhāranti sajanapada’’</span>nti. Aṅguliphoṭopi aṅguliyā cālanavaseneva <a name="M2.0144"></a><a name="V2.0129"></a> hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘aṅguliṃ cālesu’’</span>nti. <span class="bld">Ambakāyā</span>ti mātugāmena. Upacāravacanaṃ hetaṃ itthīsu, yadidaṃ ‘‘ambakā mātugāmo jananikā’’ti.</p>
  492. <p class="bodytext"><span class="bld">Avalokethā</span>ti apavattitvā olokanaṃ oloketha. Taṃ pana apavattitvā olokanaṃ anu anu dassanaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘punappunaṃ passathā’’</span>ti. <span class="bld">Upanethā</span>ti ‘‘yathāyaṃ licchavirājaparisā sobhātisayena yuttā, evaṃ tāvatiṃsaparisā’’ti upanayaṃ karotha. Tenāha <span class="bld">‘‘tāvatiṃsehi samake katvā passathā’’</span>ti.</p>
  493. <p class="bodytext">‘‘Upasaṃharatha bhikkhave licchaviparisaṃ tāvatiṃsasadisa’’nti nayidaṃ nimittaggāhe niyojanaṃ, kevalaṃ pana dibbasampattisadisā etesaṃ rājūnaṃ issariyasampattīti anupubbikathāya saggasampattikathanaṃ viya daṭṭhabbaṃ. Tesu pana bhikkhūsu ekaccānaṃ tattha nimittaggāhopi siyā, taṃ sandhāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘nimittaggāhe uyyojetī’’</span>ti. <span class="bld">Hitakāmatāya</span> tesaṃ bhikkhūnaṃ yathā āyasmato nandassa hitakāmatāya saggasampattidassanaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘tatra kirā’’</span>tiādi. <span class="bld">Osannavīriyā</span>ti sammāpaṭipattiyaṃ avasannavīriyā, ossaṭṭhavīriyā vāti attho. <span class="bld">Aniccalakkhaṇavibhāvanattha</span>nti tesaṃ rājūnaṃ vasena bhikkhūnaṃ aniccalakkhaṇavibhūtabhāvatthaṃ.</p>
  494. <p class="subhead">Veḷuvagāmavassūpagamanavaṇṇanā</p>
  495. <p class="bodytext"><a name="para163"></a><a name="para163_dn2"></a><span class="paranum">163</span>. <span class="bld">Samīpe veḷuvagāmo</span>ti pubbaṇhaṃ vā sāyanhaṃ vā gantvā nivattanayogye āsannaṭṭhāne niviṭṭhā parivāragāmo. <span class="bld">Saṅgammā</span>ti sammā gantvā. <span class="bld">Assā</span>ti bhagavato.</p>
  496. <p class="bodytext"><a name="para164"></a><a name="para164_dn2"></a><span class="paranum">164</span>. <span class="bld">Pharuso</span>ti kakkhaḷo, garutaroti attho. <span class="bld">Visabhāgarogo</span>ti <a name="P2.0186"></a> dhātuvisabhāgatāya samuṭṭhito bahalatararogo, na ābādhamattaṃ. <span class="bld">Ñāṇena paricchinditvā</span>ti vedanānaṃ khaṇikataṃ, dukkhataṃ, attasuññatañca yāthāvato ñāṇena paricchijja parituletvā. <span class="bld">Adhivāsesī</span>ti tā abhibhavanto yathāparimadditākārasallakkhaṇena attani āropetvā vāsesi, na tāhi abhibhuyyamāno. Tenāha <span class="bld">‘‘avihaññamāno’’</span>tiādi. <span class="bld">Adukkhiyamāno</span>ti cetodukkhavasena adukkhiyamāno<a name="M2.0145"></a>, kāyadukkhaṃ pana ‘‘natthī’’ti na sakkā vattuṃ. Asati hi tasmiṃ adhivāsanāya eva asambhavoti. <span class="bld">Anāmantetvā</span>ti anālapitvā. <span class="bld">Anapaloketvā</span>ti avissajjitvā. Tenāha <span class="bld">‘‘ovādānusāsaniṃ adatvāti vuttaṃ hotī’’</span>ti. <span class="bld">Pubbabhāgavīriyenā</span>ti phalasamāpattiyā parikammavīriyena. <span class="bld">Phalasamāpattivīriyenā</span>ti phalasamāpattisampayuttavīriyena. <span class="bld">Vikkhambhetvā</span>ti <a name="V2.0130"></a> vinodetvā. Yathā nāma pupphanasamaye campakādirukkhe vekhe dinne yāva so vekho nāpanīyati, tāvassa pupphanasamatthatā vikkhambhitā vinoditā hoti, evameva yathāvuttavīriyavekhadānena tā vedanā satthu sarīre yathāparicchinnaṃ kālaṃ vikkhambhitā vinoditā ahesuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘vikkhambhetvāti vinodetvā’’ti. <span class="bld">Jīvitampi jīvitasaṅkhāro</span> kammunā saṅkharīyatīti katvā. <span class="bld">Chijjamānaṃ</span> virodhipaccayasamāyogena payogasampattiyā <span class="bld">ghaṭetvā ṭhapīyati. Adhiṭṭhāyā</span>ti adhiṭṭhānaṃ katvā. Tenāha ‘‘dasamāse mā uppajjitthāti samāpattiṃ samāpajjī’’ti. Taṃ pana ‘‘adhiṭṭhānaṃ, pavattana’’nti ca vattabbataṃ arahatīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘adhiṭṭhahitvā pavattetvā’’</span>ti.</p>
  497. <p class="bodytext"><span class="bld">Khaṇikasamāpattī</span>ti tādisaṃ pubbābhisaṅkhāraṃ akatvā ṭhānaso samāpajjitabbasamāpatti. <span class="bld">Puna sarīraṃ vedanā ajjhottharati</span> savisesapubbābhisaṅkhārassa akatattā. Rūpasattakaarūpasattakāni <span class="bld">visuddhimaggasaṃvaṇṇanāsu</span> <a name="P2.0187"></a> (visuddhi. ṭī. 2.706, 717) vitthāritanayena veditabbāni. <span class="bld">Suṭṭhu vikkhambheti</span> pubbābhisaṅkhārassa sātisayattā. Idāni tamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘yathā nāmā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Apabyūḷho</span>ti apanīto. <span class="bld">Cuddasahākārehi sannetvā</span>ti tesaṃyeva rūpasattakaarūpasattakānaṃ vasena cuddasahi pakārehi vipassanācittaṃ, sakalameva vā attabhāvaṃ visabhāgarogasañjanitalūkhabhāvanirogakaraṇāya sinehetvā <span class="bld">na uppajjiyeva</span> sammāsambuddhena sātisayasamāpattivegena suvikkhambhitattā.</p>
  498. <p class="bodytext"><span class="bld">Gilāno hutvā puna vuṭṭhito</span>ti pubbe gilāno hutvā puna tato gilānabhāvato vuṭṭhito. Madhurakabhāvo nāma sarīrassa thambhitattaṃ, taṃ pana garubhāvapubbakanti āha <span class="bld">‘‘sañjātagarubhāvo sañjātathaddhabhāvo’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Nānākārato na upaṭṭhahantī’’</span>ti iminā disāsammohopi me ahosi <a name="M2.0146"></a> sokabalenāti dasseti. <span class="bld">Satipaṭṭhānādidhammā</span>ti kāyānupassanādayo anupassanādhammā pubbe vibhūtā hutvā upaṭṭhahantāpi idāni <span class="bld">mayhaṃ pākaṭā na honti.</span></p>
  499. <p class="bodytext"><a name="para165"></a><a name="para165_dn2"></a><span class="paranum">165</span>. <span class="bld">Abbhantaraṃ karoti nāma</span> attaniyeva ṭhapanato. <span class="bld">Puggalaṃ abbhantaraṃ karoti nāma</span> samānattatāvasena dhammena pubbe tassa saṅgaṇhato. <span class="bld">Daharakāle</span>ti attano daharakāle. <span class="bld">Kassaci akathetvā</span>ti kassaci attano antevāsikassa upanigūhabhūtaṃ ganthaṃ akathetvā. <span class="bld">Muṭṭhiṃ katvā</span>ti muṭṭhigataṃ viya rahasibhūtaṃ katvā. Yasmiṃ vā naṭṭhe sabbo taṃmūlako dhammo vinassati, so ādito mūlabhūto dhammo, mussati vinassati dhammo etena naṭṭhenāti <span class="bld">muṭṭhi,</span> taṃ tathārūpaṃ muṭṭhiṃ katvā pariharitvā <span class="bld">ṭhapitaṃ kiñci natthīti dasseti.</span></p>
  500. <p class="bodytext"><span class="bld">Ahamevā</span>ti <a name="V2.0131"></a> avadhāraṇaṃ bhikkhusaṅghapariharaṇassa aññasādhāraṇicchādassanatthaṃ, avadhāraṇena pana vinā <span class="bld">‘‘ahaṃ bhikkhusaṅgha’’</span>ntiādi bhikkhusaṅghapariharaṇe ahaṃkāramamaṃkārābhāvadassananti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Uddisitabbaṭṭhenā</span>ti ‘‘satthā’’ti uddisitabbaṭṭhena. <span class="bld">Mā vā</span> <a name="P2.0188"></a> <span class="bld">ahesuṃ</span> bhikkhūti adhippāyo. ‘‘Mā vā ahosī’’ti vā pāṭho. <span class="bld">Evaṃ na hotī</span>ti ‘‘ahaṃ bhikkhusaṅghaṃ pariharissāmī’’tiādi ākārena cittappavatti na hoti. <span class="bld">‘‘Pacchimavayaanuppattabhāvadīpanatthaṃ vutta’’</span>nti iminā vayo viya buddhakiccampi pariyositakammanti dīpeti. Sakaṭassa bāhappadese daḷhībhāvāya veṭhadānaṃ <span class="bld">bāhabandho. </span> Cakkanemisandhīnaṃ daḷhībhāvāya veṭhadānaṃ <span class="bld">cakkabandho.</span></p>
  501. <p class="bodytext"><span class="bld">Tamattha</span>nti veṭhamissakena maññeti vuttamatthaṃ. Rūpādayo eva dhammā saviggaho viya upaṭṭhānato rūpanimittādayo, tesaṃ <span class="bld">rūpanimittādīnaṃ. Lokiyānaṃ vedanāna</span>nti yāsaṃ nirodhanena phalasamāpatti samāpajjitabbā, tāsaṃ nirodhā phāsu hoti, tathā bāḷhavedanābhitunnasarīrassāpi. <span class="bld">Tadatthāyā</span>ti phalasamāpattivihāratthāya. Dvīhi bhāgehi āpo gato etthāti <span class="bld">dīpo,</span> oghena parigato hutvā anajjhotthaṭo bhūmibhāgo, idha pana catūhipi oghehi, saṃsāramahogheneva vā anajjhotthaṭo attā ‘‘dīpo’’ti adhippeto. Tenāha <span class="bld">‘‘mahāsamuddagatā’’</span>tiādi. <span class="bld">Attassaraṇā</span>ti attappaṭisaraṇā. <span class="bld">Attagatikā vā</span>ti attaparāyaṇāva<a name="M2.0147"></a>. <span class="bld">Mā aññagatikā</span>ti aññaṃ kiñci gatiṃ paṭisaraṇaṃ parāyaṇaṃ mā cintayittha. Kasmā? Attā nāmettha paramatthato dhammo abbhantaraṭṭhena, so evaṃ sampādito tumhākaṃ dīpaṃ tāṇaṃ gati parāyaṇanti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘dhammadīpā’’</span>tiādi. Tathā cāha ‘‘attā hi attano nātho, ko hi nātho paro siyā’’ti (dha. pa. 160, 380) upadesamattameva <a name="P2.0189"></a> hi parasmiṃ paṭibaddhaṃ, aññā sabbā sampatti purisassa attādhīnā eva. Tenāha bhagavā ‘‘tumhehi kiccaṃ ātappaṃ, akkhātāro tathāgatā’’ti (dha. pa. 276). <span class="bld">Tamagge</span>ti tamayogassa agge tassa atikkantābhāvato. Tenevāha <span class="bld">‘‘ime aggatamā’’</span>tiādi. <span class="bld">Mamā</span>ti mama sāsane. <span class="bld">Sabbepi te catusatipaṭṭhānagocarā vā</span>ti catubbidhaṃ satipaṭṭhānaṃ bhāvetvā brūhetvā tadeva gocaraṃ attano pavattiṭṭhānaṃ katvā ṭhitā eva <span class="bld">bhikkhū agge bhavissanti.</span></p>
  502. <p class="centered">Dutiyabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  503. <p class="subhead">Nimittobhāsakathāvaṇṇanā</p>
  504. <p class="bodytext"><a name="para166"></a><a name="para166_dn2"></a><span class="paranum">166</span>. Anekavāraṃ <a name="V2.0132"></a> bhagavā vesāliyaṃ viharati, tasmā imaṃ vesālippavesanaṃ niyametvā dassetuṃ ‘‘kadā pāvisī’’ti pucchitvā āgamanato paṭṭhāya taṃ dassento <span class="bld">‘‘bhagavā kirā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Āgatamaggenevā</span>ti pubbe yāva veḷuvagāmakā āgatamaggeneva paṭinivattento. <span class="bld">Yathāparicchedenā</span>ti yathāparicchinnakālena. <span class="bld">Tato</span>ti phalasamāpattito. <span class="bld">Aya</span>nti idāni vuccamānākāro. <span class="bld">Divāṭṭhānolokanā</span>di parinibbānassa ekantikabhāvadassanaṃ. <span class="bld">Ossaṭṭho</span>ti vissaṭṭho <span class="bld">āyusaṅkhāro</span> ‘‘sattāhameva mayā jīvitabba’’nti.</p>
  505. <p class="bodytext"><span class="bld">Jeṭṭhakaniṭṭhabhātikāna</span>nti sabbeva sabrahmacārino sandhāya vadati.</p>
  506. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭipādessāmī</span>ti maggapaṭipattiyā niyojessāmi. <span class="bld">Maṇiphalake</span>ti maṇikhacite pamukhe atthataphalake. <span class="bld">Taṃ paṭhamaṃ</span> <a name="P2.0190"></a> <span class="bld">dassana</span>nti yaṃ veḷuvane paribbājakarūpena āgatassa siddhaṃ dassanaṃ, taṃ paṭhamadassanaṃ. Yaṃ vā anomadassissa bhagavato vacanaṃ saddahantena tadā abhinīhārakāle paccakkhato <a name="M2.0148"></a> viya tumhākaṃ dassanaṃ siddhaṃ, taṃ paṭhamadassanaṃ. <span class="bld">Paccāgamanacārika</span>nti paccāgamanatthaṃ cārikaṃ.</p>
  507. <p class="bodytext"><span class="bld">Sattāha</span>nti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ. Therassa jātovarakagehaṃ kira itaragehato vivekaṭṭhaṃ, vivaṭaṅgaṇañca, tasmā devabrahmānaṃ upasaṅkamanayogyanti <span class="bld">‘‘jātovarakaṃ paṭijaggathā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">So</span>ti uparevato. <span class="bld">Taṃ pavatti</span>nti tattha vasitukāmatāya vuttaṃ taṃ.</p>
  508. <p class="bodytext">‘‘Jānantāpi tathāgatā pucchantī’’ti (pārā. 16, 165) iminā nīhārena <span class="bld">thero ‘‘ke tumhe’’</span>ti pucchi. ‘‘Tvaṃ catūhi mahārājehi mahantataro’’ti puṭṭho attano mahattaṃ satthu upari pakkhipanto <span class="bld">‘‘ārāmikasadisā ete upāsike amhākaṃ satthuno’’</span>ti āha. Sāvakasampattikittanampi hi atthato satthu sampattiṃyeva vibhāveti.</p>
  509. <p class="bodytext"><span class="bld">Sotāpattiphale patiṭṭhāyā</span>ti therassa desanānubhāvena, attano ca upanissayasampattiyā ñāṇassa paripakkattā sotāpattiphale patiṭṭhahitvā.</p>
  510. <p class="bodytext"><span class="bld">Aya</span>nti <a name="V2.0133"></a> yathāvuttā. <span class="bld">Etthā</span>ti ‘‘vesāliṃ piṇḍāya pāvisī’’ti etasmiṃ vesālīpavese. <span class="bld">Anupubbīkathā</span>ti anupubbadīpanī kathā.</p>
  511. <p class="bodytext"><a name="para167"></a><a name="para167_dn2"></a><span class="paranum">167</span>. <span class="bld">Udenayakkhassa cetiyaṭṭhāne</span>ti udenassa nāma yakkhassa āyatanabhāvena iṭṭhakāhi cite mahājanassa cittīkataṭṭhāne. <span class="bld">Katavihāro</span>ti bhagavantaṃ uddissa katavihāro. <span class="bld">Vuccatī</span>ti purimavohārena ‘‘udenacetiya’’nti vuccati. <span class="bld">Gotamakādīsupī</span>ti ‘‘gotamakacetiya’’nti evaṃ ādīsupi. <span class="bld">Eseva nayo</span>ti cetiyaṭṭhāne katavihārabhāvaṃ atidisati. <span class="bld">Vaḍḍhitā</span>ti <a name="P2.0191"></a> bhāvanāpāripūrivasena paribrūhitā. <span class="bld">Punappunaṃ katā</span>ti bhāvanāya bahulīkaraṇena aparāparaṃ pavattitā. <span class="bld">Yuttayānaṃ viya katā</span>ti yathā yuttaṃ ājaññayānaṃ chekena sārathinā adhiṭṭhitaṃ yathāruci pavattati, evaṃ yathārucipavattirahataṃ gamitā. <span class="bld">Patiṭṭhānaṭṭhenā</span>ti adhiṭṭhānaṭṭhena. <span class="bld">Vatthu viya katā</span>ti sabbaso upakkilesavisodhanena iddhivisayatāya pavattiṭṭhānabhāvato suvisodhitaparissayavatthu viya katā. <span class="bld">Adhiṭṭhitā</span>ti paṭipakkhadūrībhāvato subhāvitabhāvena taṃtaṃadhiṭṭhānayogyatāya ṭhapitā<a name="M2.0149"></a>. <span class="bld">Samantato citā</span>ti sabbabhāgena bhāvanupacayaṃ gamitā. Tenāha <span class="bld">‘‘suvaḍḍhitā’’</span>ti. <span class="bld">Suṭṭhu samāraddhā</span>ti iddhibhāvanāya sikhāppattiyā sammadeva saṃsevitā.</p>
  512. <p class="bodytext"><span class="bld">Aniyamenā</span>ti ‘‘yassa kassacī’’ti aniyamavacanena. <span class="bld">Niyametvā</span>ti ‘‘tathāgatassā’’ti sarūpadassanena niyametvā. <span class="bld">Āyuppamāṇa</span>nti paramāyuppamāṇaṃ vadati, tasseva gahaṇe kāraṇaṃ <span class="bld">brahmajālasuttavaṇṇanāyaṃ</span> (dī. ni. aṭṭha. 1.40; dī. ni. ṭī. 1.40) vuttanayeneva veditabbaṃ. Mahāsivatthero pana ‘‘mahābodhisattānaṃ carimabhave paṭisandhidāyino kammassa asaṅkhyeyyāyukatāsaṃvattanasamatthataṃ hadaye ṭhapetvā buddhānaṃ āyusaṅkhārassa parissayavikkhambhanasamatthatā pāḷiyaṃ āgatā evāti imaṃ bhaddakappameva tiṭṭheyyā’’ti avoca. <span class="bld">‘‘Khaṇḍiccādīhi abhibhuyyatī’’</span>ti etena yathā iddhibalena jarāya na paṭighāto, evaṃ tena maraṇassapi na paṭighātoti atthato āpannamevāti. ‘‘Kva saro khitto, kva ca nipatito’’ti aññathā vuṭṭhitenāpi theravādena aṭṭhakathāvacanameva samatthitanti daṭṭhabbaṃ<a name="P2.0192"></a>. Tenāha <span class="bld">‘‘so na ruccati…pe… niyamita’’</span>nti.</p>
  513. <p class="bodytext"><span class="bld">Pariyuṭṭhitacitto</span>ti yathā kiñci atthānatthaṃ sallakkhetuṃ na sakkā, evaṃ abhibhūtacitto. So pana abhibhavo mahatā udakoghena appakassa udakassa ajjhottharaṇaṃ viya ahosīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘ajjhotthaṭacitto’’</span>ti. <span class="bld">Aññopī</span>ti therato, ariyehi vā aññopi yo koci <span class="bld">puthujjano.</span> Puthujjanaggahaṇañcettha yathā sabbena sabbaṃ appahīnavipallāso mārena pariyuṭṭhitacitto kiñci <a name="V2.0134"></a> atthaṃ sallakkhetuṃ na sakkoti, evaṃ thero bhagavatā kataṃ nimittobhāsaṃ sabbaso na sallakkhesīti dassanatthaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘māro hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Cattāro vipallāsā</span>ti asubhe ‘‘subha’’nti saññāvipallāso, cittavipallāso, dukkhe ‘‘sukha’’nti saññāvipallāso, cittavipallāsoti ime cattāro vipallāsā. <span class="bld">Tenā</span>ti yadipi itare aṭṭha vipallāsā pahīnā, tathāpi yathāvuttānaṃ catunnaṃ vipallāsānaṃ appahīnabhāvena. <span class="bld">Assā</span>ti therassa. <span class="bld">Maddatī</span>ti phusanamattena maddanto viya hoti, aññathā tena maddite sattānaṃ maraṇameva siyā. <span class="bld">Kiṃ sakkhissati,</span> na sakkhissatīti adhippāyo. Kasmā <a name="M2.0150"></a> na sakkhissati, nanu esa aggasāvakassa kucchiṃ paviṭṭhoti? Saccaṃ paviṭṭho, tañca kho attano ānubhāvadassanatthaṃ, na vibādhanādhippāyena. Vibādhanādhippāyena pana idha ‘‘kiṃ sakkhissatī’’ti vuttaṃ hadayamaddanassa adhigatattā. <span class="bld">Nimittobhāsa</span>nti ettha ‘‘tiṭṭhatu bhagavā kappa’’nti sakalakappaṃ avaṭṭhānayācanāya ‘‘yassa kassaci ānanda cattāro iddhipādā bhāvitā’’tiādinā aññāpadesena attano caturiddhipādabhāvanānubhāvena kappaṃ avaṭṭhānasamatthatāvasena saññuppādanaṃ <span class="bld">nimittaṃ,</span> tathā pana pariyāyaṃ muñcitvā ujukaṃyeva attano adhippāyavibhāvanaṃ <span class="bld">obhāso. Jānantoyeva</span> vāti mārena pariyuṭṭhitabhāvaṃ jānanto eva. Attano aparādhahetuto <a name="P2.0193"></a> sattānaṃ soko tanuko hoti, na balavāti āha <span class="bld">‘‘dosāropanena sokatanukaraṇattha’’</span>nti. Kiṃ pana thero mārena pariyuṭṭhitacittakāle pavattiṃ pacchā jānātīti? Na jānāti sabhāvena, buddhānubhāvena pana anujānāti.</p>
  514. <p class="subhead">Mārayācanakathāvaṇṇanā</p>
  515. <p class="bodytext"><a name="para168"></a><a name="para168_dn2"></a><span class="paranum">168</span>. <span class="bld">Anatthe niyojento</span> guṇamāraṇena māreti, virāgavibandhanena vā jātinimittatāya tattha tattha jātaṃ jātaṃ mārento viya hotīti <span class="bld">‘‘māretīti māro’’</span>ti vuttaṃ. Ativiya pāpatāya <span class="bld">pāpimā.</span> Kaṇhadhammehi samannāgato <span class="bld">kaṇho.</span> Virāgādiguṇānaṃ antakaraṇato <span class="bld">antako.</span> Sattānaṃ anatthāvahapaṭipattiṃ na muccatīti <span class="bld">namuci.</span> Attano mārapāsena pamatte bandhati, pamattā vā bandhū etassāti <span class="bld">pamattabandhu.</span> Sattamasattāhato paraṃ satta ahāni sandhāyāha <span class="bld">‘‘aṭṭhame sattāhe’’</span>ti na pana pallaṅkasattāhādi viya niyatakiccassa aṭṭhamasattāhassa nāma labbhanato. Sattamasattāhassa hi parato ajapālanigrodhamūle mahābrahmuno, sakkassa ca devarañño paṭiññātadhammadesanaṃ bhagavantaṃ ñatvā ‘‘idāni satte dhammadesanāya mama visayaṃ atikkamāpessatī’’ti sañjātadomanasso hutvā ṭhito cintesi ‘‘handa dānāhaṃ naṃ upāyena parinibbāpessāmi, evamassa manoratho aññathattaṃ gamissati, mama ca manoratho ijjhissatī’’ti<a name="V2.0135"></a>. Evaṃ pana cintetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ekaṃ antaṃ ṭhito ‘‘parinibbātu dāni bhante bhagavā’’tiādinā parinibbānaṃ yāci, taṃ sandhāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘aṭṭhame sattāhe’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">ajjā</span>ti āyusaṅkhārossajjanadivasaṃ sandhāyāha. Bhagavā cassa abhisandhiṃ jānantopi <a name="M2.0151"></a> taṃ anāvikatvā parinibbānassa akālabhāvameva pakāsento yācanaṃ paṭikkhipi. Tenāha <span class="bld">‘‘na tāvāha’’</span>ntiādi.</p>
  516. <p class="bodytext"><span class="bld">Maggavasena viyattā</span>ti saccasampaṭivedhaveyyattiyena byattā. <span class="bld">Tatheva vinītā</span>ti maggavasena kilesānaṃ samucchedavinayanena vinītā. <span class="bld">Tathā visāradā</span>ti ariyamaggādhigameneva satthusāsane vesārajjappattiyā visāradā<a name="P2.0194"></a>, sārajjakarānaṃ diṭṭhivicikicchādipāpadhammānaṃ vigamena visāradabhāvaṃ pattāti attho. Yassa sutassa vasena vaṭṭadukkhato nissaraṇaṃ sambhavati, taṃ idha ukkaṭṭhaniddesena ‘‘suta’’nti adhippetanti āha <span class="bld">‘‘tepiṭakavasenā’’</span>ti. Tiṇṇaṃ piṭakānaṃ samūho <span class="bld">tepiṭakaṃ,</span> tīṇi vā piṭakāni tipiṭakaṃ, tipiṭakameva <span class="bld">tepiṭakaṃ,</span> tassa vasena. <span class="bld">Tamevā</span>ti yaṃ taṃ tepiṭakaṃ sotabbabhāvena ‘‘suta’’nti vuttaṃ, tameva. <span class="bld">Dhamma</span>nti pariyattidhammaṃ. <span class="bld">Dhārentī</span>ti suvaṇṇabhājane pakkhittasīhavasaṃ viya avinassantaṃ katvā suppaguṇasuppavattibhāvena dhārenti hadaye ṭhapenti. Iti pariyattidhammavasena bahussutadhammadharabhāvaṃ dassetvā idāni paṭivedhadhammavasenapi taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘atha vā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Ariyadhammassā</span>ti maggaphaladhammassa, navavidhassāpi vā lokuttaradhammassa. <span class="bld">Anudhammabhūta</span>nti adhigamāya anurūpadhammabhūtaṃ. <span class="bld">Anucchavikapaṭipada</span>nti ca tameva vipassanādhammamāha, chabbidhā visuddhiyo vā. <span class="bld">Anudhamma</span>nti tassā yathāvuttapaṭipadāya anurūpaṃ abhisallekhitaṃ appicchatādidhammaṃ. <span class="bld">Caraṇasīlā</span>ti samādāya pavattanasīlā. Anu maggaphaladhammo etissāti vā <span class="bld">anudhammā,</span> vuṭṭhānagāminivipassanā, tassā caraṇasīlā. <span class="bld">Attano ācariyavāda</span>nti attano ācariyassa sammāsambuddhassa vādaṃ. Sadevakassa lokassa ācārasikkhāpanena ācariyo, bhagavā. Tassa vādo, catusaccadesanā.</p>
  517. <p class="bodytext"><span class="bld">Ācikkhissantī</span>ti ādito kathessanti, attanā uggahitaniyāmena pare uggaṇhāpessantīti attho. <span class="bld">Desessantī</span>ti vācessanti, pāḷiṃ sammā pabodhessantīti attho. <span class="bld">Paññāpessantī</span>ti pajānāpessanti, saṅkāpessantīti attho. <span class="bld">Paṭṭhapessantī</span>ti pakārehi ṭhapessanti, pakāsessantīti attho. <span class="bld">Vivarissantī</span>ti vivaṭaṃ karissanti. <span class="bld">Vibhajissantī</span>ti vibhattaṃ karissanti. <span class="bld">Uttāniṃ karissantī</span>ti <a name="P2.0195"></a> anuttānaṃ gambhīraṃ uttānaṃ pākaṭaṃ karissanti. <span class="bld">Saha dhammenā</span>ti ettha <span class="bld">dhamma</span>-saddo kāraṇapariyāyo ‘‘hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu <a name="M2.0152"></a> (vibha. 270) viyāti āha <span class="bld">‘‘sahetukena sakāraṇena vacanenā’’</span>ti. <span class="bld">Sappāṭihāriya</span>nti sanissaraṇaṃ<a name="V2.0136"></a>, yathā paravādaṃ bhañjitvā sakavādo patiṭṭhahati, evaṃ hetudāharaṇehi yathādhigatamatthaṃ sampādetvā dhammaṃ kathessanti. Tenāha <span class="bld">‘‘niyyānikaṃ katvā dhammaṃ desessantī’’</span>ti, navavidhaṃ lokuttaradhammaṃ pabodhessantīti attho. Ettha ca ‘‘paññāpessantī’’tiādīhi chahi padehi cha atthapadāni dassitāni, ādito pana dvīhi padehi cha byañjanapadāni. Ettāvatā tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ saṃvaṇṇanānayena saṅgahetvā dassitaṃ hoti. Vuttañhetaṃ <span class="bld">nettiyaṃ</span> ‘‘dvādasapadāni suttaṃ, taṃ sabbaṃ byañjanañca attho cā’’ti (netti. saṅkhāre).</p>
  518. <p class="bodytext"><span class="bld">Sikkhattayasaṅgahita</span>nti adhisīlasikkhādisikkhattayasaṅgahaṇaṃ. <span class="bld">Sakalaṃ sāsanabrahmacariya</span>nti anavasesaṃ satthusāsanabhūtaṃ seṭṭhacariyaṃ. <span class="bld">Samiddha</span>nti sammadeva vaḍḍhitaṃ. <span class="bld">Jhānassādavasenā</span>ti tehi tehi bhikkhūhi samadhigatajhānasukhavasena. <span class="bld">Vuddhippatta</span>nti uḷārapaṇītabhāvagamanena sabbaso parivuddhiṃ upagataṃ. <span class="bld">Sabbapāliphullaṃ viya abhiññāsampattivasena</span> abhiññāsampadāhi sāsanābhivuddhiyā matthakappattito. <span class="bld">Patiṭṭhitavasenā</span>ti patiṭṭhānavasena, patiṭṭhappattiyāti attho. Paṭivedhavasena bahuno janassa hitanti <span class="bld">bāhujaññaṃ.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘bahujanābhisamayavasenā’’</span>ti. Puthu puthulaṃ bhūtaṃ jātaṃ, puthu vā puthuttaṃ bhūtaṃ pattanti <a name="P2.0196"></a> <span class="bld">puthubhūtaṃ.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘sabbākāra…pe… patta’’</span>nti. <span class="bld">Suṭṭhu pakāsita</span>nti suṭṭhu sammadeva ādikalyāṇādibhāvena paveditaṃ.</p>
  519. <p class="subhead">Āyusaṅkhāraossajjanavaṇṇanā</p>
  520. <p class="bodytext"><a name="para169"></a><a name="para169_dn2"></a><span class="paranum">169</span>. <span class="bld">Satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā</span>ti ayaṃ kāyādivibhāgo attabhāvasaññito dukkhabhāro mayā ettakaṃ kālaṃ vahito, idāni pana na vahitabbo, etassa avahanatthaṃ cirataraṃ kālaṃ ariyamaggasambhāro sambhato, svāyaṃ ariyamaggo paṭividdho, yato ime kāyādayo asubhādito sammadeva pariññātā, catubbidhampi sammāsatiṃ yathātathaṃ visaye suṭṭhu upaṭṭhitaṃ katvā. <span class="bld">Ñāṇena paricchinditvā</span>ti yasmā imassa attabhāvasaññitassa dukkhabhārassa vahane payojanabhūtaṃ attahitaṃ tāva mahābodhimūle eva parisamāpitaṃ, parahitaṃ pana buddhaveneyyavinayanaṃ parisamāpitabbaṃ, taṃ <a name="M2.0153"></a> idāni māsattayeneva parisamāpanaṃ pāpuṇissati, tasmā abhāsi ‘‘visākhapuṇṇamāyaṃ parinibbāyissāmī’’ti, evaṃ buddhañāṇena paricchinditvā sabbabhāgena nicchayaṃ katvā. <span class="bld">Āyusaṅkhāraṃ vissajjī</span>ti āyuno jīvitassa abhisaṅkhārakaṃ phalasamāpattidhammaṃ ‘‘na samāpajjissāmī’’ti vissajji taṃvissajjaneneva tena abhisaṅkhariyamānaṃ jīvitasaṅkhāraṃ ‘‘nappavattessāmī’’ti vissajji. Tenāha <span class="bld">‘‘tatthā’’</span>tiādi. Ṭhānamahantatāyapi pavattiākāramahantatāyapi <span class="bld">mahanto pathavīkampo. </span> Tattha ṭhānamahantatāya bhūmicālassa mahattaṃ dassetuṃ <a name="V2.0137"></a> <span class="bld">‘‘tadā kira…pe… kampitthā’’</span>ti vuttaṃ. Sā pana jātikkhettabhūtā dasasahassī lokadhātu eva, na yā kāci, yā mahābhinīhāramahājātiādīsupi kampittha. Tadāpi tattikāya eva kampane kiṃ kāraṇaṃ<a name="P2.0197"></a>? Jātikkhettabhāvena tasseva ādito pariggahassa katattā. Pariggahakaraṇaṃ cassa dhammatāvasena veditabbaṃ. Tathā hi purimabuddhānampi tāvatakameva jātikkhettaṃ ahosi. Tathā hi vuttaṃ ‘‘dasasahassī lokadhātū, nissaddā honti nirākulā…pe… mahāsamuddo ābhujati, dasasahassī pakampatī’’ti ca ādi (bu. vaṃ. 84-91). Udakapariyantaṃ katvā chappakārapavedhanena avītarāge bhiṃsetīti bhiṃsano, so eva <span class="bld">bhiṃsanako</span>ti āha <span class="bld">‘‘bhayajanako’’</span>ti. <span class="bld">Devabheriyo</span>ti devadundubhisaddassa pariyāyavacanamattaṃ. Na cettha kāci bherī ‘‘devadundubhī’’ti adhippetā, atha kho uppātabhāvena labbhamāno ākāsagato nigghosasaddo. Tenāha <span class="bld">‘‘devo’’</span>tiādi. <span class="bld">Devo</span>ti megho. Tassa hi acchabhāvena ākāsassa vassābhāvena sukkhagajjitasaññite sadde niccharante devadundubhisamaññā. Tenāha <span class="bld">‘‘devo sukkhagajjitaṃ gajjī’’</span>ti.</p>
  521. <p class="bodytext"><span class="bld">Pītivegavissaṭṭha</span>nti ‘‘evaṃ cirataraṃ kālaṃ vahito ayaṃ attabhāvasaññito dukkhabhāro, idāni na cirasseva nikkhipissatī’’ti sañjātasomanasso bhagavā sabhāveneva pītivegavissaṭṭhaṃ <span class="bld">udānaṃ udānesi.</span> Evaṃ pana udānentena ayampi attho sādhito hotīti dassanatthaṃ aṭṭhakathāyaṃ <span class="bld">‘‘kasmā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  522. <p class="bodytext">Tulīyatīti <span class="bld">tula</span>nti <span class="bld">tula</span>-saddo kammasādhanoti dassetuṃ <span class="bld">‘‘tulita’’</span>nti vuttaṃ. Appānubhāvatāya <span class="bld">paricchinnaṃ. </span> Tathā hi taṃ parito khaṇḍitabhāvena ‘‘paritta’’nti vuccati. Paṭipakkhavikkhambhanato dīghasantānatāya, vipulaphalatāya <a name="M2.0154"></a> ca <span class="bld">na tulaṃ</span> na paricchinnaṃ. Yehi kāraṇehi pubbe avisesato mahaggataṃ ‘‘atula’’nti vuttaṃ, tāni kāraṇāni <a name="P2.0198"></a> rūpāvacarato āruppassa sātisayāni vijjantīti <span class="bld">‘‘arūpāvacaraṃ atula’’</span>nti vuttaṃ, itarañca <span class="bld">‘‘tula’’</span>nti, <span class="bld">appavipākaṃ</span> tīsupi kammesu yaṃ tanuvipākaṃ hīnaṃ, taṃ <span class="bld">tulaṃ. Bahuvipāka</span>nti yaṃ mahāvipākaṃ paṇītaṃ, taṃ <span class="bld">atulaṃ.</span> Yaṃ panettha majjhimaṃ, taṃ hīnaṃ, ukkaṭṭhanti dvidhā bhinditvā dvīsu bhāgesu pakkhipitabbaṃ. <span class="bld">Hīnattikavaṇṇanāyaṃ</span> vuttanayeneva appabahuvipākataṃ niddhāretvā tassa vasena tulātulabhāvo veditabbo. Sambhavati etasmāti <span class="bld">sambhavo</span>ti āha <span class="bld">‘‘sambhavassa hetubhūta’’</span>nti. <span class="bld">Niyakajjhattarato</span>ti sasantānadhammesu vipassanāvasena, gocarāsevanāya ca nirato. Savipākaṃ samānaṃ pavattivipākamattadāyikammaṃ savipākaṭṭhena <span class="bld">sambhavaṃ.</span> Na ca taṃ kāmādibhavābhisaṅkhārakanti tato visesanatthaṃ ‘‘sambhava’’nti vatvā <span class="bld">‘‘bhavasaṅkhāra’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Ossajjī</span>ti ariyamaggena avassajji<a name="V2.0138"></a>. <span class="bld">Kavacaṃ viya</span> attabhāvaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ attani sambhūtattā <span class="bld">attasambhavaṃ kilesañca abhindī</span>ti kilesabhedasahabhāvikammossajjanaṃ dassento tadubhayassa kāraṇaṃ avoca <span class="bld">‘‘ajjhattarato samāhito’’</span>ti.</p>
  523. <p class="bodytext"><span class="bld">Tīrento</span>ti ‘‘uppādo bhayaṃ, anuppādo khema’’ntiādinā vīmaṃsanto. ‘‘Tulento tīrento’’tiādinā saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ <span class="bld">‘‘pañcakkhandhā’’</span>ti ādiṃ vatvā bhavasaṅkhārassa avassajjanākāraṃ sarūpato dassesi. <span class="bld">‘‘Eva’’</span>ntiādinā pana <span class="bld">udānavaṇṇanāyaṃ</span> ādito vuttamatthaṃ nigamanavasena dassesi.</p>
  524. <p class="subhead">Mahābhūmicālavaṇṇanā</p>
  525. <p class="bodytext"><a name="para171"></a><a name="para171_dn2"></a><span class="paranum">171</span>. Yanti karaṇe vā adhikaraṇe vā paccattavacananti adhippāyena āha <span class="bld">‘‘yena samayena, yasmiṃ vā samaye’’</span>ti. <span class="bld">Ukkhepakavātā</span>ti <a name="P2.0199"></a> udakasandhārakavātaṃ upacchinditvā ṭhitaṭṭhānato khepakavātā. <span class="bld">‘‘Saṭṭhi…pe… bahala’’</span>nti idaṃ tassa vātassa ubbedhappamāṇameva gahetvā vuttaṃ, āyāmavitthārato pana dasasahassacakkavāḷappamāṇampi udakasandhārakavātaṃ upacchindatiyeva. <span class="bld">Ākāse</span>ti pubbe vātena patiṭṭhitokāse. <span class="bld">Puna vāto</span>ti ukkhepakavāte tathākatvā vigate udakasandhārakavāto puna <span class="bld">ābandhitvā</span> <a name="M2.0155"></a> <span class="bld">gaṇhāti</span> yathā taṃ udakaṃ na bhassati, evaṃ utthambhentaṃ ābandhanavitānavasena bandhitvā gaṇhāti. <span class="bld">Tato udakaṃ uggacchatī</span>ti tato ābandhitvā gahaṇato tena vātena utthambhitaṃ udakaṃ uggacchati upari gacchati. <span class="bld">Hotiyevā</span>ti antarantarā hotiyeva. <span class="bld">Bahalabhāvenā</span>ti mahāpathaviyā mahantabhāvena. Sakalā hi mahāpathavī tadā oggacchati, uggacchati ca, tasmā kampanaṃ <span class="bld">na paññāyati.</span></p>
  526. <p class="bodytext"><span class="bld">Ijjhanassā</span>ti icchitatthasijjhanassa. <span class="bld">Anubhavitabbassa</span>issariyasampattiādikassa. <span class="bld">Parittā</span>ti paṭiladdhamattā nātisubhāvitā. Tathā ca bhāvanā balavatī na hotīti āha <span class="bld">‘‘dubbalā’’</span>ti. Saññāsīsena hi bhāvanā vuttā. <span class="bld">Appamāṇā</span>ti paguṇā subhāvitā. Sā hi thirā daḷhatarā hotīti āha <span class="bld">‘‘balavā’’</span>ti. ‘‘Parittā pathavīsaññā, appamāṇā āposaññā’’ti desanāmattameva, āposaññāya pana subhāvitāya pathavīkampo sukheneva ijjhatīti ayamettha adhippāyo veditabbo. <span class="bld">Saṃvejento</span> dibbasampattiyā pamattaṃ sakkaṃ devarājānaṃ. <span class="bld">Vīmaṃsanto vā</span> tāvadeva samadhigataṃ attano iddhibalaṃ. Mahāmoggallānattherassa pāsādakampanaṃ pākaṭanti taṃ anāmasitvā saṅgharakkhitasāmaṇerassa pāsādakampanaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘so kirāyasmā’’</span>tiādi vuttaṃ. Pūtimisso <a name="V2.0139"></a> gandho etassāti <span class="bld">pūtigandho,</span> tena <span class="bld">pūtigandheneva</span> <a name="P2.0200"></a> adhigatamātukucchisambhavaṃ viya gandheneva <span class="bld">sīsena,</span> ativiya dārako evāti attho.</p>
  527. <p class="bodytext"><span class="bld">Ācariya</span>nti ācariyūpadesaṃ. Iddhābhisaṅkhāro nāma iddhividhappaṭipakkhādībhāvena icchitabbo, so ca upāye kosallassa attanā na sammā uggahitattā na tāva sikkhitoti āha <span class="bld">‘‘asikkhitvāva yuddhaṃ paviṭṭhosī’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Pilavanta’’</span>nti iminā sakalameva pāsādavatthuṃ udakaṃ katvā adhiṭṭhātabbapāsādova tattha pilavatīti dasseti. Adhiṭṭhānakkamaṃ pana upamāya dassento <span class="bld">‘‘tāta…pe… jānāhī’’</span>ti āha. Tattha <span class="bld">kapallakapūva</span>nti āsittakapūvaṃ, taṃ <span class="bld">pacantā</span> kapāle paṭhamaṃ kiñci piṭṭhaṃ ṭhapetvā anukkamena vaḍḍhetvā antantena <span class="bld">paricchindanti</span> pūvaṃ samantato paricchinnaṃ katvā ṭhapenti, evaṃ ‘‘āpokasiṇavasena ‘pāsādena patiṭṭhitaṭṭhānaṃ udakaṃ hotū’ti adhiṭṭhahanto samantato pāsādassa yāva pariyantā yathā udakaṃ hoti, tathā adhiṭṭhātabba’’nti upamāya upadisati.</p>
  528. <p class="bodytext"><span class="bld">Mahāpadāne</span> <a name="M2.0156"></a> <span class="bld">vuttamevā</span>ti ‘‘dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto tusitā kāyā cavitvā mātukucchiṃ okkamatī’’ti (dī. ni. 2.18) vatvā ‘‘ayañca dasasahassī lokadhātu saṅkampati sampakampati sampavedhatī’’ti (dī. ni. 2.18), tathā ‘‘dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamatī’’ti (dī. ni. 2.30) vatvā ‘‘ayañca dasasahassī lokadhātu saṅkampati sampakampati sampavedhatī’’ti (dī. ni. 2.32) ca <a name="P2.0201"></a> mahābodhisattassa gabbhokkantiyaṃ, abhijātiyañca dhammatāvasena <span class="bld">mahāpadāne</span>pathavīkampassa vuttattā itaresupi catūsu ṭhānesu pathavīkampo dhammatāvasenevāti <span class="bld">mahāpadāne</span>atthato vuttaṃ evāti adhippāyo.</p>
  529. <p class="bodytext">Idāni nesaṃ pathavīkampanaṃ kāraṇato, pavattiākārato ca vibhāgaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘iti imesū’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Dhātukopenā</span>ti ukkhepakadhātusaṅkhātāya vāyodhātuyā pakopena. <span class="bld">Iddhānubhāvenā</span>ti ñāṇiddhiyā vā kammavipākajiddhiyā vā pabhāvena, tejenāti attho. <span class="bld">Puññatejenā</span>ti puññānubhāvena, mahābodhisattassa puññabalenāti attho. <span class="bld">Ñāṇatejenā</span>ti paṭivedhañāṇānubhāvena. <span class="bld">Sādhukāradānavasenā</span>ti yathā anaññasādhāraṇena paṭivedhañāṇānubhāvena abhihatā mahāpathavī abhisambodhiyaṃ akampittha, evaṃ anaññasādhāraṇena desanāñāṇānubhāvena abhihatā mahāpathavī akampittha, taṃ panassā sādhukāradānaṃ viya hotīti ‘‘sādhukāradānavasenā’’ti vuttaṃ.</p>
  530. <p class="bodytext">Yena <a name="V2.0140"></a> pana bhagavā asītianubyañjanapaṭimaṇḍitadvattiṃsamahāpurisalakkhaṇa- (dī. ni. 2.33; 3.198; ma. ni. 2.385) vicitrarūpakāyo sabbākāraparisuddhasīlakkhandhādiguṇaratanasamiddhidhammakāyo puññamahattathāmamahattayasamahaāiddhimahattapaññāmahattānaṃ paramukkaṃsagato asamo asamasamo appaṭipuggalo arahaṃ sammāsambuddho attano attabhāvasaññitaṃ khandhapañcakaṃ kappaṃ vā kappāvasesaṃ vā ṭhapetuṃ samatthopi saṅkhatadhammaṃ paṭijigucchanākārappavattena ñāṇavisesena tiṇāyapi amaññamāno āyusaṅkhārossajjanavidhinā nirapekkho ossajji. Tadanubhāvābhihatā mahāpathavī āyusaṅkhārossajjane akampittha, taṃ panassā kāruññasabhāvasaṇṭhitā viya hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘kāruññasabhāvenā’’</span>ti<a name="M2.0157"></a>. Yasmā bhagavā parinibbānasamaye catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhyā samāpattiyo <a name="P2.0202"></a> samāpajji antarantarā phalasamāpattisamāpajjanena, tassa pubbabhāge sātisayaṃ tikkhaṃ sūraṃ vipassanāñāṇañca pavattesi, ‘‘yadatthañca mayā evaṃ sucirakālaṃ anaññasādhāraṇo paramukkaṃsagato ñāṇasambhāro sambhato, anuttaro ca vimokkho samadhigato, tassa vata me sikhāppattaphalabhūtā accantaniṭṭhā anupādisesanibbānadhātu ajja samijjhatī’’ti bhiyyo ativiya somanassappattassa bhagavato pītivipphārādiguṇavipulatarānubhāvo parehi asādhāraṇañāṇātisayo udapādi, yassa samāpattibalasamupabrūhitassa ñāṇātisayassa ānubhāvaṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘dveme piṇḍapātā samasamaphalā samasamavipākā’’tiādi (udā. 75), tasmā tassa ānubhāvena samabhihatā mahāpathavī akampittha. Taṃ panassā tassaṃ velāyaṃ ārodanākārappatti viya hotīti <span class="bld">‘‘aṭṭhamo ārodanenā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  531. <p class="bodytext">Idāni saṅkhepato vuttamatthaṃ vivaranto <span class="bld">‘‘mātukucchiṃ okkamante’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Ayaṃ panattho</span>ti ‘‘sādhukāradānavasenā’’tiādinā vutto attho. <span class="bld">Pathavīdevatāya vasenā</span>ti ettha samuddadevatā viya mahāpathaviyā adhidevatā kira nāma atthi. Tādise kāraṇe sati tassā cittavasena ayaṃ mahāpathavī saṅkampati sampakampati sampavedhati, yathā vātavalāhakadevatānaṃ cittavasena vātā vāyanti, sītuṇhaabbhavassavalāhakadevatānaṃ cittavasena sītādayo bhavanti. Tathā hi visākhapuṇṇamāyaṃ abhisambodhiatthaṃ bodhirukkhamūle nisinnassa lokanāthassa antarāyakaraṇatthaṃ upaṭṭhitaṃ mārabalaṃ vidhamituṃ –</p>
  532. <p class="gatha1">‘‘Acetanāyaṃ <a name="P2.0203"></a> pathavī, aviññāya sukhaṃ dukhaṃ;</p>
  533. <p class="gathalast">Sāpi dānabalā mayhaṃ, sattakkhattuṃ pakampathā’’ti. (cariyā. 1.124) –</p>
  534. <p class="unindented">Vacanasamanantaraṃ <a name="V2.0141"></a> mahāpathavī bhijjitvā saparisaṃ māraṃ parivattesi. <span class="bld">Eta</span>nti sādhukāradānādi. Yadipi natthi acetanattā, dhammatāvasena pana vuttanayena siyāti sakkā vattuṃ. Dhammatā pana atthato dhammasabhāvo, so puññadhammassa vā ñāṇadhammassa vā ānubhāvasabhāvoti. Tayidaṃ sabbaṃ vicāritameva, evañca katvā –</p>
  535. <p class="gatha1">‘‘Ime <a name="M2.0158"></a> dhamme sammasato, sabhāvasarasalakkhaṇe;</p>
  536. <p class="gathalast">Dhammatejena vasudhā, dasasahassī pakampathā’’ti. (bu. vaṃ. 1.166);</p>
  537. <p class="unindented">Ādi vacanañca samatthitaṃ hoti.</p>
  538. <p class="bodytext"><span class="bld">Niddiṭṭhanidassana</span>nti niddiṭṭhassa atthassa niyyātanaṃ, nigamananti attho. <span class="bld">Ettāvatā</span>ti pathavīkampādiuppādajananena ceva pathavīkampassa bhagavato hetunidassanena ca. <span class="bld">‘‘Addhā ajja bhagavatā āyusaṅkhāro ossaṭṭho’’ti sallakkhesi</span> pārisesañāyena. Evañhi tadā thero tamatthaṃ vīmaṃseyya nāyaṃ bhūmikampo dhātuppakopahetuko tassa apaññāyamānarūpattā, bāhirakopi isi evaṃ mahānubhāvo buddhakāle natthi, sāsanikopi satthu anārocetvā evaṃ karonto nāma natthi, sesānaṃ pañcannaṃ idāni asambhavo, evaṃ bhūmikampo cāyaṃ mahābhiṃsanako salomahaṃso ahosi, tasmā pārisesato āha ‘‘ajja bhagavatā āyusaṅkhāro ossaṭṭhoti sallakkhesī’’ti.</p>
  539. <p class="subhead">Aṭṭhaparisavaṇṇanā</p>
  540. <p class="bodytext"><a name="para172"></a><a name="para172_dn2"></a><span class="paranum">172</span>. <span class="bld">Okāsaṃ adatvā</span>ti ‘‘tiṭṭhatu bhante bhagavā kappa’’ntiādi (dī. ni. 2.178) nayappavattāya therassa āyācanāya avasaraṃ adatvā. <span class="bld">Aññānipi aṭṭhakāni sampiṇḍento</span> hetuaṭṭhakato aññāni parisābhibhāyatanavimokkhavasena <a name="P2.0204"></a> tīṇi aṭṭhakāni saṅgahetvā dassento <span class="bld">‘‘aṭṭha kho imā’’tiādimāha.</span> ‘‘Āyasmato ānandassa sokuppattiṃ pariharanto vikkhepaṃ karonto’’ti keci sahasā bhaṇite balavasoko uppajjeyyāti.</p>
  541. <p class="bodytext">Samāgantabbato, samāgacchatīti vā <span class="bld">samāgamo,</span> parisā. Bimbisārapamukho samāgamo <span class="bld">bimbisārasamāgamo.</span> Sesadvayepi eseva nayo. Bimbisāra…pe… samāgamādisadisaṃ khattiyaparisanti yojanā. <span class="bld">Aññesu cakkavāḷesupi labbhateyeva</span> satthu khattiyaparisādiupasaṅkamanaṃ. Ādito tehi saddhiṃ satthu bhāsanaṃ <span class="bld">ālāpo.</span> Kathanapaṭikathanaṃ <span class="bld">sallāpo.</span> Dhammupasañhitā pucchā paṭipucchā <a name="V2.0142"></a> <span class="bld">dhammasākacchā. Saṇṭhānaṃ paṭicca kathanaṃ</span> saṇṭhānapariyāyattā <a name="M2.0159"></a> vaṇṇa-saddassa ‘‘mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.138) viya. <span class="bld">‘‘Tesa’’</span>nti padaṃ ubhayapadāpekkhaṃ ‘‘tesampi lakkhaṇasaṇṭhānaṃ viya satthu sarīrasaṇṭhānaṃ, tesaṃ kevalaṃ paññāyati evā’’ti. Nāpi āmukkamaṇikuṇḍalo bhagavā hotīti yojanā. <span class="bld">Chinnassarā</span>ti dvidhābhūtassarā. <span class="bld">Gaggarassarā</span>ti jajjaritassarā. <span class="bld">Bhāsantara</span>nti tesaṃ sattānaṃ bhāsato aññaṃ bhāsaṃ. <span class="bld">Vīmaṃsā</span>ti cintanā. ‘‘Kimatthaṃ…pe… desetī’’ti idaṃ nanu attānaṃ jānāpetvā dhamme kathite tesaṃ sātisayo pasādo hotīti iminā adhippāyena vuttaṃ? Yesaṃ attānaṃ ajānāpetvāva dhamme kathite pasādo hoti, na jānāpetvā, tādise sandhāya satthā tathā karoti. Tattha payojanamāha <span class="bld">‘‘vāsanatthāyā’’</span>ti. <span class="bld">Evaṃ sutopī</span>ti evaṃ aviññātadesako aviññātāgamanopi suto <span class="bld">dhammo</span> attano dhammasudhammatāyeva <span class="bld">anāgate paccayo hoti</span> suṇantassa.</p>
  542. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Ānandā’’</span>tiādiko saṅgītianāruḷho pāḷidhammo eva tathā dassito. Esa nayo ito paresupi evarūpesu ṭhānesu.</p>
  543. <p class="subhead">Aṭṭhaabhibhāyatanavaṇṇanā</p>
  544. <p class="bodytext"><a name="para173"></a><a name="para173_dn2"></a><span class="paranum">173</span>. Abhibhavatīti <a name="P2.0205"></a> <span class="bld">abhibhu,</span> parikammaṃ, ñāṇaṃ vā. Abhibhu āyatanaṃ etassāti <span class="bld">abhibhāyatanaṃ,</span> jhānaṃ. Abhibhavitabbaṃ vā ārammaṇasaṅkhātaṃ āyatanaṃ etassāti <span class="bld">abhibhāyatanaṃ.</span> Ārammaṇābhibhavanato abhibhu ca taṃ āyatanañca yogino sukhavisesānaṃ adhiṭṭhānabhāvato, manāyatanadhammāyatanabhāvato vātipi sasampayuttaṃ jhānaṃ <span class="bld">abhibhāyatanaṃ.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘abhibhavanakāraṇānī’’</span>tiādi. <span class="bld">Tāni hī</span>ti abhibhāyatanasaññitāni jhānāni. <span class="bld">‘‘Puggalassa ñāṇuttariyatāyā’’</span>ti idaṃ ubhayatthāpi yojetabbaṃ. Kathaṃ? Paṭipakkhabhāvena paccanīkadhamme abhibhavanti puggalassa ñāṇuttariyatāya ārammaṇāni abhibhavanti. Ñāṇabaleneva hi ārammaṇābhibhavanaṃ viya paṭipakkhābhibhavo pīti.</p>
  545. <p class="bodytext"><span class="bld">Parikammavasena ajjhattaṃ rūpasaññī,</span> na appanāvasena. Na hi paṭibhāganimittārammaṇā appanā ajjhattavisayā sambhavati, taṃ pana ajjhattaparikammavasena laddhaṃ <a name="M2.0160"></a> kasiṇanimittaṃ <span class="bld">avisuddhameva hoti,</span> na bahiddhāparikammavasena laddhaṃ viya visuddhaṃ.</p>
  546. <p class="bodytext"><span class="bld">Parittānī</span>ti <a name="V2.0143"></a> yathāladdhāni suppasarāvamattāni. Tenāha <span class="bld">‘‘avaḍḍhitānī</span>’’ti. <span class="bld">Parittavasenevā</span>ti vaṇṇavasena ābhoge vijjamānepi parittavaseneva <span class="bld">idaṃ abhibhāyatanaṃ vuttaṃ.</span> Parittatā hettha abhibhavanassa kāraṇaṃ. Vaṇṇābhoge satipi asatipi abhibhāyatanabhāvanā nāma tikkhapaññasseva sambhavati, na itarassāti āha <span class="bld">‘‘ñāṇuttariko puggalo’’</span>ti. <span class="bld">Abhibhavitvā samāpajjatī</span>ti ettha abhibhavanaṃ, samāpajjanañca upacārajjhānādhigamasamanantarameva appanājhānuppādananti āha <span class="bld">‘‘saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetī’’</span>ti. <span class="bld">Saha nimittuppādenā</span>ti ca appanāparivāsābhāvassa lakkhaṇaṃ vacanametaṃ. Yo ‘‘khippābhiñño’’ti vuccati, tatopi ñāṇuttarasseva abhibhāyatanabhāvanā. <span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ nimitte. <span class="bld">Appanaṃ pāpetī</span>ti bhāvanaṃ appanaṃ neti.</p>
  547. <p class="bodytext">Ettha <a name="P2.0206"></a> ca keci ‘‘uppanne upacārajjhāne taṃ ārabbha ye heṭṭhimantena dve tayo javanavārā pavattanti, te upacārajjhānapakkhikā eva, tadanantarañca bhavaṅgaparivāsena, upacārāsevanāya ca vinā appanā hoti, saha nimittuppādeneva appanaṃ pāpetī’’ti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ. Na hi parivāsitaparikammena appanāvāro icchito, nāpi mahaggatappamāṇajjhānesu viya upacārajjhāne ekantato paccavekkhaṇā icchitabbā, tasmā upacārajjhānādhigamanato paraṃ katipayabhavaṅgacittāvasāne appanaṃ pāpuṇanto ‘‘saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetī’’ti vutto. <span class="bld">Saha nimittuppādenevā</span>ti ca adhippāyikamidaṃ vacanaṃ, na nītatthaṃ, adhippāyo vuttanayeneva veditabbo, na antosamāpattiyaṃ tadā tathārūpassa ābhogassa asambhavato. Samāpattito vuṭṭhitassa ābhogo pubbabhāgabhāvanāyavasena jhānakkhaṇe pavattaṃ abhibhavanākāraṃ gahetvā pavattoti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Abhidhammaṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘iminā tassa pubbābhogo kathito’’ti (dha. sa. aṭṭha. 204) vuttaṃ. Antosamāpattiyaṃ tathā ābhogābhāve kasmā ‘‘jhānasaññāyapī’’ti vuttanti āha <span class="bld">‘‘abhibhavana…pe… atthī’’</span>ti.</p>
  548. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaḍḍhitappamāṇānī</span>ti <a name="M2.0161"></a> vipulappamāṇānīti attho, na ekaṅguladvaṅgulādivasena vaḍḍhiṃ pāpitānīti tathā vaḍḍhanassevettha asambhavato. Tenāha <span class="bld">‘‘mahantānī’’</span>ti. <span class="bld">Bhattavaḍḍhitaka</span>nti bhuñjanabhājanaṃ vaḍḍhetvā dinnabhattaṃ, ekāsane purisena bhuñjitabbabhattato upaḍḍhabhattanti attho.</p>
  549. <p class="bodytext">Rūpe saññā <span class="bld">rūpasaññā,</span> sā assa atthīti <span class="bld">rūpasaññī,</span> na rūpasaññī <span class="bld">arūpasaññī,</span> saññāsīsena jhānaṃ vadati. Rūpasaññāya anuppādanaṃ evettha alābhitā.</p>
  550. <p class="bodytext"><span class="bld">Bahiddhāva</span> <a name="P2.0207"></a><a name="V2.0144"></a> <span class="bld">uppanna</span>nti bahiddhā vatthusmiṃyeva uppannaṃ. <span class="bld">Abhidhamme</span> pana ‘‘ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni…pe… appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti (dha. sa. 220) evaṃ catunnaṃ abhibhāyatanānaṃ āgatattā <span class="bld">abhidhammaṭṭhakathāyaṃ</span> (dha. sa. aṭṭha. 204) ‘‘kasmā pana ‘yathā suttante ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittānītiādi vuttaṃ, evaṃ avatvā idha catūsupi abhibhāyatanesu ajjhattaṃ arūpasaññitāva vuttā’ti codanaṃ katvā ‘ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato’ti kāraṇaṃ vatvā, tattha vā hi idha vā bahiddhā rūpāneva abhibhavitabbāni, tasmā tāni niyamato vattabbānīti tatrāpi idhāpi vuttāni. ‘Ajjhattaṃ rūpasaññī’ti idaṃ pana satthu desanāvilāsamattamevā’’ti vuttaṃ. Ettha ca vaṇṇābhogarahitāni, sahitāni ca sabbāni parittāni ‘‘parittāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti vuttāni, tathā appamāṇāni ‘‘appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti. Atthi hi so pariyāyo parittāni abhibhuyya tāni ce kadāci vaṇṇavasena ābhujitāni honti, suvaṇṇadubbaṇṇāni abhibhuyyāti. Pariyāyakathā hi suttantadesanāti. <span class="bld">Abhidhamme</span> (dha. sa. 222) pana nippariyāyadesanattā vaṇṇābhogarahitāni visuṃ vuttāni, tathā sahitāni. Atthi hi ubhayattha abhibhavanavisesoti. Tathā idha pariyāyadesanattā vimokkhānampi abhibhavanapariyāyo atthīti ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’tiādinā paṭhamadutiyaabhibhāyatanesu paṭhamavimokkho, tatiyacatutthaabhibhāyatanesu dutiyavimokkho, vaṇṇābhibhāyatanesu tatiyavimokkho ca abhibhavanappavattito saṅgahito. <span class="bld">Abhidhamme</span> pana nippariyāyadesanattā vimokkhābhibhāyatanāni asaṅkarato dassetuṃ vimokkhe vajjetvā abhibhāyatanāni kathitāni<a name="P2.0208"></a>; sabbāni ca vimokkhakiccāni jhānāni vimokkhadesanāyaṃ vuttāni. Tadetaṃ <a name="M2.0162"></a> ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’ti āgatassa abhibhāyatanadvayassa <span class="bld">abhidhamme</span> abhibhāyatanesu avacanato ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīnañca sabbavimokkhakiccasādhāraṇavacanabhāvato vavatthānaṃ katanti viññāyati. ‘‘Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato’’ti idaṃ katthacipi ‘‘ajjhattaṃ rūpāni passatī’’ti avatvā sabbattha yaṃ vuttaṃ ‘‘bahiddhā rūpāni passatī’’ti, tassa kāraṇavacanaṃ, tena yaṃ aññahetukaṃ, taṃ tena hetunā vuttaṃ. Yaṃ pana desanāvilāsahetukaṃ ajjhattaṃ arūpasaññitāya eva abhidhamme (dha. sa. 223) vacanaṃ, na tassa aññaṃ kāraṇaṃ maggitabbanti dasseti. Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyatā ca tesaṃ bahiddhā rūpānaṃ viya abhūtattā. Desanāvilāso ca yathāvuttavavatthānavasena veditabbo veneyyajjhāsayavasena vijjamānapariyāyakathābhāvato. ‘‘Suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti eteneva siddhattā na nīlādi abhibhāyatanāni vattabbānīti ce? Taṃ na, nīlādīsu katādhikārānaṃ nīlādibhāvasseva abhibhavanakāraṇattā. Na hi tesaṃ parisuddhāparisuddhavaṇṇānaṃ <a name="V2.0145"></a> parittatā, appamāṇatā vā abhibhavanakāraṇaṃ, atha kho nīlādibhāvo evāti. Etesu ca parittādikasiṇarūpesu yaṃ yaṃ caritassa imāni abhibhāyatanāni ijjhanti, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘imesu panā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  551. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbasaṅgāhakavasenā</span>ti sakalanīlavaṇṇanīlanidassananīlanibhāsānaṃ sādhāraṇavasena. <span class="bld">Vaṇṇavasenā</span>ti sabhāvavaṇṇavasena. <span class="bld">Nidassanavasenā</span>ti passitabbatāvasena cakkhuviññāṇādiviññāṇavīthiyā gahetabbatāvasena. <span class="bld">Obhāsavasenā</span>ti sappabhāsatāya avabhāsanavasena. <span class="bld">Umāpuppha</span>nti atasipupphaṃ. <span class="bld">Nīlameva hoti</span> vaṇṇasaṅkarābhāvato. <span class="bld">Bārāṇasisambhava</span>nti bārāṇasiyaṃ samuṭṭhitaṃ.</p>
  552. <p class="bodytext">Ekaccassa ito bāhirakassa appamāṇaṃ ativitthāritaṃ kasiṇanimittaṃ <a name="P2.0209"></a> olokentassa bhayaṃ uppajjeyya ‘‘kiṃ nu kho idaṃ sakalaṃ lokaṃ abhibhavitvā ajjhottharitvā gaṇhātī’’ti, tathāgatassa pana tādisaṃ bhayaṃ vā sārajjaṃ vā natthīti <span class="bld">abhītabhāvadassanatthameva ānītāni.</span></p>
  553. <p class="subhead">Aṭṭhavimokkhavaṇṇanā</p>
  554. <p class="bodytext"><a name="para174"></a><a name="para174_dn2"></a><span class="paranum">174</span>. <span class="bld">Uttānatthāyeva</span> <a name="M2.0163"></a> heṭṭhā atthato vibhattattā. Ekaccassa vimokkhoti ghosopi bhayāvaho vaṭṭābhiratabhāvato, tathāgatassa pana vimokkhe upasampajja viharatopi taṃ natthīti <span class="bld">abhītabhāvadassanatthameva ānītāni.</span></p>
  555. <p class="subhead">Ānandayācanakathāvaṇṇanā</p>
  556. <p class="bodytext"><a name="para178"></a><a name="para178_dn2"></a><span class="paranum">178</span>. <span class="bld">Bodhī</span>ti sabbaññutaññāṇaṃ. Tañhi <span class="bld">‘‘catumaggañāṇapaṭivedha’’</span>ntveva vuttaṃ sabbaññutaññāṇappaṭivedhassa taṃmūlakattā. <span class="bld">Evaṃ vuttabhāva</span>nti ‘‘ākaṅkhamāno ānanda tathāgato kappaṃ vā tiṭṭheyyā’’ti (dī. ni. 2.166) evaṃ vuttabhāvaṃ.</p>
  557. <p class="bodytext"><a name="para179"></a><a name="para179_dn2"></a><span class="paranum">179</span>. <span class="bld">Tampi</span> oḷārikanimittaṃ kataṃ tassa mārena pariyuṭṭhitacetaso <span class="bld">na paṭividdhaṃ</span> na sallakkhitaṃ.</p>
  558. <p class="bodytext"><a name="para183"></a><a name="para183_dn2"></a><span class="paranum">183</span>. <span class="bld">Ādikehī</span>ti evamādīhi mittāmaccasuhajjāhi. Piyāyitabbato <span class="bld">piyehi.</span> Manavaḍḍhanato <a name="V2.0146"></a> <span class="bld">manāpehi. Jātiyā</span>ti jātianurūpagamanena. <span class="bld">Nānābhāvo</span> visuṃbhāvo asambaddhabhāvo. <span class="bld">Maraṇena vinābhāvo</span>ti cutiyā tenattabhāvena apunarāvattanato vippayogo. <span class="bld">Bhavena aññathābhāvo</span>ti bhavantaraggahaṇena purimākārato aññākāratā ‘‘kāmāvacarasatto rūpāvacaro hotī’’tiādinā, tatthāpi ‘‘manusso devo hotī’’tiādināpi yojetabbo. <span class="bld">Kutettha labbhā</span>ti kuto kuhiṃ kismiṃ nāma ṭhāne <span class="bld">ettha</span> etasmiṃ khandhappavatte ‘‘yaṃ taṃ jātaṃ…pe… mā palujjī’’ti laddhuṃ sakkā. Na sakkā eva tādisassa kāraṇassa abhāvatoti āha <span class="bld">‘‘netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’</span>ti. Evaṃ acchariyabbhutadhammaṃ <span class="bld">tathāgatassāpi sarīraṃ,</span> kimaṅgaṃ pana aññesanti adhippāyo. ‘‘Paccāvamissatī’’ti netaṃ ṭhānaṃ <a name="P2.0210"></a> vijjati satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā ñāṇena paricchinditvā āyusaṅkhārānaṃ ossaṭṭhattā, buddhakiccassa ca pariyosāpitattā. Na hettha māsattayato paraṃ buddhaveneyyā labbhantīti.</p>
  559. <p class="bodytext"><a name="para184"></a><a name="para184_dn2"></a><span class="paranum">184</span>. Sāsanassa ciraṭṭhiti nāma sasambhārehi ariyamaggadhammehi kevalehīti āha <span class="bld">‘‘sabbaṃ lokiyalokuttaravaseneva kathita’’</span>nti lokiyāhi <a name="M2.0164"></a> sīlasamādhipaññāhi vinā lokuttaradhammasamadhigamassa asambhavato.</p>
  560. <p class="centered">Tatiyabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  561. <p class="subhead">Nāgāpalokitavaṇṇanā</p>
  562. <p class="bodytext"><a name="para186"></a><a name="para186_dn2"></a><span class="paranum">186</span>. <span class="bld">Nāgāpalokita</span>nti nāgassa viya apalokitaṃ, hatthināgassa apalokanasadisaṃ apalokananti attho. <span class="bld">Āhaccā</span>ti phusitvā. <span class="bld">Aṅkusakalaggāni viyā</span>ti aṅkusakāni viya aññamaññasmiṃ laggāni āsattāni hutvā ṭhitāni. <span class="bld">Ekābaddhānī</span>ti aññamaññaṃ ekato ābaddhāni. <span class="bld">Tasmā</span>ti gīvaṭṭhīnaṃ ekagghanānaṃ viya ekābaddhabhāvena, na kevalaṃ gīvaṭṭhīnaṃyeva, atha kho sabbānipi tāni buddhānaṃ ṭhapetvā bāhusandhiādikā dvādasa mahāsandhiyo, aṅgulisandhiyo ca itarasandhīsu ekābaddhāni hutvā ṭhitāni, yato nesaṃ pakatihatthīnaṃ koṭisahassabalappamāṇaṃ kāyabalaṃ hoti. <span class="bld">Vesālinagarābhimukhaṃ akāsi</span> kaṇṭakaparivattane viya kapilanagarābhimukhaṃ. Yadi evaṃ kathaṃ taṃ nāgāpalokitaṃ nāma jātaṃ? Tadajjhāsayaṃ upādāya. Bhagavā <a name="V2.0147"></a> hi nāgāpalokitavaseneva apaloketukāmo jāto, puññānubhāvena panassa patiṭṭhitaṭṭhānaṃ parivatti, tena taṃ ‘‘nāgāpalokitaṃ’’ tveva vuccati.</p>
  563. <p class="bodytext">‘‘Idaṃ pacchimakaṃ ānanda tathāgatassa <a name="P2.0211"></a> vesāliyā dassana’’nti nayidaṃ vesāliyā apalokanassa kāraṇavacanaṃ anekantikattā, bhūtakathanamattaṃ panetaṃ. Maggasodhanavasena taṃ dassetvā aññadevettha apalokanakāraṇaṃ dassetukāmo <span class="bld">‘‘nanu cā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Taṃ taṃ sabbaṃ pacchimadassanameva</span> anukkamena kusināraṃ gantvā parinibbātukāmatāya tato tato nikkhantattā. <span class="bld">‘‘Anacchariyattā’’</span>ti iminā yathāvuttaṃ anekantikattaṃ pariharati, tayidaṃ sodhanamattaṃ. Idaṃ panettha aviparītaṃ kāraṇanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādi vuttaṃ. Na hi bhagavā sāpekkho vesāliṃ apalokesi, ‘‘idaṃ pana me gamanaṃ apunarāgamana’’nti dassanamukhena bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya apalokesi. Tenāha <span class="bld">‘‘apica vesālirājāno’’</span>tiādi.</p>
  564. <p class="bodytext"><span class="bld">Antakaro</span>ti <a name="M2.0165"></a> sakalavaṭṭadukkhassa sakasantāne, parasantāne ca vināsakaro abhāvakaro. Buddhacakkhudhammacakkhudibbacakkhumaṃsacakkhusamantacakkhusaṅkhātehi <span class="bld">pañcahi cakkhūhi cakkhumā.</span> Savāsanānaṃ kilesānaṃ samucchinnattā sātisayaṃ <span class="bld">kilesaparinibbānena parinibbuto.</span></p>
  565. <p class="subhead">Catumahāpadesavaṇṇanā</p>
  566. <p class="bodytext"><a name="para187"></a><a name="para187_dn2"></a><span class="paranum">187</span>. <span class="bld">Mahāokāse</span>ti mahante okāse. Mahantāni dhammassa patiṭṭhāpanaṭṭhānāni. Yesu patiṭṭhāpito dhammo nicchīyati asandehato, kāni pana tāni? Āgamanavisiṭṭhāni suttotaraṇādīni. Dutiyavikappe apadisantīti <span class="bld">apadesā,</span> ‘‘sammukhā metaṃ āvuso bhagavato suta’’ntiādinā kenaci ābhatassa ‘‘dhammo’’ti vinicchinane kāraṇaṃ. Kiṃ pana tanti? Tassa yathābhatassa suttotaraṇādi eva. Yadi evaṃ kathaṃ cattāroti? Yasmā dhammassa dve samparāyā satthā, sāvakā ca, tesu ca sāvakā saṅghagaṇapuggalavasena tividhā<a name="P2.0212"></a>, evaṃ ‘‘tumhākaṃ mayā yaṃ dhammo paṭiggahito’’ti apadisitabbānaṃ bhedena cattāro. Tenāha ‘‘sammukhā me taṃ āvuso bhagavato suta’’ntiādi. Tathā ca vuttaṃ <span class="bld">nettiyaṃ</span> ‘‘cattāro mahāpadesā buddhāpadeso saṅghāpadeso sambahulattherāpadeso ekattherāpadeso. Ime cattāro mahāpadesā’’ti (netti. 18) buddho apadeso etassāti <span class="bld">buddhāpadeso.</span> Esa nayo sesesupi. Tenāha <span class="bld">‘‘buddhādayo…pe… mahākāraṇānī’’</span>ti.</p>
  567. <p class="bodytext"><a name="para188"></a><a name="para188_dn2"></a><span class="paranum">188</span>. <span class="bld">Neva</span> <a name="V2.0148"></a> <span class="bld">abhinanditabba</span>nti na sampaṭicchitabbaṃ. Ganthassa sampaṭicchanaṃ nāma savananti āha <span class="bld">‘‘na sotabba’’</span>nti. <span class="bld">Padabyañjanānī</span>ti padāni ca byañjanāni ca, atthapadāni, byañjanapadāni cāti attho. Pajjati attho etehīti <span class="bld">padāni,</span> akkharādīni byañjanapadāni. Pajjitabbato <span class="bld">padāni,</span> saṅkāsanādīni atthapadāni. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span>pana ‘‘‘padasaṅkhātāni byañjanānī’ti byañjanapadāneva vuttānī’’ti keci, taṃ na, atthaṃ byañjentīti byañjanāni, byañjanapadāni, tehi byañjitabbato byañjanāni, atthapadānīti ubhayasaṅgahato. <span class="bld">Imasmiṃ ṭhāne</span>ti tenābhatasuttassa imasmiṃ padese. <span class="bld">Pāḷi vuttā</span>ti kevalo pāḷidhammo pavatto. <span class="bld">Attho vutto</span>ti pāḷiyā attho pavatto niddiṭṭho. <span class="bld">Anusandhi kathito</span>ti yathāraddhadesanāya, upari desanāya ca anusandhānaṃ kathitaṃ sambandho kathito<a name="M2.0166"></a>. <span class="bld">Pubbāparaṃ kathita</span>nti pubbenāparaṃ avirujjhanañceva visesādhānañca kathitaṃ pakāsitaṃ. Evaṃ pāḷidhammādīni sammadeva sallakkhetvā gahaṇaṃ sādhukaṃ uggahaṇanti āha <span class="bld">‘‘suṭṭhu gahetvā’’</span>ti. <span class="bld">Sutte otāretabbānī</span>ti <a name="P2.0213"></a> ñāṇena sutte ogāhetvā tāretabbāni, taṃ pana ogāhetvā taraṇaṃ tattha otaraṇaṃ anuppavesanaṃ hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘sutte otāretabbānī’’</span>ti. Saṃsandetvā dassanaṃ <span class="bld">sandassana</span>nti āha <span class="bld">‘‘vinaye saṃsandetabbānī’’</span>ti.</p>
  568. <p class="bodytext">Kiṃ pana taṃ suttaṃ, ko vā vinayoti vicāraṇāya ācariyānaṃ matibhedamukhena tamatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘ettha cā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Vinayo</span>ti vibhaṅgapāṭhamāha. So hi mātikāsaññitassa suttassa atthasūcanato ‘‘sutta’’nti vattabbataṃ arahati. Vividhanayattā, visiṭṭhanayattā ca <span class="bld">vinayo,</span> khandhakapāṭho. <span class="bld">Eva</span>nti evaṃ suttavinayesu pariggayhamānesu <span class="bld">vinayapiṭakampi na pariyādīyati</span> parivārapāḷiyā asaṅgahitattā. <span class="bld">Suttantābhidhammapiṭakāni vā suttaṃ</span> atthasūcanādiatthasambhavato. <span class="bld">Evampī</span>ti ‘‘suttantābhidhammapiṭakāni suttaṃ, vinayapiṭakaṃ vinayo’’ti evaṃ suttavinayavibhāge vuccamānepi. <span class="bld">Na tāva pariyādīyantī</span>ti na tāva anavasesato pariggayhanti, kasmāti āha <span class="bld">‘‘asuttanāmakañhī’’</span>tiādi. Yasmā ‘‘sutta’’nti imaṃ nāmaṃ anāropetvā saṅgītampi jātakādibuddhavacanaṃ atthi, tasmā vuttanayena tīṇi piṭakāni na pariyādiṇṇānīti. Suttanipātaudānaitivuttakādīni dīghanikāyādayo viya suttanāmaṃ āropetvā asaṅgītānīti adhippāye panettha jātakādīhi saddhiṃ tānipi gahitāni. Buddhavaṃsacariyāpiṭakānaṃ panettha aggahaṇe kāraṇaṃ maggitabbaṃ, kiṃ vā tena magganena? Sabbopāyaṃ vaṇṇanānayo theravādaṃ dassanamukhena paṭikkhitto evāti.</p>
  569. <p class="bodytext"><span class="bld">Atthī</span>ti kiṃ atthi, asuttanāmakaṃ buddhavacanaṃ natthi evāti dasseti. Tathā hi nidānavaṇṇanāyaṃ <a name="V2.0149"></a> (dī. ni. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā; sārattha. ṭī. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā) amhehi vuttaṃ <a name="P2.0214"></a> ‘‘suttanti sāmaññavidhi, visesavidhayo pare’’ti. <span class="bld">Taṃ sabbaṃ paṭikkhipitvā</span> ‘‘suttanti vinayo’’tiādinā vuttaṃ saṃvaṇṇanānayaṃ ‘‘nāyamattho idhādhippeto’’ti paṭisodhetvā. Vineti etena kileseti <span class="bld">vinayo,</span> kilesavinayanūpāyo, so eva ca naṃ karotīti <span class="bld">kāraṇa</span>nti āha <span class="bld">‘‘vinayo pana kāraṇa’’</span>nti.</p>
  570. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhamme</span>ti <a name="M2.0167"></a> pariyattidhamme. <span class="bld">Sarāgāyā</span>ti sarāgabhāvāya kāmarāgabhavarāgaparibrūhanāya. <span class="bld">Saññogāyā</span>ti bhavasaṃyojanāya. <span class="bld">Ācayāyā</span>ti vaṭṭassa vaḍḍhanatthāya. <span class="bld">Mahicchatāyā</span>ti mahicchabhāvāya. <span class="bld">Asantuṭṭhiyā</span>ti asantuṭṭhibhāvāya. <span class="bld">Saṅgaṇikāyā</span>ti kilesasaṅgaṇagaṇasaṅgaṇavihārāya. <span class="bld">Kosajjāyā</span>ti kusītabhāvāya. <span class="bld">Dubbharatāyā</span>ti dupposatāya. <span class="bld">Virāgāyā</span>ti sakalavaṭṭato virajjanatthāya. <span class="bld">Visaññogāyā</span>ti kāmabhavādīhi visaṃyujjanatthāya. <span class="bld">Apacayāyā</span>ti sabbassāpi vaṭṭassa apacayanāya, nibbānāyāti attho. <span class="bld">Appicchatāyā</span>ti paccayappicchatādivasena sabbaso icchāpagamāya. <span class="bld">Santuṭṭhiyā</span>ti dvādasavidhasantuṭṭhibhāvāya. <span class="bld">Pavivekāyā</span>ti pavivittabhāvāya, kāyavivekāditadaṅgavivekādivivekasiddhiyā. <span class="bld">Vīriyārambhāyā</span>ti kāyikassa ceva, cetasikassa ca vīriyassa paggahaṇatthāya. <span class="bld">Subharatāyā</span>ti sukhaposanatthāya. Evaṃ yo pariyattidhammo uggahaṇadhāraṇaparipucchāmanasikāravasena yoniso paṭipajjantassa sarāgādibhāvaparivajjanassa kāraṇaṃ hutvā virāgādibhāvāya saṃvattati, ekaṃsato <span class="bld">eso dhammo. Eso vinayo,</span> sammadeva <a name="P2.0215"></a> apāyādīsu apatanavasena dhāraṇato, kilesānaṃ vinayanato, satthu sammāsambuddhassa ovādānusiṭṭhibhāvato <span class="bld">etaṃ satthusāsananti dhāreyyāsi</span> jāneyyāsi, avabujjheyyāsīti attho. Catusaccassa sūcanaṃ suttanti āha <span class="bld">‘‘sutteti tepiṭake buddhavacane’’</span>ti. Tepiṭakañhi buddhavacanaṃ saccavinimuttaṃ natthi. Rāgādivinayanakāraṇaṃ tathāgatena suttapadena pakāsitanti āha <span class="bld">‘‘vinayeti etasmiṃ rāgādivinayakāraṇe’’</span>ti.</p>
  571. <p class="bodytext">Sutte osaraṇañcettha tepiṭake buddhavacane pariyāpannatāvaseneva veditabbaṃ, na aññathāti āha <span class="bld">‘‘suttapaṭipāṭiyā katthaci anāgantvā’’</span>ti. <span class="bld">Challiṃ uṭṭhapetvā</span>ti arogassa mahato rukkhassa tiṭṭhato upakkamena challiyā sakalikāya, papaṭikāya vā uṭṭhapanaṃ viya arogassa sāsanadhammassa tiṭṭhato byañjanamattena tappariyāpannaṃ viya hutvā challisadisaṃ pubbāparaviruddhatādidosaṃ uṭṭhapetvā paridīpetvā, tādisāni pana ekaṃsato guḷhavessantarādipariyāpannāni hontīti āha <span class="bld">‘‘guḷhavessantara…pe…paññāyantīti attho’’</span>ti<a name="V2.0150"></a>. <span class="bld">Rāgādivinaye</span>ti rāgādīnaṃ vinayanatthe. Tadākāratāya <span class="bld">na paññāyamānāni</span> na dissamānāni <span class="bld">chaḍḍetabbāni</span> vajjitabbāni na gahetabbāni. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti sabbavāresu.</p>
  572. <p class="bodytext"><span class="bld">Imasmiṃ</span> <a name="M2.0168"></a> <span class="bld">pana ṭhāne</span>ti imasmiṃ mahāpadesaniddesaṭṭhāne. <span class="bld">‘‘Sutte cattāro mahāpadesā’’</span>tiādinā vuttampi avuttena saddhiṃ gahetvā pakiṇṇakakathāya mātikaṃ uddisati. Ñātuṃ <a name="P2.0216"></a> icchito attho <span class="bld">pañho,</span> tassa vissajjanāni <span class="bld">pañhābyākaraṇāni,</span> atthasūcanādiatthena <span class="bld">suttaṃ,</span> pāḷi, taṃ suttaṃ anulometi anukūletīti <span class="bld">suttānulomaṃ,</span> mahāpadeso. Ācariyā vadanti saṃvaṇṇenti pāḷiṃ etenāti <span class="bld">ācariyavādo</span> aṭṭhakathā. Tassa tassa therassa attano eva mati adhippāyoti <span class="bld">attanomati. Dhammavinicchaye patte</span>ti dhamme vinicchinitabbe upaṭṭhite. <span class="bld">Ime</span>ti anantaraṃ vuttā cattāro mahāpadesā. Pamīyati dhammo paricchijjati vinicchīyati etenāti <span class="bld">pamāṇaṃ.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘yaṃ ettha sametī’’</span>tiādi. <span class="bld">Itara</span>nti mahāpadesesu asamentaṃ. Puna <span class="bld">itara</span>nti akappiyaṃ anulomentaṃ kappiyaṃ paṭibāhantaṃ sandhāyāha.</p>
  573. <p class="bodytext">Ekaṃseneva byākātabbo vissajjetabboti <span class="bld">ekaṃsabyākaraṇīyo. Vibhajjā</span>ti pucchitamatthaṃ avadhāraṇādibhedena vibhajitvā. <span class="bld">Paṭipucchā</span>ti pucchantaṃ puggalaṃ paṭipucchitvā. <span class="bld">Ṭhapanīyo</span>ti tidhāpi avissajjanīyattā ṭhapanīyo byākaraṇaṃ akatvā ṭhapetabbo. ‘‘Cakkhuṃ anicca’’nti pañhe uttarapadāvadhāraṇaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘ekaṃseneva byākātabba’’</span>nti vuttaṃ niccatāya lesassāpi tattha abhāvato. Purimapadāvadhāraṇe pana vibhajjabyākaraṇīyatā cakkhusotesu visesatthasāmaññatthānaṃ asādhāraṇabhāvato. Dvinnaṃ tesaṃ sadisatācodanā paṭipucchanamukheneva byākaraṇīyā paṭikkhepavasena, anuññātavasena ca vissajjitabbatoti āha <span class="bld">‘‘yathā cakkhu, tathā sotaṃ…pe… ayaṃ paṭipucchābyākaraṇīyo pañho’’</span>ti. <span class="bld">Taṃ jīvaṃ taṃ sarīra</span>nti jīvasarīrānaṃ anaññatāpañho. Yassa yena anaññatācoditā, so eva paramatthato <a name="P2.0217"></a> nupalabbhatīti vañjhātanayassa matteyyatākittanasadisoti abyākātabbatāya ṭhapanīyo vuttoti. <span class="bld">Imāni cattāri pañhabyākaraṇāni pamāṇaṃ</span> teneva nayena tesaṃ pañhānaṃ byākātabbato.</p>
  574. <p class="bodytext">Vinayamahāpadeso kappiyānulomavidhānato nippariyāyato <span class="bld">anulomakappiyaṃ</span> nāma, mahāpadesabhāvena pana taṃsadisatāya suttantamahāpadesesupi <span class="bld">‘‘anulomakappiya’’</span>nti ayaṃ aṭṭhakathāvohāro. Yadipi tattha tattha bhagavatā pavattitapakiṇṇakadesanāva aṭṭhakathā, sā pana dhammasaṅgāhakehi paṭhamaṃ tīṇi piṭakāni saṅgāyitvā tassa atthavaṇṇanānurūpeneva <a name="M2.0169"></a> vācanāmaggaṃ āropitattā <span class="bld">‘‘ācariyavādo’’</span>ti vuccati ācariyā vadanti saṃvaṇṇenti pāḷiṃ etenāti. Tenāha <a name="V2.0151"></a> <span class="bld">‘‘ācariyavādo nāma aṭṭhakathā’’</span>ti. Tisso saṅgītiyo āruḷho eva ca buddhavacanassa atthasaṃvaṇṇanābhūto kathāmaggo <span class="bld">mahindattherena tambapaṇṇidīpaṃ </span>ābhato pacchā tambapaṇṇiyehi mahātherehi <span class="bld">sīhaḷabhāsāya</span> ṭhapito nikāyantaraladdhisaṅkarapariharaṇatthaṃ. <span class="bld">Attanomati nāma</span> theravādo. <span class="bld">Nayaggāhenā</span>ti suttādito labbhamānanayaggahaṇena. <span class="bld">Anubuddhiyā</span>ti suttādīniyeva anugatabuddhiyā. <span class="bld">Attano paṭibhāna</span>nti attano eva tassa atthassa vuttanayena upaṭṭhānaṃ, yathāupaṭṭhitā atthā eva tathā vuttā. <span class="bld">Samentameva gahetabba</span>nti yathā suttena saṃsandati, evaṃ mahāpadesato atthā uddharitabbāti dasseti. Pamādapāṭhavasena ācariyavādassa kadāci pāḷiyā asaṃsandanāpi siyā, so na gahetabboti dassento āha <span class="bld">‘‘ācariyavādopi suttena samentoyeva</span> <span class="bld">gahetabbo’’</span>ti. <span class="bld">Sabbadubbalā</span> puggalassa sayaṃ paṭibhānabhāvato. Tathā ca <span class="bld">sāpi gahetabbā,</span> kīdisī? <span class="bld">Suttena samentā yevā</span>ti yojanā. <span class="bld">Tāsū</span>ti tīsu saṅgītīsu. <span class="bld">‘‘Āgatameva pamāṇa’’</span>nti iminā mahākassapādīhi saṅgītameva ‘‘sutta’’nti idhādhippetanti tadaññassa <a name="P2.0218"></a> suttabhāvameva paṭikkhipati. Tadatthā eva hi tisso saṅgītiyo. <span class="bld">Tatthā</span>ti gārayhasutte. <span class="bld">Na ceva sutte osaranti, na ca vinaye sandissantīti veditabbāni</span> tassa asuttabhāvato tena ‘‘anulomakappiyaṃ suttena samentameva gahetabba’’nti vuttaṃ evatthaṃ nigamanavasena nidasseti. Sabbattha ‘‘na itara’’nti vacanaṃ tattha tattha gahitāvadhāraṇaphaladassanaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
  575. <p class="subhead">Kammāraputtacundavatthuvaṇṇanā</p>
  576. <p class="bodytext"><a name="para189"></a><a name="para189_dn2"></a><span class="paranum">189</span>. <span class="bld">Sūkaramaddava</span>nti vanavarāhassa mudumaṃsaṃ. Yasmā cundo ariyasāvako sotāpanno, aññe ca bhagavato, bhikkhusaṅghassa ca āhāraṃ paṭiyādentā anavajjameva paṭiyādenti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘pavattamaṃsa’’</span>nti. <span class="bld">Taṃ kirā</span>ti ‘‘nātitaruṇassā’’tiādinā vuttavisesaṃ. Tathā hi taṃ <span class="bld">‘‘mudu ceva siniddhañcā’’</span>ti vuttaṃ. Mudumaṃsabhāvato hi abhisaṅkharaṇavisesena ca ‘‘maddava’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Ojaṃ pakkhipiṃsu</span> ‘‘ayaṃ bhagavato pacchimako āhāro’’ti puññavisesāpekkhāya, taṃ pana tathāpakkhittadibbojatāya garutaraṃ jātaṃ.</p>
  577. <p class="bodytext">Aññe <a name="M2.0170"></a> yaṃ dujjīraṃ, taṃ ajānantā ‘‘kassaci adatvā vināsita’’nti upavadeyyunti <span class="bld">parūpavādamocanatthaṃ</span> bhagavā ‘‘nāhaṃ ta’’ntiādinā sīhanādaṃ nadati.</p>
  578. <p class="bodytext"><a name="para190"></a><a name="para190_dn2"></a><span class="paranum">190</span>. Kathaṃ panāyaṃ sīhanādo nanu taṃ bhagavatopi sammāpariṇāmaṃ na gatanti? Nayidaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ, yasmā ‘‘sammadeva taṃ bhagavato pariṇāmaṃ gata’’nti vattuṃ arahati tappaccayā uppannassa <a name="V2.0152"></a> vikārassa abhāvato, aññapaccayassa ca vikārassa mudubhāvaṃ āpāditattā. Tenāha <span class="bld">‘‘na pana bhuttappaccayā’’</span>tiādi. Na hi bhagavā, aññe vā pana khīṇāsavā navavedanuppādanavasena āhāraṃ paribhuñjanti aṭṭhaṅgasamannāgatameva katvā āhārassa upabhuñjanato. Yadi evaṃ kasmā pāḷiyaṃ ‘‘bhattaṃ bhuttāvissa kharo ābādho uppajjī’’tiādi vuttaṃ? Taṃ bhojanuttarakālaṃ <a name="P2.0219"></a> uppannattā vuttaṃ. ‘‘Na pana bhuttapaccayā’’ti vutto vāyamattho <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ.</span> Katupacitassa laddhokāsassa kammassa vasena balavatipi roge uppanne garusiniddhabhojanappaccayā vedanāniggaho jāto, tenāha <span class="bld">‘‘yadi hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Patthitaṭṭhāne</span>ti icchitaṭṭhāne, icchā cassa tattha gantvā vinetabbaveneyyāpekkhā daṭṭhabbā. Gāthāyampi <span class="bld">‘‘suta’’</span>nti iminā sutamattaṃ, paresaṃ vacanamattametaṃ, na pana bhojanappaccayā ābādhaṃ phusi dhīroti dasseti.</p>
  579. <p class="subhead">Pānīyāharaṇavaṇṇanā</p>
  580. <p class="bodytext"><a name="para191"></a><a name="para191_dn2"></a><span class="paranum">191</span>. Pasannabhāvena udakassa acchabhāvo veditabboti āha <span class="bld">‘‘acchodakāti pasannodakā’’</span>ti. Sādurasattā sātatāti āha <span class="bld">‘‘madhurodakā’’</span>ti. Tanukameva salilaṃ visesato sītalaṃ, na bahalanti āha <span class="bld">‘‘tanusītalasalilā’’</span>ti. <span class="bld">Nikkaddamā</span>ti setabhāvassa kāraṇamāha. Paṅkacikkhallādivasena hi udakassa vivaṇṇatā, sabhāvato pana taṃ setavaṇṇaṃ evāti.</p>
  581. <p class="subhead">Pukkusamallaputtavatthuvaṇṇanā</p>
  582. <p class="bodytext"><a name="para192"></a><a name="para192_dn2"></a><span class="paranum">192</span>. <span class="bld">Dhuravāte</span>ti paṭimukhavāte. <span class="bld">Dīghapiṅgalo</span>ti dīgho hutvā piṅgalacakkhuko. Piṅgalakkhiko hi so ‘‘āḷāro’’ti paññāyittha. <span class="bld">Evarūpa</span>nti dakkhati karissati bhavissatīti īdisaṃ. <span class="bld">Īdisesū</span>ti yatra yaṃcāti evarūpanipātasaddayuttaṭṭhānesu.</p>
  583. <p class="bodytext"><a name="para193"></a><a name="para193_dn2"></a><span class="paranum">193</span>. Vicarantiyo <a name="M2.0171"></a> meghagabbhato niccharantiyo viya hontīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘niccharantīsūti vicarantīsū’’</span>ti. <span class="bld">Navavidhāyā</span>ti navappakārāya. Navasu hi pakāresu ekavidhāpi asani tappariyāpannatāya ‘‘navavidhā’’ tveva vuccati. Īdisī hi esā ruḷhi aṭṭhavimokkhapattipi samaññā viya. <span class="bld">Asaññaṃ karoti,</span> yo tassā saddena<a name="P2.0220"></a>, tejasā ca ajjhotthaṭo. <span class="bld">Ekaṃ cakka</span>nti ekaṃ maṇḍalaṃ. Saṅkāraṃ tīrentī paricchijjantī viya dassetīti <span class="bld">saterā. Gaggarāyamānā</span>ti gaggarātisaddaṃ karontī, anuravadassanañhetaṃ. <span class="bld">Kapisīsā</span>ti kapisīsākāravatī. <span class="bld">Macchavilolikā</span>ti <a name="V2.0153"></a> udake paripphandamānamaccho viya viluḷitākārā. <span class="bld">Kukkuṭasadisā</span>ti pasāritapakkhakukkuṭākārā. Naṅgalassa kassanakāle kassakānaṃ hatthena gahetabbaṭṭhāne maṇikā hoti, taṃ upādāya naṅgalaṃ ‘‘daṇḍamaṇikā’’ti vuccati, tasmā daṇḍamaṇikākārā <span class="bld">daṇḍamaṇikā.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘naṅgalasadisā’’</span>ti. Deve vassantepi sajotibhūtatāya udakena atemetabbato mahāsani <span class="bld">‘‘sukkhāsanī’’</span>ti vuttā. Tenāha <span class="bld">‘‘patitaṭṭhānaṃ samugghāṭetī’’</span>ti.</p>
  584. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhusāgārake</span>ti bhusamaye agārake. Tattha kira mahantaṃ palālapuñjaṃ abbhantarato palālaṃ nikkaḍḍhitvā sālāsadisaṃ pabbajitānaṃ vasanayoggaṭṭhānaṃ kataṃ, tadā bhagavā tattha vasi, taṃ pana khalamaṇḍalaṃ sālāsadisanti āha <span class="bld">‘‘khalasālāya’’</span>nti. <span class="bld">Etthā</span>ti hetumhi bhummavacananti āha <span class="bld">‘‘etasmiṃ kāraṇe’’</span>ti, asanipātena channaṃ janānaṃ hatakāraṇeti attho. <span class="bld">So tvaṃ bhante</span>ti ayameva vā pāṭho.</p>
  585. <p class="bodytext"><a name="para194"></a><a name="para194_dn2"></a><span class="paranum">194</span>. Siṅgī nāma kira uttamaṃ ativiya pabhassaraṃ buddhānaṃ chavivaṇṇobhāsaṃ devalokato āgatasuvaṇṇaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘siṅgīsuvaṇṇavaṇṇa’’</span>nti. ‘‘Kiṃ pana thero taṃ gaṇhī’’ti sayameva pucchaṃ samuṭṭhāpetvā tattha kāraṇaṃ dassento <span class="bld">‘‘kiñcāpī’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Teneva kāraṇenā</span>ti upaṭṭhākaṭṭhānassa matthakappatti, paresaṃ <a name="P2.0221"></a> vacanokāsapacchedanaṃ, tena vatthena satthu pūjanaṃ, satthu ajjhāsayānuvattananti iminā teneva yathāvuttena catubbidhena kāraṇena.</p>
  586. <p class="bodytext"><a name="para195"></a><a name="para195_dn2"></a><span class="paranum">195</span>. Thero ca tāvadeva taṃ siṅgīvaṇṇaṃ maṭṭhadussaṃ bhagavato upanāmesi ‘‘paṭiggaṇhatu me bhante bhagavā imaṃ maṭṭhadussaṃ, taṃ mamassa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. Paṭiggahesi bhagavā, paṭiggahetvāva naṃ paribhuñji<a name="M2.0172"></a>. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘bhagavāpi tato ekaṃ nivāsesi, ekaṃ pārupī’’</span>ti. Tāvadeva kira taṃ bhikkhū ovaṭṭikaraṇamattena tunnakammaṃ niṭṭhāpetvā therassa upanesuṃ, thero bhagavato upanāmesi. <span class="bld">Hataccikaṃ viyā</span>ti paṭihatappabhaṃ, <span class="bld">viya</span>-saddo nipātamattaṃ. Bhagavato hi sarīrappabhāhi abhibhuyyamānā tassa vatthayugassa pabhassaratā nāhosi. <span class="bld">Antantenevā</span>ti anto anto eva, abbhantarato evāti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘bahipanassa pabhā natthī’’</span>ti.</p>
  587. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Pasannarūpaṃ samuṭṭhāpetī’’</span>ti etenetassa āhārassa bhuttappaccayā na so rogoti ayamattho dīpito. <span class="bld">Dvīsu kālesu evaṃ hoti</span> dvinnaṃ nibbānadhātūnaṃ samadhigamasamayabhāvato. <span class="bld">Upavattane antarena yamakasālāna</span>nti ettha vattabbaṃ parato āgamissati.</p>
  588. <p class="bodytext"><a name="para196"></a><a name="para196_dn2"></a><span class="paranum">196</span>. <span class="bld">Sabbaṃ</span> <a name="V2.0154"></a> <span class="bld">suvaṇṇavaṇṇameva ahosi</span> ativiya parisuddhāya pabhassarāya ekagghanāya bhagavato sarīrappabhāya nirantaraṃ abhibhūtattā.</p>
  589. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhamme</span>ti pariyattidhamme. <span class="bld">Pavattā</span>ti pāvacanabhāvena desetā. <span class="bld">Puratova nisīdi</span> ovādappaṭikaraṇabhāvato.</p>
  590. <p class="bodytext"><a name="para197"></a><a name="para197_dn2"></a><span class="paranum">197</span>. <span class="bld">Dānānisaṃsasaṅkhātā</span> <a name="P2.0222"></a> <span class="bld">lābhā</span>ti vaṇṇadānabaladānādibhedā dānassa ānisaṃsasaññitā diṭṭhadhammikā, samparāyikā ca lābhā icchitabbā. <span class="bld">Te alābhā</span>ti te sabbe tuyhaṃ alābhā, lābhā eva na honti. Diṭṭheva dhamme paccakkhabhūte imasmiṃyeva attabhāve bhavā <span class="bld">diṭṭhadhammikā.</span> Samparetabbato pecca gantabbato ‘‘samparāyo’’ti laddhanāme paraloke bhavā <span class="bld">samparāyikā. </span> Diṭṭhadhammikā ca samparāyikā ca <span class="bld">diṭṭhadhammikasamparāyikā. Dānānisaṃsasaṅkhātā lābhā</span>ti dānānisaṃsabhūtā lābhā. Sabbathā samameva hutvā samaṃ phalaṃ etesaṃ na ekadesenāti <span class="bld">samasamaphalā. Piṇḍapātā</span>ti tabbisayaṃ dānamayaṃ puññamāha.</p>
  591. <p class="bodytext">Yadi khettavasena nesaṃ samaphalatā adhippetā, satipi ekasantānabhāve puthujjanaarahantabhāvasiddhaṃ nanu tesaṃ khettaṃ visiṭṭhanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘nanu cā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Parinibbānasamatāyā</span>ti kilesaparinibbānakhandhaparinibbānabhāvena parinibbānasamatāya. <span class="bld">‘‘Paribhuñjitvā parinibbuto’’</span>ti etena <a name="M2.0173"></a> yathā paṇītapiṇḍapātaparibhogūpatthambhitarūpakāyasannissayo dhammakāyo sukheneva kilese pariccaji, bhojanasappāyasaṃsiddhiyā evaṃ sukheneva khandhe pariccajīti evaṃ kilesapariccāgassa, khandhapariccāgassa ca sukhasiddhinimittatāya ubhinnaṃ piṇḍapātānaṃ samaphalatā jotitā. ‘‘Piṇḍapātasīsena ca piṇḍapātadānaṃ jotita’’nti vutto vāyamattho. Yathā hi sujātāya ‘‘imaṃ āhāraṃ nissāya mayhaṃ devatāya vaṇṇasukhabalādiguṇā sammadeva sampajjeyyu’’nti uḷāro ajjhāsayo tadā ahosi, evaṃ cundassapi kammāraputtassa ‘‘imaṃ āhāraṃ nissāya bhagavato vaṇṇasukhabalādiguṇā sammadeva sampajjeyyu’’nti uḷāro ajjhāsayoti evampi nesaṃ ubhinnaṃ samaphalatā veditabbā. Satipi catuvīsatikoṭisatasahassasamāpattīnaṃ devasikaṃ vaḷañjanasamāpattibhāve yathā pana abhisambujjhanadivase abhinavavipassanaṃ paṭṭhapento rūpasattakādi (visuddhi. ṭī. 2.707 vitthāro) vasena cuddasahākārehi <a name="P2.0223"></a> sannetvā mahāvipassanāmukhena tā samāpattiyo samāpajji, evaṃ parinibbānadivasepi sabbā tā samāpajjīti evaṃ samāpattisamatāyapi tesaṃ samaphalatā. Cundassa tāva anussaraṇaṃ uḷārataraṃ hotu bhagavato dinnabhāvena aññathattābhāvato, sujātāya pana <a name="V2.0155"></a> kathaṃ devatāya dinnanti? Evaṃsaññibhāvatoti āha <span class="bld">‘‘sujātā cā’’</span>tiādi. <span class="bld">Aparabhāge</span>ti abhisambodhito aparabhāge. Puna <span class="bld">aparabhāge</span>ti parinibbānato parato. <span class="bld">Dhammasīsa</span>nti dhammānaṃ matthakabhūtaṃ nibbānaṃ. <span class="bld">Me gahita</span>nti mama vasena gahitaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘mayhaṃ kirā’’</span>tiādi.</p>
  592. <p class="bodytext">Adhipatibhāvo <span class="bld">ādhipateyya</span>nti āha <span class="bld">‘‘jeṭṭhabhāvasaṃvattaniyaka’’</span>nti.</p>
  593. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃvare</span>ti sīlasaṃvare. <span class="bld">Vera</span>nti pāṇātipātādipañcavidhaṃ veraṃ. Tañhi veridhammabhāvato, verahetutāya ca ‘‘vera’’nti vuccati. Kosallaṃ vuccati ñāṇaṃ, tena yutto <span class="bld">kusalo</span>ti āha <span class="bld">‘‘kusalo pana ñāṇasampanno’’</span>ti. Ñāṇasampadā nāma ñāṇapāripūrī, sā ca aggamaggavasena veditabbā, aggamaggo ca niravasesato kilese pajahatīti āha <span class="bld">‘‘ariyamaggena…pe… jahātī’’</span>ti. <span class="bld">Imaṃ pāpakaṃ jahitvā</span>ti dānena tāva lobhamacchariyādipāpakaṃ, sīlena pāṇātipātādipāpakaṃ jahitvā tadaṅgavasena pahāya tato samathavipassanādhammehi vikkhambhanavasena, tato maggapaṭipāṭiyā samucchedavasena anavasesaṃ pāpakaṃ pahāya. Tathā <a name="M2.0174"></a> pahīnattā eva <span class="bld">rāgādīnaṃ khayā kilesanibbānena</span> sabbaso kilesavūpasamena <span class="bld">nibbuto</span> parinibbutoti saupādisesāya nibbānadhātuyā desanāya kūṭaṃ gaṇhanto <span class="bld">‘‘iti cundassa…pe… sampassamāno udānaṃ udānesī’’</span>ti.</p>
  594. <p class="centered">Catutthabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  595. <p class="subhead">Yamakasālavaṇṇanā</p>
  596. <p class="bodytext"><a name="para198"></a><a name="para198_dn2"></a><span class="paranum">198</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="P2.0224"></a> <span class="bld">taṃ kusinārāyaṃ hotī</span>ti yathā anurādhapurassa thūpārāmo dakkhiṇapacchimadisāyaṃ, evaṃ taṃ uyyānaṃ kusinārāya dakkhiṇapacchimadisāyaṃ hoti. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā nagaraṃ pavisitukāmā uyyānato upecca vattanti gacchanti etenāti <span class="bld">‘‘upavattana’’nti vuccati,</span> taṃ sālapantibhāvena ṭhitaṃ sālavanaṃ. <span class="bld">Antarenā</span>ti vemajjhe. <span class="bld">Tassa kira mañcakassā</span>ti tattha paññapiyamānassa tassa mañcakassa. <span class="bld">Tatrāpi…pe… eko pādabhāgassa,</span> tasmā ‘‘antarena yamakasālāna’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Saṃsibbitvā</span>ti aññamaññaāsattaviṭapasākhatāya saṃsibbitvā viya. <span class="bld">‘‘Ṭhitasākhā’’tipi vuttaṃ</span> aṭṭhakathāyaṃ. Yaṃ pana pāḷiyaṃ ‘‘uttarasīsakaṃ mañcakaṃ <a name="V2.0156"></a> paññapehī’’ti vuttaṃ, taṃ pacchimadassanaṃ daṭṭhuṃ āgatānaṃ devatānaṃ daṭṭhuṃ yogyatāvasena vuttaṃ. Keci pana ‘‘uttaradisāvilokanamukhaṃ pubbadisāsīsakaṃ katvā mañcakaṃ paññapehīti attho’’ti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ.</p>
  597. <p class="bodytext"><span class="bld">Ete nāgānamuttamā</span>ti ete gottato gocariādināmakā hatthināgesu balena seṭṭhatamā. <span class="bld">Majjhimaṭṭhakathāyaṃ</span> (ma. ni. aṭṭha. 1.148) pana keci hatthino ito aññathā āgatā, so pana nesaṃ nāmamattakato bhedo daṭṭhabbo.</p>
  598. <p class="bodytext"><span class="bld">Paribhuttakālato paṭṭhāya…pe… parikkhayaṃ gataṃ,</span> ‘‘na pana paribhuttappaccayā’’ti heṭṭhā vuttanayeneva attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Caṅgavāre</span>ti ūmiyaṃ. Katokāsassa kammassa vasena yathāsamuṭṭhito rogo ārogyaṃ abhimaddatīti katvā etamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘viyā’’</span>ti vuttaṃ. Yasmā bhagavā heṭṭhā vuttanayena <a name="P2.0225"></a> kappaṃ, kappāvasesaṃ vā ṭhātuṃ samattho eva, tattakaṃ kālaṃ <a name="M2.0175"></a> ṭhāne payojanābhāvato āyusaṅkhāre ossajjitvā tādisassa kammassa okāsaṃ adāsi, tasmā etamatthaṃ dassento ‘‘viyā’’tipi vattuṃ yujjatiyeva.</p>
  599. <p class="bodytext"><span class="bld">Kusalaṃ kātabbaṃ maññissanti</span> ‘‘evaṃ mahapphalaṃ, evaṃ mahānisaṃsaṃ, mahānubhāvañca taṃ kusala’’nti.</p>
  600. <p class="bodytext">Ekassāpi sattassa vaṭṭadukkhavūpasamo buddhānaṃ garutaro hutvā upaṭṭhāti atidullabhabhāvato, tasmā <span class="bld">‘‘aparampi passatī’’</span>tiādi vuttaṃ, svāyamattho <span class="bld">māgaṇḍiyasuttena</span> (su. ni. 841) dīpetabbo.</p>
  601. <p class="bodytext">Tatiyaṃ pana kāraṇaṃ sattānaṃ uppajjanakaanatthapariharaṇanti taṃ dassento puna <span class="bld">‘‘aparampi passatī’’</span>tiādimāha.</p>
  602. <p class="bodytext"><span class="bld">Sīhaseyya</span>nti. Ettha sayanaṃ <span class="bld">seyyā,</span> sīhassa viya seyyā sīhaseyyā, taṃ <span class="bld">sīhaseyyaṃ.</span> Atha vā <span class="bld">sīhaseyya</span>nti seṭṭhaseyyaṃ, yadidaṃ atthadvayaṃ parato āgamissati.</p>
  603. <p class="bodytext">‘‘Vāmena passena sentī’’ti evaṃ vuttā <span class="bld">kāmabhogiseyyā,</span> <span class="bld">dakkhiṇapassena sayāno nāma natthi</span> dakkhiṇahatthassa sarīraggahaṇādiyogakkhamato, purisavasena cetaṃ vuttaṃ.</p>
  604. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekena</span> <a name="V2.0157"></a> <span class="bld">passena sayituṃ na sakkonti</span> dukkhuppattito.</p>
  605. <p class="bodytext"><span class="bld">Ayaṃ sīhaseyyā</span>ti ayaṃ evaṃ vuttā sīhaseyyā. <span class="bld">‘‘Tejussadattā’’</span>ti iminā sīhassa abhīrubhāvaṃ dasseti. Bhīrukā hi sesamigā attano āsayaṃ pavisitvā santāsapubbakaṃ yathā tathā sayanti, sīho pana abhīrubhāvato satokārī bhikkhu viya satiṃ upaṭṭhāpetvāva sayati. Tenāha <span class="bld">‘‘purimapāde’’</span>tiādi. Dakkhiṇe purimapāde vāmassa purimapādassa ṭhapanavasena <span class="bld">dve purimapāde ekasmiṃ ṭhāne</span> ṭhapetvā. <span class="bld">Pacchimapāde</span>ti dve pacchimapāde. Vuttanayeneva idhāpi ekasmiṃ ṭhāne pādaṭṭhapanaṃ veditabbaṃ, <span class="bld">ṭhitokāsasallakkhaṇaṃ</span> abhīrubhāveneva. <span class="bld">‘‘Sīsaṃ pana ukkhipitvā’’</span>tiādinā vuttā sīhakiriyā anutrāsapabujjhanaṃ <a name="P2.0226"></a> viya abhīrubhāvasiddhā dhammatāvasenevāti veditabbā. <span class="bld">Sīhavijambhitavijambhanaṃ</span> ativelaṃ ekākārena ṭhapitānaṃ sarīrāvayavānaṃ gamanādikiriyāsu yogyabhāvāpādanatthaṃ. <span class="bld">Tikkhattuṃ sīhanādanadanaṃ</span> appesakkhamigajātapariharaṇatthaṃ.</p>
  606. <p class="bodytext">Seti <a name="M2.0176"></a> abyāvaṭabhāvena pavattati etthāti <span class="bld">seyyā,</span> catutthajjhānameva seyyā <span class="bld">catutthajjhānaseyyā.</span> Kiṃ pana taṃ catutthajjhānanti? Ānāpānacatutthajjhānaṃ, tato hi vuṭṭhahitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā bhagavā anukkamena aggamaggaṃ adhigantvā tathāgato jātoti. ‘‘Tayidaṃ padaṭṭhānaṃ nāma, na seyyā, tathāpi yasmā ‘catutthajjhānā vuṭṭhahitvā samanantarā bhagavā parinibbāyī’ti (dī. ni. 2.219) vakkhati, tasmā lokiyacatutthajjhānasamāpatti eva tathāgataseyyā’’ti keci, evaṃ sati parinibbānakālikāva tathāgataseyyāti āpajjati, na ca bhagavā lokiyacatutthajjhānasamāpajjanabahulo vihāsi. Aggaphalavasena pavattaṃ panettha catutthajjhānaṃ veditabbaṃ. Tattha yathā sattānaṃ niddupagamanalakkhaṇā seyyā bhavaṅgacittavasena hoti, sā ca nesaṃ paṭhamajātisamanvayā yebhuyyavuttikā, evaṃ bhagavato ariyajātisamanvayaṃ yebhuyyavuttikaṃ aggaphalabhūtaṃ catutthajjhānaṃ ‘‘tathāgataseyyā’’ti veditabbaṃ. Sīhaseyyā nāma seṭṭhaseyyāti āha <span class="bld">‘‘uttamaseyyā’’</span>ti.</p>
  607. <p class="bodytext">Natthi etissā uṭṭhānanti <span class="bld">anuṭṭhānā,</span> seyyā, taṃ <span class="bld">anuṭṭhānaseyyaṃ.</span> ‘‘Ito uṭṭhahissāmī’’ti manasikārassa abhāvato <span class="bld">‘‘uṭṭhānasaññaṃ manasi karitvā’’ti na vuttaṃ.</span> <span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ anuṭṭhānaseyyupagamane. <span class="bld">Kāyavasena anuṭṭhānaṃ,</span> na cittavasena, cittavasena ca anuṭṭhānaṃ nāma niddupagamananti <a name="P2.0227"></a> tadabhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘niddāvasenā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Bhavaṅgassā</span>ti niddupagamanalakkhaṇassa bhavaṅgassa.</p>
  608. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbapāliphullā</span>ti <a name="V2.0158"></a> sabbatthakameva vikasanavasena phullā, na ekadesavikasanavasena. Tenāha <span class="bld">‘‘sabbe samantato pupphitā’’</span>ti. <span class="bld">Ekacchannā</span>ti samphullapupphehi ekākārena sabbattheva chāditā. <span class="bld">Ullokapadumānī</span>ti heṭṭhā olokentāni viya tiṭṭhanapadumāni. <span class="bld">Morapiñchakalāpo viya</span> pañcavaṇṇapupphasañchāditattā.</p>
  609. <p class="bodytext"><span class="bld">Nandapokkharaṇīsambhavānī</span>ti nandapokkharaṇītīrasambhavāni. <span class="bld">Mahātumbamatta</span>nti āḷhakamattaṃ. <span class="bld">Paviṭṭhānī</span>ti khittāni. <span class="bld">Sarīrameva okirantī</span>ti sarīrameva ajjhokiranti.</p>
  610. <p class="bodytext"><span class="bld">Devatānaṃ</span> <a name="M2.0177"></a> <span class="bld">upakappanacandanacuṇṇānī</span>ti saṭṭhipi paññāsampi yojanāni vāyanakasetavaṇṇacandanacuṇṇāni. <span class="bld">Dibbagandhajālacuṇṇānī</span>ti dibbagandhadibbacuṇṇāni. <span class="bld">Haritālaañjanacuṇṇādīni</span>pi dibbāni paramasugandhāni evāti veditabbāni. Tenevāha <span class="bld">‘‘sabbadibbagandhavāsavikatiyo’’</span>ti.</p>
  611. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekacakkavāḷe sannipatitvā antalikkhe vajjanti</span> mahābhinikkhamanakāle viya.</p>
  612. <p class="bodytext"><span class="bld">Tā</span>ti devatā. <span class="bld">Ganthamānā vā</span>ti mālaṃ racantiyo eva. <span class="bld">Apariniṭṭhitā vā</span>ti yathādhippāyaṃ pariyositā eva. <span class="bld">Hatthena hattha</span>nti attano hatthena parassa hatthaṃ. <span class="bld">Gīvāya gīva</span>nti kaṇṭhagāhavasena attano gīvāya parassa gīvaṃ. <span class="bld">Gahetvā</span>ti āmasitvā. <span class="bld">Mahāyaso mahāyaso</span>ti āmeḍitavasena aññamaññaṃ ālāpavacanaṃ.</p>
  613. <p class="bodytext"><a name="para199"></a><a name="para199_dn2"></a><span class="paranum">199</span>. <span class="bld">Mahantaṃ ussāha</span>nti tathāgatassa pūjāsakkāravasena pavattiyamānaṃ mahantaṃ ussāhaṃ <span class="bld">disvā.</span></p>
  614. <p class="bodytext"><span class="bld">Sāyeva</span> <a name="P2.0228"></a> <span class="bld">pana paṭipadā</span>ti pubbabhāgapaṭipadā eva. <span class="bld">Anucchavikattā</span>ti adhigantabbassa navavidhalokuttaradhammassa anurūpattā.</p>
  615. <p class="bodytext"><span class="bld">Sīla</span>nti cārittasīlamāha. <span class="bld">Ācārapaññattī</span>ti cārittasīlaṃ. <span class="bld">Yāva gotrabhuto</span>ti yāva gotrabhuñāṇaṃ, tāva pavattetabbā samathavipassanā <span class="bld">sammāpaṭipadā.</span> Idāni taṃ sammāpaṭipadaṃ byatirekato, anvayato ca vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘tasmā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Jinakāḷasutta</span>nti jinamahāvaḍḍhakinā ṭhapitaṃ vajjetabbagahetabbadhammasandassanakāḷasuttaṃ sikkhāpadamariyādaṃ, upāsakopāsikāvāresu <a name="V2.0159"></a> <span class="bld">‘‘gandhapūjaṃ mālāpūjaṃ karotī’’</span>ti vacanaṃ cārittasīlapakkhe ṭhapetvā karaṇaṃ sandhāya vuttaṃ, tena bhikkhubhikkhunīnampi tathākaraṇaṃ anuññātamevāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  616. <p class="bodytext"><span class="bld">Ayañhī</span>ti dhammānudhammapaṭipadaṃ sandhāya vadati.</p>
  617. <p class="subhead">Upavāṇattheravaṇṇanā</p>
  618. <p class="bodytext"><a name="para200"></a><a name="para200_dn2"></a><span class="paranum">200</span>. <span class="bld">Apanesī</span>ti ṭhitappadesato yathā apagacchati, evamakāsi, na pana nibbhacchi. Tenāha <span class="bld">‘‘ānando’’</span>tiādi. <span class="bld">Vuttasadisā vā</span>ti <span class="bld">samacittapariyāyadesanāyaṃ</span> (a. ni. 2.37) vuttasadisā eva. <span class="bld">Āvārento</span>ti chādento.</p>
  619. <p class="bodytext">Yasmā <a name="M2.0178"></a> kassapassabuddhassa cetiye ārakkhadevatā ahosi, tasmā therova tejussado, na aññe arahantoti ānetvā yojanā.</p>
  620. <p class="bodytext">Idāni āgamanato paṭṭhāya tamatthaṃ vitthārato dassetuṃ <span class="bld">‘‘vipassimhi kira sammāsambuddhe’’</span>tiādi āraddhaṃ. <span class="bld">‘‘Cātumahārājikā devatā’’</span>ti idaṃ gobalībaddañāyena gahetabbaṃ bhummadevatādīnampi tappariyāpannattā. <span class="bld">Tesaṃ</span> manussānaṃ.</p>
  621. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthā</span>ti kassapassa bhagavato cetiye.</p>
  622. <p class="bodytext"><a name="para201"></a><a name="para201_dn2"></a><span class="paranum">201</span>. <span class="bld">Adhivāsentī</span>ti rocenti.</p>
  623. <p class="bodytext">Chinnapāto viya chinnapāto, taṃ <span class="bld">chinnapātaṃ,</span> <a name="P2.0229"></a> bhāvanapuṃsakaniddeso yaṃ. <span class="bld">Āvaṭṭantī</span>ti abhimukhabhāvena vaṭṭanti. Yattha patitā, tato katipayaratanaṭṭhānaṃ vaṭṭanavaseneva gantvā puna yathāpatitameva ṭhānaṃ vaṭṭanavasena āgacchanti. Tenāha <span class="bld">‘‘āvaṭṭantiyo</span> <span class="bld">patitaṭṭhānameva āgacchantī’’</span>ti. <span class="bld">Vivaṭṭantī</span>ti yattha patitā, tato vinivaṭṭanti. Tenāha <span class="bld">‘‘patitaṭṭhānato parabhāgaṃ vaṭṭamānā gacchantī’’</span>ti. Purato vaṭṭanaṃ <span class="bld">āvaṭṭanaṃ,</span> itaraṃ tividhampi <span class="bld">vivaṭṭana</span>nti dassetuṃ <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Devatā dhāretuṃ na sakkoti</span> udakaṃ viya osīdanato. Tenāha <span class="bld">‘‘tatthā’’</span>tiādi. <span class="bld">Tatthā</span>ti pakatipathaviyaṃ. <span class="bld">Devatā osīdanti</span> dhātūnaṃ saṇhasukhumālabhāvato. <span class="bld">Pathaviyaṃ</span> <a name="V2.0160"></a> <span class="bld">pathaviṃ māpesu</span>nti pakatipathaviyaṃ attano sarīraṃ dhāretuṃ samatthaṃ iddhānubhāvena pathaviṃ māpesuṃ.</p>
  624. <p class="bodytext">Kāmaṃ domanasse asatipi ekacco rāgo hotiyeva, rāge pana asati domanassassa asambhavo evāti tadekaṭṭhabhāvatoti āha <span class="bld">‘‘vītarāgāti pahīnadomanassā’’</span>ti. <span class="bld">Silāthambhasadisā</span> iṭṭhāniṭṭhesu nibbikāratāya.</p>
  625. <p class="subhead">Catusaṃvejanīyaṭṭhānavaṇṇanā</p>
  626. <p class="bodytext"><a name="para202"></a><a name="para202_dn2"></a><span class="paranum">202</span>. <span class="bld">Apāragaṅgāyā</span>ti gaṅgāya orambhāge. <span class="bld">‘‘Saṅkārachaḍḍakasammajjaniyo gahetvā’’</span>tiādi attano attano vasanaṭṭhāne vattakaraṇākāradassanaṃ. <span class="bld">‘‘Evaṃ dvīsu kālesū’’</span>tiādi nidassanatthaṃ paccāmasanaṃ, taṃ heṭṭhā adhigataṃ.</p>
  627. <p class="bodytext">Kammasādhano <a name="M2.0179"></a> sambhāvanattho <span class="bld">bhāvanīya</span>-saddoti āha <span class="bld">‘‘manasā bhāvite sambhāvite’’</span>ti. Dutiyavikappe pana bhāvanaṃ, vaḍḍhanañca paṭipakkhapahānatoti āha <span class="bld">‘‘ye vā’’</span>tiādi.</p>
  628. <p class="bodytext"><span class="bld">Buddhādīsu</span> tīsu vatthūsu <span class="bld">pasannacittassa,</span> na kammaphalasaddhāmattena. Sā cassa saddhāsampadā evaṃ <a name="P2.0230"></a> veditabbāti phalena hetuṃ dassento <span class="bld">‘‘vattasampannassā’’</span>ti āha. <span class="bld">Saṃvego</span> nāma sahottappañāṇaṃ, abhijātiṭṭhānādīnipi tassa uppattihetūni bhavantīti āha <span class="bld">‘‘saṃvegajanakānī’’</span>ti.</p>
  629. <p class="bodytext">Cetiyapūjanatthaṃ cārikā <span class="bld">cetiyacārikā. Sagge patiṭṭhahissantiyeva</span> buddhaguṇārammaṇāya kusalacetanāya saggasaṃvattaniyabhāvato.</p>
  630. <p class="subhead">Ānandapucchākathāvaṇṇanā</p>
  631. <p class="bodytext"><a name="para203"></a><a name="para203_dn2"></a><span class="paranum">203</span>. <span class="bld">Etthā</span>ti mātugāme. <span class="bld">Ayaṃ uttamā paṭipatti,</span> <span class="bld">yadidaṃ adassanaṃ,</span> dassanamūlakattā tappaccayānaṃ sabbānatthānaṃ. <span class="bld">Lobho</span>ti kāmarāgo. <span class="bld">Cittacalanā</span> paṭipattiantarāyakaro cittakkhobho. <span class="bld">Murumurāpetvā</span>ti saaṭṭhikaṃ katvā khādane anuravadassanaṃ. Aparimitaṃ kālaṃ dukkhānubhavanaṃ <span class="bld">aparicchinnadukkhānubhavanaṃ. Vissāso</span>ti visaṅgo ghaṭṭanābhāvo. <span class="bld">Otāro</span>ti tattha cittassa <a name="V2.0161"></a> anuppaveso. <span class="bld">Asihatthena</span> verīpurisena, <span class="bld">pisācenāpi</span> khāditukāmena. <span class="bld">Āsīde</span>ti akkamanādivasena bādheyya. <span class="bld">Assā</span>ti mātugāmassa. <span class="bld">Pabbajitehi kattabbakamma</span>nti āmisapaṭiggahaṇādi pabbajitehi kātabbaṃ kammaṃ. <span class="bld">Satī</span>ti vā kāyagatāsati <span class="bld">upaṭṭhāpetabbā.</span></p>
  632. <p class="bodytext"><a name="para204"></a><a name="para204_dn2"></a><span class="paranum">204</span>. <span class="bld">Atantibaddhā</span>ti abhāravahā. <span class="bld">Pesitacittā</span>ti nibbānaṃ pati pesitacittā.</p>
  633. <p class="bodytext"><a name="para205"></a><a name="para205_dn2"></a><span class="paranum">205</span>. <span class="bld">Vihatenā</span>ti kappāsavihananadhanunā pabbajaṭānaṃ vijaṭanavasena hatena. Tenāha <span class="bld">‘‘supothitenā’’</span>ti, asaṅkaraṇavasena suṭṭhu pothitenāti attho, dassanīyasaṃvejanīyaṭṭhānakittanena ca vasanaṭṭhānaṃ kathitaṃ.</p>
  634. <p class="subhead">Ānandaacchariyadhammavaṇṇanā</p>
  635. <p class="bodytext"><a name="para207"></a><a name="para207_dn2"></a><span class="paranum">207</span>. <span class="bld">Theraṃ adisvā āmantesī</span>ti tattha adisvā āvajjanto therassa ṭhitaṭṭhānaṃ, pavattiñca ñatvā āmantesi.</p>
  636. <p class="bodytext">Kāyakammassa <a name="P2.0231"></a><a name="M2.0180"></a> hitabhāvo hitajjhāsayena pavattitattāti āha <span class="bld">‘‘hitavuddhiyā katenā’’</span>ti. Sukhabhāvo kāyikadukkhābhāvo, cetasikasukhabhāvo cetasikasukhasamuṭṭhitattā cāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘sukhasomanasseneva katenā’’</span>ti. Āvirahovibhāgato advayabhāvato <span class="bld">advayenā</span>ti imamatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā’’</span>tiādi vuttaṃ. Satthu khettabhāvasampattiyā, therassa ajjhāsayasampattiyā ca ‘‘ettakamida’’nti pamāṇaṃ gahetuṃ asakkuṇeyyatāya pamāṇavirahitattā tassa kammassāti āha <span class="bld">‘‘cakkavāḷampī’’</span>tiādi.</p>
  637. <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ pavattitenā</span>ti evaṃ odissakamettābhāvanāya vasena pavattitena. Vivaṭṭūpanissayabhūtaṃ kataṃ upacitaṃ puññaṃ etenāti <span class="bld">katapuñño,</span> arahattādhigamāya katādhikāroti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘abhinīhārasampannosīti dassetī’’</span>ti.</p>
  638. <p class="bodytext"><a name="para208"></a><a name="para208_dn2"></a><span class="paranum">208</span>. Katthaci saṅkucitaṃ hutvā ṭhitaṃ mahāpathaviṃ pattharanto viya, paṭisaṃhaṭaṃ hutvā ṭhitaṃ ākāsaṃ vitthārento viya, catusaṭṭhādhikayojanasatasahassubbedhaṃ cakkavāḷagiriṃ adho osārento viya, aṭṭhasaṭṭhādhikasahassayojanasatasahassubbedhaṃ sineruṃ ukkhipento viya, satayojanāyāmavitthāraṃ mahājambuṃ khandhe gahetvā cālento viyāti pañca hi upamā hi therassa guṇakathā <a name="V2.0162"></a> mahantabhāvadassanatthañceva aññesaṃ dukkaṭabhāvadassanatthañca āgatāva. <span class="bld">Eteneva cā</span>ti <span class="bld">ca</span>-saddena ‘‘ahaṃ etarahi arahaṃ sammāsambuddho’’ (dī. ni. 2.4), ‘‘sadevakasmiṃ lokasmiṃ natthi me paṭipuggalo’’ti (ma. ni. 1.285; 2.341; mahāva. 11; kathā. 405; mi. pa. 5.11) ca evaṃ ādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Byatto</span>ti <a name="P2.0232"></a> khandhakosallādisaṅkhātena veyyattiyena samannāgato. <span class="bld">Medhāvī</span>ti medhāsaṅkhātāya sammābhāvitāya paññāya samannāgato.</p>
  639. <p class="bodytext"><a name="para209"></a><a name="para209_dn2"></a><span class="paranum">209</span>. <span class="bld">Paṭisanthāradhamma</span>nti pakaticārittavasena vuttaṃ, upagatānaṃ pana bhikkhūnaṃ bhikkhunīnañca pucchāvissajjanavasena ceva cittarucivasena ca yathākālaṃ dhammaṃ desetiyeva, upāsakopāsikānaṃ pana upanisinnakathāvasena.</p>
  640. <p class="subhead">Mahāsudassanasuttadesanāvaṇṇanā</p>
  641. <p class="bodytext"><a name="para210"></a><a name="para210_dn2"></a><span class="paranum">210</span>. <span class="bld">Khuddaka</span>-saddo <a name="M2.0181"></a> patirūpavācī, <span class="bld">ka</span>-saddo appatthoti āha <span class="bld">‘‘khuddakanagaraketi nagarapatirūpake sambādhe khuddakanagarake’’</span>ti. Dhuparavisālasaṇṭhānatāya taṃ ‘‘ujjaṅgalanagaraka’’nti vuttanti āha <span class="bld">‘‘visamanagarake’’</span>ti. <span class="bld">Aññesaṃ mahānagarānaṃ</span> ekadesappamāṇatāya <span class="bld">sākhāsadise.</span> Ettha ca ‘‘khuddakanagarake’’ti iminā tassa nagarassa appakabhāvo vutto, ‘‘ujjaṅgalanagarake’’ti iminā bhūmivipattiyā nihīnabhāvo, ‘‘sākhānagarake’’ti iminā appadhānabhāvo. <span class="bld">Sārappattā</span>ti vibhavasārādinā sāramahattaṃ pattā.</p>
  642. <p class="bodytext"><span class="bld">Kahāpaṇasakaṭa</span>nti ettha ‘‘dvikumbhaṃ <span class="bld">sakaṭaṃ. Kumbho</span> pana dasambaṇo’’ti vadanti. <span class="bld">Dve pavisantī</span>ti dve kahāpaṇasakaṭāni dve āyavasena pavisanti.</p>
  643. <p class="bodytext"><span class="bld">Subhikkhā</span>ti sulabhāhārā, sundarāhārā ca. Tenāha <span class="bld">‘‘khajjabhojjasampannā’’</span>ti. <span class="bld">Saddaṃ karonte</span>ti ravasārinā tuṭṭhabhāvena koñcanādaṃ karonte. <span class="bld">Avivittā</span>ti asuññā, kadāci ratho paṭhamaṃ gacchati, taṃ añño anubandhanto gacchati, kadāci dutiyaṃ vuttaratho paṭhamaṃ gacchati, itaro taṃ anubandhati evaṃ <span class="bld">aññamaññaṃ anubandhamānā. Etthā</span>ti kusāvatīnagare. Tassa mahantabhāvato ceva iddhādibhāvato ca niccaṃ payojitāneva <span class="bld">bheriādīni tūriyāni,</span> samma <a name="P2.0233"></a> sammāti vā aññamaññaṃ piyālāpasaddo <span class="bld">samma</span>-saddo. Kaṃsatāḷādisabbatāḷāvacarasaddo <span class="bld">tāḷa</span>-saddo, <span class="bld">kūṭabheri</span>-saddo kumbhathūṇasaddo.</p>
  644. <p class="bodytext"><span class="bld">Evarūpā</span> <a name="V2.0163"></a> <span class="bld">saddā honti</span> kacavarākiṇṇavīthitāya, araññe kandamūlapaṇṇādiggahaṇāya, tattha dukkhajīvikatāya cāti yathākkamaṃ yojetabbaṃ. <span class="bld">Idha na evaṃ ahosi</span> devaloke viya sabbaso paripuṇṇasampattikatāya.</p>
  645. <p class="bodytext"><span class="bld">Mahantaṃ kolāhala</span>nti saddhāsampannānaṃ devatānaṃ, upāsakānañca vasena purato purato mahatī ugghosanā hoti. Tattha bhagavantaṃ uddissa katassa vihārassa abhāvato, bhikkhusaṅghassa ca mahantabhāvato <span class="bld">te āgantvā…pe… pesesi.</span> Pesento ca ‘‘kathañhi nāma bhagavā pacchime kāle attano pavattiṃ amhākaṃ nārocesi, nesaṃ domanassaṃ mā ahosī’’ti ‘‘ajja kho vāseṭṭhā’’tiādinā sāsanaṃ pesesi.</p>
  646. <p class="subhead">Mallānaṃ vandanāvaṇṇanā</p>
  647. <p class="bodytext"><a name="para211"></a><a name="para211_dn2"></a><span class="paranum">211</span>. Aghaṃ <a name="M2.0182"></a> dukkhaṃ āventi pakāsentīti <span class="bld">aghāvino,</span> pākaṭībhūtadukkhāti āha <span class="bld">‘‘uppannadukkhā’’</span>ti. Ñātisālohitabhāvena kulaṃ parivattati etthāti <span class="bld">kulaparivattaṃ.</span> Taṃ taṃkulīnabhāgena ṭhito sattanikāyo ‘‘kulaparivattaso’’ti vuttanti āha <span class="bld">‘‘kulaparivatta’’</span>nti. Te pana taṃtaṃkulaparivattaparicchinnā mallarājāno tasmiṃ nagare vīthiādisabhāgena vasantīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘vīthisabhāgena ceva racchāsabhāgena cā’’</span>ti.</p>
  648. <p class="subhead">Subhaddaparibbājakavatthuvaṇṇanā</p>
  649. <p class="bodytext"><a name="para212"></a><a name="para212_dn2"></a><span class="paranum">212</span>. Kaṅkhā eva <span class="bld">kaṅkhādhammo. Ekato vā</span>ti bhūmiṃ avibhajitvā sādhāraṇatova. Bījato ca aggaṃ gahetvā āhāraṃ sampādetvā dānaṃ <span class="bld">bījaggaṃ. Gabbhakāle</span>ti gabbhadhāraṇato paraṃ khīraggahaṇakāle. Tenāha <span class="bld">‘‘gabbhaṃ phāletvā khīraṃ niharitvā’’</span>tiādi. <span class="bld">Puthukakāle</span>ti sassānaṃ nātipakke puthukayogyaphalakāle. <span class="bld">Lāyanagga</span>nti pakkassa sassassa lavane lavanārambhe dānaṃ adāsi. Lunassa <a name="P2.0234"></a> sassassa veṇivasena bandhitvā ṭhapanaṃ <span class="bld">veṇikaraṇaṃ.</span> Tassa ārambhe dānaṃ <span class="bld">veṇaggaṃ.</span> Veṇiyo pana ekato katvā rāsikaraṇaṃ <span class="bld">kalāpo.</span> Tattha aggadānaṃ <span class="bld">kalāpaggaṃ.</span> Kalāpato nīharitvā maddane aggadānaṃ <span class="bld">khalaggaṃ. </span> Madditaṃ ophuṇitvā dhaññassa rāsikaraṇe aggadānaṃ <span class="bld">khalabhaṇḍaggaṃ.</span> Dhaññassa khalato koṭṭhe pakkhipane aggadānaṃ <span class="bld">koṭṭhaggaṃ. Uddharitvā</span>ti koṭṭhato uddharitvā.</p>
  650. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Nava</span> <a name="V2.0164"></a> <span class="bld">aggadānāni adāsī’’</span>ti iminā ‘‘kathaṃ nu kho ahaṃ satthu santike aggatova mucceyya’’nti aggaggadānavasena vivaṭṭūpanissayassa kusalassa katūpacitattā, ñāṇassa ca tathā paripākaṃ gatattā aggadhammadesanāya tassa bhājanabhāvaṃ dasseti. Tenāha <span class="bld">‘‘imaṃ aggadhammaṃ tassa desessāmī’’</span>tiādi. <span class="bld">Ohīyitvā</span> saṅkocaṃ āpajjitvā.</p>
  651. <p class="bodytext"><a name="para213"></a><a name="para213_dn2"></a><span class="paranum">213</span>. <span class="bld">Aññātukāmova</span> na sandiṭṭhiṃ parāmāsī. <span class="bld">Abbhaññiṃsū</span>ti sandehajātassa pucchāvacananti katvā <span class="bld">jāniṃsū</span>ti atthamāha. Tenāha pāḷiyaṃ ‘‘sabbeva na abbhaññiṃsū’’ti. <span class="bld">Nesa</span>nti pūraṇādīnaṃ. <span class="bld">Sā paṭiññā</span>ti ‘‘karoto kho mahārāja kārayato’’tiādinā (dī. ni. 1.166) paṭiññātā, sabbaññupaṭiññā <a name="M2.0183"></a> eva vā. <span class="bld">Niyyānikā</span>ti sappāṭihāriyā, tesaṃ vā siddhantasaṅkhātā paṭiññā vaṭṭato nissaraṇaṭṭhena <span class="bld">niyyānikā</span>ti. Sāsanassa sampattiyā tesaṃ sabbaññutaṃ, tabbipariyāyato ca asabbaññutaṃ gacchatīti daṭṭhabbaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘tasmā’’</span>tiādi. <span class="bld">Atthābhāvato</span>ti subhaddassa sādhetabbaatthābhāvato. <span class="bld">Okāsābhāvato</span>ti tathā vitthāritaṃ katvā dhammaṃ desetuṃ avasarābhāvato. Idāni tameva okāsābhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘paṭhamayāmasmi’’</span>ntiādi vuttaṃ.</p>
  652. <p class="bodytext"><a name="para214"></a><a name="para214_dn2"></a><span class="paranum">214</span>. Yesaṃ <a name="P2.0235"></a> samaṇabhāvakarānaṃ dhammānaṃ sampādanena samaṇo, te pana ukkaṭṭhaniddesena ariyamaggadhammāti catumaggasaṃsiddhiyā pāḷiyaṃ cattāro samaṇā vuttāti te bāhirasamaye sabbena sabbaṃ natthīti dassento <span class="bld">‘‘paṭhamo sotāpannasamaṇo’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Purimadesanāyā</span>ti ‘‘yasmiñca kho, subhadda, dhammavinaye’’tiādinā vuttāya desanāya. Byatirekato, anvayato ca adhippeto attho vibhāvīyatīti paṭhamanayopettha ‘‘purimadesanāyā’’ti padena saṅgahito vāti daṭṭhabbo. Attano sāsanaṃ niyamento āha ‘‘imasmiṃ kho’’ti yojanā. <span class="bld">Āraddhavipassakehī</span>ti samādhikammikavipassakehi, sikhāppattavipassake sandhāya vuttaṃ, na paṭṭhapitavipassane. Apare pana ‘‘bāhirakasamaye vipassanārambhassa ganthopi natthevāti avisesavacanameta’’nti vadanti. <span class="bld">Adhigataṭṭhāna</span>nti adhigatassa kāraṇaṃ, tadatthaṃ pubbabhāgapaṭipadanti attho, yena sotāpattimaggo adhigato, na uparimaggo, so sotāpattimagge ṭhito akuppadhammatāya tassa, tattha vā siddhito ṭhitapubbo bhūtapubbagatiyāti sotāpattimaggaṭṭho sotāpanno, na sesaariyā bhūmantaruppattito. Sotāpanno hi attanā adhigataṭṭhānaṃ sotāpattimaggaṃ aññassa kathetvā sotāpattimaggaṭṭhaṃ kareyya, na aṭṭhamako asambhavato. <span class="bld">Esa nayo sesamaggaṭṭhesū</span>ti etthāpi imināva nayena attho veditabbo. <span class="bld">Paguṇaṃ kammaṭṭhāna</span>nti attano paguṇaṃ vipassanākammaṭṭhānaṃ, eteneva ‘‘avisesavacana’’nti vādo paṭikkhittoti daṭṭhabbo.</p>
  653. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbaññutaññāṇaṃ</span> <a name="V2.0165"></a> <span class="bld">adhippetaṃ.</span> Tañhi sabbañeyyadhammāvabodhane ‘‘kusalaṃ chekaṃ nipuṇa’’nti vuccati tattha <a name="P2.0236"></a> asaṅgaappaṭihataṃ pavattatīti katvā. <span class="bld">Samadhikāni</span> <a name="M2.0184"></a> ekena vassena. Ñāyanti etena catusaccadhammaṃ yāthāvato paṭivijjhantīti <span class="bld">ñāyo,</span> lokuttaramaggoti āha <span class="bld">‘‘ariyamaggadhammassā’’</span>ti. Padissati etena ariyamaggo paccakkhato dissatīti <span class="bld">padeso,</span> vipassanāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘padese vipassanāmagge’’</span>ti. <span class="bld">Samaṇopī</span>ti ettha <span class="bld">pi</span>-saddo ‘‘padesavattī’’ti etthāpi ānetvā sambandhitabboti āha <span class="bld">‘‘padesavatti…pe… natthīti vuttaṃ hotī’’</span>ti.</p>
  654. <p class="bodytext"><a name="para215"></a><a name="para215_dn2"></a><span class="paranum">215</span>. <span class="bld">So</span>ti tathāvutto antevāsī. <span class="bld">Tenā</span>ti ācariyena. <span class="bld">Attano ṭhāne ṭhapito hoti</span> parapabbājanādīsu niyuttattā.</p>
  655. <p class="bodytext"><span class="bld">Sakkhisāvako</span>ti paccakkhasāvako, sammukhasāvakoti attho. <span class="bld">Bhagavati dharamāne</span>ti dharamānassa bhagavato santike. Sesadvayepi eseva nayo. <span class="bld">Sabbopi so</span>ti sabbo so tividhopi. <span class="bld">Ayaṃ pana arahattaṃ patto,</span> tasmā paripuṇṇagatāya matthakappatto <span class="bld">pacchimo sakkhisāvako</span>ti.</p>
  656. <p class="centered">Pañcamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  657. <p class="subhead">Tathāgatapacchimavācāvaṇṇanā</p>
  658. <p class="bodytext"><a name="para216"></a><a name="para216_dn2"></a><span class="paranum">216</span>. <span class="bld">Ta</span>nti bhikkhusaṅghassa ovādakaṅgaṃ <span class="bld">dassetuṃ…pe… vuttaṃ</span> dhammasaṅgāhakehīti adhippāyo. Suttābhidhammasaṅgahitassa dhammassa atisajjanaṃ sambodhanaṃ <span class="bld">desanā,</span> tasseva pakārato ñāpanaṃ veneyyasantāne ṭhapanaṃ <span class="bld">paññāpana</span>nti <span class="bld">‘‘dhammopi desito ceva</span> <a name="P2.0237"></a> <span class="bld">paññatto cā’’</span>ti vuttaṃ. Tathā vinayatantisaṅgahitassa kāyavācānaṃ vinayanato ‘‘vinayo’’ti laddhādhivacanassa atthassa atisajjanaṃ sambodhanaṃ <span class="bld">desanā,</span> tasseva pakārato ñāpanaṃ asaṅkarato ṭhapanaṃ <span class="bld">paññāpana</span>nti <span class="bld">‘‘vinayopi desito ceva paññatto cā’’</span>ti vuttaṃ. Adhisīlasikkhāniddesabhāvena sāsanassa mūlabhūtattā vinayo paṭhamaṃ sikkhitabboti taṃ tāva ayamuddesaṃ sarūpato dassento <span class="bld">‘‘mayā hi vo’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">sattāpattikkhandhavasenā</span>ti sattannaṃ āpattikkhandhānaṃ avītikkamanīyatāvasena<a name="V2.0166"></a>. <span class="bld">Satthukiccaṃ sādhessati</span> ‘‘idaṃ vo kattabbaṃ, idaṃ vo na kattabba’’nti kattabbākattabbassa vibhāgena anusāsanato.</p>
  659. <p class="bodytext"><span class="bld">Tena</span> <a name="M2.0185"></a> <span class="bld">tenākārenā</span>ti tena tena veneyyānaṃ ajjhāsayānurūpena pakārena. <span class="bld">Ime dhamme</span>ti ime sattatiṃsabodhipakkhiyadhamme. Tappadhānattā suttantadesanāya <span class="bld">‘‘suttantapiṭakaṃ desita’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Satthukiccaṃ sādhessati</span> taṃtaṃcariyānurūpaṃ sammāpaṭipattiyā anusāsanato. Kusalākusalābyākatavasena <span class="bld">nava hetū. ‘‘Satta phassā’’</span>tiādi sattaviññāṇadhātusampayogavasena vuttaṃ. Dhammānulome tikapaṭṭhānādayo cha, tathā dhammapaccanīye, dhammānulomapaccanīye, dhammapaccanīyānulometi catuvīsati samantapaṭṭhānāni etassāti <span class="bld">catuvīsatisamantapaṭṭhānaṃ,</span> taṃ pana paccayānulomādivasena vibhajiyamānaṃ aparimāṇanayaṃ evāti āha <span class="bld">‘‘anantanayamahāpaṭṭhānapaṭimaṇḍita’’</span>nti. <span class="bld">Satthukiccaṃ sādhessatī</span>ti khandhādivibhāgena ñāyamānaṃ catusaccasambodhāvahattā satthārā sammāsambuddhena kātabbakiccaṃ nipphādessati.</p>
  660. <p class="bodytext"><span class="bld">Ovadissanti anusāsissanti</span> ovādānusāsanīkiccanipphādanato.</p>
  661. <p class="bodytext"><span class="bld">Cāritta</span>nti samudācārā, navesu piyālāpaṃ vuḍḍhesu <a name="P2.0238"></a> gāravālāpanti attho. Tenāha ‘‘bhanteti vā āyasmāti vā’’ti. Gāravavacanaṃ hetaṃ yadidaṃ bhanteti vā āyasmāti vā, loke pana ‘‘tatra bhava’’nti, ‘‘devānaṃ piyā’’ti ca gāravavacanameva.</p>
  662. <p class="bodytext">‘‘Ākaṅkhamāno samūhanatū’’ti vutte ‘‘na ākaṅkhamāno na samūhanatū’’tipi vuttameva hotīti āha <span class="bld">‘‘vikappavacaneneva ṭhapesī’’</span>ti. <span class="bld">Bala</span>nti ñāṇabalaṃ. Yadi asamūhananaṃ diṭṭhaṃ, tadeva ca icchitaṃ, atha kasmā bhagavā ‘‘ākaṅkhamāno samūhanatū’’ti avocāti? Tathārūpapuggalajjhāsayavasena. Santi hi keci khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni samādāya saṃvattituṃ anicchantā, tesaṃ tathā avuccamāne bhagavati vighāto uppajjeyya, taṃ tesaṃ bhavissati dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya, tathā pana vutte tesaṃ vighāto na uppajjeyya ‘‘amhākaṃ evāyaṃ doso, yato amhesu eva keci samūhananaṃ na icchantī’’ti. Keci ‘‘sakalassa pana sāsanassa saṅghāyattabhāvakaraṇatthaṃ tathā vutta’’nti vadanti. Yañca kiñci satthārā sikkhāpadaṃ paññattaṃ, taṃ samaṇā sakyaputtiyā sirasā sampaṭicchitvā jīvitaṃ viya rakkhanti. Tathā hi te ‘‘khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni ākaṅkhamāno saṅgho samūhanatū’’ti <a name="M2.0186"></a> vuttepi na samūhaniṃsu, aññadatthu ‘‘purato viya tassa accayepi rakkhiṃsu evā’’ti satthusāsanassa<a name="V2.0167"></a>, saṅghassa ca mahantabhāvadassanatthampi tathā vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi āyasmā ānando, aññepi vā bhikkhū ‘‘katamaṃ pana bhante khuddakaṃ, katamaṃ anukhuddaka’’nti na pucchiṃsu samūhanajjhāsayasseva abhāvato.</p>
  663. <p class="bodytext"><span class="bld">Na taṃ evaṃ gahetabba</span>nti ‘‘nāgasenatthero khuddānukhuddakaṃ jānātī’’tiādinā vuttaṃ taṃ nesaṃ vacanaṃ iminā vuttākārena na gahetabbaṃ adhippāyassa aviditattā. Idāni taṃ adhippāyaṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘nāgasenatthero</span> <a name="P2.0239"></a> <span class="bld">hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Yasmā nāgasenatthero (milindapañhe abhejjavagge vitthāro) paresaṃ vādapathopacchedanatthaṃ saṅgītikāle dhammasaṅgāhakamahātherehi gahitakoṭṭhāsesu ca antimakoṭṭhāsameva gahetvā milindarājānaṃ paññāpesi. Mahākassapatthero pana ekasikkhāpadampi asamūhanitukāmatāya tathā kammavācaṃ sāveti, tasmā taṃ tesaṃ vacanaṃ tathā na gahetabbaṃ.</p>
  664. <p class="bodytext"><a name="para217"></a><a name="para217_dn2"></a><span class="paranum">217</span>. <span class="bld">Dveḷhaka</span>nti dvidhāgāho, anekaṃsaggāhoti attho. <span class="bld">Vimatī</span>ti saṃsayāpatti. Tenāha <span class="bld">‘‘vinicchituṃ asamatthatā’’</span>ti. <span class="bld">Taṃ vo vadāmī</span>ti taṃ saṃsayavantaṃ bhikkhuṃ sandhāya vo tumhe vadāmi.</p>
  665. <p class="bodytext"><span class="bld">Nikkaṅkhabhāvapaccakkhakaraṇañāṇaṃ yevā</span>ti buddhādīsu tesaṃ bhikkhūnaṃ nikkaṅkhabhāvassa paccakkhakāriyābhāvato tamatthaṃ paṭivijjhitvā ṭhitaṃ sabbaññutaññāṇameva. <span class="bld">Ettha</span> etasmiṃ atthe.</p>
  666. <p class="bodytext"><a name="para218"></a><a name="para218_dn2"></a><span class="paranum">218</span>. Appamajjanaṃ <span class="bld">appamādo,</span> so pana atthato ñāṇūpasañhitā sati. Yasmā tattha satiyā byāpāro sātisayo, tasmā <span class="bld">‘‘satiavippavāsenā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Appamādapadeyeva pakkhipitvā adāsi</span> taṃ atthato, tassa sakalassa buddhavacanassa saṅgaṇhanato ca.</p>
  667. <p class="subhead">Parinibbutakathāvaṇṇanā</p>
  668. <p class="bodytext"><a name="para219"></a><a name="para219_dn2"></a><span class="paranum">219</span>. Jhānādīsu, citte ca paramukkaṃsagatavasībhāvatāya ‘‘ettake kāle ettakā samāpattiyo samāpajjitvā parinibbāyissāmī’’ti kālaparicchedaṃ katvā samāpatti samāpajjanaṃ <span class="bld">‘‘parinibbānaparikamma’’</span>nti adhippetaṃ. <span class="bld">Thero</span>ti anuruddhatthero.</p>
  669. <p class="bodytext"><span class="bld">Ayampi</span> <a name="M2.0187"></a> <span class="bld">cā</span>ti yathāvuttapañcasaṭṭhiyā jhānānaṃ samāpannabhāvakathāpi <span class="bld">saṅkhepakathā</span> eva, kasmā<a name="V2.0168"></a>? Yasmā bhagavā tadāpi devasikaṃ vaḷañjanasamāpattiyo sabbāpi aparihāpetvā samāpajji evāti dassento <span class="bld">‘‘nibbānapuraṃ pavisanto’’</span>tiādimāha.</p>
  670. <p class="bodytext"><span class="bld">Imāni dvepi samanantarāneva</span> paccavekkhaṇāyapi yebhuyyenānantariyakatāya jhānapakkhikabhāvato, yasmā <a name="P2.0240"></a> bhavaṅgacittaṃ sabbapacchimaṃ, tato bhavato cavanato ‘‘cutī’’ti vuccati, tasmā na kevalaṃ ayameva bhagavā, atha kho sabbepi sattā bhavaṅgacitteneva cavantīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘ye hi kecī’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  671. <p class="bodytext"><a name="para220"></a><a name="para220_dn2"></a><span class="paranum">220</span>. <span class="bld">Paṭibhāgapuggalavirahito</span>ti sīlādiguṇehi asadisatāya sadisapuggalarahito.</p>
  672. <p class="bodytext"><a name="para221"></a><a name="para221_dn2"></a><span class="paranum">221</span>. Saṅkhārā vūpasamanti etthāti <span class="bld">vūpasamo</span>ti evaṃsaṅkhātaṃ ñātaṃ kathitaṃ <span class="bld">nibbānaṃ.</span></p>
  673. <p class="bodytext"><a name="para222"></a><a name="para222_dn2"></a><span class="paranum">222</span>. <span class="bld">Ya</span>nti paccatte upayogavacananti āha <span class="bld">‘‘yo kālaṃ akarī’’</span>ti.</p>
  674. <p class="bodytext"><span class="bld">Suvikasitenevā</span>ti pītisomanassayogato suṭṭhu vikasitena muditena. <span class="bld">Vedanaṃ adhivāsesi</span> abhāvasamudayo kato suṭṭhu pariññātattā. <span class="bld">Anāvaraṇavimokkho</span> sabbaso nibbutabhāvato.</p>
  675. <p class="bodytext"><a name="para223"></a><a name="para223_dn2"></a><span class="paranum">223</span>. Ākaronti attano phalāni samānākāre karontīti <span class="bld">ākārā,</span> kāraṇāni. <span class="bld">Sabbākāravarūpete</span>ti sabbehi ākāravarehi uttamakāraṇehi sīlādiguṇehi samannāgateti attho.</p>
  676. <p class="bodytext"><a name="para225"></a><a name="para225_dn2"></a><span class="paranum">225</span>. <span class="bld">Kathaṃbhūtā</span>ti kīdisābhūtā.</p>
  677. <p class="bodytext"><span class="bld">Cullakaddhāna</span>nti parittaṃ kālaṃ dvattināḍikāmattaṃ velaṃ.</p>
  678. <p class="subhead">Buddhasarīrapūjāvaṇṇanā</p>
  679. <p class="bodytext"><a name="para227"></a><a name="para227_dn2"></a><span class="paranum">227</span>. Kaṃsatāḷādi tāḷaṃ avacarati etthāti <span class="bld">‘‘tāḷāvacara’’</span>nti vuccati ātatāditūriyabhaṇḍaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘sabbaṃ tūriyabhaṇḍa’’</span>nti.</p>
  680. <p class="bodytext"><span class="bld">Dakkhiṇadisābhāgenevā</span>ti <a name="V2.0169"></a><a name="M2.0188"></a> aññena disābhāgena anāharitvā yamakasālānaṃ ṭhānato dakkhiṇadisābhāgeneva, tatopi <span class="bld">dakkhiṇadisābhāgaṃ</span> haritvā netvā.</p>
  681. <p class="bodytext"><span class="bld">Jetavanasadise</span>ti sāvatthiyā jetavanasadise ṭhāne, ‘‘jetavanasadise ṭhāne’’tipi pāṭho.</p>
  682. <p class="bodytext"><a name="para228"></a><a name="para228_dn2"></a><span class="paranum">228</span>. <span class="bld">Pasādhanamaṅgalasālāyā</span>ti <a name="P2.0241"></a> abhisekakāle alaṅkaraṇamaṅgalasālāya.</p>
  683. <p class="bodytext"><a name="para229"></a><a name="para229_dn2"></a><span class="paranum">229</span>. <span class="bld">Devadāniyo</span>ti tassa corassa nāmaṃ.</p>
  684. <p class="subhead">Mahākassapattheravatthuvaṇṇanā</p>
  685. <p class="bodytext"><a name="para231"></a><a name="para231_dn2"></a><span class="paranum">231</span>. <span class="bld">Pāvāyā</span>ti pāvā nagarato. Āvajjanapaṭibaddhattā jānanassa anāvajjitattā satthu parinibbānaṃ ajānanto <span class="bld">‘‘dasabalaṃ passissāmī’’</span>ti thero cintesi, satthu sarīre vā satthusaññaṃ uppādento tathā cintesi. Tenevāha ‘‘atha bhagavantaṃ ukkhipitvā’’ti. <span class="bld">‘‘Dhuvaṃ parinibbuto bhavissatī’’ti cintesi</span> pārisesañāyena. Jānantopi thero ājīvakaṃ pucchiyeva, pucchane pana kāraṇaṃ sayameva pakāsetuṃ <span class="bld">‘‘kiṃ panā’’</span>tiādi āraddhaṃ.</p>
  686. <p class="bodytext"><span class="bld">Ajja sattāhaparinibbuto</span>ti ajja divasato paṭilomato sattame ahani parinibbuto.</p>
  687. <p class="bodytext"><a name="para232"></a><a name="para232_dn2"></a><span class="paranum">232</span>. <span class="bld">Nāḷiyā vāpakenā</span>ti nāḷiyā ceva thavikāya ca.</p>
  688. <p class="bodytext"><span class="bld">Mañjuke</span>ti mañjubhāṇine madhurassare. <span class="bld">Paṭibhāneyyake</span>ti paṭibhānavante. <span class="bld">Bhuñjitvā pātabbayāgū</span>ti paṭhamaṃ bhuñjitvā pivitabbayāgu.</p>
  689. <p class="bodytext"><span class="bld">Tassā</span>ti subhaddassa vuḍḍhapabbajitassa.</p>
  690. <p class="bodytext"><span class="bld">Ārādhitasāsane</span>ti samāhitasāsane. <span class="bld">Ala</span>nti samattho. <span class="bld">Pāpo</span>ti pāpapuggalo. <span class="bld">Osakkāpetu</span>nti hāpetuṃ antaradhāpetuṃ.</p>
  691. <p class="bodytext"><span class="bld">Pañhavārā</span>ti pañhā viya vissajjanāni ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ <a name="V2.0170"></a> hotī’’tiādinā, (dha. sa. 1.1) ‘‘yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetī’’tiādinā <a name="P2.0242"></a><a name="M2.0189"></a> (dha. sa. 1.251) ca pavattāni <span class="bld">ekaṃ dve bhūmantarāni.</span> <span class="bld">Mūle naṭṭhe pisācasadisā bhavissāmā</span>ti yathā rukkhe adhivattho pisāco tassa sākhāparivāre naṭṭhe khandhaṃ nissāya vasati, khandhe naṭṭhe mūlaṃ nissāya vasati, mūle pana naṭṭhe anissayova hoti, tathā bhavissāmāti attho. Atha vā <span class="bld">mūle naṭṭhe</span>ti pisācena kira rukkhagacchādīnaṃ kañcideva mūlaṃ chinditvā attano puttassa dinnaṃ, yāva taṃ tassa hatthato na vigacchati, tāva so taṃ padesaṃ adissamānarūpo vicarati. Yadā pana tasmiṃ kenaci acchinnabhāvena vā sativippavāsavasena vā naṭṭhe manussānampi dissamānarūpo vicarati, taṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘mūle naṭṭhe pisācasadisā bhavissāmā’’</span>ti.</p>
  692. <p class="bodytext"><span class="bld">Maṃ kāyasakkhiṃ katvā</span>ti taṃ paṭipadaṃ kāyena sacchikatavantaṃ tasmā tassā desanāya sakkhibhūtaṃ maṃ katvā. <span class="bld">Paṭicchāpesi</span> taṃ paṭicchāpanaṃ kassapasuttena dīpetabbaṃ.</p>
  693. <p class="bodytext"><a name="para233"></a><a name="para233_dn2"></a><span class="paranum">233</span>. Candanaghaṭikābāhullato <span class="bld">candanacitakā.</span></p>
  694. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ sutvā</span>ti taṃ āyasmatā anuruddhattherena vuttaṃ devatānaṃ adhippāyaṃ sutvā.</p>
  695. <p class="bodytext"><a name="para234"></a><a name="para234_dn2"></a><span class="paranum">234</span>. <span class="bld">Dasikatantaṃ vā</span>ti paliveṭhitaahatakāsikavatthānaṃ dasaṭhānena tantumattampi vā. <span class="bld">Dārukkhandhaṃ vā</span>ti candanādicitakadārukkhandhaṃ vā.</p>
  696. <p class="bodytext"><a name="para235"></a><a name="para235_dn2"></a><span class="paranum">235</span>. Samudāyesu pavattavohārānaṃ avayavesu dissanato sarīrassa avayavabhūtāni aṭṭhīni <span class="bld">‘‘sarīrānī’’</span>ti vuttāni.</p>
  697. <p class="bodytext"><span class="bld">Na vippakiriṃsū</span>ti sarūpeneva ṭhitāti attho. ‘‘Sesā vippakiriṃsū’’ti vatvā yathā pana tā vippakiṇṇā ahesuṃ, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tatthā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  698. <p class="bodytext"><span class="bld">Udakadhārā nikkhamitvā nibbāpesu</span>nti devatānubhāvena. Evaṃ mahatiyo bahū udakadhārā kimatthāyāti āha <a name="P2.0243"></a> <span class="bld">‘‘bhagavato citako mahanto’’</span>ti. Mahā hi so vīsaratanasatiko. <span class="bld">Aṭṭhadantakehī</span>ti naṅgalehi aṭṭheva hi nesaṃ dantasadisāni potthāni honti, tasmā ‘‘aṭṭhadantakānī’’ti vuccati.</p>
  699. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammakathāva</span> <a name="V2.0171"></a><a name="M2.0190"></a> <span class="bld">pamāṇa</span>nti ativiya acchariyabbhutabhāvato passantānaṃ, suṇantānañca sātisayaṃ pasādāvahabhāvato, savisesaṃ buddhānubhāvadīpanato. Parinibbutassa hi buddhassa bhagavato evarūpo ānubhāvoti taṃ pavattiṃ kathentānaṃ dhammakathikānaṃ attano ñāṇabalānurūpaṃ pavattiyamānā dhammakathā evettha pamāṇaṃ vaṇṇetabbassa atthassa mahāvisayattā, tasmā vaṇṇanābhūmi nāmesāti adhippāyo. <span class="bld">Catujjātiyagandhaparibhaṇḍaṃ kāretvā</span>ti tagarakuṅkumayavanapupphatamālapattāni pisitvā katagandhena paribhaṇḍaṃ kāretvā. <span class="bld">Khacitvā</span>ti tattha tattha olambanavasena racetvā, gandhavatthūni gahetvā ganthitamālā <span class="bld">gandhadāmāni</span> ratanāvaḷiyo <span class="bld">ratanadāmāni.</span> Bahikilañjaparikkhepassa, antosāṇiparikkhepassa karaṇena <span class="bld">sāṇikilañjaparikkhepaṃ kāretvā. </span> Vātaggāhiniyo paṭākā <span class="bld">vātapaṭākā.</span> Sarabharūpapādako pallaṅko sarabhamayapallaṅko, tasmiṃ <span class="bld">sarabhamayapallaṅke.</span></p>
  700. <p class="bodytext">Sattihatthā purisā <span class="bld">sattiyo</span> taṃsahacaraṇato yathā ‘‘kuntā pacarantī’’ti, tehi samantato rakkhāpanaṃ pañcakaraṇanti āha <span class="bld">‘‘sattihatthehi purisehi parikkhipāpetvā’’</span>ti. <span class="bld">Dhanūhī</span>ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Sannāhagavacchikaṃ</span> <span class="bld">viya katvā</span> nirantarāvaṭṭhitaārakkhasannāhena gavacchijālaṃ viya katvā.</p>
  701. <p class="bodytext"><span class="bld">Sādhukīḷita</span>nti <a name="P2.0244"></a> saparahitaṃ sādhanaṭṭhena sādhū, tesaṃ kīḷitaṃ uḷārapuññapasavanato, samparāyikatthāvirodhikaṃ kīḷāvihāranti attho.</p>
  702. <p class="subhead">Sarīradhātuvibhajanavaṇṇanā</p>
  703. <p class="bodytext"><a name="para236"></a><a name="para236_dn2"></a><span class="paranum">236</span>. <span class="bld">Imināva niyāmenā</span>ti yena nīhārena mahātale nisinno kañci parihāraṃ akatvā kevalaṃ iminā niyāmeneva. <span class="bld">Supinako</span>ti dussupinako. <span class="bld">Dukūladupaṭṭaṃ nivāsetvā</span>ti dve dukūlavatthāni ekajjhaṃ katvā nivāsetvā. Evañhi tāni sokasamappitassāpi abhassitvā tiṭṭhanti.</p>
  704. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhisekasiñcako</span>ti rajjābhiseke abhisekamaṅgalasiñcako uttamamaṅgalabhāvato. <span class="bld">Visaññī jāto</span> yathā taṃ bhagavato guṇavisesāmatarasaññutāya avaṭṭhitapemo pothujjanikasaddhāya patiṭṭhitapasādo katūpakāratāya sañjanitacittamaddavo.</p>
  705. <p class="bodytext"><span class="bld">Suvaṇṇabimbisakavaṇṇa</span>nti <a name="V2.0172"></a><a name="M2.0191"></a> suviracita apassenasadisaṃ.</p>
  706. <p class="bodytext">Kasmā panettha pāveyyakā pāḷiyaṃ sabbapacchato gahitā, kiṃ te kusinārāya āsannatarāpi sabbapacchato uṭṭhitā? Āma, sabbapacchato uṭṭhitāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘tattha pāveyyakā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  707. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhātupāsanattha</span>nti satthu dhātūnaṃ payirupāsanāya. <span class="bld">Nesaṃ pakkhā ahesuṃ</span> ‘‘ñāyena tesaṃ santakā dhātuyo’’ti.</p>
  708. <p class="bodytext"><a name="para237"></a><a name="para237_dn2"></a><span class="paranum">237</span>. <span class="bld">Doṇagajjitaṃ nāma avoca</span> satthu avatthattayūpasaṃhitaṃ. Etadatthameva hi bhagavā maggaṃ gacchanto ‘‘pacchato āgacchanto doṇo brāhmaṇo yāva me padavaḷañjaṃ passati, tāva mā vigacchatū’’ti adhiṭṭhāya aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi. Doṇopi kho <a name="P2.0245"></a> brāhmaṇo ‘‘imāni sadevake loke aggapuggalassa padānī’’ti sallakkhento padānusārena satthu santikaṃ upagacchi, satthāpissa dhammaṃ desesi, tenapi so bhagavati niviṭṭhasaddho ahosi. Etadavoca, kiṃ avocāti āha <span class="bld">‘‘suṇantu…pe… avocā’’</span>ti.</p>
  709. <p class="bodytext">Kāyena ekasannipātā vācāya ekavacanā abhinnavacanā evaṃ samaggā hotha. Tassa panidaṃ kāraṇanti āha <span class="bld">‘‘sammodamānā’’</span>ti. Tenāha <span class="bld">‘‘cittenāpi aññamaññaṃ sammodamānā hothā’’</span>ti.</p>
  710. <p class="bodytext"><a name="para238"></a><a name="para238_dn2"></a><span class="paranum">238</span>. <span class="bld">Tato tato samāgatasaṅghāna</span>nti tato tato attano vasanaṭṭhānato samāgantvā sannipatitabhāvena samāgatasaṅghānaṃ. Tathā samāpatitasamūhabhāvena <span class="bld">samāgatagaṇānaṃ.</span> Vacanasampaṭicchanena <span class="bld">paṭissuṇitvā.</span></p>
  711. <p class="subhead">Dhātuthūpapūjāvaṇṇanā</p>
  712. <p class="bodytext"><a name="para239"></a><a name="para239_dn2"></a><span class="paranum">239</span>. <span class="bld">Yakkhaggāho</span> devatāveso. <span class="bld">Khipitakaṃ</span> dhātukkhobhaṃ uppādetvā khipitakarogo. <span class="bld">Arocako</span> āhārassa aruccanarogo.</p>
  713. <p class="bodytext"><span class="bld">Sattamadivase</span>ti <a name="V2.0173"></a> sattavassasattamāsato parato sattame divase. <span class="bld">Balānurūpenā</span>ti vibhavabalānurūpena.</p>
  714. <p class="bodytext"><span class="bld">Pacchā saṅgītikārakā</span>ti dutiyaṃ tatiyaṃ saṅgītikārakā. <span class="bld">Dhātūnaṃ antarāyaṃ disvā</span>ti tattha tattha cetiye yathāpatiṭṭhāpitabhāveneva ṭhitānaṃ <a name="M2.0192"></a> dhātūnaṃ micchādiṭṭhikānaṃ vasena antarāyaṃ disvā, mahādhātunidhānena sammadeva rakkhitānaṃ anāgate asokena dhammaraññā tato uddharitvā vitthāritabhāve kate sadevakassa lokassa hitasukhāvahabhāvañca disvāti adhippāyo. <span class="bld">Paricaraṇamattamevā</span>ti gahetvā paricaritabbadhātumattameva. Rājūnaṃ hatthe <span class="bld">ṭhapetvā,</span> na cetiyesu. Tathā hi pacchā asokamahārājā cetiyesu dhātūnaṃ na labhati.</p>
  715. <p class="bodytext">Purimaṃ <a name="P2.0246"></a> purimaṃ katassa gaṇhanayogyaṃ pacchimaṃ pacchimaṃ kārento <span class="bld">aṭṭha aṭṭha haricandanādimaye karaṇḍe ca thūpe ca kāresi.</span> Lohitacandanamayādīsupi eseva nayo. <span class="bld">Maṇikaraṇḍesū</span>ti lohitaṅkamasāragallaphalikamaye ṭhapetvā avasesamaṇivicittakesu karaṇḍesu.</p>
  716. <p class="bodytext"><span class="bld">Thūpārāmacetiyappamāṇa</span>nti devānaṃpiyatissamahārājena kāritacetiyappamāṇaṃ.</p>
  717. <p class="bodytext"><span class="bld">Mālā mā milāyantū</span>ti ‘‘yāva asoko dhammarājā bahi cetiyāni kāretuṃ ito dhātuyo uddharissati, tāva mālā mā milāyantū’’ti <span class="bld">adhiṭṭhahitvā. Āviñchanarajjuya</span>nti aggaḷāviñchanarajjuyaṃ. <span class="bld">Kuñcikamuddika</span>nti dvāravivaraṇatthaṃ kuñcikañceva muddikañca.</p>
  718. <p class="bodytext"><span class="bld">Vāḷasaṅghātayanta</span>nti kukkulaṃ paṭibhayadassanaṃ aññamaññapaṭibaddhagamanāditāya saṅghāṭitarūpakayantaṃ yojesi. Tenāha <span class="bld">‘‘kaṭṭharūpakānī’’</span>tiādi. <span class="bld">Āṇiyā bandhitvā</span>ti anekakaṭṭharūpavicittayantaṃ attano devānubhāvena ekāya eva āṇiyā bandhitvā vissakammo devalokameva gato. <span class="bld">‘‘Samantato’’</span>tiādi pana tasmiṃ dhātunidāne ajātasattuno kiccavisesānuṭṭhānadassanaṃ.</p>
  719. <p class="bodytext">‘‘Asukaṭṭhāne nāma dhātunidhāna’’nti raññā pucchite ‘‘tasmiṃ sannipāte visesalābhino nāhesu’’nti keci. ‘‘Attānaṃ nigūhitvā tassa vuḍḍhatarassa vacanaṃ nissāya vīmaṃsanto jānissatīti na kathesu’’nti apare. <span class="bld">Yakkhadāsake</span>ti upahārādividhinā devatāvesanake bhūtāviggāhake.</p>
  720. <p class="bodytext"><span class="bld">Imaṃ</span> <a name="P2.0247"></a><a name="V2.0174"></a> <span class="bld">pada</span>nti ‘‘evametaṃ bhūtapubba’’nti dutiyasaṅgītikārehi ṭhapitaṃ imaṃ padaṃ. Mahādhātunidhānampi tassa atthaṃ katvā <span class="bld">tatiyasaṅgītikārāpi ṭhapayiṃsu.</span></p>
  721. <p class="centered">Mahāparinibbānasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.</p>
  722. <p class="chapter"><a name="dn2_4"></a>4. Mahāsudassanasuttavaṇṇanā</p>
  723. <p class="subhead">Kusāvatīrājadhānīvaṇṇanā</p>
  724. <p class="bodytext"><a name="para242"></a><a name="para242_dn2"></a><span class="paranum">242</span>. <span class="bld">Sovaṇṇamayā</span>ti <a name="P2.0248"></a><a name="V2.0175"></a><a name="M2.0193"></a> suvaṇṇamayā. <span class="bld">Ayaṃ pākāro</span>ti sabbaratanamayo pākāro. <span class="bld">Tayo tayo</span>ti anto ca tayo, bahi ca tayoti tayo tayo.</p>
  725. <p class="bodytext"><span class="bld">Esikatthambho</span> indakhīlo nagarasobhano alaṅkāratthambho. Aṅgīyati ñāyati puthulabhāvo etenāti <span class="bld">aṅgaṃ,</span> parikkhepo. Tiporisaṃ aṅgaṃ etissāti <span class="bld">tiporisaṅgā.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘tenā’’</span>tiādi. <span class="bld">Tena</span> pañcahatthappamāṇena tiporisena. <span class="bld">Paṇṇaphalesupī</span>ti sabbaratanamayānaṃ tālānaṃ paṇṇaphalesupi. <span class="bld">Eseva nayo</span>ti ‘‘paṇṇesu ekaṃ pattakaṃ sovaṇṇamayaṃ, ekaṃ rūpiyamayaṃ. Phalesupi eko lekhābhāvo sovaṇṇamayo, eko rūpiyamayo’’tiādiko ayamattho atidiṭṭho. <span class="bld">Pākārantare</span>ti dvinnaṃ dvinnaṃ pākārānaṃ antare. <span class="bld">Ekekā hutvā ṭhitā</span> tālapanti.</p>
  726. <p class="bodytext"><span class="bld">Cheko</span>ti paṭu suvisado, so cassa paṭubhāvo manosāroti āha <span class="bld">‘‘sundaro’’</span>ti. <span class="bld">Rañjetu</span>nti rāgaṃ uppādetuṃ. <span class="bld">Khamatevā</span>ti rocateva. <span class="bld">Na bībhacchetī</span>ti na tajjeti, sotasukhabhāvato piyāyitabbo ca hoti. Kumbhathuṇadaddarikādi <span class="bld">ekatalaṃ tūriyaṃ. Ubhayatalaṃ</span> pākaṭameva. <span class="bld">Sabbato pariyonaddhaṃ</span> caturassaambaṇakaṃ, paṇavādi ca. <span class="bld">Vaṃsādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena saṅkhādikaṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Sumucchitassā</span>ti suṭṭhu pariyattassa. <span class="bld">Pamāṇe</span>ti nātidaḷhanātisithilatāsaṅkhāte majjhime mucchanappamāṇe<a name="P2.0249"></a>. <span class="bld">Hatthaṃ vā pādaṃ vā cāletvā</span>ti hatthalayapādalaye sajjetvā. <span class="bld">Naccantā</span>ti sākhānaccaṃ naccantā.</p>
  727. <p class="subhead">Cakkaratanavaṇṇanā</p>
  728. <p class="bodytext"><a name="para243"></a><a name="para243_dn2"></a><span class="paranum">243</span>. <span class="bld">Uposathaṃ</span> <a name="V2.0176"></a> vuccati aṭṭhaṅgasamannāgataṃ sabbadivasesu gahaṭṭhehi rakkhitabbasīlaṃ, samādānavasena taṃ tassa atthīti uposathiko, tassa <span class="bld">uposathikassa.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘samādinnauposathaṅgassā’’</span>ti. <span class="bld">Tadā</span>ti tasmiṃ <a name="M2.0194"></a> kāle. Kasmiṃ pana kāleti? Yasmiṃ kāle cakkavattibhāvasaṃvattaniyadānasīlādipuññasambhārasamudāgamasampanno pūritacakkavattivatto kāladīpadesavisesapaccājātiyā ceva kularūpabhogādhipateyyādiguṇavisesasampattiyā ca tadanurūpe attabhāve ṭhito hoti, tasmiṃ kāle. Tādise hi kāle cakkavattibhāvī purisaviseso yathāvuttaguṇasamannāgato rājā khattiyo muddhāvasitto visuddhasīlo anuposathaṃ satasahassavissajjanādinā sammāpaṭipattiṃ paṭipajjati, na yadā cakkaratanaṃ uppajjati, tadā eva. Ime ca visesā sabbacakkavattīnaṃ sādhāraṇavasena vuttā. Tenāha <span class="bld">‘‘pātova…pe… dhammatā’’</span>ti. Bodhisattānaṃ pana cakkavattibhāvāvahaguṇāpi cakkavattiguṇāpi sātisayāva honti.</p>
  729. <p class="bodytext"><span class="bld">Vuttappakārapuññakammapaccaya</span>nti cakkavattibhāvāvahadānadamasaṃyamādipuññakammahetukaṃ. <span class="bld">Nīlamaṇisaṅghātasadisa</span>nti indanīlamaṇisañcayasamānaṃ. <span class="bld">Dibbānubhāvayuttattā</span>ti dassaneyyatā, manuññaghosatā, ākāsagāmitā, obhāsavissajjanā, appaṭighātatā, rañño icchitatthanipphattikāraṇatāti evamādīhi dibbasadisehi ānubhāvehi samannāgatattā, etena dibbaṃ viyāti dibbanti dasseti. Na hi taṃ devalokapariyāpannaṃ. Sahassaṃ arā etassāti vā <span class="bld">sahassāraṃ. Sabbehi ākārehī</span>ti sabbehi sundarehi paripuṇṇāvayave lakkhaṇasampanne cakke icchitabbehi ākārehi. <span class="bld">Paripūra</span>nti paripuṇṇaṃ, sā cassā pāripūriṃ idāneva vitthāressati.</p>
  730. <p class="bodytext"><span class="bld">Panāḷī</span>ti chiddaṃ. <span class="bld">Suddhasiniddhadantapantiyā</span> nibbivarāyāti <a name="P2.0250"></a> adhippāyo. Tassā pana panāḷiyā samantato passassa rajatamayattā <span class="bld">sārarajatamayā</span> vuttā. Yasmā cassa cakkassa rathacakkassa viya antobhāvo nāma natthi, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘ubhosupi bāhirantesū’’</span>ti. Kataparikkhepā hoti panāḷīti yojanā. <span class="bld">Nābhipanāḷiparikkhepapaṭṭesū</span>ti nābhiparikkhepapaṭṭe ceva nābhiyā panāḷiparikkhepapaṭṭe ca.</p>
  731. <p class="bodytext"><span class="bld">Tesa</span>nti arānaṃ. <span class="bld">Ghaṭakā</span> nāma alaṅkārabhūtā khuddakapuṇṇaghaṭā. Tathā <span class="bld">maṇikā</span> nāma muttāvaḷikā. <span class="bld">Paricchedalekhā</span> tassa tassa paricchedadassanavasena ṭhitā paricchinnalekhā. <span class="bld">Ādi</span>-saddena <a name="V2.0177"></a> mālākammādiṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Suvibhattānevā</span>ti aññamaññaṃ asaṃkiṇṇattā suṭṭhu vibhattāni.</p>
  732. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Surattā’’</span>tiādīsu <a name="M2.0195"></a> <span class="bld">suratta</span>ggahaṇena mahānāmavaṇṇataṃ paṭikkhipati, <span class="bld">suddha</span>ggahaṇena saṃṅkiliṭṭhataṃ, <span class="bld">siniddha</span>ggahaṇena lūkhataṃ. Kāmaṃ tassa cakkaratanassa nemimaṇḍalaṃ asandhikameva nibbattaṃ, sabbatthakameva pana kevalaṃ pavāḷavaṇṇena ca sobhatīti pakaticakkassa sandhiyuttaṭṭhāne surattasuvaṇṇapaṭṭādimayāhi vaṭṭaparicchedalekhāhi paññāyamānāhi sasandhikā viya dissantīti āha <span class="bld">‘‘sandhīsu panassā’’</span>tiādi.</p>
  733. <p class="bodytext"><span class="bld">Nemimaṇḍalapiṭṭhiya</span>nti nemimaṇḍalassa piṭṭhipadese. Ākāsacāribhāvato hissa tattha vātaggāhī pavāḷadaṇḍo hoti. <span class="bld">Dasannaṃ dasannaṃ arānaṃ antare</span>ti dasannaṃ dasannaṃ arānaṃ antare samīpe padese. <span class="bld">Chiddamaṇḍalakhacito</span>ti maṇḍalasaṇṭhānachiddavicitto. <span class="bld">Sukusalasamannāhatassā</span>ti suṭṭhu kusalena sippinā pahatassa, vāditassāti attho. <span class="bld">Vaggū</span>ti manoramo. <span class="bld">Rajanīyo</span>ti suṇantānaṃ rāguppādako. <span class="bld">Kamanīyo</span>ti kanto. <span class="bld">Samosaritakusumadāmā</span>ti olambitasugandhakusumadāmā. <span class="bld">Nemiparikkhepassā</span>ti <a name="P2.0251"></a> nemipariyantaparikkhepassa. Nābhipanāḷiyā dvinnaṃ passānaṃ vasena <span class="bld">‘‘dvinnampi nābhipanāḷīna’’</span>nti vuttaṃ. Ekā eva hi sā panāḷi. <span class="bld">Yehī</span>ti yehi dvīhi mukhehi. Puna <span class="bld">yehī</span>ti yehi muttakalāpehi.</p>
  734. <p class="bodytext"><span class="bld">Odhāpayamāna</span>nti sotuṃ avahitāni kurumānaṃ.</p>
  735. <p class="bodytext">Cando purato cakkaratanaṃ pacchāti evaṃ <span class="bld">pubbāpariyena</span> pubbāparabhāvena.</p>
  736. <p class="bodytext"><span class="bld">Antepurassā</span>ti anurādhapure rañño antepurassa. <span class="bld">Uttarasīhapañjarasadise</span>ti tadā rañño pāsāde tādisassa uttaradisāya sīhapañjarassa labbhamānattā vuttaṃ. <span class="bld">Sukhena sakkā</span>ti kiñci anāruhitvā, sarīrañca anullaṅghitvā yathāṭhiteneva hatthena pupphamuṭṭhiyo khipitvā <span class="bld">sukhena sakkā hoti pūjetuṃ.</span></p>
  737. <p class="bodytext"><span class="bld">Nānāvirāgaratanappabhāsamujjala</span>nti nānāvidhavicittavaṇṇaratanobhāsapabhassaraṃ. <span class="bld">Ākāsaṃ abbhuggantvā pavatte</span>ti āgantvā ṭhitaṭṭhānato upari ākāsaṃ abbhuggantvā pavatte.</p>
  738. <p class="bodytext"><a name="para244"></a><a name="para244_dn2"></a><span class="paranum">244</span>. <span class="bld">Rājāyuttā</span>ti <a name="V2.0178"></a> rañño kicce āyuttakapurisā.</p>
  739. <p class="bodytext">Sineruṃ <a name="M2.0196"></a> vāmapassena katvā tassa dhurataraṃ gacchanto <span class="bld">‘‘vāmapassena sineruṃ pahāyā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  740. <p class="bodytext"><span class="bld">Vinibbedhenā</span>ti tiriyaṃ vinivijjhanavasena. <span class="bld">Sannivesakkhamo</span>ti khandhāvārasannivesayogyo. <span class="bld">Sulabhāhārupakaraṇo</span>ti sukheneva laddhabbadhaññagorasadārutiṇādibhojanasādhano.</p>
  741. <p class="bodytext"><span class="bld">Paracakka</span>nti parassa rañño senā, āṇā vā.</p>
  742. <p class="bodytext"><span class="bld">Āgamananandano</span>ti āgamanena nandijanano. Gamanena socetīti <span class="bld">gamanasocano. Upakappethā</span>ti uparūpari kappetha, saṃvidahatha upanethāti attho. <span class="bld">Upaparikkhitvā</span>ti hetutopi sabhāvatopi phalatopi diṭṭhadhammikasamparāyikādiādīnavatopi <a name="P2.0252"></a> vīmaṃsitvā. Vibhāventi paññāya atthaṃ vibhūtaṃ karontīti <span class="bld">vibhāvino,</span> paññavanto. <span class="bld">Anuyantā</span>ti anuvattakā, anuvattakabhāveneva, pana rañño ca mahānubhāvena te jigucchanavasena pāpato anoramantāpi ekacce ottappavasena oramantīti veditabbaṃ.</p>
  743. <p class="bodytext"><span class="bld">Ogacchamāna</span>nti osīdantaṃ. <span class="bld">Yojanamatta</span>nti vitthārato yojanamattaṃ padesaṃ. Gambhīrabhāvena pana yathā bhūmi dissati, evaṃ ogacchati. Tenāha <span class="bld">‘‘mahāsamuddatala’’</span>ntiādi. <span class="bld">Ante cakkaratanaṃ</span> udakena senāya anajjhottharaṇatthaṃ. Puratthimo mahāsamuddo pariyanto etassāti puratthimamahāsamuddapariyanto, taṃ <span class="bld">puratthimamahāsamuddapariyantaṃ,</span> puratthimamahāsamuddaṃ pariyantaṃ katvāti attho.</p>
  744. <p class="bodytext"><span class="bld">Cāturantāyā</span>ti catusamuddantāya, puratthimadisādicatukoṭṭhāsantāya vā. <span class="bld">Sobhayamānaṃ viyā</span>ti <span class="bld">viya</span>-saddo nipātamattaṃ. Attano acchariyaguṇehi sobhantameva hi taṃ tiṭṭhati. Pāḷiyampi hi ‘‘upasobhayamānaṃ’’ tveva vuttaṃ.</p>
  745. <p class="subhead">Hatthiratanavaṇṇanā</p>
  746. <p class="bodytext"><a name="para246"></a><a name="para246_dn2"></a><span class="paranum">246</span>. <span class="bld">Haricandanādīhī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena catujjātiyagandhādiṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Āgamanaṃ cintethāti</span> <a name="V2.0179"></a> <span class="bld">vadanti</span> cakkavattivattassa pūritatāya paricitattā. Kāḷatilakādīnaṃ abhāvena <span class="bld">visuddhasetasarīro. Sattapatiṭṭho</span>ti bhūmiphusanakehi vāladhi, varaṅgaṃ, hatthoti imehi ca tīhi, catūhi pādehi cāti <a name="M2.0197"></a> sattahi avayavehi patiṭṭhitattā sattapatiṭṭho. <span class="bld">Sabbakaniṭṭho</span>ti sabbehi chaddantakulahatthīhi hīno. <span class="bld">Uposathakulā sabbajeṭṭho</span>ti uposathakulato āgacchanto tattha sabbappadhāno āgacchatīti yojanā. <span class="bld">Vuttanayenā</span>ti ‘‘mahādānaṃ datvā’’tiādinā vuttena nayena. Cakkavattīnaṃ, cakkavattiputtānañca cakkavattiṃ uddissa <span class="bld">cintayantānaṃ āgacchati. Apanetvā</span>ti attano ānubhāvena apanetvā. Gandhameva hi tassa itare hatthī na sahanti.</p>
  747. <p class="bodytext"><span class="bld">Gharadhenuvacchako viyā</span>ti ghare paricitadhenuyā tattheva <a name="P2.0253"></a> jātasaṃvaddhavacchako viya. <span class="bld">Sakalapathavi</span>nti sakalaṃ jambudīpasaññitaṃ pathaviṃ.</p>
  748. <p class="subhead">Assaratanavaṇṇanā</p>
  749. <p class="bodytext"><a name="para247"></a><a name="para247_dn2"></a><span class="paranum">247</span>. <span class="bld">Sindhavakulato</span>ti sindhavassājānīyakulato.</p>
  750. <p class="subhead">Maṇiratanavaṇṇanā</p>
  751. <p class="bodytext"><a name="para248"></a><a name="para248_dn2"></a><span class="paranum">248</span>. <span class="bld">Sakaṭanābhisamapariṇāha</span>nti pariṇāhato mahāsakaṭassa nābhiyā samappamāṇaṃ. <span class="bld">Ubhosu antesū</span>ti heṭṭhā, upari cāti dvīsu antesu. <span class="bld">Kaṇṇikapariyantato</span>ti dvinnaṃ kañcanapadumānaṃ kaṇṇikāya pariyantato. <span class="bld">Muttājālake ṭhapetvā</span>ti suvisuddhe muttamaye jālake patiṭṭhāpetvā. <span class="bld">Aruṇuggamanavelā viyā</span>ti aruṇuggamanasīsena sūriyaudayakkhaṇaṃ upalakkheti.</p>
  752. <p class="subhead">Itthiratanavaṇṇanā</p>
  753. <p class="bodytext"><a name="para249"></a><a name="para249_dn2"></a><span class="paranum">249</span>. ‘‘Itthiratanaṃ pātubhavatī’’ti vatvā kutassā pātubhāvoti dassetuṃ <span class="bld">‘‘maddarājakulato’’</span>tiādi vuttaṃ. Maddaraṭṭhaṃ kira jambudīpe abhirūpānaṃ itthīnaṃ uppattiṭṭhānaṃ. Tathā hi ‘‘siñcayamahārājassa devī, vessantaramahārājassa devī, bhaddakāpilānī’’ti evamādi itthiratanaṃ maddaraṭṭhe eva uppannaṃ. <span class="bld">Puññānubhāvenā</span>ti cakkavattirañño puññatejena.</p>
  754. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṇṭhānapāripūriyā</span>ti hatthapādādisarīrāvayavānaṃ susaṇṭhitāya. Avayavapāripūriyā hi samudāyapāripūrisiddhi<a name="V2.0180"></a>. <span class="bld">Rūpa</span>nti sarīraṃ ‘‘rūpaṃ tveva saṅkhaṃ gacchatī’’tiādīsu (ma. ni. 1.306) viya. <span class="bld">Dassanīyā</span>ti surūpabhāvena passitabbayuttā. Tenāha <a name="M2.0198"></a> <span class="bld">‘‘dissamānāvā’’</span>tiādi. <span class="bld">Somanassavasena cittaṃ pasādeti</span> yoniso cintentānaṃ kammaphalasaddhāya vasena. <span class="bld">Pasādāvahattā</span>ti kāraṇavacanena yathā pāsādikatāya vaṇṇapokkharatāsiddhi vuttā, evaṃ dassanīyatāya pāsādikatāsiddhi, abhirūpatāya ca dassanīyatāsiddhi vattabbāti nayaṃ dasseti. Paṭilomato vā vaṇṇapokkharatāya <a name="P2.0254"></a> pāsādikatāsiddhi, pāsādikatāya dassanīyatāsiddhi, dassanīyatāya abhirūpatāsiddhi yojetabbā. Evaṃ sarīrasampattivasena abhirūpatādike dassetvā idāni sarīre dosābhāvavasenapi te dassetuṃ <span class="bld">‘‘abhirūpā vā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha yathā pamāṇayuttā, evaṃ ārohapariṇāhayogato ca pāsādikā nātidīghatādayo, evaṃ manussānaṃ dibbarūpatāsampattipīti <span class="bld">‘‘appattā dibbavaṇṇa’’</span>nti vuttaṃ.</p>
  755. <p class="bodytext"><span class="bld">Ārohasampatti</span> vuttā ubbedhena pāsādikabhāvato. <span class="bld">Pariṇāhasampatti</span> vuttā kisathūladosābhāvato. <span class="bld">Vaṇṇasampatti vuttā</span> vivaṇṇatābhāvato. <span class="bld">Kāyavipattiyā</span>ti sarīradosassa. <span class="bld">Satavāravihatassā</span>ti sattakkhattuṃ vihatassa, ‘‘satavāravihatassā’’ti ca idaṃ kappāsapicuvasena vuttaṃ, tūlapicuno pana vihananameva natthi. Kuṅkumatagaraturukkhayavanapupphāni <span class="bld">catujjāti.</span> ‘‘Tamālatagaraturukkhayavanapupphānī’’ti apare.</p>
  756. <p class="bodytext"><span class="bld">Aggidaḍḍhā viyā</span>ti āsanagatena agginā daḍḍhā viya. <span class="bld">Paṭhamamevā</span>ti rājānaṃ disvāpi kiccantarappasutā ahutvā kiccantarato paṭhamameva, dassanasamakālaṃ evāti attho. Rañño nisajjāya pacchā nipātanaṃ nisīdanaṃ sīlaṃ etissāti <span class="bld">pacchānipātinī.</span> Taṃ taṃ attanā rañño kātabbakiccaṃ ‘‘kiṃ karomī’’ti pucchitabbatāya kiṃ karaṇaṃ paṭisāvetīti <span class="bld">kiṃkārapaṭissāvinī.</span></p>
  757. <p class="bodytext">Mātugāmo nāma yebhuyyena saṭhajātiko, itthiratanassa pana taṃ natthīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘svāssā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  758. <p class="bodytext"><span class="bld">Guṇā</span>ti rūpaguṇā ceva ācāraguṇā ca. <span class="bld">Purimakammānubhāvenā</span>ti katassa purimakammassānubhāvena itthiratanassa <a name="P2.0255"></a> tabbhāvasaṃvattaniyassa purimakammassa ānubhāvena. Cakkavattinopi parivārasampattisaṃvattaniyaṃ puññakammaṃ tādisassa phalavisesassa upanissayo hotiyeva. Tenāha <span class="bld">‘‘cakkavattino</span> <a name="M2.0199"></a> <span class="bld">puññaṃ upanissāyā’’</span>ti, etena sesesupi saviññāṇakaratanesu attano <a name="V2.0181"></a> kammavasena nibbattesupi tesaṃ tesaṃ visesānaṃ tadupanissayatā vibhāvitā evāti daṭṭhabbā. Pubbe ekadesavasena labbhamānā pāripūrī rañño cakkavattibhāvūpagamanato paṭṭhāya sabbākāraparipūrā jātā.</p>
  759. <p class="subhead">Gahapatiratanavaṇṇanā</p>
  760. <p class="bodytext"><a name="para250"></a><a name="para250_dn2"></a><span class="paranum">250</span>. <span class="bld">Pakatiyā vā</span>ti sabhāveneva cakkaratanapātubhāvato pubbepi. Yādisaṃ rañño cakkavattissa puññabalaṃ nissāya yathāvuttā cakkaratanānubhāvanibbatti, tādisaṃ etassa puññabalaṃ nissāya gahapatiratanassa kammavipākajaṃ dibbacakkhuṃ nibbattetīti āha <span class="bld">‘‘cakkaratanānubhāvasahita’’</span>nti. Kāraṇassa hi ekasantatipatitatāya, phalassa ca samānakālikatāya tathāvacanaṃ.</p>
  761. <p class="subhead">Pariṇāyakaratanavaṇṇanā</p>
  762. <p class="bodytext"><a name="para251"></a><a name="para251_dn2"></a><span class="paranum">251</span>. ‘‘Ayaṃ dhammo, ayaṃ adhammo’’tiādinā kammassakatāvabodhanasaṅkhātassa paṇḍitabhāvassa atthitāya <span class="bld">paṇḍito. </span> Bāhusaccabyattiyā <span class="bld">byatto.</span> Sabhāvasiddhāya medhāsaṅkhātāya pakatipaññāya atthitāya <span class="bld">medhāvī.</span> Attano yāthāvabuddhamatthaṃ paresaṃ vibhāvetuṃ pakāsetuṃ samatthatāya <span class="bld">vibhāvī. Vavatthapetu</span>nti nicchituṃ.</p>
  763. <p class="subhead">Catuiddhisamannāgatavaṇṇanā</p>
  764. <p class="bodytext"><a name="para252"></a><a name="para252_dn2"></a><span class="paranum">252</span>. Vipaccanaṃ vipāko, vipāko eva <span class="bld">vepāko</span> yathā ‘‘vikatameva vekata’’nti. Samaṃ nātisītanāccuṇhatāya avisamaṃ bhuttassa vepāko etissā atthīti samavepākinī, tāya <span class="bld">samavepākiniyā.</span></p>
  765. <p class="subhead">Dhammapāsādapokkharaṇivaṇṇanā</p>
  766. <p class="bodytext"><a name="para253"></a><a name="para253_dn2"></a><span class="paranum">253</span>. <span class="bld">Janarāsiṃ kāretvā</span> tena janarāsinā khaṇitvā <span class="bld">na māpesi.</span> Kiñcarahīti āha <span class="bld">‘‘rañño panā’’</span>tiādi. Tattha kāraṇaṃ parato āgamissati. <span class="bld">Ekāya</span> vedikāya <span class="bld">parikkhittā</span> pokkharaṇiyo<a name="P2.0256"></a>. <span class="bld">Pariveṇaparicchedapariyante</span>ti ettha <span class="bld">pariveṇaṃ</span> nāma samantato vivaṭaṅgaṇabhūtaṃ pokkharaṇiyā <a name="V2.0182"></a> tīraṃ, tassa paricchedabhūte pariyante <span class="bld">ekāya</span> vedikāya <a name="M2.0200"></a> parikkhittā pokkharaṇiyo. <span class="bld">Etadahosī</span>ti etaṃ ‘‘yaṃnūnāhaṃ imāsu pokkharaṇīsū’’tiādikaṃ ahosīti. <span class="bld">Sabbotuka</span>nti sabbesu utūsu pupphanakaṃ. <span class="bld">Nānāvaṇṇauppalabījādīnī</span>ti rattanīlādinānāvaṇṇapupphena pupphanakauppalabījādīni. <span class="bld">Jalajathalajamāla</span>nti jalajathalajapupphamālaṃ.</p>
  767. <p class="bodytext"><a name="para254"></a><a name="para254_dn2"></a><span class="paranum">254</span>. <span class="bld">Paricāravasenā</span>ti taṅkhaṇikaparicāravasena, idañca paṭhamaṃ paṭṭhapitaniyāmeneva vuttaṃ, pacchā pana yānasayanādīni viya itthiyopi atthikānaṃ pariccattā eva. Tenāha ‘‘itthīhipī’’tiādi. <span class="bld">Pariccāgavasenā</span>ti nirapekkhapariccāgavasena. Dīyatīti <span class="bld">dānaṃ,</span> deyyavatthu. Taṃ aggīyati nissajjīyati etthāti <span class="bld">dānaggaṃ,</span> parivesanaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Tādisāni atthī</span>ti yādisāni rañño dānagge khomasukhumādīni vatthāni, tādisāni <span class="bld">yesaṃ</span> attano santakāni santi. <span class="bld">Ohāyā</span>ti pahāya tattheva ṭhapetvā. Attho atthi yesaṃ teti <span class="bld">atthikā.</span> Evaṃ <span class="bld">anatthikā</span>pi daṭṭhabbā.</p>
  768. <p class="bodytext"><a name="para255"></a><a name="para255_dn2"></a><span class="paranum">255</span>. <span class="bld">Kalahasaddopī</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddena dānādhippāyena gehato nīhataṃ puna gehaṃ pavesetuṃ na yuttanti imamatthaṃ samucceti. Tenāha <span class="bld">‘‘na kho etaṃ amhākaṃ patirūpa’’</span>ntiādi (dī. ni. 2.255).</p>
  769. <p class="bodytext"><a name="para257"></a><a name="para257_dn2"></a><span class="paranum">257</span>. <span class="bld">Uṇhīsamatthake</span>ti sikhāpariyantamatthake. <span class="bld">Paricchedamatthake</span>ti pāsādaṅgaṇaparicchedassa matthake.</p>
  770. <p class="bodytext"><a name="para258"></a><a name="para258_dn2"></a><span class="paranum">258</span>. <span class="bld">Haratī</span>ti ativiya pabhassarabhāvena cakkhūni paṭiharantaṃ duddikkhatāya diṭṭhiyo harati apanentaṃ <a name="P2.0257"></a> viya hoti. Taṃ pana haraṇaṃ nesaṃ paripphandanenāti āha <span class="bld">‘‘phandāpetī’’</span>ti.</p>
  771. <p class="centered">Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  772. <p class="subhead">Jhānasampattivaṇṇanā</p>
  773. <p class="bodytext"><a name="para260"></a><a name="para260_dn2"></a><span class="paranum">260</span>. <span class="bld">Mahatiyā iddhiyā</span>ti mahantena icchitatthasamijjhanena. <span class="bld">Tesaṃyeva</span> icchiticchitatthānaṃ. <span class="bld">‘‘Anubhavitabbāna’’</span>nti <a name="V2.0183"></a> iminā ānubhāva-saddassa kammasādhanataṃ dasseti. Pubbe sampannaṃ katvā deyyadhammapariccāgassa katabhāvaṃ dassento <span class="bld">‘‘sampattipariccāgassā’’</span>ti āha. Attānaṃ dameti etenāti <span class="bld">damo.</span></p>
  774. <p class="subhead">Bodhisattapubbayogavaṇṇanā</p>
  775. <p class="bodytext"><span class="bld">Assā</span>ti <a name="M2.0201"></a> mahāsudassanarañño. <span class="bld">Eko thero</span>ti appaññāto nāmagottato aññataro puthujjano thero. <span class="bld">Theraṃ disvā</span>ti aññatarasmiṃ rukkhamūle nisinnaṃ disvā. <span class="bld">Kaṭṭhattharaṇa</span>nti kaṭṭhamayaṃ attharaṇaṃ, dāruphalakanti attho.</p>
  776. <p class="bodytext"><span class="bld">Paribhogabhājana</span>nti pānīyaparibhojanīyādiparibhogayogyaṃ bhājanaṃ. <span class="bld">Ārakaṇṭaka</span>nti sūcivijjhanakakaṇṭakaṃ. <span class="bld">Pipphalika</span>nti khuddakasatthakaṃ. <span class="bld">Udakatumbaka</span>nti kuṇḍikaṃ.</p>
  777. <p class="bodytext"><span class="bld">Kūṭāgāradvāreyeva nivattesī</span>ti kūṭāgāraṃ paviṭṭhakālato paṭṭhāya tesaṃ micchāvitakkānaṃ pavattiyā okāsaṃ nādāsi.</p>
  778. <p class="bodytext"><a name="para261"></a><a name="para261_dn2"></a><span class="paranum">261</span>. <span class="bld">Kasiṇameva paññāyati</span> mahāpurisassa tattha tattha katādhikārattā, tesañca padesānaṃ suparikammakatakasiṇasadisattā.</p>
  779. <p class="bodytext"><a name="para262"></a><a name="para262_dn2"></a><span class="paranum">262</span>. <span class="bld">Cattāri jhānānī</span>ti cattāri kasiṇajjhānāni. Kasiṇajjhānappamaññānaṃyeva vacanaṃ tāsaṃ tadā ādaragāravavasena nibbattitattā. Mahābodhisattānañhi arūpajjhānesu <a name="P2.0258"></a> ādaro natthi, abhiññāpadaṭṭhānataṃ pana sandhāya tānipi nibbattenti, tasmā mahāsatto tāpasaparibbājakakāle yattake lokiyaguṇe nibbatteti, te sabbepi tadā nibbattesiyeva. Tenāha <span class="bld">‘‘mahāpuriso panā’’</span>tiādi.</p>
  780. <p class="subhead">Caturāsītinagarasahassādivaṇṇanā</p>
  781. <p class="bodytext"><a name="para263"></a><a name="para263_dn2"></a><span class="paranum">263</span>. <span class="bld">Abhiharitabbabhatta</span>nti upanetabbabhattaṃ.</p>
  782. <p class="bodytext"><a name="para264"></a><a name="para264_dn2"></a><span class="paranum">264</span>. <span class="bld">Nibaddhavatta</span>nti pubbe upanibaddhaṃ pākavattaṃ.</p>
  783. <p class="subhead">Subhaddādeviupasaṅkamanavaṇṇanā</p>
  784. <p class="bodytext"><a name="para265"></a><a name="para265_dn2"></a><span class="paranum">265</span>. <span class="bld">Āvaṭṭetvā</span>ti <a name="V2.0184"></a> ativisitvā. Yaṃ yaṃ rañño icchitaṃ dānūpakaraṇañceva bhogūpakaraṇañca, tassa tassa tatheva samiddhabhāvaṃ vitthavati.</p>
  785. <p class="bodytext"><a name="para266"></a><a name="para266_dn2"></a><span class="paranum">266</span>. Sace pana rājā jīvite chandaṃ janeyya, ito parampi ciraṃ kālaṃ tiṭṭheyya mahiddhiko mahānubhāvoti evaṃ mahajjhāsayā devī bhogesu, jīvite ca rājānaṃ sāpekkhaṃ kātuṃ vāyami. Tena vuttaṃ ‘‘mā <a name="M2.0202"></a> heva kho rājā’’tiādi. Tenevāha <span class="bld">‘‘tassa kālaṅkiriyaṃ anicchamānā’’</span>tiādi. <span class="bld">Chandaṃ janehī</span>ti ettha <span class="bld">chanda</span>-saddo taṇhāpariyāyoti āha <span class="bld">‘‘pemaṃ uppādehī’’</span>ti. Apekkhati ārammaṇaṃ etāya na vissajjetīti <span class="bld">apekkhā,</span> taṇhā.</p>
  786. <p class="bodytext"><a name="para267"></a><a name="para267_dn2"></a><span class="paranum">267</span>. <span class="bld">Garahitā</span>ti ettha kehi garahitā, kasmā ca garahitāti antolīnaṃ codanaṃ vissajjento <span class="bld">‘‘buddhehī’’</span>tiādimāha, tena viññugarahitattā, duggatisaṃvattaniyato ca sāpekkhakālakiriyā parivajjetabbāti dasseti.</p>
  787. <p class="bodytext"><a name="para268"></a><a name="para268_dn2"></a><span class="paranum">268</span>. <span class="bld">Ekamantaṃ gantvā</span>ti rañño cakkhupathaṃ vijahitvā.</p>
  788. <p class="subhead">Brahmalokūpagamanavaṇṇanā</p>
  789. <p class="bodytext"><a name="para269"></a><a name="para269_dn2"></a><span class="paranum">269</span>. <span class="bld">Soṇassā</span>ti koḷivīsassa soṇassa. <span class="bld">Ekā bhattapātī</span>ti ekaṃ bhattavaḍḍhitakaṃ. <span class="bld">Tādisaṃ bhatta</span>nti tathārūpaṃ garuṃ madhuraṃ siniddhaṃ bhattaṃ. <span class="bld">Bhuttāna</span>nti bhuttavantānaṃ.</p>
  790. <p class="bodytext"><a name="para271"></a><a name="para271_dn2"></a><span class="paranum">271</span>. <span class="bld">Dāsamanussā</span>ti dāsā ceva āyuttakamanussā ca.</p>
  791. <p class="bodytext">Idāni yathāvuttāya rañño mahāsudassanassa bhogasampattiyā kammasarikkhataṃ uddharanto <span class="bld">‘‘etāni panā’’</span>tiādimāha, taṃ suviññeyyameva.</p>
  792. <p class="bodytext"><a name="para272"></a><a name="para272_dn2"></a><span class="paranum">272</span>. <span class="bld">Ādito</span> <a name="P2.0259"></a> <span class="bld">paṭṭhāyā</span>ti samudāgamanato paṭṭhāya. Yattha taṃ puññaṃ āyūhitaṃ, yato sā sampatti nibbattā, tato tatiyattabhāvato pabhuti. Mahāsudassanassa jātakadesanā hi tadā samudāgamanato paṭṭhāya bhagavatā desitāti. <span class="bld">Paṃsvāgārakīḷaṃ viyā</span>ti yathā nāma dārakā paṃsūhi vāpigehabhojanādīni <a name="V2.0185"></a> dassentā yathāruci kīḷitvā gamanakāle sabbaṃ taṃ vidhaṃsentā gacchanti, evameva bhagavā mahāsudassanakāle attanā anubhūtaṃ dibbasampattisadisaṃ acinteyyānubhāvasampattiṃ vitthārato dassetvā puna attano desanaṃ ādīnavanissaraṇadassanavasena vivaṭṭābhimukhaṃ viparivattento ‘‘sabbā sā sampatti aniccatāya vipariṇatā vidhaṃsitā’’ti <span class="bld">dassento ‘‘passānandā’’tiādimāha. Vipariṇatā</span>ti vipariṇāmaṃ sabhāvavigamaṃ gatā. Tenāha <span class="bld">‘‘pakativijahanenā’’</span>tiādi. <span class="bld">Pakatī</span>ti sabhāvadhammānaṃ udayavayaparicchinno <a name="M2.0203"></a> kakkhaḷaphusanādisabhāvo, so bhaṅgakkhaṇato paṭṭhāya jahito, pariccajanto sabbaso nattheva. Tenāha <span class="bld">‘‘nibbutapadīpo viya apaññattikabhāvaṃ gatā’’</span>ti.</p>
  793. <p class="bodytext"><span class="bld">Ettāvatā</span>ti ādito paṭṭhāya pavattena ettakena desanāmaggena. Anekāni vassakoṭisatasahassāniyeva ubbedho etissāti <span class="bld">anekavassakoṭisatasahassubbedhā. Aniccalakkhaṇaṃ ādāyā</span>ti taṃ sampattigataṃ aniccalakkhaṇaṃ desanāya gahetvā vibhāvetvā. Yathā nisseṇimuccane tādisaṃ satahatthubbedhaṃ rukkhaṃ pakatipurisena ārohituṃ na sakkā, evaṃ aniccatāvibhāvanena tassā sampattiyā apekkhānisseṇimuccane <a name="P2.0260"></a> kenaci ārohituṃ na sakkāti āha <span class="bld">‘‘aniccalakkhaṇaṃ ādāya nisseṇiṃ muñcanto viyā’’</span>ti. <span class="bld">Tenevā</span>ti yathāvuttakāraṇeneva, ādito sātisayaṃ kāmesu assādaṃ dassetvāpi upari nesaṃ ‘‘passānandā’’tiādinā ādīnavaṃ, okāraṃ, saṃkilesaṃ, nekkhamme ānisaṃsañca vibhāvetvā desanāya niṭṭhāpitattā. <span class="bld">Pubbe</span>ti atītakāle. <span class="bld">Vasabharājā</span>ti vasabhanāmako sīhaḷamahārājā.</p>
  794. <p class="bodytext"><span class="bld">Udakapupphuḷādayo</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena tiṇagge ussāvabinduādike saṅgaṇhāti.</p>
  795. <p class="bodytext"><span class="bld">Mahāsudassanassa panā</span>ti <span class="bld">pana</span>-saddo visesatthajotano, tena mahāsudassanamahārājā jhānābhiññāsamāpattiyo nibbattesi, tadaggena parisuddhe ca samaṇabhāve patiṭṭhito, yato vidhuya eva kāmavitakkādisamaṇabhāvasaṃkilesaṃ suññāgāraṃ pāvisi, evaṃbhūtassāpi tassa kālaṃ kiriyato sattame divase sabbā cakkavattisampatti antarahitā, na tato paraṃ, aho acchariyamanusso anaññasādhāraṇaguṇavisesoti imaṃ visesaṃ dasseti.</p>
  796. <p class="bodytext"><span class="bld">Anāruḷha</span>nti ‘‘rājā kira pubbe gahapatikule nibbattī’’tiādinā, (dī. ni. aṭṭha. 2.260) ‘‘puna theraṃ āmantesī’’tiādinā (dī. ni. aṭṭha. 2.272) ca vuttamatthaṃ <a name="V2.0186"></a> sandhāyāha. So hi imasmiṃ sutte saṅgītiṃ anāruḷho, aññattha pana āgato imissā desanāya piṭṭhivattakabhāvena. Yaṃ panettha atthato na vibhattaṃ, taṃ suviññeyyaṃ evāti.</p>
  797. <p class="centered">Mahāsudassanasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.</p>
  798. <p class="chapter"><a name="dn2_5"></a>5. Janavasabhasuttavaṇṇanā</p>
  799. <p class="subhead">Nātikiyādibyākaraṇavaṇṇanā</p>
  800. <p class="bodytext"><a name="para273-275"></a><a name="para273-275_dn2"></a><span class="paranum">273-275</span>. <span class="bld">‘‘Parito’’</span>ti <a name="P2.0261"></a><a name="V2.0187"></a><a name="M2.0204"></a> padaṃ yathā samantatthavācako, evaṃ samīpatthavācakopi hotīti <span class="bld">samantā sāmantā</span>ti attho vutto. Āmeḍitena pana samantattho jotito. Yassa pana sāmantā janapadesu ‘‘nātike viharatī’’ti vuttattā nātikassāti viññāto yamattho. Yassa parito janapadesu byākaroti, tattha paricārakārakānaṃ byākaraṇaṃ avuttasiddhaṃ, nidassanavasena vā tassa vakkhamānattā ‘‘parito parito janapadesu’’ icceva vuttaṃ. <span class="bld">Paricārake</span>ti upāsake. Tenāha <span class="bld">‘‘buddhadhammasaṅghānaṃ paricārake’’</span>ti. <span class="bld">Upapattīsū</span>ti nibbattīsu. <span class="bld">Ñāṇagatipuññānaṃ upapattīsū</span>ti ettha <span class="bld">ñāṇagatūpapatti</span> nāma tassa tassa maggañāṇagamanassa nibbatti. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ parikkhayā’’tiādi. <span class="bld">Puññūpapatti</span> nāma taṃtaṃdevanikāyūpapatti. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti ‘‘vajjimallesū’’tiādike sabbattha catūsupi padesu. <span class="bld">Purimesū</span>ti pāḷiyaṃ vutte sandhāyāha. <span class="bld">Dasasuyevā</span>ti tesu eva dasasu janapadesu. <span class="bld">Paricārake byākaroti</span> byakātabbānaṃ bahūnaṃ tattha labbhanato. Nātike bhavā <span class="bld">nātikiyā.</span></p>
  801. <p class="bodytext"><span class="bld">Niṭṭhaṅgatā</span>ti niṭṭhaṃ nicchayaṃ upagatā.</p>
  802. <p class="subhead">Ānandaparikathāvaṇṇanā</p>
  803. <p class="bodytext"><a name="para276"></a><a name="para276_dn2"></a><span class="paranum">276</span>. Yasmā saṅghasuppaṭipatti nāma dhammasudhammatāya, dhammasudhammatā ca buddhasubuddhatāya, tasmā ‘‘aho dhammo, aho saṅgho’’ti dhammasaṅghaguṇakittanāpi atthato buddhaguṇakittanā eva hotīti ‘‘bhagavantaṃ <a name="P2.0262"></a> kittayamānarūpā’’ti padassa ‘‘aho dhammo’’tiādināpi attho vutto.</p>
  804. <p class="bodytext"><a name="para278"></a><a name="para278_dn2"></a><span class="paranum">278</span>. <span class="bld">Ñāṇagatī</span>ti <a name="V2.0188"></a> ‘‘pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā’’tiādinā āgataṃ pahātabbapahānavasena pavattaṃ maggañāṇagamanaṃ. Yasmā tassā eva ñāṇagatiyā vasena tassa tassa ariyapuggalassa opapātikatādiviseso, tasmā taṃ tādisaṃ tassa abhisamparāyaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘ñāṇābhisamparāyamevā’’</span>ti.</p>
  805. <p class="bodytext"><a name="para279"></a><a name="para279_dn2"></a><span class="paranum">279</span>. Upasantaṃ <a name="M2.0205"></a> pati sammati ālokīyatīti <span class="bld">upasantapatiso. Upasantadassano</span> upasantaussanno. <span class="bld">Bhātirivā</span>ti ettha <span class="bld">ra</span>-kāro padasandhikaro, <span class="bld">iva</span>-saddo bhusatthoti āha <span class="bld">‘‘ativiya bhātī’’</span>ti.</p>
  806. <p class="subhead">Janavasabhayakkhavaṇṇanā</p>
  807. <p class="bodytext"><a name="para280"></a><a name="para280_dn2"></a><span class="paranum">280</span>. Jeṭṭhakabhāvena jane vasabhasadisoti janavasabhoti assa devaputtassa nāmaṃ ahosi.</p>
  808. <p class="bodytext"><span class="bld">Ito devalokā cavitvā</span> sattakkhattuṃ manussaloke rājabhūtassa. Manussalokā cavitvā sattakkhattuṃ devabhūtassa. <span class="bld">Etthevā</span>ti etasmiṃyeva cātumahārājikabhave, etthāpi vessavaṇassa sahabyatāvasena.</p>
  809. <p class="bodytext"><a name="para281"></a><a name="para281_dn2"></a><span class="paranum">281</span>. Āsisanaṃ <span class="bld">āsā,</span> patthanā. Āsāsīsena cettha kattukamyatākusalacchandaṃ vadati. Tenevāha <span class="bld">‘‘sakadāgāmimaggatthāyā’’</span>tiādi. <span class="bld">Yadagge</span>ti ettha <span class="bld">agga</span>-saddo ādipariyāyoti āha <span class="bld">‘‘taṃ divasaṃ ādiṃ katvā’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Purimaṃ…pe… avinipāto’’</span>ti idaṃ yathā tattakaṃ kālaṃ sugatito sugatūpapattiyeva <a name="P2.0263"></a> ahosi, tathā katūpacitakusalakammattā. Phussassa sammāsambuddhassa kālato pabhuti hi sambhatavivaṭṭūpanissayakusalasambhāro esa devaputto. <span class="bld">Anacchariya</span>nti anu anu acchariyaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘punappunaṃ acchariyamevā’’</span>ti. <span class="bld">Sayaṃparisāyā</span>ti sakāya parisāya. <span class="bld">Bhagavato diṭṭhasadisamevā</span>ti āvajjanasamanantaraṃ yathā te bhagavato catuvīsatisatasahassamattā sattā ñāṇagatito diṭṭhā, evaṃ tumhehi diṭṭhasadisameva. <span class="bld">Vessavaṇassa sammukhā sutaṃ</span> mayāti vadati.</p>
  810. <p class="subhead">Devasabhāvaṇṇanā</p>
  811. <p class="bodytext"><a name="para282"></a><a name="para282_dn2"></a><span class="paranum">282</span>. <span class="bld">Vassūpanāyikasaṅgahattha</span>nti <a name="V2.0189"></a> vassūpanāyikāya ārakkhāsaṃvidhānavasena bhikkhūnaṃ saṅgahaṇatthaṃ ‘‘vassūpagatā bhikkhū evaṃ sukhena samaṇadhammaṃ karontī’’ti, <span class="bld">pavāraṇasaṅgaho</span> panassa pavāretvā satthu santikaṃ gacchantānaṃ bhikkhūnaṃ antarāmagge parissayapariharaṇatthaṃ. Dhammassavanatthaṃ dūraṭṭhānaṃ <a name="M2.0206"></a> gacchantesupi eseva nayo. Attanāpi āgantvā dhammassavanatthaṃ sannipatiyeva. <span class="bld">Etthetthā</span>ti ettha ettha ayyānaṃ vasanaṭṭhāne.</p>
  812. <p class="bodytext"><span class="bld">Tadāpī</span>ti ‘‘purimāni bhante divasānī’’ti vuttakālepi. <span class="bld">Eteneva kāraṇenā</span>ti vassūpanāyikanimittameva. Tenāha pāḷiyaṃ ‘‘tadahuposathe pannarase vassūpanāyikāyā’’tiādi. Āsanepi nisajjāya sudhammāya devasabhāya paṭhamaṃ devesu tāvatiṃsesu nisinnesu tassā catūsu dvāresu cattāro mahārājāno nisīdanti, idaṃ nesaṃ āsane nisajjāya cārittaṃ hoti.</p>
  813. <p class="bodytext"><span class="bld">Yenatthenā</span>ti yena kiccena yena payojanena. <span class="bld">Ārakkhattha</span>nti ārakkhabhūtamatthaṃ. Vuttaṃ vacanaṃ etesanti <span class="bld">vuttavacanā,</span> mahārājāno.</p>
  814. <p class="bodytext"><a name="para283"></a><a name="para283_dn2"></a><span class="paranum">283</span>. <span class="bld">Atikkamitvā</span>ti abhibhavitvā.</p>
  815. <p class="subhead">Sanaṅkumārakathāvaṇṇanā</p>
  816. <p class="bodytext"><a name="para284"></a><a name="para284_dn2"></a><span class="paranum">284</span>. Abhisambhavituṃ adhigantuṃ asakkuṇeyyo <span class="bld">anabhisambhavanīyo.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘appattabbo’’</span>tiādi. Cakkhuyeva patho rūpadassanassa maggo upāyoti cakkhupatho, tasmiṃ <span class="bld">cakkhupathasmi</span>nti āha <span class="bld">‘‘cakkhupasāde’’</span>ti, cakkhussa gocarayoggo vā <span class="bld">cakkhupatho</span>ti āha <span class="bld">‘‘āpāthe vā’’</span>ti. <span class="bld">Nābhibhavatī</span>ti na abhibhavati, gocarabhāvaṃ <a name="P2.0264"></a> na gacchatīti attho. <span class="bld">Heṭṭhā heṭṭhā</span>ti tāvatiṃsato paṭṭhāya heṭṭhā heṭṭhā, na cātumahārājikato paṭṭhāya, nāpi brahmapārisajjato paṭṭhāya. ‘‘Cātumahārājikā hi tāvatiṃsānaṃ yathā jātirūpāni passituṃ sakkonti, tathā brahmāno heṭṭhimā uparimāna’’nti keci, taṃ na yuttaṃ. Na hi heṭṭhimā brahmāno uparimānaṃ mūlapaṭisandhirūpaṃ passituṃ sakkonti, māpitameva passituṃ sakkontīti daṭṭhabbaṃ.</p>
  817. <p class="bodytext"><span class="bld">Suṇantova</span> <a name="V2.0190"></a> <span class="bld">niddaṃ okkamī</span>ti gatiyo upadhārento bahi visaṭavitakkavicchedena saṅkocaṃ āpannacittatāya. <span class="bld">Mayhaṃ ayyakassā</span>ti bhagavantaṃ sandhāya vadati.</p>
  818. <p class="bodytext">Pañca sikhā etassāti pañcasikho, pañcasikho viya <span class="bld">pañcasikho</span>ti āha <span class="bld">‘‘pañcasikhagandhabbasadiso’’</span>ti. <span class="bld">Mamāyantī</span>ti piyāyanti.</p>
  819. <p class="bodytext"><a name="para285"></a><a name="para285_dn2"></a><span class="paranum">285</span>. <span class="bld">Sumutto</span>ti <a name="M2.0207"></a> saradosehi suṭṭhu mutto. Yehi pittasemhādīhi palibuddhattā saro avissaṭṭho siyā, tadabhāvato vissaṭṭhoti dassento āha <span class="bld">‘‘apalibuddho’’</span>ti. Viññāpetīti <span class="bld">viññeyyo,</span> antogadhahetuattho kattusādhano esa viññeyyasaddoti āha <span class="bld">‘‘atthaviññāpano’’</span>ti. Sarassa madhuratā nāma maddavanti āha <span class="bld">‘‘madhuro mudū’’</span>ti. Savanaṃ arahatīti <span class="bld">savanīyo.</span> Savanārahatāya ca āpāthasukhatāyāti āha <span class="bld">‘‘kaṇṇasukho’’</span>ti. <span class="bld">Bindū</span>ti piṇḍito. Ākoṭitabhinnakaṃsasaddo viya anekāvayavo ahutvā niravayavo, ekabhāvoti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘ekagghano’’</span>ti, etenevassa avisāritā saṃvaṇṇitā daṭṭhabbā. Gambhīruppattiṭṭhānatāya cassa gambhīratāti āha <span class="bld">‘‘nābhimūlato’’</span>tiādi. <span class="bld">Evaṃ samuṭṭhito</span>ti jīvhādippahāramattasamuṭṭhito. <span class="bld">Amadhuro ca hoti</span> uppattiṭṭhānānaṃ parilahubhāvato. <span class="bld">Na ca dūraṃ sāveti</span> vīrabhāvābhāvato. <span class="bld">Ninnādī</span> suvipulabhāvato savisesaṃ ninnādo, pāsaṃsaninnādo vā. Tenāha <span class="bld">‘‘mahāmegha…pe… yutto’’</span>ti.</p>
  820. <p class="bodytext"><span class="bld">Pacchimaṃ pacchima</span>nti dutiyaṃ, catutthaṃ, chaṭṭhaṃ, aṭṭhamañca padaṃ. <span class="bld">Purimassa purimassā</span>ti yathākkamaṃ paṭhamassa, tatiyassa, pañcamassa, sattamassa ca. <span class="bld">Atthoyevā</span>ti atthaniddeso eva. Vissaṭṭhatā hissa viññeyyatāya veditabbā, mañjubhāvo savanīyatāya, bindubhāvo avisāritāya, gambhīrabhāvo ninnāditāyāti. <span class="bld">Yathāparisa</span>nti ettha <span class="bld">yathā</span>-saddo parimāṇavācī, na pakārādivācīti āha <span class="bld">‘‘yattakā</span> <a name="P2.0265"></a> <span class="bld">parisā’’</span>ti, tena parisappamāṇaṃ evassa saro niccharati, ayamassa dhammatāti dasseti. Tenāha <span class="bld">‘‘tattakamevā’’</span>tiādi.</p>
  821. <p class="bodytext">‘‘Ye hi kecī’’tiādi ‘‘yāvañca so bhagavā’’tiādinā vuttassa atthassa hetukittanavasena samatthanaṃ saraṇesu nesaṃ niccasevanena, sīlesu ca patiṭṭhāpanena chakāmasaggasampattianuppādanato. Tenāha <span class="bld">‘‘ye hi keci…pe… vadatī’’</span>ti. <span class="bld">Nibbematikagahitasaraṇe</span>ti maggenāgatasaraṇagamane. Te hi sabbaso samugghātitavicikicchatāya ratanattaye aveccappasādena samannāgatāyeva, pothujjanikasaddhāya vasena buddhādīnaṃ guṇe ogāhetvā <a name="V2.0191"></a> jānanti, aparaneyyabuddhino te pariyāyato nibbematikagahitasaraṇā veditabbā. <span class="bld">Gandhabbadevagaṇa</span>nti gandhabbadevasamūhaṃ. Tukā <a name="M2.0208"></a> vuccati khīriṇī yā tukātipi vuccati. Tassā cuṇṇaṃ <span class="bld">tukāpiṭṭhaṃ.</span> Taṃ koṭṭetvā pakkhittaṃ ghanaṃ nirantaracitaṃ hutvā tiṭṭhati.</p>
  822. <p class="subhead">Bhāvitaiddhipādavaṇṇanā</p>
  823. <p class="bodytext"><a name="para287"></a><a name="para287_dn2"></a><span class="paranum">287</span>. <span class="bld">Supaññattā</span>ti suṭṭhu pakārehi ñāpitā bodhitā, asaṅkarato vā ṭhapitā, taṃ pana bodhanaṃ, asaṅkarato ṭhapanañca atthato desanā evāti āha <span class="bld">‘‘sukathitā’’</span>ti. <span class="bld">Ijjhanaṭṭhenā</span>ti samijjhanaṭṭhena, nippajjanassa kāraṇabhāvenāti attho. <span class="bld">Patiṭṭhānaṭṭhenā</span>ti adhiṭṭhānaṭṭhena. Iddhiyā pādoti <span class="bld">iddhipādo,</span> iddhiyā adhigamupāyoti attho. Tena hi yasmā uparūpari visesasaṅkhātaṃ iddhiṃ pajjanti pāpuṇanti, tasmā ‘‘pādo’’ti vuccati. Ijjhatīti <span class="bld">iddhi,</span> samijjhati nippajjatīti attho. Iddhi eva pādo <span class="bld">iddhipādo,</span> iddhikoṭṭhāsoti attho. Evaṃ tāva ‘‘cattāro iddhipādā’’ti ettha attho veditabbo. <span class="bld">Iddhipahonakatāyā</span>ti iddhiyā nipphādane samatthabhāvāya. <span class="bld">Iddhivisavitāyā</span>ti iddhiyā nipphādane yogyabhāvāya. Anekatthattā hi dhātūnaṃ yogyattho <span class="bld">vi</span>-pubbo <a name="P2.0266"></a> <span class="bld">su</span>-saddo, visavanaṃ vā pajjanaṃ <span class="bld">visavitā,</span> tattha kāmakāritā visavitā. Tenāha <span class="bld">‘‘punappuna’’</span>ntiādi. <span class="bld">Iddhivikubbanatāyā</span>ti vikubbaniddhiyā vividharūpakaraṇāya. Tenāha <span class="bld">‘‘nānappakārato katvā dassanatthāyā’’</span>ti.</p>
  824. <p class="bodytext">‘‘Chandañca bhikkhu adhipatiṃ karitvā labhati samādhiṃ, labhati cittassekaggataṃ, ayaṃ vuccati chandasamādhī’’ti (vibha. 432) imāya pāḷiyā chandādhipati samādhi <span class="bld">chandasamādhī</span>ti adhipatisaddalopaṃ katvā samāso vuttoti viññāyati, adhipatisaddatthadassanavasena pana <span class="bld">‘‘chandahetuko, chandādhiko vā samādhi chandasasamādhī’’</span>ti <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span>vuttanti veditabbaṃ. <span class="bld">‘‘Padhānabhūtā</span>ti vīriyabhūtā’’ti keci vadanti. Saṅkhatasaṅkhārādinivattanatthañhi padhānaggahaṇanti. Atha vā taṃ taṃ visesaṃ saṅkharotīti <span class="bld">saṅkhāro,</span> sabbampi vīriyaṃ. Tattha catukiccasādhakato aññassa nivattanatthaṃ padhānaggahaṇanti <span class="bld">padhānabhūtā</span> seṭṭhabhūtāti attho. Catubbidhassa pana vīriyassa adhippetattā bahuvacananiddeso kato. Visuṃ samāsayojanavasena yo pubbe iddhipādattho pādassa upāyatthataṃ, koṭṭhāsatthatañca gahetvā yathāyogavasena idha <a name="M2.0209"></a> vutto, so vakkhamānānaṃ paṭilābhapubbabhāgānaṃ kattukaraṇiddhibhāvaṃ, uttaracūḷabhājanīye vā vuttehi chandādīhi iddhipādehi sādhetabbāya iddhiyā kattiddhibhāvaṃ, chandādīnañca karaṇiddhibhāvaṃ sandhāya vuttoti veditabbo, tasmā ‘‘ijjhanaṭṭhena iddhī’’ti ettha kattuattho, karaṇattho ca ekajjhaṃ gahetvā <a name="V2.0192"></a> vuttoti kattuatthaṃ tāva dassetuṃ ‘‘nipphattipariyāyena ijjhanaṭṭhena vā’’ti vatvā itaraṃ dassento <span class="bld">‘‘ijjhanti</span> <a name="P2.0267"></a> <span class="bld">etāyā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Vutta</span>nti kattha vuttaṃ? Iddhipādavibhaṅgapāṭhe. (Vibha. 434) <span class="bld">tathābhūtassā</span>ti tenākārena bhūtassa, te chandādidhamme paṭilabhitvā ṭhitassāti attho. <span class="bld">‘‘Vedanākkhandho’’</span>tiādīhi chandādayo antokatvā cattāropi khandhā kathitā. <span class="bld">Sesesū</span>ti sesiddhipādesu.</p>
  825. <p class="bodytext">Vīriyiddhipādaniddese ‘‘vīriyasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgata’’nti dvikkhattuṃ vīriyaṃ āgataṃ. Tattha purimaṃ samādhivisesanaṃ ‘‘vīriyādhipati samādhi vīriyasamādhī’’ti, dutiyaṃ samannāgamaṅgadassanaṃ. Dveyeva hi sabbattha samannāgamaṅgāni, samādhi, padhānasaṅkhāro ca. Chandādayo hi samādhivisesanāni, padhānasaṅkhāro pana padhānavacaneneva visesito, na chandādīhīti na idha vīriyādhipatitā padhānasaṅkhārassa vuttā hoti. Vīriyañca samādhiṃ visesetvā ṭhitameva, samannāgamaṅgavasena pana padhānasaṅkhāravacanena vuttanti nāpi dvīhi vīriyehi samannāgamo vutto hoti. Yasmā pana chandādīhi visiṭṭho samādhi, tathāvisiṭṭheneva ca tena sampayutto padhānasaṅkhāro, sesadhammā ca, tasmā samādhivisesanānaṃ vasena cattāro iddhipādā vuttā, visesanabhāvo ca chandādīnaṃ taṃtaṃavassayadassanavasena hotīti ‘‘chandasamādhi…pe… iddhipāda’’nti ettha nissayatthepi pāda-sadde upāyatthena chandādīnaṃ iddhipādatā vuttā hoti. Teneva hi abhidhamme <span class="bld">uttaracūḷabhājanīye</span> (vibha. 456) ‘‘cattāro iddhipādā chandiddhipādo’’tiādinā chandādīnameva iddhipādatā vuttā. <span class="bld">Pañhapucchake</span> (vibha. 457 ādayo) ‘‘cattāro iddhipādā idha bhikkhu chandasamādhī’’tiādinā <a name="P2.0268"></a> ca uddesaṃ katvāpi puna chandādīnaṃyeva kusalādibhāvo vibhatto. Upāyiddhipādadassanatthameva hi nissayiddhipādadassanaṃ kataṃ, aññathā catubbidhatā na siyāti. Ayamettha pāḷivasena atthavinicchayo veditabbo. Idāni paṭilābhapubbabhāgānaṃ vasena iddhipāde vibhajitvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādi <a name="M2.0210"></a> vuttaṃ, taṃ suviññeyyameva. Idha iddhipādakathā saṅkhepeneva vuttāti āha <span class="bld">‘‘vitthārena pana…pe… vuttā’’</span>ti.</p>
  826. <p class="bodytext"><span class="bld">Kecī</span>ti abhayagirivāsino. Tesu hi ekacce ‘‘iddhi nāma anipphannā’’ti vadanti, ekacce ‘‘iddhipādo pana anipphanno’’ti vadanti, <span class="bld">anipphanno</span>ti ca paramatthato asiddho, natthīti attho. <span class="bld">Ābhato</span>ti abhidhammapāṭhato (vibha. 458) <span class="bld">dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ</span> (dī. ni. aṭṭha. 2.287) ānīto purimanayato aññenākārena desanāya pavattattā. Chando eva iddhipādo <span class="bld">chandiddhipādo.</span> Eseva nayo sesesupi. <span class="bld">Ime panā</span>ti imasmiṃ sutte āgatā iddhipādā<a name="V2.0193"></a>. <span class="bld">Raṭṭhapālatthero</span> (ma. ni. 2.293; a. ni. aṭṭha. 1.1.210; apa. aṭṭha. 2.raṭṭhapālattheraapadānavaṇṇanāya vitthāro) ‘‘chande sati kathaṃ nānujānissantī’’ti sattāhaṃ bhattāni abhuñjitvā mātāpitaro anujānāpetvā pabbajitvā chandameva avassāya lokuttaraṃ dhammaṃ nibbattesīti āha <span class="bld">‘‘raṭṭhapālatthero…pe… nibbattesī’’</span>ti. <span class="bld">Soṇatthero</span> (mahāva. 243; a. ni. 6.55; theragā. aṭṭha. terasanipāta; apa. aṭṭha. 2.soṇakoṭivīsattheraapadānavaṇṇanāya vitthāro) bhāvanamanuyutto āraddhavīriyo paramasukhumālo pādesu phoṭesu jātesupi vīriyaṃ nappaṭipassambhesīti āha <span class="bld">‘‘soṇatthero vīriyaṃ dhuraṃ katvā’’</span>ti. <span class="bld">Sambhūtatthero</span> (theragā. aṭṭha. 2.sammūtattheragāthāvaṇṇanāya vitthāro) ‘‘cittavato kiṃ nāma na sijjhatī’’ti cittaṃ pubbaṅgamaṃ katvā bhāvanaṃ ārādhesīti āha <span class="bld">‘‘sambhūtatthero cittaṃ dhuraṃ katvā’’</span>ti. <span class="bld">Moghatthero</span> vīmaṃsaṃ avassayi, tasmā tassa bhagavā ‘‘suññato lokaṃ avekkhassū’’ti (su. ni. 1125; bu. vaṃ. 54.353; mahā. ni. 186; cūḷani. mogharājamāṇavapucchā 144; mogharājamāṇavapucchāniddese 88; netti. 5; peṭako. 22, 31) suññatākathaṃ kathesi, paññānissitamānaniggahatthaṃ, paññāya pariggahatthañca dvikkhattuṃ pucchito samāno pañhaṃ <a name="P2.0269"></a> kathesi. Tenāha <span class="bld">‘‘āyasmā mogharājā vīmaṃsaṃ dhuraṃ katvā’’</span>ti.</p>
  827. <p class="bodytext">Punappunaṃ chanduppādanaṃ pesanaṃ viya hotīti chandassa upaṭṭhānasadisatā vuttā.</p>
  828. <p class="bodytext"><span class="bld">Parakkamenā</span>ti parakkamasīsena sūrabhāvaṃ vadati. Thāmabhāvato ca vīriyassa sūrabhāvasadisatā daṭṭhabbā.</p>
  829. <p class="bodytext">Cintanappadhānattā cittassa mantasaṃvidhānasadisatā vuttā.</p>
  830. <p class="bodytext"><span class="bld">Jātisampatti</span> <a name="M2.0211"></a> nāma visiṭṭhajātitā. ‘‘Sabbadhammesu ca paññā seṭṭhā’’ti vīmaṃsāya jātisampattisadisatā vuttā. <span class="bld">Sammohavinodaniyaṃ</span> (vibha. aṭṭha. 433) pana cittiddhipādassa jātisampattisadisatā, vīmaṃsiddhipādassa mantabalasadisatā ca yojitā.</p>
  831. <p class="bodytext">Anekaṃ vihitaṃ vidhaṃ etassāti <span class="bld">anekavihita</span>nti āha <span class="bld">‘‘anekavidha’’</span>nti. <span class="bld">Vidha</span>-saddo koṭṭhāsapariyāyo ‘‘ekavidhena ñāṇavatthū’’tiādīsu (vibha. 751) viyāti āha <span class="bld">‘‘iddhividhanti iddhikoṭṭhāsa’’</span>nti.</p>
  832. <p class="subhead">Tividhaokāsādhigamavaṇṇanā</p>
  833. <p class="bodytext"><a name="para288"></a><a name="para288_dn2"></a><span class="paranum">288</span>. <span class="bld">‘‘Sukhassā’’</span>ti <a name="V2.0194"></a> idaṃ tiṇṇampi sukhānaṃ sādhāraṇavacananti āha <span class="bld">‘‘jhānasukhassa maggasukhassa phalasukhassā’’</span>ti. Nānappanāpattatāya pana appadhānattā upacārajjhānasukhassa, vipassanāsukhassa cettha aggahaṇaṃ. Purimesu tāva dvīsu okāsādhigamesu tīṇipi sukhāni labbhanti, tatiye pana kathanti? Tattha kāmaṃ tīṇi na labbhanti, dve pana labbhantiyeva. Yathālābhavasena hetaṃ vuttaṃ. ‘‘Sakkharakathalampi macchagumbampi carantampi tiṭṭhantampī’’tiādīsu (dī. ni. 1.249; ma. ni. 1.433; 2.259; a. ni. 1.45, 46) viya. <span class="bld">Saṃsaṭṭho</span>ti saṃsaggaṃ upagato samaṅgībhūto, so pana tehi samannāgatacittopi hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘sampayuttacitto’’</span>ti. <span class="bld">Ariyadhamma</span>nti ariyabhāvakaraṃ dhammaṃ. <span class="bld">Upāyato</span>ti vidhito. <span class="bld">Pathato</span>ti maggato. <span class="bld">Kāraṇato</span>ti hetuto. Yena hi vidhinā dhammānudhammapaṭipatti hoti, so <a name="P2.0270"></a> upeti etenāti <span class="bld">upāyo,</span> so tadadhigamassa maggabhāvato <span class="bld">patho,</span> tassa karaṇato <span class="bld">kāraṇa</span>nti ca vuccati.</p>
  834. <p class="bodytext">‘‘Aniccantiādivasena manasi karotī’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ <span class="bld">‘‘yoniso manasikāro nāmā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">upāyamanasikāro</span>ti kusaladhammappavattiyā kāraṇabhūto manasikāro. <span class="bld">Pathamanasikāro</span>ti tassa eva maggabhūto manasikāro. <span class="bld">Anicce</span>ti ādiantavantatāya, anaccantikatāya ca anicce tebhūmake saṅkhāre ‘‘anicca’’nti manasikāroti yojanā. Eseva nayo sesesupi. Ayaṃ pana viseso tasmiṃyeva udayabbayapaṭipīḷanatāya dukkhanato, dukkhamato ca <span class="bld">dukkhe,</span> avasavattanatthena, anattasabhāvatāya ca <span class="bld">anattani,</span> asucisabhāvatāya <a name="M2.0212"></a> <span class="bld">asubhe.</span> Sabbampi hi tebhūmakaṃ saṅkhataṃ kilesāsucipaggharaṇato ‘‘asubha’’ntveva vattuṃ arahati. <span class="bld">Saccānulomikena vā</span>ti saccābhisamayassa anulomanavasena. <span class="bld">‘‘Cittassa āvaṭṭanā’’</span>tiādinā āvajjanāya paccayabhūtā tato purimuppannā manodvārikā kusalajavanappavatti phalavohāreneva tathā vuttā. Tassā hi vasena sā kusaluppattiyā upanissayo hotīti. Āvajjanā hi bhavaṅgacittaṃ āvaṭṭetīti <span class="bld">cittassa āvaṭṭanā,</span> anu anu āvaṭṭetīti <span class="bld">anvāvaṭṭanā.</span> Bhavaṅgārammaṇato aññaṃ ābhujatīti <span class="bld">ābhogo.</span> Samannāharatīti <span class="bld">samannāhāro.</span> Tadevārammaṇaṃ attānaṃ anubandhitvā anubandhitvā uppajjamāne manasi karoti ṭhapetīti <span class="bld">manasikāro. Ayaṃ vuccatī</span>ti ayaṃ upāyamanasikāralakkhaṇo <span class="bld">yonisomanasikāro</span> nāma vuccati, yassa vasena puggalo dukkhādīni saccāni āvajjituṃ sakkoti.</p>
  835. <p class="bodytext"><span class="bld">Asaṃsaṭṭho</span>ti <a name="V2.0195"></a> na saṃsaṭṭho kāmādīhi vivitto vinābhūto. Kāmādivisaṃsaggahetu uppajjanakasukhaṃ nāma vivekajaṃ pītisukhanti <a name="P2.0271"></a> āha <span class="bld">‘‘paṭhamajjhānasukha’’</span>nti. Kāmaṃ paṭhamajjhānasukhampi somanassameva, suttesu pana taṃ kāyikasukhassāpi paccayabhāvato visesato ‘‘sukha’’ntveva vuccatīti idhāpi jhānabhūtaṃ somanassaṃ sukhanti, itaraṃ somanassaṃ. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘sukhā’’</span>ti. Hetumhi nissakkavacananti āha <span class="bld">‘‘jhānasukhapaccayā’’</span>ti. <span class="bld">Aparāparaṃ somanassa</span>nti jhānādhigamahetu paccavekkhaṇādivasena punappunaṃ uppajjanakasomanassaṃ.</p>
  836. <p class="bodytext">Pamodanaṃ pamudo, taruṇapīti, tato <span class="bld">pamudā.</span> ‘‘Pāmojjaṃ pītatthāyā’’tiādīsu taruṇapīti ‘‘pāmojja’’nti vuccati, idha pana pakaṭṭho mudo <span class="bld">pamudo</span> pāmojjanti adhippetaṃ, tañca somanassarahitaṃ natthīti avinābhāvitāya <span class="bld">‘‘balavataraṃ pītisomanassa’’</span>nti vuttaṃ. Jhānassa ujuvipaccanīkataṃ sandhāya <span class="bld">‘‘pañca nīvaraṇāni vikkhambhetvā’’</span>ti vuttaṃ. Jhānaṃ pana tadekaṭṭhe sabbepi kilese, sabbepi akusale dhamme vikkhambhetiyeva, <span class="bld">attano okāsaṃ gahetvā tiṭṭhati</span> paṭipakkhadhammehi anabhibhavanīyato. <span class="bld">Tasmā</span>ti okāsaggahaṇato, laddhokāsatāyāti attho. Maggaphalasukhādhigamāya okāsabhāvato vā <span class="bld">okāso,</span> assa adhigamo <span class="bld">okāsādhigamo.</span> Purimapakkhe pana okāsaṃ avasaraṃ adhigacchati etenāti <span class="bld">okāsādhigamo.</span></p>
  837. <p class="bodytext">Rūpasabhāvatāya<a name="M2.0213"></a>, ekantarūpādhīnavuttitāya, savipphārikatāya ca ānāpānavitakkavicārānaṃ thūlabhāvaṃ anujānanto <span class="bld">‘‘kāyavacīsaṅkhārā tāva oḷārikā hontū’’</span>ti āha. Tabbidhuratāya pana ekaccānaṃ vedanāsaññānaṃ thūlataṃ ananujānanto <span class="bld">‘‘cittasaṅkhārā kathaṃ oḷārikā’’</span>ti āha. Itaro ‘‘appahīnattā’’ti kāraṇaṃ vatvā <span class="bld">‘‘kāyasaṅkhārā hī’’</span>tiādinā tamatthaṃ vivarati. <span class="bld">Te</span>ti cittasaṅkhārā. Appahīnā saṅkhārā labbhamānasaṅkhāranimittatāya ‘‘oḷārikā’’ti vattuṃ arahanti, pahīnā pana tadabhāvato ‘‘sukhumā’’ti āha <span class="bld">‘‘pahīne upādāya</span> <a name="P2.0272"></a> <span class="bld">appahīnattā oḷārikā nāma jātā’’</span>ti. Pāḷiyaṃ ‘‘kāyasaṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā’’ti vuttattā <span class="bld">‘‘sukhanti catutthajjhānikaphalasamāpattisukha’’</span>nti vuttaṃ. ‘‘Cittasaṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā’’ti pana vuttattā <span class="bld">‘‘nirodhā vuṭṭhahantassā’’</span>ti vuttaṃ. Vacīsaṅkhārapaṭippassaddhi kāyasaṅkhārapaṭippassaddhiyāva siddhāti veditabbā. Tenevāha <span class="bld">‘‘dutiya…pe… visuṃ na vuttānī’’</span>ti. Pāḷiyaṃ pana atthato siddhāpi supākaṭabhāvena vibhāvetuṃ sarūpato gaṇhāti. Na hi ariyavinaye atthāpattivibhāvanā abhidhammadesanāya pakatīti. Yathā nīvaraṇavikkhambhanañca paṭhamassa jhānassa adhigamāya upāyo, evaṃ sukhadukkhavikkhambhanaṃ catutthassa <a name="V2.0196"></a> jhānassa adhigamāya upāyoti <span class="bld">‘‘catutthajjhānaṃ sukhaṃ dukkhaṃ vikkhambhetvā’’</span>ti vuttaṃ. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.</p>
  838. <p class="bodytext">Avijjārāgādīhi saha vajjehīti <span class="bld">sāvajjaṃ,</span> akusalaṃ, tadabhāvato <span class="bld">anavajjaṃ</span> kusalaṃ. Attano hitasukhaṃ ākaṅkhantena sevanīyato <span class="bld">sevitabbaṃ,</span> kusalaṃ, tabbipariyāyato <span class="bld">na sevitabbaṃ,</span> akusalaṃ. Lāmakabhāvena <span class="bld">hīnaṃ,</span> akusalaṃ, seṭṭhabhāvena <span class="bld">paṇītaṃ,</span> kusalanti <span class="bld">sāvajjadukādayo</span> tayopi dukā yathārahaṃ <span class="bld">etesaṃ</span> kusalākusalakammapathānaṃ <span class="bld">vaseneva veditabbā. Sabba</span>nti yathāvuttaṃ sabbaṃ catūhi dukehi saṅgahitaṃ dhammajātaṃ. Yathārahaṃ kaṇhañca sukkañca paṭidvandibhāvato, sappaṭibhāgañca appaṭibhāgañca advayabhāvato. <span class="bld">Vaṭṭapaṭicchādikā avijjā pahīyati</span> catunnaṃ ariyasaccānaṃ sammadeva paṭivijjhanato. Tato eva <span class="bld">arahattamaggavijjā uppajjati. Sukha</span>nti evaṃ kammapathamukhena tebhūmakadhamme sammasitvā vipassanaṃ ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā arahatte patiṭṭhahantassa yaṃ arahattamaggasukhañceva arahattaphalasukhañca, taṃ idha ‘‘sukha’’nti adhippetaṃ. <span class="bld">Antogadhā eva</span> nānantariyabhāvato.</p>
  839. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭhatiṃsārammaṇavasenā</span>ti <a name="M2.0214"></a><a name="P2.0273"></a> pāḷiyaṃ āgatānaṃ aṭṭhatiṃsāya kammaṭṭhānānaṃ vasena. <span class="bld">Vitthāretvā kathetabbā</span> paṭhamajjhānādivasena āgatattāti adhippāyo. <span class="bld">‘‘Katha’’</span>ntiādinā tameva vitthāretvā kathanaṃ nayato dasseti. <span class="bld">‘‘Catuvīsatiyā ṭhānesū’’</span>tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ <span class="bld">mahāparinibbānavaṇṇanāyaṃ</span> (dī. ni. aṭṭha. 2.219) vuttameva. <span class="bld">‘‘Nirodhasamāpattiṃ pāpetvā’’</span>ti iminā arūpajjhānānipi gahitāni honti tehi vinā nirodhasamāpattisamāpajjanassa asambhavato, catutthajjhānasabhāvattā ca tesaṃ. <span class="bld">Dasa upacārajjhānānī</span>ti ṭhapetvā kāyagatāsatiṃ ānāpānañca aṭṭha anussatiyo, saññāvavatthānañcāti dasa upacārajjhānāni. Adhisīlaṃ nāma samādhisaṃvattaniyanti tassa heṭṭhimantena paṭhamajjhānaṃ pariyosānanti vuttaṃ <span class="bld">‘‘adhisīlasikkhā paṭhamaṃ okāsādhigamaṃ bhajatī’’</span>ti. Adhicittaṃ nāma catutthajjhānaniṭṭhaṃ tadantogadhattā arūpajjhānānaṃ, tappariyosānattā phalajjhānānanti vuttaṃ <span class="bld">‘‘adhicittasikkhā dutiya’’</span>nti. Matthakappattā adhipaññāsikkhā nāma aggamaggavijjāti āha <span class="bld">‘‘adhipaññāsikkhā tatiya’’</span>nti. Sikkhattayavasena tayo okāsādhigame nīharantena yathārahaṃ taṃtaṃsuttavasenapi nīharitabbanti dassento <span class="bld">‘‘sāmaññaphalepī’’</span>tiādimāha.</p>
  840. <p class="bodytext">Yadaggena ca tisso sikkhā yathākkamaṃ tayo okāsādhigame bhajanti, tadaggena tappadhānattā yathākkamaṃ tīṇi piṭakāni te bhajantīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘tīsu panā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tīṇi</span> <a name="V2.0197"></a> <span class="bld">piṭakāni vibhajitvā</span>ti tiṇṇaṃ okāsādhigamānaṃ vasena yathānupubbaṃ tīṇi piṭakāni vitthāretvā <span class="bld">kathetuṃ labhissāmā</span>ti. <span class="bld">Samodhānetvā</span>ti samāyojetvā tattha vuttamatthaṃ imassa suttassa atthabhāvena samānetvā. <span class="bld">Dukkathita</span>nti asambandhakathanena, atipapañcakathanena vā duṭṭhu kathitanti <span class="bld">na sakkā vattuṃ</span> tathākathanasseva sukathanabhāvatoti āha <span class="bld">‘‘tepiṭakaṃ…pe… sukathitaṃ hotī’’</span>ti.</p>
  841. <p class="subhead">Catusatipaṭṭhānavaṇṇanā</p>
  842. <p class="bodytext"><a name="para289"></a><a name="para289_dn2"></a><span class="paranum">289</span>. Na kevalaṃ abhidhammapariyāyeneva kusalaṭṭho gahetabbo, atha kho bāhitikapariyāyena pīti āha <span class="bld">‘‘phalakusalassa cā’’</span>ti. <span class="bld">Khemaṭṭhenā</span>ti catūhipi yogehi anupaddavabhāvena<a name="P2.0274"></a>. <span class="bld">Sammā samāhito</span>ti samathavasena <a name="M2.0215"></a> ceva vipassanāvasena ca suṭṭhu samāhito. <span class="bld">Ekaggacitto</span>ti vikkhepassa dūrasamussāritattā ekaggataṃ avikkhepaṃ pattacitto. <span class="bld">Attano kāyato</span>ti ajjhattaṃ kāye kāyānupassanāvasena sammā samāhitacitto samāno ‘‘samāhito yathābhūtaṃ pajānāti passatī’’ti (saṃ. ni. 3.5; 5.1071, 1072; netti. 40; mi. pa. 1.14) vacanato. Tattha ñāṇadassanaṃ nibbattento tato bahiddhā parassa kāyepi ñāṇadassanaṃ nibbatteti. Tenāha <span class="bld">‘‘parassa kāyābhimukhaṃ ñāṇaṃ pesetī’’</span>ti. <span class="bld">Sammā vippasīdatī</span>ti sammā samādhānapaccayena abhippasādena ñāṇūpasañhitena ajjhattaṃ kāyaṃ okappeti. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti sabbaṭṭhānesu. Sati kathitāti yojanā. <span class="bld">Lokiyalokuttaramissakā kathitā</span> anupassanāñāṇadassanānaṃ tadubhayasādhāraṇabhāvato.</p>
  843. <p class="subhead">Sattasamādhiparikkhāravaṇṇanā</p>
  844. <p class="bodytext"><a name="para290"></a><a name="para290_dn2"></a><span class="paranum">290</span>. <span class="bld">Etthā</span>ti imissā kathāya. Jhānakkhassa vīriyacakkassa ariyamaggarathassa sīlaṃ vibhūsanabhāvena vuttanti āha <span class="bld">‘‘alaṅkāro parikkhāro nāmā’’</span>ti. <span class="bld">Sattahi nagaraparikkhārehī</span>ti nagaraṃ parivāretvā rakkhaṇakehi kataparikkhepo, parikhā, uddāpo, pākāro, esikā, palighā, pākārapakkhaṇḍilanti imehi sattahi nagaraparikkhārehi. Sambharīyati phalaṃ etenāti <span class="bld">sambhāro,</span> kāraṇaṃ. Bhesajjañhi byādhivūpasamanena jīvitassa kāraṇaṃ. <span class="bld">Parivāraparikkhāravasenā</span>ti parivārasaṅkhātaparikkhāravasena. Parikkhāro hi sammādiṭṭhiyādayo maggadhammā sammāsamādhissa sahajātādipaccayabhāvena parikaraṇato abhisaṅkharaṇato. Upecca nissīyatīti <span class="bld">upanisā,</span> saha upanisāyāti <span class="bld">saupaniso</span>ti <a name="P2.0275"></a> āha <span class="bld">‘‘saupanissayo’’</span>ti, sahakārīkāraṇabhūto dhammasamūho idha ‘‘upanissayo’’ti <a name="V2.0198"></a> adhippeto. Sammā pasatthā sundarā diṭṭhi etassāti sammādiṭṭhi, puggalo, tassa <span class="bld">sammādiṭṭhissa.</span> So pana yasmā patiṭṭhitasammādiṭṭhiko, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘sammādiṭṭhiyaṃ ṭhitassā’’</span>ti. <span class="bld">Sammāsaṅkappo pahotī</span>ti maggasammādiṭṭhiyā dukkhādīsu parijānanādikiccaṃ sādhentiyā kāmavitakkādike samugghāṭento sammāsaṅkappo yathā attano kiccasādhane pahoti, tathā pavattiṃ panassa dassento āha <span class="bld">‘‘sammāsaṅkappo pavattatī’’</span>ti. <span class="bld">Esa nayo sabbapadesū</span>ti ‘‘sammāsaṅkappassa sammāvācā pahotī’’tiādīsu sesapadesu yathāvuttamatthaṃ atidisati.</p>
  845. <p class="bodytext">Ettha <a name="M2.0216"></a> ca yasmā nibbānādhigamāya paṭipannassa yogino bahūpakārā sammādiṭṭhi. Tathā hi sā ‘‘paññāpajjoto, paññāsattha’’nti ca vuttā. Tāya hi so avijjandhakāraṃ vidhamitvā kilesacore ghātento khemena nibbānaṃ pāpuṇāti, tasmā ariyamaggakathāyaṃ sammādiṭṭhi ādito gayhati, idha pana puggalādhiṭṭhānadesanāya ‘‘sammādiṭṭhissā’’ti vuttaṃ. Yasmā pana sammādiṭṭhipuggalo nekkhammasaṅkappādivasena sammadeva saṅkappeti, na micchākāmasaṅkappādivasena, tasmā sammādiṭṭhissa sammāsaṅkappo pahoti. Yasmā ca sammāsaṅkappo sammāvācāya upakārako. Yathāha ‘‘pubbe kho gahapati vitakketvā vicāretvā pacchā vācaṃ bhindatī’’ti, (saṃ. ni. 2.348) tasmā sammāsaṅkappassa sammāvācā pahoti. Yasmā pana ‘‘idañcidañca karissāmā’’ti hi paṭhamaṃ vācāya saṃvidahitvā yebhuyyena te te kammantā sammā payojīyanti, tasmā vācā kāyakammassa upakārikāti sammāvācassa sammākammanto pahoti. Yasmā pana catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ, tividhañca kāyaduccaritaṃ pahāya ubhayaṃ sucaritaṃ pūrentasseva ājīvaṭṭhamakasīlaṃ pūrati, na itarassa<a name="P2.0276"></a>, tasmā sammāvācassa sammākammantassa ca sammāājīvo pahoti. Visuddhidiṭṭhisamudāgatasammāājīvassa yoniso padhānassa sambhavato sammāājīvassa sammāvāyāmo pahoti. Yoniso padahantassa kāyādīsu catūsu vatthūsu sati sūpaṭṭhitā hotīti sammāvāyāmassa sammāsati pahoti. Yasmā evaṃ sūpaṭṭhitā sati samādhissa upakārānupakārānaṃ dhammānaṃ gatiyo samannesitvā pahoti ekattārammaṇe cittaṃ samādhātuṃ, tasmā sammāsatissa sammāsamādhi pahotīti. Ayañca nayo pubbabhāge nānākkhaṇikānaṃ sammādiṭṭhiādīnaṃ vasena vutto, maggakkhaṇe pana sammādiṭṭhiādīnaṃ tassa tassa sahajātādivasena vutto ‘‘sammādiṭṭhissa sammāsaṅkappo pahotī’’tiādīnaṃ padānamattho yutto, ayameva ca idhādhippeto. Tenāha <span class="bld">‘‘ayaṃ panattho’’</span>tiādi.</p>
  846. <p class="bodytext"><span class="bld">Maggañāṇe</span>ti maggapariyāpannañāṇe <span class="bld">ṭhitassa</span> taṃsamaṅgino. Maggapaññā hi catunnaṃ saccānaṃ sammādassanaṭṭhena ‘‘maggasammādiṭṭhī’’ti vuttā, sā eva nesaṃ yāthāvato jānanato paṭivijjhanato idha <a name="V2.0199"></a> ‘‘maggañāṇa’’ntipi vuttā. <span class="bld">Maggavimuttī</span>ti maggena kilesānaṃ vimuccanaṃ samucchedappahānameva. Phalasammādiṭṭhi eva <a name="M2.0217"></a> ‘‘phalasammāñāṇa’’nti pariyāyena vuttaṃ, pariyāyavacanañca vuttanayānusārena veditabbaṃ. <span class="bld">Phalavimutti</span> pana paṭippassaddhippahānaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
  847. <p class="bodytext"><span class="bld">Amatassa dvārā</span>ti ariyamaggamāha. So pana vinā ca ācariyamuṭṭhinā anantaraṃ abāhiraṃ karitvā yāvadeva manussehi suppakāsitattā <span class="bld">vivaṭo. Dhammavinītā</span>ti ariyadhamme vinītā. So panettha kilesānaṃ samucchedavinayavasena veditabboti āha <span class="bld">‘‘sammāniyyānena niyyātā’’</span>ti.</p>
  848. <p class="bodytext"><span class="bld">Atthī</span>ti puthutthavisayaṃ nipātapadaṃ ‘‘atthi <a name="P2.0277"></a> imasmiṃ kāye kesā’’tiādīsu (dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110; 3.154; saṃ. ni. 4.127; a. ni. 6.29; 10.60; vibha. 356; khu. pā. 2.1.dvattiṃsaākāra; netti. 47) viyāti āha <span class="bld">‘‘anāgāmino ca atthī’’</span>ti. Tenevāha ‘‘atthi cevettha sakadāgāmino’’ti. Bahiddhā saṃyojanapaccayo nibbattihetubhūto puññabhāgo etissā atthīti puññabhāgā, atisayavisiṭṭho cettha atthiattho veditabbo. <span class="bld">Ottappamāno</span>ti uttasanto bhāyanto. <span class="bld">Na pana natthi,</span> atthi evāti dīpeti.</p>
  849. <p class="bodytext"><a name="para291"></a><a name="para291_dn2"></a><span class="paranum">291</span>. <span class="bld">Assā</span>ti vessavaṇassa. <span class="bld">Laddhi pana na atthi</span> paṭividdhasaccattā. <span class="bld">‘‘Abhisamaye viseso natthī’’</span>ti etena sabbepi sabbaññuguṇā sabbabuddhānaṃ sadisā evāti dasseti.</p>
  850. <p class="bodytext"><a name="para292"></a><a name="para292_dn2"></a><span class="paranum">292</span>. Kāraṇassa ekarūpattā <span class="bld">imāni pana padānī</span>ti na kevalaṃ ‘‘tayidaṃ brahmacariya’’ntiādīni padāni, atha kho ‘‘imamatthaṃ janavasabho yakkho’’tiādīni padāni pīti.</p>
  851. <p class="centered">Janavasabhasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.</p>
  852. <p class="chapter"><a name="dn2_6"></a>6. Mahāgovindasuttavaṇṇanā</p>
  853. <p class="bodytext"><a name="para293"></a><a name="para293_dn2"></a><span class="paranum">293</span>. <span class="bld">Pañcakuṇḍaliko</span>ti <a name="P2.0278"></a><a name="V2.0200"></a><a name="M2.0218"></a> vissaṭṭhapañcaveṇiko. <span class="bld">Catumaggaṭṭhānesū</span>ti catunnaṃ maggānaṃ vinivijjhitvā gataṭṭhānesu. Tattha hi katā sālādayo catūhi disāhi āgatamanussānaṃ upabhogakkhamā honti. <span class="bld">‘‘Evarūpānī’’</span>ti iminā rukkhamūlasodhanādīni ceva yathāsatti annadānādīni ca puññāni saṅgaṇhāti. ‘‘Suvaṇṇakkhandhasadiso attabhāvo iṭṭho kanto manāpo ahosī’’ti pāṭho. <span class="bld">Sakaṭasahassamatta</span>nti vāhasahassamattaṃ, <span class="bld">vāho</span> pana vīsati khārī, <span class="bld">khārī</span> soḷasadoṇamattā, <span class="bld">doṇaṃ</span> soḷasa nāḷiyo veditabbā. <span class="bld">Kumbhaṃ</span> dasambaṇāni. ‘‘Sahassanāḷiyo’’ti keci. <span class="bld">Rattasuvaṇṇakaṇṇika</span>nti rattasuvaṇṇamayaṃ vaṭaṃsakaṃ.</p>
  854. <p class="bodytext">Yasmā majjhimayāme eva devatā satthāraṃ upasaṅkamituṃ avasaraṃ labhanti, tasmā <span class="bld">‘‘ekakoṭṭhāsaṃ atītāyā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Atikkantavaṇṇo</span>ti ativiya kamanīyarūpo, <span class="bld">kevalakappa</span>nti vā manaṃ ūnaṃ avasesaṃ, īsakaṃ asamattanti attho bhagavato hi samīpaṭṭhānaṃ muñcitvā sabbo gijjhakūṭavihāro tena obhāsito. Tenāha <span class="bld">‘‘candimā viyā’’</span>tiādi.</p>
  855. <p class="subhead">Devasabhāvaṇṇanā</p>
  856. <p class="bodytext"><a name="para294"></a><a name="para294_dn2"></a><span class="paranum">294</span>. <span class="bld">Ratanamattakaṇṇikarukkhanissandenā</span>ti ratanappamāṇarukkhamayakūṭadānapuññanissandena, tassa vā puññassa nissandaphalabhāvena. <span class="bld">Nibbattasabhāya</span>nti samuṭṭhitaupaṭṭhānasālāyaṃ. <span class="bld">Maṇimayā</span>ti padumarāgādimaṇimayā. <span class="bld">Āṇiyo</span>ti thambhatulāsaṅghāṭakādīsu vāḷarūpādisaṅghāṭanakaāṇiyo.</p>
  857. <p class="bodytext"><span class="bld">Gandhabbarājā</span>ti gandhabbakāyikānaṃ devatānaṃ rājā. Ye <a name="P2.0279"></a> tāvatiṃsānaṃ āsannavāsino cātumahārājikā devā, te purato karonto <span class="bld">‘‘dvīsu devalokesu devatā purato katvā nisinno’’</span>ti vutto. Sesesupi tīsu ṭhānesu eseva nayo.</p>
  858. <p class="bodytext"><span class="bld">Nāgarājā</span>ti <a name="V2.0201"></a> nāgānaṃ adhipati, na pana sayaṃ nāgajātiko.</p>
  859. <p class="bodytext">Āsati nisīdati etthāti <span class="bld">āsanaṃ,</span> nisajjaṭṭhānanti āha <span class="bld">‘‘nisīdituṃ okāso’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Etthā’’</span>ti padaṃ nipātamattaṃ, <span class="bld">etthā</span>ti vā etasmiṃ pāṭhe. Atthuddhāranayena <a name="M2.0219"></a> vattabbaṃ <span class="bld">pubbe vuttaṃ catubbidhameva.</span> Tāvatiṃsā, ekacce ca cātumahārājikā yathāladdhāya sampattiyā thāvarabhāvāya, āyatiṃ sodhanāya ca pañca sīlāni rakkhanti, te tassa visodhanatthaṃ pavāraṇāsaṅgahaṃ karonti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘mahāpavāraṇāyā’’</span>tiādi.</p>
  860. <p class="bodytext"><span class="bld">Vassasahassa</span>nti manussagaṇanāya vassasahassaṃ.</p>
  861. <p class="bodytext"><span class="bld">Pannapalāso</span>ti patitapatto. <span class="bld">Khārakajāto</span>ti jātakhuddakamakuḷo. Ye hi nīlapattakā ativiya khuddakā makuḷā, te ‘‘khārakā’’ti vuccanti. <span class="bld">Jālakajāto</span>ti tehiyeva khuddakamakuḷehi jātajālako sabbaso jālo viya jāto. Keci pana <span class="bld">‘‘jālakajāto</span>ti ekajālo viya jāto’’ti atthaṃ vadanti. Pārichattako kira khārakaggahaṇakāle sabbatthakameva pallaviko hoti, te cassa pallavā pabhassarapavāḷavaṇṇasamujjalā honti, tena so sabbaso samujjalanto tiṭṭhati. <span class="bld">Kuṭumalakajāto</span>ti sañjātamahāmakuḷo. <span class="bld">Korakajāto</span>ti sañjātasūcibhedo sampati vikasamānāvattho. <span class="bld">Sabbapāliphullo</span>ti sabbaso phullitavikasito.</p>
  862. <p class="bodytext"><span class="bld">Kantanakavāto</span>ti devānaṃ puññakammapaccayā pupphānaṃ chindanakavāto. <span class="bld">Kantatī</span>ti chindati. <span class="bld">Sampaṭicchanakavāto</span>ti chinnānaṃ chinnānaṃ pupphānaṃ sampaṭiggaṇhanakavāto<a name="P2.0280"></a>. <span class="bld">Naccanto</span>ti nānāvidhabhattiṃ sannivesavasena naccanaṃ karonto. <span class="bld">Aññataradevatāna</span>nti nāmagottavasena appaññātadevatānaṃ.</p>
  863. <p class="bodytext"><span class="bld">Reṇuvaṭṭī</span>ti reṇusaṅghāto. <span class="bld">Kaṇṇikaṃ āhaccā</span>ti sudhammāya kūṭaṃ āhantvā.</p>
  864. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭha divase</span>ti pañcamiyā saddhiṃ pakkhe cattāro divase sandhāya vuttaṃ. Yathāvuttesu aṭṭhasu divasesu dhammassavanaṃ nibaddhaṃ tadā pavattatīti tato aññadā kāritaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘akāladhammassavanaṃ kārita’’</span>nti. Cetiye chattassa heṭṭhā kātabbavedikā <span class="bld">chattavedikā. </span> Cetiyaṃ parikkhipitvā padakkhiṇakaraṇaṭṭhānaṃ antokatvā kātabbavedikā <span class="bld">puṭavedikā.</span> Cetiyassa kucchiṃ parikkhipitvā <a name="V2.0202"></a> taṃ sambandhameva katvā kātabbavedikā <span class="bld">kucchivedikā.</span> Sīharūpapādakaṃ āsanaṃ <span class="bld">sīhāsanaṃ.</span> Ubhosu passesu sīharūpayuttaṃ sopānaṃ <span class="bld">sīhasopānaṃ.</span></p>
  865. <p class="bodytext"><span class="bld">Attamanā</span> <a name="M2.0220"></a> <span class="bld">honti</span> aniyāmanakabhāvato. Tenevāha <span class="bld">‘‘mahāpuññe purakkhatvā’’</span>tiādi. <span class="bld">Pavāraṇāsaṅgahatthāya sannipatitāti veditabbā</span> ‘‘tadahuposathe pannarase pavāraṇāya puṇṇāya puṇṇamāya rattiyā’’ti (dī. ni. 2.294) vacanato.</p>
  866. <p class="bodytext"><a name="para295"></a><a name="para295_dn2"></a><span class="paranum">295</span>. <span class="bld">Navahi kāraṇehī</span>ti ‘‘itipi so bhagavā araha’’ntiādinā (dī. ni. 1.157, 255) vuttehi arahattādīhi navahi buddhānubhāvadīpanehi kāraṇehi. <span class="bld">Dhammassa cā</span>ti ettha <span class="bld">ca</span>-saddo avuttasamuccayatthoti tena sampiṇḍitamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘ujuppaṭipannatādibhedaṃ saṅghassa ca suppaṭipatti’’</span>nti āha.</p>
  867. <p class="subhead">Aṭṭhayathābhuccavaṇṇanā</p>
  868. <p class="bodytext"><a name="para296"></a><a name="para296_dn2"></a><span class="paranum">296</span>. Yathā anantameva ānañcaṃ, bhisakkameva bhesajjaṃ<a name="P2.0281"></a>, evaṃ yathābhūtā eva <span class="bld">yathābhuccā</span>ti pāḷiyaṃ vuttanti āha <span class="bld">‘‘yathābhucceti yathābhūte’’</span>ti. Vaṇṇetabbato kittetabbato <span class="bld">vaṇṇā,</span> guṇā. <span class="bld">Kathaṃ paṭipanno</span>ti hetuavatthāyaṃ, phalaavatthāyaṃ, sattānaṃ upakārā vatthāyanti tīsupi avatthāsu lokanāthassa bahujanahitāya paṭipattiyā kathetukamyatāpucchā. Tathā hi naṃ ādito paṭṭhāya yāva pariyosānā saṅkhepeneva dassento <span class="bld">‘‘dīpaṅkarapādamūle’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">abhinīharamāno</span>ti abhinīhāraṃ karonto. Yaṃ panettha mahābhinīhāre, pāramīsu ca vattabbaṃ, taṃ <span class="bld">brahmajālaṭīkāyaṃ</span> (dī. ni. ṭī. 1.7) vuttaṃ evāti tattha vuttanayeneva veditabbaṃ.</p>
  869. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Khantivāditāpasakāle’’</span>tiādi (jā. 1.khantīvādījātaka) hetuavatthāyameva anaññasādhāraṇāya sudukkarāya bahujanahitāya paṭipattiyā vibhāvanaṃ. Yathādhippetaṃ hitasukhaṃ yāya kiriyāya vinā na ijjhati, sāpi tadatthā evāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘tusitapure yāvatāyukaṃ tiṭṭhantopī’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  870. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammacakkappavattanādi</span> (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 13; paṭi. ma. 3.30) pana nibbattitā bahujanahitāya paṭipatti. <span class="bld">Āyusaṅkhārossajjanampi</span> ‘‘ettakaṃ kālaṃ tiṭṭhāmī’’ti pavattiyā bahujanahitāya paṭipatti. Anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbānavasena bahujanahitāya <a name="V2.0203"></a> paṭipatti. Tenāha <span class="bld">‘‘yāvassā’’</span>tiādi. <span class="bld">Sesapadānī</span>ti ‘‘bahujanasukhāyā’’tiādīni padāni. <span class="bld">Pacchima</span>nti ‘‘atthāya hitāya sukhāyā’’ti <a name="M2.0221"></a> padattayaṃ. <span class="bld">Purimassā</span>ti tato purimassa padattayassa. <span class="bld">Attho</span>ti atthaniddeso.</p>
  871. <p class="bodytext">Yadipi atītenaṅgena samannāgatā satthāro ahesuṃ, tepi pana buddhā evāti atthato amhākaṃ satthā anaññoti āha <span class="bld">‘‘atītepi buddhato aññaṃ na samanupassāmā’’</span>ti. Yathā ca atīte, evaṃ anāgate cāti ayamattho nayato labbhatīti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘anāgatepi na samanupassāmā’’</span>ti. Sakko pana devarājā tamatthaṃ atthāpannameva katvā <span class="bld">‘‘na panetarahi’’</span> iccevāha. <span class="bld">Kiṃ sakko kathetīti vicāretvā</span>ti ‘‘neva atītaṃse samanupassamā’ti <a name="P2.0282"></a> vadanto sakko kiṃ kathetī’’ti vicāraṇaṃ samuṭṭhapetvā. Yasmā atīte buddhā ahesuṃ, anāgate bhavissantīti nāyamattho sakkena devarājena pariññāto, te pana buddhasāmaññena amhākaṃ bhagavatā saddhiṃ gahetvā etarahi aññassa sabbena sabbaṃ abhāvato tathā vuttanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘etarahī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Svākkhātādīnī</span>ti svākkhātapadādīni. <span class="bld">Kusalādīnī</span>ti ‘‘idaṃ kusala’’ntiādīni padāni.</p>
  872. <p class="bodytext">Gaṅgāyamunānaṃ asamāgamaṭṭhāne udakaṃ bhinnavaṇṇaṃ hontampi samāgamaṭṭhāne abhinnavaṇṇaṃ evāti āha <span class="bld">‘‘vaṇṇenapi saṃsandati sametī’’</span>ti. Tattha kira gaṅgodakasadisameva yamunodakaṃ. Yathā nibbānaṃ kenaci kilesena anupakkiliṭṭhatāya parisuddhaṃ, evaṃ nibbānagāminipaṭipadāpi kenaci kilesena anupakkiliṭṭhatāya parisuddhāva icchitabbā. Tenāha <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādi. Yena parisuddhatthena nibbānassa, nibbānagāminiyā paṭipadāya ca ākāsūpamatā, so kenaci anupalepo, anupakkileso cāti āha <span class="bld">‘‘ākāsampi alaggaṃ parisuddha’’</span>nti. Idāni tamatthaṃ nidassanena vibhūtaṃ katvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘candimasūriyāna’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Saṃsandati</span> yujjati paṭipajjitabbatāpaṭipajjanehi aññamaññānucchavikatāya.</p>
  873. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭipadāya ṭhitāna</span>nti paṭipadaṃ maggapaṭipattiṃ paṭipajjamānānaṃ. <span class="bld">Vusitavata</span>nti brahmacariyavāsaṃ vusitavantānaṃ etesaṃ. <span class="bld">Laddhasahāyo</span>ti etāsaṃ paṭipadānaṃ vasena laddhasahāyo. <span class="bld">Tattha tattha</span> sāvakehi satthu kātabbakicce. <span class="bld">Idaṃ pana</span> ‘‘adutiyo’’tiādi suttantare āgatavacanaṃ aññehi <span class="bld">asadisaṭṭhena vuttaṃ,</span> na yathāvuttasahāyābhāvato. <span class="bld">Apanujjā</span>ti apanīya vivajjetvā. <span class="bld">‘‘Apanujjā’’</span>ti ca antogadhāvadhāraṇaṃ <a name="P2.0283"></a> idaṃ vacanaṃ ekantikattā tassa apanodassāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘apanujjevā’’</span>ti.</p>
  874. <p class="bodytext">Labbhatīti <a name="V2.0204"></a><a name="M2.0222"></a> <span class="bld">lābho,</span> so pana ukkaṃsagativijānanena sātisayo, vipulo eva ca idhādhippetoti āha <span class="bld">‘‘mahālābho uppanno’’</span>ti. <span class="bld">Ussannapuññanissandasamuppanno</span>ti yathāvuttakālaṃ sambhatasuvipulauḷāratarapuññābhisandato nibbatto.‘‘Ime nibbattā, ito paraṃ mayhaṃ okāso natthī’’ti ussāhajāto viya uparūpari vaḍḍhamāno udapādi. Sabbadisāsu hi yamakamahāmegho uṭṭhahitvā mahāmeghaṃ viya sabbapāramiyo ‘‘ekasmiṃ attabhāve vipākaṃ dassāmā’’ti sampiṇḍitā viya bhagavato idaṃ lābhasakkārasilokaṃ nibbattayiṃsu, tato annapānavatthayānamālāgandhavilepanādihatthā khattiyabrāhmaṇādayo upagantvā ‘‘kahaṃ buddho, kahaṃ bhagavā, kahaṃ devadevo, kahaṃ narāsabho, kahaṃ purisasīho’’ti bhagavantaṃ pariyesanti, sakaṭasatehipi paccaye āharitvā okāsaṃ alabhamānā samantā gāvutappamāṇampi sakaṭadhurena sakaṭadhuraṃ āhacca tiṭṭhanti ceva anubandhanti ca andhakavindabrāhmaṇādayo viya. Sabbaṃ khandhake, tesu tesu ca suttesu āgatanayena veditabbaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘lābhasakkāro mahogho viyā’’</span>tiādi.</p>
  875. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭipāṭibhatta</span>nti bahūsu ‘‘dānaṃ dassāmā’’ti āhaṭapaṭipāṭikāya uṭṭhitesu anupaṭipāṭiyā dātabba bhattaṃ.</p>
  876. <p class="bodytext"><span class="bld">Matthakaṃ patto</span> anaññasādhāraṇattā tassa dānassa. <span class="bld">Upāyaṃ ācikkhi</span> nāgarānaṃ asakkuṇeyyarūpena dānaṃ dāpetuṃ. Sālakalyāṇirukkhā rājapariggahā aññehi asādhāraṇā, tasmā tesaṃ padarehi maṇḍapo kārito, hatthino ca rājabhaṇḍabhūtā nāgarehi na sakkā laddhunti tehi chattaṃ dhārāpitaṃ, tathā khattiyadhītāhi veyyāvaccaṃ kāritaṃ. <span class="bld">‘‘Pañca āsanasatānī’’</span>ti idaṃ sālakalyāṇimaṇḍape paññatte sandhāya vuttaṃ, tato bahi pana bahūni paññattāni ahesuṃ<a name="P2.0284"></a>. <span class="bld">Catujjātiyagandhaṃ pisati</span> buddhappamukhassa saṅghassa pūjanatthañceva pattassa ubbaṭanatthañca. <span class="bld">Udaka</span>nti pattadhovanaudakaṃ. <span class="bld">Anagghāni ahesuṃ</span> anaggharatanābhisaṅkhatattā.</p>
  877. <p class="bodytext"><span class="bld">Sattadhā muddhā phalissati</span> anādarakāraṇādinā. <span class="bld">Kāḷaṃ olokessāmī</span>ti kāḷaṃ evaṃ anupekkhissāmi, tassa uppajjanakaṃ anatthaṃ pariharissāmīti attho.</p>
  878. <p class="bodytext"><span class="bld">Kadariyā</span>ti <a name="M2.0223"></a> thaddhamaccharino puññakammavimukhā. <span class="bld">Devalokaṃ na vajanti</span> puññassa akatattā, maccharibhāvena ca pāpassa pasutattā. <span class="bld">Bālā</span>ti duccintitacintanādinā bālalakkhaṇayuttā. <span class="bld">Nappasaṃsanti dānaṃ</span> pasaṃsitumpi na visahanti. <span class="bld">Dhīro</span>ti dhītisampanno uḷārapañño parehi kataṃ <span class="bld">dānaṃ</span> <a name="V2.0205"></a> <span class="bld">anumodamāno</span>pi, <span class="bld">teneva</span> dānānumodaneneva. <span class="bld">Sukhī paratthā</span>ti paraloke kāyikacetasikasukhasamaṅgī hoti.</p>
  879. <p class="bodytext">Vararojo nāma tasmiṃ kāle eko khattiyo, tassa <span class="bld">vararojassa. Anavajja…pe… phaleyya</span> abhūtavādibhāvatoti adhippāyo. <span class="bld">Atirekapadasahassena</span> tiṃsādhikena aḍḍhateyyagāthāsatena <span class="bld">vaṇṇameva kathesi</span> rūpappasannatāya ca.</p>
  880. <p class="bodytext"><span class="bld">Yāva maññe khattiyā</span>ti ettha <span class="bld">yāvā</span>ti avadhiparicchedavacanaṃ, <span class="bld">aññe</span>ti nipātamattaṃ, yāva khattiyā khattiye avadhiṃ katvā sabbe devamanussāti adhippāyo. Tenāha <span class="bld">‘‘khattiyā brāhmaṇā’’</span>tiādi. <span class="bld">Madapamatto</span>ti lābhasakkārasilokamadena pamatto ceva tadanvayena pamādena pamatto ca hutvā.</p>
  881. <p class="bodytext"><span class="bld">Tadanvayamevā</span>ti tadanugatameva. <span class="bld">Vācā…pe… sametī</span>ti vacīkammakāyakammāni aññamaññaṃ aviruddhāni, aññadatthu saṃsandanti. Ajā eva migāti ajāmigā, te <span class="bld">ajāmige.</span></p>
  882. <p class="bodytext"><span class="bld">Tiṇṇavicikiccho</span> sabbaso atikkantavicikicchākantāro<a name="P2.0285"></a>. Nanu ca sabbepi sotāpannā tiṇṇavicikicchā, vigatakathaṃkathā ca? Saccametaṃ, idaṃ pana na tādisaṃ tiṇṇavicikicchataṃ sandhāya vuttaṃ, atha kho sabbasmiṃ ñeyyadhamme sabbākārāvabodhasaṅkhātasanniṭṭhānavasena sabbaso nirākataṃ sandhāyāti dassento <span class="bld">‘‘yathā hī’’</span>ti ādimāha. <span class="bld">Ussannussannattā</span>ti paroparabhāvato, ayañca attho bhagavato anekadhātunānādhātuñāṇabalenapi ijjhati. <span class="bld">Sabbattha vigatakathaṃkatho</span> sabbadassāvibhāvato. Sabbesaṃ paramatthadhammānaṃ saccābhisamayavasena paṭividdhattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘vohāravasenā’’</span>ti vā nāmagottādivasenāti attho.</p>
  883. <p class="bodytext"><span class="bld">Pariyositasaṅkappo</span>ti sabbaso niṭṭhitamanoratho. Nanu ca ariyamaggena pariyositasaṅkappatā nāma soḷasakiccasiddhiyā katakaraṇīyabhāvena, na sabbañeyyadhammāvabodhenāti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘pubbe</span> <a name="M2.0224"></a> <span class="bld">ananussutesū’’</span>tiādi. Sāvakānaṃ sāvakapāramiñāṇaṃ viya, hi paccekabuddhānaṃ paccekabodhiñāṇaṃ viya ca sammāsambuddhānaṃ sabbaññutaññāṇaṃ catusaccābhisambodhapubbakamevāti. <span class="bld">Ananussutesū</span>ti na anussutesu. <span class="bld">Sāma</span>nti sayameva. Padadvayenāpi parato ghosena vināti dasseti. <span class="bld">Tatthā</span>ti nimittatthe bhummaṃ, saccābhisambodhanimittanti attho. Saccābhisambodho ca aggamaggavasenāti <a name="V2.0206"></a> daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Balesu ca vasībhāva</span>nti dasannaṃ balañāṇānaṃ yathāruci pavatti. Jātattā jātāti sammāsambuddhe vadati.</p>
  884. <p class="bodytext"><a name="para297"></a><a name="para297_dn2"></a><span class="paranum">297</span>. Tattha tattha rājadhāniādike <span class="bld">nibaddhavāsaṃ vasanto.</span> Tīsu maṇḍalesu yathākālaṃ <span class="bld">cārikaṃ caranto.</span></p>
  885. <p class="bodytext"><a name="para298"></a><a name="para298_dn2"></a><span class="paranum">298</span>. <span class="bld">Assā</span>ti phalassa. <span class="bld">Ta</span>nti kāraṇaṃ. Dvinnampi ekato uppattiyā <span class="bld">kāraṇaṃ natthi,</span> pageva tiṇṇaṃ, catunnaṃ vāti. <span class="bld">‘‘Ettha cā’’</span>tiādi ‘‘ekissā lokadhātuyā’’ti vuttalokadhātuyā <a name="P2.0286"></a> pamāṇaparicchedadassanatthaṃ āraddhaṃ.</p>
  886. <p class="bodytext"><span class="bld">Yāvatā</span>ti yattakena ṭhānena. <span class="bld">Pariharantī</span>ti sineruṃ parikkhipantā parivattanti. <span class="bld">Disā</span>ti disāsu, bhummatthe etaṃ paccattavacanaṃ. <span class="bld">Bhanti</span> dibbanti. <span class="bld">Virocanā</span>ti obhāsantā, <span class="bld">virocanā</span> vā sobhamānā <span class="bld">candimasūriyā bhanti,</span> tato eva <span class="bld">disā</span> ca <span class="bld">bhanti.</span> <span class="bld">Tāva sahassadhā</span>ti tattako sahassaloko.</p>
  887. <p class="bodytext"><span class="bld">Ettaka</span>nti imaṃ cakkavāḷaṃ majjhe katvā imināva saddhiṃ cakkavāḷaṃ dasasahassaṃ. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ <span class="bld">mahāpadānavaṇṇanāyaṃ</span> vuttameva. <span class="bld">Na paññāyatī</span>ti tīsu piṭakesu anāgatattā.</p>
  888. <p class="subhead">Sanaṅkumārakathāvaṇṇanā</p>
  889. <p class="bodytext"><a name="para300"></a><a name="para300_dn2"></a><span class="paranum">300</span>. <span class="bld">Vaṇṇenā</span>ti rūpasampattiyā. Suviññeyyattā taṃ anāmasitvā yasasaddasseva atthamāha. <span class="bld">Alaṅkāraparivārenā</span>ti alaṅkārena ca parivārena ca. <span class="bld">Puññasiriyā</span>ti puññiddhiyā.</p>
  890. <p class="bodytext"><a name="para301"></a><a name="para301_dn2"></a><span class="paranum">301</span>. <span class="bld">Sampasādane</span>ti sampasādajanane. Saṃpubbo khā-saddo jānanattho ‘‘saṅkhāyetaṃ paṭisevatī’’tiādīsu (ma. ni. 2.168) viyāti āha <span class="bld">‘‘jānitvā modāmā’’</span>ti.</p>
  891. <p class="subhead">Govindabrāhmaṇavatthuvaṇṇanā</p>
  892. <p class="bodytext"><a name="para304"></a><a name="para304_dn2"></a><span class="paranum">304</span>. <span class="bld">Yāva</span> <a name="M2.0225"></a> <span class="bld">dīgharatta</span>nti yāva parimāṇato, aparimitakālaparidīpanametanti āha <span class="bld">‘‘ettakanti…pe… aticiraratta’’</span>nti. <span class="bld">Mahāpaññova so bhagavā</span>ti tena brahmunā anumatipucchāvasena <a name="V2.0207"></a> devānaṃ vuttanti dassento <span class="bld">‘‘mahāpaññova so bhagavā. Noti kathaṃ tumhe maññathā’’</span>ti āha. Sayamevetaṃ pañhaṃ byākātukāmo ‘‘bhūtapubbaṃ bho’’ti ādiṃ āhāti sambandho. Evaṃ pana byākarontena atthato ayampi attho vutto nāma hotīti dassento <span class="bld">‘‘anacchariyameta’’</span>nti ādimāha. <span class="bld">Tiṇṇaṃ mārāna</span>nti <a name="P2.0287"></a> kilesābhisaṅkhāradevaputtamārānaṃ. ‘‘Anacchariyameta’’nti vuttamevatthaṃ nigamanavasena <span class="bld">‘‘kimettha acchariya’’</span>nti punapi vuttaṃ.</p>
  893. <p class="bodytext">Rañño diṭṭhadhammikasamparāyikaatthānaṃ puro dhānato pure pure saṃvidhānato <span class="bld">purohito</span>ti āha <span class="bld">‘‘sabbakiccāni</span> <span class="bld">anusāsanapurohito’’</span>ti. <span class="bld">Govindiyābhisekenā</span>ti govindassa ṭhāne ṭhapanābhisekena. Taṃ kira tassa brāhmaṇassa kulaparamparāgataṃ ṭhānantaraṃ. <span class="bld">Jotitattā</span>ti āvudhānaṃ jotitattā. <span class="bld">Pālanasamatthatāyā</span>ti rañño, aparimitassa ca sattakāyassa anatthato paripālanasamatthatāya.</p>
  894. <p class="bodytext"><span class="bld">Sammā vossajjitvā</span>ti suṭṭhu tassevāgāravabhāvena vissajjitvā niyyātetvā. Taṃ tamatthaṃ kiccaṃ passatīti <span class="bld">atthadaso. </span></p>
  895. <p class="bodytext"><a name="para305"></a><a name="para305_dn2"></a><span class="paranum">305</span>. Bhavanaṃ vaḍḍhanaṃ <span class="bld">bhavo,</span> bhavati etenāti vā <span class="bld">bhavo,</span> vaḍḍhikāraṇaṃ sandhivasena ma-kārāgamo, o-kārassa ca a-kārādesaṃ katvā <span class="bld">‘‘bhavamatthū’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Bhavantaṃ jotipāla</span>nti pana sāmiatthe upayogavacananti āha <span class="bld">‘‘bhoto’’</span>ti. <span class="bld">Mā paccabyāhāsī</span>ti mā paṭikkhipīti attho. So pana paṭikkhepo paṭivacanaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘mā paṭibyāhāsī’’</span>ti. <span class="bld">Abhisambhosī</span>ti kammantānaṃ saṃvidhāne samattho hotīti āha <span class="bld">‘‘saṃvidahitvā’’</span>ti. Bhavābhavaṃ, paññañca vindi paṭilabhīti <span class="bld">govindo,</span> mahanto govindo <span class="bld">mahāgovindo. ‘‘Go’’</span>ti hi paññāyetaṃ adhivacanaṃ gacchati atthe bujjhatīti.</p>
  896. <p class="subhead">Rajjasaṃvibhajanavaṇṇanā</p>
  897. <p class="bodytext"><a name="para306"></a><a name="para306_dn2"></a><span class="paranum">306</span>. <span class="bld">Ekapitikā</span> <a name="M2.0226"></a> vemātukā <span class="bld">kaniṭṭhabhātaro. Ayaṃ abhisitto</span>ti ayaṃ reṇu rājakumāro pitu accayena rajje abhisitto. <span class="bld">Rājakārakā</span>ti rājaputtaṃ rajje patiṭṭhāpetāro.</p>
  898. <p class="bodytext"><a name="para307"></a><a name="para307_dn2"></a><span class="paranum">307</span>. Madentīti <a name="P2.0288"></a> <span class="bld">madanīyā</span>ti kattusādhanataṃ dassento <span class="bld">‘‘madakarā’’</span>ti āha. <span class="bld">Madakaraṇaṃ</span> pana pamādassa visesakāraṇanti vuttaṃ <span class="bld">‘‘pamādakarā’’</span>ti.</p>
  899. <p class="bodytext"><a name="para308"></a><a name="para308_dn2"></a><span class="paranum">308</span>. Reṇussa <a name="V2.0208"></a> rajjasamīpe dasagāvutamattavitthatāni hutvā aparabhāge tiyojanasataṃ vitthatattā <span class="bld">sabbāni cha rajjāni sakaṭamukhāni paṭṭhapesi. Vitānasadisaṃ</span> caturassabhāvato.</p>
  900. <p class="bodytext"><a name="para310"></a><a name="para310_dn2"></a><span class="paranum">310</span>. <span class="bld">Sahā</span>ti gāthāya padaparipūraṇatthaṃ vuttaṃ. Tassa atthaṃ dassento <span class="bld">‘‘teneva sahā’’</span>ti āha. <span class="bld">Sahā</span>ti vā avinābhāvatthe nipāto, so saha āsuṃ satta bhāradhāti yojetabbo, tena te desantare vasantā vicittena sahabhāvino avinābhāvinoti dīpeti. Rajjabhāraṃ dhārenti attani āropenti vahantīti <span class="bld">bhāradhā. </span></p>
  901. <p class="centered">Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  902. <p class="subhead">Kittisaddaabbhuggamanavaṇṇanā</p>
  903. <p class="bodytext"><a name="para311"></a><a name="para311_dn2"></a><span class="paranum">311</span>. <span class="bld">Anupurohite ṭhapesī</span>ti anupurohite katvā ṭhapesi, anupurohite vā ṭhāne ṭhapesi. Tisavanaṃ karonte sandhāya <span class="bld">‘‘divasassa tikkhattu’’</span>nti vuttaṃ. Dvīsu sandhīsu savanaṃ karonte sandhāya <span class="bld">‘‘sāyaṃ, pāto vā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Tato paṭṭhāyā</span>ti vatacariyaṃ matthakaṃ pāpetvā nhātakālato pabhuti.</p>
  904. <p class="bodytext"><a name="para312"></a><a name="para312_dn2"></a><span class="paranum">312</span>. <span class="bld">Abhiuggacchī</span>ti uṭṭhahi udapādi. <span class="bld">Acintetvā</span>ti ‘‘kathaṃ kho ahaṃ brahmunā saddhiṃ manteyya’’nti acintetvā evaṃ cittampi anuppādetvā. Tena samāgamanasseva abhāvato <span class="bld">amantetvā. Taṃ disvā</span>ti taṃ karuṇābrahmavihārabhāvanaṃ brahmadassanūpāyaṃ disvā ñāṇacakkhunā.</p>
  905. <p class="bodytext"><a name="para313"></a><a name="para313_dn2"></a><span class="paranum">313</span>. <span class="bld">Eva</span>nti <a name="M2.0227"></a> evaṃ rañño ārocetvā paṭisallānaṃ upagate. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti sabbesu channaṃ khattiyānaṃ, sattannaṃ brāhmaṇamahāsālānaṃ<a name="P2.0289"></a>, sattannaṃ nāṭakasatānaṃ, cattārīsāya ca bhariyānaṃ āpucchanavāresu.</p>
  906. <p class="bodytext"><a name="para316"></a><a name="para316_dn2"></a><span class="paranum">316</span>. <span class="bld">Sādisiyo</span>ti jātiyā sādisiyoti āha <span class="bld">‘‘samavaṇṇā samajātikā’’</span>ti.</p>
  907. <p class="bodytext"><a name="para317"></a><a name="para317_dn2"></a><span class="paranum">317</span>. <span class="bld">Santhāgāra</span>nti jhānamanasikārena bahi visaṭavitakkavūpasamanena cittassa santhambhanaṃ <a name="V2.0209"></a> agāraṃ, jhānasālanti attho. <span class="bld">Gahitāvā</span>ti bhāvanānuyogena mahāsattena attano cittasantāne uppādanavasena gahitā eva. <span class="bld">Natthi</span> jhāneneva vikkhambhitattā. Visesato hissa karuṇāya bhāvitattā <span class="bld">anabhirati ukkaṇṭhanā</span> natthi, mettāya bhāvitattā <span class="bld">bhayaparitassanā natthi. Ukkaṇṭhanā</span>ti pana brahmadassane ussukkaṃ, <span class="bld">paritassanā</span>ti tadabhipatthanāti āha <span class="bld">‘‘brahmuno panā’’</span>tiādi.</p>
  908. <p class="subhead">Brahmunāsākacchāvaṇṇanā</p>
  909. <p class="bodytext"><a name="para318"></a><a name="para318_dn2"></a><span class="paranum">318</span>. <span class="bld">Cittutrāso</span>ti cittassa utrāsanamattaṃ. <span class="bld">Katha</span>nti sattanikāyanivāsaṭṭhānanāmagottādīnaṃ vasena kena pakārena. Tenāha <span class="bld">‘‘ki’’</span>ntiādi.</p>
  910. <p class="bodytext"><span class="bld">So</span>ti ye te panakanasanantabandhasatanasanaṅkumārakālanāmakā loke pākaṭā paññātā brahmāno, tesu <span class="bld">sanaṅkumāro nāmāhanti dasseti.</span></p>
  911. <p class="bodytext"><span class="bld">Aggha</span>nti garuṭṭhāniyānaṃ dātabbaṃāhāraṃ. <span class="bld">Madhusāka</span>nti madhurāhāraṃ, yaṃ kiñci atithino dātabbaṃ āhāraṃ upacāravasena evaṃ vadati. Tenāha <span class="bld">‘‘madhusākaṃ panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Pucchāmā</span>ti nimantanavasena pucchāma.</p>
  912. <p class="bodytext"><a name="para319"></a><a name="para319_dn2"></a><span class="paranum">319</span>. Mahāsatto cattāro brahmavihāre bhāvetvā ṭhitopi tesu ‘‘brahmasahabyatāya maggo’’ti anibbematikatāya <span class="bld">‘‘kaṅkhī’’</span>ti avoca. Keci pana ‘‘tapokammena parikkhīṇasarīratāya, brahmasamāgamena bhayādisamuppattiyā ca paṭiladdhamattehi brahmavihārehi parihīno ahosi, tasmā avikkhambhitavicikicchatāya ‘kaṅkhī’ti avocā’’ti vadanti. Parassa vediyā viditā <span class="bld">paravediyā,</span> te pana tassa pākaṭā vibhūtāti āha <span class="bld">‘‘parassa</span> <a name="M2.0228"></a> <span class="bld">pākaṭesu paravediyesū’’</span>ti. Tattha kāraṇamāha <span class="bld">‘‘parena sayaṃ abhisaṅkhatattā’’</span>ti. Mamāti <a name="P2.0290"></a> kammaṃ <span class="bld">mamaṃkāro,</span> mamattanti āha <span class="bld">‘‘idaṃ mama…pe… taṇha’’</span>nti. ‘‘Mama’’nti karoti etenāti hi <span class="bld">mamaṃkāro,</span> tathāpavattā taṇhā. <span class="bld">Manujesū</span>ti niddhāraṇe bhummaṃ, na visayeti āha <span class="bld">‘‘manujesu yo kocī’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Ekodibhūto’’</span>ti padassa bhāvatthaṃ tāva dassento <span class="bld">‘‘ekībhūto’’</span>ti vatvā puna taṃ vivaranto <span class="bld">‘‘eko tiṭṭhanto eko nisīdanto’’</span>ti āha. <span class="bld">Tādiso</span>ti eko hutvā pavattanako. <span class="bld">Bhūto</span>ti jāto. Jhāne adhimutti nāma tasmiṃ nibbattite, anibbattite kuto adhimuttīti āha <span class="bld">‘‘jhānaṃ nibbattetvāti attho’’</span>ti. Vissagandho nāma kodhādikilesaparibhāvanāti tesaṃ vikkhambhanena <a name="V2.0210"></a> <span class="bld">vissagandhavirahito. Etesu dhammesū</span>ti pabbajjānaṃ vivekavāsakaruṇābrahmavihārādidhammesu.</p>
  913. <p class="bodytext"><a name="para320"></a><a name="para320_dn2"></a><span class="paranum">320</span>. <span class="bld">Avidvā</span>ti na viditavā. <span class="bld">Āvaritā</span>ti kusalānaṃ uttarimanussadhammānaṃ uppattinivāraṇena āvaritā. <span class="bld">Pūtikā</span>ti byāpannacittatādinā pūtibhūtā. Kilesavasena duggandhaṃ vissagandhaṃ <span class="bld">vāyati.</span> Nirayādiapāyesu nibbattanasīlatāya <span class="bld">āpāyikā</span>ti āha <span class="bld">‘‘apāyūpagā’’</span>ti. Corādīhi upaddutassa pavisitukāmassa pākārakavāṭaparikhādīhi viya nagaraṃ kodhādīhi <span class="bld">nivuto pihito brahmaloko assāti nivutabrahmaloko. Pucchati</span> ‘‘kenāvaṭā’’ti vadanto.</p>
  914. <p class="bodytext">Musāvādova <span class="bld">mosavajjaṃ</span> yathā bhisakkameva bhesajjaṃ. <span class="bld">Kujjhanaṃ</span> dussanaṃ. Diṭṭhādīsu adiṭṭhādivāditāvasena paresaṃ visaṃvādanaṃ <span class="bld">paravisaṃvādanaṃ.</span> Sadisaṃ patirūpaṃ dassetvā <span class="bld">palobhanaṃ sadisaṃ dassetvā vañcanaṃ.</span> Mittānaṃ vihiṃsanaṃ mettibhedo <span class="bld">mittadubbhanaṃ.</span> Daḷhamaccharitā <span class="bld">thaddhamacchariyaṃ.</span> Attani vijjamānaṃ nihīnataṃ, sadisataṃ vā <span class="bld">atikkamitvā maññanaṃ.</span> Paresaṃ sampattiyā asahanaṃ <span class="bld">khīyanaṃ.</span> Attasampattiyā nigūhanavasena, parehi sādhāraṇabhāvāsahanavasena ca vividhā icchā ruci etassāti <span class="bld">vivicchā.</span> Kadariyatāya <a name="P2.0291"></a> mudukaṃ <span class="bld">macchariyaṃ. Yattha katthacī</span>ti sakasantake, parasantake, hīnātike cāti yattha katthaci ārammaṇe. <span class="bld">Lubbhanaṃ</span> ārammaṇassa gahaṇaṃ abhigijjhanaṃ. <span class="bld">Majjanaṃ</span> seyyādivasena madanaṃ sampaggaho. <span class="bld">Muyhanaṃ</span> ārammaṇassa anavabodho. <span class="bld">Etesū</span>ti etesu yathāvuttesu kodhādīsu sattasantānassa kilissanato vibādhanato, upatāpanato ca kilesasaññitesu pāpadhammesu. <span class="bld">Yuttā</span> payuttā sampayuttā avirahitā.</p>
  915. <p class="bodytext">Ettha <a name="M2.0229"></a> cāyaṃ brahmā mahāsattena āmagandhe supuṭṭho attano yathāupaṭṭhite pāpadhamme cuddasahi padehi vibhajitvā kathesi, te pana tādisaṃ pavattivisesaṃ upādāya vuttāpi keci puna vuttā, āmagandhasutte (su. ni. 242) pana vuttāpi keci idha sabbaso na vuttā, evaṃ santepi lakkhaṇahāranayena, tadekaṭṭhatāya vā tesaṃ pettha saṅgaho daṭṭhabbo. Tenāha <span class="bld">‘‘idaṃ pana sutta’’</span>ntiādi. <span class="bld">Tattha āmagandhasuttena dīpetvā</span>ti idha sarūpato avutte āmagandhepi vuttehi ekalakkhaṇatādinā āmagandhasuttena pakāsetvā <span class="bld">kathetabbaṃ</span> tattha nesaṃ sarūpato kathitattā. <span class="bld">Āmagandhasuttampi iminā dīpetabbaṃ</span> idha vuttānampi kesañci āmagandhānaṃ tattha avuttabhāvato. Yasmā āmagandhasutte vuttāpi āmagandhā atthato idha saṅgahaṃ samosaraṇaṃ gacchanti, tasmā idha vutte pariharaṇavasena dassentena yasmā cettha keci abhidhammanayena akilesasabhāvāpi sattasantānassa <a name="V2.0211"></a> vibādhanaṭṭhena ‘‘kilesā’’ti vattabbataṃ arahanti, tasmā ‘‘cuddasasu kilesesū’’ti vuttaṃ.</p>
  916. <p class="bodytext">Nimmādaṃ milāpanaṃ khepananti āha <span class="bld">‘‘nimmādetabbā pahātabbā’’</span>ti. <span class="bld">Buddhatantī</span>ti buddhabhāvīnaṃ paveṇī, buddhabhāvinopi ‘‘buddhā’’ti vuccanti yathā ‘‘agamā rājagahaṃ buddho’’ti. <span class="bld">Mahāpurisassa daḷhīkammaṃ katvā</span>ti mahāpurisassa ‘‘pabbajissāmaha’’nti <a name="P2.0292"></a> pavattacittuppādassa daḷhīkammaṃ katvā.</p>
  917. <p class="subhead">Reṇurājaāmantanāvaṇṇanā</p>
  918. <p class="bodytext"><a name="para321"></a><a name="para321_dn2"></a><span class="paranum">321</span>. <span class="bld">Mama manaṃ haritvā</span>ti mama cittaṃ apanetvā tassa vasena avattitvā.</p>
  919. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekībhāvaṃ upagantvā vutthassā</span>ti kāyavivekaparibrūhanena ekībhāvaṃ upagantvā tapokammavasena vutthassa. <span class="bld">Kusapattehi paritthato</span>ti barihisehi vediyā samantato santharito. <span class="bld">Akāco</span>ti vaṇo vaṇasadisakhaṇḍiccavirahito. Tenāha <span class="bld">‘‘akakkaso’’</span>ti.</p>
  920. <p class="subhead">Chakhattiyaāmantanāvaṇṇanā</p>
  921. <p class="bodytext"><a name="para322"></a><a name="para322_dn2"></a><span class="paranum">322</span>. <span class="bld">Sikkheyyāmā</span>ti sikkhāpeyyāma, <span class="bld">sikkhāpanañcettha</span> atthibhāvāpādananti āha <span class="bld">‘‘upalāpeyyāmā’’</span>ti.</p>
  922. <p class="bodytext"><a name="para323"></a><a name="para323_dn2"></a><span class="paranum">323</span>. Yassa <a name="M2.0230"></a> vīriyārambhassa, khantibalassa ca abhāvena pabbajitānaṃ samaṇadhammo paripuṇṇo, parisuddho ca na hoti, tesu vīriyārambhakhantibalesu te te niyojetuṃ <span class="bld">‘‘ārambhavho’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  923. <p class="bodytext"><span class="bld">Karuṇājhānamaggo</span>ti karuṇājhānasaṅkhāto maggo. <span class="bld">Ujumaggo</span>ti brahmalokagamane ujubhūto maggo. <span class="bld">Anuttaro</span>ti seṭṭho brahmavihārasabhāvato. Tenāha <span class="bld">‘‘uttamamaggo nāmā’’</span>ti. <span class="bld">Sabbhi rakkhito</span> sādhūhi yathā parihāni na hoti, evaṃ paṭipakkhadūrīkaraṇena rakkhito gopito. ‘‘Saddhammo sabbhi vakkhito’’ti keci paṭhanti, tesaṃ saparahitasādhanena sādhūhi buddhādīhi kathito paveditoti attho.</p>
  924. <p class="bodytext"><span class="bld">Taṅkhaṇaviddhaṃsanadhamma</span>nti <a name="V2.0212"></a> yasmiṃ khaṇe virodhidhammasamāyogo, tasmiṃyeva khaṇe vinassanasabhāvaṃ, yo vā so gamanassādānaṃ devaputtānaṃ heṭṭhupariyena paṭimukhaṃ dhāvantānaṃ sirasi, pāde ca baddhakhuradhārāsamāgamanatopi sīghataratāya atiittaro pavattikkhaṇo, teneva vinassanasabhāvaṃ. <span class="bld">Tassa</span> jīvitassa. <span class="bld">Gati</span>nti niṭṭhaṃ. <span class="bld">Mantāya</span>nti manteyyanti <a name="P2.0293"></a> vuttaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘mantetabba’’</span>nti. <span class="bld">Karaṇatthe vā bhumma</span>nti ‘‘mantāya’’nti idaṃ bhummaṃ karaṇatthe daṭṭhabbaṃ yathā ‘‘ñātāya’’nti. <span class="bld">Sabbapalibodhe</span>ti sabbepi kusalakiriyāya vibandhe uparodhe.</p>
  925. <p class="subhead">Brāhmaṇamahāsālādīnaṃ āmantanāvaṇṇanā</p>
  926. <p class="bodytext"><a name="para324"></a><a name="para324_dn2"></a><span class="paranum">324</span>. <span class="bld">Appesakkhā</span>ti appānubhāvāti āha <span class="bld">‘‘pabbajitakālato paṭṭhāyā’’</span>tiādi.</p>
  927. <p class="bodytext"><span class="bld">Cakkavatti rājā viya</span> sambhāvito.</p>
  928. <p class="subhead">Mahāgovindapabbajjāvaṇṇanā</p>
  929. <p class="bodytext"><a name="para328"></a><a name="para328_dn2"></a><span class="paranum">328</span>. Samāpattīnaṃ ājānanaṃ nāma attapaccakkhatā, sacchikiriyāti āha <span class="bld">‘‘na sakkhiṃsu nibbattetu’’</span>nti.</p>
  930. <p class="bodytext"><a name="para329"></a><a name="para329_dn2"></a><span class="paranum">329</span>. <span class="bld">Iminā</span>ti ‘‘sarāmaha’’nti iminā <span class="bld">padena.</span> ‘‘Sarāmaha’’nti hi vadantena bhagavato mahābrahmunā kathitaṃ ‘‘tatheva ta’’nti bhagavatā paṭiññātameva jātanti. <span class="bld">Na vaṭṭe nibbindanatthāya</span> catusaccakammaṭṭhānakathāya abhāvato. Asati pana vaṭṭe nibbidāya virāgānaṃ asambhavo evāti āha <a name="M2.0231"></a> <span class="bld">‘‘na virāgāyā’’</span>tiādi. <span class="bld">Ekantameva vaṭṭe nibbindanatthāya</span> anekākāravokāravaṭṭe ādīnavavibhāvanato.</p>
  931. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Nibbidāyā’’</span>ti iminā padena <span class="bld">vipassanā</span> vuttā. Esa nayo sesesupi. <span class="bld">Vavatthānakathā</span>ti vipassanāmagganibbānānaṃ taṃtaṃpadehi vavatthapetvā kathā. Ayamettha nippariyāyakathāti āha <span class="bld">‘‘pariyāyena panā’’</span>tiādi.</p>
  932. <p class="bodytext"><a name="para330"></a><a name="para330_dn2"></a><span class="paranum">330</span>. <span class="bld">Paripūretu</span>nti bhāvanāpāripūrivasena paripuṇṇe kātuṃ, nibbattetunti attho. <span class="bld">Brahmacariyaciṇṇakulaputtāna</span>nti <a name="V2.0213"></a> ciṇṇamaggabrahmacariyānaṃ kulaputtānanti ukkaṭṭhaniddesena <span class="bld">arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhapesi.</span></p>
  933. <p class="bodytext"><span class="bld">Abhinandanaṃ</span> nāma sampaṭicchanaṃ ‘‘abhinandanti āgata’’ntiādīsu <a name="P2.0294"></a> viya, tañcettha atthato cittassa attamanatāti āha <span class="bld">‘‘cittena sampaṭicchanto abhinanditvā’’</span>ti. ‘‘Sādhu sādhū’’ti vācāya sampahaṃsanā <span class="bld">anumodanā</span>ti āha <span class="bld">‘‘vācāya sampahaṃsamāno anumoditvā’’</span>ti.</p>
  934. <p class="centered">Mahāgovindasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.</p>
  935. <p class="chapter"><a name="dn2_7"></a>7. Mahāsamayasuttavaṇṇanā</p>
  936. <p class="subhead">Nidānavaṇṇanā</p>
  937. <p class="bodytext"><a name="para331"></a><a name="para331_dn2"></a><span class="paranum">331</span>. <span class="bld">Udāna</span>nti <a name="P2.0295"></a><a name="V2.0214"></a><a name="M2.0232"></a> raññā okkākena jātisambhedaparihāranimittaṃ pavattitaṃ udānaṃ <span class="bld">paṭicca. Ekopi janapado ruḷhisaddena ‘‘sakkā’’ti vuccatī</span>ti ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ <span class="bld">mahānidānavaṇṇanāyaṃ</span> vuttanayena veditabbaṃ. <span class="bld">Aropite</span>ti kenaci aropite.</p>
  938. <p class="bodytext"><span class="bld">Āvaraṇenā</span>ti setunā. <span class="bld">Bandhāpetvā</span>ti paṃsupalāsapāsāṇamattikākhaṇḍādīhi āḷiṃ thiraṃ kārāpetvā.</p>
  939. <p class="bodytext">‘‘Jātiṃ ghaṭṭetvā kalahaṃ vaḍḍhayiṃsū’’ti saṅkhepena vuttamatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ <span class="bld">‘‘koliyakammakarā vadantī’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  940. <p class="bodytext"><span class="bld">Tīṇi jātakānī</span>ti phandanajātakapathavīundriyajātakalaṭukikajātakāni <span class="bld">dve jātakānī</span>ti rukkhadhamma vaṭṭakajātakāni.</p>
  941. <p class="bodytext"><span class="bld">Tenā</span>ti bhagavatā. <span class="bld">Kalahakāraṇabhāvo</span>ti kalahakāraṇassa atthibhāvo.</p>
  942. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭhāne</span>ti akāraṇe. <span class="bld">Veraṃ katvā</span>ti virodhaṃ uppādetvā. ‘‘Kuṭhārihattho puriso’’tiādinā <span class="bld">phandanajātakaṃ kathesi. </span> ‘‘Duddubhāyati bhaddante’’tiādinā <span class="bld">pathavīundriyajātakaṃ kathesi. </span> ‘‘Vandāmi taṃ kuñjarā’’tiādinā <span class="bld">laṭukikajātakaṃ kathesi. </span></p>
  943. <p class="gatha1">‘‘Sādhū <a name="V2.0215"></a> sambahulā ñātī; api rukkhā araññajā;</p>
  944. <p class="gathalast">Vāto vahati ekaṭṭhaṃ, brahantampi vanappati’’nti. –</p>
  945. <p class="unindented">Ādinā<span class="bld"> rukkhadhammajātakaṃ kathesi.</span></p>
  946. <p class="gatha1">‘‘Sammodamānā <a name="P2.0296"></a> gacchanti, jālaṃ ādāya pakkhino;</p>
  947. <p class="gathalast">Yadā te vivadissanti, tadā ehinti me vasa’’nti. –</p>
  948. <p class="unindented">Ādinā<span class="bld"> vaṭṭakajātakaṃ kathesi.</span></p>
  949. <p class="gatha1">‘‘Attadaṇḍā <a name="M2.0233"></a> bhayaṃ jātaṃ, janaṃ passatha medhagaṃ;</p>
  950. <p class="gathalast">Saṃvegaṃ kittayissāmi, yathā saṃvijitaṃ mayā’’ti. (su. ni. 1.941);</p>
  951. <p class="unindented">Ādinā <span class="bld">attadaṇḍasuttaṃ kathesi.</span></p>
  952. <p class="bodytext">Taṃtaṃpalobhanakiriyā kāyavācāhi parakkamantiyo <span class="bld">‘‘ukkaṇṭhantū’’ti sāsanaṃ pesenti.</span></p>
  953. <p class="bodytext"><span class="bld">Kuṇāladahe</span>ti kuṇāladahatīre <span class="bld">patiṭṭhāya. Pucchitapucchitaṃ kathesi</span> (jā. 2.kuṇālajātaka) ‘‘anukkamena kuṇālasakuṇarājassa pucchanappasaṅgena <span class="bld">kuṇālajātakaṃ</span> kathessāmī’’ti. <span class="bld">Anabhiratiṃ vinodesi</span> itthīnaṃ dosadassanamukhena kāmānaṃ ādīnavokārasaṃkilesavibhāvanena.</p>
  954. <p class="bodytext">Kosajjaṃ vidhamitvā purisathāmaparibrūhanena <span class="bld">‘‘uttamapurisasadisehi no bhavituṃ vaṭṭatī’’</span>ti uppannacittā.</p>
  955. <p class="bodytext"><span class="bld">Avissaṭṭhakammantā</span>ti arativinodanato paṭṭhāya avissaṭṭhasamaṇakammantā, aparicattakammaṭṭhānāti attho. <span class="bld">Nisīdituṃ vaṭṭatī</span>ti bhagavā cintesīti yojanā.</p>
  956. <p class="bodytext"><span class="bld">Paduminiya</span>nti padumassare. <span class="bld">Vikasiṃsu</span> guṇagaṇavibodhena. <span class="bld">‘‘Ayaṃ imassa…pe… na kathesī’’</span>ti iminā sabbepi te bhikkhū tāvadeva paṭipāṭiyā āgatattā aññamaññassa lajjamānā <a name="V2.0216"></a> attanā paṭividdhavisesaṃ bhagavato nārocesunti dasseti. <span class="bld">‘‘Khīṇāsavāna’’</span>ntiādinā tattha kāraṇamāha.</p>
  957. <p class="bodytext"><span class="bld">Osīdamatte</span>ti bhagavato santikaṃ upagatamatte. <span class="bld">Ariyamaṇḍale</span>ti ariyasamūhe. <span class="bld">Pācīnayugandharaparikkhepato</span>ti yugandharapabbatassa pācīnaparikkhepato, na bāhirakehi uccamānaudayapabbatato. <span class="bld">Rāmaṇeyyakadassanattha</span>nti buddhuppādapaṭimaṇḍitattā visesato ramaṇīyassa lokassa ramaṇīyabhāvadassanatthaṃ. <span class="bld">Ullaṅghitvā</span>ti <a name="P2.0297"></a> uṭṭhahitvā. <span class="bld">Evarūpe khaṇe laye muhutte</span>ti yathāvutte candamaṇḍalassa uṭṭhitakkhaṇe uṭṭhitavelāyaṃ uṭṭhitamuhutteti uparūpari kālassa vaḍḍhitabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ.</p>
  958. <p class="bodytext">Tathā <a name="M2.0234"></a> tesaṃ bhikkhūnaṃ jātiādivasena bhagavato anurūpaparivāritaṃ dassento <span class="bld">‘‘tatthā’’</span>ti ādimāha.</p>
  959. <p class="bodytext"><span class="bld">Samāpannadevatā</span>ti āsannaṭṭhāne jhānasamāpatti samāpannadevatā. <span class="bld">Caliṃsū</span>ti uṭṭhahiṃsu. Kosamattaṃ ṭhānaṃ <span class="bld">saddantaraṃ.</span> Jambudīpe kira ādito tesaṭṭhimattāni nagarasahassāni uppannāni, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, taṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘tikkhattuṃ tesaṭṭhiyā nagarasahassesū’’</span>ti. Te pana sampiṇḍetvā satasahassato paraṃ asītisahassāni, navasahassāni ca honti. <span class="bld">Navanavutiyā doṇamukhasatasahassesū</span>ti navasatasahassādhikesu navutisatasahassesu doṇamukhesu. <span class="bld">Doṇamukha</span>nti ca mahānagarassa āyuppattiṭṭhānabhūtaṃ pādanagaraṃ vuccati. <span class="bld">Channavutiyā paṭṭanakoṭisatasahassesū</span>ti chakoṭiadhikanavutikoṭisatasahassapaṭṭanesu. Tambapaṇṇidīpādīsu <span class="bld">chapaṇṇāsāya ratanākaresu.</span> Evaṃ pana nagaradoṇimukhapaṭṭanaratanākarādivibhāgena kathanaṃ taṃtaṃadhivatthāya vasantīnaṃ devatānaṃ bahubhāvadassanatthaṃ. Yadi dasasahassacakkavāḷesu devatā sannipatitā, atha kasmā pāḷiyaṃ ‘‘dasahi ca lokadhātūhī’’ti vuttanti āha <span class="bld">‘‘dasasahassa…pe… adhippetā’’</span>ti, tena sahassilokadhātu idha ‘‘ekā lokadhātū’’ti vuttāti veditabbaṃ.</p>
  960. <p class="bodytext"><span class="bld">Lohapāsāde</span>ti ādito kate lohapāsāde. <span class="bld">Brahmaloke</span>ti heṭṭhime brahmaloke. Yadi tā devatā evaṃ nirantarā, pacchā āgatānaṃ okāso eva na bhaveyyāti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘yathā kho panā’’</span>tiādi. Suddhāvāsakāyaṃ upapannā <span class="bld">suddhāvāsakāyikā,</span> tāsaṃ pana yasmā suddhāvāsabhūmi nivāsaṭṭhānaṃ, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘suddhāvāsavāsīna’’</span>nti. <span class="bld">Āvāsā</span>ti āvāsanaṭṭhānabhūtā<a name="P2.0298"></a><a name="V2.0217"></a>, devatā pana orambhāgiyānaṃ, itaresañca saṃyojanānaṃ samucchindanena suddho āvāso etesanti <span class="bld">suddhāvāsā.</span></p>
  961. <p class="bodytext"><a name="para332"></a><a name="para332_dn2"></a><span class="paranum">332</span>. <span class="bld">Puratthimacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ otari</span> aññattha okāsaṃ alabhamāno. Evaṃ sesāpi. Buddhānaṃ abhimukhamaggo <span class="bld">buddhavīthi.</span> Yāva cakkavāḷā <span class="bld">ottharituṃ</span> ovarituṃ <span class="bld">na sakkā. Pahaṭabuddhavīthiyāvā</span>ti buddhānaṃ santikaṃ upasaṅkamantehi tehi devabrahmehi vaḷañjitavīthiyāva. Samiti saṅgati sannipāto <span class="bld">samayo,</span> mahanto samayo <span class="bld">mahāsamayo</span>ti āha <span class="bld">‘‘mahāsamūho’’</span>ti<a name="M2.0235"></a>. Pavaddhaṃ vanaṃ <span class="bld">pavana</span>nti āha <span class="bld">‘‘vanasaṇḍo’’</span>ti. <span class="bld">Devaghaṭā</span>ti devasamūhā.</p>
  962. <p class="bodytext"><span class="bld">Samādahaṃsū</span>ti samādahitaṃ lokuttarasamādhinā suṭṭhu appitaṃ akaṃsu, yathāsamāhitaṃ pana samādhinā yojitaṃ nāma hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘samādhinā yojesu’’</span>nti. Sabbesaṃ gomuttavaṅkādīnaṃ dūrasamūhanitattā <span class="bld">sabbe…pe… akariṃsu.</span> Nayati asse etehīti <span class="bld">nettāni,</span> yottāni. Avīthipaṭipannānaṃ assānaṃ vīthipaṭipādanaṃ rasmiggahaṇena pahotīti ‘‘sabbayottāni gahetvā acodento’’ti vatvā taṃ pana acodanaṃ avāraṇaṃ evāti āha <span class="bld">‘‘acodento avārento’’</span>ti.</p>
  963. <p class="bodytext">Yathā khīlaṃ bhittiyaṃ vā bhūmiyaṃ vā ākoṭitaṃ dunnīharaṇaṃ, yathā ca palighaṃ nagarappavesanivāraṇaṃ, yathā ca indakhīlaṃ gambhīranemi sunikhātaṃ dunnīharaṇaṃ, evaṃ rāgādayo sattasantānato dunnīharaṇā, nibbānanagarappavesanivāraṇā cāti te ‘‘khīlaṃ, palighaṃ, indakhīla’’nti ca vuttā. <span class="bld">Taṇhāejāya abhāvena anejā</span> paramasantuṭṭhabhāvena cātuddisattā <span class="bld">appaṭihatacārikaṃ caranti.</span></p>
  964. <p class="bodytext"><span class="bld">Gatāse</span>ti gatā eva, na pana gamissanti pariniṭṭhitasaraṇagamanattāti<a name="P2.0299"></a>. Lokuttarasaraṇagamanaṃ adhippetanti āha <span class="bld">‘‘nibbematikasaraṇagamanena gatā’’</span>ti. <span class="bld">Te</span> hi niyamena <span class="bld">apāyabhūmiṃ na gamissanti, devakāyañca paripūressanti.</span> Ye pana lokiyena saraṇagamanena <span class="bld">buddhaṃ saraṇaṃ gatāse, na te gamissanti apāyabhūmiṃ,</span> sati ca paccayantarasamavāye <span class="bld">pahāya mānusaṃ dehaṃ, devakāyaṃ paripūressantī</span>ti ayamettha attho.</p>
  965. <p class="subhead">Devatāsannipātavaṇṇanā</p>
  966. <p class="bodytext"><a name="para333"></a><a name="para333_dn2"></a><span class="paranum">333</span>. <span class="bld">Etesa</span>nti <a name="V2.0218"></a> devatāsannipātānaṃ. <span class="bld">Idānī</span>ti imasmiṃ kāle. <span class="bld">Buddhāna</span>nti aññesaṃ buddhānaṃ <span class="bld">abhāvā. Cittakallatā</span> cittamaddavaṃ.</p>
  967. <p class="bodytext">Kiṃ pana bhagavatāva mahante devatāsamāgame tesaṃ nāmagottaṃ kathetuṃ sakkāti? Āma sakkāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘buddhā nāma mahantā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">diṭṭha</span>nti rūpāyatanamāha, <span class="bld">suta</span>nti saddāyatanaṃ, <span class="bld">muta</span>nti sampattaggāhiindriyavisayaṃ gandharasaphoṭṭhabbāyatanaṃ, <span class="bld">viññāta</span>nti vuttāvasesaṃ sabbaṃ <a name="M2.0236"></a> ñeyyaṃ, <span class="bld">patta</span>nti pariyesitvā, apariyesitvā vā sampattaṃ, <span class="bld">pariyesita</span>nti pattaṃ, appattaṃ vā pariyiṭṭhaṃ. <span class="bld">Anuvicaritaṃ manasā</span>ti kevalaṃ manasā ālocitaṃ. <span class="bld">Katthaci nīlādivasena vibhattarūpārammaṇe</span>ti abhidhamme (dha. sa. 615) ‘‘nīlaṃ pītaka’’ntiādinā vibhatte yattha katthaci rūpārammaṇe kiñci rūpārammaṇaṃ vā na atthīti yojanā. <span class="bld">Bherisaddādivasenā</span>ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Ya</span>nti yaṃ ārammaṇaṃ. <span class="bld">Etesa</span>nti buddhānaṃ.</p>
  968. <p class="bodytext">Idāni yathāvuttamatthaṃ pāḷiyā samatthetuṃ <span class="bld">‘‘yathāhā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tadā jānanakiriyāya apariyositabhāvadassanatthaṃ ‘‘jānāmī’’ti vatvā yasmā yaṃ kiñci neyyaṃ nāma, sabbaṃ taṃ bhagavatā aññātaṃ nāma natthi, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘tamahaṃ abbhaññāsi’’</span>nti.</p>
  969. <p class="bodytext"><span class="bld">Na olokenti</span> payojanābhāvato. <span class="bld">Viparītā</span> ‘‘na kammāvaraṇena samannāgatā’’tiādinā nayena vuttā. ‘‘Yassa maṅgalā samūhatā’’ti (su. ni. 362) ārabhitvā ‘‘rāgaṃ <a name="P2.0300"></a> vinayetha mānusesu dibbesu kāmesu cā’’tiādinā (su. ni. 363) ca rāganiggahakathābāhullato <span class="bld">sammāparibbājanīyasuttaṃ</span> rāgacaritānaṃ sappāyaṃ, ‘‘piyamappiyabhūtā kalaha vivādā paridevasokā sahamaccharā cā’’tiādinā (su. ni. 869; mahāni. 98) kalahādayo yato dosato samuṭṭhahanti, so ca doso yato piyabhāvato, so ca piyabhāvo yato chandato samuṭṭhahanti, iti phalato, kāraṇaparamparato ca dose ādīnavavibhāvanabāhullato <span class="bld">kalahavivādasuttaṃ</span> (su. ni. 869; mahāni. 98) dosacaritānaṃ sappāyaṃ –</p>
  970. <p class="gatha1">‘‘Appañhi etaṃ na alaṃ samāya,</p>
  971. <p class="gatha2">Duve vivādassa phalāni brūmi;</p>
  972. <p class="gatha3">Etampi <a name="V2.0219"></a> disvā na vivādayetha,</p>
  973. <p class="gathalast">Khemābhipassaṃ avivādabhūmi’’nti. (su. ni. 902; mahāni. 131) –</p>
  974. <p class="unindented">Ādinā nayena sammohavidhamanato, paññāparibrūhanato ca <span class="bld">mahābyūhasuttaṃ</span> mohacaritānaṃ sappāyaṃ –</p>
  975. <p class="gatha1">‘‘Parassa <a name="M2.0237"></a> ce dhammaṃ anānujānaṃ,</p>
  976. <p class="gatha2">Bālo, mago hoti nihīnapañño;</p>
  977. <p class="gatha3">Sabbeva bālā sunihīnapaññā,</p>
  978. <p class="gathalast">Sabbevime diṭṭhiparibbasānā’’ti. (su. ni. 886; mahāni. 115) –</p>
  979. <p class="unindented">Ādinā nayena sandiṭṭhiparāmāsitāpanayanamukhena savisayesu diṭṭhiggahaṇesu visaṭavitakkavicchindanavasena pavattattā <span class="bld">cūḷabyūhasuttaṃ</span> vitakkacaritānaṃ sappāyaṃ –</p>
  980. <p class="gatha1">‘‘Mūlaṃ <a name="P2.0301"></a> papañcasaṅkhāya (iti bhagavā),</p>
  981. <p class="gatha2">Mantā asmīti sabbaṃ uparundhe;</p>
  982. <p class="gatha3">Yā kāci taṇhā ajjhattaṃ,</p>
  983. <p class="gathalast">Tāsaṃ vinayā sadā sato sikkhe’’ti. (su. ni. 922; mahāni. 151) –</p>
  984. <p class="unindented"><span class="bld">Papañcasaṅkhāya mūlaṃ</span> avijjādikilesajātaṃ <span class="bld">asmīti</span> pavattamānañcāti <span class="bld">sabbaṃ mantā</span> paññāya uparundheyya. <span class="bld">Yā kāci ajjhattaṃ</span> rūpataṇhādibhedā <span class="bld">taṇhā</span> uppajjeyya, <span class="bld">tāsaṃ vinayā</span> vūpasamāya <span class="bld">sadā sato</span> upaṭṭhitassati hutvā sikkheyyāti evamādi upadesassa saddhova bhājanaṃ. Tassa hi so atthāvahoti <span class="bld">tuvaṭṭakasuttaṃ</span> saddhācaritānaṃ sappāyaṃ –</p>
  985. <p class="gatha1">‘‘Vītataṇho purā bhedā (iti bhagavā),</p>
  986. <p class="gatha2">Pubbamantamanissito;</p>
  987. <p class="gatha3">Vemajjhe <a name="V2.0220"></a> nupasaṅkheyyo,</p>
  988. <p class="gathalast">Tassa natthi purakkhata’’nti. (su. ni. 855; mahāni. 84) –</p>
  989. <p class="bodytext">Yo sarīrabhedato pubbeva pahīnataṇho, tato eva atītaddhasaññitaṃ purimakoṭṭhāsaṃ taṇhānissayena anissito, vemajjhe paccuppannepi addhani ‘‘ratto’’tiādinā upasaṅkhātabbo, tassa arahato taṇhādiṭṭhipurakkhārānaṃ abhāvā anāgate addhani kiñci purakkhataṃ natthīti ādinā evaṃ gambhīrakathābāhullato <span class="bld">pūrābhedasuttaṃ</span> (su. ni. 855; mahāni. 84) buddhicaritānaṃ sappāyanti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘atha nesaṃ sappāyaṃ …pe… vavatthapetvā’’</span>ti. <span class="bld">Manasākāsī</span>ti evaṃ cariyāya vasena manasi katvā puna taṃ sadisaṃ attano <a name="M2.0238"></a> desanānikkhepayogyatāvasena manasi akāsi. <span class="bld">Attajjhāsayena nu kho jāneyyā</span>ti parajjhāsayādiṃ anapekkhitvā mayhaṃyeva ajjhāsayena āraddha desanaṃ <a name="P2.0302"></a> jāneyya nu kho. <span class="bld">Parajjhāsayenā</span>ti sannipatitāya parisāya kassaci ajjhāsayena. <span class="bld">Aṭṭhuppattikenā</span>ti idha samuṭṭhitaaṭṭhuppattiyā. <span class="bld">Pucchāvasenā</span>ti kassaci pucchantassa pucchāvasena. <span class="bld">Āraddhadesanaṃ jāneyyāti. ‘‘Sace paccekabuddho bhaveyyā’’</span>ti idaṃ imesaṃ suttānaṃ desanāya pucchā paccekabuddhānaṃ bhāriyā, avisayā cāti dassanatthaṃ vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘sopi na sakkuṇeyyā’’</span>ti.</p>
  990. <p class="bodytext">Ettha ca yasmā na anumatipucchā, kathetukamyatāpucchā vā yuttā, atha kho diṭṭhasaṃsandanapucchāsadisī vā vimaticchedanapucchāsadisī vā pucchā yuttā, tāva puggalajjhāsayavasena pavattitā nāma honti, na yathādhammavasena, tattha yadi bhagavā tathā sayameva pucchitvā sayameva vissajjeyya, suṇantīnaṃ devatānaṃ sammoho bhaveyya ‘‘kiṃ nāmetaṃ bhagavā paṭhamaṃ evamāha, punapi evamāhā’’ti, andhakāraṃ paviṭṭhā viya honti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘evaṃ petā devatā na sakkhissanti paṭivijjhitu’’</span>nti. Yathādhammadesanāyaṃ pana kathetukamyatāvasena pucchanena sammoho hotīti. <span class="bld">Sūriyo uggatoti</span> āha devasaṅgho āsannatarabhāvena obhāsassa vipulauḷārabhāvato. <span class="bld">Ekissā lokadhātuyā</span>ti sutte (dī. ni. 3.161; ma. ni. 3.129; a. ni. 1.277; vibha. 809; netti. 57; mi. pa. 5.1.1) āgatanayena sabbattheva pana apubbaṃ acarimaṃ dve buddhā na honteva. Tenevāha – ‘‘anantāsu…pe… addasā’’ti.</p>
  991. <p class="bodytext">Gāthāyaṃ <span class="bld">pucchāmī</span>ti nimmitabuddho bhagavantaṃ pucchituṃ okāsaṃ kārāpesi. <span class="bld">Muni</span>nti buddhamuniṃ<a name="V2.0221"></a>. <span class="bld">Pahūtapañña</span>nti mahāpaññaṃ.<span class="bld"> Tiṇṇa</span>nti caturoghatiṇṇaṃ. <span class="bld">Pāraṅgata</span>nti nibbānappattaṃ, sabbassa vā ñeyyassa pāraṃ pariyantaṃ gataṃ. <span class="bld">Parinibbutaṃ</span> saupādisesanibbānavasena. <span class="bld">Ṭhitatta</span>nti avaṭṭhitacittaṃ lokadhammehi akampaneyyatāya. <span class="bld">Nikkhamma gharā panujja kāme</span>ti vatthukāme panūditvā gharāvāsā nikkhamma. <span class="bld">Kathaṃ bhikkhu sammā so loke paribbajeyyā</span>ti so bhikkhu kathaṃ sammā paribbajeyya gaccheyya vihareyya, anupalitto hutvā lokaṃ atikkameyyāti attho.</p>
  992. <p class="bodytext"><a name="para334"></a><a name="para334_dn2"></a><span class="paranum">334</span>. <span class="bld">Silokaṃ</span> <a name="P2.0303"></a> <span class="bld">anukassāmī</span>ti <a name="M2.0239"></a> ettha <span class="bld">siloko</span> nāma pādasamudayo, isīhi vuccamānā gāthātipi vuccati. Pādova niyatavaṇṇānupubbikānaṃ padānaṃ samūho, taṃ <span class="bld">silokaṃ anukassāmi</span> pavattayissāmīti atthoti āha <span class="bld">‘‘akkhara…pe… pavattayissāmī’’</span>ti. <span class="bld">Yatthā</span>ti adhikaraṇe bhummaṃ. Āmeḍitalopenāyaṃ niddesoti āha <span class="bld">‘‘yesu yesu ṭhānesū’’</span>ti. <span class="bld">Bhummā</span>ti bhūmipaṭibaddhanivāsā. <span class="bld">Taṃ taṃ nissitā</span> taṃ taṃ ṭhānaṃ nissitavanto nissāya vasamānā, tehi saddhiṃ silokaṃ anukassāmīti adhippāyo. <span class="bld">‘‘Ye sitā girigabbhara’’</span>nti iminā tesaṃ vivekavāsaṃ dasseti, <span class="bld">‘‘pahitattā samāhitā’’</span>ti iminā bhāvanābhiyogaṃ.</p>
  993. <p class="bodytext"><span class="bld">Bahujanā</span> pañcasatasaṅkhyattā. Paṭipakkhābhibhavanato, tejussadatāya ca <span class="bld">sīhā viya</span> pavivittatāya <span class="bld">nilīnā. Ekatta</span>nti ekībhāvaṃ. <span class="bld">Odātacittā hutvā suddhā</span>ti arahattamaggādhigamena pariyodātacittā hutvā suddhā, na kevalaṃ sarīrasuddhiyāva. <span class="bld">Vippasannā</span>ti ariyamaggappasādena visesato pasannā. Cittassa āvilabhāvakarānaṃ kilesānaṃ abhāvena <span class="bld">anāvilā.</span></p>
  994. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhikkhū jānitvā</span>ti bhinnakilese bhikkhū ‘‘ime dibbacakkhunā ete devakāye passantīti jānitvā. <span class="bld">Savanante jātattā</span>ti dhammassavanapariyosāne ariyajātiyā jātattā. <span class="bld">Idaṃ sabba</span>nti idaṃ ‘‘bhiyyo pañcasate’’tiādikaṃ sabbaṃ.</p>
  995. <p class="bodytext"><span class="bld">Tadatthāya vīriyaṃ kariṃsū</span>ti dibbacakkhuñāṇābhinīhāravasena vīriyaṃ ussāhaṃ akaṃsu. Tenāha ‘‘na taṃ tehī’’tiādi. <span class="bld">Sattari</span>nti ta-kārassa ra-kārādesaṃ katvā vuttaṃ, sattatinti attho. ‘‘Sahassa’’nti pana anuvattati, sattatiyogena bahuvacanaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘eke sahassaṃ. Eke sattatisahassānī’’</span>ti.</p>
  996. <p class="bodytext"><span class="bld">Ananta</span>nti antarahitaṃ, taṃ pana ativiya mahantaṃ nāma hotīti āha <span class="bld">‘‘vipula’’</span>nti.</p>
  997. <p class="bodytext"><span class="bld">Avekkhitvā</span>ti <a name="P2.0304"></a><a name="V2.0222"></a> ñāṇacakkhunā visuṃ visuṃ avekkhitvā ‘‘vavatthitvānā’’tipi paṭhanti, so evattho. Taṃ avekkhanaṃ nicchayakaraṇaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘vavatthapetvā’’</span>ti. Pubbe vuttagāthāsu tatiyagāthāya pacchimaddhaṃ, catutthagāthāya purimaddhañca sandhāyāha <span class="bld">‘‘pubbe vuttagāthamevā’’</span>ti.</p>
  998. <p class="bodytext">Vijānanampi <a name="M2.0240"></a> dassanaṃ evāti āha <span class="bld">‘‘passatha olokethā’’</span>ti. Vācāyatapavattitabhāvato ‘‘anupaṭipāṭiyāva kittayissāmī’’ti vadati.</p>
  999. <p class="bodytext"><a name="para335"></a><a name="para335_dn2"></a><span class="paranum">335</span>. Satta sahassāni saṅkhāyāti <span class="bld">satta sahassā. Yakkhāyevā</span>ti yakkhajātikā eva. <span class="bld">Ānubhāvasampannā</span>ti mahesakkhā. <span class="bld">Iddhimanto</span>ti vā mahānubhāvā. <span class="bld">Jutimanto</span>ti mahappabhā. <span class="bld">Vaṇṇavanto</span>ti atikkantavaṇṇā. <span class="bld">Yasassino</span>ti mahāparivārā ceva patthaṭakittisaddā ca. <span class="bld">Samiti</span>-saddo samīpatthoti adhippāyenāha <span class="bld">‘‘bhikkhūnaṃ santika’’</span>nti.</p>
  1000. <p class="bodytext"><span class="bld">Hemavatapabbate</span>ti himavato samīpe ṭhitapabbate.</p>
  1001. <p class="bodytext"><span class="bld">Ete sabbepī</span>ti ete sattasahassā kāpilavatthavā, chasahassā hemavatā, tisahassā sātāgirāti yathāvuttā <span class="bld">sabbepi soḷasasahassā.</span></p>
  1002. <p class="bodytext"><span class="bld">Rājagahanagare</span>ti rājagahanagarassa samīpe. <span class="bld">Ta</span>nti kumbhīraṃ.</p>
  1003. <p class="bodytext"><a name="para336"></a><a name="para336_dn2"></a><span class="paranum">336</span>. Kāmaṃ pācīnadisaṃ pasāsati, tathāpi <span class="bld">catūsupi disāsu</span> saparivāradīpesu catūsupi mahādīpesu <span class="bld">gandhabbānaṃ jeṭṭhako,</span> kathaṃ? <span class="bld">Sabbe te tassa vase vattanti.</span> <span class="bld">Kumbhaṇḍānaṃ adhipatī</span>tiādīsupi eseva nayo.</p>
  1004. <p class="bodytext"><span class="bld">Tassāpi</span> viruḷhassa. <span class="bld">Tādisāyevā</span>ti dhataraṭṭhassa puttasadisā eva puthutthato, nāmato, balato, iddhiādivisesato ca.</p>
  1005. <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbasaṅgāhikavasenā</span>ti dasasahassilokadhātuyā paccekaṃ cattāro <a name="P2.0305"></a> cattāro mahārājānoti tesaṃ sabbesaṃ saṅgaṇhanavasena. Tenāha <span class="bld">‘‘ayañcetthā’’</span>tiādi.</p>
  1006. <p class="bodytext"><span class="bld">Caturo disā</span>ti catūsu disāsu. <span class="bld">Caturo disā jalamānā</span> samujjalantā obhāsentā. Yadi <a name="V2.0223"></a> evaṃ mahatiyā parisāya āgatānaṃ kathaṃ kāpilavatthave vane ṭhitāti āha <span class="bld">‘‘te panā’’</span>tiādi.</p>
  1007. <p class="bodytext"><a name="para337"></a><a name="para337_dn2"></a><span class="paranum">337</span>. Tesaṃ mahārājānaṃ dāsāti yojanā. Māyāya yuttā, tasmā <span class="bld">māyāvino.</span> Vañcanaṃ etesu atthi, vañcane vā niyuttāti <span class="bld">vañcanikā. Kerāṭiyasāṭheyyenā</span>ti nihīnasaṭhena kammena. Māyā etesaṃ atthīti <a name="M2.0241"></a> māyā, te ca paresaṃ vañcanatthaṃ yena māyākaraṇena <span class="bld">‘‘māyā’’</span>ti vuttā, taṃ dassento <span class="bld">‘‘māyākārakā’’</span>ti āha.</p>
  1008. <p class="bodytext"><span class="bld">Ettakā dāsā</span>ti ettakā kuṭeṇḍuādikā nighaṇḍupariyosānā aṭṭhamahārājānaṃ dāsā.</p>
  1009. <p class="bodytext"><span class="bld">Devarājāno</span>ti devā hutvā taṃtaṃdevakāyassa rājāno. Citto ca seno ca cittaseno cāti tayo ete devaputtā pāḷiyaṃ ekasesanayena vuttāti āha <span class="bld">‘‘citto cā’’</span>tiādi.</p>
  1010. <p class="bodytext">Bhikkhusaṅgho samito sannipatito etthāti <span class="bld">bhikkhusaṅghasamiti,</span> imaṃ vanaṃ.</p>
  1011. <p class="bodytext"><a name="para338"></a><a name="para338_dn2"></a><span class="paranum">338</span>. <span class="bld">Nāgasadahavāsikā</span>ti nāgasadahanivāsino. Tattheko kira nāgarājā, cirakālaṃ vasato tassa parisā mahatī paramparāgatā atthi, taṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘tacchakanāgaparisāyā’’</span>ti.</p>
  1012. <p class="bodytext"><span class="bld">Yamunavāsino</span>ti yamunāyaṃ vasanakanāgā. <span class="bld">Nāgavohārenā</span>ti hatthināgavohārena.</p>
  1013. <p class="bodytext"><span class="bld">Vuttappakāre</span>ti kambalassatare ṭhapetvā itare vuttappakāranāgā. <span class="bld">Lobhābhibhūtā</span>ti āhāralobhena abhibhūtā. <span class="bld">Dibbānubhāvatā</span>ti dibbānubhāvato, dibbānubhāvahetu vā <span class="bld">dibbā. ‘‘Citrasupaṇṇā’’ti nāmaṃ</span> vicitrasundarapattavantatāya.</p>
  1014. <p class="bodytext"><span class="bld">Upavhayantā</span>ti <a name="P2.0306"></a> upecca kathentā. Kākolūkaahinakulādayo viya aññamaññaṃ jātisamudāgataverāpi samānā <span class="bld">mittā viya…pe… haṭṭhatuṭṭhacittā</span> aññamaññasminti adhippāyo. <span class="bld">Buddhaṃyeva te saraṇaṃ gatā</span> ‘‘buddhānubhāveneva mayaṃ aññamaññasmiṃ mettiṃ paṭilabhimhā’’ti.</p>
  1015. <p class="bodytext"><a name="para339"></a><a name="para339_dn2"></a><span class="paranum">339</span>. <span class="bld">Bhātaro</span>ti methunabhātaro. Tenāha <span class="bld">‘‘sujāya asurakaññāya kāraṇā’’</span>ti.</p>
  1016. <p class="bodytext"><span class="bld">Tesū</span>ti <a name="V2.0224"></a> asuresu. <span class="bld">Kālakañcā</span>ti evaṃ nāmā. <span class="bld">Mahābhismā</span>ti bhiṃsanakamahāsarīrā. <span class="bld">Abhabbā</span>ti sammattaniyāmaṃ okkamituṃ na bhabbā acchandikattā tādisassa chandasseva abhāvato.</p>
  1017. <p class="bodytext">Balino <a name="M2.0242"></a> mahāasurassa abbhatītattā tassa putte eva kittento bhagavā <span class="bld">‘‘satañca baliputtāna’’</span>nti ādimāha. So kira sukhumaṃ attabhāvaṃ māpetvā upagacchi.</p>
  1018. <p class="bodytext"><a name="para340"></a><a name="para340_dn2"></a><span class="paranum">340</span>. <span class="bld">Kammaṃ katvā</span>ti parikammaṃ katvā. <span class="bld">Nibbattā</span>ti upacārajjhānena nibbattā. Appanājhānena pana nibbattā brahmāno honti, te parato vakkhati ‘‘subrahmā’’tiādinā (dī. ni. 2.341), ayañca kāmāvacaradevatā vuccati. Tenevāha – <span class="bld">‘‘mettākaruṇākāyikāti mettājhāne ca karuṇājhāne ca parikammaṃ katvā nibbattadevā’’</span>ti. <span class="bld">Mettājhāne karuṇājhāne</span>ti mettājhānanimittaṃ karuṇājhānanimittaṃ, tadatthanti attho.</p>
  1019. <p class="bodytext"><span class="bld">Te</span> āpodevādayo yathāsakaṃ vaggavasena ṭhitattā <span class="bld">dasadhā ṭhitā.</span> Yāva karuṇākāyikā dasa <span class="bld">devakāyā.</span> <span class="bld">Nānattavaṇṇā</span>ti nānāsabhāvavaṇṇavanto.</p>
  1020. <p class="bodytext"><span class="bld">Veṇḍudevatā</span>ti veṇḍu nāma devatā, evaṃ <span class="bld">sahali devatā. </span> Asamadevatā, yamakadevatāti ‘‘dve ayaniyo’’ti vadanti, tappamukhā dve devanikāyāti. <span class="bld">Candassūpanisā devā</span> candassa upanissayato vattamānā tassa purato ca pacchato ca passato ca dhāvanakadevā. Tenāha <span class="bld">‘‘candanissitakā devā’’</span>ti. <span class="bld">Sūriyassūpanisā, nakkhattanissitā</span>ti etthāpi eseva nayo. Kevalaṃ vātavāyanahetavo devatā <span class="bld">vātavalāhakā.</span> Tathā kevalaṃ abbhapaṭalasañcaraṇahetavo <span class="bld">abbhavalāhakā.</span> Uṇhappavattihetavo <a name="P2.0307"></a> <span class="bld">uṇhavalāhakā.</span> Vassavalāhakā pana pajjunnasadisāti. Te idha na vuttā. Vasudevatā nāma eko devanikāyo, tesaṃ pubbaṅgamattā <span class="bld">vāsavo,</span> sakko.</p>
  1021. <p class="bodytext"><span class="bld">Dasete</span>ti ete veṇḍudevatādayo vāsavapariyosānā dasa devakāyā.</p>
  1022. <p class="bodytext"><span class="bld">Imānī</span>ti ‘‘jalamaggī’’ti ca ‘‘sikhārivā’’ti ca imāni <span class="bld">tesaṃ nāmāni.</span> Keci pana ma-kāro padasandhikaro ‘‘jalā’’ti ca ‘‘aggī’’ti ca ‘‘sikhārivā’’ti ca imāni tesaṃ nāmānīti vadanti. <span class="bld">Ete</span>ti tesu eva ‘‘ariṭṭhakā, rojā’’ti ca vuttadevesu ekacce,<span class="bld">umāpupphanibhāsino</span> <a name="V2.0225"></a> vaṇṇato umāpupphasadisāti evamattho gahetabbo, aññathā ekādasa devakāyā siyuṃ.</p>
  1023. <p class="bodytext"><span class="bld">Dasete</span>ti <a name="M2.0243"></a> ete dasa sahabhūdevādayo vāsavanesipariyosānā dasa devakāyā. Teneva nikāyabhedavasena dasadhāva āgatā.</p>
  1024. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Samānā’’</span>tiādi tesaṃ devānaṃ nikāyasamudāyagataṃ nāmaṃ. Evaṃ sesānampi.</p>
  1025. <p class="bodytext"><span class="bld">Dasete</span>ti ete samānādikā mahāpāragapariyosānā dasa devakāyā. Teneva nikāyabhedena dasadhā āgatā.</p>
  1026. <p class="bodytext"><span class="bld">Sukkādayo tayo</span> devakāyā. <span class="bld">Pāmokkhadevā</span>ti pamukhā padhānabhūtā devā.</p>
  1027. <p class="bodytext"><span class="bld">Disā</span>ti disāsu. <span class="bld">Devo</span>ti megho. <span class="bld">Dasete</span>ti ete sukkādayo pajjunnapariyosānā dasa devakāyā, te devanikāyabhedena <span class="bld">dasadhā āgatā.</span></p>
  1028. <p class="bodytext"><span class="bld">Dasete</span>ti ete khemiyādayo paranimmitapariyosānā dasa devakāyā, te devanikāyabhedena <span class="bld">dasadhāva āgatā.</span> Tattha ‘‘khemiyā, kaṭṭhakādayo ca pañcāpi sadevakāyā tāvatiṃsakāyikā’’ti vadanti. <span class="bld">Nāmanvayenā</span>ti <a name="P2.0308"></a> nāmānugamena ‘‘āpodevatā’’tiādināmasabhāgena. Tenevāha <span class="bld">‘‘nāmabhāgena nāmakoṭṭhāsenā’’</span>ti. <span class="bld">Sabbā devatā</span>ti dasasahassilokadhātūsu sabbāpi devatā. <span class="bld">Niddisati</span> taṃtaṃnāmasabhāgena ekajjhaṃ katvā.</p>
  1029. <p class="bodytext">Pavutthāti pavāsaṃ gatā viya apetāti āha <span class="bld">‘‘vigatā’’</span>ti. Pavutthā vā pakārato vutthā vusitā, tena jāti vusitabbā assāti <span class="bld">pavuṭṭhajāti. Kāḷakabhāvā</span> saṃkilesadhammā, sabbaso tadabhāvato <span class="bld">kāḷakabhāvātītaṃ dasabalaṃ.</span> Lañcanābhāvena vā <span class="bld">asitātigo</span> kāḷakabhāvātītāya siriyā cando, tādisaṃ candaṃ viya <span class="bld">siriyā virocamānaṃ.</span></p>
  1030. <p class="bodytext"><a name="para341"></a><a name="para341_dn2"></a><span class="paranum">341</span>. <span class="bld">Eko brahmā</span>ti sagāthakavagge (saṃ. ni. 1.98) āgato subrahmadevaputto. Brahmaloke nibbattitvā heṭṭhimesu patiṭṭhitā <span class="bld">ariyabrahmāno,</span> na <a name="M2.0244"></a> suddhāvāsabrahmāno. <span class="bld">Tissamahābrahmā</span> puthujjano, yo aparabhāge manussesu nibbattitvā moggaliputtatissatthero jāto.</p>
  1031. <p class="bodytext"><span class="bld">Sahassaṃ</span> <a name="V2.0226"></a> <span class="bld">brahmalokāna</span>nti brahmaloko etesanti brahmalokā, brahmāno, tesaṃ brahmalokānaṃ sahassaṃ sattalokapariyāyo cāyaṃ lokasaddoti āha <span class="bld">‘‘mahābrahmānaṃ sahassaṃ āgata’’</span>nti. Anantaragāthāyaṃ ‘‘āgatā’’ti vuttapadameva atthavasena vadati. <span class="bld">Yatthā</span>ti yasmiṃ brahmasahasse. <span class="bld">Aññe brahme</span>ti tadaññe brahmāno. <span class="bld">Abhibhavitvā tiṭṭhati</span> vaṇṇena, yasasā āyunā ca.</p>
  1032. <p class="bodytext"><span class="bld">Issarā</span>ti teneva vasapavattanena sesabrahmānaṃ adhipatino.</p>
  1033. <p class="bodytext"><a name="para342"></a><a name="para342_dn2"></a><span class="paranum">342</span>. Kāḷakadhammasamannāgato <span class="bld">kāḷakassa</span> pāpimassa <span class="bld">mārassa bālabhāvaṃ passatha,</span> yo attano avisaye niratthakaṃ parakkamituṃ vāyamati.</p>
  1034. <p class="bodytext">Vītarāgabhāvāvahassa dhammassavanassa antarāyakaraṇena <a name="P2.0309"></a> avītarāgā rāgena baddhā eva nāma hontīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘rāgena baddhaṃ hotū’’</span>ti.</p>
  1035. <p class="bodytext"><span class="bld">Bhayānakaṃ sarañca katvā</span>ti bheravaṃ mahantaṃ saddaṃ samuṭṭhapetvā.</p>
  1036. <p class="bodytext">Idāni taṃ saddaṃ upamāya dassento <span class="bld">‘‘yathā’’</span>ti ādimāha. <span class="bld">Kañcī</span>ti tasmiṃ samāgame kañci devataṃ, mānusakaṃ vā attano <span class="bld">vase vattetuṃ asakkonto asayaṃvase</span> sayañca na attano vase ṭhito. Tenāha <span class="bld">‘‘asayaṃvasī’’</span>tiādi.</p>
  1037. <p class="bodytext"><a name="para343"></a><a name="para343_dn2"></a><span class="paranum">343</span>. <span class="bld">‘‘Vītarāgehī’’</span>ti desanāsīsametaṃ. Sabbāyapi hi tattha samāgataparisāya mārasenā apakkantāva. <span class="bld">Nesaṃ lomampi iñjayuṃ</span> tesaṃ lomamattampi na cālesuṃ, kuto antarāyakaraṇaṃ. Iti yattakā tattha visesaṃ adhigacchiṃsu, tesaṃ sabbesampi antarāyākaraṇavasena attho vibhāvetabbo, vītarāgaggahaṇena vā sarāgavītarāgavibhāvino ca tattha saṅgahitāti veditabbaṃ. <span class="bld">Māro imaṃ gāthaṃ abhāsi</span> acchariyabbhutacittajāto. Kathañhi nāma tāva ghorataraṃ mahatiṃ vibhiṃsakaṃ mayi karontepi sabbe pime nibbikārā samāhitā eva. Kasmā? Vijitāvino ime uttamapurisāti. Tenāha <span class="bld">‘‘sabbe’’</span>tiādi. Yādiso ariyānaṃ dhammanissito <a name="M2.0245"></a> pamodo, na kadāci tādiso anariyānaṃ hotīti ‘‘sāsane bhūtehi ariyehi’’ iccetaṃ vuttaṃ. Vi-saddena vinā kevalopi suta-saddo vikhyātatthavacano hoti ‘‘sutadhammassā’’tiādīsu (mahāva. 5; udā. 11) viyāti āha <span class="bld">‘‘jane vissutā’’</span>ti.</p>
  1038. <p class="bodytext"><span class="bld">Dūre</span>ti <a name="V2.0227"></a> dūre padese. Daharassa antarāyaṃ pariharantī <span class="bld">‘‘na sakkā bhante sakalaṃ kāyaṃ dassetu’’</span>nti avocāti.</p>
  1039. <p class="centered">Mahāsamayasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.</p>
  1040. <p class="chapter"><a name="dn2_8"></a>8. Sakkapañhasuttavaṇṇanā</p>
  1041. <p class="subhead">Nidānavaṇṇanā</p>
  1042. <p class="bodytext"><a name="para344"></a><a name="para344_dn2"></a><span class="paranum">344</span>. Ambasaṇḍānaṃ <a name="P2.0310"></a><a name="V2.0228"></a><a name="M2.0246"></a> adūrabhavattā ekopi so brāhmaṇagāmo <span class="bld">‘‘ambasaṇḍā’’tveva</span> bahuvacanavasena <span class="bld">vuccati,</span> yathā ‘‘varaṇā nagara’’nti. Vedi eva vediko, vediko eva vediyo ka-kārassa ya-kāraṃ katvā, tasmiṃ <span class="bld">vediyake.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘maṇivedikāsadisenā’’</span>tiādi, indanīlādimaṇimayavedikāsadisenāti attho. <span class="bld">Pubbepī</span>ti leṇakaraṇato pubbe, guhārūpena ṭhitā, dvāre indasālarukkhavatī ca, tasmā ‘‘indasālaguhā’’ti vuttā purimavohārena.</p>
  1043. <p class="bodytext"><span class="bld">Ussukkaṃ</span> vuccati abhiruci, taṃ pana buddhadassanakāmatāvasena, tathā ussāhanavasena ca pavattiyā <span class="bld">‘‘dhammiko ussāho’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Sakkena sadiso…pe… natthī</span>ti. Yathāha ‘‘appamādena maghavā, devānaṃ seṭṭhataṃ gato’’ti (dha. pa. 30). <span class="bld">Parittakenā</span>ti aparāparaṃ bahuṃ puññakammaṃ akatvā appamattakeneva <span class="bld">puññakammena.</span></p>
  1044. <p class="bodytext">Sakkopi kāmaṃ mahāpuññakatabhīruttāno hoti, sātisayāya pana dibbasampattiyā viyogahetukena sokena diguṇitena maraṇabhayena <a name="P2.0311"></a> saṃtajjito jāto. Tenāha <span class="bld">‘‘sakko pana maraṇabhayābhibhūto ahosī’’</span>ti.</p>
  1045. <p class="bodytext">Dibbacakkhunā devatānaṃ dassanaṃ nāma paṭivijjhanasadisanti āha <span class="bld">‘‘paṭivijjhī’’</span>ti. <span class="bld">Pāṭiyekko vohāro</span>ti āveṇiko piyasamudāhāro. Marisaniyasampattikāti <span class="bld">mārisā.</span> Tesañhi sampattiyo mahānubhāvatāya sahanti upaṭṭhahanti, aññe ayonisomanasikāratāya ceva appahukāya ca na sahantiyeva, sā pana nesaṃ marisaniyasampattikatā dukkhavirahitāyāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘niddukkhātipi vuttaṃ hotī’’</span>ti. <span class="bld">Ekako vā</span>ti devaparisāya vinā āgatattā vuttaṃ, mātaliādayo <a name="V2.0229"></a> pana tādisā sahāyā tadāpi ahesuṃyeva. Tathā hi vakkhati ‘‘api cāyaṃ āyasmato cakkanemisaddena tamhā samādhimhā vuṭṭhito’’ti (dī. ni. aṭṭha. 2.352). <span class="bld">Okāsaṃ nākāsi</span> <a name="M2.0247"></a> sakkassa ñāṇaparipākaṃ āgamento, aññesañca bahūnaṃ devānaṃ dhammābhisamayaṃ upaparikkhamāno. <span class="bld">So</span>ti sakko.</p>
  1046. <p class="bodytext"><span class="bld">Eva</span>nti vacanasampaṭicchane nipātoti āha <span class="bld">‘‘evaṃ hotū’’</span>tiādi. <span class="bld">Bhaddaṃtavā</span>ti pana sakkaṃ uddissa nesaṃ āsi vādo.</p>
  1047. <p class="bodytext"><a name="para345"></a><a name="para345_dn2"></a><span class="paranum">345</span>. <span class="bld">Vallabho…pe… dhammaṃ suṇātī</span>ti ayamattho govindasuttādīhi (dī. ni. 2.294) dīpetabbo. <span class="bld">Iminā katokāse</span>ti iminā pañcasikhena katokāse bhagavati.</p>
  1048. <p class="bodytext"><span class="bld">Anucariya</span>nti anucaraṇabhāvaṃ, taṃ panassa anucaraṇaṃ nāma saddhiṃ gamanamevāti āha <span class="bld">‘‘sahacaraṇaṃ ekato gamana’’</span>nti.</p>
  1049. <p class="bodytext"><span class="bld">Sovaṇṇamaya</span>nti <a name="P2.0312"></a> suvaṇṇamayaṃ. <span class="bld">Pokkhara</span>nti vīṇāya doṇimāha. <span class="bld">Daṇḍo</span>ti vīṇadaṇḍo. <span class="bld">Veṭhakā</span>ti tantīnaṃ bandhanāya ceva uppīḷanāya ca dhametabbā veṭhakā. <span class="bld">Pattaka</span>nti pokkharaṃ. <span class="bld">Samapaññāsamucchanā mucchetvā</span>ti yathā samapaññāsamucchanā kamato tattha saṃmucchanaṃ kātuṃ sakkā, evaṃ taṃ sajjetvāti attho. ‘‘Samapaññāsamucchanā saṃmucchetvā’’ti ca idaṃ devaloke niyataṃ vīṇāvādanavidhiṃ sandhāya vuttaṃ. Manussaloke pana ekavīsati mucchanā. Tenevāha <span class="bld">vīṇopamasuttavaṇṇanāyaṃ –</span></p>
  1050. <p class="gatha1">‘‘Satta sarā tayo gāmā, mucchanā ekavīsati;</p>
  1051. <p class="gathalast">Tānā cekūnapaññāsa, iccete saramaṇḍalā’’ti. (a. ni. aṭṭha. 3.55; sārattha. ṭī. 3.243);</p>
  1052. <p class="bodytext">Tattha chajjo, usabho, gandhāro, majjhimo, pañcamo, dhevato, nisādoti ete <span class="bld">satta sarā.</span> Chajjagāmo, majjhimagāmo, sādhāraṇagāmoti <span class="bld">tayo gāmā,</span> sarasamūhāti attho. Manussaloke vādanavidhinā ekekasseva ca sarassa vasena tayo tayo mucchanā katvā <span class="bld">ekavīsati mucchanā.</span> Ekekasseva ca sarassa satta satta tānabhedā, yato sarassa mandataravavatthānaṃ hoti, te <span class="bld">ekūnapaññāsa tānavisesā</span>ti, tisso duve catasso, catasso tisso duve catassoti <span class="bld">dvāvīsati suti</span>bhedā <a name="V2.0230"></a> icchitā, ayaṃ pana ekekassa sarassa vasena satta satta mucchanā, antarasarassa ca ekāti samapaññāsāya mucchanānaṃ yogyabhāvena vīṇaṃ vajjesi. Tena vuttaṃ ‘‘samapaññāsa <a name="M2.0248"></a> mucchanā saṃmucchetvā’’ti. Sesadeve jānāpento sakkassa gamanakālanti yojanā.</p>
  1053. <p class="bodytext"><a name="para346"></a><a name="para346_dn2"></a><span class="paranum">346</span>. <span class="bld">Atirivā</span>ti ra-kāro padasandhikaro, atīva ativiyāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Pakati</span> <a name="P2.0313"></a> <span class="bld">…pe… agamāsi</span> maraṇabhayasaṃtajjitattā taramānarūpo. Tenevāha <span class="bld">‘‘nanu cā’’</span>tiādi.</p>
  1054. <p class="bodytext"><a name="para347"></a><a name="para347_dn2"></a><span class="paranum">347</span>. Buddhā nāma mahākāruṇikā, sadevakassa lokassa hitasukhatthāya eva uppannā, te kathaṃ atthikehi durupasaṅkamāti āha <span class="bld">‘‘ahaṃ sarāgo’’</span>tiādi. <span class="bld">Tadantaraṃ paṭisallīnā</span>ti yena antarena yena khaṇena upasaṅkameyya, tadantaraṃ paṭisallīnā jhānaṃ samāpannā. Tadantara-saddo vā ‘‘etarahī’’ti iminā samānatthoti āha <span class="bld">‘‘sampati paṭisallīnā vā’’</span>ti.</p>
  1055. <p class="subhead">Pañcasikhagītagāthāvaṇṇanā</p>
  1056. <p class="bodytext"><a name="para348"></a><a name="para348_dn2"></a><span class="paranum">348</span>. <span class="bld">Sāvesī</span>ti yathādhippetamucchanaṃ paṭṭhapetvā vīṇaṃ vādento taṃtaṃṭhānuppattiyā pākaṭībhūtamandatāvavatthaṃ dassento sumadhurakomalamadhupānamattamadhukāravirutāpahāsinilakkhaṇo pasannabhānī samaravaṃ tantissaraṃ sāvesi.</p>
  1057. <p class="gatha1">‘‘Sakyaputtova jhānena, ekodi nipako sato;</p>
  1058. <p class="gathalast">Amataṃ muni jigīsāno….</p>
  1059. <p class="gathalast">Yathāpi muni nandeyya, patvā sambodhiṃ uttama’’nti. (dī. ni. 2.348);</p>
  1060. <p class="unindented">Ca evaṃ <span class="bld">buddhūpasañhitā.</span> Buddhūpasañhitā pana buddhānaṃ dhammasarīraṃ ārabbha nissayaṃ katvā pavattitāti āha ‘‘dhammo arahatāṃ ivā’’ti. Dhammūpasañhitā, arahattūpasañhitā ca veditabbā.</p>
  1061. <p class="bodytext"><span class="bld">Sūriyasamānasarīrā</span>ti sūriyasamānappabhāsarīrā. Tenāha <span class="bld">‘‘tassā kirā’’</span>tiādi. Yasmā timbaruno gandhabbadevarājassa sūriyavaccha sā <a name="P2.0314"></a> aṅke jātā, tasmā āha <span class="bld">‘‘yaṃ timbaruṃ devarājānaṃ</span> <a name="V2.0231"></a> <span class="bld">nissāya tvaṃ jātā’’</span>ti. Kalyāṇaṅgatāya <span class="bld">‘‘kalyāṇī’’</span>ti vuttāti āha <span class="bld">‘‘sabbaṅgasobhanā’’</span>ti.</p>
  1062. <p class="bodytext">Rāgāvesavasena <a name="M2.0249"></a> pubbe vuttā gāthā idānipi <span class="bld">tameva ārabbha</span> purato ṭhitaṃ viya <span class="bld">ālapanto vadati.</span></p>
  1063. <p class="bodytext"><span class="bld">Thanudara</span>nti payodharañca udarañca adhippetanti āha <span class="bld">‘‘thanavemajjhaṃ udarañcā’’</span>ti.</p>
  1064. <p class="bodytext"><span class="bld">Kiñci kāraṇa</span>nti kiñci pīḷaṃ.</p>
  1065. <p class="bodytext"><span class="bld">Pakatiṃ jahitvā ṭhitaṃ</span> abhirattabhāvena.</p>
  1066. <p class="bodytext"><span class="bld">Vāmūrū</span>ti ruciraūrū. Tenāha <span class="bld">‘‘vāmākārenā’’</span>tiādi. Vāmavikasitarucirasundarābhirūpacārusaddā hi ekatthā daṭṭhabbā. <span class="bld">Na tikhiṇa</span>nti na tikkhaṃ na lūkhaṃ na kakkhaḷaṃ. <span class="bld">Manda</span>nti mudu siniddhaṃ.</p>
  1067. <p class="bodytext"><span class="bld">Anekabhāvo</span>ti anekasabhāvo, so pana bahuvidho nāma hotīti āha <span class="bld">‘‘anekavidho jāto’’</span>ti. <span class="bld">Anekabhāgo</span>ti anekakoṭṭhāso.</p>
  1068. <p class="bodytext"><span class="bld">Tayā saddhiṃ vipaccata</span>nti tayā sahitaṃyeva me taṃ kammaṃ vipaccatu, tayā saheva tassa kammassa phalaṃ anubhaveyyanti adhippāyo. <span class="bld">Tayā saddhimevā</span>ti yathā cakkavattisaṃvattaniyakammaṃ tassa nissandaphalabhūtena itthiratanena saddhiṃyeva vipākaṃ deti, evaṃ taṃ me kammaṃ tayā saddhiṃyeva mayhaṃ vipākaṃ detu.</p>
  1069. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekodī</span>ti ekodibhāvaṃ gato, samāhitoti attho. <span class="bld">Jigīsāno</span>ti jigīsamāno hoti. Tathābhūtova jigīsati nāmāti tathā paṭhamavikappo vutto. Dutiyavikappe pana ‘‘vicaratī’’ti kiriyāpadaṃ āharitvā attho vutto.</p>
  1070. <p class="bodytext"><span class="bld">Nandeyya</span>nti samāgamaṃ patthento vadati atisassirikarūpasobhāya.</p>
  1071. <p class="bodytext"><a name="para349"></a><a name="para349_dn2"></a><span class="paranum">349</span>. <span class="bld">Saṃsandatī</span>ti <a name="P2.0315"></a><a name="V2.0232"></a> sameti, yāya mucchanāya, yena ca ākārena tantissaro pavatto, taṃ mucchanaṃ anativattento, teneva ca ākārena gītassaropi pavattoti attho. Yena ajjhāsayena bhagavā pañcasikhassa gandhabbe vaṇṇaṃ kathesi, yadatthañca kathesi, taṃ sabbaṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘kasmā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Natthi</span> bodhimūle eva samucchinnattā. <span class="bld">Upekkhako bhagavā</span> anupalittabhāvato. <span class="bld">Suvimuttacitto bhagavā</span> chandarāgato, sabbasmā <a name="M2.0250"></a> ca kilesā. Yadi evaṃ kasmā pañcasikhassa gandhabbe vaṇṇaṃ kathesīti āha <span class="bld">‘‘sace panā’’</span>tiādi.</p>
  1072. <p class="bodytext"><span class="bld">Ganthitā</span>ti sandahitā, tā pana nirantaraṃ kathiyamānā rāsikatā viya hontīti āha <span class="bld">‘‘piṇḍitā’’</span>ti. <span class="bld">Vohāravacana</span>nti bhagavato, bhikkhūnañca purato vattabbaṃ upacāravacanaṃ.</p>
  1073. <p class="bodytext"><span class="bld">Upanaccantiyā</span>ti upagantvā naccantiyā.</p>
  1074. <p class="subhead">Sakkūpasaṅkamanavaṇṇanā</p>
  1075. <p class="bodytext"><a name="para350"></a><a name="para350_dn2"></a><span class="paranum">350</span>. ‘‘Kadā saṃyūḷhā’’tiādīni vadanto <span class="bld">paṭisammodati. Vippakārampi dasseyyā</span>ti aḍḍhakatābhinayavasena naccampi dasseyya.</p>
  1076. <p class="bodytext"><a name="para351"></a><a name="para351_dn2"></a><span class="paranum">351</span>. ‘‘Abhivadito sakko devānamindo’’tiādīnaṃ ‘‘tena kho pana samayenā’’tiādīnaṃ (pārā. 16, 24) viya saṅgītikāravacanabhāve saṃsayo natthi, ‘‘evañca pana tathāgatā’’ti idha pana siyā saṃsayoti ‘‘dhammasaṅgāhakattherehi ṭhapitavacana’’nti vatvā itarassāpi tathābhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘sabbameta’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Vuḍḍhivacanena vutto</span>ti ‘‘sukhī hotu pañcasikha sakko devānaṃ indo’’ti āsīsavādaṃ vutto. ‘‘Bhagavato pāde sirasā vandatī’’ti vadanto abhivādeti nāma ‘‘sukhī hotū’’ti āsīsavādassa vadāpanato. Tathā pana āsīsavādaṃ vadanto abhivadati nāma sabbakālaṃ tatheva tiṭṭhanato.</p>
  1077. <p class="bodytext">Uruṃ <a name="P2.0316"></a> vepullaṃ dassati dakkhatīti <span class="bld">urundā</span> vibhattialopena. <span class="bld">Vivaṭā</span> aṅgaṇaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Yo pakatiyā guhāyaṃ andhakāro, so antarahito</span>ti yo tassaṃ guhāyaṃ satthu samantato asītihatthato ayaṃ pākatiko andhakāro, so devānaṃ vatthābharaṇasarīrobhāsehi antarahito, āloko sampajji. Asītihatthe pana buddhālokeneva andhakāro antarahito, na ca samattho devānaṃ obhāso buddhānaṃ abhibhavituṃ.</p>
  1078. <p class="bodytext"><a name="para352"></a><a name="para352_dn2"></a><span class="paranum">352</span>. <span class="bld">Cirappaṭikāha</span>nti <a name="V2.0233"></a> cirappabhutiko ahaṃ. <span class="bld">Aḍḍakaraṇaṃ nāma natthi</span> avivādādhikaraṇaṭṭhāne nibbattattā. <span class="bld">Kīḷādīnipī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena dhammassavanādiṃ saṅgaṇhāti.</p>
  1079. <p class="bodytext"><span class="bld">Salaḷamayagandhakuṭiya</span>nti <a name="M2.0251"></a> salaḷarukkhehi raññā pasenadinā kāritagandhakuṭiyaṃ. <span class="bld">Tenassā</span>ti tena phaladvayādhigamena pahīnaoḷārikakāmarāgatāya <span class="bld">assā</span> bhūjatiyā <span class="bld">devaloke abhiratiyeva natthi. Cakkanemisaddena tamhā samādhimhā vuṭṭhito</span>ti ettha adhippāyaṃ ajānantā ‘‘ārammaṇassa adhimattatāya samāpattito vuṭṭhānaṃ jāta’’nti maññeyyunti taṃ paṭikkhipanto <span class="bld">‘‘samāpanno saddaṃ suṇātī</span>ti <span class="bld">no vata re vattabbe’’</span>ti āha. Sati ca ārammaṇasaṅghaṭṭanāyaṃ gahaṇenapi bhavitabbanti adhippāyena ‘‘suṇātī’’ti vuttaṃ, itaro ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa saddo kaṇṭako’’ti vacanamattaṃ nissāya sabbassāpi jhānassa saddo kaṇṭakoti adhippāyena paṭikkhepaṃ asahanto <span class="bld">‘‘nanu bhagavā…pe…</span> <a name="P2.0317"></a> <span class="bld">bhaṇatī’’</span>ti imameva suttapadaṃ uddhari. Tattha yathā dosadassanapaṭipakkhabhāvanāvasena paṭighasaññānaṃ suppahīnattā mahatāpi saddena arūpasamāpattito na vuṭṭhānaṃ, evaṃ ‘‘uppādo bhayaṃ, anuppādo khema’’ntiādinā sammadeva dosadassanapaṭipakkhabhāvanāvasena sabbāsampi lokiyasaññānaṃ aggamaggena samatikkantattā ārammaṇādhigamatāya na kadāci phalasamāpattito vuṭṭhānaṃ hotīti. Tathā pana na suppahīnattā paṭighasaññānaṃ sabbarūpasamāpattito vuṭṭhānaṃ hoti, paṭhamajjhānaṃ pana appakampi saddaṃ na sahatīti taṃsamāpannassa ‘‘saddo kaṇṭako’’ti vuttaṃ. Yadi pana paṭighasaññānaṃ vikkhambhitattā mahatāpi saddena arūpasamāpattito na vuṭṭhānaṃ hoti, pageva maggaphalasamāpattito. Tenāha <span class="bld">‘‘cakkanemisaddenā’’</span>tiādi. <span class="bld">Cakkanemisaddenā</span>ti ca nayidaṃ karaṇavacanaṃ hetumhi, karaṇe vā atha kho sahayoge. Imameva hi atthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘bhagavā panā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  1080. <p class="subhead">Gopakavatthuvaṇṇanā</p>
  1081. <p class="bodytext"><a name="para353"></a><a name="para353_dn2"></a><span class="paranum">353</span>. <span class="bld">Paripūrakārinī</span>ti paripuṇṇāni, parisuddhāni ca katvā rakkhitavatī. <span class="bld">‘‘Itthitta’’</span>ntiādi tattha virajjanākāradassanaṃ. <span class="bld">Dhitthibhāvaṃ</span>itthibhāvassa dhikkāro hetūti attho. <span class="bld">Ala</span>nti paṭikkhepavacanaṃ, payojanaṃ natthīti attho. <span class="bld">Virājetī</span>ti jigucchati. <span class="bld">Etā sampattiyo</span>ti cakkavattisiriādikā etā yathāvuttasampattiyo. <span class="bld">Tasmā</span> pubbaparicayena upaṭṭhita<span class="bld">nikantivasena. Upaṭṭhānasāla</span>nti sudhammadevasabhaṃ.</p>
  1082. <p class="bodytext"><span class="bld">So</span>ti <a name="P2.0318"></a><a name="M2.0252"></a><a name="V2.0234"></a> gopakadevaputto. <span class="bld">Vaṭṭetvā vaṭṭetvā</span>ti tomarādiṃ vattentena viya codanavacanaṃ parivaṭṭetvā parivaṭṭetvā. <span class="bld">Gāḷhaṃ vijjhitabbā</span>ti gāḷhataraṃ ghaṭṭetabbā.</p>
  1083. <p class="bodytext"><span class="bld">Kuto mukhā</span>ti kuto pavattañāṇamukhā. Tenāha <span class="bld">‘‘aññavihitakā’’</span>ti. <span class="bld">Katapuññe</span>ti sammā katapuññe dhamme.</p>
  1084. <p class="bodytext"><span class="bld">Dāyo</span>ti lābho. So hi dīyati tehi dātabbattā dāyo, yesaṃ dīyati, tehi laddhattā lābhoti ca vuccati. <span class="bld">Saṅkhāre…pe… patiṭṭhahiṃsu</span> katādhikārattā. <span class="bld">Tattha</span> tāvatiṃsabhavane <span class="bld">ṭhitānaṃyeva nibbatto</span> yathā sakkassa indasālaguhāyaṃ ṭhitasseva sakkattabhāvo.</p>
  1085. <p class="bodytext"><span class="bld">Nikantiṃ</span> tasmiṃ gandhabbakāye ālayaṃ samucchindituṃ na sakkonto.</p>
  1086. <p class="bodytext"><a name="para354"></a><a name="para354_dn2"></a><span class="paranum">354</span>. <span class="bld">Attanāva veditabbo</span>ti attanāva adhigantvā veditabbo, na parappaccayikena. <span class="bld">Tumhehi vuccamānānī</span>ti kevalaṃ tumhehi vuccamānāni.</p>
  1087. <p class="bodytext"><span class="bld">Viyāyāmā</span>ti vissaṭṭhaṃ vīriyaṃ santāne pavattema. <span class="bld">Pakatiyā</span>ti rūpāvacarabhāvena, ‘‘anussara’’nti vā pāṭho.</p>
  1088. <p class="bodytext">Kāmarāgo eva ‘‘chando rāgo chandarāgo’’tiādi pavattibhedena saṃyojanaṭṭhena <span class="bld">‘‘kāmarāgasaṃyojanānī’’</span>ti, yogaganthādipavattiākārabhedena <span class="bld">‘‘kāmabandhanānī’’</span>ti ca vutto. <span class="bld">Pāpimayogānī</span>ti ettha pana sesayogaganthānampi vasena attho veditabbo.</p>
  1089. <p class="bodytext"><span class="bld">Duvidhāna</span>nti <a name="P2.0319"></a> vatthukāmakilesakāmavasena duvidhānaṃ.</p>
  1090. <p class="bodytext">‘‘Ettha kiṃ, tattha ki’’nti ca padadvaye <span class="bld">ki</span>nti nipātamattaṃ. <span class="bld">Cātuddisabhāve</span>ti tesaṃ buddhādīnaṃ tiṇṇaṃ ratanānaṃ catuddisayogyabhāve appaṭihaṭabhāve. Buddharatanañhi mahākāruṇikatāya, anāvaraṇañāṇatāya, paramasantuṭṭhatāya ca cātuddisaṃ, dhammaratanaṃ svākkhātatāya, saṅgharatanaṃ suppaṭipannatāya. Tenāha <span class="bld">‘‘sabbadisāsu asajjamāno’’</span>ti.</p>
  1091. <p class="bodytext">Majjhimassa paṭhamajjhānassa adhigatattā tāvadeva <span class="bld">kāyaṃ brahmapurohitaṃ adhigantvā</span> tāvadeva purimaṃ <a name="V2.0235"></a> jhānasatiṃ paṭilabhitvā taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā orambhāgiyasaṃyojanasamucchindanena <span class="bld">maggaphalavisesaṃ</span> anāgāmiphalasaṅkhātaṃ visesaṃ <span class="bld">ajjhagaṃsu</span> adhigacchiṃsu. Keci pana ‘‘kāmāvacarattabhāvena <a name="M2.0253"></a> maggaphalāni adhigacchiṃsūti adhippāyena pañcamassa jhānassa anadhigatattā suddhāvāsesu na uppajjiṃsu, paṭhamajjhānalābhitāya pana brahmapurohitesu nibbattiṃsū’’ti vadanti.</p>
  1092. <p class="subhead">Maghamāṇavavatthuvaṇṇanā</p>
  1093. <p class="bodytext"><a name="para355"></a><a name="para355_dn2"></a><span class="paranum">355</span>. <span class="bld">Visuddho</span>ti visuddhaajjhāsayo, upanissayasampannoti adhippāyo. <span class="bld">Gāmakammakaraṇaṭṭhāna</span>nti gāmikānaṃ upaṭṭhānaṭṭhānaṃ vadati. <span class="bld">Tāvatakenevā</span>ti attanā sodhitaṭṭhāneva aññassa āgantvā avaṭṭhāneneva. <span class="bld">Satiṃ paṭilabhitvā</span>ti ‘‘aho mayā katakammaṃ saphalaṃ jāta’’nti yoniso cittaṃ uppādetvā.</p>
  1094. <p class="bodytext"><span class="bld">Pāsāṇe</span>ti maggamajjhe uccatarabhāvena ṭhitapāsāṇe. <span class="bld">Uccāletvā</span>ti uddharitvā. <span class="bld">Etassa saggassa gamanamagga</span>nti etassa candādīnaṃ uppattiṭṭhānabhūtassa saggassa gamanamaggaṃ puññakammaṃ.</p>
  1095. <p class="bodytext">Sugativasena laddhabbaṃ, kahāpaṇañcāti <span class="bld">kahāpaṇaṃ,</span> daṇḍavasena laddhabbaṃ bali <span class="bld">daṇḍabali. Gahapatikā</span> <a name="P2.0320"></a> <span class="bld">kiṃ karissantī</span>ti gahapatikā nāma aṭavikā viya visamanissitā, te na kañci anatthaṃ karissanti, evaṃ <span class="bld">tayā jānamānena kasmā mayhaṃ na kathita</span>nti yadipi pubbe na kathitaṃ, etarahi pana bhayena kathitaṃ, <span class="bld">mā mayhaṃ dosaṃ kareyyātha,</span> ārocitakālato paṭṭhāya na mayhaṃ dosoti vadati.</p>
  1096. <p class="bodytext"><span class="bld">Nibaddha</span>nti ekantikaṃ.</p>
  1097. <p class="bodytext"><span class="bld">Pisuṇesī</span>ti pisuṇakammamakāsi, tumhākaṃ antare mayhaṃ pesuññaṃ upasaṃharatīti attho. Puna aharaṇīyaṃ brahmadeyyaṃ <span class="bld">katvā. Mayhampī</span>ti mayhampi atthāya maṃ uddissa <span class="bld">puññakammaṃ karotha.</span> Nīluppalaṃ nāma vikasamānaṃ udakato uggantvāva vikasati, evaṃ ahutvā <span class="bld">antoudake pupphitaṃ nīluppalaṃ viya.</span> Amhākaṃ panidaṃ puññakammaṃ bhavantarūpapattiyā vinā imasmiṃyeva attabhāve vipākaṃ detīti yojanā. <span class="bld">Cintāmattakampī</span>ti domanassavasena cintāmattakampi.</p>
  1098. <p class="bodytext"><span class="bld">Pagevā</span>ti <a name="V2.0236"></a> kālasseva, ativiya pātoti attho. <span class="bld">Kaṇṇikūpaga</span>nti kaṇṇikayogyaṃ. <span class="bld">Tacchetvā maṭṭhaṃ katvā</span> kaṇṇikāya kattabbaṃ sabbaṃ niṭṭhapetvā. Tathā hi sā vatthena veṭhetvā ṭhapitā.</p>
  1099. <p class="bodytext"><span class="bld">Cayabandhanaṃ</span> <a name="M2.0254"></a> sālāya adhiṭṭhānasajjanaṃ. <span class="bld">Kaṇṇikamañcabandhanaṃ</span> kaṇṇikārohanakāle āruhitvā avaṭṭhānaaṭṭakaraṇaṃ.</p>
  1100. <p class="bodytext"><span class="bld">Yassa atthate phalake</span> yassa phalake atthateti yojanā.</p>
  1101. <p class="bodytext"><span class="bld">Avidūre</span>ti sālāya, koviḷārarukkhassa ca avidūre. <span class="bld">Sabbajeṭṭhikā</span>ti sabbāsaṃ tassa bhariyānaṃ jeṭṭhikā sujātā.</p>
  1102. <p class="bodytext"><span class="bld">Tassevā</span>ti sakkasseva. <span class="bld">Santike</span>ti samīpe santikāvacarā hutvā nibbattā. Dhajena saddhiṃ sahassayojaniko <span class="bld">pāsādo.</span></p>
  1103. <p class="bodytext"><span class="bld">Kakkaṭakavijjhanasūlasadisa</span>nti <a name="P2.0321"></a> kakkaṭake gaṇhituṃ tassa bilapariyantassa vijjhanasūcisadisaṃ.</p>
  1104. <p class="bodytext"><span class="bld">Maccharūpenā</span>ti matamaccharūpena. <span class="bld">Osaratī</span>ti pilavanto gacchati. <span class="bld">Tassāpi</span> bakasakuṇikāya <span class="bld">pañca vassasatāni āyu ahosi</span> devanerayikānaṃ viya manussapetatiracchānānaṃ āyuno aparicchinnattā.</p>
  1105. <p class="bodytext"><span class="bld">Ukkuṭṭhimakāsī</span>ti uccāsaddamakāsi.</p>
  1106. <p class="bodytext"><span class="bld">Pubbasannivāsenā</span>ti purimajātīsu cirasannivāsena. Evañhi ekaccānaṃ diṭṭhamattenapi sineho uppajjati. Tenāha bhagavā –</p>
  1107. <p class="gatha1">‘‘Pubbeva sannivāsena, paccuppannahitena vā;</p>
  1108. <p class="gathalast">Evaṃ taṃ jāyate pemaṃ, uppalaṃva yathodake’’ti. (jā. 1.2.174);</p>
  1109. <p class="bodytext"><span class="bld">Avasesesū</span>ti <a name="V2.0237"></a> asure, sakkaṃ ṭhapetvā dvīsu devalokesu deveva sandhāya vadati.</p>
  1110. <p class="bodytext"><span class="bld">Atthanissita</span>nti attano, paresañca atthameva hitameva nissitaṃ, taṃ pana hitaṃ sukhassa nidānanti āha <span class="bld">‘‘kāraṇanissita’’</span>nti.</p>
  1111. <p class="subhead">Pañhaveyyākaraṇavaṇṇanā</p>
  1112. <p class="bodytext"><a name="para357"></a><a name="para357_dn2"></a><span class="paranum">357</span>. <span class="bld">Kiṃsaṃyojanā</span>ti kīdisasaṃyojanā. Satte anatthe saṃyojenti bandhantīti <span class="bld">saṃyojanānī</span>ti āha <span class="bld">‘‘kiṃbandhanā, kena bandhanena baddhā’’</span>ti. <span class="bld">Puthukāyā</span>ti bahū sattakāyāti āha <span class="bld">‘‘bahū janā’’</span>ti. Veraṃ vuccati dosoti āha <span class="bld">‘‘averāti appaṭighā’’</span>ti. Āvudhena <a name="M2.0255"></a> sarīre daṇḍo <span class="bld">āvudhadaṇḍo,</span> dhanassa dāpanatthena daṇḍo <span class="bld">dhanadaṇḍo,</span> tadubhayākaraṇena tato vinimutto <span class="bld">adaṇḍo,</span> sampattiharaṇato, saha anatthuppattito ca sapatto, paṭisattūti āha <span class="bld">‘‘asapattāti apaccatthikā’’</span>ti. <span class="bld">Byāpajjhaṃ</span> <a name="P2.0322"></a> vuccati cittadukkhaṃ, tabbirahitā <span class="bld">abyāpajjhā</span>ti āha <span class="bld">‘‘vigatadomanassā’’</span>ti. Pubbe ‘‘averā’’ti padena sambaddhāghātakābhāvo vutto. Tenāha ‘‘appaṭighā’’ti. <span class="bld">‘‘Averino’’</span>ti pana imināpi kopamattassapi anuppādanaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘katthaci kopaṃ na uppādetvā’’</span>ti. ‘‘Viharemū’’ti ca padaṃ purimapadehipi yojetabbaṃ ‘‘averā viharemū’’tiādinā. Ayañca averādibhāvo saṃvibhāgena pākaṭo hotīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘accharāyā’’</span>ti ādiṃ vatvā <span class="bld">‘‘iti ce nesaṃ hotī’’</span>ti vuttaṃ. Cittuppatti daḷhatarāpi hutvā pavattatīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘dānaṃ datvā, pūjaṃ katvā ca patthayantī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Iti ce</span>ti <span class="bld">ce</span>-saddo anvayasaṃsaggena parikappetīti āha <span class="bld">‘‘evañca nesa’’</span>nti.</p>
  1113. <p class="bodytext">Yāya kāyaci paresaṃ sampattiyā khīyanaṃ usūyanaṃ asahanaṃ lakkhaṇaṃ etissāti <span class="bld">parasampattikhīyanalakkhaṇā,</span> yadaggena attasampattiyā parehi sādhāraṇabhāvaṃ asahanalakkhaṇaṃ, tadaggenassa ‘‘nigūhanalakkhaṇa’’ntipi vattabbaṃ. Tathā hissa porāṇā ‘‘mā idaṃ acchariyaṃ aññesaṃ hotu, mayhameva hotūti macchariya’’nti nibbacanaṃ vadanti. <span class="bld">Abhidhamme</span> ‘‘yā paralābhasakkāragarukāramānanavandanapūjanāsu issā issāyanā’’tiādinā (dha. sa. 1126) nikkhepakaṇḍe, ‘‘yā etesu paresaṃ lābhādīsu kiṃ iminā imesa’’ntiādinā taṃsaṃvaṇṇanāyañca <span class="bld">vuttāneva,</span> tasmā tattha vuttanayeneva veditabbānīti adhippāyo.</p>
  1114. <p class="bodytext">Yasmā pana issāmacchariyāni bahvādīnavāni, tesaṃ vibhāvanā lokassa bahukārā<a name="P2.0323"></a>, tasmā <span class="bld">abhidhammaṭṭhakathāyaṃ</span> <a name="V2.0238"></a> (dha. sa. aṭṭha. 1125) vibhāvitānampi tesaṃ diṭṭhadhammikepi samparāyike piādīnave dassento <span class="bld">‘‘āvāsamacchariyena panā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Etthā</span>ti etesu issāmacchariyesu, etesu vā āvāsamacchariyādīsu pañcasu macchariyesu. <span class="bld">Saṅkāraṃ sīsena ukkhipitvāva vicarati</span> <a name="M2.0256"></a> tattha laggacittatāya, nihīnajjhāsayatāya ca. <span class="bld">Mamā</span>ti mayā, ayameva vā pāṭho. <span class="bld">Lohitampi mukhato uggacchati</span> cittavighātena saṃtattahadayatāya. <span class="bld">Kucchivirecanampi hoti</span> atijalaggino. Añño vibhavapaṭivedhadhammo ariyānaṃyeva hoti, te ca taṃ na maccharāyanti macchariyassa sabbaso pahīnattā. Paṭivedhadhamme macchariyassa asambhavo evāti āha <span class="bld">‘‘pariyattidhammamacchariyena cā’’</span>ti. Vaṇṇamacchariyena <span class="bld">dubbaṇṇo,</span> dhammamacchariyena <span class="bld">eḷamūgo</span> duppañño hoti.</p>
  1115. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Apicā’’</span>tiādi pañcannaṃ macchariyānaṃ vasena kammasarikkhakavipākadassanaṃ. <span class="bld">Āvāsamacchariyena lohagehe paccati</span> paresaṃ āvāsapaccayahitasukhanisedhanato. <span class="bld">Kulamacchariyena appalābho hoti</span> parehi kulesu laddhabbalābhanisedhanato, <span class="bld">appalābho</span>ti ca alābhoti attho. <span class="bld">Lābhamacchariyena gūthaniraye nibbattati</span> lābhahetu parehi laddhabbassa assādanisedhanato. Sabbathāpi nirassādo hi gūthanirayo. <span class="bld">Vaṇṇo nāma na hotī</span>ti sarīravaṇṇo, guṇavaṇṇoti duvidhopi vaṇṇo nāmamattenapi na hoti, tattha tattha nibbattamāno virūpo eva hoti. Sampattinigūhanasabhāvena macchariyena virūpite santāne yebhuyyena guṇā patiṭṭhameva na labhanti, ye ca patiṭṭhaheyyuṃ, tesampi vasenassa vaṇṇo na bhaveyya. Te hi tassa loke rattiṃ khittā sarā viya na paññāyanti. <span class="bld">Dhammamacchariyena</span> <span class="bld">kukkuḷaniraye.</span> <span class="bld">Sotāpattimaggena</span> <a name="P2.0324"></a> <span class="bld">pahīyati</span> apāyagamanīyabhāvato. <span class="bld">Verādīhi na parimuccantiyeva</span> tapparimuccanāya icchāya appattabbattā jātiādidhammānaṃ sattānaṃ jātiādīhi viya.</p>
  1116. <p class="bodytext"><span class="bld">Tiṇṇā mettha kaṅkhā</span>ti ma-kāro padasandhikaro. <span class="bld">Etasmiṃ pañhe</span>ti etasmiṃ ‘‘kiṃsaṃyojanā nu kho’’ti evaṃ ñātuṃ icchite atthe. <span class="bld">Tumhākaṃ vacanaṃ sutvā</span>ti ‘‘issāmacchariyasaṃyojanā’’ti evaṃ pavattaṃ tumhākaṃ vissajjanavacanaṃ sutvā. <span class="bld">Kaṅkhā tiṇṇā</span>ti yathāpucchite atthe saṃsayo tarito vigato desanānussaraṇamattena, na samucchedavasenāti āha <span class="bld">‘‘na maggavasenā’’</span>tiādi. <span class="bld">Ayampi kathaṃkathā vigatā</span>ti kaṅkhāya vigatattā eva tassā pavattiākāravisesabhūtā <span class="bld">‘‘idaṃ katha idaṃ katha’’</span>nti ayampi kathaṃkathā <span class="bld">vigatā apagatā.</span></p>
  1117. <p class="bodytext"><a name="para358"></a><a name="para358_dn2"></a><span class="paranum">358</span>. <span class="bld">Nidānādīni</span> <a name="M2.0257"></a> mahānidānasuttavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.95) <span class="bld">vuttatthāneva.</span> Piyānaṃ <a name="V2.0239"></a> attano pariggahabhūtānaṃ sattasaṅkhārānaṃ parehi sādhāraṇabhāvāsahanavasena, nigūhanavasena ca pavattanato <span class="bld">piyasattasaṅkhāranidānaṃ macchariyaṃ,</span> appiyānaṃ pariggahabhūtānaṃ sattānaṃ, saṅkhārānañca asahanavasena pavattiyā <span class="bld">appiyasattasaṅkhāranidānā issā.</span> Yañhi kiñci appiyasambandhaṃ bhaddakampi taṃ kodhanassa appiyamevāti. <span class="bld">Ubhaya</span>nti macchariyaṃ, issā cāti ubhayaṃ. <span class="bld">Ubhayanidāna</span>nti piyanidānañceva appiyanidānañca. <span class="bld">Piyā</span>ti iṭṭhā. <span class="bld">Keḷāyitā</span>ti dhanāyitā. <span class="bld">Mamāyitā</span>ti mamattaṃ katvā pariggahitā. <span class="bld">Issaṃ karotī</span>ti ‘‘kiṃ imassa iminā’’ti tassa piyasattalābhāsahanavasena ussūyati, <span class="bld">tameva</span> piyasattaṃ <span class="bld">yācito. Aho vatassā</span>ti sādhu vata assa. ‘‘Imassa puggalassa <span class="bld">evarūpaṃ piyavatthu na bhaveyyā’’ti issaṃ karoti</span> usūyaṃ uppādeti. <span class="bld">Mamāyantā</span>ti keḷāyantā. <span class="bld">Appiye</span>ti appiye satte tesaṃ satāpato. <span class="bld">Assā</span>ti puggalassa, yena te laddhā. <span class="bld">Te</span>ti <a name="P2.0325"></a> sattasaṅkhārā, <span class="bld">sacepi amanāpā honti</span> appiyehi samudāgatattā. <span class="bld">Viparītavuttitāyā</span>ti ayāthāvagāhitāya. <span class="bld">Ko añño evarūpassa lābhī</span>ti tena attānaṃ sambhāvento <span class="bld">issaṃ vā karoti.</span> Aññassa tādisaṃ uppajjamānampi ‘‘aho vatassa evarūpaṃ na bhaveyyā’’ti <span class="bld">issaṃ vā karoti,</span> ayañca nayo heṭṭhā vuttanayattā na gahito.</p>
  1118. <p class="bodytext">Vatthukāmānaṃ pariyesanavasena pavatto chando <span class="bld">pariyesanachando.</span> Paṭilābhapaccayo chando <span class="bld">paṭilābhachando.</span> Paribhuñjanavasena pavatto chando <span class="bld">paribhogachando.</span> Paṭiladdhānaṃ sannidhāpanavasena, saṅgopanavasena ca pavatto chando <span class="bld">sannidhichando.</span> Diṭṭhadhammikameva payojanaṃ cintetvā vissajjanavasena pavatto chando <span class="bld">vissajjanachando.</span> Tenāha ‘‘katamo’’tiādi.</p>
  1119. <p class="bodytext">Ayaṃ pañcavidhopi atthato taṇhāyanamevāti āha <span class="bld">‘‘taṇhāmattamevā’’</span>ti.</p>
  1120. <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ vutto</span> ‘‘lābhaṃ paṭicca vinicchayo’’ti evaṃ mahānidānasutte (dī. ni. 2.103) vutto <span class="bld">vinicchayavitakko vitakko nāma,</span> na yo koci vitakko. Idāni yathāvuttaṃ <a name="M2.0258"></a> vinicchayavitakkaṃ atthuddhāranayena nīharitvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘vinicchayo’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Aṭṭhasata</span>nti aṭṭhādhikaṃ sataṃ, tañca kho taṇhāvicaritānaṃ sataṃ, na yassa kassacīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘taṇhāvicarita’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Taṇhāvinicchayo nāma</span> taṇhāya vasena vakkhamānanayena ārammaṇassa vinicchinanato. Diṭṭhidassanavasena ‘‘idameva saccaṃ, moghaṃ añña’’nti vinicchinanato <span class="bld">diṭṭhivinicchayo nāma. Iṭṭhaṃ</span> paṇītaṃ, <span class="bld">aniṭṭhaṃ</span> appaṇītaṃ, piyāyitabbaṃ <span class="bld">piyaṃ,</span> appiyāyitabbaṃ <span class="bld">appiyaṃ,</span> tesaṃ <span class="bld">vavatthānaṃ</span> taṇhāvasena <span class="bld">na hoti.</span> Taṇhāvasena hi ekacco kiñci vatthuṃ paṇītaṃ maññati, ekacco <a name="P2.0326"></a> hīnaṃ, ekacco piyāyati, ekacco nappiyāyati. Tenāha <span class="bld">‘‘tadeva hī’’</span>tiādi<a name="V2.0240"></a>. <span class="bld">‘‘Dassāmī’’</span>ti idaṃ vissajjanachande vuttanayena ceva vaṭṭūpanissayadānavasena ca veditabbaṃ. Tampi hi taṇhāchandahetukanti.</p>
  1121. <p class="bodytext">Yattha sayaṃ uppajjanti, taṃ santānaṃ saṃsāre papañcenti vitthārayantīti <span class="bld">papañcā.</span> Yassa ca uppannā, taṃ ‘‘ratto’’ti vā ‘‘satto’’ti vā ‘‘micchābhiniviṭṭho’’ti vā papañcenti byañjentīti <span class="bld">papañcā.</span> Yasmā taṇhādiṭṭhiyo adhimattā hutvā pavattamānā taṃsamaṅgīpuggalaṃ pamattākāraṃ pāpenti, māno pana jātimadādi vasena mattākārampi, tasmā <span class="bld">‘‘mattapamattākārapāpanaṭṭhenā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Saṅkhā vuccati koṭṭhāso</span> bhāgaso saṅkhāyati upaṭṭhātīti. Yasmā papañcasaññā taṃtaṃdvāravasena, ārammaṇavasena ca bhāgaso vitakkassa paccayā honti, na kevalā, tasmā <span class="bld">papañcasaññāsaṅkhānidāno vitakko</span> vutto, papañcasaññānaṃ vā anekabhedabhinnattā taṃsamudāyo ‘‘papañcasaññāsaṅkhā’’ti vutto. Papañcasaññāsaṅkhāggahaṇena ca anavaseso dukkhasamudayo vutto taṃtaṃ nimittattā vaṭṭadukkhassāti.</p>
  1122. <p class="bodytext"><span class="bld">Yo nirodho vūpasamo</span>ti nirodhasaccamāha. <span class="bld">Tassa sāruppa</span>nti tassa papañcasaññāsaṅkhāya nirodhassa vūpasamassa adhigamupāyatāya sāruppaṃ anucchavikaṃ, etena vipassanaṃ vadati. Tattha yathāvuttanirodhe ārammaṇakaraṇavasena gacchati pavattatīti <span class="bld">tatthagāminī,</span> etena maggaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘saha vipassanāya maggaṃ pucchatī’’</span>ti.</p>
  1123. <p class="subhead">Vedanākammaṭṭhānavaṇṇanā</p>
  1124. <p class="bodytext"><a name="para359"></a><a name="para359_dn2"></a><span class="paranum">359</span>. <span class="bld">Pucchitameva kathitaṃ.</span> Yasmā sakkena devānaṃ indena papañcasaññāsaṅkhānirodhagāminipaṭipadā pucchitāva, bhagavā ca tadadhigamupāyaṃ arūpakammaṭṭhānaṃ tassa <a name="M2.0259"></a> ajjhāsayavasena vedanāmukhena kathento tisso vedanā ārabhi, iti pucchitameva kathentena pucchānusandhivasena <a name="P2.0327"></a> <span class="bld">sānusandhimeva</span> ca kathitaṃ. Na hi buddhānaṃ ananusandhikā kathā nāma atthi. Idānissa vedanāmukhena arūpakammaṭṭhānasseva kathane kāraṇaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘devatānañhī’’</span>tiādi vuttaṃ. Karajakāyassa sukhumatāvacaneneva accantamudusukhumālabhāvāpi vuttā evāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Kammaja</span>nti kammajatejaṃ. Tassa balavabhāvo uḷārapuññakammanibbattattā, ativiya garumadhurasiniddhasuddhāhārajīraṇato ca. <span class="bld">Ekāhārampī</span>ti ekāhāravārampi. <span class="bld">‘‘Vilīyantī’’</span>ti etena karajakāyassa mandatāya kammajatejassa balavabhāvena āhāravelātikkamena nesaṃ balavatī dukkhavedanā uppajjamānā supākaṭā hotīti dasseti. Nidassanamattañcetaṃ<a name="V2.0241"></a>, sukhavedanāpi pana nesaṃ uḷārapaṇītesu ārammaṇesu uparūpari aniggahaṇavasena pavattamānā supākaṭā hutvā upaṭṭhātiyeva. Upekkhāpi tesaṃ kadāci uppajjamānā santapaṇītarūpā eva iṭṭhamajjhatte eva ārammaṇe pavattanato. Tenevāha <span class="bld">‘‘tasmā’’</span>tiādi.</p>
  1125. <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpakammaṭṭhāna</span>nti rūpapariggahaṃ, rūpamukhena vipassanābhinivesanti attho. <span class="bld">Arūpakammaṭṭhāna</span>nti etthāpi eseva nayo. Tattha rūpakammaṭṭhānena samathābhinivesopi saṅgayhati, vipassanābhiniveso pana idhādhippetoti dassento <span class="bld">‘‘rūpapariggaho arūpapariggahotipi etadeva vuccatī’’</span>ti āha. <span class="bld">Catudhātuvavatthāna</span>nti ettha yebhuyyena catudhātuvavatthānaṃ vitthārento rūpakammaṭṭhānaṃ kathetīti adhippāyo. <span class="bld">Rūpakammaṭṭhānaṃ dassetvāva katheti</span> ‘‘evaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ vuccamānaṃ suṭṭhu vibhūtaṃ pākaṭaṃ hutvā upaṭṭhātī’’ti. ‘‘Etena idhāpi rūpakammaṭṭhānaṃ ekadesena vibhāvitamevā’’ti vadanti.</p>
  1126. <p class="bodytext">Kāmañcettha vedanāvasena arūpakammaṭṭhānaṃ āgataṃ, tadaññadhammavasenapi arūpakammaṭṭhānaṃ labbhatīti taṃ vibhāgena dassetuṃ <span class="bld">‘‘tividho hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">abhiniveso</span>ti anuppaveso, ārambhoti attho. Ārambhe eva hi ayaṃ vibhāgo, sammasanaṃ pana anavasesatova dhamme pariggahetvā pavattatīti. <span class="bld">‘‘Pariggahite rūpakammaṭṭhāne’’</span>ti <a name="P2.0328"></a> idaṃ rūpamukhena vipassanābhinivesaṃ sandhāya vuttaṃ, arūpamukhena pana vipassanābhiniveso yebhuyyena samathayānikassa icchitabbo, so ca <a name="M2.0260"></a> paṭhamaṃ jhānaṅgāni pariggahetvā tato paraṃ sesadhamme pariggaṇhāti. <span class="bld">Paṭhamābhinipāto</span>ti sabbe cetasikā cittāyattā cittakiriyābhāvena vuccantīti phasso cittassa paṭhamābhinipāto vutto. <span class="bld">Taṃ ārammaṇa</span>nti yathāpariggahitaṃ rūpakammaṭṭhānasaññitaṃ ārammaṇaṃ. Uppannaphasso puggalo, cittacetasikarāsi vā ārammaṇena phuṭṭho phassasahajātāya vedanāya taṃsamakālameva vedeti, phasso pana obhāsassa viya padīpo vedanādīnaṃ paccayaviseso hotīti purimakālo viya vuccati, yā tassa ārammaṇābhiniropanalakkhaṇatā vuccati. <span class="bld">Phusanto</span>ti ārammaṇassa phusanākārena. Ayañhi arūpadhammattā ekadesena anallīyamānopi rūpaṃ viya cakkhuṃ, saddo viya ca sotaṃ, cittaṃ, ārammaṇañca phusanto viya, saṅghaṭṭento viya ca pavattatīti. Tathā hesa ‘‘saṅghaṭṭanaraso’’ti vuccati.</p>
  1127. <p class="bodytext"><span class="bld">Ārammaṇaṃ anubhavantī</span>ti issaravatāya visavitāya sāmibhāvena ārammaṇarasaṃ saṃvedentī. Phassādīnañhi sampayuttadhammānaṃ ārammaṇe ekadeseneva pavatti phusanādimattabhāvato, vedanāya pana <a name="V2.0242"></a> iṭṭhākārasambhogādivasena pavattanato ārammaṇe nippadesato pavatti. Phusanādibhāvena hi ārammaṇaggahaṇaṃ ekadesānubhavanaṃ, vedayitabhāvena gahaṇaṃ yathākāmaṃ sabbānubhavanaṃ, evaṃsabhāvāneva tāni gahaṇānīti na vedanāya viya phassādīnampi yathā sakakiccakaraṇena sāmibhāvānubhavanaṃ codetabbaṃ. <span class="bld">Vijānanta</span>nti paricchindanavasena visesato jānantaṃ. Viññāṇañhi minitabbavatthuṃ nāḷiyā minanto puriso viya ārammaṇaṃ paricchijja vibhāventaṃ pavattati, na saññā viya sañjānanamattaṃ <a name="P2.0329"></a> hutvā. Tathā hi anena kadāci lakkhaṇattayavibhāvanāpi hoti, imesaṃ pana phassādīnaṃ tassa tassa pākaṭabhāvo paccayavisesasiddhassa pubbabhāgassa vasena veditabbo.</p>
  1128. <p class="bodytext">Evaṃ tassa tasseva pākaṭabhāvepi ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, abhiññeyya’’nti (saṃ. ni. 4.46; paṭi. ma. 1.3), ‘‘sabbañca kho, bhikkhave, abhijāna’’nti (saṃ. ni. 4.27) ca evamādi vacanato sabbe sammasanupagā dhammā pariggahetabbāti dassento <span class="bld">‘‘tattha yassā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">phassapañcamakeyevā</span>ti avadhāraṇaṃ tadantogadhattā taggahaṇeneva gahitattā catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ. Phassapañcamakaggahaṇañhi tassa sabbassa sabbacittuppādasādhāraṇabhāvato<a name="M2.0261"></a>. Tattha ca phassacetanāggahaṇena sabbasaṅkhārakkhandhadhammasaṅgaho cetanappadhānattā tesaṃ. Tathā hi suttantabhājanīye <span class="bld">saṅkhārakkhandhavibhaṅge</span> ‘‘cakkhusamphassajā cetanā’’tiādinā (vibha. 21) cetanāva vibhattā, itare pana khandhā sarūpeneva gahitā.</p>
  1129. <p class="bodytext"><span class="bld">Vatthunissitā</span>ti ettha <span class="bld">vatthu</span>-saddo karajakāyavisayo, na chabbatthuvisayoti. Kathamidaṃ viññāyatīti āha <span class="bld">‘‘yaṃ sandhāya vutta’’</span>nti. Kattha pana vuttaṃ? <span class="bld">Sāmaññaphalasutte. So</span>ti karajakāyo. <span class="bld">‘‘Pañcakkhandhavinimuttaṃ nāmarūpaṃ natthī’’</span>ti idaṃ adhikāravasena vuttaṃ. Aññathā hi khandhavinimuttampi nāmaṃ atthevāti. <span class="bld">Avijjādihetukā</span>ti avijjātaṇhupādānādihetukā. ‘‘Vipassanāpaṭipāṭiyā aniccaṃ dukkhaṃ anattāti sammasanto vicaratī’’ti iminā balavavipassanaṃ vatvā puna tassa ussukkāpanaṃ, visesādhigamañca dassento <span class="bld">‘‘so’’</span>tiādimāha.</p>
  1130. <p class="bodytext"><span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ <span class="bld">sakkapañhasutte.</span> Vedanāvasena cettha arūpakammaṭṭhānakathane kāraṇaṃ heṭṭhā vuttanayameva<a name="P2.0330"></a>. Yathāvuttesu ca tīsu kammaṭṭhānābhinivesesu vedanāvasena kammaṭṭhānābhiniveso sukaro vedanānaṃ vibhūtabhāvatoti dassetuṃ <span class="bld">‘‘phassavasena hī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Na pākaṭaṃ hotī’’</span>ti idaṃ sakkapamukhānaṃ tesaṃ devānaṃ yathā vedanā vibhūtā hutvā upaṭṭhāti, na evaṃ itaradvayanti <a name="V2.0243"></a> katvā vuttaṃ. Vedanāya eva ca nesaṃ vibhūtabhāvo vedanāmukhenevettha bhagavatā desanāya āraddhattā. <span class="bld">‘‘Vedanānaṃ uppattiyā pākaṭatāyā’’</span>ti idaṃ sukhadukkhavedanānaṃ vasena vuttaṃ. Tāsañhi pavatti oḷārikā, na itarāya. Tadubhayaggahaṇamukhena vā gahetabbattā itarāyapi pavatti viññūnaṃ pākaṭā evāti <span class="bld">sukhadukkhavedanānañhī’’</span>ti visesaggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">‘‘Yadā sukhaṃ uppajjatī’’</span>tiādi sukhavedanāya pākaṭabhāvavibhāvanaṃ, tayidaṃ asamāhitabhūmivasena veditabbaṃ. Tattha <span class="bld">‘‘sakalaṃ sarīraṃ kho bhante’’</span>ntiādinā kāmaṃ pavattioḷārikatāya avūpasantasabhāvametaṃ sukhaṃ, sātalakkhaṇatāya pana sampayuttadhamme, nissayañca anuggaṇhantameva pavattatīti dasseti. <span class="bld">‘‘Yadā dukkhaṃ uppajjatī’’</span>tiādīsu vuttavipariyāyena attho veditabbo.</p>
  1131. <p class="bodytext"><span class="bld">Duddīpanā</span>ti ñāṇena dīpetuṃ asakkuṇeyyā, dubbiññeyyāti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘andhakārā abhibhūtā’’</span>ti. <span class="bld">Andhakārā</span>ti andhakāragatasadisī, jānitukāme <a name="M2.0262"></a> ca andhakārinī. Pubbāparaṃ samaṃ sukare supalakkhitamaggavasena pāsāṇatale migagatamaggo viya iṭṭhāniṭṭhārammaṇesu sukhadukkhānubhavanehi majjhattārammaṇesu anuminitabbatāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘sā sukhadukkhānaṃ…pe… pākaṭā hotī’’</span>ti. Tenāha <span class="bld">‘‘yathā’’</span>tiādi. <span class="bld">Nayato gaṇhantassā</span>ti etthāyaṃ nayo – yasmā iṭṭhāniṭṭhavisayāya ārammaṇūpaladdhiyā anubhavanato niṭṭhāmajjhattavisayā ca upaladdhi, tasmā na tāya niranubhavanāya <a name="P2.0331"></a> bhavitabbaṃ, yaṃ tatthānubhavanaṃ, sā adukkhamasukhā. Tathā anupalabbhamānaṃ rūpādianubhuyyamānaṃ diṭṭhaṃ upalabbhati, yo pana majjhattārammaṇaṃ tabbisayassa viññāṇappavattiyaṃ, tasmā ananubhuyyamānena tena na bhavitabbaṃ. Sakkā hi vattuṃ anubhavamānā majjhattavisayupaladdhi upaladdhibhāvato. Iṭṭhāniṭṭhavisayupaladdhivisayaṃ pana niranubhavanaṃ taṃ anupaladdhisabhāvameva diṭṭhaṃ, taṃ yathārūpanti. <span class="bld">Nivattetvā</span>ti nīharitvā, ‘‘somanassaṃpāha’’ntiādinā samānajātiyampi bhindanto aññehi arūpadhammehi vivecetvā asaṃsaṭṭhaṃ katvāti attho.</p>
  1132. <p class="bodytext">Ayañca rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena nivattetvā desanā tathāvinetabbapuggalāpekkhāya suttantaresupi (dī. ni. 2.373; ma. ni. 1.106, 390, 413, 450, 465, 467; ma. ni. 2.306, 209; 3.67, 342; saṃ. ni. 4.248) āgatā evāti dassento <span class="bld">‘‘na kevala’’</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">mahāsatipaṭṭhāne</span> (dī. ni. 2.273) tathā desanāya āgatabhāvo anantarameva āvi bhavissati, <span class="bld">majjhimanikāye</span> satipaṭṭhānadesanāpi (ma. ni. 1.106) tādisī eva. <span class="bld">Cūḷataṇhāsaṅkhaye</span> ‘‘evaṃ cetaṃ, devānaṃ inda, bhikkhuno sutaṃ hoti ‘sabbe dhammā nālaṃ abhinivesāyā’ti, so sabbaṃ dhammaṃ abhijānāti<a name="V2.0244"></a>, sabbaṃ dhammaṃ abhiññāya sabbaṃ dhammaṃ parijānāti, sabbaṃ dhammaṃ pariññāya yaṃ kiñci vedanaṃ vedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, so tāsu vedanāsu aniccānupassī viharati, virāgānupassī’’tiādinā (ma. ni. 1.390) āgataṃ. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena nivattetvā dassesī’’</span>ti. <span class="bld">Mahātaṇhāsaṅkhaye</span> pana ‘‘so <a name="P2.0332"></a> evaṃ anurodhavirodhavippahīno yaṃ kiñci vedanaṃ vedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, so taṃ vedanaṃ nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati. Tassa taṃ vedanaṃ anabhinandato anabhivadato anajjhosāya tiṭṭhato yā vedanāsu nandī <a name="M2.0263"></a> sā nirujjhatī’’tiādinā (ma. ni. 1.414) āgataṃ. <span class="bld">Cūḷavedalle</span> ‘‘kati panāyyevedanā’’tiādinā (ma. ni. 1.465) āgataṃ. <span class="bld">Mahāvedalle</span> ‘‘vedanāti, āvuso, vuccati, kittāvatā nu kho, āvuso, ‘vedanā’ti vuccatī’’tiādinā (ma. ni. 1.450) āgataṃ. Evaṃ raṭṭhapālasuttādīsupi (ma. ni. 2.305) vedanākammaṭṭhānassa āgataṭṭhānaṃ uddharitvā vattabbaṃ.</p>
  1133. <p class="bodytext">‘‘Paṭhamaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā’’ti vuttaṃ, kathaṃ tamettha kathitanti āha <span class="bld">‘‘rūpakammaṭṭhāna’’</span>ntiādi. <span class="bld">Saṅkhittaṃ,</span> kathaṃ saṅkhittaṃ? <span class="bld">Vedanāya ārammaṇamattakaṃyeva,</span> yebhuyyena vedanā rūpadhammārammaṇā pañcadvāravasena pavattanato. Tena cassā purimasiddhā eva ārammaṇanti vedanaṃ vadantena tassārammaṇadhammā atthato paṭhamataraṃ gahitā eva nāma hontīti imāya atthāpattiyā rūpakammaṭṭhānassevettha paṭhamaṃ gahitatā jotitā, na sarūpeneva gahitattā. Tenāha <span class="bld">‘‘tasmā pāḷiyaṃ nāruḷhaṃ bhavissatī’’</span>ti.</p>
  1134. <p class="bodytext"><a name="para360"></a><a name="para360_dn2"></a><span class="paranum">360</span>. <span class="bld">Dvīhi koṭṭhāsehī</span>ti sevitabbāsevitabbabhāgehi. <span class="bld">Evarūpa</span>nti yaṃ akusalānaṃ abhibuddhiyā, kusalānañca parihānāya saṃvattati, evarūpaṃ, taṃ pana kāmūpasañhitatāya ‘‘gehanissita’’nti vuccatīti āha <span class="bld">‘‘gehasitasomanassa’’</span>nti. <span class="bld">Iṭṭhāna</span>nti piyānaṃ. <span class="bld">Kantāna</span>nti kamanīyānaṃ. <span class="bld">Manāpāna</span>nti manavaḍḍhanakānaṃ. Tato eva mano ramentīti <span class="bld">manoramānaṃ. Lokāmisapaṭisaṃyuttāna</span>nti <a name="P2.0333"></a> taṇhāsannissitānaṃ kāmūpasañhitānaṃ. <span class="bld">Paṭilābhato samanupassato</span>ti ‘‘aho mayā imāni laddhānī’’ti yathāladdhāni rūpārammaṇādīni assādayato. <span class="bld">Atīta</span>nti atikkantaṃ. <span class="bld">Niruddha</span>nti nirodhappattaṃ. <span class="bld">Vipariṇata</span>nti sabhāvavigamena vigataṃ. <span class="bld">Samanussarato</span>ti assādanavasena anucintayato. <span class="bld">Gehasita</span>nti kāmaguṇanissitaṃ. Kāmaguṇā hi kāmarāgassa gehasadisattā idha ‘‘geha’’nti adhippetā.</p>
  1135. <p class="bodytext"><span class="bld">Evarūpa</span>nti yaṃ akusalānaṃ parihānāya, kusalānañca abhibuddhiyā saṃvattati, evarūpaṃ, taṃ <a name="V2.0245"></a> pana pabbajjādivasena pavattiyā nekkhammūpasañhitanti āha <span class="bld">‘‘nekkhammasitaṃ somanassa’’</span>nti. Idāni taṃ pāḷivaseneva dassetuṃ <span class="bld">‘‘tattha katamānī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha vipassanālakkhaṇe nekkhamme <a name="M2.0264"></a> dassite itarāni tassa kāraṇato, phalato, atthato ca dassitāneva hontīti vipassanālakkhaṇameva taṃ dassento <span class="bld">‘‘rūpānantvevā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Vipariṇāmavirāganirodha</span>nti jarāya vipariṇāmetabbatañceva jarāmaraṇehi palujjanaṃ nirujjhanañca viditvāti yojanā. <span class="bld">Uppajjati somanassa</span>nti vipassanāya vīthipaṭipattiyā kamena uppannānaṃ pāmojjapītipassaddhīnaṃ upari anappakaṃ somanassaṃ uppajjati. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –</p>
  1136. <p class="gatha1">‘‘Suññāgāraṃ paviṭṭhassa, santacittassa bhikkhuno;</p>
  1137. <p class="gathalast">Amānusī rati hoti, sammā dhammaṃ vipassato.</p>
  1138. <p class="gatha1">Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;</p>
  1139. <p class="gathalast">Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’nti. (dha. pa. 374) ca –</p>
  1140. <p class="bodytext"><span class="bld">Nekkhammavasenā</span>ti pabbajjādivasena. ‘‘Vaṭṭadukkhato nittharissāmī’’ti pabbajituṃ bhikkhūnaṃ santikaṃ gacchantassa, pabbajantassa, catupārisuddhisīlaṃ anutiṭṭhantassa, taṃ sodhentassa, dhutaguṇe samādāya vattantassa, kasiṇaparikammādīni karontassa ca yā paṭipatti, sabbā sā idha ‘‘nekkhamma’’nti adhippetā. Yebhuyyena anussatiyā <a name="P2.0334"></a> upacārajjhānaṃ niṭṭhātīti katvā ‘‘anussativasenā’’ti vatvā <span class="bld">‘‘paṭhamajjhānādivasenā’’</span>ti vuttaṃ. Ettha ca yathā pabbajjā gharabandhanato nikkhamanaṭṭhena <span class="bld">nekkhammaṃ,</span> evaṃ vipassanādayopi taṃpaṭipakkhato. Tenāha –</p>
  1141. <p class="gatha1">‘‘Pabbajjā paṭhamaṃ jhānaṃ, nibbānañca vipassanā;</p>
  1142. <p class="gathalast">Sabbepi kusalā dhammā, nekkhammanti pavuccare’’ti. (itivu. aṭṭha. 109);</p>
  1143. <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṃ ce</span>ti ettha <span class="bld">ce</span>ti nipātamattaṃ somanassassa adhippetattā. Catukkanayavaseneva ca suttantesu jhānakathāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘dutiyatatiyajjhānavasenā’’</span>ti. <span class="bld">Dvīsū</span>ti ‘‘savitakkaṃ savicāraṃ avitakkaṃ avicāra’’nti vuttesu dvīsu somanassesu.</p>
  1144. <p class="bodytext"><span class="bld">Savitakkasavicāre somanasse</span>ti parittabhūmike, paṭhamajjhāne vā somanasse. <span class="bld">Abhiniviṭṭhasomanassesū</span>ti vipassanaṃ paṭṭhapitasomanassesu. <span class="bld">Pi</span>-saddena sammaṭṭhasomanassesu pīti imamatthaṃ <a name="V2.0246"></a> dasseti. <span class="bld">Somanassavipassanātopī</span>ti <a name="M2.0265"></a> savitakkasavicārasomanassapavattivipassanātopi. <span class="bld">Avitakkaavicāra vipassanā paṇītatarā</span> sammasitadhammavasenapi vipassanāya visesasiddhito, yato maggepi tathārūpā visesā ijjhanti. Ayaṃ panattho ‘‘ariyamagga bojjhaṅgādivisesaṃ vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamentī’’ti evaṃ pavattena moravāpīvāsimahādattattheravādena dīpetabbo.</p>
  1145. <p class="bodytext"><a name="para361"></a><a name="para361_dn2"></a><span class="paranum">361</span>. <span class="bld">Gehasitadomanassaṃ</span> nāma kāmaguṇānaṃ appaṭilābhanimittaṃ, vigatanimittañca uppajjanakadomanassaṃ. <span class="bld">Appaṭilābhato samanupassato</span>ti appaṭilābhena ‘‘ahameva na labhāmī’’ti paritassanato. <span class="bld">Samanussarato</span>ti ‘‘ahu vata <a name="P2.0335"></a> me taṃ vata natthī’’tiādinā anussaraṇavasena cintayato. Tenāha <span class="bld">‘‘evaṃ chasu dvāresū’’</span>tiādi.</p>
  1146. <p class="bodytext"><span class="bld">Anuttaresu vimokkhesū</span>ti suññataphalādiariyaphalavimokkhesu. <span class="bld">Piha</span>nti apekkhaṃ, āsanti attho. Kathaṃ pana lokuttaradhamme ārabbha āsā uppajjatīti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘yaṃ ārammaṇakaraṇavasena tattha pihā pavattatī’’ti avisayattā, puggalassa ca anadhigatabhāvato. Anussavūpaladdhe pana anuttaravimokkhe uddissa pihaṃ upaṭṭhapento ‘‘tattha pihaṃ upaṭṭhapetī’’ti vutto. Tenāha <span class="bld">‘‘kudāssu nāmāha’’</span>ntiādi. Chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate aniccādivasena vipassanaṃ paṭṭhapetvāti yojanā. <span class="bld">‘‘Iṭṭhārammaṇe’’</span>ti ca iminā nayidaṃ domanassaṃ sabhāvato aniṭṭhadhammeyeva ārabbha uppajjanakaṃ, atha kho icchitālābhahetukaṃ icchābhighātavasena yattha katthaci ārammaṇe uppajjanakanti dasseti. <span class="bld">Evaṃ</span> ‘‘kudāssu nāmāha’’nti vuttākārena pihaṃ upaṭṭhapetvā <span class="bld">evaṃ</span> imampi pakkhaṃ…pe… nāsakkhinti anusocatoti yojanā. ‘‘Imasmiṃ pakkhe, imasmiṃ māse, imasmiṃ saṃvacchare pabbajituṃ nāladdhaṃ, kasiṇaparikammaṃ kātuṃ nāladdha’’ntiādivasena pavattiṃ sandhāya <span class="bld">‘‘nekkhammavasenā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">‘‘Vipassanāvasenā’’</span>tiādīsupi iminā nayena yojanā veditabbā.</p>
  1147. <p class="bodytext">Yato eva-kāro, tato aññattha niyamoti katvā <span class="bld">‘‘tasmimpi…pe… gehasitadomanassamevā’’</span>ti vuttaṃ. Na hettha gehasitadomanassatā savitakkasavicāre niyatā, atha kho gehasitadomanasse savitakkasavicāratā <a name="M2.0266"></a> niyatā paṭiyoginivattanatthattā eva-kārassa. ‘‘Gehasitadomanassaṃ savitakkasavicārameva, na avitakkaavicāra’’nti. Nekkhammasitadomanassaṃ pana siyā savitakkasavicāraṃ, siyā avitakkaavicāraṃ. Savitakkasavicārasseva <a name="P2.0336"></a> kāraṇabhūtaṃ domanassaṃ <span class="bld">savitakkasavicāradomanassaṃ.</span> Kiṃ taṃ? Gehasitadomanassaṃ<a name="V2.0247"></a>, yaṃ pana nekkhammādivasena uppannaṃ, taṃ avitakkaavicārassa kāraṇabhūtaṃ <span class="bld">avitakkaavicāradomanassa</span>nti. Ayañca nayo pariyāyavasena vuttoti āha <span class="bld">‘‘nippariyāyena panā’’</span>tiādi. Yadi evaṃ kasmā ‘‘yaṃ ce avitakkaṃ avicāra’’nti pāḷiyaṃ vuttanti āha <span class="bld">‘‘etassa panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Maññanavasenā</span>ti parikappanavasena. <span class="bld">Vuttaṃ</span> pāḷiyaṃ.</p>
  1148. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatrā</span>ti tasmiṃ maññane. <span class="bld">Ayaṃ</span> idāni vuccamāno <span class="bld">nayo. Domanassapaccayabhūte</span>ti domanassassa paccayabhūte. Upacārajjhānañhi paṭhamajjhānādīni vā pādakāni katvā maggaphalāni nibbattetukāmassa tesaṃ alābhe domanassassa uppajjane tāni tassa paccayā nāma honti iti te dhammā phalūpacārena ‘‘domanassa’’nti vuttā. Yo pana tathā uppannadomanasso dhuranikkhepaṃ akatvā anukkamena vipassanaṃ ussukkāpetvā maggaphaladhamme nibbatteti, te kāraṇūpacārena <span class="bld">‘‘domanassa’’</span>nti vuttāti imamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘idha bhikkhū’’</span>tiādimāha. Nanu etassa tadā domanassameva uppannaṃ, na domanassahetukā vipassanāmaggaphaladhammā uppannā, tattha kathaṃ domanassasamaññaṃ āropetvā voharatīti āha <span class="bld">‘‘aññesaṃ paṭipattidassanavasena domanassanti gahetvā’’</span>tiādi. <span class="bld">Savitakkasavicāradomanasse</span>ti savitakkasavicāranimitte domanasse. Tīhi māsehi nibbattetabbā temāsikā, taṃ <span class="bld">temāsikaṃ.</span> Imā ca temāsikādayo paṭipadā tathāpavattaukkaṭṭhamajjhimamudindriyavasena veditabbā, adhikamajjhimamudussāhavasena vā. <span class="bld">Jaggatī</span>ti jāgarikaṃ anuyuñjati.</p>
  1149. <p class="subhead">Mahāsivattheravatthuvaṇṇanā</p>
  1150. <p class="bodytext">Sahassadvisahassasaṅkhyattā <span class="bld">mahāgaṇe.</span></p>
  1151. <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭhakathātherā</span>ti aṭṭhakathāya atthapaṭipucchanakatherā. <span class="bld">Antarāmagge</span>ti bhikkhaṃ gahetvā gāmato vihāraṃ paṭigamanamagge<a name="P2.0337"></a>. <span class="bld">Tayo…pe… gāhāpetvā</span>ti tīṇi cattāri uṇhāpanāni.</p>
  1152. <p class="bodytext"><span class="bld">Kenaci</span> <a name="M2.0267"></a> <span class="bld">papañcenā</span>ti kenaci sarīrakiccabhūtena papañcena. <span class="bld">Saññaṃ akāsi</span> rattiyaṃ pacchato gacchantaṃ asallakkhento.</p>
  1153. <p class="bodytext">Kasmā pana thero antevāsikānaṃ anārocetvāva gatoti āha <span class="bld">‘‘thero kirā’’</span>tiādi. <span class="bld">Arahattaṃ nāma ki</span>nti tadadhigamassa adukkarabhāvaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Catūhi iriyāpathehī</span>ti catūhipi <a name="V2.0248"></a> iriyāpathehi pavattamānassa, tasmā yāva arahattādhigamā sayanaṃ paṭikkhipāmīti adhippāyo.</p>
  1154. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Anucchavikaṃ nu kho te eta’’</span>nti saṃvegajāto vīriyaṃ samuttejento <span class="bld">arahattaṃ aggahesi</span> ettakaṃ kālaṃ vipassanāya suciṇṇabhāvato ñāṇassa paripākaṃ gatattā.</p>
  1155. <p class="bodytext"><span class="bld">Parimajjī</span>ti parimasi. Keci pana <span class="bld">‘‘parimajjī</span>ti parivattetvā therena dhoviyamānaṃ pariggahetvā dhovī’’ti atthaṃ vadanti.</p>
  1156. <p class="bodytext"><span class="bld">Vipassanāya ārammaṇaṃ</span> nāma upacārajjhānapaṭhamajjhānādi.</p>
  1157. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Savitakkasavicāradomanasse’’</span>tiādīsu vattabbaṃ somanassesu vuttanayānusārena veditabbaṃ.</p>
  1158. <p class="bodytext"><a name="para362"></a><a name="para362_dn2"></a><span class="paranum">362</span>. <span class="bld">Evarūpā</span>ti yā akusalānaṃ abhibuddhiyā, kusalānaṃ parihānāya ca saṃvattati, evarūpā, sā pana kāmūpasañhitatāya ‘‘gehasitā’’ti vuccatīti āha <span class="bld">‘‘gehasitaupekkhā’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Bālassā’’</span>tiādīsu bālakaradhammayogato <span class="bld">bālassa</span> attahitaparahitabyāmūḷhatāya <span class="bld">mūḷhassa</span> puthūnaṃ kilesādīnaṃ jananādīhi kāraṇehi <span class="bld">puthujjanassa</span> kilesodhīnaṃ maggodhīhi ajitattā <span class="bld">anodhijinassa, odhijino</span> vāyapekkhā, odhiso ca kilesānaṃ jitattā, tenassa sekkhabhāvaṃ paṭikkhipati. Sattamabhavādito uddhaṃ pavattanavipākassa ajitattā <span class="bld">avipākajinassa, vipākajinā</span> vā arahanto appaṭisandhikattā, tenassa asekkhattaṃ paṭikkhipati. Anekādīnave sabbesampi pāpadhammānaṃ <a name="P2.0338"></a> mūlabhūte sammohe ādīnavānaṃ adassanasīlatāya <span class="bld">anādīnavadassāvino.</span> Āgamādhigamābhāvā <span class="bld">assutavato.</span> Ediso ekaṃsena andhaputhujjano nāma hotīti tassa andhaputhujjanabhāvaṃ dassetuṃ punapi <span class="bld">‘‘puthujjanassā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Evarūpā</span>ti vuttappakārā <a name="M2.0268"></a> sammohapubbikā. <span class="bld">Rūpaṃ sā nātivattatī</span>ti rūpānaṃ samatikkamanāya kāraṇaṃ na hoti, rūpārammaṇe kilese nātikkamatīti adhippāyo. Aññāṇāvibhūtatāya ārammaṇe ajjhupekkhanavasena pavattamānā lobhasampayuttaupekkhā idhādhippetāti tassa lobhassa anucchavikameva ārammaṇaṃ dassento <span class="bld">‘‘iṭṭhārammaṇe’’</span>ti āha. <span class="bld">Anativattamānā</span> anādīnavadassitāya. Tato eva assādānupassanato <span class="bld">tattheva laggā.</span> Abhisaṅgassa lobhassa vasena, dummocanīyatāya ca tena <span class="bld">laggitā</span> viya <span class="bld">hutvā uppannā.</span></p>
  1159. <p class="bodytext"><span class="bld">Evarūpā</span>ti <a name="V2.0249"></a> yā akusalānaṃ pahānāya, kusalānañca abhibuddhiyā saṃvattati, evarūpā, sā pana pabbajjādivasena pavattiyā nekkhammūpasañhitāti āha <span class="bld">‘‘nekkhammasitā’’</span>ti. Idāni taṃ pāḷivasena dassetuṃ <span class="bld">‘‘tattha katamā’’</span>tiādi vuttaṃ, tassattho heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbo. <span class="bld">Rūpaṃ sā ativattatī</span>ti rūpasmiṃ sammadeva ādīnavadassanato. Rūpaniyātāti kilesehi anabhibhavanīyato. <span class="bld">Iṭṭhe</span>ti sabhāvato, saṅkappato ca iṭṭhe ārammaṇe. <span class="bld">Arajjantassā</span>ti na rajjantassa rāgaṃ anuppādentassa. <span class="bld">Aniṭṭhe adussantassā</span>ti ettha vuttanayena attho veditabbo. Samaṃ sammā yoniso na pekkhanaṃ <span class="bld">asamapekkhanaṃ,</span> taṃ pana iṭṭhāniṭṭhamajjhatte viya iṭṭhāniṭṭhesupi bālassa hotīti ‘‘iṭṭhāniṭṭhamajjhatte’’ti avatvā <span class="bld">‘‘asamapekkhanena asammuyhantassā’’</span>ti vuttaṃ, tividhepi ārammaṇe asamapekkhanavasena muyhantassāti attho. <span class="bld">Vipassanāñāṇasampayuttā upekkhā.</span> Nekkhammasitā upekkhā <span class="bld">vedanāsabhāgā</span>ti udāsinākārena pavattiyā, upekkhā <a name="P2.0339"></a> vedanāya ca sabhāgā. <span class="bld">Ettha upekkhā vā</span>ti ettha etasmiṃ upekkhāniddese ‘‘upekkhā’’ti gahitā eva. <span class="bld">Tasmā</span>ti tatramajjhattupekkhāyapi idha upekkhāggahaṇena gahitattā. Tañhi sandhāya <span class="bld">‘‘paṭhamadutiyatatiyacatutthajjhānavasena uppajjanakaupekkhā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  1160. <p class="bodytext"><span class="bld">Tāyapi nekkhammasitaupekkhāyā</span>ti niddhāraṇe bhummaṃ. <span class="bld">‘‘Yaṃ nekkhammavasenā’’</span>tiādi heṭṭhā vuttanayattā uttā natthameva.</p>
  1161. <p class="bodytext"><a name="para363"></a><a name="para363_dn2"></a><span class="paranum">363</span>. Yadi sakkassa tadā sotāpattiphalapattiyāva upanissayo, atha kasmā bhagavā yāva arahattaṃ desanaṃ vaḍḍhesīti āha <span class="bld">‘‘buddhānañhī’’</span>tiādi. <span class="bld">Taruṇasakko</span>ti abhinavo adhunā pātubhūto sakko. Sampati <a name="M2.0269"></a> pātubhāvañhi sandhāya ‘‘taruṇasakko’’ti vuttaṃ, na tassa kumāratā, vuddhatā vā atthi. <span class="bld">Gatāgataṭṭhāna</span>nti gamanāgamanakāraṇaṃ. <span class="bld">Na paññāyati</span> na upalabbhati. Gabbhaseyyakānañhi cavantānaṃ kammajarūpaṃ vigacchati anudeva cittajaṃ, āhārajañca paccayābhāvato, utujaṃ pana sucirampi kālaṃ paveṇiṃ ghaṭṭentaṃ bhassantaṃ vā sosantaṃ vā kilesantaṃ vā viṭṭhataṃ vā hoti, na evaṃ devānaṃ. Tesañhi opapātikattā kammajarūpe antaradhāyante sesatisantatirūpampi tena saddhiṃ antaradhāyati. Tenāha <span class="bld">‘‘dīpasikhāgamanaṃ viya hotī’’</span>ti. <span class="bld">Sesadevatā na jāniṃsu</span> punapi sakkattabhāvena tasmiṃyeva ṭhāne nibbattattā. <span class="bld">Tīsu ṭhānesū</span>ti somanassadomanassaupekkhāvissajjanāvasānaṭṭhānesu. <span class="bld">Nibbattitaphalamevā</span>ti sappimhā sappimaṇḍo viya āgamanīyapaṭipadāya nibbattitaphalabhūtaṃ lokuttaramaggaphalameva <span class="bld">kathitaṃ. Sakuṇikāya viya</span> kiñci gayhūpagaṃ <a name="P2.0340"></a> <span class="bld">uppatitvā</span> uḍḍetvā ullaṅghitvā. <span class="bld">Assā</span>ti maggaphalasaññitassa ariyassa dhammassa.</p>
  1162. <p class="subhead">Pātimokkhasaṃvaravaṇṇanā</p>
  1163. <p class="bodytext"><a name="para364"></a><a name="para364_dn2"></a><span class="paranum">364</span>. <span class="bld">Pātimokkhasaṃvarāyā</span>ti <a name="V2.0250"></a> pātimokkhabhūtasīlasaṃvarāyāti ayamettha atthoti āha <span class="bld">‘‘uttamajeṭṭhakasīlasaṃvarāyā’’</span>ti. ‘‘Pātimokkhasīlañhi sabbasīlato jeṭṭhakasīla’’nti dīghavāpīvihāravāsi sumatthero vadati, antevāsiko panassa tepiṭakacūḷanāgatthero ‘‘pātimokkhasaṃvaro eva sīlaṃ, itarāni pana ‘sīlanti vuttaṭṭhānaṃ nāma atthī’ti ananujānanto indriyasaṃvaro nāma chadvārarakkhāmattakaṃ, ājīvapārisuddhi dhammena samena paccayuppādanamattakaṃ, paccayasannissitaṃ paṭiladdhapaccaye ‘ida mattha’nti paccavekkhitvā paribhuñjanamattakaṃ, nippariyāyena pātimokkhasaṃvarova sīlaṃ. Tathā hi yassa so bhinno, so itarāni rakkhituṃ abhabbattā asīlo hoti. Yassa pana sabbaso arogo sesānaṃ rakkhituṃ bhabbattā sampannasīlo’’ti vadati, tasmā itaresaṃ tassa parivārabhāvato, sabbaso ekadesena ca tadantogadhabhāvato tadeva padhānasīlaṃ nāmāti āha <span class="bld">‘‘uttamajeṭṭhakasīlasaṃvarāyā’’</span>ti. Tattha yathā heṭṭhā papañcasaññāsaṅkhānirodhasāruppagāminiṃ paṭipadaṃ pucchitena bhagavatā papañcasaññānaṃ, paṭipadāya ca mūlabhūtaṃ vedanaṃ vibhajitvā paṭipadā desitā sakkassa ajjhāsayavasena saṃkilesadhammappahānamukhena vodānadhammapāripūrīti, evaṃ tassā eva paṭipadāya mūlabhūtampi sīlasaṃvaraṃ pucchitena bhagavatā <a name="M2.0270"></a> yato so visujjhati, yathā ca visujjhati, tadubhayaṃ sakkassa ajjhāsayavasena vibhajitvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘kāyasamācārampī’’</span>tiādi vuttaṃ saṃkilesadhammappahānamukhena vodānadhammapāripūrīti katvā. Sīlakathāyaṃ asevitabbakāyasamācārādikathane kāraṇaṃ vuttameva, tasmā <span class="bld">kammapathavasenā</span>ti kusalākusalakammapathavasena.</p>
  1164. <p class="bodytext"><span class="bld">Kammapathavasenā</span>ti ca kammapathavicāravasena<a name="P2.0341"></a>. Kammapathabhāvaṃ apattānampi hi kāyaduccaritādīnaṃ asevitabbakādīnaṃ asevitabbakāyasamācārādibhāvo idha vuccatīti. <span class="bld">Paṇṇattivasenā</span>ti sikkhāpadapaṇṇattivasena. Yato yato hi yā yā veramaṇī, tadubhayepi vibhāvento paṇṇattivasena katheti nāma. Tenāha <span class="bld">‘‘kāyadvāre’’</span>tiādi. Sikkhāpadaṃ vītikkamati etenāti <span class="bld">sikkhāpadavītikkamo,</span> sikkhāpadassa vītikkamanākārena pavatto akusaladhammo yaṃ, tassa asevitabbakāyasamācārāditā. Vītikkamapaṭipakkho <span class="bld">avītikkamo,</span> na vītikkamati etenāti <span class="bld">avītikkamo,</span> sīlaṃ.</p>
  1165. <p class="bodytext">Micchā sammā ca pariyesati etāyāti <span class="bld">pariyesanā,</span> ājīvo, atthato paccayagavesanabyāpāro kāyavacīdvāriko. Yadi evaṃ kasmā visuṃ gahaṇanti āha <span class="bld">‘‘yasmā’’</span>tiādi<a name="V2.0251"></a>. Ariyā niddosā pariyesanā gavesanāti <span class="bld">ariyapariyesanā,</span> ariyehi sādhūhi pariyesitabbātipi <span class="bld">ariyapariyesanā</span>ti. Vuttavipariyāyato <span class="bld">anariyapariyesanā</span> veditabbā.</p>
  1166. <p class="bodytext"><span class="bld">Jātidhammo</span>ti jāyanasabhāvo jāyanapakatiko. <span class="bld">Jarādhammo</span>ti jīraṇasabhāvo. <span class="bld">Byādhidhammo</span>ti byādhisabhāvo. <span class="bld">Maraṇadhammo</span>ti mīyanasabhāvo. <span class="bld">Sokadhammo</span>ti socanakasabhāvo. <span class="bld">Saṃkilesadhammo</span>ti saṃkilissanasabhāvo.</p>
  1167. <p class="bodytext"><span class="bld">Puttabhariya</span>nti puttā ca bhariyā ca. Esa nayo sabbattha. Dvandekattavasena tesaṃ niddeso. <span class="bld">Jātarūparajata</span>nti ettha pana yato vikāraṃ anāpajjitvā sabbaṃ jātarūpameva hotīti <span class="bld">jātarūpaṃ</span> nāma suvaṇṇaṃ. Dhavalasabhāvatāya rajatīti <span class="bld">rajataṃ,</span> rūpiyaṃ. Idha pana suvaṇṇaṃ ṭhapetvā yaṃ kiñci upabhogaparibhogārahaṃ ‘‘rajata’’ntveva gahitaṃ vohārūpagamāsakādi. <span class="bld">Jātidhammā hete, bhikkhave, upadhayo</span>ti <a name="P2.0342"></a> ete kāmaguṇūpadhayo nāma honti, te sabbepi jātidhammāti dasseti.</p>
  1168. <p class="bodytext"><span class="bld">Byādhidhammavārādīsu</span> <a name="M2.0271"></a> jātarūparajataṃ na gahitaṃ. Na hetassa sīsarogādayo byādhayo nāma santi, na sattānaṃ viya cutisaṅkhātaṃ maraṇaṃ, na soke uppajjati, <span class="bld">cutisaṅkhātaṃ maraṇa</span>nti ca ekabhavapariyāpannakhandhanirodho, so tassa natthi, khaṇikanirodho pana khaṇe khaṇe labbhateva. Rāgādīhi pana saṃkilesehi saṃkilissatīti <span class="bld">saṃkilesadhammavāre</span> gahitaṃ jātarūpaṃ, tathā utusamuṭṭhānattā <span class="bld">jātidhammavāre,</span> malaṃ gahetvā <span class="bld">jīraṇato jarādhammavāre ca.</span> Ariyehi na araṇīyā, pariyesanātipi <span class="bld">anariyapariyesanā.</span></p>
  1169. <p class="bodytext">Idāni anesanāvasenāpi taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādi vuttaṃ. Iminā nayena sukkapakkhepi attho veditabbo.</p>
  1170. <p class="bodytext"><span class="bld">Sambhārapariyesanaṃ</span> paharaṇavisādigavesanaṃ, payogavasena <span class="bld">payogakaraṇaṃ</span> tajjāvāyāmajananaṃ tādisaṃ upakkamanibbattanaṃ, pāṇātipātādiatthaṃ <span class="bld">gamanaṃ,</span> paccekaṃ <span class="bld">kāla</span>-saddo yojetabbo ‘‘sambhārapariyesanakālato paṭṭhāya, payogakaraṇakālato paṭṭhāya, gamanakālato paṭṭhāyā’’ti. <span class="bld">Itaro</span>ti ‘‘sevitabbo’’ti vuttakāyasamācārādiko. <span class="bld">Cittampi uppādetabbaṃ.</span> Tathā uppāditacitto hi sati paccayasamavāye tādisaṃ payogaṃ parakkamaṃ karonto paṭipattiyā matthakaṃ gaṇhāti. Tenāha ‘‘cittuppādampi kho ahaṃ, bhikkhave, kusalesu dhammesu bahupakāraṃ vadāmī’’ti (ma. ni. 1.84).</p>
  1171. <p class="bodytext">Idāni <a name="V2.0252"></a> taṃ matthakappattaṃ asevitabbaṃ, sevitabbañca dassetuṃ <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Saṅghabhedādīna</span>nti <span class="bld">ādi</span>-saddena lohituppādanādiṃ saṅgaṇhāti. Buddharatanasaṅgharatanupaṭṭhāneheva dhammaratanupaṭṭhānasiddhīti āha <span class="bld">‘‘divasassa dvattikkhattuṃ tiṇṇaṃ ratanānaṃ upaṭṭhānagamanādivasenā’’</span>ti<a name="P2.0343"></a>. <span class="bld">Dhanuggahapesanaṃ</span> dhanuggahapurisānaṃ uyyojanaṃ. <span class="bld">Ādi</span>-saddena pañcavarayācanādiṃ saṅgaṇhāti. ‘‘Ajātasattuṃ pasādetvā lābhuppādavasena parihīnalābhasakkārassa kulesu viññāpana’’nti evamādiṃ anariyapariyesanaṃ pariyesantānaṃ.</p>
  1172. <p class="bodytext"><span class="bld">Pāripūriyā</span>ti pāripūriatthaṃ. Aggamaggaphalavaseneva hi sevitabbānaṃ pāripūrīti tadatthaṃ sabbā pubbabhāgapaṭipadā, pātimokkhasaṃvaropi aggamaggeneva paripuṇṇo <a name="M2.0272"></a> hotīti tadatthaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ vatvā nigamento <span class="bld">‘‘pātimokkho…pe… hotī’’</span>ti āha.</p>
  1173. <p class="subhead">Indriyasaṃvaravaṇṇanā</p>
  1174. <p class="bodytext"><a name="para365"></a><a name="para365_dn2"></a><span class="paranum">365</span>. <span class="bld">Indriyānaṃ pidhānāyā</span>ti indriyānaṃ pidahanatthāya. <span class="bld">Indriyāni</span> ca cakkhādīni dvārāni, tesaṃ <span class="bld">pidhānaṃ</span> saṃvaraṇaṃ akusaluppattito gopanāti āha <span class="bld">‘‘guttadvāratāyā’’</span>ti. Asevitabbarūpādivasena indriyesu aguttadvāratā asaṃvaro, saṃkilesadhammavippahānavasena vodānadhammapārisuddhīti. Kāmaṃ pāḷiyaṃ asevitabbampi rūpādi dassitaṃ, sakkena pana indriyasaṃvarāya paṭipatti pucchitāti tameva nivattetvā dassetuṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span>vuttaṃ <span class="bld">‘‘cakkhuviññeyyaṃ rūpampītiādi sevitabbarūpādivasena indriyasaṃvaradassanatthaṃ vutta’’</span>nti. ‘‘Tuṇhī ahosī’’ti vatvā tuṇhībhāvassa kāraṇaṃ byatirekamukhena vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘kathetukāmopī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Aya</span>nti sakko devānaṃ indo.</p>
  1175. <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpa</span>nti rūpāyatanaṃ, tassa asevanaṃ nāma adassanaṃ evāti āha <span class="bld">‘‘na sevitabbaṃ na daṭṭhabba’’</span>nti. <span class="bld">Yaṃ</span> pana sattasantānagataṃ rūpaṃ <span class="bld">passato</span> paṭikūlamanasikāravasena, <span class="bld">asubhasaññā vā saṇṭhāti</span> dassanānuttariyavasena. Atha vā kammaphalasaddahanavasena <span class="bld">pasādo vā uppajjati.</span> Hutvā abhāvākārasallakkhaṇena <span class="bld">aniccasaññāpaṭilābho vā hoti.</span></p>
  1176. <p class="bodytext">Pariyāyakkharaṇato <a name="P2.0344"></a> <span class="bld">akkharaṃ,</span> vaṇṇo, so eva nirantaruppattiyā samuddito padavākyasaññito, adhippetamatthaṃ byañjetīti <span class="bld">byañjanaṃ,</span> tayidaṃ kābyanāṭakādigatavevacanavasena, uccāraṇavasena ca vicittasannivesatāya tathāpavattavikappanavasena cittavicittabhāvena upatiṭṭhanakaṃ <a name="V2.0253"></a> sandhāyāha <span class="bld">‘‘yaṃ cittakkharaṃ cittabyañjanampi saddaṃ suṇato rāgādayo uppajjantī’’</span>ti. <span class="bld">Atthanissita</span>nti samparāyikatthanissitaṃ. <span class="bld">Dhammanissita</span>nti vivaṭṭadhammanissitaṃ, lokuttararatanattayadhammanissitaṃ vā. <span class="bld">Pasādo</span>ti ratanattayasaddhā, kammaphalasaddhāpi. <span class="bld">Nibbidā vā</span>ti aniccasaññādivasena vaṭṭato ukkaṇṭhā vā.</p>
  1177. <p class="bodytext">Gandharasāviparodhādivasena seviyamānaṃ ayoniso paṭipannattā <span class="bld">asevitabbaṃ</span> nāma. Yoniso paccavekkhitvā seviyamānaṃ sampajaññavasena gahaṇato <span class="bld">sevitabbaṃ</span> nāma. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘yaṃ gandhaṃ ghāyato’’</span>tiādi.</p>
  1178. <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṃ</span> <a name="M2.0273"></a> <span class="bld">pana phusato</span>ti yaṃ pana sevitabbaṃ phoṭṭhabbaṃ anipphannasseva phusato. <span class="bld">Āsavakkhayo ceva</span> hoti jāgariyānuyogassa matthakappattito. <span class="bld">Vīriyañca supaggahitaṃ hoti</span> catutthassa ariyavaṃsassa ukkaṃsanato. <span class="bld">Pacchimā ca…pe… anuggahitā hoti</span> sammāpaṭipattiyaṃ niyojanato.</p>
  1179. <p class="bodytext">Ye <span class="bld">manoviññeyye dhamme</span> iṭṭhādibhede <span class="bld">samannāharantassa</span> āvajjantassa <span class="bld">āpāthaṃ āgacchanti.</span> ‘‘Manoviññeyyā dhammā’’ti vibhatti vipariṇāmetabbā, mettādivasena samannāharantassa ye manoviññeyyā dhammā āpāthaṃ āgacchanti, evarūpā sevitabbāti yojanā. <span class="bld">Ādi</span>-saddena karuṇādīnañceva aniccādīnañca saṅgaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Tiṇṇaṃ therānaṃ dhammā</span>ti idāni vuccamānapaṭipattīnaṃ tiṇṇaṃ therānaṃ manoviññeyyā dhammā. <span class="bld">Bahi dhāvituṃ na adāsi</span>nti antopariveṇaṃ āgatameva rūpādiṃ ārabbha imasmiṃ temāse kammaṭṭhānavinimuttaṃ <a name="P2.0345"></a> cittaṃ kadāci uppannapubbaṃ, antopariveṇe ca visabhāgarūpādīnaṃ asambhavo eva, tasmā visaṭavitakkavasena cittaṃ bahi dhāvituṃ na adāsinti dasseti. <span class="bld">Nivāsagehato</span> nivāsanagabbhato. <span class="bld">Niyakajjhattakhandhapañcakato</span> vipassanāgocarato. Thero kira sabbampi attanā kātabbakiriyaṃ kammaṭṭhānasīseneva paṭipajjati.</p>
  1180. <p class="bodytext"><a name="para366"></a><a name="para366_dn2"></a><span class="paranum">366</span>. Asammohasampajaññavasena advejjhābhāvato eko anto etassāti <span class="bld">ekanto,</span> ekanto vādo etesanti <span class="bld">ekantavādā.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘ekaṃyeva vadantī’’</span>ti, abhinnavādāti attho. <span class="bld">Ekācārā</span>ti samānācārā. <span class="bld">Ekaladdhikā</span>ti samānaladdhikā. <span class="bld">Ekapariyosānā</span>ti samānaniṭṭhānā.</p>
  1181. <p class="bodytext">Iti sakko pubbe attanā sutaṃ puthusamaṇabrāhmaṇānaṃ nānāvādā cāraladdhiniṭṭhānaṃ idāni saccapaṭivedhena <a name="V2.0254"></a> asārato ñatvā ṭhito, tassa kāraṇaṃ ñātukāmo tameva tāva byatirekamukhena pucchati ‘‘sabbeva dhammā nu kho’’tiādinā.</p>
  1182. <p class="bodytext"><span class="bld">Dhātū</span>ti ajjhāsayadhātu uttarapadalopena vuttā, <span class="bld">ajjhāsayadhātū</span>ti ca atthato ajjhāsayo evāti āha <span class="bld">‘‘anekajjhāsayo nānajjhāsayo’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Ekasmiṃ gantukāme eko ṭhātukāmo hotī’’</span>ti idaṃ nidassanavasena vuttaṃ iriyāpathepi nāma sattā ekajjhāsayā dullabhā, pageva <a name="M2.0274"></a> laddhīsūti dassanatthaṃ. <span class="bld">Yaṃ yadeva ajjhāsaya</span>nti yaṃ yameva sassatādiajjhāsayaṃ. <span class="bld">Abhinivisantī</span>ti taṃ taṃ laddhiṃ diṭṭhābhinivesavasena abhimukhā hutvā duppaṭinissaggibhāvena nivisanti, ādānaggāhaṃ <span class="bld">gaṇhanti. Thāmena ca parāmāsena cā</span>ti diṭṭhithāmena ca diṭṭhiparāmāsena ca. <span class="bld">Suṭṭhu gaṇhitvā</span>ti ativiya daḷhaggāhaṃ gaṇhitvā. <span class="bld">Voharantī</span>ti yathābhiniviṭṭhaṃ diṭṭhivādaṃ paññāpenti <a name="P2.0346"></a> pare hi gāhenti patiṭṭhapenti. Tenāha <span class="bld">‘‘kathenti dīpenti kittentī’’</span>ti, ugghosentīti attho.</p>
  1183. <p class="bodytext">Antaṃ atītā <span class="bld">accantā,</span> accantā niṭṭhā etesanti <span class="bld">accantaniṭṭhā. Sabbesa</span>nti sabbesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ. <span class="bld">Yogakkhemo</span>tipi nibbānaṃ catūhipi yogehi anuppaduṭṭhattā. ‘‘Accantayogakkhemā’’ti vattabbe i-kārena niddesena <span class="bld">‘‘accantayogakkhemī’’</span>ti vuttaṃ, accantayogakkhemo vā etesaṃ atthīti <span class="bld">accantayogakkhemī</span>ti. <span class="bld">Caranti</span> upagacchanti, adhigacchantīti attho. Pariyassati parikkhissati vaṭṭadukkhantaṃ āgammāti <span class="bld">pariyosānantipi nibbānassa nāmaṃ.</span></p>
  1184. <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅkhiṇātī</span>ti samucchindanena khepeti. <span class="bld">Vināsetī</span>ti tato eva sabbaso adassanaṃ pāpeti. <span class="bld">Vimuttā</span>ti vaṭṭadukkhato accantaniggamena visesena muttā.</p>
  1185. <p class="bodytext">‘‘Issāmacchariyaṃ eko pañho’’ti kasmā vuttaṃ, nanu issāmacchariyaṃ vissajjananti? Saccametaṃ, yo pana ñātuṃ icchito attho, so pañho. So eva ca vissajjīyatīti nāyaṃ doso, aññathā ambaṃ puṭṭhassa labujaṃ byākaraṇaṃ viya siyā, evaṃ pañhasīsena pañhabyākaraṇaṃ vadati. Tathā hi ‘‘piyāppiya’’ntiādinā vissajjanapadāneva gahitāni, <span class="bld">‘‘piyāppiyaṃ eko’’</span>tiādīsupi eseva nayo. <span class="bld">Papañcasaññā</span>ti saññāsīsena papañcā eva vuttāti āha <span class="bld">‘‘papañco eko’’</span>ti. Ettha ca yathā pātimokkhasaṃvarapucchā kāyasamācārādivibhāgena vissajjitattā tayo pañhā jātā, evaṃ indriyasaṃvarapucchā rūpādivibhāgena vissajjitattā cha pañhā <a name="V2.0255"></a> siyuṃ. Tathā sati ekūnavīsati pucchā siyuṃ, atha indriyasaṃvaratāsāmaññena ekova pañho kato, evaṃ sati pātimokkhasaṃvarapucchābhāvasāmaññena tepi tayo ekova pañhoti sabbeva dvādaseva pañhā bhaveyyunti? Nayidamevaṃ. Yasmā kāyasamācārādīsu vibhajja <a name="P2.0347"></a> vuccamānesu mahāvisayatāya aparimāṇo vibhāgo sambhavati <a name="M2.0275"></a> vissajjetuṃ. Sakalampi vinayapiṭakaṃ tassa niddeso. Rūpādīsu pana vibhajja vuccamānesu appavisayatāya na tādiso vibhāgo sambhavati vissajjetuṃ. Iti mahāvisayatāya pātimokkhasaṃvarapucchā tayo pañhā katā, indriyasaṃvarapucchā pana appavisayatāya ekova pañho kato. Tena vuttaṃ ‘‘cuddasa mahāpañhā’’ti.</p>
  1186. <p class="bodytext"><a name="para367"></a><a name="para367_dn2"></a><span class="paranum">367</span>. <span class="bld">Calanaṭṭhenā</span>ti kampanaṭṭhena. Taṇhā hi kāmarāgarūparāgaarūparāgādivasena pavattiyā anavaṭṭhitatāya sayampi calati, yattha uppannā, tampi santānaṃ bhavādīsu parikaḍḍhanena cāleti, tasmā calanaṭṭhena taṇhā ejā nāma. <span class="bld">Pīḷanaṭṭhenā</span>ti vibādhanaṭṭhena tassa tassa dukkhassa hetubhāvena. <span class="bld">Padussanaṭṭhenā</span>ti adhammarāgādibhāvena, sammukhaparaṃmukhena, kilesāsucipaggharaṇena ca pakārato dussanaṭṭhena <span class="bld">gaṇḍo. Anuppaviṭṭhaṭṭhenā</span>ti āsayassa dunnīharaṇīyabhāvena anuppavisanaṭṭhena. <span class="bld">Kaḍḍhati</span> attano ca ruciyā upaneti. <span class="bld">Uccāvaca</span>nti paṇītabhāvaṃ, nihīnabhāvañca. <span class="bld">Yesu</span> samaṇabrāhmaṇesu. ‘‘Yesāha’’ntipi pāḷi, tassā keci ‘‘yesaṃ aha’’nti atthaṃ vadanti. <span class="bld">Eva</span>nti sutānurūpaṃ, uggahānurūpañca. ‘‘Ahaṃ kho pana bhante aññesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ dhammācariyo hontopi bhagavato sāvako…pe… sambodhiparāyaṇo’’ti evaṃ <span class="bld">attano sotāpannabhāvaṃ jānāpeti.</span></p>
  1187. <p class="subhead">Somanassapaṭilābhakathāvaṇṇanā</p>
  1188. <p class="bodytext"><a name="para368"></a><a name="para368_dn2"></a><span class="paranum">368</span>. <span class="bld">Samāpanno</span>ti samogāḷho pavattasampahāro viyātibyūḷho. <span class="bld">Jiniṃsū</span>ti yathā asurā puna sīsaṃ ukkhipituṃ nāsakkhiṃsu, evaṃ devā vijiniṃsuyevāti dassento āha <span class="bld">‘‘devā puna apaccāgamanāya asure jiniṃsū’’</span>ti. Tādiso hissa jayo sātisayaṃ vedapaṭilābhāya ahosi. <span class="bld">Duvidhampi</span> <a name="P2.0348"></a> <span class="bld">oja</span>nti dibbaṃ, asuraṃ cāti dvippakārampi ojaṃ. <span class="bld">Devāyeva paribhuñjissanti</span> asurānaṃ pavesābhāvato. Daṇḍassa avacaraṇaṃ āvaraṇaṃ <span class="bld">daṇḍāvacaro,</span> saha daṇḍāvacarenāti <span class="bld">sadaṇḍāvacaro,</span> daṇḍena paharitvā vā āvaritvā vā sādhetabbanti attho.</p>
  1189. <p class="bodytext"><a name="para369"></a><a name="para369_dn2"></a><span class="paranum">369</span>. <span class="bld">Imasmiṃyeva</span> <a name="V2.0256"></a> <span class="bld">okāse</span>ti imissameva indasālaguhāyaṃ. <span class="bld">Devabhūtassa me</span>ti pubbepi devabhūtassa sakkasseva me bhūtassa. <span class="bld">Sato</span>ti idānipi sakkasseva sato <span class="bld">punarāyu ca me laddho.</span></p>
  1190. <p class="bodytext">Diviyā <a name="M2.0276"></a> kāyāti <span class="bld">dibbā,</span> khandhapañcakasaṅkhātā kāyāti āha <span class="bld">‘‘dibbā attabhāvā’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Amūḷho gabbhaṃ essāmī’’</span>ti iminā ariyasāvakānaṃ andhaputhujjanānaṃ viya sammohamaraṇaṃ, asampajānagabbhokkamanañca natthi, atha kho asammohamaraṇañceva sampajānagabbhokkamanañca hotīti dasseti. Ariyasāvakā niyatagatikattā sugatīsu eva uppajjanti, tatthāpi manussesu uppajjantā uḷāresu eva kulesu paṭisandhiṃ gaṇhissanti, sakkassāpi tādiso ajjhāsayo. Tena vuttaṃ pāḷiyaṃ ‘‘yattha me ramatī mano’’ti, taṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘yattha me’’</span>tiādi. Sakko pana attano dibbānubhāvenāpi tādisaṃ jānituṃ sakkotiyeva.</p>
  1191. <p class="bodytext"><span class="bld">Kāraṇenā</span>ti yuttena ariyasāvakabhāvassa anucchavikena. Tenāha <span class="bld">‘‘samenā’’</span>ti.</p>
  1192. <p class="bodytext"><span class="bld">Sakadāgāmimaggaṃ sandhāya vadati</span> chaṭṭhe atthavase anāgāmimaggassa vakkhamānattā. <span class="bld">Ājānitukāmo</span>ti appattaṃ visesaṃ paṭivijjhitukāmo. <span class="bld">Manussaloke anto bhavissati</span> puna mānussūpapattiyā abhāvato.</p>
  1193. <p class="bodytext"><span class="bld">Punadevā</span>ti manussesu uppanno tato cavitvā punadeva<a name="P2.0349"></a>. Imasmiṃ tāvatiṃsa<span class="bld">devalokasmiṃ. Uttamo,</span> kīdisoti āha <span class="bld">‘‘sakko’’</span>tiādi.</p>
  1194. <p class="bodytext"><span class="bld">Antime bhave</span>ti mama sabbabhavesu antime sabbapariyosāne bhave. <span class="bld">‘‘Āyunā’’</span>ti iminā ca taṃsahabhāvino sabbepi vaṇṇādike saṅgaṇhāti. <span class="bld">‘‘Paññāyā’’</span>ti ca iminā sabbepi saddhāsativīriyādike. <span class="bld">Tasmiṃ attabhāve</span>ti tasmiṃ sabbantime sakkattabhāve. <span class="bld">Akaniṭṭhagāmī hutvā</span>ti antarāyaparinibbāyiādibhāvaṃ anupagantvā ekaṃsato uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī eva hutvā. Tato eva anukkamena <span class="bld">avihādīsu nibbattanto. Evamāhā</span>ti ‘‘so nivāso bhavissatī’’ti evamāha. ‘‘Avihādīsu…pe… nibbattissatī’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ <span class="bld">‘‘esa kirā’’</span>tiādi vuttaṃ. Ayañca nayo na kevalaṃ sakkasseva, atha kho mahāseṭṭhimahāupāsikānampi hotiyevāti dassento <span class="bld">‘‘sakko devarājā’’</span>tiādimāha.</p>
  1195. <p class="bodytext"><a name="para370"></a><a name="para370_dn2"></a><span class="paranum">370</span>. Bhavasampattinibbānasampattīnaṃ vasena aparipuṇṇajjhāsayatāya <span class="bld">aniṭṭhitamanoratho</span> taṃ taṃ <a name="V2.0257"></a> pattukāmoyeva hutvā ṭhito. <span class="bld">Ye ca samaṇe</span>ti <a name="M2.0277"></a> ye ca pabbajite. <span class="bld">Pavivittavihārino</span>ti ‘‘anekavivekattayaṃ paribrūhetvā viharantī’’ti <span class="bld">maññāmi.</span></p>
  1196. <p class="bodytext"><span class="bld">Sampādanā</span>ti maggassa upasampādanaṃ tassa sampāpanaṃ sammadeva pāpanaṃ. <span class="bld">Virādhanā</span>ti anārādhanā anupāyapaṭipatti. <span class="bld">Na sambhontī</span>ti anabhisambhuṇanti. Yathāpucchite atthe anabhisambhuṇanaṃ nāma sammā kathetuṃ asamatthatā evāti āha <span class="bld">‘‘sampādetvā kathetuṃ na sakkontī’’</span>ti.</p>
  1197. <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā ādiccena samānagottatāya. Tenevāha <span class="bld">‘‘ādicca</span> nāma gottenā’’ti, tasmā<a name="P2.0350"></a>. Ādicco bandhu etassāti ādiccabandhu, atha vā ādiccassa bandhūti ādiccabandhu, bhagavā, taṃ <span class="bld">ādiccabandhunaṃ.</span> Ādicco hi sotāpannatāya bhagavato orasaputto. Tenevāha –</p>
  1198. <p class="gatha1">‘‘Yo andhakāre tamasi pabhaṅkaro,</p>
  1199. <p class="gatha2">Verocano maṇḍalī uggatejo;</p>
  1200. <p class="gatha3">Mā rāhu gilī caraṃ antalikkhe,</p>
  1201. <p class="gathalast">Pajaṃ mamaṃ rāhu pamuñca sūriya’’nti. (saṃ. ni. 1.91);</p>
  1202. <p class="bodytext"><span class="bld">Sāma</span>nti sāmaṃpayogaṃ, satthu pana sāvakassa sāmaṃpayogo nāma sanipāto evāti āha <span class="bld">‘‘namakkāraṃ karomā’’</span>ti.</p>
  1203. <p class="bodytext"><a name="para371"></a><a name="para371_dn2"></a><span class="paranum">371</span>. <span class="bld">Parāmasitvā</span>ti ‘‘imāya nāma pathaviyaṃ nisinnena mayā ayaṃ acchariyadhammo adhigato’’ti somanassajāto, ‘‘imāya nāma pathaviyaṃ evaṃ acchariyabbhutaṃ buddharatanaṃ uppanna’’nti acchariyabbhutacittajāto ca pathaviṃ parāmasitvā. <span class="bld">Patthitapañhā</span>ti dīgharattānusayitasaṃsayasamugghātatthaṃ ‘‘kadā nu kho bhagavantaṃ pucchituṃ labhāmī’’ti evaṃ abhipatthitapañhā. Yaṃ panettha atthato na vibhattaṃ, taṃ suviññeyyamevāti.</p>
  1204. <p class="centered">Sakkapañhasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.</p>
  1205. <p class="chapter"><a name="dn2_9"></a>9. Mahāsatipaṭṭhānasuttavaṇṇanā</p>
  1206. <p class="subhead">Uddesavārakathāvaṇṇanā</p>
  1207. <p class="bodytext"><a name="para373"></a><a name="para373_dn2"></a><span class="paranum">373</span>. ‘‘Kasmā <a name="P2.0351"></a><a name="V2.0258"></a><a name="M2.0278"></a> bhagavā idaṃ suttamabhāsī’’ti asādhāraṇaṃ samuṭṭhānaṃ pucchati, sādhāraṇaṃ pana ‘‘pākaṭa’’nti anāmasitvā <span class="bld">‘‘kururaṭṭhavāsīna’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Samuṭṭhāna</span>nti hi desanānidānaṃ, taṃ sādhāraṇāsādhāraṇabhedato duvidhaṃ, sādhāraṇampi ajjhattikabāhirabhedato duvidhaṃ. Tattha <span class="bld">sādhāraṇaṃ ajjhattikaṃ samuṭṭhānaṃ</span> nāma bhagavato mahākaruṇā. Tāya hi samussāhitassa bhagavato veneyyānaṃ dhammadesanāya cittaṃ udapādi. Yathāha ‘‘sattesu ca kāruññataṃ paṭicca buddhacakkhunā lokaṃ volokesī’’tiādi. (Dī. ni. 2.69; ma. ni. 1.283; 2.339; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 9) <span class="bld">bāhiraṃ</span> pana <span class="bld">sādhāraṇaṃ samuṭṭhānaṃ</span> nāma dasasahassamahābrahmaparivārassa sahampatimahābrahmuno ajjhesanaṃ. Tathā cāha ‘‘brahmuno ca ajjhesanaṃ viditvā’’ti. (Dī. ni. 2.69; ma. ni. 1.283; 2.339; saṃ. ni. 1.179; mahāva. 9) tadajjhesanuttarakālañhi dhammapaccavekkhaṇājanitaṃ appossukkataṃ paṭipassambhetvā bhagavā dhammaṃ desetuṃ ussāhajāto ahosi. Yathā ca mahākaruṇā, evaṃ dasabalañāṇādayo ca desanāya ajjhattasamuṭṭhānabhāve vattabbā. Sabbañhi ñeyyadhammaṃ, tesaṃ desetabbappakāraṃ, sattānañca āsayānusayādiṃ yāthāvato jānitvā bhagavā ṭhānāṭṭhānādīsu kosallena veneyyajjhāsayānurūpaṃ vicittanayadesanaṃ pavattesīti. Asādhāraṇampi ajjhattikabāhirabhedato duvidhameva. Tattha <span class="bld">ajjhattikaṃ</span> yāya mahākaruṇāya, yena ca desanāñāṇena <a name="P2.0352"></a> idaṃ suttaṃ pavattitaṃ, tadubhayaṃ veditabbaṃ, <span class="bld">bāhiraṃ</span> pana dassetuṃ <span class="bld">‘‘kururaṭṭhavāsīna’’</span>ntiādimāha. Tena vuttaṃ ‘‘asādhāraṇaṃ samuṭṭhānaṃ pucchatī’’ti, tena ‘‘attajjhāsayādīsu catūsu suttanikkhepesu kataroya’’nti suttanikkhepo pucchito hotīti itaro ‘‘kururaṭṭhavāsīna’’ntiādinā ‘‘parajjhāsayoyaṃ suttanikkhepo’’ti dasseti.</p>
  1208. <p class="bodytext">Kururaṭṭhaṃ <a name="V2.0259"></a> kira tadā taṃnivāsisattānaṃ yonisomanasikāravantatādinā yebhuyyena suppaṭipannatāya, pubbe ca katapuññatābalena tadā utuādisampattiyuttameva ahosi. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘utupaccayādisampannattā’’</span>ti. <span class="bld">Ādi</span>-saddena bhojanādisampattiṃ saṅgaṇhāti. Keci pana ‘‘pubbe <a name="M2.0279"></a> pavattakuruvattadhammānuṭṭhānavāsanāya uttarakuru viya yebhuyyena utuādisampannameva hontaṃ bhagavato kāle sātisayaṃ utusappāyādiyuttaṃ taṃ raṭṭhaṃ ahosī’’ti vadanti. <span class="bld">Cittasarīrakallatāyā</span>ti cittassa, sarīrassa ca arogatāya. <span class="bld">Anuggahitapaññābalā</span>ti laddhūpakārañāṇānubhāvā, anu anu vā āciṇṇapaññātejā. <span class="bld">Ekavīsatiyā ṭhānesu</span>ti kāyānupassanāvasena cuddasasu ṭhānesu, vedanānupassanāvasena ekasmiṃ ṭhāne, tathā cittānupassanāvasena, dhammānupassanāvasena pañcasu ṭhānesūti evaṃ ekavīsatiyā ṭhānesu. <span class="bld">Kammaṭṭhānaṃ arahatte pakkhipitvā</span>ti catusaccakammaṭṭhānaṃ yathā arahattaṃ pāpeti, evaṃ desanāvasena arahatte pakkhipitvā. Suvaṇṇacaṅkoṭakasuvaṇṇamañjūsāsu pakkhittāni sumanacampakādinānāpupphāni, maṇimuttādisattaratanāni ca yathā bhājanasampattiyā savisesaṃ sobhanti, kiccakarāni ca honti manuññabhāvato, evaṃ sīladassanādisampattiyā bhājanavisesabhūtāya kururaṭṭhavāsiparisāya desitā bhagavato ayaṃ desanā bhiyyoso mattāya sobhati, kiccakārī ca hotīti imamatthaṃ dasseti <span class="bld">‘‘yathā hi puriso’’</span>tiādinā. <span class="bld">Etthā</span>ti kururaṭṭhe.</p>
  1209. <p class="bodytext"><span class="bld">Pakatiyā</span>ti sarasatopi, imissā satipaṭṭhānasuttadesanāya pubbepīti adhippāyo. <span class="bld">Anuyuttā viharanti</span> satthu desanānusārato bhāvanānuyogaṃ.</p>
  1210. <p class="bodytext"><span class="bld">Vissaṭṭhaattabhāvenā</span>ti <a name="P2.0353"></a> aniccādivasena kismiñci yonisomanasikāre cittaṃ aniyojetvā rūpādiārammaṇe abhirativasena vissaṭṭhacittena <span class="bld">bhavituṃ na vaṭṭati,</span> pamādavihāraṃ pahāya appamattena bhavitabbanti adhippāyo.</p>
  1211. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekāyano</span>ti ettha <span class="bld">ayana</span>-saddo maggapariyāyo. Na kevalaṃ ayanameva, atha kho aññepi bahū maggapariyāyāti paduddhāraṃ karonto ‘‘maggassa hī’’ti ādiṃ vatvā yadi maggapariyāyo ayana-saddo, kasmā puna ‘‘maggo’’ti vuttanti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘tasmā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">ekamaggo</span>ti eko eva maggo. Na hi nibbānagāmimaggo añño atthīti. Nanu satipaṭṭhānaṃ idha maggoti adhippetaṃ, tadaññe ca bahū maggadhammā atthīti? Saccaṃ atthi, te pana satipaṭṭhānaggahaṇeneva gahitā tadavinābhāvato. Tathā <a name="M2.0280"></a> hi ñāṇavīriyādayo niddese gahitā, uddese pana satiyā eva gahaṇaṃ veneyyajjhāsayavasenāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">‘‘Na dvidhāpathabhūto’’</span>ti iminā <a name="V2.0260"></a> imassa maggassa anekamaggabhāvābhāvaṃ viya anibbānagāmibhāvābhāvañca dasseti. <span class="bld">Ekenā</span>ti asahāyena. Asahāyatā ca duvidhā attadutiyatābhāvena vā, yā ‘‘vūpakaṭṭhakāyatā’’ti vuccati, taṇhādutiyatābhāvena vā, yā ‘‘pavivittacittatā’’ti vuccati. Tenāha <span class="bld">‘‘vūpakaṭṭhena pavivittacittenā’’</span>ti. Seṭṭhopi loke ‘‘eko’’ti vuccati ‘‘yāva pare ekāhaṃ vo karomī’’tiādīsūti āha <span class="bld">‘‘ekassāti seṭṭhassā’’</span>ti. Yadi saṃsārato nissaraṇaṭṭho ayanaṭṭho, aññesampi upanissayasampannānaṃ sādhāraṇato, kathaṃ bhagavatoti āha <span class="bld">‘‘kiñcāpī’’</span>tiādi. <span class="bld">Imasmiṃ kho</span>ti ettha <span class="bld">kho</span>-saddo avadhāraṇe, tasmā imasmiṃ yevāti attho. <span class="bld">Desanābhedoyeva heso,</span> yadidaṃ ‘‘maggo’’ti vā ‘‘ayano’’ti vā. <span class="bld">Ayana</span>-saddo vā kammakaraṇādivibhāgo. Tenāha <span class="bld">‘‘atthato pana eko vā’’</span>ti.</p>
  1212. <p class="bodytext"><span class="bld">Nānāmukhabhāvanānayappavatto</span>ti kāyānupassanādimukhena <a name="P2.0354"></a> tatthāpi ānāpānādimukhena bhāvanānayena pavatto. <span class="bld">Ekāyana</span>nti ekagāminaṃ, nibbānagāminanti attho. Nibbānañhi adutiyabhāvato, seṭṭhabhāvato ca ‘‘eka’’nti vuccati. Yathāha ‘‘ekañhi saccaṃ na dutīyamatthī’’ti (su. ni. 890). ‘‘Yāvatā bhikkhave dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā virāgo tesaṃ aggaṃ akkhāyatī’’ti. (A. ni. 4.34; itivu. 90) khayo eva antoti <span class="bld">khayanto,</span> jātiyā khayantaṃ diṭṭhavāti <span class="bld">jātikhayantadassī.</span> Avibhāgena sabbepi satte hitena anukampatīti <span class="bld">hitānukampī. Atariṃsū</span>ti tariṃsu. <span class="bld">Pubbe</span>ti purimakā buddhā, pubbe vā atītakāle.</p>
  1213. <p class="bodytext"><span class="bld">Ta</span>nti tesaṃ vacanaṃ, <span class="bld">taṃ</span> vā kiriyāvuttivācakattaṃ <span class="bld">na yujjati.</span> Na hi saṅkheyyappadhānatāya sattavācino ekasaddassa kiriyāvuttivācakatā atthi. ‘‘Sakimpi uddhaṃ gaccheyyā’’tiādīsu (a. ni. 7.72) viya <span class="bld">sakiṃ ayanoti iminā byañjanena bhavitabbaṃ. Evamatthaṃ yojetvā</span>ti ‘‘ekaṃ ayanaṃ assā’’ti evaṃ samāsapadatthaṃ yojetvā. <span class="bld">Ubhayathāpī</span>ti purimanayena, pacchimanayena ca. <span class="bld">Na yujjati</span> idhādhippetamaggassa anekavāraṃ pavattisabbhāvato. Tenāha <span class="bld">‘‘kasmā’’</span>tiādi. <span class="bld">‘‘Anekavārampi ayatī’’</span>ti purimanayassa ayuttatādassanaṃ, <span class="bld">‘‘anekañcassa ayanaṃ hotī’’</span>ti pacchimanayassa.</p>
  1214. <p class="bodytext"><span class="bld">Imasmiṃ</span> <a name="M2.0281"></a> <span class="bld">pade</span>ti ‘‘ekāyano ayaṃ bhikkhave maggo’’ti imasmiṃ vākye, imasmiṃ vā ‘‘pubbabhāgamaggo, lokuttaramaggo’’ti vidhānapade. <span class="bld">Missakamaggo</span>ti lokiyena missako lokuttaramaggo<a name="V2.0261"></a>. Visuddhiādīnaṃ nippariyāyahetukaṃ <a name="P2.0355"></a> saṅgaṇhanto ācariyatthero <span class="bld">‘‘missakamaggo’’</span>ti āha. Itaro pariyāyahetu idhādhippetoti <span class="bld">‘‘pubbabhāgamaggo’’</span>ti avoca.</p>
  1215. <p class="bodytext"><span class="bld">Saddaṃ sutvā</span>ti ‘‘kālo bhante dhammasavanāyā’’ti kālārocanasaddaṃ paccakkhato, paramparāya ca sutvā. <span class="bld">Evaṃ ukkhipitvā</span>ti evaṃ ‘‘sundaraṃ manoharaṃ imaṃ kathaṃ chaḍḍemā’’ti achaḍḍentā ucchubhāraṃ viya paggahetvā <span class="bld">na vicaranti. Āluḷetī</span>ti viluḷito ākulo hotīti attho. <span class="bld">Ekāyanamaggo vuccati pubbabhāgasatipaṭṭhānamaggo</span>ti ettāvatā idhādhippetatthe siddhe tasseva alaṅkāratthaṃ so pana yassa pubbabhāgamaggo, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘maggānaṭṭhaṅgiko’’</span>tiādikā gāthāpi paṭisambhidāmaggatova ānetvā ṭhapitā.</p>
  1216. <p class="bodytext"><span class="bld">Nibbānagamanaṭṭhenā</span>ti nibbānaṃ gacchati adhigacchati etenāti <span class="bld">nibbānagamanaṃ,</span>soyeva aviparītasabhāvatāya attho, tena nibbānagamanaṭṭhena, nibbānādhigamūpāyatāyāti attho. <span class="bld">Magganīyaṭṭhenā</span>ti gavesitabbatāya. ‘‘Gamanīyaṭṭhenā’’ti vā pāṭho, upagantabbatāyāti attho. <span class="bld">‘‘Rāgādīhī’’</span>ti iminā rāgadosamohānaṃyeva gahaṇaṃ ‘‘rāgo malaṃ, doso malaṃ, moho mala’’nti (vibha. 924) vacanato. <span class="bld">‘‘Abhijjhāvisamalobhādīhī’’</span>ti pana iminā sabbesampi upakkilesānaṃ saṅgaṇhanatthaṃ te visuṃ uddhaṭā. ‘‘Sattānaṃ visuddhiyā’’ti vuttassa atthassa ekantikataṃ dassento <span class="bld">‘‘tathā hī’’</span>tiādimāha. Kāmaṃ ‘‘visuddhiyā’’ti sāmaññajotanā, cittasseva pana visuddhi idhādhippetāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘rūpamalavasena panā’’</span>tiādi vuttaṃ. Na <a name="P2.0356"></a> kevalaṃ aṭṭhakathāvacanameva, atha kho idaṃ ettha āhacca bhāsitanti dassento <span class="bld">‘‘tathā hī’’</span>tiādimāha.</p>
  1217. <p class="bodytext">Sā panāyaṃ cittavisuddhi sijjhamānā yasmā sokādīnaṃ anuppādāya saṃvattati, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘sokaparidevānaṃ samatikkamāyā’’</span>tiādi. Tattha socanaṃ ñātibyasanādinimittaṃ cetaso santāpo antonijjhānaṃ <span class="bld">soko.</span> Ñātibyasanādinimittameva sokāvatiṇṇato ‘‘kahaṃ ekaputtaka kahaṃ ekaputtakā’’tiādinā (ma. ni. 2.353, 354; saṃ. ni. 2.63) paridevanavasena vācāvippalāpo paridavanaṃ <a name="M2.0282"></a> <span class="bld">paridevo.</span> Āyatiṃ anuppajjanaṃ idha samatikkamoti āha <span class="bld">‘‘pahānāyā’’</span>ti. Taṃ panassa samatikkamāvahataṃ nidassanavasena dassento <span class="bld">‘‘ayañhī’’</span>tiādimāha.</p>
  1218. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">yaṃ pubbe, taṃ visodhehī</span>ti atītesu khandhesu taṇhāsaṃkilesavisodhanaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Pacchā</span>ti parato<a name="V2.0262"></a>. <span class="bld">Te</span>ti tuyhaṃ. <span class="bld">Māhū</span>ti mā ahu. <span class="bld">Kiñcana</span>nti rāgādikiñcanaṃ, etena anāgatesu khandhesu saṃkilesavisodhanaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Majjhe</span>ti tadubhayavemajjhe. <span class="bld">No ce gahessasī</span>ti na upādiyissasi ce, etena paccuppanne khandhappabandhe upādānappavatti vuttā. <span class="bld">Upasanto carissasī</span>ti evaṃ addhattayagatasaṃkilesavisodhane sati nibbutasabbapariḷāhatāya upasanto hutvā viharissasīti arahattanikūṭena gāthaṃ niṭṭhapesi. Tenāha <span class="bld">‘‘imaṃ gātha’’</span>ntiādi.</p>
  1219. <p class="bodytext"><span class="bld">Puttā</span>ti orasā, aññepi vā dinnakakittimādayo ye keci. <span class="bld">Pitā</span>ti janako, aññepi vā pituṭṭhāniyā. <span class="bld">Bandhavā</span>ti ñātakā. Ayañhettha attho – puttā vā pitā vā bandhavā vā <span class="bld">antakena</span> maccunā <span class="bld">adhipannassa</span> abhibhūtassa maraṇato tāṇāya na honti. Kasmā? <span class="bld">Natthi ñātīsu tāṇatā</span>ti. Na hi ñātīnaṃ vasena maraṇato ārakkhā atthi, tasmā paṭācāre <a name="P2.0357"></a> ‘‘ubho puttā kālaṅkatā’’tiādinā (apa. therī 1.498) mā niratthakaṃ paridevi, dhammaṃyeva pana yāthāvato passāti adhippāyo. <span class="bld">Sotāpattiphale patiṭṭhitā</span>ti yathānulomaṃ pavattitāya sāmukkaṃsikāya dhammadesanāya pariyosāne sahassanayapaṭimaṇḍite sotāpattiphale patiṭṭhahi. Kathaṃ panāyaṃ satipaṭṭhānamaggavasena sotāpattiphale patiṭṭhāsīti āha <span class="bld">‘‘yasmā panā’’</span>tiādi. Na hi catusaccakammaṭṭhānakathāya vinā sāvakānaṃ ariyamaggādhigamo atthi. <span class="bld">‘‘Imaṃ gāthaṃ sutvā’’</span>ti panidaṃ sokavinodanavasena pavattitāya gāthāya paṭhamaṃ sutattā vuttaṃ, sāpi hi saccadesanāya parivārabandhā eva aniccatākathāti katvā. Itaragāthāyaṃ pana vattabbameva natthi. <span class="bld">Bhāvanā</span>ti paññābhāvanā. Sā hi idha adhippetā. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā rūpādīnaṃ aniccādito anupassanāpi satipaṭṭhānabhāvanāva, tasmā. <span class="bld">Tepī</span>ti santatimahāmattapaṭācārāpi.</p>
  1220. <p class="bodytext"><span class="bld">Pañcasate</span> <a name="M2.0283"></a> <span class="bld">core</span>ti satasatacoraparivāre pañcacore paṭipāṭiyā <span class="bld">pesesi,</span> te araññaṃ pavisitvā theraṃ pariyesantā anukkamena therassa samīpe samāgacchiṃsu. Tenāha <span class="bld">‘‘te gantvā theraṃ parivāretvā nisīdiṃsū’’</span>ti. <span class="bld">Vedanaṃ vikkhambhetvā</span>ti ūruṭṭhibhedapaccayaṃ dukkhavedanaṃ amanasikārena vinodetvā. <span class="bld">Pītipāmojjaṃ uppajji</span> vippaṭisāralesassapi asambhavato. Tenāha <span class="bld">‘‘parisuddhaṃ sīlaṃ nissāyā’’</span>ti. Therassa hi sīlaṃ paccavekkhato parisuddhaṃ sīlaṃ nissāya uḷāraṃ pītipāmojjaṃ uppajjamānaṃ ūruṭṭhibhedajanitaṃ dukkhavedanaṃ vikkhambhesi. <span class="bld">Tiyāmaratti</span>nti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ, tenassa vipassanāyaṃ appamādaṃ, paṭipattiussukkāpanañca dasseti. <span class="bld">Pādānī</span>ti pāde. <span class="bld">Saṃyamessāmī</span>ti saññapessāmi, saññattiṃ karissāmīti attho. <span class="bld">Aṭṭiyāmī</span>ti jigucchāmi. <span class="bld">Harāyāmī</span>ti lajjāmi. <span class="bld">Vipassisa</span>nti sampassiṃ.</p>
  1221. <p class="bodytext"><span class="bld">Pacalāyantāna</span>nti <a name="P2.0358"></a><a name="V2.0263"></a> pacalāyikānaṃ niddaṃ upagatānaṃ. <span class="bld">Agati</span>nti agocaraṃ. <span class="bld">Vatasampanno</span>ti dhutaguṇasampanno. <span class="bld">Pamāda</span>nti pacalāyanaṃ sandhāyāha. <span class="bld">Oruddhamānaso</span>ti uparuddhaadhicitto. <span class="bld">Pañjarasmi</span>nti sarīre. Sarīrañhi nhārusambandhaaṭṭhisaṅghāṭatāya idha ‘‘pañjara’’nti vuttaṃ.</p>
  1222. <p class="bodytext">Pītavaṇṇāya pana paṭākāya kāyaṃ pariharaṇato, mallayuddhacittakatāya ca ‘‘pītamallo’’ti paññāto pabbajitvā <span class="bld">pītamallatthero nāma</span> jāto. <span class="bld">Tīsu rajjesū</span>ti paṇḍucoḷagoḷarajjesu. ‘‘Sabbamallā sīhaḷadīpe sakkārasammānaṃ labhantī’’ti <span class="bld">tambapaṇṇidīpaṃ āgamma. Taṃyeva aṅkusaṃ katvā</span>ti ‘‘rūpādayo ‘mamā’ti na gahetabbā’’ti natumhākavaggena pakāsitamatthaṃ attano cittamattahatthino aṅkusaṃ katvā. <span class="bld">Pādesu avahantesū</span>ti ativelaṃ caṅkamanena akkamituṃ asamatthesu. <span class="bld">Jaṇṇukehi caṅkamati</span> ‘‘nisinne niddāya avasaro hotī’’ti. <span class="bld">Byākaritvā</span>ti attano vīriyārambhassa saphalatāpavedanamukhena sabrahmacārīnaṃ tattha ussāhaṃ janento aññaṃ byākaritvā. <span class="bld">Bhāsita</span>nti vacanaṃ, kassa pana tanti āha <span class="bld">‘‘buddhaseṭṭhassa sabbalokaggavādino’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Na tumhāka’’</span>ntiādi tassa pavattiākāradassanaṃ. Tayidaṃ me saṅkhārānaṃ accantavūpasamakāraṇanti dassento <span class="bld">‘‘aniccā vatā’’</span>ti gāthamāhari, tena idānāhaṃ saṅkhārānaṃ khaṇe khaṇe bhaṅgasaṅkhātassa rogassa abhāvena arogo parinibbutoti dasseti.</p>
  1223. <p class="bodytext"><span class="bld">Assā</span>ti <a name="M2.0284"></a> sakkassa. <span class="bld">Upapattī</span>ti devūpapatti. <span class="bld">Puna pākatikāva ahosi</span> sakkabhāveneva upapannattā.</p>
  1224. <p class="bodytext"><span class="bld">Subrahmā</span>ti evaṃnāmo. Accharānaṃ nirayūpapattiṃ disvā tato pabhuti satataṃ pavattamānaṃ attano cittutrāsaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘niccaṃ utrastamidaṃ citta’’</span>ntiādi. Tattha <span class="bld">utrasta</span>nti santastaṃ bhītaṃ<a name="P2.0359"></a>. <span class="bld">Ubbigga</span>nti saṃviggaṃ. <span class="bld">Utrasta</span>nti vā saṃviggaṃ. <span class="bld">Ubbigga</span>nti bhayavasena saha nissayena sañcalitaṃ. <span class="bld">Anuppannesū</span>ti anāgatesu. <span class="bld">Kiccesū</span>ti tesu tesu itikattabbesu. <span class="bld">‘‘Kicchesū’’</span>ti vā pāṭho, dukkhesūti attho, nimittatthe cetaṃ bhummaṃ, bhāvidukkhanimittanti attho. <span class="bld">Uppatitesū</span>ti uppannesu kiccesūti yojanā. Tadā attano parivārassa uppannaṃ dukkhaṃ sandhāya vadati.</p>
  1225. <p class="bodytext"><span class="bld">Bojjhā</span>ti bodhito, ariyamaggatoti attho. <span class="bld">‘‘Aññatrā’’</span>ti ca padaṃ apekkhitvā nissakkavacanaṃ, bodhiṃ ṭhapetvāti attho. Sesesupi eseva nayo. <span class="bld">Tapasā</span>ti tapokammato, tena maggādhigamassa upāyabhūtaṃ sallekhapaṭipadaṃ dasseti. <span class="bld">Indriyasaṃvarā</span>ti manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ saṃvaraṇato<a name="V2.0264"></a>, etena satisaṃvarasīsena sabbampi saṃvarasīlaṃ, lakkhaṇahāranayena vā sabbampi catupārisuddhisīlaṃ dasseti. <span class="bld">Sabbanissaggā</span>ti sabbassapi nissajjanato sabbakilesappahānato. Kilesesu hi nissaṭṭhesu kammavaṭṭaṃ, vipākavaṭṭañca nissaṭṭhameva hotīti. <span class="bld">Sotthi</span>nti khemaṃ anupaddavataṃ.</p>
  1226. <p class="bodytext">Ñāyati nicchayena kamati nibbānaṃ, taṃ vā ñāyati paṭivijjhīyati etenāti <span class="bld">ñāyo,</span> ariyamaggoti āha <span class="bld">‘‘ñāyo vuccati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’</span>ti. <span class="bld">Taṇhāvānavirahitattā</span>ti taṇhāsaṅkhātavānavivittattā. Taṇhā hi khandhehi khandhaṃ, kammunā phalaṃ, sattehi ca dukkhaṃ vinati saṃsibbatīti ‘‘vāna’’nti vuccati, tayidaṃ natthi ettha vānaṃ, na vā etasmiṃ adhigate puggalassa vānanti <span class="bld">nibbānaṃ,</span> asaṅkhatā dhātu. Parappaccayena vinā paccakkhakaraṇaṃ sacchikiriyāti āha <span class="bld">‘‘attapaccakkhatāyā’’</span>ti.</p>
  1227. <p class="bodytext">Nanu ‘‘visuddhiyā’’ti cittavisuddhiyā adhippetattā visuddhiggahaṇenevettha sokasamatikkamādayopi gahitā eva honti, te puna kasmā gahitāti anuyogaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘tattha kiñcāpī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Sāsanayuttikovide</span>ti saccapaṭiccasamuppādādilakkhaṇāyaṃ dhammanītiyaṃ cheke. <span class="bld">Taṃ tamatthaṃ</span> <a name="P2.0360"></a><a name="M2.0285"></a> <span class="bld">ñāpetī</span>ti ye ye bodhaneyyapuggalā saṅkhepavitthārādivasena yathā yathā bodhetabbā, attano desanāvilāsena bhagavā te te tathā tathā bodhento taṃ tamatthaṃ ñāpeti. <span class="bld">Taṃ taṃ pākaṭaṃ katvā dassento</span>ti atthāpattiṃ agaṇento taṃ tamatthaṃ pākaṭaṃ katvā dassento. Na hi sammāsambuddho atthāpattiñāpakādisādhanīyavacanāti. <span class="bld">Saṃvattatī</span>ti jāyati, hotīti attho. Yasmā anatikkantasokaparidevassa na kadāci cittavisuddhi atthi sokaparidevasamatikkamanamukheneva cittavisuddhiyā ijjhanato, tasmā āha <span class="bld">‘‘sokaparidevānaṃ samatikkamena hotī’’</span>ti. Yasmā pana domanassapaccayehi dukkhadhammehi phuṭṭhaṃ puthujjanaṃ sokādayo abhibhavanti, pariññātesu ca tesu te na honti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘sokaparidevānaṃ samatikkamo dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamenā’’</span>ti. <span class="bld">Ñāyassā</span>ti aggamaggassa, tatiyamaggassa ca. Tadadhigamena hi yathākkamaṃ dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamo. Sacchikiriyābhisamayasahabhāvīpi itarābhisamayo tadavinābhāvato sacchikiriyābhisamayahetuko viya vutto. <span class="bld">Ñāyassādhigamo nibbānassa sacchikiriyāyā</span>ti phalañāṇena vā paccakkhakaraṇaṃ sandhāya vuttaṃ, <span class="bld">‘‘nibbānassa sacchikiriyāyā’’</span>ti sampadānavacanañcetaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
  1228. <p class="bodytext"><span class="bld">Vaṇṇabhaṇana</span>nti pasaṃsāvacanaṃ. Tayidaṃ na idheva, atha kho aññatthāpi satthu āciṇṇaṃ evāti <a name="V2.0265"></a> dassento <span class="bld">‘‘yatheva hī’’</span>tiādimāha. Tattha ādimhi kalyāṇamādi vā kalyāṇaṃ etassāti <span class="bld">ādikalyāṇaṃ.</span> Sesapadadvayepi eseva nayo. Atthasampattiyā <span class="bld">sātthaṃ.</span> Byañjanasampattiyā <span class="bld">sabyañjanaṃ.</span> Sīlādipañcadhammakkhandhapāripūrito, upanetabbassa abhāvato ca <span class="bld">kevalaparipuṇṇaṃ.</span> Nirupakkilesato apanetabbassa ca abhāvato <span class="bld">parisuddhaṃ.</span> Seṭṭhacariyabhāvato <a name="P2.0361"></a> sāsana<span class="bld">brahmacariyaṃ,</span> magga<span class="bld">brahmacariya</span>ñca vo <span class="bld">pakāsessāmī</span>ti. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana <span class="bld">visuddhimagge</span> (visuddhi. 1.147) vuttanayeneva veditabbo. <span class="bld">Ariyavaṃsā</span>ti ariyānaṃ buddhādīnaṃ vaṃsā paveṇiyo. <span class="bld">Aggaññā</span>ti aggāti jānitabbā sabbavaṃsehi seṭṭhabhāvato. <span class="bld">Rattaññā</span>ti cirarattāti jānitabbā. <span class="bld">Vaṃsaññā</span>ti buddhādīnaṃ vaṃsāti jānitabbā. <span class="bld">Porāṇā</span>ti purātanā anadhunātanattā. <span class="bld">Asaṅkiṇṇā</span>ti avikiṇṇā anapanītā. <span class="bld">Asaṅkiṇṇapubbā</span>ti ‘‘kiṃ imehī’’ti ariyehi na apanītapubbā<a name="M2.0286"></a>. <span class="bld">Na saṅkīyantī</span>ti idānipi tehi na apanīyanti. <span class="bld">Na saṅkīyissantī</span>ti anāgatepi tehi na apanīyissanti. <span class="bld">Appaṭikuṭṭhā…pe… viññūhī</span>ti ye loke viññū samaṇabrāhmaṇā, tehi appaccakkhatā aninditā, agarahitāti attho. <span class="bld">‘‘Visuddhiyā’’tiādīhī</span>ti visuddhiādidīpanehi. <span class="bld">Padehī</span>ti vākyehi, visuddhiatthatādibhedabhinnehi vā dhammakoṭṭhāsehi. <span class="bld">Upaddave</span>ti anatthe. <span class="bld">Visuddhi</span>nti visujjhanaṃ saṃkilesappahānaṃ. Vācuggatakaraṇaṃ <span class="bld">uggaho. Pariyāpuṇanaṃ</span> paricayo. Atthassa hadaye ṭhapanaṃ <span class="bld">dhāraṇaṃ.</span> Parivattanaṃ <span class="bld">vācanaṃ.</span></p>
  1229. <p class="bodytext"><span class="bld">Gandhārako</span>ti gandhāradese uppanno. <span class="bld">Pahontī</span>ti sakkonti. <span class="bld">Aniyyānikamaggā</span>ti micchāmaggā, micchattaniyatāniyatamaggāpi vā. <span class="bld">Suvaṇṇa</span>nti kūṭasuvaṇṇampi vuccati. <span class="bld">Maṇī</span>ti kācamaṇipi, <span class="bld">muttā</span>ti veḷujāpi, <span class="bld">pavāḷa</span>nti pallavopi vuccatīti <span class="bld">rattajambunadādipadehi te visesitā.</span></p>
  1230. <p class="bodytext"><span class="bld">Na tato heṭṭhā</span>ti idhādhippetakāyādīnaṃ vedanādisabhāvattābhāvā, kāyavedanācittavimuttassa tebhūmakadhammassa visuṃ vipallāsavatthantarabhāvena gahitattā ca heṭṭhā gahaṇesu vipallāsavatthūnaṃ aniṭṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ, pañcamassa pana vipallāsavatthuno abhāvā <span class="bld">‘‘na uddha’’</span>nti āha. Ārammaṇavibhāgena hettha satipaṭṭhānavibhāgoti. <span class="bld">Tayo satipaṭṭhānā</span>ti satipaṭṭhāna-saddassa <a name="P2.0362"></a> atthuddhāradassanaṃ, na idha pāḷiyaṃ vuttassa satipaṭṭhāna-saddassa atthadassananti. <span class="bld">Ādīsu hi satigocaro</span>ti ettha <span class="bld">ādi</span>-saddena ‘‘phassasamudayā vedanānaṃ samudayo, nāmarūpasamudayā cittassa samudayo, manasikārasamudayā dhammānaṃ samudayo’’ti (saṃ. ni. 5.408) ‘‘satipaṭṭhānā’’ti vuttānaṃ sabhigocarānaṃ pakāsake suttappadese saṅgaṇhāti. Evaṃ <span class="bld">‘‘paṭisambhidāpāḷiya’’</span>mpi (paṭi. ma. 2.34) avasesapāḷippadesadassanattho <a name="V2.0266"></a> ādi-saddo daṭṭhabbo. <span class="bld">Satiyā paṭṭhāna</span>nti satiyā patiṭṭhātabbaṭṭhānaṃ. Dānādīni karontassa rūpādīni satiyā ṭhānaṃ hontīti taṃnivāraṇatthamāha <span class="bld">‘‘padhānaṃ ṭhāna’’</span>nti. <span class="bld">Pa</span>-saddo hi idha ‘‘paṇītā dhammā’’tiādīsu (dha. saṃ. mātikā 14) viya padhānatthadīpakoti adhippāyo.</p>
  1231. <p class="bodytext"><span class="bld">Ariyo</span>ti ariyaṃ sabbasattaseṭṭhaṃ sammāsambuddhamāha. <span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ <span class="bld">saḷāyatanavibhaṅgasutte.</span>(Ma. ni. 3.310) suttekadesena hi suttaṃ dasseti. Tattha hi –</p>
  1232. <p class="indent">‘‘Tayo <a name="M2.0287"></a> satipaṭṭhānā yadariyo…pe… arahatīti iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ. Idha, bhikkhave, satthā sāvakānaṃ dhammaṃ deseti anukampako hitesī anukampaṃ upādāya ‘idaṃ vo hitāya idaṃ vo sukhāyā’ti. Tassa sāvakā na sussūsanti. Na sotaṃ odahanti, na aññā cittaṃ upaṭṭhapenti, vokkamma ca satthu sāsanā vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato na ceva anattamano hoti, na ca anattamanataṃ paṭisaṃvedeti, anavassuto ca viharati sato sampajāno. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ. Yadariyo sevati…pe… arahati.</p>
  1233. <p class="indent">Puna caparaṃ, bhikkhave, satthā…pe...idaṃ vo sukhāyāti<a name="P2.0363"></a>. Tassa ekacce sāvakā na sussūsanti…pe… na ca vokkamma satthu sāsanā vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato na ceva anattamano hoti, na ca anattamanataṃ paṭisaṃvedeti, na ca attamano hoti, na ca attamanataṃ paṭisaṃvedeti, anattamanatā ca attamanatā ca tadubhayaṃ abhinivajjetvā upekkhako viharati sato sampajāno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dutiyaṃ.</p>
  1234. <p class="indent">Puna caparaṃ, bhikkhave…pe… sukhāyāti, tassa sāvakā sussūsanti…pe… vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato attamano ceva hoti, attamanatañca paṭisaṃvedeti, anavassuto ca viharati sato sampajāno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, tatiya’’nti (ma. ni. 3.311).</p>
  1235. <p class="bodytext">Evaṃ paṭighānunayehi anavassutatā, niccaṃ upaṭṭhitassatitāya tadubhayavītivattatā ‘‘satipaṭṭhāna’’nti vuttā. Buddhānaṃyeva hi niccaṃ upaṭṭhitassatitā hoti āveṇikadhammabhāvato, na <a name="V2.0267"></a> paccekabuddhādīnaṃ. <span class="bld">Pa</span>-saddo ārambhaṃ joteti, ārambho ca pavattīti katvā āha <span class="bld">‘‘pavattayitabbatoti attho’’</span>ti. Satiyā karaṇabhūtāya paṭṭhānaṃ paṭṭhapetabbaṃ <span class="bld">satipaṭṭhānaṃ. Ana</span>-saddo hi bahulaṃvacanena kammatthopi hotīti. Tathāssa kattuatthopi labbhatīti <span class="bld">‘‘paṭṭhātīti paṭṭhāna’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Paṭṭhātī</span>ti ettha <span class="bld">pa</span>-saddo bhusatthavisiṭṭhaṃ pakkhandanaṃ dīpetīti <span class="bld">‘‘okkanditvā pakkhanditvā pattharitvā pavattatīti attho’’</span>ti āha. Puna bhāvatthaṃ sati, saddaṃ, paṭṭhānasaddañca <a name="M2.0288"></a> vaṇṇento <span class="bld">‘‘atha vā’’</span>tiādimāha, tena purimavikappe sati, saddo, paṭṭhāna-saddo ca kattuatthoti <a name="P2.0364"></a> viññāyati. <span class="bld">Saraṇaṭṭhenā</span>ti cirakatassa, cirabhāsitassa ca anussaraṇaṭṭhena. <span class="bld">Ida</span>nti yaṃ ‘‘satiyeva satipaṭṭhāna’’nti vuttaṃ, idaṃ. <span class="bld">Idha</span> imasmiṃ suttapadese <span class="bld">adhippetaṃ.</span></p>
  1236. <p class="bodytext"><span class="bld">Yadi eva</span>nti. Yadi sati eva satipaṭṭhānaṃ, sati nāma eko dhammo, evaṃ sante kasmā ‘‘satipaṭṭhānā’’ti bahuvacananti āha <span class="bld">‘‘satibahuttā’’</span>tiādi. Yadi bahukā tā satiyo, atha kasmā ‘‘maggo’’ti ekavacananti yojanā. <span class="bld">Maggaṭṭhenā</span>ti niyyānaṭṭhena. Niyyāniko hi maggadhammo, teneva niyyānikabhāvena ekattūpagato ekantato nibbānaṃ gacchati, atthikehi ca tadatthaṃ maggīyatīti āha <span class="bld">‘‘vuttañheta’’</span>nti, attanāva pubbe vuttaṃ paccāharati. Tattha <span class="bld">catassopi cetā</span>ti kāyānupassanādivasena catubbidhāpi ca etā satiyo. <span class="bld">Aparabhāge</span>ti ariyamaggakkhaṇe. <span class="bld">Kiccaṃ sādhayamānā</span>ti pubbabhāge kāyādīsu subhasaññādividhamanavasena visuṃ visuṃ pavattitvā maggakkhaṇe satiyeva tattha catubbidhassapi vipallāsassa samucchedavasena pahānakiccaṃ sādhayamānā ārammaṇakaraṇavasena nibbānaṃ gacchati. Catukiccasādhaneneva hettha bahuvacananiddeso. <span class="bld">Evañca satī</span>ti evaṃ maggaṭṭhena ekattaṃ upādāya ‘‘maggo’’ti ekavacanena, ārammaṇabhedena catubbidhataṃ upādāya ‘‘cattāro’’ti ca vattabbatāya sati vijjamānattā. <span class="bld">Vacanānusandhinā</span> ‘‘ekāyano aya’’ntiādikā <span class="bld">desanā sānusandhikāva,</span> na ananusandhikāti adhippāyo. Vuttamevatthaṃ nidassanena paṭipādetuṃ <span class="bld">‘‘mārasenappamaddana’’</span>nti (saṃ. ni. 5.224) suttapadaṃ ānetvā <span class="bld">‘‘yathā’’</span>tiādinā nidassanaṃ saṃsandati. <span class="bld">‘‘Tasmā’’</span>tiādi nigamanaṃ.</p>
  1237. <p class="bodytext">Visesato kāyo, vedanā ca assādassa kāraṇanti tappahānatthaṃ tesu taṇhāvatthūsu oḷārikasukhumesu asubhadukkhabhāvadassanāni mandatikkhapaññehi taṇhācaritehi sukarānīti tāni tesaṃ ‘‘visuddhimaggo’’ti vuttāni. Tathā ‘‘niccaṃ attā’’ti abhinivesavatthutāya diṭṭhiyā visesakāraṇesu cittadhammesu aniccānattatādassanāni sarāgādivasena, saññāphassādivasena, nīvaraṇādivasena ca nātippabhedātippabhedagatesu tesu tappahānatthaṃ mandatikkhapaññānaṃ <a name="P2.0365"></a> diṭṭhicaritānaṃ sukarānīti tesaṃ tāni ‘‘visuddhimaggo’’ti vuttāni. Ettha ca <a name="V2.0268"></a> yathā cittadhammānampi taṇhāya <a name="M2.0289"></a> vatthubhāvo sambhavati, tathā kāyavedanānampi diṭṭhiyāti satipi nesaṃ catunnampi taṇhādiṭṭhivatthubhāve yo yassā sātisayapaccayo, taṃ dassanatthaṃ visesaggahaṇaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Tikkhapaññasamathayāniko oḷārikārammaṇaṃ pariggaṇhanto tattha aṭṭhatvā jhānaṃ samāpajjitvā uṭṭhāya vedanaṃ pariggaṇhātīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘oḷārikārammaṇe asaṇṭhahanato’’</span>ti. Vipassanāyānikassa pana sukhume citte, dhammesu ca cittaṃ pakkhandatīti cittadhammānupassanānaṃ mandatikkhapaññavipassanāyānikānaṃ visuddhimaggatā vuttā.</p>
  1238. <p class="bodytext"><span class="bld">Tesaṃ tatthā</span>ti ettha <span class="bld">tattha</span>-saddassa <span class="bld">‘‘pahānattha’’</span>nti etena yojanā. Parato <span class="bld">tesaṃ tatthā</span>ti etthāpi eseva nayo. Pañca kāmaguṇā savisesā kāye labbhantīti visesena kāyo kāmoghassa vatthu, bhavesu sukhaggahaṇavasena bhavassādo hotīti bhavoghassa vedanā vatthu, santatighanaggahaṇavasena visesato citte attābhiniveso hotīti diṭṭhoghassa cittaṃ vatthu, dhammesu vinibbhogassa dukkarattā, dhammānaṃ dhammamattatāya duppaṭivijjhattā ca sammoho hotīti avijjoghassa dhammā vatthu, tasmā tesu tesaṃ pahānatthaṃ cattārova vuttā.</p>
  1239. <p class="bodytext">Evaṃ kāyādīnaṃ kāmoghādivatthubhāvakathaneneva kāmayogakāmāsavādīnampi vatthubhāvo dīpito hoti oghehi tesaṃ atthato anaññattā. Yadaggena ca kāyo kāmoghādīnaṃ vatthu, tadaggena abhijjhākāyaganthassa vatthu. ‘‘Dukkhāya vedanāya paṭighānusayo anusetī’’ti dukkhadukkhavipariṇāmadukkhasaṅkhāradukkhabhūtā vedanā <a name="P2.0366"></a> visesena byāpādakāyaganthassa vatthu. Citte niccaggahaṇavasena sassatassa attano sīlena suddhīti ādi parāmasanaṃ hotīti sīlabbataparāmāsassa cittaṃ vatthu. Nāmarūpaparicchedena bhūtaṃ bhūtato apassantassa bhavavibhavadiṭṭhisaṅkhāto idaṃsaccābhiniveso hotīti tassa dhammā vatthu. Kāyassa kāmupādānavatthutā vuttanayāva. Yadaggena hi kāyo kāmoghassa vatthu, tadaggena kāmupādānassapi vatthu atthato abhinnattā. Sukhavedanassādavasena paralokanirapekkho ‘‘natthi dinna’’ntiādikaṃ (dī. ni. 1.171; ma. ni. 1.445; 2.95, 225; 3.91, 116; saṃ. ni. 3.210; dha. sa. 1221; vibha. 938) parāmāsaṃ uppādetīti diṭṭhupādānassa vedanā vatthu<a name="M2.0290"></a>. Cittadhammānaṃ itarupādānavatthutā tatiyacatutthaganthayojanāyaṃ vuttanayā eva. Kāyavedanānaṃ chandadosāgativatthutā kāmoghabyāpādakāyaganthayojanāyaṃ vuttanayā eva. Santatighanaggahaṇavasena sarāgādicitte sammoho hotīti mohāgatiyā cittaṃ vatthu. Dhammasabhāvānavabodhe bhayaṃ hotīti bhayāgatiyā dhammā vatthu.</p>
  1240. <p class="bodytext">Āhārasamudayā <a name="V2.0269"></a> kāyassa samudayā, phassasamudayā vedanānaṃ samudayo, (saṃ. ni. 5.408) saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpanti (ma. ni. 3.126; udā. 1; vibha. 225) vacanato kāyādīnaṃ samudayabhūtā kabaḷīkāraphassamanosañcetanāviññāṇāhārā kāyādiparijānanena pariññātā hontīti āha <span class="bld">‘‘catubbidhāhārapariññattha’’</span>nti. <span class="bld">Pakaraṇanayo</span>ti nettipakaraṇavasena suttantasaṃvaṇṇanānayo.</p>
  1241. <p class="bodytext"><span class="bld">Saraṇavasenā</span>ti kāyādīnaṃ, kusalādidhammānañca upadhāraṇavasena. Saranti gacchanti nibbānaṃ etāyāti satīti imasmiṃ atthe ekatte ekasabhāve nibbāne samosaraṇaṃ samāgamo <span class="bld">ekattasamosaraṇaṃ.</span> Etadeva hi dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā hī’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  1242. <p class="bodytext">Ekanibbānapavesahetubhūto <a name="P2.0367"></a> vā samānatāya eko satipaṭṭhānasabhāvo <span class="bld">ekattaṃ,</span> tattha samosaraṇaṃ <span class="bld">ekattasamosaraṇaṃ,</span> taṃsabhāgatāva, ekanibbānapavesahetubhāvaṃ pana dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā’’</span>tiādimāha. Etasmiṃ atthe saraṇekattasamosaraṇāni saheva satipaṭṭhānekabhāvassa kāraṇattena vuttānīti daṭṭhabbāni, purimasmiṃ visuṃ. <span class="bld">Saraṇavasenā</span>ti vā gamanavasenāti atthe sati tadeva gamanaṃ samosaraṇanti, samosaraṇe vā sati-saddatthavasena avuccamāne dhāraṇatāva satīti sati-saddatthantarābhāvā purimaṃ satibhāvassa kāraṇaṃ, pacchimaṃ ekabhāvassāti nibbānasamosaraṇepi sahitāneva tāni satipaṭṭhānekabhāvassa kāraṇāni vuttāni honti.</p>
  1243. <p class="bodytext">‘‘Cuddasavidhena, navavidhena, soḷasavidhena, pañcavidhenā’’ti idaṃ upari pāḷiyaṃ (dī. ni. 2.374) āgatānaṃ ānāpānapabbādīnaṃ vasena vuttaṃ, tesaṃ pana anantarabhedavasena, tadanugatabhedavasena ca bhāvanāya anekavidhatā labbhatiyeva, catūsu disāsu uṭṭhānakabhaṇḍasadisatā kāyānupassanāditaṃtaṃsatipaṭṭhānabhāvanānubhāvassa daṭṭhabbā.</p>
  1244. <p class="bodytext"><span class="bld">Kathetukamyatāpucchā</span> <a name="M2.0291"></a> itarāsaṃ pucchānaṃ idha asambhavato, niddesādivasena desetukamyatāya ca tathā vuttattā. <span class="bld">‘‘Idhā’’</span>ti vuccamānapaṭipattisampādakassa bhikkhuno sannissayadassanaṃ, so cassa sannissayo sāsanato añño natthīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘idhāti imasmiṃ sāsane’’</span>ti. <span class="bld">Dhamma…pe… lapanametaṃ</span> tesaṃ attano sammukhābhimukhabhāvakaraṇatthaṃ, tañca dhammassa sakkaccasavanatthaṃ. ‘‘Gocare <a name="P2.0368"></a> bhikkhave caratha sake pettike visaye’’tiādi (dī. ni. 3.80; saṃ. ni. 5.372) vacanato bhikkhugocarā ete dhammā, yadidaṃ kāyānupassanādayo. Tattha yasmā kāyānupassanādipaṭipattiyā bhikkhu hoti, tasmā ‘‘kāyānupassī <a name="V2.0270"></a> viharatī’’tiādinā bhikkhuṃ dasseti bhikkhumhi taṃniyamatoti āha <span class="bld">‘‘paṭipattiyā bhikkhubhāvadassanato’’</span>ti. Satthucariyānuvidhāyakattā, sakalasāsanasampaṭiggāhakattā ca <span class="bld">sabbappakārāya anusāsaniyā bhājanabhāvo. Tasmiṃ gahite</span>ti bhikkhumhi gahite. Bhikkhuparisāya jeṭṭhabhāvato rājagamanañāyena itarā parisāpi atthato gahitāva hontīti āha <span class="bld">‘‘sesā’’</span>tiādi. Evaṃ paṭhamaṃ kāraṇaṃ vibhajitvā itarampi vibhajituṃ <span class="bld">‘‘yo ca ima’’</span>ntiādi vuttaṃ.</p>
  1245. <p class="bodytext"><span class="bld">Samaṃ careyyā</span>ti kāyādi visamacariyaṃ pahāya kāyādīhi samaṃ careyya. Rāgādivūpasamena <span class="bld">santo,</span> indriyadamena <span class="bld">danto,</span> catumagganiyāmena <span class="bld">niyato,</span> seṭṭhacaritāya <span class="bld">brahmacārī,</span> sabbattha kāyadaṇḍādioropanena <span class="bld">nidhāya daṇḍaṃ.</span> Ariyabhāve ṭhito <span class="bld">so</span> evarūpo bāhitapāpasamitapāpabhinnakilesatāhi <span class="bld">‘‘brāhmaṇo, samaṇo, bhikkhū’’</span>ti ca veditabbo.</p>
  1246. <p class="bodytext">‘‘Ayañceva kāyo, bahiddhā ca nāmarūpa’’ntiādīsu khandhapañcakaṃ, tathā ‘‘sukhañca kāyena paṭisaṃvedetī’’tiādīsu (ma. ni. 1.271, 287; pārā. 11), ‘‘yā tasmiṃ samaye kāyassa passaddhi paṭippassaddhī’’tiādīsu ca vedanādayo cetasikā khandhā kāyoti vuccantīti <a name="P2.0369"></a> tato visesanatthaṃ <span class="bld">‘‘kāyeti rūpakāye’’</span>ti āha. <span class="bld">Kesādīnañca dhammāna</span>nti kesādisaññitānaṃ bhūtupādādhammānaṃ. Evaṃ ‘‘cayaṭṭho sarīraṭṭho kāyaṭṭho’’ti saddanayena kāya-saddaṃ dassetvā idāni niruttinayenapi taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā cā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Āyantī</span>ti uppajjanti.</p>
  1247. <p class="bodytext"><span class="bld">Asammissato</span>ti <a name="M2.0292"></a> vedanādayopi ettha sitā, ettha paṭibaddhāti kāye vedanādianupassanāpasaṅgepi āpanne tato asammissatoti attho. Samūhavisayatāya cassa kāya-saddassa, samudāyupādānatāya ca asubhākārassa <span class="bld">‘‘kāye’’</span>ti ekavacanaṃ, tathā ārammaṇādivibhāgena anekabhedabhinnampi cittaṃ cittabhāvasāmaññena ekajjhaṃ gahetvā <span class="bld">‘‘citte’’</span>ti ekavacanaṃ, vedanā pana sukhādibhedabhinnā visuṃ visuṃ anupassitabbāti dassentena <span class="bld">‘‘vedanāsū’’</span>ti bahuvacanena vuttā, tatheva ca niddeso pavattito, dhammā ca paropaṇṇāsabhedā, anupassitabbākārena ca anekabhedā evāti tepi bahuvacanavaseneva vuttā.</p>
  1248. <p class="bodytext">Avayavīgāhasamaññātidhāvanasārādānābhinivesanisedhanatthaṃ kāyaṃ aṅgapaccaṅgehi, tāni ca kesādīhi, kesādike ca bhūtupādāyarūpehi vinibbhuñjanto <span class="bld">‘‘tathā na kāye’’</span>tiādimāha. Pāsādādinagarāvayavasamūhe <a name="V2.0271"></a> avayavīvādinopi avayavīgāhaṃ na karonti, ‘‘nagaraṃ nāma koci attho atthī’’ti pana kesañci samaññātidhāvanaṃ siyāti itthipurisādisamaññātidhāvane nagaranidassanaṃ vuttaṃ. Aṅgapaccaṅgasamūho, kesalomādisamūho, bhūtupādāyasamūho ca yathāvuttasamūho, tabbinimutto kāyopi nāma koci natthi, pageva itthiādayoti āha <span class="bld">‘‘kāyo vā itthī vā puriso vā añño vā koci dhammo dissatī’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Koci dhammo’’</span>ti iminā sattajīvādiṃ paṭikkhipati, avayavī pana kāyapaṭikkhepeneva paṭikkhittoti. Yadi evaṃ kathaṃ kāyādisamaññātidhāvanānīti āha <span class="bld">‘‘yathāvuttadhamma…pe… karontī’’</span>ti. <span class="bld">Tathā tathā</span>ti kāyādiākārena.</p>
  1249. <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṃ</span> <a name="P2.0370"></a> <span class="bld">passatī</span>ti yaṃ itthiṃ, purisaṃ vā passati. Nanu cakkhunā itthipurisadassanaṃ natthīti? Saccametaṃ, ‘‘itthiṃ passāmi, purisaṃ passāmī’’ti pana pavattasaññāya vasena ‘‘yaṃ passatī’’ti vuttaṃ micchādassanena vā diṭṭhiyā <span class="bld">yaṃ passati, na taṃ diṭṭhaṃ</span> taṃ rūpāyatanaṃ na hotīti attho viparītaggāhavasena micchāparikappitarūpattā. Atha vā <span class="bld">taṃ</span> kesādibhūtupādāyasamūhasaṅkhātaṃ <span class="bld">diṭṭhaṃ na</span> hoti, acakkhuviññāṇaviññeyyattā <span class="bld">diṭṭhaṃ vā taṃ na</span> hoti. <span class="bld">Yaṃ diṭṭhaṃ, taṃ na passatī</span>ti yaṃ rūpāyatanaṃ kesādibhūtupādāyasamūhasaṅkhātaṃ diṭṭhaṃ, taṃ paññācakkhunā bhūtato na passatīti attho. <span class="bld">Apassaṃ bajjhate</span>ti imaṃ attabhāvaṃ yathābhūtaṃ paññācakkhunā apassanto ‘‘etaṃ <a name="M2.0293"></a> mama, eso hamasmi, eso me attā’’ti kilesabandhanena bajjhati.</p>
  1250. <p class="bodytext"><span class="bld">Na aññadhammānupassī</span>ti na aññasabhāvānupassī, asubhādito aññākārānupassī na hotīti attho. <span class="bld">‘‘Kiṃ vuttaṃ hotī’’</span>tiādinā taṃ evatthaṃ pākaṭaṃ karoti. <span class="bld">Pathavīkāya</span>nti kesādikoṭṭhāsaṃ pathaviṃ dhammasamūhattā ‘‘kāyo’’ti vadati, lakkhaṇapathavimeva vā anekappabhedaṃ sakalasarīragataṃ, pubbāpariyabhāvena ca pavattamānaṃ samūhavasena gahetvā ‘‘kāyo’’ti vadati. <span class="bld">‘‘Āpokāya’’</span>ntiādīsupi eseva nayo.</p>
  1251. <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ gahetabbassā</span>ti ‘‘ahaṃ mama’’nti evaṃ attattaniyabhāvena andhabālehi gahetabbassa.</p>
  1252. <p class="bodytext">Idāni sattannaṃ anupassanākārānampi vasena kāyānupassanaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">aniccato anupassatī</span>ti catusamuṭṭhānikaṃ kāyaṃ ‘‘anicca’’nti anupassati, evaṃ passanto evañcassa aniccākārampi ‘‘anupassatī’’ti vuccati. Tathābhūtassa cassa niccaggāhassa <a name="P2.0371"></a> lesopi na hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘no niccato’’</span>ti. Tathā hesa ‘‘niccasaññaṃ pajahatī’’ti <a name="V2.0272"></a> (paṭi. ma. 3.35) vutto. Ettha ca ‘‘aniccato eva anupassatī’’ti eva-kāro luttaniddiṭṭhoti tena nivattitamatthaṃ dassetuṃ ‘‘no niccato’’ti vuttaṃ. Na cettha dukkhato anupassanādinivattanaṃ āsaṅkitabbaṃ paṭiyogīnivattanaparattā eva-kārassa, upari desanāruḷhattā ca tāsaṃ. <span class="bld">‘‘Dukkhato anupassatī’’</span>tiādīsupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso – aniccassa dukkhattā tameva ca kāyaṃ dukkhato anupassati, dukkhassa anattattā anattato anupassati. Yasmā pana yaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattā, na taṃ abhinanditabbaṃ, yañca na abhinanditabbaṃ, na tattha rañjitabbaṃ, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘nibbindati, no nandati. Virajjati, no rajjatī’’</span>ti. So evaṃ arajjanto rāgaṃ <span class="bld">nirodheti, no samudeti</span> samudayaṃ na karotīti attho. Evaṃ paṭipanno ca <span class="bld">paṭinissajjati, no ādiyati.</span> Ayañhi aniccādianupassanā tadaṅgavasena saddhiṃ kāyaṃ tannissayakhandhābhisaṅkhārehi kilesānaṃ pariccajanato, saṅkhatadosadassanena tabbiparīte nibbāne tanninnatāya pakkhandanato ‘‘pariccāgapaṭinissaggo ceva pakkhandanapaṭinissaggo cā’’ti vuccati, tasmā tāya samannāgato bhikkhu vuttanayena kilese pariccajati, nibbāne ca pakkhandati, tathābhūto ca nibbattanavasena kilese <a name="M2.0294"></a> na ādiyati, nāpi adosadassitāvasena saṅkhatārammaṇaṃ, tena vuttaṃ ‘‘paṭinissajjati, no ādiyatī’’ti. Idānissa tāhi anupassanāhi yesaṃ dhammānaṃ pahānaṃ hoti, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahatī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">niccasañña</span>nti ‘‘saṅkhārā niccā’’ti evaṃ pavattaṃ viparītasaññaṃ. Diṭṭhicittavipallāsappahānamukheneva saññāvipallāsappahānanti saññāggahaṇaṃ, saññāsīsena vā tesampi <a name="P2.0372"></a> gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Nandi</span>nti sappītikataṇhaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.</p>
  1253. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Viharatī’’</span>ti iminā kāyānupassanāsamaṅgino iriyāpathavihāro vuttoti āha <span class="bld">‘‘iriyatī’’</span>ti, iriyāpathaṃ pavattetīti attho. Ārammaṇakaraṇavasena abhibyāpanato <span class="bld">‘‘tīsu bhavesū’’</span>ti vuttaṃ, uppajjanavasena pana kilesā parittabhūmakā evāti. Yadipi kilesānaṃ pahānaṃ ātāpananti taṃ sammādiṭṭhiādīnampi attheva, ātappa-saddo viya pana ātāpasaddo vīriyeyeva niruḷhoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘vīriyassetaṃ nāma’’</span>nti. Atha vā paṭipakkhappahāne sampayuttadhammānaṃ abbhussahanavasena pavattamānassa vīriyassa sātisayaṃ tadātāpananti vīriyameva tathā vuccati, na aññe dhammā. <span class="bld">Ātāpī</span>ti cāyamīkāro pasaṃsāya, atisayassa vā dīpakoti ātāpīgahaṇena sammappadhānasamaṅgitaṃ dasseti. Sammā, samantato, sāmañca pajānanto <span class="bld">sampajāno,</span> asammissato vavatthāne aññadhammānupassitābhāvena sammā aviparītaṃ, sabbākārapajānanena samantato, uparūpari visesāvahabhāvena pavattiyā sāmaṃ pajānantoti attho<a name="V2.0273"></a>. Yadi paññāya anupassati, kathaṃ satipaṭṭhānatāti āha <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Sabbatthika</span>nti sabbattha bhavaṃ sabbattha līne, uddhate ca citte icchitabbattā. Sabbe vā līne, uddhate ca bhāvetabbā bojjhaṅgā atthikā etāyāti <span class="bld">sabbatthikā.</span> Satiyā laddhupakārāya eva paññāya ettha yathāvutte <span class="bld">kāye</span> kammaṭṭhāniko bhikkhu <span class="bld">kāyānupassī viharati. Anto saṅkhepo</span> antoolīyano, kosajjanti attho. <span class="bld">Upāyapariggahe</span>ti ettha sīlavisodhanādi, gaṇanādi, uggahakosallādi ca upāyo, tabbipariyāyato <span class="bld">anupāyo</span> veditabbo. Yasmā ca upaṭṭhitassati yathāvuttaṃ upāyaṃ na pariccajati, anupāyañca na upādiyati, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘muṭṭhassatī</span> <a name="P2.0373"></a> <span class="bld">…pe… asamattho hotī’’</span>ti. <span class="bld">Tenā</span>ti upāyānupāyānaṃ pariggahaparivajjanesu, pariccāgāpariggahesu ca asamatthabhāvena. <span class="bld">Assa</span> yogino.</p>
  1254. <p class="bodytext">Yasmā <a name="M2.0295"></a> satiyevettha satipaṭṭhānaṃ vuttaṃ, tasmāssa sampayuttadhammā vīriyādayo aṅganti āha <span class="bld">‘‘sampayogaṅgañcassa dassetvā’’</span>ti. <span class="bld">Aṅga</span>-saddo cettha kāraṇapariyāyo daṭṭhabbo. Satiggahaṇeneva cettha samādhissāpi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ tassā samādhikkhandhe saṅgahitattā. Yasmā vā satisīsenāyaṃ desanā. Na hi kevalāya satiyā kilesappahānaṃ sambhavati, nibbānādhigamo vā, nāpi kevalā sati pavattati, tasmāssa jhānadesanāyaṃ savitakkādivacanassa viya sampayogaṅgadassanatāti aṅga-saddassa avayavapariyāyatā daṭṭhabbā. <span class="bld">Pahānaṅga</span>nti ‘‘vivicceva kāmehī’’tiādīsu (dī. ni. 1.226; ma. ni. 1.271, 287, 297; saṃ. ni. 2.152; a. ni. 4.123; pārā. 11) viya pahātabbaṅgaṃ <span class="bld">dassetuṃ.</span> Yasmā ettha lokiyamaggo adhippeto, na lokuttaramaggo, tasmā pubbabhāgiyameva vinayaṃ dassento <span class="bld">‘‘tadaṅgavinayena vā vikkhambhanavinayena vā’’</span>ti āha. <span class="bld">Tesaṃ dhammāna</span>nti vedanādidhammānaṃ. Tesañhi tattha anadhippetattā <span class="bld">‘‘atthuddhāranayenetaṃ vutta’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti vibhaṅge. <span class="bld">Etthā</span>ti ‘‘loke’’ti etasmiṃ pade.</p>
  1255. <p class="bodytext">Avisesena dvīhipi nīvaraṇappahānaṃ vuttanti katvā puna ekekena vuttaṃ pahānavisesaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘visesenā’’</span>ti āha. Atha vā ‘‘vineyya nīvaraṇānī’’ti avatvā abhijjhādomanassavinayavacanassa payojanaṃ dassento <span class="bld">‘‘visesenā’’</span>tiādimāha. Kāyānupassanābhāvanāya hi ujuvipaccanīkānaṃ anurodhavirodhādīnaṃ pahānadassanaṃ etassa payojananti. <span class="bld">Kāyasampattimūlakassā</span>ti rūpabalayobbanārogyādisarīrasampadānimittassa. Vuttavipariyāyato <span class="bld">kāyavipattimūlako virodho</span> veditabbo. <span class="bld">Kāyabhāvanāyā</span>ti kāyānupassanābhāvanāya. Sā hi idha kāyabhāvanāti adhippetā. <span class="bld">Subhasukhabhāvādīna</span>nti <a name="P2.0374"></a> <span class="bld">ādi</span>-saddena <a name="V2.0274"></a> manuññaniccatādisaṅgaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Asubhāsukhabhāvādīna</span>nti ettha pana <span class="bld">ādi</span>-saddena amanuññaaniccatādīnaṃ. <span class="bld">Tenā</span>ti anurodhādippahānavacanena. <span class="bld">‘‘Yogānubhāvo hī’’</span>tiādi vuttassevatthassa pākaṭakaraṇaṃ. Yogānubhāvo hi bhāvanānubhāvo. <span class="bld">Yogasamattho</span>ti yogamanuyuñjituṃ samattho. Purimena hi ‘‘anurodhavirodhavippamutto’’tiādivacanena bhāvanaṃ anuyuttassa ānisaṃso vutto, dutiyena bhāvanaṃ anuyuñjantassa paṭipatti. Na hi anurodhavirodhādīhi upaddutassa bhāvanā ijjhati.</p>
  1256. <p class="bodytext"><span class="bld">Anupassīti</span> <a name="M2.0296"></a> <span class="bld">etthā</span>ti ‘‘anupassī’’ti etasmiṃ pade labbhamānāya <span class="bld">anupassanāya</span> anupassanājotanāya <span class="bld">kammaṭṭhānaṃ vutta</span>nti evamattho daṭṭhabbo, aññathā ‘‘anupassanāyā’’ti karaṇavacanaṃ na yujjeyya. Anupassanā eva hi kammaṭṭhānaṃ, na ettha ārammaṇaṃ adhippetaṃ, yujjati vā. Kāyapariharaṇaṃ vuttanti sambandho. Kammaṭṭhānapariharaṇassa cettha atthasiddhattā <span class="bld">‘‘kāyapariharaṇa’’</span>ntveva vuttaṃ. Kammaṭṭhānikassa hi kāyapariharaṇaṃ yāvadeva kammaṭṭhānaṃ pariharaṇatthanti. Kammaṭṭhānapariharaṇassa vā ‘‘ātāpī’’tiādinā (dī. ni. 2.373) vuccamānattā <span class="bld">‘‘kāyapariharaṇa’’</span>ntveva vuttaṃ. Kāyaggahaṇena vā nāmakāyassāpi gahaṇaṃ, na rūpakāyasseva, teneva kammaṭṭhānapariharaṇampi saṅgahitaṃ hoti, evañca katvā ‘‘viharatīti ettha vuttavihārenā’’ti <span class="bld">ettha</span>ggahaṇañca samatthitaṃ hoti ‘‘kāyānupassī viharatī’’ti vihārassa visesetvā vuttattā. <span class="bld">‘‘Ātāpī’’</span>tiādi pana saṅkhepato vuttassa kammaṭṭhānapariharaṇassa saha sādhanena vitthāretvā dassanaṃ. <span class="bld">Ātāpenā</span>ti ātāpaggahaṇena. <span class="bld">‘‘Satisampajaññenā’’</span>tiādīsupi eseva nayo. <span class="bld">Sabbatthakakammaṭṭhāna</span>nti buddhānussati, mettā, maraṇassati<a name="P2.0375"></a>, asubhabhāvanā ca. Idañhi catukkaṃ yoginā parihariyamānaṃ ‘‘sabbatthakakammaṭṭhāna’’nti vuccati, sabbattha kammaṭṭhānānuyogassārakkhabhūtattā satisampajaññabalena avicchinnassa pariharitabbattā satisampajaññaggahaṇena tassa vuttatā vuttā. <span class="bld">Satiyā vā samatho</span> vutto tassā samādhikkhandhena saṅgahitattā.</p>
  1257. <p class="bodytext"><span class="bld">Vibhaṅge</span>(vibha. kāyānupassanāniddese) pana attho vuttoti yojanā. <span class="bld">Tenā</span>ti saddatthaṃ anādiyitvā bhāvatthasseva vibhajanavasena pavattena vibhaṅgapāṭhena <span class="bld">saha. Aṭṭhakathānayo</span>ti saddatthassāpi vivaraṇavasena yathārahaṃ vutto atthasaṃvaṇṇanānayo. <span class="bld">Yathā saṃsandatī</span>ti yathā atthato, adhippāyato ca avilomento aññadatthu saṃsandati sameti, evaṃ <span class="bld">veditabbo.</span></p>
  1258. <p class="bodytext"><span class="bld">Vedanādīnaṃ puna vacane</span>ti ettha nissayapaccayabhāvavasena cittadhammānaṃ vedanāsannissitattā, pañcavokārabhave <a name="V2.0275"></a> arūpadhammānaṃ rūpapaṭibaddhavuttito ca vedanāya kāyādianupassanāppasaṅgepi āpanne tato asammissato vavatthānaṃ dassanatthaṃ, ghanavinibbhogādidassanatthañca dutiyaṃ vedanāggahaṇaṃ, tena na vedanāyaṃ kāyānupassī, cittadhammānupassī vā, atha kho vedanānupassī <a name="M2.0297"></a> evāti vedanāsaṅkhāte vatthusmiṃ vedanānupassanākārasseva dassanena asammissato vavatthānaṃ dassitaṃ hoti. Tathā ‘‘yasmiṃ samaye sukhā vedanā, na tasmiṃ samaye dukkhā, adukkhamasukhā vā vedanā, yasmiṃ vā pana samaye dukkhā, adukkhamasukhā vā vedanā, na tasmiṃ samaye itarā vedanā’’ti vedanābhāvasāmaññe avatvā taṃ taṃ vedanaṃ vinibbhujjitvā dassanena ghanavinibbhogo dhuvabhāvaviveko dassito hoti, tena tāsaṃ khaṇamattāvaṭṭhānadassanena aniccatāya<a name="P2.0376"></a>, tato eva dukkhatāya, anattatāya ca dassanaṃ vibhāvitaṃ hoti. <span class="bld">Ghanavinibbhogādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena ayampi attho veditabbo. Ayañhi vedanāyaṃ vedanānupassī eva, na aññadhammānupassī. Kiṃ vuttaṃ hoti – yathā nāma bālo amaṇisabhāvepi udakapubbuḷake maṇiākārānupassī hoti, na evaṃ ayaṃ ṭhitiramaṇīyepi vedayite, pageva itarasmiṃ manuññākārānupassī, atha kho khaṇapabhaṅguratāya, avasavattitāya kilesāsucipaggharaṇatāya ca aniccaanattaasubhākārānupassī, vipariṇāmadukkhatāya, saṅkhāradukkhatāya ca visesato dukkhānupassī yevāti. Evaṃ citta dhammesupi yathārahaṃ punavacane payojanaṃ vattabbaṃ. <span class="bld">Lokiyā eva</span> sammasanacārassa adhippetattā. <span class="bld">‘‘Kevalaṃ panidhā’’</span>tiādinā ‘‘idha ettakaṃ veditabba’’nti veditabbaparicchedaṃ dasseti. <span class="bld">‘‘Esa nayo’’</span>ti iminā yathā cittaṃ, dhammā ca anupassitabbā, tathā tāni anupassanto citte cittānupassī, dhammesu dhammānupassīti veditabboti imamatthaṃ atidisati. <span class="bld">Dukkhato</span>ti dukkhasabhāvato, dukkhanti anupassitabbāti attho. Sesapadadvayepi eseva nayo.</p>
  1259. <p class="bodytext"><span class="bld">Yo sukhaṃ dukkhato addā</span>ti yo bhikkhu sukhaṃ vedanaṃ vipariṇāmadukkhatāya ‘‘dukkhā’’ti paññācakkhunā addakkhi. <span class="bld">Dukkhaṃ addakkhi sallato</span>ti dukkhaṃ vedanaṃ pīḷājananato, antotudanato, dunnīharaṇato ca sallato addakkhi passi. <span class="bld">Adukkhamasukha</span>nti upekkhāvedanaṃ. <span class="bld">Santa</span>nti sukhadukkhāni viya anoḷārikatāya, paccayavasena vūpasantasabhāvatāya ca santaṃ. <span class="bld">Aniccato</span>ti hutvāabhāvato, udayavayavantato, tāvakālikato, niccapaṭipakkhato ca ‘‘anicca’’nti yo addakkhi. <span class="bld">Sa ve sammaddaso</span> <a name="P2.0377"></a> <span class="bld">bhikkhu</span> ekaṃsena, paribyattaṃ vā vedanāya sammāpassanakoti attho.</p>
  1260. <p class="bodytext"><span class="bld">Dukkhātipī</span>ti <a name="M2.0298"></a> saṅkhāradukkhatāya dukkhā itipi. <span class="bld">Taṃ dukkhasmi</span>nti sabbaṃ taṃ vedayitaṃ dukkhasmiṃ <a name="V2.0276"></a> antogadhaṃ pariyāpannaṃ vadāmi saṅkhāradukkhatānativattanato. <span class="bld">Sukhadukkhatopi cā</span>ti sukhādīnaṃ ṭhitivipariṇāmañāṇasukhatāya, vipariṇāmaṭhitiaññāṇadukkhatāya ca vuttattā tissopi ca sukhato, tissopi ca dukkhato <span class="bld">anupassitabbā</span>ti attho. Satta anupassanā heṭṭhā pakāsitā eva. <span class="bld">Sesa</span>nti yathāvuttaṃ sukhādivibhāgato sesaṃ sāmisanirāmisādibhedaṃ vedanānupassanāyaṃ vattabbaṃ.</p>
  1261. <p class="bodytext"><span class="bld">Ārammaṇa…pe… bhedāna</span>nti rūpādiārammaṇanānattassa nīlāditabbhedassa, chandādiadhipatinānattassa hīnāditabbhedassa, ñāṇajhānādisahajātanānattassa sasaṅkhārikāsaṅkhārikasavitakkāditabbhedassa, kāmāvacarādibhūminānattassa ukkaṭṭhamajjhimāditabbhedassa, kusalādikammanānattassa devagatisaṃvattaniyatāditabbhedassa, kaṇhasukkavipākanānattassa diṭṭhadhammavedanīyatāditabbhedassa, parittabhūmakādikiriyānānattassa tihetukāditabbhedassa vasena anupassitabbanti yojanā. <span class="bld">Ādi</span>-saddena savatthukāvatthukādinānattassa puggalattayasādhāraṇāditabbhedassa ca saṅgaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Salakkhaṇasāmaññalakkhaṇāna</span>nti phusanāditaṃtaṃlakkhaṇānañceva aniccatādisāmaññalakkhaṇānañca vasenāti yojanā. <span class="bld">Suññatadhammassā</span>ti anattatāsaṅkhātasuññatāsabhāvassa. Yaṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">abhidhamme</span>‘‘tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti, khandhā hontī’’tiādinā <a name="P2.0378"></a> (dha. sa. 121) suññatāvāradesanā pavattā, taṃ pahīnameva pubbe pahīnattā, tasmā tassa tassa puna pahānaṃ na vattabbaṃ. Na hi kilesā pahīyamānā ārammaṇavibhāgena pahīyanti anāgatānaṃyeva uppajjanārahānaṃ pahātabbattā, tasmā abhijjhādīnaṃ ekattha pahānaṃ vatvā itarattha na vattabbaṃ evāti imamatthaṃ dasseti <span class="bld">‘‘kāmañcetthā’’</span>tiādinā. Atha vā maggacittakkhaṇe ekattha pahīnaṃ sabbattha pahīnameva hotīti visuṃ visuṃ pahānaṃ na vattabbaṃ. Maggena hi pahīnāti vattabbataṃ arahanti. Tattha purimāya codanāya nānāpuggalaparihāro, na hi ekassa pahīnaṃ tato aññassa pahīnaṃ nāma hoti. Pacchimāya nānācittakkhaṇikaparihāro. <span class="bld">Nānācittakkhaṇe</span>ti hi lokiyamaggacittakkhaṇeti adhippāyo. Pubbabhāgamaggo hi idhādhippeto. Lokiyabhāvanāya ca kāye pahīnaṃ na vedanādīsu vikkhambhitaṃ <a name="M2.0299"></a> hoti. Yadipi nappavatteyya, paṭipakkhabhāvanāya suppahīnattā tattha sā ‘‘abhijjhādomanassassa appavattī’’ti na vattabbā, tasmā punapi tappahānaṃ vattabbameva. <span class="bld">Ekattha pahīnaṃ sesesupi pahīnaṃ hotī</span>ti lokuttarasatipaṭṭhānabhāvanaṃ, lokiyabhāvanāya vā sabbattha appavattimattaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Pañcapi khandhā upādānakkhandhā loko’’ti (vibha. 362, 364, 366) hi <span class="bld">vibhaṅge</span>catūsupi ṭhānesu vuttanti.</p>
  1262. <p class="centered">Uddesavāravaṇṇanāya līnatthappakāsanā.</p>
  1263. <p class="title">Kāyānupassanā</p>
  1264. <p class="subhead">Ānāpānapabbavaṇṇanā</p>
  1265. <p class="bodytext"><a name="para374"></a><a name="para374_dn2"></a><span class="paranum">374</span>. <span class="bld">Ārammaṇavasenā</span>ti <a name="V2.0277"></a> anupassitabbakāyādiārammaṇavasena. <span class="bld">Catudhā bhinditvā</span>ti uddesavasena catudhā bhinditvā. <span class="bld">Tato</span> catubbidhasatipaṭṭhānato ekekaṃ satipaṭṭhānaṃ <a name="P2.0379"></a> gahetvā kāyaṃ vibhajantoti pāṭhaseso.</p>
  1266. <p class="bodytext"><span class="bld">Kathañcā</span>ti ettha <span class="bld">katha</span>nti pakārapucchā, tena niddisiyamāne kāyānupassanāpakāre pucchati. <span class="bld">Ca</span>-saddo byatireko, tena uddesavārena apākaṭaṃ niddesavārena vibhāviyamānaṃ visesaṃ joteti. Bāhirakesupi ito ekadesassa sambhavato <span class="bld">sabbappakāra</span>ggahaṇaṃ kataṃ <span class="bld">‘‘sabbappakārakāyānupassanānibbattakassā’’</span>ti, tena ye ime ānāpānapabbādivasena āgatā cuddasappakārā, tadantogadhā ca ajjhattādianupassanāppakārā, tathā kāyagatāsatisutte (ma. ni. 3.153) vuttā kesādivaṇṇasaṇṭhānakasiṇārammaṇacatukkajjhānappakārā, lokiyādippakārā ca, te sabbepi anavasesato saṅgaṇhāti. Ime ca pakārā imasmiṃyeva sāsane, na ito bahiddhāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘sabbappakāra…pe… paṭisedhano cā’’</span>ti. Tattha <span class="bld">tathābhāvapaṭisedhano</span>ti sabbappakārakāyānupassanānibbattakassa puggalassa aññasāsanassa nissayabhāvapaṭisedhano, etena <span class="bld">idha bhikkhave</span>ti ettha <span class="bld">idha</span>-saddo antogadhaevasaddatthoti dasseti. Santi hi ekapadānipi avadhāraṇāni yathā ‘‘vāyubhakkho’’ti. Tenāha <span class="bld">‘‘idheva bhikkhave</span> <a name="M2.0300"></a> <span class="bld">samaṇo’’</span>tiādi. Paripuṇṇasamaṇappakaraṇadhammo hi so puggalo, yo sabbappakārakāyānupassanānibbattako. <span class="bld">Parappavādā</span>ti paresaṃ aññatitthiyānaṃ nānappakārā vādā titthāyatanāni.</p>
  1267. <p class="bodytext">Araññādikasseva bhāvanānurūpasenāsanataṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘imassahī’’</span>tiādi vuttaṃ. Duddamo damathaṃ anupagato goṇo <span class="bld">kūṭagoṇo.</span> Dohanakāle yathā thanehi anavasesato khīraṃ na paggharati, evaṃ dohapaṭibandhinī <span class="bld">kūṭadhenu.</span> Rūpa-saddādike paṭicca uppajjanakaassādo <span class="bld">rūpārammaṇādiraso. Pubbe āciṇṇārammaṇa</span>nti pabbajjato pubbe, anādimati vā saṃsāre paricitārammaṇaṃ. <span class="bld">Nibandheyyā</span>ti <a name="P2.0380"></a> bandheyya. <span class="bld">Satiyā</span>ti sammadeva kammaṭṭhānassa sallakkhaṇavasena pavattāya satiyā. <span class="bld">Ārammaṇe</span>ti kammaṭṭhānārammaṇe. <span class="bld">Daḷha</span>nti thiraṃ, yathā satokārissa upacārappanābhedo samādhi ijjhati, tathā thāmagataṃ katvāti attho.</p>
  1268. <p class="bodytext"><span class="bld">Visesādhigamadiṭṭhadhammasukhavihārapadaṭṭhāna</span>nti <a name="V2.0278"></a> sabbesaṃ buddhānaṃ, ekaccānaṃ paccekabuddhānaṃ, buddhasāvakānañca visesādhigamassa aññena kammaṭṭhānena adhigatavisesānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārassa padaṭṭhānabhūtaṃ.</p>
  1269. <p class="bodytext"><span class="bld">Vatthuvijjācariyo viya bhagavā</span> yogīnaṃ anurūpanivāsaṭṭhānupadisanato. <span class="bld">Bhikkhu dīpisadiso</span> araññe ekako viharitvā paṭipakkhanimmathanavasena icchitatthasādhanato <span class="bld">phalamuttama</span>nti sāmaññaphalaṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Parakkamajavayoggabhūmi</span>nti bhāvanussāhajavassa yoggakaraṇabhūmibhūtaṃ.</p>
  1270. <p class="bodytext">Addhānavasena pavattānaṃ assāsapassāsānaṃ vasena dīghaṃ vā assasanto, ittaravasena pavattānaṃ assāsapassāsānaṃ vasena rassaṃ vā assasantoti yojanā. <span class="bld">Evaṃ sikkhato</span>ti assāsapassāsānaṃ dīgharassatāpajānanasabbakāyappaṭisaṃvedanaoḷārikoḷārikapaṭippassambhanavasena bhāvanaṃ sikkhato, tathābhūto vā hutvā tisso sikkhā pavattayato. <span class="bld">Assāsapassāsanimitte</span>ti assāsapassāsasannissayena upaṭṭhitapaṭibhāganimitte. <span class="bld">Assāsapassāse pariggaṇhāti</span> rūpamukhena vipassanaṃ abhinivisanto, yo ‘‘assāsapassāsakammiko’’ti vutto. <span class="bld">Jhānaṅgāni pariggaṇhāti</span> arūpamukhena vipassanaṃ abhinivisanto. <span class="bld">Vatthu nāma karajakāyo</span> cittacetasikānaṃ pavattiṭṭhānabhāvato. <span class="bld">Añño satto vā puggalo vā natthīti</span> visuddhidiṭṭhi ‘‘tayidaṃ <a name="M2.0301"></a> dhammamattaṃ, na ahetukaṃ, nāpi issarādivisamahetukaṃ, atha kho avijjādihetuka’’nti addhāttayepi kaṅkhāvitaraṇena <span class="bld">vitiṇṇakaṅkho. </span> ‘‘Yaṃ <a name="P2.0381"></a> kiñci bhikkhu rūpa’’ntiādinā (ma. ni. 1.361; 2.113; 3.86, 89; paṭi. ma. 1.54) nayena kalāpasammasanavasena <span class="bld">tilakkhaṇaṃ āropetvā.</span> Udayavayānupassanādivasena <span class="bld">vipassanaṃ vaḍḍhento. Anukkamena</span> maggapaṭipāṭiyā.</p>
  1271. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Parassa vā assāsapassāsakāye’’</span>ti idaṃ sammasanavāravasenāyaṃ pāḷi pavattāti katvā vuttaṃ, samathavasena pana parassa assāsapassāsakāye appanānimittuppatti eva natthi. <span class="bld">Aṭṭhapetvā</span>ti antarantarā na ṭhapetvā. <span class="bld">Aparāparaṃ sañcaraṇakālo</span>ti ajjhattabahiddhādhammesupi nirantaraṃ vā bhāvanāya pavattanakālo <span class="bld">kathito. Ekasmiṃ kāle panidaṃ ubhayaṃ na labbhatī</span>ti ‘‘ajjhattaṃ, bahiddhā’’ti ca vuttaṃ idaṃ dhammadvayaṃ ghaṭitaṃ ekasmiṃ kāle ekato ārammaṇabhāvena na labbhati, ekajjhaṃ ālambituṃ na sakkāti attho.</p>
  1272. <p class="bodytext">Samudeti etasmāti <span class="bld">samudayo,</span> so eva kāraṇaṭṭhena dhammoti <span class="bld">samudayadhammo.</span> Assāsapassāsānaṃ uppattihetu karajakāyādi, tassa anupassanasīlo <span class="bld">samudayadhammānupassī,</span> taṃ pana <a name="V2.0279"></a> samudayadhammaṃ upamāya dassento <span class="bld">‘‘yathā nāmā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">bhasta</span>nti ruttiṃ. <span class="bld">Gaggaranāḷi</span>nti ukkāpanāḷiṃ. <span class="bld">Te</span>ti karajakāyādike. Yathā assāsapassāsakāyo karajakāyādisambandhī taṃnimittatāya, evaṃ karajakāyādayopi assāsapassāsakāyasambandhino taṃnimittabhāvenāti ‘‘samudayadhammā kāyasmi’’nti vattabbataṃ labhantīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘samudaya…pe… vuccatī’’</span>ti. Pakativācī vā <span class="bld">dhamma</span>-saddo ‘‘jātidhammāna’’ntiādīsu (ma. ni. 1.131; 3.310; paṭi. ma. 1.33) viyāti kāyassa paccayasamavāye uppajjanakapakatikāyānupassī vā ‘‘samudayadhammānupassī’’ti vutto. Tenāha ‘‘karajakāyañcā’’tiādi. Evañca katvā <span class="bld">kāyasmi</span>nti bhummavacanaṃ suṭṭhutaraṃ yujjati.</p>
  1273. <p class="bodytext"><span class="bld">Vayadhammānupassī</span>ti ettha ahetukattepi vināsassa yesaṃ hetudhammānaṃ <a name="P2.0382"></a> abhāve yaṃ na hoti, tadabhāvo tassa abhāvassa hetu viya voharīyatīti upacārato karajakāyādiabhāvo assāsapassāsakāyassa vayakāraṇaṃ vutto. Tenāha <span class="bld">‘‘yathā bhastāyā’’</span>tiādi<a name="M2.0302"></a>. Ayaṃ tāvettha paṭhamavikappavasena atthavibhāvanā. Dutiyavikappavasena upacārena vināyeva attho veditabbo.</p>
  1274. <p class="bodytext">Ajjhattabahiddhānupassanā viya bhinnavatthuvisayatāya samudayavayadhammānupassanāpi ekakāle na labbhatīti āha <span class="bld">‘‘kālena samudayaṃ kālena vayaṃ anupassanto’’</span>ti. ‘‘Atthi kāyo’’ti <span class="bld">eva</span>-saddo luttaniddiṭṭhoti <span class="bld">‘‘kāyova atthī’’</span>ti vatvā avadhāraṇena nivattitaṃ dassento <span class="bld">‘‘na satto’’</span>tiādimāha. Tassattho – yo rūpādīsu sattavisattatāya, paresañca sajjāpanaṭṭhena, satvaguṇayogato vā <span class="bld">‘‘satto’’</span>ti parehi parikappito, tassa sattanikāyassa pūraṇato ca cavanupapajjanadhammatāya galanato ca <span class="bld">‘‘puggalo’’</span>ti, thīyati saṃhaññati ettha gabbhoti <span class="bld">‘‘itthī’’</span>ti, puri pure bhāge seti pavattatīti <span class="bld">‘‘puriso’’</span>ti, āhito ahaṃ māno etthāti <span class="bld">‘‘attā’’</span>ti, attano santakabhāvena <span class="bld">‘‘attaniya’’</span>nti, paro na hotīti katvā <span class="bld">‘‘aha’’</span>nti, mama santakanti katvā <span class="bld">‘‘mamā’’</span>ti, vuttappakāravinimutto aññoti katvā <span class="bld">‘‘kocī’’</span>ti, tassa santakabhāvena <span class="bld">‘‘kassacī’’</span>ti, vikappetabbo koci natthi, kevalaṃ <span class="bld">‘‘kāyo eva atthī’’</span>ti. Dasahipi padehi attattaniyasuññatameva kāyassa vibhāveti. <span class="bld">Eva</span>nti ‘‘kāyova atthī’’tiādinā vuttappakārena.</p>
  1275. <p class="bodytext"><span class="bld">Ñāṇapamāṇatthāyā</span>ti kāyānupassanāñāṇaṃ paraṃ pamāṇaṃ pāpanatthāya. <span class="bld">Satipamāṇatthāyā</span>ti kāyapariggāhikaṃ satiṃ pavattanasatiṃ paraṃ pamāṇaṃ pāpanatthāya. Imassa hi vuttanayena ‘‘atthi kāyo’’ti aparāparuppattivasena paccupaṭṭhitā sati bhiyyoso mattāya tattha ñāṇassa, satiyā ca <a name="V2.0280"></a> paribrūhanāya hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘satisampajaññānaṃ vuḍḍhatthāyā’’</span>ti. Imissā <a name="P2.0383"></a> bhāvanāya taṇhādiṭṭhiggāhānaṃ ujupaṭipakkhattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘taṇhā…pe… viharatī’’</span>ti. Tathābhūto ca loke kiñcipi ‘‘aha’’nti vā ‘‘mama’’nti vā gahetabbaṃ na passati, kuto gaṇheyyāti āha <span class="bld">‘‘na ca kiñcī’’</span>tiādi. <span class="bld">Evampī</span>ti ettha <span class="bld">pi</span>-saddo heṭṭhā niddiṭṭhassa tādisassa atthassa abhāvato avuttasamuccayatthoti dassento <span class="bld">‘‘upari atthaṃ upādāyā’’</span>ti āha yathā ‘‘antamaso tiracchānagatāyapi, ayampi pārājiko hotī’’ti. (Pārā. 42) <span class="bld">eva</span>nti pana niddiṭṭhākārassa paccāmasanaṃ nigamanavasena katanti āha <span class="bld">‘‘iminā pana…pe… dassetī’’</span>ti.</p>
  1276. <p class="bodytext">Pubbabhāgasatipaṭṭhānassa <a name="M2.0303"></a> idha adhippetattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘sati dukkhasacca’’</span>nti. Sā pana sati yasmiṃ attabhāve, tassa samuṭṭhāpikā taṇhā, tassāpi samuṭṭhāpikā eva nāma hoti tadabhāve abhāvatoti āha <span class="bld">‘‘tassā samuṭṭhāpikā purimataṇhā’’</span>ti, yathā ‘‘saṅkhārapaccayā’’ti (ma. ni. 3.126; udā. 1; vibha. 484). Taṃviññāṇabījataṃsantatisambhūto sabbopi lokiyo viññāṇappabandho ‘‘saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ’’ tveva vuccati suttantanayena. <span class="bld">Appavattī</span>ti appavattinimittaṃ, ubhinnaṃ appavattiyā nimittabhūtoti attho. Na pavattati etthāti vā <span class="bld">appavatti. ‘‘Dukkhaparijānano’’</span>tiādi ekantato catukiccasādhanavaseneva ariyamaggassa pavattīti dassetuṃ vuttaṃ. Avuttasiddho hi tassa bhāvanāpaṭivedho. <span class="bld">Catusaccavasenā</span>ti catusaccakammaṭṭhānavasena. <span class="bld">Ussakkitvā</span>ti visuddhiparamparāya āruhitvā, bhāvanaṃ upari netvāti attho. <span class="bld">Niyyānamukha</span>nti vaṭṭadukkhato nissaraṇūpāyo.</p>
  1277. <p class="centered">Ānāpānapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1278. <p class="subhead">Iriyāpathapabbavaṇṇanā</p>
  1279. <p class="bodytext"><a name="para375"></a><a name="para375_dn2"></a><span class="paranum">375</span>. <span class="bld">Iriyāpathavasenā</span>ti iriyanaṃ <span class="bld">iriyā,</span> kiriyā, idha pana kāyikapayogo <a name="P2.0384"></a> veditabbo. Iriyānaṃ patho pavattimaggoti <span class="bld">iriyāpatho,</span> gamanādivasena pavattā sarīrāvatthā. Gacchanto vā hi satto kāyena kātabbakiriyaṃ karoti ṭhito vā nisinno vā nipanno vāti, tesaṃ iriyāpathānaṃ vasena, iriyāpathavibhāgenāti attho. <span class="bld">Puna capara</span>nti puna ca aparaṃ, yathāvuttaānāpānakammaṭṭhānato bhiyyopi aññaṃ kāyānupassanākammaṭṭhānaṃ kathemi, suṇāthāti vā adhippāyo<a name="V2.0281"></a>. <span class="bld">‘‘Gacchanto vā’’</span>tiādi gamanādimattajānanassa, gamanādigatavisesajānanassa ca sādhāraṇavacanaṃ, tattha gamanādimattajānanaṃ na idha nādhippetaṃ, gamanādigatavisesajānanaṃ pana adhippetanti taṃ vibhajitvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘tattha kāma’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Sattūpaladdhi</span>nti ‘‘satto atthī’’ti upaladdhiṃ sattaggāhaṃ. <span class="bld">Na pajahati</span> na pariccajati ‘‘ahaṃ gacchāmi, mama gamana’’nti gāhasabbhāvato. Tato eva <span class="bld">attasaññaṃ</span> ‘‘atthi attā kārako vedako’’ti evaṃ pavattaṃ viparītasaññaṃ <a name="M2.0304"></a> <span class="bld">na ugghāṭeti</span> nāpaneti appaṭipakkhabhāvato, ananubrūhanato vā. Evaṃ bhūtassa cassa kuto kammaṭṭhānādibhāvoti āha <span class="bld">‘‘kammaṭṭhānaṃ vā satipaṭṭhānabhāvanā vā na hotī’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Imassa panā’’</span>tiādi sukkapakkho, tassa vuttavipariyāyena attho veditabbo. Tameva hi atthaṃ vivarituṃ <span class="bld">‘‘idañhī’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
  1280. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ko gacchatī</span>ti sādhanaṃ, kiriyañca avinibbhuttaṃ katvā gamanakiriyāya kattupucchā, sā kattubhāvavisiṭṭhaattapaṭikkhepatthā dhammamattasseva gamanasiddhidassanato. <span class="bld">Kassa gamana</span>nti tamevatthaṃ pariyāyantarena vadati sādhanaṃ, kiriyañca vinibbhuttaṃ katvā gamanakiriyāya akattusambandhībhāvavibhāvanato. Paṭikkhepatthañhi antonītaṃ katvā ubhayatthaṃ kiṃ-saddo pavatto. <span class="bld">Kiṃ kāraṇā</span>ti pana paṭikkhittakattukāya <a name="P2.0385"></a> gamanakiriyāya aviparītakāraṇapucchā. Idañhi gamanaṃ nāma attā manasā saṃyujjati, mano indriyehi, indriyāni attehīti evamādi micchākāraṇavinimuttaanurūpapaccayahetuko dhammānaṃ pavattiākāraviseso. Tenāha <span class="bld">‘‘tatthā’’</span>tiādi.</p>
  1281. <p class="bodytext"><span class="bld">Na koci satto vā puggalo vā gacchati</span> dhammamattasseva gamanasiddhito, tabbinimuttassa ca kassaci abhāvato. Idāni dhammamattasseva gamanasiddhiṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘cittakiriyāvāyodhātuvipphārenā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha cittakiriyā ca sā, vāyodhātuyā vipphāro vipphandanañcāti cittakiriyāvāyodhātuvipphāro, tena. Ettha ca cittakiriyaggahaṇena anindriyabaddhavāyodhātuvipphāraṃ nivatteti, vāyodhātuvipphāraggahaṇena cetanāvacīviññattibhedaṃ cittakiriyaṃ nivatteti, ubhayena pana kāyaviññattiṃ vibhāveti. <span class="bld">‘‘Gacchatī’’</span>ti vatvā yathā pavattamāne kāye ‘‘gacchatī’’ti vohāro hoti, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tasmā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Ta</span>nti gantukāmatāvasena pavattacittaṃ. <span class="bld">Vāyaṃ janetī</span>ti vāyodhātuadhikaṃ rūpakalāpaṃ uppādeti, adhikatā cettha sāmatthiyato, na pamāṇato. Gamanacittasamuṭṭhitaṃ sahajātarūpakāyassa thambhanasandhāraṇacalanānaṃ paccayabhūtena ākāravisesena pavattamānaṃ vāyodhātuṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘vāyo viññattiṃ janetī’’</span>ti. Adhippāyasahabhāvī hi vikāro viññatti. Yathāvuttaadhikabhāveneva ca vāyogahaṇaṃ<a name="V2.0282"></a>, na vāyodhātuyā eva janakabhāvato, aññathā viññattiyā <a name="M2.0305"></a> upādāyarūpabhāvo durupapādo siyā. <span class="bld">Purato abhinīhāro</span> puratobhāgena kāyassa pavattanaṃ, yo ‘‘abhikkamo’’ti vuccati.</p>
  1282. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Eseva nayo’’</span>ti atidesena saṅkhepato vatvā tamatthaṃ vivarituṃ <span class="bld">‘‘tatrāpi hī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Koṭito paṭṭhāyā</span>ti heṭṭhimakoṭito <a name="P2.0386"></a> paṭṭhāya pādatalato paṭṭhāya. <span class="bld">Ussitabhāvo</span>ti ubbiddhabhāvo.</p>
  1283. <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ pajānato</span>ti evaṃ cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva gamanādi hotīti pajānato. <span class="bld">Tassa</span> evaṃ pajānanāya nicchayagamanatthaṃ <span class="bld">‘‘evaṃ hotī’’</span>ti vicāraṇā <span class="bld">vuccati</span> loke yathābhūtaṃ ajānantehi micchābhinivesavasena, lokavohāravasena vā. <span class="bld">Atthi panā</span>ti attano evaṃ vīmaṃsanavasena pucchāvacanaṃ. <span class="bld">Natthī</span>ti nicchayavasena sattassa paṭikkhepavacanaṃ. <span class="bld">‘‘Yathā panā’’</span>tiādi tasseva atthassa upamāya vibhāvanaṃ, taṃ suviññeyyameva.</p>
  1284. <p class="bodytext"><span class="bld">Nāvā mālutavegenā</span>ti <span class="bld">yathā</span> acetanā nāvā vātavegena desantaraṃ <span class="bld">yāti, yathā</span> ca acetano <span class="bld">tejanaṃ</span> kaṇḍo <span class="bld">jiyāvegena</span> desantaraṃ <span class="bld">yāti, tathā</span> acetano <span class="bld">kāyo vātāhato</span> yathāvuttavāyunā nīto desantaraṃ <span class="bld">yātī</span>ti evaṃ upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ. Sace pana koci vadeyya ‘‘yathā nāvātejanānaṃ pellakassa purisassa vasena desantaragamanaṃ, evaṃ kāyassāpī’’ti, hotu, evaṃ icchito vāyamattho yathā hi nāvātejanānaṃ saṃhatalakkhaṇasseva purisassa vasena gamanaṃ, na asaṃhatalakkhaṇassa, evaṃ kāyassāpīti. Kā no hāni, bhiyyopi dhammamattatāva patiṭṭhaṃ labhati, na purisavādo. Tenāha <span class="bld">‘‘yantasuttavasenā’’</span>tiādi.</p>
  1285. <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">payutta</span>nti heṭṭhā vuttanayena gamanādikiriyāvasena paccayehi payojitaṃ. <span class="bld">Ṭhātī</span>ti tiṭṭhati. <span class="bld">Etthā</span>ti imasmiṃ loke. <span class="bld">Vinā hetupaccaye</span>ti gantukāmatācittataṃsamuṭṭhānavāyodhātuādihetupaccayehi vinā. <span class="bld">Tiṭṭhe</span>ti tiṭṭheyya. <span class="bld">Vaje</span>ti vajeyya gaccheyya ko nāmāti sambandho. Paṭikkhepattho cettha <span class="bld">kiṃ</span>-saddoti hetupaccayavirahena ṭhānagamanapaṭikkhepamukhena <a name="M2.0306"></a> sabbāyapi dhammappavattiyā paccayādhīnavuttitāvibhāvanena attasuññatā viya aniccadukkhatāpi vibhāvitāti daṭṭhabbā.</p>
  1286. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṇihito</span>ti yathā yathā paccayehi pakārehi nihito <a name="P2.0387"></a> ṭhapito. <span class="bld">Sabbasaṅgāhikavacana</span>nti sabbesampi <a name="V2.0283"></a> catunnaṃ iriyāpathānaṃ ekajjhaṃ saṅgaṇhanavacanaṃ, pubbe visuṃ visuṃ iriyāpathānaṃ vuttattā idaṃ nesaṃ ekajjhaṃ gahetvā vacananti attho. Purimanayo vā iriyāpathappadhāno vuttoti tattha kāyo appadhāno anunipphādīti idha kāyaṃ padhānaṃ, apadhānañca iriyāpathaṃ anunipphādiṃ katvā dassetuṃ dutiyanayo vuttoti evampettha dvinnaṃ nayānaṃ viseso veditabbo. <span class="bld">Ṭhito</span>ti pavatto.</p>
  1287. <p class="bodytext">Iriyāpathapariggaṇhanampi iriyāpathavato kāyasseva pariggaṇhanaṃ tassa avatthāvisesabhāvatoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘iriyāpathapariggaṇhanena kāye kāyānupassī viharatī’’</span>ti. Tenevettha rūpakkhandhavaseneva samudayādayo uddhaṭā. Esa nayo sesavāresupi. <span class="bld">Ādinā</span>ti ettha <span class="bld">ādi</span>-saddena yathā ‘‘taṇhāsamudayā kammasamudayā āhārasamudayā’’ti nibbattilakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa udayaṃ passatīti ime cattāro ākārā saṅgayhanti, evaṃ ‘‘avijjānirodhā’’ti ādayopi pañca ākārā saṅgahitāti daṭṭhabbā. Sesaṃ vuttanayameva.</p>
  1288. <p class="centered">Iriyāpathapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1289. <p class="subhead">Catusampajaññapabbavaṇṇanā</p>
  1290. <p class="bodytext"><a name="para376"></a><a name="para376_dn2"></a><span class="paranum">376</span>. <span class="bld">Catusampajaññavasenā</span>ti samantato pakārehi, pakaṭṭhaṃ vā savisesaṃ jānātīti sampajāno, sampajānassa bhāvo sampajaññaṃ, tathāpavattaṃ ñāṇaṃ, hatthavikārādibhedabhinnattā cattāri sampajaññāni samāhaṭāni catusampajaññaṃ, tassa vasena. <span class="bld">‘‘Abhikkante’’tiādīni sāmaññaphale</span> (dī. ni. aṭṭha. 1.214; dī. ni. ṭī. 1.214 vākyakhandhepi) <span class="bld">vaṇṇitāni,</span> na puna vaṇṇetabbāni, tasmā taṃtaṃsaṃvaṇṇanāya līnatthappakāsanāpi tattha vihitanayeneva gahetabbā. ‘‘Abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotī’’tiādi vacanato abhikkamādigatacatusampajaññapariggaṇhanena rūpakāyassevettha samudayadhammānupassitādi adhippetoti āha <span class="bld">‘‘rūpakkhandhasseva samudayo ca vayo ca</span> <a name="M2.0307"></a> <span class="bld">nīharitabbo’’</span>ti. Rūpadhammānaṃyeva hi pavattiākāravisesā abhikkamādayoti. Sesaṃ vuttanayameva.</p>
  1291. <p class="centered">Catusampajaññapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1292. <p class="subhead">Paṭikkūlamanasikārapabbavaṇṇanā</p>
  1293. <p class="bodytext"><a name="para377"></a><a name="para377_dn2"></a><span class="paranum">377</span>. <span class="bld">Paṭikkūlamanasikāravasenā</span>ti <a name="P2.0388"></a><a name="V2.0284"></a> jigucchanīyatāya paṭikūlameva paṭikkūlaṃ, yo paṭikkūlasabhāvo paṭikkūlākāro, tassa manasi karaṇavasena. Antarenāpi hi bhāvavācinaṃ saddaṃ bhāvattho viññāyati yathā ‘‘paṭassa sukka’’nti. Yasmā <span class="bld">visuddhimagge</span> (visuddhi. 1.182) <span class="bld">vuttaṃ,</span> tasmā tattha, taṃsaṃvaṇṇanāyañca (visuddhi. ṭī. 1.182 ādayo) vuttanayena ‘‘imameva kāya’’nti ādīnamattho veditabbo.</p>
  1294. <p class="bodytext">Vatthādīhi pasibbakākārena bandhitvā kataṃ āvāṭanaṃ <span class="bld">putoḷi. </span> Nānākārā ekasmiṃ ṭhāne sammissāti ettāvatā nānāvaṇṇānaṃ kesādīnañca upameyyatā. <span class="bld">Vibhūtakālo</span>ti paṇṇattiṃ samatikkamitvā kesādīnaṃ asubhākārassa upaṭṭhitakālo. Iti-saddassa ākāratthataṃ dassento ‘‘eva’’nti vatvā taṃ ākāraṃ sarūpato dassento <span class="bld">‘‘kesādipariggaṇhanenā’’</span>tiādimāha. Kesādisaññitānañhi asucibhāvānaṃ paramaduggandhajegucchapaṭikkūlākārassa samudayato anupassanā idha kāyānupassanāti. Sesaṃ vuttanayameva.</p>
  1295. <p class="centered">Paṭikkūlamanasikārapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1296. <p class="subhead">Dhātumanasikārapabbavaṇṇanā</p>
  1297. <p class="bodytext"><a name="para378"></a><a name="para378_dn2"></a><span class="paranum">378</span>. <span class="bld">Dhātumanasikāravasenā</span>ti pathavīdhātuādikā catasso dhātuyo ārabbha pavattabhāvanāmanasikāravasena, catudhātuvavatthānavasenāti attho. Dhātumanasikāro, dhātukammaṭṭhānaṃ, catudhātuvavatthānanti hi atthato ekaṃ. <span class="bld">Goghātako</span>ti jīvikatthāya gunnaṃ ghātako. <span class="bld">Antevāsiko</span>ti kammakaraṇavasena tassa samīpavāsī taṃ nissāya jīvanako<a name="M2.0308"></a>. <span class="bld">Vinivijjhitvā</span>ti ekasmiṃ ṭhāne aññamaññaṃ vinivijjhitvā. <span class="bld">Mahāpathānaṃ vemajjhaṭṭhānasaṅkhāte</span>ti catunnaṃ mahāpathānaṃ tāya <a name="P2.0389"></a> eva vinivijjhanaṭṭhānatāya vemajjhasaṅkhāte. Yasmā te cattāro mahāpathā catūhi disāhi āgantvā tattha samohitā viya honti, tasmā taṃ ṭhānaṃ catumahāpathaṃ, tasmiṃ <span class="bld">catumahāpathe.</span> Ṭhita-saddo ‘‘ṭhito vā’’tiādīsu (dī. ni. 1.263; a. ni. 5.28) ṭhānasaṅkhātairiyāpathasamaṅgitāya, ṭhā-saddassa vā gatinivattiatthatāya aññattha ṭhapetvā gamanaṃ sesairiyāpathasamaṅgitāya <a name="V2.0285"></a> bodhako, idha pana yathā tathā rūpakāyassa pavattiākārabodhako adhippetoti āha <span class="bld">‘‘catunnaṃ iriyāpathānaṃ yena kenaci ākārena ṭhitattā yathā ṭhita’’</span>nti. Tattha <span class="bld">ākārenā</span>ti ṭhānādinā rūpakāyassa pavattiākārena. Ṭhānādayo hi iriyāpathasaṅkhātāya kiriyāya patho pavattimaggoti ‘‘iriyāpatho’’ti vuccantīti vutto vāyamattho. <span class="bld">Yathāṭhita</span>nti yathāpavattaṃ, yathāvuttaṃ ṭhānamevettha paṇidhānanti adhippetanti āha <span class="bld">‘‘yathā ṭhitattā ca yathāpaṇihita’’</span>nti. <span class="bld">‘‘Ṭhita’’</span>nti vā kāyassa ṭhānasaṅkhātairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ, <span class="bld">‘‘paṇihita’’</span>nti tadaññairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ. <span class="bld">‘‘Ṭhita’’</span>nti vā kāyasaṅkhātānaṃ rūpadhammānaṃ tasmiṃ tasmiṃ khaṇe sakiccavasena avaṭṭhānaparidīpanaṃ, <span class="bld">paṇihita</span>nti paccayavasena tehi tehi paccayehi pakārato nihitaṃ paṇihitanti evampettha attho veditabbo. <span class="bld">Paccavekkhatī</span>ti pati pati avekkhati, ñāṇacakkhunā vinibbhujjitvā visuṃ visuṃ passati.</p>
  1298. <p class="bodytext">Idāni vuttamevatthaṃ bhāvatthavibhāvanavasena dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā goghātakassā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">posentassā</span>ti maṃsūpacayaparibrūhanāya kuṇḍakabhattakappāsaṭṭhiādīhi saṃvaḍḍhentassa. <span class="bld">Vadhitaṃ mata</span>nti hiṃsitaṃ hutvā mataṃ. <span class="bld">Mata</span>nti ca matamattaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘tāvadevā’’</span>ti. <span class="bld">Gāvīti saññā na antaradhāyatī</span>ti yāni aṅgapaccaṅgāni <a name="P2.0390"></a> yathāsanniviṭṭhāni upādāya gāvīsamaññā matamattāyapi gāviyā tesaṃ taṃsannivesassa avinaṭṭhattā. Vilīyanti bhijjanti vibhujjantīti <span class="bld">bīlā,</span> bhāgā va-kārassa ba-kāraṃ, ikārassa ca īkāraṃ katvā. <span class="bld">Bīlaso</span>ti bīlaṃ bīlaṃ katvā. <span class="bld">Vibhajitvā</span>ti aṭṭhisaṅghātato maṃsaṃ vivecetvā, tato vā vivecitaṃ maṃsaṃ bhāgaso katvā. Tenevāha <span class="bld">‘‘maṃsasaññā pavattatī’’</span>ti. <span class="bld">Pabbajitassāpi</span> apariggahitakammaṭṭhānassa. <span class="bld">Ghanavinibbhoga</span>nti santatisamūhakiccaghanānaṃ vinibbhujjanaṃ vivecanaṃ. <span class="bld">Dhātuso</span> <a name="M2.0309"></a> <span class="bld">paccavekkhato</span>ti ghanavinibbhogakaraṇena dhātuṃ dhātuṃ pathavīādidhātuṃ visuṃ visuṃ katvā paccavekkhantassa. <span class="bld">Sattasaññā</span>ti attānudiṭṭhivasena pavattā sattasaññāti vadanti, vohāravasena pavattasattasaññāyapi tadā antaradhānaṃ yuttameva yāthāvato ghanavinibbhogassa sampādanato. Evañhi sati yathāvuttaopammatthena upameyyattho aññadatthu saṃsandati sameti. Tenevāha <span class="bld">‘‘dhātuvaseneva cittaṃ santiṭṭhatī’’</span>ti. <span class="bld">Dakkho</span>ti cheko taṃtaṃsamaññāya kusalo ‘‘yathājāte sūnasmiṃ naṅguṭṭhakhuravisāṇādivante aṭṭhimaṃsādiavayavasamudāye avibhatte gāvīsamaññā, na vibhatte. Vibhatte pana aṭṭhimaṃsādiavayavasamaññā’’ti jānanato. <span class="bld">Catumahāpatho viya catuiriyāpatho</span>ti gāviyā ṭhitacatumahāpatho viya kāyassa pavattimaggabhūto catubbidho iriyāpatho yasmā <span class="bld">visuddhimagge</span> (visuddhi. 1.305) <span class="bld">vitthāritā,</span> tasmā tattha, taṃsaṃvaṇṇanāyañca (visuddhi. ṭī. 1.306) vuttanayena veditabbo. Sesaṃ vuttanayameva.</p>
  1299. <p class="centered">Dhātumanasikārapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1300. <p class="subhead">Navasivathikapabbavaṇṇanā</p>
  1301. <p class="bodytext"><a name="para379"></a><a name="para379_dn2"></a><span class="paranum">379</span>. Sivathikāya <a name="V2.0286"></a> apaviddhauddhumātakādipaṭisaṃyuttānaṃ odhiso pavattānaṃ kathānaṃ, tadabhidheyyānañca uddhumātakādiasubhabhāgānaṃ sivathikapabbānīti saṅgītikārehi gahitasamaññā<a name="P2.0391"></a>. Tenāha <span class="bld">‘‘sivathikapabbehi vibhajitu’’</span>nti. Maritvā ekāhātikkantaṃ <span class="bld">ekāhamataṃ. Uddhaṃ jīvitapariyādānā</span>ti jīvitakkhayato upari maraṇato paraṃ. <span class="bld">Samuggatenā</span>ti samuṭṭhitena. <span class="bld">Uddhumātattā</span>ti uddhaṃ uddhaṃ dhumātattā sūnattā. Setarattehi viparibhinnaṃ vimissitaṃ nīlaṃ <span class="bld">vinīlaṃ,</span> purimavaṇṇavipariṇāmabhūtaṃ vā nīlaṃ <span class="bld">vinīlaṃ. Vinīlameva vinīlaka</span>nti ka-kārena padavaḍḍhanaṃ anatthantarato yathā ‘‘pītakaṃ lohitaka’’nti (dha. sa. 616). <span class="bld">Paṭikkūlattā</span>ti jigucchanīyattā. <span class="bld">Kucchitaṃ vinīlanti vinīlaka</span>nti kucchanattho vā ayaṃ ka-kāroti dassetuṃ vuttaṃ yathā ‘‘pāpako kittisaddo abbhuggacchatī’’ti. (Dī. ni. 3.316; a. ni. 5.213; mahāva. 285) <span class="bld">paribhinnaṭṭhānehi</span> kākakaṅkādīhi. <span class="bld">Vissandamānapubba</span>nti vissavantapubbaṃ, tahaṃ tahaṃ paggharantapubbanti attho. <span class="bld">Tathābhāva</span>nti vissandamānapubbabhāvaṃ.</p>
  1302. <p class="bodytext"><span class="bld">So</span> <a name="M2.0310"></a> <span class="bld">bhikkhū</span>ti yo ‘‘passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍita’’nti vutto, so bhikkhu. <span class="bld">Upasaṃharati</span> sadisataṃ. <span class="bld">‘‘Ayampi kho’’</span>tiādi upasaṃharaṇākāradassanaṃ. <span class="bld">Āyū</span>ti rūpajīvitindriyaṃ, arūpajīvitindriyaṃ panettha viññāṇagatikameva. <span class="bld">Usmā</span>ti kammajatejo. <span class="bld">Evaṃ pūtikasabhāvoyevā</span>ti evaṃ ativiya duggandhajegucchapaṭikkūlapūbhikasabhāvo eva, na āyuādīnaṃ avigame viya mattasoti adhippāyo. Ediso bhavissatīti <span class="bld">evaṃbhāvī</span>ti āha <span class="bld">‘‘evaṃ uddhumātādibhedo bhavissatī’’</span>ti.</p>
  1303. <p class="bodytext"><span class="bld">Luñcitvā luñcitvā</span>ti uppāṭetvā uppāṭetvā. <span class="bld">Sāvasesamaṃsalohitayutta</span>nti sabbaso akhāditattā tahaṃ tahaṃ sesena appāvasesena maṃsalohitena yuttaṃ. ‘‘Aññena hatthaṭṭhika’’nti avisesena hatthaṭṭhikānaṃ vippakiṇṇatā jotitāti anavasesato tesaṃ vippakiṇṇataṃ dassento <span class="bld">‘‘catusaṭṭhibhedampī’’</span>tiādimāha<a name="P2.0392"></a>.</p>
  1304. <p class="bodytext"><span class="bld">Terovassikānī</span>ti tirovassaṃ gatāni, tāni pana saṃvaccharaṃ vītivattāni hontīti āha <span class="bld">‘‘atikkantasaṃvaccharānī’’</span>ti. Purāṇatāya ghanabhāvavigamena vicuṇṇatā idha pūtibhāvoti so yathā hoti, taṃ dassento <span class="bld">‘‘abbhokāse’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Terovassikānevā</span>ti saṃvaccharamattātikkantāni <a name="V2.0287"></a> eva. Khajjamānatādivasena dutiyasivathikapabbādīnaṃ vavatthāpitattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘khajjamānatādīnaṃ vasena yojanā kātabbā’’</span>ti.</p>
  1305. <p class="centered">Navasivathikapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1306. <p class="bodytext"><span class="bld">Imāneva dve</span>ti avadhāraṇena appanākammaṭṭhānaṃ tattha niyameti aññapabbesu tadabhāvato. Yato hi eva-kāro, tato aññattha niyameti, tena pabbadvayassa vipassanākammaṭṭhānatāpi appaṭisiddhā daṭṭhabbā aniccatādidassanato. Saṅkhāresu ādīnavavibhāvanāni sivathikapabbānīti āha <span class="bld">‘‘sivathikānaṃ ādīnavānupassanāvasena vuttattā’’</span>ti. Iriyāpathapabbādīnaṃ appanāvahatā pākaṭā evāti <span class="bld">‘‘sesāni dvādasapī’’</span>ti vuttaṃ. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ. Taṃ suviññeyyameva.</p>
  1307. <p class="centered">Kāyānupassanāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1308. <p class="title">Vedanānupassanāvaṇṇanā</p>
  1309. <p class="bodytext"><a name="para380"></a><a name="para380_dn2"></a><span class="paranum">380</span>. <span class="bld">Sukhaṃ</span> <a name="M2.0311"></a> <span class="bld">vedana</span>nti ettha sukhayatīti <span class="bld">sukhā.</span> Sampayuttadhamme, kāyañca laddhassāde karotīti attho. Suṭṭhu vā khādati, khanati vā kāyikaṃ, cetasikañcābādhanti <span class="bld">sukhā. </span> ‘‘Sukaraṃ okāsadānaṃ etissāti <span class="bld">sukhā’’</span>ti apare. Vedayati ārammaṇarasaṃ anubhavatīti <span class="bld">vedanā. Vedayamāno</span>ti anubhavamāno. <span class="bld">‘‘Kāma’’</span>ntiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ iriyāpathapabbe vuttanayameva. Sampajānassa vediyanaṃ <span class="bld">sampajānavediyanaṃ.</span></p>
  1310. <p class="bodytext"><span class="bld">Vatthuārammaṇā</span>ti rūpādiārammaṇā. Rūpādiārammaṇañhettha vedanāya pavattiṭṭhānatāya ‘‘vatthū’’ti adhippetaṃ<a name="P2.0393"></a>. <span class="bld">Assā</span>ti bhaveyya. Dhammavinimuttassa kattu abhāvato dhammasseva kattubhāvaṃ dassento <span class="bld">‘‘vedanāva vedayatī’’</span>ti āha. <span class="bld">‘‘Vohāramattaṃ hotī’’</span>ti etena ‘‘sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’’ti idaṃ vohāramattanti dasseti.</p>
  1311. <p class="bodytext"><span class="bld">Nitthunanto</span>ti balavato vedanāvegassa nirodhane ādīnavaṃ disvā tassa avasaradānavasena nitthunanto<a name="V2.0288"></a>. Vegasandhāraṇe hi atimahantaṃ dukkhaṃ uppajjatīti aññampi vikāraṃ uppādeyya, tena thero <span class="bld">aparāparaṃ parivattati. Vīriyasamathaṃ yojetvā</span>ti adhivāsanavīriyassa adhimattattā tassa hāpanavasena samādhinā samarasatāpādanena vīriyasamathaṃ yojetvā. <span class="bld">Saha paṭisambhidāhī</span>ti lokuttarapaṭisambhidāhi saha. Ariyamaggakkhaṇe hi paṭisambhidānaṃ asammohavasena adhigamo, atthapaṭisambhidāya pana ārammaṇakaraṇavasenapi. Lokiyānampi vā sati uppattikāle tattha samatthataṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘saha paṭisambhidāhī’’</span>ti. <span class="bld">Samasīsī</span>ti vārasamasīsī hutvā, paccavekkhaṇavārassa anantaravāre parinibbāyīti attho.</p>
  1312. <p class="bodytext"><span class="bld">Yathā ca sukhaṃ, evaṃ dukkha</span>nti yathā ‘‘sukhaṃ ko vedayatī’’tiādinā sampajānavediyanaṃ sandhāya vuttaṃ, evaṃ dukkhampi. Tattha dukkhayatīti <span class="bld">dukkhā,</span> sampayuttadhamme, kāyañca pīḷeti vibādhatīti attho. Duṭṭhuṃ vā khādati, khanati kāyikaṃ, cetasikañca sātanti <span class="bld">dukkhā.</span> ‘‘Dukkaraṃ okāsadānaṃ etissāti <span class="bld">dukkhā’’</span>ti apare. <span class="bld">Arūpakammaṭṭhāna</span>nti arūpapariggahaṃ, arūpadhammamukhena vipassanābhinivesananti attho. <span class="bld">Na pākaṭaṃ hoti</span> phassassa, cittassa ca avibhūtākārattā. Tenāha <span class="bld">‘‘andhakāraṃ viya khāyatī’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Na pākaṭaṃ</span> <a name="P2.0394"></a> <span class="bld">hotī’’</span>ti ca <a name="M2.0312"></a> idaṃ tādise puggale sandhāya vuttaṃ, tesaṃ ādito vedanāva vibhūtatarā hutvā upaṭṭhāti. Evañhi yaṃ vuttaṃ <span class="bld">sakkapañhavaṇṇanā</span> dīsu ‘‘phasso pākaṭo hoti, viññāṇaṃ pākaṭaṃ hotī’’ti, (dī. ni. aṭṭha. 2.359) taṃ avirodhitaṃ hoti. Vedanāvasena kathiyamānaṃ kammaṭṭhānaṃ pākaṭaṃ hotīti yojanā. <span class="bld">‘‘Vedanānaṃ uppattipākaṭatāyā’’</span>ti ca idaṃ sukhadukkhavedanānaṃ vasena vuttaṃ. Tāsañhi pavatti oḷārikā, na itarāya. Tadubhayaggahaṇamukhena vā gahetabbattā itarāyapi pavatti viññūnaṃ pākaṭā evāti ‘‘vedanāna’’nti avisesaggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Sakkapañhe vuttanayeneva veditabbo,</span> tasmā tattha vattabbo atthaviseso tattha līnatthappakāsaniyaṃ vuttanayeneva gahetabbo.</p>
  1313. <p class="bodytext">Pubbe ‘‘vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā vedanāva vedayatī’’ti vedanāya ārammaṇādhīnavuttitāya ca anattatāya ca pajānanaṃ vuttaṃ, idāni tassā aniccatādipajānanaṃ dassento <span class="bld">‘‘ayaṃ aparopi pajānanapariyāyo’’</span>ti āha. Yathā ekasmiṃ khaṇe cittadvayassa asambhavo ekajjhaṃ anekantapaccayābhāvato, evaṃ vedanādvayassa visiṭṭhārammaṇavuttito cāti āha <span class="bld">‘‘sukhavedanākkhaṇe dukkhāya vedanāya abhāvato’’</span>ti. Nidassanamattañcetaṃ tadā upekkhāvedanāyapi abhāvato, tena sukhavedanākkhaṇe bhūtapubbānaṃ itaravedanānaṃ hutvāabhāvapajānanena sukhavedanāyapi hutvā abhāvo ñāto eva hotīti tassā pākaṭabhāvameva dassento <span class="bld">‘‘imissā ca</span> <a name="V2.0289"></a> <span class="bld">sukhāya vedanāya ito paṭhamaṃ</span> <span class="bld">abhāvato’’</span>ti <a name="P2.0395"></a> āha, eteneva ca tāsampi vedanānaṃ pākaṭabhāvo dassitoti daṭṭhabbaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘vedanā nāma aniccā adhuvā vipariṇāmadhammā’’</span>ti. <span class="bld">Anicca</span>ggahaṇena hi vedanānaṃ viddhaṃsanabhāvo dassito viddhaste aniccatāya suviññeyyattā. <span class="bld">Adhuva</span>ggahaṇena pākaṭabhāvo tassa asadābhāvitādibhāvanato. <span class="bld">Vipariṇāma</span>ggahaṇena dukkhabhāvo tassa aññathattadīpanato, tena sukhāpi vedanā dukkhā, pageva itarāti tissannampi vedanānaṃ dukkhatā dassitā hoti. Iti ‘‘yadaniccaṃ dukkhaṃ, taṃ ekantato anattā’’ti tīsupi vedanāsu lakkhaṇattayapajānanā jotitāti daṭṭhabbaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘itiha tattha sampajāno hotī’’</span>ti.</p>
  1314. <p class="bodytext">Idāni <a name="M2.0313"></a> tamatthaṃ suttena (ma. ni. 2.205) sādhetuṃ <span class="bld">‘‘vuttampi ceta’’</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">neva tasmiṃ samaye dukkhaṃ vedanaṃ vedetī</span>ti tasmiṃ sukhavedanāsamaṅgisamaye neva dukkhaṃ vedanaṃ vedeti niruddhattā, anuppannattā ca yathākkamaṃ atītānāgatānaṃ. Paccuppannāya pana asambhavo vutto eva. Sakiccakkhaṇamattāvaṭṭhānato <span class="bld">aniccā.</span> Samecca sambhuyya paccayehi katattā <span class="bld">saṅkhatā.</span> Vatthārammaṇādipaccayaṃ paṭicca uppannattā <span class="bld">paṭiccasamuppannā.</span> Khayavayapalujjananirujjhanapakatitāya <span class="bld">khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā</span>ti daṭṭhabbā.</p>
  1315. <p class="bodytext">Kilesehi āmasitabbato <span class="bld">āmisaṃ</span> nāma, pañca kāmaguṇā, ārammaṇakaraṇavasena saha āmisehīti <span class="bld">sāmisaṃ.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘pañcakāmaguṇāmisanissitā’’</span>ti.</p>
  1316. <p class="bodytext"><span class="bld">Ito para</span>nti ‘‘atthi vedanā’’ti evamādi pāḷiṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘kāyānupassanāyaṃ vuttanayamevā’’</span>ti.</p>
  1317. <p class="centered">Vedanānupassanāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1318. <p class="subhead">Cittānupassanāvaṇṇanā</p>
  1319. <p class="bodytext"><a name="para381"></a><a name="para381_dn2"></a><span class="paranum">381</span>. Sampayogavasena <a name="P2.0396"></a> pavattamānena saha rāgenāti <span class="bld">sarāgaṃ.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘lobhasahagata’’</span>nti. <span class="bld">Vītarāga</span>nti ettha kāmaṃ sarāgapadapaṭiyoginā vītarāgapadena bhavitabbaṃ, sammasanacārassa pana adhippetattā tebhūmakasseva gahaṇanti <span class="bld">‘‘lokiyakusalābyākata’’</span>nti vatvā <span class="bld">‘‘idaṃ panā’’</span>tiādinā tameva <a name="V2.0290"></a> adhippāyaṃ vivarati. <span class="bld">Sesāni</span> dve dosamūlāni, dve mohamūlānīti <span class="bld">cattāri akusalacittāni.</span> Tesañhi rāgena sampayogābhāvato nattheva sarāgatā, taṃnimittakatāya pana siyā taṃsahitakāle soti nattheva vītarāgatāpīti dukkhavinimuttatā evettha labbhatīti āha <span class="bld">‘‘neva purimapadaṃ na pacchimapadaṃ bhajantī’’</span>ti. Yadi evaṃ padesikaṃ pajānanaṃ āpajjatīti? Nāpajjati, dukantarapariyāpannattā tesaṃ. Ye pana ‘‘paṭipakkhabhāve agayhamāne sampayogābhāvo evettha pamāṇaṃ ekaccaabyākatānaṃ viyā’’ti icchanti, tesaṃ matena sesākusalacittānampi dutiyapadasaṅgaho veditabbo<a name="M2.0314"></a>. Dutiyadukepi vuttanayena attho veditabbo. Akusalamūlesu saha moheneva vattatīti samohanti āha <span class="bld">‘‘vicikicchāsahagatañceva uddhaccasahagatañcā’’</span>ti. Yasmā cettha ‘‘saheva mohenāti samoha’’nti purimapadāvadhāraṇampi labbhatiyeva, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘yasmā panā’’</span>tiādi. Yathā pana atimūḷhatāya pāṭipuggalikanayena savisesamohavantatāya ‘‘momūhacitta’’nti vattabbato vicikicchāuddhaccasahagatadvayaṃ visesato ‘‘samoha’’nti vuccati, na tathā sesākusalacittānīti <span class="bld">‘‘vaṭṭantiyevā’’</span>ti sāsaṅkaṃ vadati. Sampayogavasena thinamiddhena anupatitaṃ anugatanti <span class="bld">thinamiddhānupatitaṃ,</span> pañcavidhaṃsasaṅkhārikākusalacittaṃ saṅkucitacittaṃ, <span class="bld">saṅkucitacittaṃ nāma</span> ārammaṇe saṅkocanavasena pavattanato. Paccayavisesavasena thāmajātena uddhaccena sahagataṃ saṃsaṭṭhanti <span class="bld">uddhaccasahagataṃ,</span> aññathā sabbampi akusalacittaṃ <a name="P2.0397"></a> uddhaccasahagatamevāti. <span class="bld">Pasaṭacittaṃ</span> nāma ārammaṇe savisesaṃ vikkhepavasena visaṭabhāvena pavattanato.</p>
  1320. <p class="bodytext">Kilesavikkhambhanasamatthatāya vipulaphalatāya ca dīghasantānatāya ca mahantabhāvaṃ gataṃ, mahantehi vā uḷāracchandādīhi gataṃ paṭipannanti <span class="bld">mahaggataṃ,</span> taṃ pana rūpārūpabhūmigataṃ tato mahantassa loke abhāvato. Tenāha <span class="bld">‘‘rūpārūpāvacara’’</span>nti. Tassa cettha paṭiyogī parittaṃ evāti āha <span class="bld">‘‘amahaggatanti kāmāvacara’’</span>nti. Attānaṃ uttarituṃ samatthehi saha uttarehīti<span class="bld"> sauttaraṃ.</span> Tappaṭipakkhena <span class="bld">anuttaraṃ.</span> Tadubhayaṃ upādāyupādāya veditabbanti āha <span class="bld">‘‘sauttaranti kāmāvacara</span>ntiādi. Paṭipakkhavikkhambhanasamatthena samādhinā sammadeva āhitaṃ <span class="bld">samāhitaṃ. </span> Tenāha <span class="bld">‘‘yassā’’</span>tiādi. <span class="bld">Yassā</span>ti yassa cittassa. Yathāvuttena samādhinā na samāhitanti <span class="bld">asamāhitaṃ.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘ubhayasamādhirahita’’</span>nti. Tadaṅgavimuttiyā <span class="bld">vimuttaṃ,</span> kāmāvacarakusalacittaṃ, vikkhambhanavimuttiyā <span class="bld">vimuttaṃ,</span> mahaggatacittanti tadubhayaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘tadaṅgavikkhambhanavimuttīhi vimutta’’</span>nti. Yattha tadubhayavimutti natthi, taṃ ubhayavimuttirahitanti gayhamāne lokuttaracittepi siyāsaṅkāti taṃ nivattanatthaṃ <span class="bld">‘‘samuccheda…pe… okāsova natthī’’</span>ti āha. Okāsabhāvo ca <a name="V2.0291"></a> sammasanacārassa adhippetattā veditabbo. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānameva.</p>
  1321. <p class="centered">Cittānupassanāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1322. <p class="title">Dhammānupassanā</p>
  1323. <p class="subhead">Nīvaraṇapabbavaṇṇanā</p>
  1324. <p class="bodytext"><a name="para382"></a><a name="para382_dn2"></a><span class="paranum">382</span>. Pahātabbādidhammavibhāgadassanavasena <a name="M2.0315"></a> pañcadhā dhammānupassanā niddiṭṭhāti ayamattho pāḷito eva viññāyatīti tamatthaṃ ulliṅgento <span class="bld">‘‘pañcavidhena dhammānupassanaṃ kathetu’’</span>nti āha. Yadi evaṃ kasmā nīvaraṇādivaseneva niddiṭṭhanti? Vineyyajjhāsayato. Yesañhi <a name="P2.0398"></a> veneyyānaṃ pahātabbadhammesu paṭhamaṃ nīvaraṇāni vibhāgena vattabbāni, tesaṃ vasenettha bhagavatā paṭhamaṃ nīvaraṇesu dhammānupassanā kathitā. Tathā hi kāyānupassanāpi samathapubbaṅgamā desitā, tato pariññeyyesu khandhesu, āyatanesu ca bhāvetabbesu bojjhaṅgesu, pariññeyyādivibhāgesu saccesu ca uttarā desanā, tasmā cettha samathabhāvanāpi yāvadeva vipassanatthā icchitā. Vipassanāpadhānā, vipassanābahulā ca satipaṭṭhānadesanāti tassā vipassanābhinivesavibhāgena desitabhāvaṃ vibhāvento <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādimāha. Tattha khandhāyatanadukkhasaccavasena missakapariggahakathanaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Saññāsaṅkhārakkhandhapariggahampī</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddena sakalapañcupādānakkhandhapariggahaṃ sampiṇḍeti itaresaṃ tadantogadhattā.</p>
  1325. <p class="bodytext">‘‘Kaṇhasukkadhammānaṃ yuganandhatā natthī’’ti pajānanakāle abhāvā <span class="bld">‘‘abhiṇhasamudācāravasenā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Saṃvijjamāna</span>nti attano santāne upalabbhamānaṃ. <span class="bld">Yathā</span>ti yenākārena, so pana <span class="bld">‘‘kāmacchandassa uppādo hotī’’</span>ti vuttattā kāmacchandassa kāraṇākārova, atthato kāraṇamevāti āha <span class="bld">‘‘yena kāraṇenā’’</span>ti. <span class="bld">Ca</span>-saddo vakkhamānatthasamuccayattho.</p>
  1326. <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthā</span>ti ‘‘yathā cā’’tiādinā vuttapade. <span class="bld">Subhampī</span>ti kāmacchandopi. So hi attano gahaṇākārena <span class="bld">‘‘subha’’</span>nti vutto, tenākārena pavattanakassa aññassa kāmacchandassa nimittattā <span class="bld">‘‘nimitta’’</span>nti <a name="V2.0292"></a> ca. Iṭṭhaṃ, iṭṭhākārena vā gayhamānaṃ rūpādi <span class="bld">subhārammaṇaṃ.</span> Ākaṅkhitassa hitasukhassa pattiyā anupāyabhūto manasikāro <span class="bld">anupāyamanasikāro. Ta</span>nti ayonisomanasikāraṃ<a name="P2.0399"></a>. <span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ sabhāgahetubhūte, ārammaṇabhūte ca duvidhe subhanimitte. <span class="bld">Āhāro</span>ti paccayo attano phalaṃ āharatīti katvā.</p>
  1327. <p class="bodytext"><span class="bld">Asubha</span>nti <a name="M2.0316"></a> asubhajjhānaṃ uttarapadalopena, taṃ pana dasasu aviññāṇakaasubhesu ca kesādīsu saviññāṇakaasubhesu ca pavattaṃ daṭṭhabbaṃ. Kesādīsu hi saññā ‘‘asubhasaññā’’ti <span class="bld">girimānandasutte</span> (a. ni. 10.60) vuttā. Ettha ca catubbidhassa ayonisomanasikārassa, yonisomanasikārassa ca gahaṇaṃ niravasesadassanatthaṃ katanti daṭṭhabbaṃ, tesu pana asubhesu ‘‘subha’’nti, ‘‘asubha’’nti ca manasikāro idhādhippeto, tadanukūlattā pana itare pīti.</p>
  1328. <p class="bodytext">Ekādasasu asubhesu paṭikkūlākārassa uggaṇhanaṃ, yathā vā tattha uggahanimittaṃ uppajjati, tathā paṭipatti <span class="bld">asubhanimittassa uggaho. </span> Upacārappanāvahāya asubhabhāvanāya anuyuñjanā <span class="bld">asubhabhāvanānuyogo.</span> ‘‘Bhojane mattaññuno mitāhārassa thinamiddhābhibhavābhāvā otāraṃ alabhamāno kāmacchando pahīyatī’’ti vadanti, ayameva ca attho niddesepi vuccati. Yo pana bhojanassa paṭikkūlataṃ, tabbipariṇāmassa tadādhārassa tassa ca upanissayabhūtassa ativiya jegucchataṃ, kāyassa ca āhāraṭṭhitikattaṃ sammadeva jānāti, so sabbaso bhojane pamāṇassa jānanena <span class="bld">bhojanemattaññū</span> nāma. Tādisassa hi kāmacchando pahīyateva.</p>
  1329. <p class="bodytext"><span class="bld">Asubhakammikatissatthero</span> dantaṭṭhidassāvī. <span class="bld">Pahīnassā</span>ti vikkhambhanavasena pahīnassa. Ito paresupi evarūpesu ṭhānesu eseva nayo. Abhidhammapariyāyena (dha. sa. 1159, 1503) sabbopi lobho kāmacchandanīvaraṇanti āha <span class="bld">‘‘arahattamaggenā’’</span>ti.</p>
  1330. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭighampi</span> purimuppannaṃ <span class="bld">paṭighanimittaṃ</span> <a name="P2.0400"></a> parato uppajjanakassa paṭighassa kāraṇanti katvā.</p>
  1331. <p class="bodytext">Mejjati siniyhatīti <span class="bld">mitto,</span> hitesī puggalo, tasmiṃ mitte bhavā, mittassa vā esāti mettā, hitesitā, tassā <span class="bld">mettāya. Appanāpi upacāropi vaṭṭati</span> sādhāraṇavacanabhāvato. <span class="bld">‘‘Cetovimuttī’’</span>ti <a name="V2.0293"></a> vutte <span class="bld">appanāva</span> vaṭṭati appanaṃ appattāya paṭipakkhato suṭṭhu muccanassa abhāvato. <span class="bld">Ta</span>nti yonisomanasikāraṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti mettāya. <span class="bld">Bahulaṃ pavattayato</span>ti bahulīkāravato.</p>
  1332. <p class="bodytext">Sattesu <a name="M2.0317"></a> mettāyanassa hitūpasaṃhārassa uppādanaṃ pavattanaṃ <span class="bld">mettānimittassa uggaho,</span> paṭhamuppanno mettāmanasikāro parato uppajjanakassa kāraṇabhāvato mettāmanasikārova <span class="bld">mettānimittaṃ.</span> Kammameva sakaṃ etesanti <span class="bld">kammassakā,</span> sattā, tabbhāvo <span class="bld">kammassakatā,</span> kammadāyādatā. Dosamettāsu yāthāvato ādīnavānisaṃsānaṃ paṭisaṅkhānaṃ vīmaṃsā idha <span class="bld">paṭisaṅkhānaṃ.</span> Mettāvihārikalyāṇamittavantatā idha <span class="bld">kalyāṇamittatā. Odissakaanodissakadisāpharaṇāna</span>nti (odhisakaanodhisakadisāpharaṇānaṃ ma. ni. aṭṭha. 1.115) attaatipiyasahāyamajjhattaverivasena odissakatā, sīmāsambhede kate anodissakatā. Ekādidisāpharaṇavasena disāpharaṇatā mettāya uggahaṇe veditabbā. Vihāraracchāgāmādivasena vā odissakadisāpharaṇaṃ. Vihārādiuddesarahitaṃ puratthimādidisāvasena anodissakadisāpharaṇanti evaṃ dvidhā uggahaṇaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘odissakaanodissakadisāpharaṇāna’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Uggaho</span>ti ca yāva upacārā daṭṭhabbo. Uggahitāya āsevanā <span class="bld">bhāvanā.</span> Tattha sabbe sattā, pāṇā, bhūtā, puggalā, attabhāvapariyāpannāti etesaṃ vasena pañcavidhā, ekekasmiṃ averā hontu<a name="P2.0401"></a>, abyāpajjhā, anīghā, sukhī attānaṃ pariharantūti catudhā pavattito vīsatividhā anodissakapharaṇā mettā. Sabbā itthiyo, purisā, ariyā, anariyā, devā, manussā, vinipātikāti sattodhikaraṇavasena pavattā sattavidhā, aṭṭhavīsati vidhā vā, dasahi disāhi disodhikaraṇavasena pavattā dasavidhā, ekekāya vā disāya sattādiitthādiaverādibhedena asītādhikacatusatappabhedā ca odhiso pharaṇā veditabbā.</p>
  1333. <p class="bodytext">Yena ayonisomanasikārena aratiādikāni uppajjanti, so aratiādīsu ayonisomanasikāro. Tena nipphādetabbe hi idaṃ bhummaṃ. Esa nayo ito paresupi. Ukkaṇṭhitā pantasenāsanesu, adhikusaladhammesu ca uppajjanabhāvariñcanā. <span class="bld">Kāyavinamanā</span>ti karajakāyassa virūpenākārena namanā. <span class="bld">Līnākāro</span>ti saṅkocāpatti.</p>
  1334. <p class="bodytext">Kusaladhammapaṭipattiyā paṭṭhapanasabhāvatāya, tappaṭipakkhānaṃ visosanasabhāvatāya ca <span class="bld">ārambhadhātu</span>ādito pavattavīriyanti āha <span class="bld">‘‘paṭhamārambhavīriya’’</span>nti. Yasmā paṭhamārambhamattassa kosajjavidhamanaṃ, thāmagamanañca <a name="M2.0318"></a> natthi, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘kosajjato nikkhantatāya tato balavatara’’</span>nti<a name="V2.0294"></a>. Yasmā pana aparāparuppattiyā laddhāsevanaṃ uparūpari visesaṃ āvahantaṃ ativiya thāmagatameva hoti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanato tatopi balavatara’’</span>nti.</p>
  1335. <p class="bodytext"><span class="bld">Atibhojane nimittaggāho</span>ti atibhojane thinamiddhassa nimittaggāho<a name="P2.0402"></a>, ettake bhutte taṃ bhojanaṃ thinamiddhassa kāraṇaṃ hoti, ettake na hotīti thinamiddhassa kāraṇākāraṇagāho hotīti attho. Byatirekavasena cetaṃ vuttaṃ, tasmā ‘‘ettake bhutte taṃ bhojanaṃ thinamiddhassa kāraṇaṃ na hotī’’ti bhojane mattaññutā ca atthato dassitāti daṭṭhabbaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘catupañca…pe… na hotī’’</span>ti. <span class="bld">Divā sūriyāloka</span>nti divā gahitanimittaṃ sūriyālokaṃ rattiyaṃ <span class="bld">manasi karontassāpī</span>ti evamettha attho veditabbo. Dhutaṅgānaṃ vīriyanissitattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘dhutaṅganissitasappāyakathāyapī’’</span>ti.</p>
  1336. <p class="bodytext">Kukkuccampi katākatānusocanavasena pavattamānaṃ cetaso avūpasamāvahatāya uddhaccena samānalakkhaṇamevāti <span class="bld">‘‘avūpasamo nāma avūpasantākāro, uddhaccakukkuccamevetaṃ atthato’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  1337. <p class="bodytext">Bahussutassa ganthato, atthato ca suttādīni vicārentassa tabbahulavihārino atthavedādipaṭilābhasabbhāvato vikkhepo na hotīti, yathāvidhipaṭipattiyā, yathānurūpapatikārappavattiyā ca katākatānusocanañca na hotīti <span class="bld">‘‘bāhusaccenapi…pe… uddhaccakukkuccaṃ pahīyatī’’</span>ti āha. Yadaggena bāhusaccena uddhaccakukkuccaṃ pahīyati, tadaggena paripucchakatāvinayapakataññutāhipi taṃ pahīyatīti daṭṭhabbaṃ. Vuddhasevitā ca vuddhasīlitaṃ āvahatīti cetovūpasamakarattā uddhaccakukkuccappahānakārī vuttā. Vuddhattaṃ pana anapekkhitvā kukkuccavinodakā vinayadharā kalyāṇamittā vuttāti daṭṭhabbā. Vikkhepo ca pabbajitānaṃ yebhuyyena kukkuccahetuko hotīti ‘‘kappiyākappiyaparipucchābahulassā’’tiādinā vinayanayeneva paripucchakatādayo niddiṭṭhā. <span class="bld">Pahīne uddhaccakukkucce</span>ti <a name="P2.0403"></a> niddhāraṇe bhummaṃ. <span class="bld">Kukkuccassa</span> domanassasahagatattā <span class="bld">anāgāmimaggena āyatiṃ anuppādo</span> vutto.</p>
  1338. <p class="bodytext">Tiṭṭhati <a name="M2.0319"></a> pavattati etthāti <span class="bld">ṭhānīyā</span> vicikicchāya ṭhānīyā <span class="bld">vicikicchāṭhānīyā,</span> vicikicchāya kāraṇabhūtā dhammā, tiṭṭhatīti vā <span class="bld">ṭhānīyā,</span> vicikicchā ṭhānīyā etissāti <span class="bld">vicikicchāṭhānīyā,</span> atthato vicikicchā eva. Sā hi purimuppannā parato uppajjanakavicikicchāya sabhāgahetutāya asādhāraṇaṃ kāraṇaṃ.</p>
  1339. <p class="bodytext"><span class="bld">Kusalākusalā</span>ti <a name="V2.0295"></a> kosallasambhūtaṭṭhena kusalā, tappaṭipakkhato akusalā. Ye akusalā, te <span class="bld">sāvajjā, asevitabbā, hīnā</span> ca. Ye kusalā, te <span class="bld">anavajjā, sevitabbā,</span> <span class="bld">paṇītā</span> ca. Kusalā vā hīnehi chandādīhi āraddhā <span class="bld">hīnā,</span> paṇītehi <span class="bld">paṇītā. Kaṇhā</span>ti kāḷakā cittassa apabhassarabhāvakaraṇā. <span class="bld">Sukkā</span>ti odātā cittassa pabhassarabhāvakaraṇā. Kaṇhābhijātihetuto vā <span class="bld">kaṇhā.</span> Sukkābhijātihetuto <span class="bld">sukkā. </span> Te eva <span class="bld">sappaṭibhāgā.</span> Kaṇhā hi ujuvipaccanīkatāya sukkasappaṭibhāgā, tathā sukkāpi itarehi. Atha vā kaṇhasukkā ca sappaṭibhāgā ca <span class="bld">kaṇhasukkasappaṭibhāgā.</span> Sukhā hi vedanā dukkhāya vedanāya sappaṭibhāgā, dukkhā ca vedanā sukhāya vedanāya sappaṭibhāgāti.</p>
  1340. <p class="bodytext">Kāmaṃ bāhusaccaparipucchakatāhi sabbāpi aṭṭhavatthukā vicikicchā pahīyati, tathāpi ratanattayavicikicchāmūlikā sesavicikicchāti katvā āha <span class="bld">‘‘tīṇi ratanāni ārabbhā’’</span>ti. Ratanattayaguṇāvabodhe ‘‘satthari kaṅkhatī’’tiādi (dha. sa. 1008, 1123, 1167, 1241, 1263, 1270; vibha. 915) vicikicchāya asambhavoti. Vinaye pakataññutā ‘‘sikkhāya kaṅkhatī’’ti vuttāya vicikicchāya pahānaṃ karotīti āha <span class="bld">‘‘vinaye ciṇṇavasībhāvassāpī’’</span>ti. <span class="bld">Okappaniyasaddhāsaṅkhātaadhimokkhabahulassā</span>ti <a name="P2.0404"></a> saddheyyavatthuno anupavisanasaddhāsaṅkhātaadhimokkhena adhimuccanabahulassa, <span class="bld">adhimuccana</span>ñca adhimokkhuppādanamevāti daṭṭhabbaṃ, saddhāya vā ninnapoṇatāadhimutti <span class="bld">adhimokkho.</span></p>
  1341. <p class="bodytext"><span class="bld">Samudayavayā</span>ti samudayavayadhammā. <span class="bld">Subhanimittaasubhanimittādīsū</span>ti ‘‘subhanimittādīsu asubhanimittādīsū’’ti <span class="bld">ādi</span>-saddo paccekaṃ yojetabbo. Tattha paṭhamena ādi-saddena paṭighanimittādīnaṃ saṅgaho, dutiyenamettācetovimuttiādīnaṃ. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ vuttanayameva.</p>
  1342. <p class="centered">Nīvaraṇapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1343. <p class="subhead">Khandhapabbavaṇṇanā</p>
  1344. <p class="bodytext"><a name="para383"></a><a name="para383_dn2"></a><span class="paranum">383</span>. Upādānehi <a name="M2.0320"></a> ārammaṇakaraṇādivasena upādātabbā vā khandhā <span class="bld">upādānakkhandhā.</span></p>
  1345. <p class="bodytext"><span class="bld">Iti</span> <a name="V2.0296"></a> <span class="bld">rūpa</span>nti ettha <span class="bld">iti</span>-saddo idaṃ-saddena samānatthoti adhippāyenāha <span class="bld">‘‘idaṃ rūpa’’</span>nti. Tayidaṃ sarūpaggahaṇabhāvato anavasesapariyādānaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘ettakaṃ rūpaṃ, na ito paraṃ rūpaṃ atthī’’</span>ti. <span class="bld">Itī</span>ti vā pakāratthe nipāto, tasmā <span class="bld">‘‘iti rūpa’’</span>nti iminā bhūtupādādivasena yattako rūpassa pabhedo, tena saddhiṃ rūpaṃ anavasesato pariyādiyitvā dasseti. <span class="bld">Sabhāvato</span>ti ruppanasabhāvato, cakkhādivaṇṇādisabhāvato ca. <span class="bld">Vedanādīsupī</span>ti ettha ‘‘ayaṃ vedanā, ettakā vedanā, na ito paraṃ vedanā atthīti sabhāvato vedanaṃ pajānātī’’tiādinā, <span class="bld">sabhāvato</span>ti ca ‘‘anubhavanasabhāvato, sātādisabhāvato cā’’ti evamādinā yojetabbaṃ. Sesaṃ vuttanayattā suviññeyyameva.</p>
  1346. <p class="centered">Khandhapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1347. <p class="subhead">Āyatanapabbavaṇṇanā</p>
  1348. <p class="bodytext"><a name="para384"></a><a name="para384_dn2"></a><span class="paranum">384</span>. <span class="bld">Chasu ajjhattikabāhiresū</span>ti ‘‘chasu ajjhattikesu chasu bāhiresū’’ti ‘‘chasū’’ti padaṃ paccekaṃ yojetabbaṃ. Kasmā panetāni ubhayāni chaḷeva vuttāni? Chaviññāṇakāyuppattidvārārammaṇavavatthānato. Cakkhuviññāṇavīthiyā pariyāpannassa hi viññāṇakāyassa cakkhāyatanameva uppattidvāraṃ, rūpāyatanameva ca ārammaṇaṃ, tathā itarāni itaresaṃ, chaṭṭhassa pana bhavaṅgamanasaṅkhāto manāyatanekadeso <a name="P2.0405"></a> uppattidvāraṃ, asādhāraṇañca dhammāyatanaṃ ārammaṇaṃ. Cakkhatīti <span class="bld">cakkhu,</span> rūpaṃ assādeti, vibhāveti cāti attho. Suṇātīti <span class="bld">sotaṃ.</span> Ghāyatīti <span class="bld">ghānaṃ.</span> Jīvitanimittatāya raso <span class="bld">jīvitaṃ,</span> taṃ jīvitaṃ avhāyatīti <span class="bld">jivhā.</span> Kucchitānaṃ sāsavadhammānaṃ āyo uppattidesoti <span class="bld">kāyo.</span> Munāti ārammaṇaṃ vijānātīti <span class="bld">mano.</span> Rūpayati vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti <span class="bld">rūpaṃ.</span> Sappati attano paccayehi harīyati sotaviññeyyabhāvaṃ gamīyatīti <span class="bld">saddo.</span> Gandhayati attano vatthuṃ sūcetīti <span class="bld">gandho</span><a name="M2.0321"></a>. Rasanti taṃ sattā assādentīti <span class="bld">raso. </span> Phusīyatīti <span class="bld">phoṭṭhabbaṃ.</span> Attano sabhāvaṃ dhārentīti <span class="bld">dhammā.</span> Sabbāni pana āyānaṃ tananādiatthena <span class="bld">āyatanāni. </span> Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana <span class="bld">visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ</span> (visuddhi. 2.510, 511, 512; visuddhi. ṭī. 2.510) vuttanayeneva veditabbo.</p>
  1349. <p class="bodytext"><span class="bld">Cakkhuñca</span> <a name="V2.0297"></a> <span class="bld">pajānātī</span>ti (dī. ni. 2.384; ma. ni. 1.117) ettha <span class="bld">cakkhu</span> nāma pasādacakkhu, na sasambhāracakkhu, nāpi dibbacakkhuādikanti āha <span class="bld">cakkhupasāda</span>nti. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘yaṃ cakkhu catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo’’ti. (Dha. sa. 596) <span class="bld">ca</span>-saddo vakkhamānatthasamuccayattho. <span class="bld">Yāthāvasarasalakkhaṇavasenā</span>ti aviparītassa attano rasassa ceva lakkhaṇassa ca vasena, rūpesu āviñchanakiccassa ceva rūpābhighātārahabhūtapasādalakkhaṇassa ca daṭṭhukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtapasādalakkhaṇassa ca vasenāti attho. Atha vā <span class="bld">yāthāvasarasalakkhaṇavasenā</span>ti yāthāvasarasavasena ceva lakkhaṇavasena ca, <span class="bld">yāthāvasaraso</span>ti <a name="P2.0406"></a> ca aviparītasabhāvo veditabbo. So hi rasīyati aviraddhapaṭivedhavasena assādīyati ramīyatīti ‘‘raso’’ti vuccati, tasmā salakkhaṇavasenāti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Lakkhaṇavasenā</span>ti aniccādisāmaññalakkhaṇavasena.</p>
  1350. <p class="bodytext">‘‘Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’ntiādīsu (ma. ni. 1.204, 400; ma. ni. 3.421, 425, 426; saṃ. ni. 2.43, 45; 2.4.60) samuditāniyeva rūpāyatanāni cakkhuviññāṇuppattihetu, na visuṃ visunti imassa atthassa jotanatthaṃ ‘‘rūpe cā’’ti puthuvacanaggahaṇaṃ, tāya eva ca desanāgatiyā kāmaṃ idhāpi ‘‘rūpe ca pajānātī’’ti vuttaṃ, rūpabhāvasāmaññena pana sabbaṃ ekajjhaṃ gahetvā <span class="bld">bahiddhā catusamuṭṭhānikarūpañcā</span>ti ekavacanavasena attho. <span class="bld">Sarasalakkhaṇa vasenā</span>ti cakkhuviññāṇassa visayabhāvakiccassa vasena ceva cakkhupaṭihananalakkhaṇassa vasena cāti yojetabbaṃ.</p>
  1351. <p class="bodytext"><span class="bld">Ubhayaṃ paṭiccā</span>ti cakkhuṃ upanissayapaccayavasena paccayabhūtaṃ, rūpe ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayavasena paccayabhūte ca paṭicca. Kāmaṃ ayaṃ suttantasaṃvaṇṇanā, nippariyāyakathā nāma abhidhammasannissitā evāti abhidhammanayeneva saṃyojanāni dassento <span class="bld">‘‘kāmarāga…pe… avijjāsaṃyojana’’</span>nti <a name="M2.0322"></a> āha. Tattha kāmesu rāgo, kāmo ca so rāgo cāti vā <span class="bld">kāmarāgo.</span> So eva bandhanaṭṭhena <span class="bld">saṃyojanaṃ.</span> Ayañhi yassa saṃvijjati, taṃ puggalaṃ vaṭṭasmiṃ saṃyojeti bandhati iti dukkhena sattaṃ, bhavādike vā bhavantarādīhi, kammunā vā vipākaṃ saṃyojeti bandhatīti <span class="bld">saṃyojanaṃ. </span> Evaṃ paṭighasaṃyojaṃādīnampi yathārahamattho vattabbo. <span class="bld">Sarasalakkhaṇavasenā</span>ti ettha pana sattassa vaṭṭato anissajjanasaṅkhātassa attano kiccassa ceva yathāvuttabandhanasaṅkhātassa lakkhaṇassa ca vasenāti yojetabbaṃ.</p>
  1352. <p class="bodytext">Bhavassādadiṭṭhissādanivattanatthaṃ <a name="P2.0407"></a> <span class="bld">kāmassāda</span>ggahaṇaṃ. <span class="bld">Assādayato</span>ti abhiramantassa. <span class="bld">Abhinandato</span>ti <a name="V2.0298"></a> sappītikataṇhāvasena nandantassa. Padadvayenāpi balavato kāmarāgassa paccayabhūtā kāmarāguppatti vuttā. Esa nayo sesesupi. <span class="bld">Aniṭṭhārammaṇe</span>ti ettha ‘‘āpāthagate’’ti vibhattivipariṇāmanavasena ‘‘āpāthagata’’nti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. <span class="bld">Etaṃ ārammaṇa</span>nti etaṃ evaṃsukhumaṃ evaṃdubbibhāgaṃ ārammaṇaṃ. <span class="bld">‘‘Niccaṃ dhuva’’</span>nti idaṃ nidassanamattaṃ. ‘‘Ucchijjissati vinassissatīti gaṇhato’’ti evamādīnampi saṅgaho icchitabbo. Paṭhamāya sakkāyadiṭṭhiyā anurodhavasena <span class="bld">‘‘satto nu kho’’</span>ti, itarāya anurodhavasena <span class="bld">‘‘sattassa nu kho’’</span>ti <span class="bld">vicikicchato.</span> Attattaniyādigāhānugatā hi vicikicchā diṭṭhiyā asati abhāvato. <span class="bld">Bhavaṃ patthentassā</span>ti ‘‘īdise sampattibhave yasmā amhākaṃ idaṃ iṭṭhaṃ rūpārammaṇaṃ sulabhaṃ jātaṃ, tasmā āyatimpi ediso, ito vā uttaritaro sampattibhavo bhaveyyā’’ti bhavaṃ nikāmentassa. <span class="bld">Evarūpa</span>nti evarūpaṃ rūpaṃ. Taṃsadise hi tabbohāravasenevaṃ vuttaṃ. Bhavati hi taṃsadisesu tabbohāro yathā ‘‘sā eva tittirī, tāni eva osadhānī’’ti. <span class="bld">Usūyato</span>ti usūyaṃ issaṃ uppādayato. <span class="bld">Aññassa maccharāyato</span>ti aññena asādhāraṇabhāvakaraṇena macchariyaṃ karoto. <span class="bld">Sabbeheva</span> yathāvuttehi navahi saṃyojanehi.</p>
  1353. <p class="bodytext"><span class="bld">Tañca kāraṇa</span>nti subhanimittapaṭighanimittādivibhāgaṃ iṭṭhāniṭṭhādirūpārammaṇañceva tajjāyonisomanasikārañcāti <a name="P2.0408"></a> tassa tassa saṃyojanassa kāraṇaṃ. Avikkhambhitāsamūhatabhūmiladdhuppannaṃ taṃ sandhāya <span class="bld">‘‘appahīnaṭṭhena uppannassā’’</span>ti vuttaṃ. Vattamānuppannatā samudācāraggahaṇeneva gahitā. <span class="bld">Yena kāraṇenā</span>ti yena vipassanāsamathabhāvanāsaṅkhātena kāraṇena<a name="M2.0323"></a>. Tañhi tassa tadaṅgavasena ceva vikkhambhanavasena ca pahānakāraṇaṃ. Issāmacchariyānaṃ apāyagamanīyatāya paṭhamamaggavajjhatā vuttā. Yadi evaṃ ‘‘tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hotī’’ti (a. ni. 4.241) suttapadaṃ kathanti? Taṃ suttantapariyāyena vuttaṃ. Yathānulomasāsanā hi suttantadesanā, ayaṃ pana abhidhammanayena saṃvaṇṇanāti nāyaṃ dosoti. <span class="bld">Oḷārikassā</span>ti thūlassa, yato abhiṇhasamuppattipariyuṭṭhānatibbatāva hoti. <span class="bld">Aṇusahagatassā</span>ti vuttappakārābhāvena aṇubhāvaṃ sukhumabhāvaṃ gatassa. Uddhaccasaṃyojanassapettha anuppādo vuttoyevāti daṭṭhabbo yathāvuttasaṃyojanehi avinābhāvato. Ekatthatāya sotādīnaṃ sabhāvasarasalakkhaṇavasena pajānanā, tappaccayānaṃ saṃyojanānaṃ uppādādipajānanā ca vuttanayeneva veditabbāti dassento <span class="bld">‘‘eseva nayo’’</span>ti atidisati.</p>
  1354. <p class="bodytext"><span class="bld">Attano vā dhammesū</span>ti attano ajjhattikāyatanadhammesu, attano ubhayadhammesu vā. Imasmiṃ pakkhe <span class="bld">ajjhattikāyatanapariggaṇhanenā</span>ti ajjhattikāyatanapariggaṇhanamukhenāti attho. Evañca <a name="V2.0299"></a> anavasesato saparasantānesu āyatanānaṃ pariggaho siddho hoti. <span class="bld">Parassa</span> <a name="P2.0409"></a> <span class="bld">vā dhammesū</span>ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Rūpāyatanassā</span>ti aḍḍhekādasappabhedassa rūpasabhāvassa āyatanassa rūpakkhandhe ‘‘vuttanayena nīharitabbo’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. <span class="bld">Sesakkhandhesū</span>ti vedanāsaññāsaṅkhārakkhandhesu. <span class="bld">Vuttanayenā</span>ti iminā atidesena rūpakkhandhe ‘‘āhārasamudayā’’ti viññāṇakkhandhe ‘‘nāmarūpasamudayā’’ti sesakhandhesu ‘‘phassasamudayā’’ti imaṃ visesaṃ vibhāveti, itaraṃ pana sabbattha samānanti khandhapabbe viya āyatanapabbepi lokuttaranivattanaṃ pāḷiyaṃ gahitaṃ natthīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘lokuttaradhammā na gahetabbā’’</span>ti. Sesaṃ vuttanayameva.</p>
  1355. <p class="centered">Āyatanapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1356. <p class="subhead">Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā</p>
  1357. <p class="bodytext"><a name="para385"></a><a name="para385_dn2"></a><span class="paranum">385</span>. <span class="bld">Bujjhanakasattassā</span>ti kilesaniddāya paṭibujjhanakasattassa, ariyasaccānaṃ vā paṭivijjhanakasattassa. <span class="bld">Aṅgesū</span>ti kāraṇesu, avayavesu vā<a name="M2.0324"></a>. Udayavayañāṇuppattito paṭṭhāya sambodhipaṭipadāyaṃ ṭhito nāma hotīti āha <span class="bld">‘‘āraddhavipassakato paṭṭhāya yogāvacaroti sambodhī’’</span>ti. Suttantadesanā nāma pariyāyakathā, ayañca satipaṭṭhānadesanā lokiyamaggavasena pavattāti vuttaṃ ‘‘yogāvacaroti sambodhī’’ti, aññathā ‘‘ariyasāvako’’ti vadeyya.</p>
  1358. <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Satisambojjhaṅgaṭṭhānīyā’’</span>ti padassa attho ‘‘vicikicchāṭṭhānīyā’’ti ettha vuttanayena veditabbo. <span class="bld">Ta</span>nti yonisomanasikāraṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti satiyaṃ, nipphādetabbe cetaṃ bhummaṃ.</p>
  1359. <p class="bodytext">Sati ca sampajaññañca <span class="bld">satisampajaññaṃ.</span> Atha vā satippadhānaṃ abhikkantādisātthakabhāvapariggaṇhanañāṇaṃ <span class="bld">satisampajaññaṃ. </span> Taṃ sabbattha satokārībhāvāvahattā satisambojjhaṅgassa uppādāya hoti. Yathā paccanīkadhammappahānaṃ, anurūpadhammasevanā ca anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya hoti, evaṃ satirahitapuggalavivajjanā, satokārīpuggalasevanā, tattha ca yuttappayuttatā satisambojjhaṅgassa uppādāya hotīti imamatthaṃ dasseti <span class="bld">‘‘satisampajañña’’</span>ntiādinā. <span class="bld">Tissadattatthero</span> nāma, yo bodhimaṇḍe <a name="P2.0410"></a> suvaṇṇasalākaṃ gahetvā <a name="V2.0300"></a> ‘‘aṭṭhārasasu bhāsāsu katarabhāsāya dhammaṃ kathemī’’ti parisaṃ pavāresi. <span class="bld">Abhayatthero</span>ti dattābhayattheramāha.</p>
  1360. <p class="bodytext">Dhammānaṃ, dhammesu vā vicayo <span class="bld">dhammavicayo,</span> so eva sambojjhaṅgo, tassa <span class="bld">dhammavicayasambojjhaṅgassa. ‘‘Kusalākusalā dhammā’’</span>tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayameva. Tattha <span class="bld">yonisomanasikārabahulīkāro</span>ti kusalādīnaṃ taṃtaṃsabhāvasarasalakkhaṇaādikassa yāthāvato avabujjhanavasena uppanno ñāṇasampayuttacittuppādo. So hi aviparītamanasikāratāya ‘‘yonisomanasikāro’’ti vutto, tadābhogatāya āvajjanāpi taggatikā eva, tassa abhiṇhaṃ pavattanaṃ bahulīkāro. <span class="bld">Bhiyyobhāvāyā</span>ti punappunaṃ bhāvāya. <span class="bld">Vepullāyā</span>ti vipulabhāvāya. <span class="bld">Pāripūriyā</span>ti paribrūhanāya.</p>
  1361. <p class="bodytext"><span class="bld">Paripucchakatā</span>ti pariyogāhetvā pucchakabhāvo. Ācariye payirupāsitvā pañcapi nikāye saha aṭṭhakathāya pariyogāhetvā yaṃ yaṃ tattha gaṇṭhiṭṭhānabhūtaṃ, taṃ taṃ ‘‘idaṃ bhante kathaṃ, imassa ko attho’’ti khandhāyatanādiatthaṃ <a name="M2.0325"></a> pucchantassa dhammavicayasambojjhaṅgo uppajjati. Tenāha <span class="bld">‘‘khandhadhātu…pe… bahulatā’’</span>ti. <span class="bld">Vatthūnaṃ visadabhāvakaraṇa</span>nti ettha cittacetasikānaṃ pavattiṭṭhānabhāvato sarīraṃ, tappaṭibaddhāni cīvarāni ca ‘‘vatthūnī’’ti adhippetāni, tāni yathā cittassa sukhāvahāni honti, tathā karaṇaṃ tesaṃ visadabhāvakaraṇaṃ. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘ajjhattikabāhirāna’’</span>ntiādi. <span class="bld">Ussannadosa</span>nti vātādiussannadosaṃ. <span class="bld">Sedamalamakkhita</span>nti sedena ceva jallikāsaṅkhātena sarīramalena ca makkhitaṃ. <span class="bld">Ca</span>-saddena aññampi sarīrassa, cittassa ca pīḷāvahaṃ <a name="P2.0411"></a> saṅgaṇhāti. <span class="bld">Senāsanaṃ vā</span>ti <span class="bld">vā</span>-saddena pattādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Avisade</span> sati, visayabhūte vā. Kathaṃ bhāvanamanuyuttassa tāni visayo? Antarantarā pavattanakacittuppādavasenevaṃ vuttaṃ. Te hi cittuppādā cittekaggatāya aparisuddhabhāvāya saṃvattanti. <span class="bld">Cittacetasikesu</span> nissayādipaccayabhūtesu. <span class="bld">Ñāṇampī</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddo sampiṇḍanattho, tena na kevalaṃ taṃ vatthuyeva, atha kho tasmiṃ aparisuddhe ñāṇampi aparisuddhaṃ hotīti nissayāparisuddhiyā taṃnissitāparisuddhi viya visayassa aparisuddhatāya visayino aparisuddhiṃ dasseti.</p>
  1362. <p class="bodytext"><span class="bld">Samabhāvakaraṇa</span>nti kiccato anūnādhikabhāvakaraṇaṃ. Saddheyyavatthusmiṃ paccayavasena adhimokkhakiccassa paṭutarabhāvena, paññāya avisadatāya, vīriyādīnañca sithilatādinā saddhindriyaṃ balavaṃ hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘itarāni mandānī’’</span>ti. <span class="bld">Tato</span>ti tasmā saddhindriyassa balavabhāvato<a name="V2.0301"></a>, itaresañca mandattā. Kosajjapakkhe patituṃ adatvā sampayuttadhammānaṃ paggaṇhanaṃ anubalappadānaṃ <span class="bld">paggaho,</span> paggahova kiccaṃ <span class="bld">paggahakiccaṃ,</span> ‘‘kātuṃ na sakkotī’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Ārammaṇaṃ upagantvā ṭhānaṃ, anissajjanaṃ vā <span class="bld">upaṭṭhānaṃ.</span> Vikkhepapaṭikkhepo, yena vā sampayuttā avikkhittā honti, so <span class="bld">avikkhepo.</span> Rūpagataṃ viya cakkhunā yena yāthāvato visayasabhāvaṃ passati, taṃ <span class="bld">dassanakiccaṃ. Kātuṃ na sakkoti</span> balavatā saddhindriyena abhibhūtattā. Sahajātadhammesu hi indaṭṭhaṃ kārentānaṃ sahapavattamānānaṃ dhammānaṃ ekarasatāvaseneva atthasiddhi, na aññathā. <span class="bld">Tasmā</span>ti vuttamevatthaṃ kāraṇabhāvena paccāmasati. <span class="bld">Ta</span>nti saddhindriyaṃ<a name="P2.0412"></a>. <span class="bld">Dhammasabhāvapaccavekkhaṇenā</span>ti yassa saddheyyassa vatthuno uḷāratādiguṇe adhimuccanassa sātisayappavattiyā saddhindriyaṃ <a name="M2.0326"></a> balavaṃ jātaṃ, tassa paccayapaccayuppannatādivibhāgato yāthāvato vīmaṃsanena. Evañhi evaṃdhammatānayena sabhāvasarasato pariggayhamāne savipphāro adhimokkho na hoti ‘‘ayaṃ imesaṃ dhammānaṃ sabhāvo’’ti parijānanavasena paññābyāpārassa sātisayattā. Dhuriyadhammesu hi yathā saddhāya balavabhāve paññāya mandabhāvo hoti, evaṃ paññāya balavabhāve saddhāya mandabhāvo hotīti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘taṃ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena vā, yathā vā manasikaroto balavaṃ jātaṃ, tathā amanasikārena hāpetabba’’</span>nti. <span class="bld">Tathā amanasikārenā</span>ti yenākārena bhāvanaṃ anuyuñjantassa saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ, tenākārena bhāvanāya ananuyuñjanatoti vuttaṃ hoti. Idha duvidhena saddhindriyassa balavabhāvo attano vā paccayavisesena kiccuttariyato, vīriyādīnaṃ vā mandakiccatāya. Tattha paṭhamavikappe hāpanavidhi dassito. Dutiyakappe pana yathā manasi karoto vīriyādīnaṃ mandakiccatāya saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ, tathā amanasikārena, vīriyādīnaṃ paṭukiccabhāvāvahena manasikārena saddhindriyaṃ tehi samarasaṃ karontena hāpetabbaṃ. Iminā nayena sesindriyesupi hāpanavidhi veditabbo.</p>
  1363. <p class="bodytext"><span class="bld">Vakkalittheravatthū</span>ti. So hi āyasmā saddhādhimuttatāya katādhikāro satthu rūpakāyadassanappasuto eva hutvā viharanto satthārā ‘‘kiṃ te vakkali iminā pūtikāyena diṭṭhena, yo kho vakkali dhammaṃ passati, so maṃ passatī’’tiādinā (saṃ. ni. 3.87; dī. ni. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā; a. ni. aṭṭha. 1.1.208; dha. pa. aṭṭha. 2.380; paṭi. ma. aṭṭha. 2.2.130; dha. sa. aṭṭha. 1007; theragā. aṭṭha. 2.vakkalittheragāthāvaṇṇanā) ovaditvā kammaṭṭhāne niyojitopi taṃ ananuyuñjanto <a name="P2.0413"></a> paṇāmito attānaṃ vinipātetuṃ papātaṭṭhānaṃ abhiruhi, atha naṃ satthā yathānisinnova obhāsaṃ vissajjanena attānaṃ dassetvā –</p>
  1364. <p class="gatha1">‘‘Pāmojjabahulo <a name="V2.0302"></a> bhikkhu, pasanno buddhasāsane;</p>
  1365. <p class="gathalast">Adhigacche padaṃ santaṃ, saṅkhārūpasamaṃ sukha’’nti. (dha. pa. 381) –</p>
  1366. <p class="bodytext">Gāthaṃ vatvā ‘‘ehi vakkalī’’ti āha. So tena amateneva abhisitto haṭṭhatuṭṭho hutvā vipassanaṃ paṭṭhapesi. Saddhāya balavabhāvato vipassanāvīthiṃ na otarati, taṃ ñatvā bhagavā tassa indriyasamattapaṭipādanāya kammaṭṭhānaṃ sodhetvā adāsi. So satthārā dinnanaye <a name="M2.0327"></a> ṭhatvā vipassanaṃ ussukkāpetvā maggappaṭipāṭiyā arahattaṃ pāpuṇi. Tenetaṃ vuttaṃ ‘‘vakkalittheravatthu cettha nidassana’’nti. <span class="bld">Etthā</span>ti saddhindriyassa adhimattabhāve sesindriyānaṃ sakiccākaraṇe.</p>
  1367. <p class="bodytext"><span class="bld">Itarakiccabheda</span>nti upaṭṭhānādikiccavisesaṃ. <span class="bld">Passaddhādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena samādhiupekkhāsambojjhaṅgānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Hāpetabba</span>nti yathā saddhindriyassa balavabhāvo dhammasabhāvapaccavekkhaṇena hāyati, evaṃ vīriyindriyassa adhimattatā passaddhiādibhāvanāya hāyati samādhipakkhiyattā tassā. Tathā hi samādhindriyassa adhimattataṃ kosajjapātato rakkhantī vīriyādibhāvanā viya vīriyindriyassa adhimattataṃ uddhaccapātato rakkhantī ekaṃsato hāpeti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘passaddhaādibhāvanāya hāpetabba’’</span>nti. <span class="bld">Soṇattherassa vatthū</span>ti sukumārasoṇattherassa vatthu. (Mahāva. 242; a. ni. aṭṭha. 1.1.205) so hi āyasmā satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā sītavane viharanto ‘‘mama sarīraṃ sukhumālaṃ, na ca sakkā sukheneva sukhaṃ adhigantuṃ, kilametvāpi samaṇadhammo kātabbo’’ti taṃ ṭhānacaṅkamameva adhiṭṭhāya padhānaṃ anuyuñjanto pādatalesu phoṭesu uṭṭhitesupi vedanaṃ ajjhupekkhitvā daḷhaṃ vīriyaṃ karonto accāraddhavīriyatāya visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi. Satthā tattha gantvā vīṇūpamovādena <a name="P2.0414"></a> ovaditvā vīriyasamatāyojanavīthiṃ dassento kammaṭṭhānaṃ sodhetvā gijjhakūṭaṃ gato. Theropi satthārā dinnanayena vīriyasamataṃ yojetvā bhāvento vipassanaṃ ussukkāpetvā arahatte patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘soṇattherassa vatthu dassetabba’’</span>nti. <span class="bld">Sesesupī</span>ti satisamādhipaññindriyesupi.</p>
  1368. <p class="bodytext"><span class="bld">Samata</span>nti saddhāpaññānaṃ aññamaññaṃ anūnānadhikabhāvaṃ, tathā samādhivīriyānaṃ. Yathā hi saddhāpaññānaṃ visuṃ visuṃ dhuriyadhammabhūtānaṃ kiccato aññamaññaṃ nātivattanaṃ visesato icchitabbaṃ, yato nesaṃ samadhuratāya appanā sampajjati, evaṃ samādhivīriyānaṃ kosajjuddhaccapakkhikānaṃ samarasatāya sati aññamaññūpatthambhanato sampayuttadhammānaṃ antadvayapātābhāvena sammadeva appanā ijjhati. <span class="bld">‘‘Balavasaddho’’</span>tiādi byatirekamukhena vuttasseva <a name="V2.0303"></a> atthassa samatthanaṃ. Tassattho yo balavatiyā saddhāya samannāgato avisadañāṇo, so mudhappasanno hoti, na aveccappasanno. Tathā hi <span class="bld">avatthusmiṃ pasīdati</span> seyyathāpi titthiyasāvakā. <span class="bld">Kerāṭikapakkha</span>nti <a name="M2.0328"></a> sāṭheyyapakkhaṃ <span class="bld">bhajati.</span> Saddhāhīnāya paññāya atidhāvanto ‘‘deyyavatthupariccāgena vinā cittuppādamattenapi dānamayaṃ puññaṃ hotī’’tiādīni parikappeti hetupatirūpakehi vañcito, evaṃbhūto ca sukkhatakkaviluttacitto paṇḍitānaṃ vacanaṃ nādiyati saññattiṃ na gacchati. Tenāha <span class="bld">‘‘bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hotī’’</span>ti. Yathā cettha saddhāpaññānaṃ aññamaññaṃ visamabhāvo na atthāvaho, anatthāvahova, evaṃ, samādhivīriyānaṃ aññamaññaṃ visamabhāvo na atthāvaho, anatthāvahova, tathā na avikkhepāvaho, vikkhepāvahovāti. <span class="bld">Kosajjaṃ abhibhavati,</span> tena appanaṃ na pāpuṇātīti adhippāyo. <span class="bld">Uddhaccaṃ abhibhavatī</span>ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Tadubhaya</span>nti saddhāpaññādvayaṃ, samādhivīriyadvayañca. <span class="bld">Samaṃ kātabba</span>nti samarasaṃ kātabbaṃ<a name="P2.0415"></a>.</p>
  1369. <p class="bodytext"><span class="bld">Samādhikammikassā</span>ti samathakammaṭṭhānikassa. <span class="bld">Eva</span>nti evaṃ sante, saddhāya thokaṃ balavabhāve satīti attho. <span class="bld">Saddahanto</span>ti ‘‘pathavī pathavīti manasikaraṇamattena kathaṃ jhānuppattī’’ti acintetvā ‘‘addhā sammāsambuddhena vuttavidhi ijjhissatī’’ti saddahanto saddhaṃ janento. <span class="bld">Okappento</span>ti ārammaṇaṃ anupavisitvā viya adhimuccanavasena avakappento pakkhandanto. <span class="bld">Ekaggatā balavatī vaṭṭati</span> samādhippadhānattā jhānassa. <span class="bld">Ubhinna</span>nti samādhipaññānaṃ. Samādhikammikassa samādhino adhimattatāya paññāya adhimattatāpi icchitabbāti āha <span class="bld">‘‘samatāyapī’’</span>ti, samabhāvenāpīti attho. <span class="bld">Appanā</span>ti lokiyappanā. Tathā hi <span class="bld">‘‘hotiyevā’’</span>ti sāsaṅkaṃ vadati. Lokuttarappanā pana tesaṃ samabhāveneva icchitā. Yathāha ‘‘samathavipassanaṃ yuganandhaṃ bhāvetī’’ti (a. ni. 4.170; paṭi. ma. 2.5).</p>
  1370. <p class="bodytext">Yadi visesato saddhāpaññānaṃ, samādhivīriyānañca samatāva icchitā, kathaṃ satīti āha <span class="bld">‘‘sati pana sabbattha balavatī vaṭṭatī’’</span>ti. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti līnuddhaccapakkhikesu pañcasu indriyesu. Uddhaccapakkhikekadese gaṇhanto <span class="bld">‘‘saddhāvīriyapaññāna’’</span>nti āha. Aññathā pīti ca gahetabbā siyā. Tathā hi <span class="bld">‘‘kosajjapakkhikena samādhinā’’</span> icceva vuttaṃ, na ‘‘passaddhisamādhiupekkhāhī’’ti. <span class="bld">Sā</span>ti sati. Sabbesu rājakammesu niyutto <span class="bld">sabbakammiko. Tenā</span>ti tena sabbattha icchitabbaṭṭhena kāraṇena. <span class="bld">Āha</span> aṭṭhakathāyaṃ. Sabbattha niyuttā <span class="bld">sabbatthikā</span> sabbattha līne, uddhate ca citte icchitabbattā, sabbe <a name="M2.0329"></a> vā līne, uddhate ca citte bhāvetabbā bojjhaṅgā <a name="V2.0304"></a> atthikā etāyāti <span class="bld">sabbatthikā. Citta</span>nti kusalaṃ cittaṃ. Tassa hi sati paṭisaraṇaṃ <a name="P2.0416"></a> parāyaṇaṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya. Tenāha <span class="bld">‘‘ārakkhapaccupaṭṭhānā’’</span>tiādi.</p>
  1371. <p class="bodytext"><span class="bld">Khandhādibhede anogāḷhapaññāna</span>nti pariyattibāhusaccavasenapi khandhāyatanādīsu appatiṭṭhitabuddhīnaṃ. Bahussutasevanā hi sutamayañāṇāvahā. Taruṇavipassanāsamaṅgīpi bhāvanāmayañāṇe ṭhitattā ekaṃsato paññavā eva nāma hotīti āha <span class="bld">‘‘samapaññāsa lakkhaṇapariggāhikāya udayabbayapaññāya samannāgatapuggalasevanā’’</span>ti. Ñeyyadhammassa gambhīrabhāvavasena tapparicchedakañāṇassa gambhīrabhāvaggahaṇanti āha <span class="bld">‘‘gambhīresu khandhādīsu pavattāya gambhīrapaññāyā’’</span>ti. Tañhi ñeyyaṃ tādisāya paññāya caritabbato <span class="bld">gambhīrañāṇacariyaṃ,</span> tassā vā paññāya tattha pabhedato pavatti gambhīrañāṇacariyā, tassā paccavekkhaṇāti āha <span class="bld">‘‘gambhīrapaññāya pabhedapaccavekkhaṇā’’</span>ti. Yathā sativepullappatto nāma arahā eva, evaṃ paññāvepullappattotipi so evāti āha <span class="bld">‘‘arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotī’’</span>ti. Vīriyādīsupi eseva nayo.</p>
  1372. <p class="bodytext">‘‘Tattaṃ ayokhilaṃ hatthe gamentī’’tiādinā (ma. ni. 3.250, 267; a. ni. 3.36) vuttapañcavidhabandhanakammakāraṇā niraye nibbattasattassa yebhuyyena sabbapaṭhamaṃ karontīti, devadūtasuttādīsu tassa ādito vuttattā ca āha <span class="bld">‘‘pañcavidhabandhanakammakāraṇato paṭṭhāyā’’</span>ti. <span class="bld">Sakaṭavahanādikāle</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena tadaññamanussehi, tiracchānehi ca vibādhiyamānakālaṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">‘‘Ekaṃ buddhantara’’</span>nti idaṃ aparāparaṃ petesu eva uppajjanakasattavasena vuttaṃ, ekaccānaṃ vā petānaṃ ekaccatiracchānānaṃ <a name="P2.0417"></a> viya tathā dīghāyukatāpi siyāti tathā vuttaṃ. Tathā hi ‘‘kālo nāgarājā catunnaṃ buddhānaṃ sammukhībhāvaṃ labhitvā ṭhito metteyyassapi bhagavato sammukhībhāvaṃ labhissatī’’ti vadanti, yaṃ tassa kappāyukatā vuttā.</p>
  1373. <p class="bodytext"><span class="bld">Ānisaṃsadassāvino</span>ti ‘‘vīriyāyatto eva sabbo lokuttaro, lokiyo ca visesādhigamo’’ti evaṃ vīriye ānisaṃsadassanasīlassa. <span class="bld">Gamanavīthi</span>nti sapubbabhāgaṃ nibbānagāminiṃ paṭipadaṃ, saha vipassanāya ariyamaggapaṭipāṭi<a name="M2.0330"></a>, sattavisuddhiparamparā vā. Sā hi bhikkhuno vaṭṭaniyyānāya gantabbā paṭipadāti katvā <span class="bld">gamanavīthi</span> nāma. <span class="bld">Kāyadaḷhībahulo</span>ti yathā tathā kāyassa daḷhīkammappasuto. <span class="bld">Piṇḍa</span>nti raṭṭhapiṇḍaṃ. Paccayadāyakānaṃ attani kārassa attano <a name="V2.0305"></a> sammāpaṭipattiyā mahapphalabhāvassa karaṇena piṇḍassa bhikkhāya paṭipūjanā <span class="bld">piṇḍāpacāyanaṃ.</span></p>
  1374. <p class="bodytext"><span class="bld">Nīharanto</span>ti pattathavikato nīharanto. <span class="bld">Taṃ saddaṃ sutvā</span>ti taṃ upāsikāya vacanaṃ attano vasanapaṇṇasāladvāre ṭhitova pañcābhiññatāya dibbasotena sutvā. Manussasampatti, dibbasampatti, nibbānasampattīti imā <span class="bld">tisso sampattiyo. Dātuṃ sakkhissasī</span>ti ‘‘tayi katena dānamayena, veyyāvaccamayena ca puññakammena khettavisesabhāvūpagamanena aparāparaṃ devamanussasampattiyo, ante nibbānasampattiñca dātuṃ sakkhissasī’’ti thero attānaṃ pucchati. <span class="bld">Sitaṃ karonto vā</span>ti ‘‘akiccheneva mayā vaṭṭadukkhaṃ samatikkanta’’nti paccavekkhaṇāvasāne sañjātapāmojjavasena sitaṃ karonto eva.</p>
  1375. <p class="bodytext"><span class="bld">Vippaṭipanna</span>nti jātidhammakuladhammādilaṅghanena asammāpaṭipannaṃ. <span class="bld">Evaṃ</span> yathā asammāpaṭipanno putto tāya eva asammāpaṭipattiyā kulasantānato bāhiro hutvā pitu santikā dāyajjassa na bhāgī, <span class="bld">evaṃ. Kusīto</span>pi tena kusītabhāvena asammāpaṭipanno <a name="P2.0418"></a> satthu santikā laddhabbaariyadhanadāyajjassa na bhāgī. <span class="bld">Āraddhavīriyova labhati</span> sammāpaṭipajjanato. Uppajjati vīriyasambojjhaṅgoti yojanā, evaṃ sabbattha.</p>
  1376. <p class="bodytext"><span class="bld">Mahā</span>ti sīlādīhi guṇehi mahanto vipulo anaññasādhāraṇo. Taṃ panassa guṇamahattaṃ dasasahassilokadhātukampanena loke pākaṭanti dassento <span class="bld">‘‘satthuno hī’’</span>tiādimāha.</p>
  1377. <p class="bodytext">Yasmā satthusāsane pabbajitassa pabbajjūpagamena sakyaputtassabhāvo sampajāyati, tasmā buddhaputtabhāvaṃ dassento <span class="bld">‘‘asambhinnāyā’’</span>tiādimāha.</p>
  1378. <p class="bodytext">Alasānaṃ bhāvanāya nāmamattampi ajānantānaṃ kāyadaḷhībahulānaṃ yāvadatthaṃ bhuñjitvā seyyasukhādianuyuñjanakānaṃ tiracchānakathikānaṃ puggalānaṃ dūrato vajjanā <span class="bld">kusītapuggalaparivajjanā.</span> ‘‘Divasaṃ caṅkamena nisajjāyā’’tiādinā <a name="M2.0331"></a> (ma. ni. 1.423; 3.65; saṃ. ni. 4.120; mahāni. 161) bhāvanāraddhavasena āraddhavīriyānaṃ daḷhaparakkamānaṃ kālena kālaṃ upasaṅkamanā <span class="bld">āraddhavīriyapuggalasevanā.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘kucchiṃ pūretvā’’</span>tiādi. <span class="bld">Visuddhimagge</span> (visuddhi. 1.64) pana jātimahattapaccavekkhaṇā, sabrahmacārīmahattapaccavekkhaṇāti idaṃ dvayaṃ na gahitaṃ, thinamiddhavinodanatā, sammappadhānapaccavekkhaṇatāti <a name="V2.0306"></a> idaṃ dvayaṃ gahitaṃ. Tattha ānisaṃsadassāvitāya eva <span class="bld">sammappadhānapaccavekkhaṇā</span> gahitā hoti lokiyalokuttaravisesādhigamassa vīriyāyattatādassanabhāvato. <span class="bld">Thinamiddhavinodanaṃ</span> tadadhimuttatāya eva gahitaṃ hoti, vīriyuppādane yuttappayuttassa thinamiddhavinodanaṃ atthasiddhameva. Tattha thinamiddhavinodanakusītapuggalaparivajjanaāraddhavīriyapuggalasevana- tadadhimuttatāpaṭipakkhavidhamanapaccayūpasaṃhāravasena, apāyabhayapaccavekkhaṇādayo samuttejanavasena vīriyasambojjhaṅgassa uppādakā daṭṭhabbā.</p>
  1379. <p class="bodytext">Purimuppannā <a name="P2.0419"></a> pīti parato uppajjanakapītiyā visesakāraṇasabhāgahetubhāvato <span class="bld">‘‘pītiyeva pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā’’</span>ti vuttā, tassā pana bahuso pavattiyā puthuttaṃ upādāya bahuvacananiddeso. Yathā sā uppajjati, evaṃ paṭipatti <span class="bld">tassā uppādakamanasikāro.</span></p>
  1380. <p class="bodytext">‘‘Buddhānussatī’’tiādīsu vattabbaṃ <span class="bld">visuddhimagge</span> (visuddhi. 1.123) vuttanayeneva veditabbaṃ.</p>
  1381. <p class="bodytext">Buddhānussatiyā upacārasamādhiniṭṭhattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘yāva upacārā’’</span>ti. <span class="bld">Sakalasarīraṃ pharamāno</span>ti pītisamuṭṭhānehi paṇītarūpehi sakalasarīraṃ pharamāno. Dhammaguṇe anussarantassāpi yāva upacārā sakalasarīraṃ pharamāno pītisambojjhaṅgo uppajjatīti yojanā, evaṃ sesaanussatīsu. Pasādanīyasuttantapaccavekkhaṇāyañca yojetabbaṃ tassāpi vimuttāyatanabhāvena taggatikattā. Saṅkhārānaṃ sappadesavūpasamepi nippadesavūpasame viya tathā paññāya pavattito bhāvanāmanasikāro kilesavikkhambhanasamattho hutvā upacārasamādhiṃ āvahanto tathārūpapītisomanassasamannāgato pītisambojjhaṅgassa uppādāya hotīti āha <span class="bld">‘‘samāpattiyā…pe… paccavekkhantassāpī’’</span>ti. Tattha ‘‘vikkhambhitā kilesā’’ti pāṭho. Te hi na samudācarantīti. <span class="bld">Iti</span>-saddo kāraṇattho, yasmā na samudācaranti, tasmā taṃ nesaṃ asamudācāraṃ paccavekkhantassāti yojanā<a name="M2.0332"></a>. Na hi kilese paccavekkhantassa bojjhaṅguppatti yuttā. Pasādanīyesu ṭhānesu pasādasinehābhāvena thūsasamahadayatā lūkhatā, sā tattha ādaragāravākaraṇena viññāyatīti āha <span class="bld">‘‘asakkaccakiriyāya saṃsūcitalūkhabhāve’’</span>ti.</p>
  1382. <p class="bodytext">Kāyacittadarathavūpasamalakkhaṇā passaddhi eva yathāvuttabodhiaṅgabhūto passaddhisambojjhaṅgo, tassa <span class="bld">passaddhisambojjhaṅgassa</span> evaṃ uppādo hotīti yojanā.</p>
  1383. <p class="bodytext"><span class="bld">Paṇītabhojanasevanatā</span>ti <a name="V2.0307"></a> paṇītasappāyabhojanaseva natā<a name="P2.0420"></a>. <span class="bld">Utuiriyāpathasukha</span>ggahaṇena sappāyautuiriyāpathaggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Tañhi tividhampi sappāyaṃ seviyamānaṃ kāyassa kallatāpādanavasena cittassa kallataṃ āvahantaṃ duvidhāyapi passaddhiyā kāraṇaṃ hoti. Ahetukaṃ sattesu labbhamānaṃ sukhadukkhanti ayameko anto, issarādivisamahetukanti pana ayaṃ dutiyo. Ete ubho ante anupagamma yathāsakaṃ kammunā hotīti ayaṃ majjhimā paṭipatti. Majjhatto payogo yassa so <span class="bld">majjhattapayogo,</span> tassa bhāvo <span class="bld">majjhattapayogatā.</span> Ayañhi pahāya sāraddhakāyataṃ passaddhakāyatāya kāraṇaṃ hontī passaddhidvayaṃ āvahati, eteneva sāraddhakāyapuggalaparivajjanapassaddhakāyapuggalasevanānaṃ tadāvahanatā saṃvaṇṇitāti daṭṭhabbaṃ.</p>
  1384. <p class="bodytext">Yathāsamāhitākārasallakkhaṇavasena gayhamāno purimuppanno samatho eva <span class="bld">samathanimittaṃ.</span> Nānārammaṇe paribbhamanena vividhaṃ aggaṃ etassāti <span class="bld">byaggo,</span> vikkhepo. Tathā hi so anavaṭṭhānaraso, bhantatāpaccupaṭṭhāno ca vutto, ekaggatābhāvato byaggapaṭipakkhoti <span class="bld">abyaggo,</span> samādhi. So eva nimittanti pubbe viya vattabbaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘avikkhepaṭṭhena ca abyagganimitta’’</span>nti.</p>
  1385. <p class="bodytext">Vatthuvisadakiriyā, indriyasamattapaṭipādanā ca paññāvahā vuttā, samādhānāvahāpi tā honti samādhānāvahabhāveneva paññāvahabhāvatoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘vatthuvisada…pe… veditabbā’’</span>ti.</p>
  1386. <p class="bodytext">Karaṇabhāvanākosallānaṃ avinābhāvato, rakkhanakosallassa ca taṃmūlakattā <span class="bld">‘‘nimittakusalatā nāma kasiṇanimittassa uggahaṇakusalatā’’</span> <a name="M2.0333"></a> icceva vuttaṃ. <span class="bld">Kasiṇanimittassā</span>ti ca nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Asubhanimittassāpi hi yassa kassaci jhānuppattinimittassa uggahaṇakosallaṃ nimittakusalatā evāti. <span class="bld">Atisithilavīriyatādīhī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena paññāpayogamandataṃ<a name="P2.0421"></a>, pamodavekallañca saṅgaṇhāti. <span class="bld">Tassa paggaṇhana</span>nti tassa līnassa cittassa dhammavicayasambojjhaṅgādisamuṭṭhāpanena layāpattito samuddharaṇaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā –</p>
  1387. <p class="indent">‘‘Yasmiñca kho, bhikkhave, samaye līnaṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo vīriyasambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo pītisambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Līnaṃ, bhikkhave, cittaṃ taṃ etehi dhammehi susamuṭṭhāpayaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso parittaṃ aggiṃ ujjālitukāmo assa, so tattha sukkhāni ceva tiṇāni pakkhipeyya, sukkhāni gomayāni <a name="V2.0308"></a> pakkhipeyya, sukkhāni kaṭṭhāni pakkhipeyya, mukhavātañca dadeyya, na ca paṃsukena okireyya, bhabbo nu kho so puriso parittaṃ aggiṃ ujjālitunti. Evaṃ bhante’’ti (saṃ. ni. 5.234).</p>
  1388. <p class="bodytext">Ettha ca yathāsakaṃ āhāravasena dhammavicayasambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanāsamuṭṭhāpanāti veditabbā, sā anantaraṃ vibhāvitā eva. <span class="bld">Āraddhavīriyatādīhī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena paññāpayogabalavataṃ, pamodubbilāvanañca saṅgaṇhāti. <span class="bld">Tassa niggaṇhana</span>nti tassa uddhatassa cittassa samādhisambojjhaṅgādisamuṭṭhāpanena uddhatāpattito nisedhanaṃ. Vuttampi cetaṃ bhagavatā –</p>
  1389. <p class="indent">‘‘Yasmiñca kho, bhikkhave, samaye uddhataṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo samādhisambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Uddhataṃ, bhikkhave, cittaṃ taṃ etehi dhammehi suvūpasamayaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetukāmo assa, so tattha allāni <a name="P2.0422"></a> ceva tiṇāni…pe… paṃsukena ca okireyya, bhabbo nu kho so puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetunti. Evaṃ bhante’’ti (saṃ. ni. 5.234).</p>
  1390. <p class="bodytext">Etthāpi <a name="M2.0334"></a> yathāsakaṃ āhāravasena passaddhisambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanāsamuṭṭhāpanāti veditabbā, tattha passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanā vuttā eva. Samādhisambojjhaṅgassa anantaraṃ vakkhati. <span class="bld">Paññāpayogamandatāyā</span>ti paññābyāpārassa appabhāvena. Yathā hi dānaṃ alobhapadhānaṃ, sīlaṃ adosapadhānaṃ, evaṃ bhāvanā amohapadhānā. Tattha yadā paññā na balavatī hoti, tadā bhāvanā pubbenāparaṃ visesāvahā na hoti, anabhisaṅkhato viya āhāro purisassa yogino cittassa abhiruciṃ na janeti, tena taṃ nirassādaṃ hoti, tathā bhāvanāya sammadeva avīthipaṭipattiyā upasamasukhaṃ na vindati, tenāpi cittaṃ nirassādaṃ hoti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘paññāpayoga…pe… nirassādaṃ hotī’’</span>ti. Tassa saṃveguppādanaṃ, pasāduppādanañca tikicchananti taṃ dassento <span class="bld">‘‘aṭṭha saṃvegavatthūnī’’</span>tiādimāha. Tattha jātijarābyādhimaraṇāni yathārahaṃ sugatiyaṃ, duggatiyañca hontīti tadaññameva pañcavidhabandhanādikhuppipāsādi aññamaññaṃ vibādhanādihetukaṃ apāyadukkhaṃ daṭṭhabbaṃ, tayidaṃ sabbaṃ tesaṃ tesaṃ sattānaṃ paccuppannabhavanissitaṃ gahitanti atīte anāgate ca kāle vaṭṭamūlakadukkhāni visuṃ gahitāni. Ye pana sattā āhārūpajīvino, tattha ca uṭṭhānaphalūpajīvino, tesaṃ aññehi asādhāraṇaṃ <a name="V2.0309"></a> jīvikādukkhaṃ aṭṭhamaṃ saṃvegavatthu gahitanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Ayaṃ vuccati samaye sampahaṃsanā</span>ti ayaṃ bhāvanācittassa sampahaṃsitabbasamaye vuttanayena saṃvegajananavasena ceva pasāduppādanavasena ca sammadeva pahaṃsanā, saṃvegajananapubbakapasāduppādanena tosanāti <a name="P2.0423"></a> attho.</p>
  1391. <p class="bodytext"><span class="bld">Sammāpaṭipattiṃ āgammā</span>ti līnuddhaccavirahena, samathavīthipaṭipattiyā ca sammā avisamaṃ sammadeva bhāvanāpaṭipattiṃ āgamma. <span class="bld">‘‘Alīna’’</span>ntiādīsu kosajjapakkhikānaṃ dhammānaṃ anadhimattatāya <span class="bld">alīnaṃ,</span> uddhaccapakkhikānaṃ anadhimattatāya <span class="bld">anuddhataṃ,</span> paññāpayogasampattiyā, upasamasukhādhigamena ca <span class="bld">anirassādaṃ,</span> tato eva <span class="bld">ārammaṇe samappavattaṃ</span> <span class="bld">samathavīthipaṭipannaṃ.</span> Tattha alīnatāya paggahe, anuddhatatāya niggahe, anirassādatāya sampahaṃsane na byāpāraṃ āpajjati. Alīnānuddhatatā hi ārammaṇe samappavattaṃ, anirassādatāya samathavīthipaṭipannaṃ, samappavattiyā vā <span class="bld">alīnaṃ anuddhataṃ.</span> Samathavīthipaṭipattiyā <span class="bld">anirassāda</span>nti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Ayaṃ vuccati samaye ajjhupekkhanatā</span>ti ayaṃ ajjhupekkhitabbasamaye bhāvanācittassa paggahaniggahasampahaṃsanesu abyāvaṭatāsaṅkhātaṃ <a name="M2.0335"></a> paṭipakkhaṃ abhibhuyya pekkhanā vuccati. Paṭipakkhavikkhambhanato, vipassanāya adhiṭṭhānabhāvūpagamanato ca upacārajjhānampi samādhāna kiccanipphattiyā puggalassa samāhitabhāvasādhanaṃ evāti tattha samadhurabhāvenāha <span class="bld">‘‘upacāraṃ vā appanaṃ vā’’</span>ti.</p>
  1392. <p class="bodytext"><span class="bld">Upekkhāsambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā</span>ti ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbaṃ. Anurodhavirodhavippahānavasena majjhattabhāvo upekkhāsambojjhaṅgassa kāraṇaṃ tasmiṃ sati sijjhanato, asati ca asijjhanato. So ca majjhattabhāvo visayavasena duvidhoti āha <span class="bld">‘‘sattamajjhattatā saṅkhāramajjhattatā’’</span>ti. Tadubhaye ca virujjhanaṃ passaddhisambojjhaṅgabhāvanāya eva dūrīkatanti anurujjhanasseva pahānavidhiṃ dassetuṃ ‘‘sattamajjhattatā’’tiādi vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatā’’</span>ti. Upekkhāya hi visesato rāgo paṭipakkho. Tathā cāha ‘‘upekkhā rāgabahulassa <a name="P2.0424"></a> visuddhimaggo’’ti (visuddhi. 1.267). <span class="bld">Dvīhākārehī</span>ti kammassakatāpaccavekkhaṇaṃ, attasuññatāpaccavekkhaṇanti imehi dvīhi kāraṇehi. <span class="bld">Dvīhevā</span>ti avadhāraṇaṃ saṅkhyāsamānatādassanatthaṃ. Saṅkhyā evettha samānā, na saṅkhyeyyaṃ sabbathā samānanti. <span class="bld">Assāmikabhāvo</span> anattaniyatā. Sati hi attani tassa kiñcanabhāvena cīvaraṃ, aññaṃ vā kiñci attaniyaṃ nāma siyā, so pana koci natthevāti adhippāyo. <span class="bld">Anaddhaniya</span>nti na addhānakkhamaṃ na ciraṭṭhāyi, ittaraṃ aniccanti attho. <span class="bld">Tāvakālika</span>nti tasseva vevacanaṃ.</p>
  1393. <p class="bodytext"><span class="bld">Mamāyatī</span>ti mamattaṃ karoti ‘‘mamā’’ti taṇhāya pariggayha tiṭṭhati.</p>
  1394. <p class="bodytext"><span class="bld">Mamāyantā</span>ti <a name="V2.0310"></a> mānaṃ dabbaṃ karontā.</p>
  1395. <p class="bodytext">Ayaṃ satipaṭṭhānadesanā pubbabhāgamaggavasena desitāti pubbabhāgiyabojjhaṅge sandhāyāha <span class="bld">‘‘bojjhaṅgapariggāhikā sati dukkhasacca’’</span>nti. Sesaṃ vuttanayattā suviññeyyameva.</p>
  1396. <p class="centered">Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1397. <p class="centered">Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1398. <p class="subhead">Catusaccapabbavaṇṇanā</p>
  1399. <p class="bodytext"><a name="para386"></a><a name="para386_dn2"></a><span class="paranum">386</span>. <span class="bld">Yathāsabhāvato</span>ti <a name="M2.0336"></a> aviparītasabhāvato. Bādhanakkhaṇato yo yo vā sabhāvo yathāsabhāvo, tato, ruppanādi kakkhaḷādisabhāvatoti attho. <span class="bld">Janikaṃ samuṭṭhāpika</span>nti pavattalakkhaṇassa dukkhassa janikaṃ nimittalakkhaṇassa samuṭṭhāpikaṃ. <span class="bld">Purimataṇha</span>nti yathāpariggahitassa dukkhassa nibbattito puretaraṃ siddhaṃ taṇhaṃ. Siddhe hi kāraṇe tassa phaluppatti. Ayaṃ dukkhasamudayoti pajānātīti yojanā. <span class="bld">Ayaṃ dukkhanirodho</span>ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Ubhinnaṃ appavatti</span>nti dukkhaṃ, samudayo cāti dvinnaṃ appavattinimittaṃ, tadubhayaṃ na pavatti etāyāti <span class="bld">appavatti,</span> asaṅkhatā dhātu. Dukkhaṃ dukkhasaccaṃ <a name="P2.0425"></a> parijānāti pariññābhisamayavasena paricchindatīti dukkhaparijānano, ariyamaggo, taṃ <span class="bld">dukkhaparijānanaṃ.</span> Sesapadadvayepi iminā nayena attho veditabbo.</p>
  1400. <p class="subhead">Dukkhasaccaniddesavaṇṇanā</p>
  1401. <p class="bodytext"><a name="para388"></a><a name="para388_dn2"></a><span class="paranum">388</span>. <span class="bld">Evaṃ vuttā</span>ti evaṃ uddesavasena vuttā. <span class="bld">Sabbasattānaṃ pariyādānavacanaṃ</span> byāpanicchāvasena āmeḍitaniddesabhāvato. <span class="bld">Sattanikāye</span>ti sattānaṃ nikāye, sattaghaṭe sattasamūheti attho. Devamanussādibhedāsu hi gatīsu bhummadevādikhattiyādihatthiādikhuppipāsikāditaṃtaṃjātivisiṭṭho sattasamūho sattanikāyo. Nippariyāyato khandhānaṃ paṭhamābhinibbatti jātīti katvā ‘‘jananaṃ jātī’’ti vatvā svāyaṃ uppādavikāro aparinipphanno <a name="V2.0311"></a> yesu khandhesu icchitabbo, te teneva saddhiṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘savikārāna’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Savikārāna</span>nti uppādasaṅkhātena vikārena savikārānaṃ. Jātiādīni hi tīṇi lakkhaṇāni dhammānaṃ vikāravisesāti. <span class="bld">‘‘Upasaggamaṇḍitavevacana’’</span>nti iminā kevalaṃ upasaggena padavaḍḍhanaṃ katanti dasseti. <span class="bld">Anupaviṭṭhākārenā</span>ti aṇḍakosaṃ, vatthikosañca ogāhanākārena. <span class="bld">Nibbattisaṅkhātenā</span>ti āyatanānaṃ pāripūrisaṃsiddhisaṅkhātena.</p>
  1402. <p class="bodytext">Atha vā <span class="bld">jananaṃ jātī</span>ti aparipuṇṇāyatanaṃ jātimāha. <span class="bld">Sañjātī</span>ti sampuṇṇāyatanaṃ. Sampuṇṇā hi jāti sañjāti. <span class="bld">Okkamanaṭṭhena okkantī</span>ti aṇḍajajalābujavasena <a name="M2.0337"></a> jāti. Te hi aṇḍakosaṃ, vatthikosañca okkamantā pavisantā viya paṭisandhiṃ gaṇhanti. <span class="bld">Abhinibbattanaṭṭhena abhinibbattī</span>ti saṃsedajaopapātikavasena. Te hi pākaṭā eva hutvā nibbattanti. Abhibyattā nibbatti <span class="bld">abhinibbatti.</span> ‘‘Jananaṃ jātī’’tiādi āyatanavasena, yonivasena ca dvīhi dvīhi padehi sabbasatte pariyādiyitvā jātiṃ dassetuṃ vuttaṃ. ‘‘Tesaṃ tesaṃ sattānaṃ…pe… abhinibbattī’’ti sattavasena vuttattā <span class="bld">sammutikathā. Pātubhāvo</span>ti ettha <span class="bld">iti</span>-saddo ādiattho, pakārattho vā, tena ‘‘āyatanānaṃ <a name="P2.0426"></a> paṭilābho’’ti imassa padassa saṅgaho daṭṭhabbo. Ayampi hi paramatthakathāti. <span class="bld">Ekavokārabhavādīsū</span>ti ekacatupañcavokārabhavesu. <span class="bld">Tasmiṃ</span> khandhānaṃ pātubhāve <span class="bld">sati. Āyatanānaṃ paṭilābho</span>ti ekacatuvokārabhavesu dvinnaṃ dvinnaṃ āyatanānaṃ vasena, sesesu rūpadhātuyaṃ paṭisandhikkhaṇe uppajjamānānaṃ pañcannaṃ, kāmadhātuyaṃ vikalāvikalindriyānaṃ vasena sattannaṃ, navannaṃ, dasannaṃ, punadasannaṃ, ekādasannañca āyatanānaṃ vasena saṅgaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Pātubhavantāneva,</span> na kutoci āgatāni. <span class="bld">Paṭiladdhāni nāma honti</span> sattasantānassa tassa saṃvijjamānattā. <span class="bld">Āyatanānaṃ paṭilābho</span>ti vā āyatanānaṃ attalābho veditabbo.</p>
  1403. <p class="bodytext"><a name="para389"></a><a name="para389_dn2"></a><span class="paranum">389</span>. <span class="bld">Sabhāvaniddeso</span>ti sarūpaniddeso. Sarūpañhetaṃ jiṇṇatāya, yadidaṃ ‘‘jarā’’ti, ‘‘vayohānīti vā. Jīraṇameva <span class="bld">jīraṇatā,</span> jīrantassa vā ākāro <span class="bld">tā</span>-saddena vuttoti āha <span class="bld">‘‘ākārabhāvaniddeso’’</span>ti. <span class="bld">Khaṇḍitadantā khaṇḍitā nāma</span> uttarapadalopena. Yassa vikārassa vasena satto ‘‘khaṇḍito’’ti vuccati, taṃ <span class="bld">khaṇḍiccaṃ.</span> Tathā palitāni assa santīti ‘‘palito’’ti vuccati, taṃ <span class="bld">pāliccaṃ.</span> Valittacatāya vā vali taco assāti <span class="bld">valittaco.</span></p>
  1404. <p class="bodytext"><span class="bld">Phalūpacārenā</span>ti phalavohārena.</p>
  1405. <p class="bodytext"><a name="para390"></a><a name="para390_dn2"></a><span class="paranum">390</span>. Cavanameva <a name="V2.0312"></a> <span class="bld">cavanatā,</span> cavantassa vā ākāro <span class="bld">tā</span>-saddena vutto. <span class="bld">Khandhā bhijjantī</span>ti ekabhavapariyāpannassa khandhasantānassa pariyosānabhūtā khandhā bhijjanti, teneva bhedena nirodhanaṃ <span class="bld">adassanaṃ gacchanti, tasmā bhedo antaradhānaṃ</span> maraṇaṃ. <span class="bld">Maccumaraṇa</span>nti maccusaṅkhātaṃ ekabhavapariyāpannajīvitindriyupacchedabhūtaṃ maraṇaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘na khaṇikamaraṇa’’</span>nti. ‘‘Maccu <a name="M2.0338"></a> maraṇa’’nti samāsaṃ akatvā yo ‘‘maccū’’ti vuccati bhedo, yañca maraṇaṃ pāṇacāgo, idaṃ vuccati maraṇanti visuṃ sambandho na na yujjati. <span class="bld">Kālakiriyā</span>ti maraṇakālo, anatikkamanīyattā visesena ‘‘kālo’’ti vuttoti tassa kiriyā, atthato <a name="P2.0427"></a> cutikhandhānaṃ bhedappattiyeva, kālassa vā antakassa kiriyāti yā loke vuccati, sā cuti, maraṇanti attho. <span class="bld">Ayaṃ sabbāpi sammutikathāva</span> ‘‘yaṃ tesaṃ tesaṃ sattāna’’ntiādinā sattavasena vuttattā. <span class="bld">Ayaṃ paramatthakathā</span> paramatthato labbhamānānaṃ ruppanādisabhāvānaṃ dhammānaṃ vinassanajotanābhāvato.</p>
  1406. <p class="bodytext">Attāti bhavati ettha cittanti <span class="bld">attabhāvo,</span> khandhasamūho, tassa <span class="bld">nikkhepo</span> nikkhipanaṃ, pātanaṃ vināsoti attho. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span>pana <span class="bld">‘‘maraṇaṃ pattassā’’</span>tiādinā nikkhepahetutāya patanaṃ ‘‘nikkhepo’’ti phalūpacārena vuttanti dasseti. ‘‘Khandhānaṃ bhedo’’ti pabandhavasena pavattamānassa dhammasamūhassa vināsajotanāti ekadesato paramatthakathā, ‘‘jīvitindriyassa upacchedo’’ti panettha na koci vohāraleso pīti āha <span class="bld">‘‘jīvitindriyassa upacchedo pana sabbākārato paramatthato maraṇa’’</span>nti. Evaṃ santepi yassa khandhabhedassa pavattattā ‘‘tisso mato, phusso mato’’ti vohāro hoti, so bhedo khandhappabandhassa anupacchinnatāya ‘‘sammutimaraṇa’’nti vattabbataṃ arahatīti āha <span class="bld">‘‘etadeva sammutimaraṇantipi vuccatī’’</span>ti. Tenāha <span class="bld">‘‘jīvitindriyupacchedameva hī’’</span>tiādi. Sabbaso pabandhasamucchedo hi samucchedamaraṇanti.</p>
  1407. <p class="bodytext"><a name="para391"></a><a name="para391_dn2"></a><span class="paranum">391</span>. <span class="bld">Byasanenā</span>ti anatthena. ‘‘Dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu (vibha. 721) viya <span class="bld">dhamma</span>-saddo hetupariyāyoti āha <span class="bld">‘‘dukkhakāraṇenā’’</span>ti. Socananti lakkhitabbatāya <span class="bld">socanalakkhaṇo.</span> Socitassa socanakassa puggalassa, cittassa vā bhāvo <span class="bld">socitabhāvo. Abbhantare</span>ti attabhāvassa anto. Attano lūkhasabhāvatāya sosento. Thāmagamanena samantato sosanavasena <span class="bld">parisosento.</span></p>
  1408. <p class="bodytext"><a name="para392"></a><a name="para392_dn2"></a><span class="paranum">392</span>. <span class="bld">‘‘Ādissa ādissa devanti paridevanti etenāti ādevo’’</span>ti ādevana-saddaṃ katvā assumocanādivikāraṃ āpajjantānaṃ tabbikārāpattiyā <a name="M2.0339"></a> so saddo kāraṇabhāvena <a name="P2.0428"></a> vutto. <span class="bld">Taṃ</span> <a name="V2.0313"></a> <span class="bld">taṃ vaṇṇa</span>nti taṃ taṃ guṇaṃ. <span class="bld">Tassevā</span>ti ādevaparidevasseva. <span class="bld">Bhāvaniddesā</span>ti ‘‘ādevitattaṃ paridevitatta’’nti bhāvaniddesā.</p>
  1409. <p class="bodytext"><a name="para393"></a><a name="para393_dn2"></a><span class="paranum">393</span>. Nissayabhūto kāyo etassa atthīti <span class="bld">kāyikaṃ. </span> Tenāha <span class="bld">‘‘kāyapasādavatthuka’’</span>nti. Dukkaraṃ khamanaṃ etassāti <span class="bld">dukkhamanaṃ,</span> so eva attho sabhāvoti <span class="bld">dukkhamanaṭṭho,</span> tena. Sātavidhuratāya <span class="bld">asātaṃ.</span></p>
  1410. <p class="bodytext"><a name="para394"></a><a name="para394_dn2"></a><span class="paranum">394</span>. Cetasi bhavanti <span class="bld">cetasikaṃ,</span> taṃ pana yasmā cittena samaṃ pakārehi yuttaṃ, tasmā āha <span class="bld">‘‘cittasampayutta’’</span>nti.</p>
  1411. <p class="bodytext"><a name="para395"></a><a name="para395_dn2"></a><span class="paranum">395</span>. Sabbavisayapaṭipattinivāraṇavasena samantato sīdanaṃ <span class="bld">saṃsīdanaṃ.</span> Uṭṭhātumpi asakkuṇeyyatākaraṇavasena atibalavaṃ, virūpaṃ vā sīdanaṃ <span class="bld">visīdanaṃ. Cittakilamatho</span>ti visīdanākārena cittassa parikhedo. <span class="bld">Upāyāso,</span> sayaṃ na dukkho dosattā, saṅkhārakkhandhapariyāpannadhammantarattā vā. Ye pana domanassameva ‘‘upāyāso’’ti vadeyyuṃ, te ‘‘upāyāso tīhi khandhehi ekenāyatanena ekāya dhātuyā sampayutto, ekena khandhena ekenāyatanena ekāya dhātuyā kehici sampayutto’’ti (dhātu. 249). Imāya pāḷiyā paṭikkhipitabbā. <span class="bld">Upa</span>-saddo bhusatthoti āha <span class="bld">‘‘balavataraṃ āyāso upāyāso’’</span>ti. Dhammamattatādīpano <span class="bld">bhāvaniddeso</span> dhammato aññassa kattuabhāvajotano, asati ca kattari tena kattabbassa, pariggahetabbassa ca abhāvo evāti āha <span class="bld">‘‘attattaniyābhāvadīpakābhāvaniddesā’’</span>ti.</p>
  1412. <p class="bodytext"><a name="para398"></a><a name="para398_dn2"></a><span class="paranum">398</span>. <span class="bld">Jātidhammāna</span>nti ettha <span class="bld">dhamma</span>-saddo pakatipariyāyoti āha <span class="bld">‘‘jātisabhāvāna’’</span>nti, jāyanapakatikānanti vuttaṃ hoti. Maggabhāvanāya maggabhāvanicchāhetukatā icchitabbāti tādisaṃ icchaṃ nivattento <span class="bld">‘‘vinā maggabhāvana’’</span>nti āha. Aparo nayo <span class="bld">na kho paneta</span>nti yametaṃ ‘‘aho vata mayaṃ na jātidhammā assāma, na ca vata no jāti āgaccheyyā’’ti evaṃ pahīnasamudayesu <a name="P2.0429"></a> ariyesu vijjamānaṃ ajātidhammattaṃ, parinibbutesu ca vijjamānaṃ jātiyā anāgamanaṃ icchitaṃ, taṃ icchantassāpi maggabhāvanāya vinā appattabbato<a name="M2.0340"></a>, anicchantassāpi bhāvanāya pattabbato na icchāya pattabbaṃ nāma hotīti evamettha attho daṭṭhabbo. Vakkhamānatthasampiṇḍanattho <span class="bld">pi</span>-saddoti āha <span class="bld">‘‘upari sesāni upādāya pi-kāro’’</span>ti. <span class="bld">Ya</span>nti hetuatthe karaṇe paccattavacananti āha <span class="bld">‘‘yenapi dhammenā’’</span>ti. Hetuattho hi ayaṃ <span class="bld">dhamma</span>-saddo<a name="V2.0314"></a>, alabbhaneyyabhāvo ettha hetu veditabbo. <span class="bld">Ta</span>nti vā icchitassa vatthuno alabbhanaṃ, evamettha <span class="bld">‘‘yampī</span>ti yenapī’’ti vibhattivipallāsena attho vutto. Yadā pana <span class="bld">yaṃ</span>-saddo ‘‘iccha’’nti etaṃ apekkhati, tadā alābhavisiṭṭhā icchā vuttā hoti. Yadā pana ‘‘na labhatī’’ti etaṃ apekkhati, tadā icchāvisiṭṭho alābho vutto hoti, so pana atthato añño dhammo natthi, tathāpi alabbhaneyyavatthugatā icchāva vuttā hoti. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti ‘‘jarādhammāna’’ntiādinā āgatesu sabbavāresu.</p>
  1413. <p class="subhead">Samudayasaccaniddesavaṇṇanā</p>
  1414. <p class="bodytext"><a name="para400"></a><a name="para400_dn2"></a><span class="paranum">400</span>. <span class="bld">Punabbhavakaraṇaṃ punobbhavo</span> uttarapadalopaṃ katvā mano-saddassa viya purimapadassa o-kārantatā daṭṭhabbā. Atha vā sīlanaṭṭhena <span class="bld">ika</span>-saddena gamitatthattā kiriyāvācakassa saddassa adassanaṃ daṭṭhabbaṃ yathā ‘‘asūpabhakkhanasīlo asūpiko’’ti. <span class="bld">Sammohavinodaniyaṃ</span> pana ‘‘punabbhavaṃ deti, punabbhavāya saṃvattati, punappunaṃ bhave nibbattetīti ponobbhavikā’’ti (vibha. aṭṭha. 203) attho vutto so ‘‘taddhitā’’ iti bahuvacananiddesato, vicittattā vā taddhitavuttiyā, abhidhānalakkhaṇattā <a name="P2.0430"></a> vā taddhitānaṃ tesupi atthesu ponobbhavikasaddasiddhi sambhaveyyāti katvā vutto. Tattha kammunā sahajātā punabbhavaṃ deti, asahajātā kammasahāyabhūtā punabbhavāya saṃvattati, duvidhāpi punappunaṃ bhave nibbattetīti daṭṭhabbā. Nandanaṭṭhena, rañjanaṭṭhena ca <span class="bld">nandīrāgo,</span> yo ca nandīrāgo, yā ca taṇhāyanaṭṭhena taṇhā, ubhayametaṃ ekatthaṃ, byañjanameva nānanti taṇhā <span class="bld">‘‘nandīrāgena saddhiṃ atthato ekattameva gatā’’</span>ti vuttā. Tabbhāvattho hettha <span class="bld">saha</span>-saddo ‘‘sanidassanā dhammā’’tiādīsu (dha. sa. dukamātikā 9) viya. Tasmā <span class="bld">nandīrāgasahagatā</span>ti nandīrāgabhāvaṃ gatā sabbāsupi avatthāsu nandīrāgabhāvassa apaccakkhāya vattanatoti attho. Rāgasambandhena <span class="bld">uppannassā</span>ti vuttaṃ. Rūpārūpabhavarāgassa visuṃ vuccamānattā kāmabhave eva bhavapatthanuppatti vuttāti veditabbā.</p>
  1415. <p class="bodytext">Tasmiṃ <a name="M2.0341"></a> tasmiṃ piyarūpe paṭhamuppattivasena <span class="bld">‘‘uppajjatī’’</span>ti vuttaṃ, punappunaṃ pavattivasena <span class="bld">‘‘nivisatī’’</span>ti. Pariyuṭṭhānānusayavasena vā uppattinivesā yojetabbā. <span class="bld">Sampattiya</span>nti manussasobhagge, devatte ca. <span class="bld">Attano cakkhu</span>nti savatthukaṃ cakkhuṃ vadati, sapasādaṃ vā maṃsapiṇḍaṃ. <span class="bld">Vippasannaṃ pañcapasāda</span>nti parisuddhasuppasannanīlapītalohitakaṇhaodātavaṇṇavantaṃ. <span class="bld">Rajatapanāḷikaṃ viya</span> chiddaṃ abbhantare odātattā. <span class="bld">Pāmaṅgasuttaṃ viya</span> ālambakaṇṇabaddhaṃ. Tuṅgā uccā dīghā nāsikā <span class="bld">tuṅganāsā,</span> evaṃ <span class="bld">laddhavohāraṃ</span> attano <span class="bld">ghānaṃ.</span> ‘‘Laddhavohārā’’ti vā pāṭho, tasmiṃ <a name="V2.0315"></a> sati tuṅgā nāsā yesaṃ te <span class="bld">tuṅganāsā,</span> evaṃ <span class="bld">laddhavohārā</span> sattā attano <span class="bld">ghāna</span>nti yojanā <a name="P2.0431"></a> kātabbā. <span class="bld">Jivhaṃ…pe… maññanti</span> vaṇṇasaṇṭhānato, kiccato ca. <span class="bld">Kāyaṃ…pe… maññanti</span> ārohapariṇāhasampattiyā. <span class="bld">Manaṃ…pe… maññanti</span> atītādiatthacintanasamatthaṃ. <span class="bld">Attanā paṭiladdhāni</span> ajjhattañca sarīragandhādīni, bahiddhā ca vilepanagandhādīni. <span class="bld">Uppajjamānā uppajjatīti yadā uppajjamānā hoti, tadā ettha uppajjatī</span>ti sāmaññena gahitā uppādakiriyā lakkhaṇabhāvena vuttā, visayavisiṭṭhā ca lakkhitabbabhāvena. Na hi sāmaññavisesehi nānattavohāro na hotīti. <span class="bld">Uppajjamānā</span>ti vā anicchito uppādo hetubhāvena vutto, <span class="bld">uppajjatī</span>ti nicchito phalabhāvena yadi uppajjamānā hoti, ettha uppajjatīti.</p>
  1416. <p class="subhead">Nirodhasaccaniddesavaṇṇanā</p>
  1417. <p class="bodytext"><a name="para401"></a><a name="para401_dn2"></a><span class="paranum">401</span>. ‘‘Sabbāni nibbānavevacanānevā’’ti vatvā tamatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ <span class="bld">‘‘nibbānañhī’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">āgammā</span>ti nimittaṃ katvā. Nibbānahetuko hi taṇhāya asesavirāganirodho. Khayagamanavasena <span class="bld">virajjati.</span> Appavattigamanavasena <span class="bld">nirujjhati.</span> Anapekkhatāya cajanavasena, hānivasena vā <span class="bld">cajīyati.</span> Puna yathā nappavattati, tathā dūra khipanavasena <span class="bld">paṭinissajjīyati.</span> Bandhanabhūtāya mocanavasena <span class="bld">muccati.</span> Asaṃkilesavasena <span class="bld">na allīyati.</span> Kasmā panetaṃ nibbānaṃ ekameva samānaṃ nānānāmehi vuccatīti? Paṭipakkhanānatāyāti dassento <span class="bld">‘‘ekameva hī’’</span>tiādimāha. Saṅkhatadhammavidhurasabhāvattā nibbānassa nāmānipi guṇanemittikattā saṅkhatadhammavidhurāneva hontīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘sabbasaṅkhatānaṃ nāmapaṭipakkhavasenā’’</span>ti. Asesaṃ virajjati taṇhā etthāti <span class="bld">asesavirāgo</span>ti. Esa nayo sesesupi. Ayaṃ pana viseso – natthi etassa uppādo, na <a name="M2.0342"></a> vā etasmiṃ adhigate puggalassa uppādoti <span class="bld">anuppādo,</span> asaṅkhatadhammo. <span class="bld">‘‘Appavatta’’</span>ntiādīsupi iminā nayena attho veditabbo. <span class="bld">Āyūhanaṃ</span> samudayo, tappaṭipakkhavasena <span class="bld">anāyūhanaṃ.</span></p>
  1418. <p class="bodytext">Taṇhā appahīne sati yattha uppajjati, pahāne pana sati tattha <a name="P2.0432"></a> tatthevassā abhāvo sudassitoti āha <span class="bld">‘‘tattheva abhāvaṃ dassetu’’</span>nti. <span class="bld">Apaññatti</span>nti apaññāpanaṃ, ‘‘titta alābu atthī’’ti vohārābhāvaṃ vā. Tittaalābuvalliyā appavattiṃ icchanto puriso viya ariyamaggo, tassa tassā appavattininnacittassa mūlacchedanaṃ viya maggassa nibbānārammaṇassa taṇhāya pahānaṃ, tadappavatti viya taṇhāya appavattibhūtaṃ nibbānaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
  1419. <p class="bodytext">Dutiyaupamāyaṃ <a name="V2.0316"></a> dakkhiṇadvāraṃ viya nibbānaṃ, coraghātakā viya maggo. Dakkhiṇadvāre ghātitāpi corā pacchā ‘‘aṭaviyaṃ corā ghātitā’’ti vuccanti, evaṃ nibbānaṃ āgamma niruddhāpi taṇhā ‘‘cakkhādīsu niruddhā’’ti vuccati tattha kiccakaraṇābhāvatoti daṭṭhabbaṃ. Purimā vā upamā maggena niruddhāya ‘‘piyarūpasātarūpesu niruddhā’’ti vattabbatādassanatthaṃ vuttā, pacchimā nibbānaṃ āgamma niruddhāya ‘‘piyarūpasātarūpesu niruddhā’’ti vattabbatādassanatthaṃ vuttāti ayaṃ etāsaṃ viseso.</p>
  1420. <p class="subhead">Maggasaccaniddesavaṇṇanā</p>
  1421. <p class="bodytext"><a name="para402"></a><a name="para402_dn2"></a><span class="paranum">402</span>. <span class="bld">Aññamaggapaṭikkhepanattha</span>nti titthiyehi parikappitassa maggassa dukkhanirodhagāminipaṭipadābhāvapaṭikkhepanatthaṃ, aññassa vā maggabhāvapaṭikkhepo <span class="bld">aññamaggapaṭikkhepo,</span> tadatthaṃ. <span class="bld">‘‘Aya’’</span>nti pana attano, tesu ca bhikkhūsu ekaccānaṃ paccakkhabhāvato āsannapaccakkhavacanaṃ. <span class="bld">Ārakattā</span>ti niruttinayena ariyasaddasiddhimāha. <span class="bld">Ariyabhāvakarattā</span>ti ariyakaraṇo <span class="bld">ariyo</span>ti uttarapadalopena, puggalassa ariyabhāvakarattā ariyaṃ karotīti vā <span class="bld">ariyo,</span> ariyaphalapaṭilābhakarattā vā ariyaṃ phalaṃ labhāpeti janetīti <span class="bld">ariyo.</span> Purimena cettha attano kiccavasena, pacchimena phalavasena ariyanāmalābho vuttoti daṭṭhabbo. Catusaccapaṭivedhāvahaṃ kammaṭṭhānaṃ <span class="bld">catusaccakammaṭṭhānaṃ</span><a name="P2.0433"></a>, catusaccaṃ vā uddissa pavattaṃ bhāvanākammaṃ yogino sukhavisesānaṃ ṭhānabhūtanti <span class="bld">catusaccakammaṭṭhānaṃ. Purimāni dve saccāni</span> <a name="M2.0343"></a> <span class="bld">vaṭṭaṃ</span> pavattihetubhāvato. <span class="bld">Pacchimāni vivaṭṭaṃ</span> nivattitadadhigamupāyabhāvato. <span class="bld">Vaṭṭe kammaṭṭhānābhiniveso</span> sarūpato pariggahasabbhāvato. <span class="bld">Vivaṭṭe natthi</span> avisayattā, visayatte ca payojanābhāvato. Purimāni dve saccāni uggaṇhitvāti sambandho. Kammaṭṭhānapāḷiyā hi tadatthasallakkhaṇena vācuggatakaraṇaṃ <span class="bld">uggaho.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘vācāya punappunaṃ parivattento’’</span>ti. <span class="bld">Iṭṭhaṃ kanta</span>nti nirodhamaggesu ninnabhāvaṃ dasseti, na abhinandanaṃ, tanninnabhāvoyeva ca tattha kammakaraṇaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
  1422. <p class="bodytext"><span class="bld">Ekapaṭivedhenevā</span>ti ekañāṇeneva paṭivijjhanena. <span class="bld">Paṭivedho</span> paṭighātābhāvena visaye nissaṅgacārasaṅkhātaṃ nibbijjhanaṃ. <span class="bld">Abhisamayo</span> avirajjhitvā visayassa adhigamasaṅkhāto avabodho. ‘‘Idaṃ dukkhaṃ, ettakaṃ dukkhaṃ, na ito bhiyyo’’ti paricchinditvā jānanameva vuttanayena paṭivedhoti <span class="bld">pariññāpaṭivedho,</span> tena. Idañca yathā tasmiṃ ñāṇe pavatte pacchā dukkhassa sarūpādiparicchede sammoho na hoti, tathā pavattiṃ gahetvā vuttaṃ, na pana maggañāṇassa ‘‘idaṃ dukkha’’ntiādinā (ma. ni. 2.484; 3.104) pavattanato. Pahīnassa <a name="V2.0317"></a> puna appahātabbatāya pakaṭṭhaṃ hānaṃ cajanaṃ samucchindanaṃ, pahānameva vuttanayena paṭivedhoti <span class="bld">pahānapaṭivedho,</span> tena. Ayampi yasmiṃ kilese appahīyamāne maggabhāvanāya na bhavitabbaṃ, asati ca <a name="P2.0434"></a> maggabhāvanāya yo uppajjeyya, tassa kilesassa paṭighātaṃ karontassa anuppattidhammataṃ āpādentassa ñāṇassa tathāpavattiyaṃ paṭighātābhāvena nissaṅgacāraṃ upādāya evaṃ vutto. <span class="bld">Sacchikiriyā</span> paccakkhakaraṇaṃ anussavākāraparivitakkādike muñcitvā sarūpato ārammaṇakaraṇaṃ ‘‘idaṃ ta’’nti yathāsabhāvato gahaṇaṃ, sā eva vuttanayena paṭivedhoti <span class="bld">sacchikiriyāpaṭivedho,</span> tena. Ayaṃ panassa āvaraṇassa asamucchindanato ñāṇaṃ nirodhaṃ ālambituṃ na sakkoti, tassa samucchindanato taṃ sarūpato vibhāventameva pavattatīti evaṃ vutto. <span class="bld">Bhāvanā</span> uppādanā, vaḍḍhanā ca. Tattha paṭhamamagge uppādanaṭṭhena, dutiyādīsu vaḍḍhanaṭṭhena, ubhayatthāpi vā ubhayathāpi veditabbaṃ. Paṭhamamaggepi hi yathārahaṃ vuṭṭhānagāminiyaṃ pavattaṃ parijānanādiṃ vaḍḍhento pavattoti vaḍḍhanaṭṭhena bhāvanā sakkā viññātuṃ. Dutiyādīsupi appahīnakilesappahānato, puggalantarabhāvasādhanato ca uppādanaṭṭhena bhāvanā sakkā viññātuṃ, sā eva vuttanayena paṭivedhoti <span class="bld">bhāvanāpaṭivedho,</span> tena. Ayampi <a name="M2.0344"></a> hi yathā ñāṇe pavatte pacchā maggadhammānaṃ sarūpaparicchede sammoho na hoti, tathā pavattimeva gahetvā vutto.</p>
  1423. <p class="bodytext">Tiṭṭhantu tāva yathādhigatā maggadhammā, yathāpavattesu phaladhammesupi ayaṃ yathādhigatasaccadhammesu viya vigatasammohova hoti. Tenevāha ‘‘diṭṭhadhammo pattadhammo viditadhammo pariyogāḷhadhammo’’ti (mahāva. 18; dī. ni. 1.299; ma. ni. 2.69) yato sacassa dhammatāsañcoditā yathādhigatasaccadhammālambaniyo maggavīthito parato maggaphalapahīnāvasiṭṭhakilesanibbānānaṃ <a name="P2.0435"></a> paccavekkhaṇā pavattanti, dukkhasaccammopi sakkāyadiṭṭhiādayo. Ayañca atthavaṇṇanā <span class="bld">‘‘pariññābhisamayenā’’</span>tiādīsupi vibhāvetabbā. <span class="bld">Ekābhisamayena abhisametī</span>ti etthāha vitaṇḍavādī ‘‘ariyamaggañāṇaṃ catūsu saccesu nānābhisamayavasena kiccakara’’nti, so <span class="bld">abhidhamme</span> (kathā. 274) odhisokathāya saññāpetabbo. Idāni tameva ekābhisamayaṃ vitthāravasena vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘evamassā’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Pubbabhāge…pe… paṭivedho hotī’’ti kasmā vuttaṃ, nanu paṭivedho pubbabhāgiyo na hotīti? Saccametaṃ nippariyāyato, idha pana uggahādivasena pavatto avabodho pariyāyato tathā vutto. Paṭivedhanimittattā vā uggahādivasena pavattaṃ dukkhādīsu pubbabhāge ñāṇaṃ ‘‘paṭivedho’’ti vuttaṃ, na paṭivijjhanasabhāvaṃ. <span class="bld">Kiccato</span>ti pubbabhāgehi dukkhādiñāṇehi kātabbakiccassa idha nipphattito, imasseva vā ñāṇassa dukkhādippakāsanakiccato, pariññāditoti attho. <span class="bld">Ārammaṇapaṭivedho</span>ti sacchikiriyāpaṭivedhamāha. <span class="bld">Sā</span>ti paccavekkhaṇā. <span class="bld">Idhā</span>ti <a name="V2.0318"></a> imasmiṃ ṭhāne. Uggahādīsu vuccamānesu <span class="bld">na vuttā</span> anavasarattā. Adhigame hi sati tassā siyā avasaro.</p>
  1424. <p class="bodytext">Taṃyeva hi anavasaraṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘imassa cā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Pubbe pariggahato</span>ti kammaṭṭhānapariggahato pubbe. Uggahādivasena saccānaṃ pariggaṇhanañhi pariggaho. Tathā tāni pariggaṇhanato manasikāradaḷhatāya pubbabhāgiyā dukkhapariññādayo honti yevāti āha <span class="bld">‘‘pariggahato paṭṭhāya hotī’’</span>ti. <span class="bld">Aparabhāge</span>ti maggakkhaṇe. <span class="bld">Duddasattā</span>ti attano pavattikkhaṇavasena <a name="P2.0436"></a> pākaṭānipi pakatiñāṇena sabhāvarasato daṭṭhuṃ asakkuṇeyyattā. Gambhīreneva ca bhāvanāñāṇena, tathāpi matthakappattena ariyamaggañāṇeneva yāthāvato passitabbattā <span class="bld">gambhīrāni</span><a name="M2.0345"></a>. Tenāha <span class="bld">‘‘lakkhaṇapaṭivedhato pana ubhayampi gambhīra’’</span>nti. Itarāni asaṃkiliṭṭhaasaṃkilesikatāya accantasukhappattāya anuppattibhavatāya, anuppannapubbatāya ca pavattivasena apākaṭattā ca paramagambhīrattā, tathā paramagambhīrañāṇeneva passitabbatāya pakatiñāṇena daṭṭhuṃ na sakkuṇeyyānīti <span class="bld">duddasāni.</span> Tenāha <span class="bld">‘‘itaresaṃ panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Payogo</span>ti kiriyā, vāyāmo vā. Tassa mahantatarassa icchitabbataṃ, dukkarataratañca upamāhi dasseti <span class="bld">‘‘bhavaggaggahaṇattha’’</span>ntiādinā. <span class="bld">Paṭivedhakkhaṇe</span>ti ariyassa maggassa catusaccasampaṭivedhakkhaṇe. <span class="bld">Ekameva taṃ ñāṇa</span>nti dukkhādīsu pariññādikiccasādhanavasena ekameva taṃ maggañāṇaṃ <span class="bld">hoti.</span></p>
  1425. <p class="bodytext"><span class="bld">Imesu tīsu ṭhānesū</span>ti imesu viramitabbatāvasena jotitesu tīsu kāmabyāpādavihiṃsāvitakkavatthūsu. Visuṃ visuṃ <span class="bld">uppannassa</span> tividha<span class="bld">akusalasaṅkappassa. Padapacchedato</span>ti ettha gatamaggo ‘‘pada’’nti vuccati, yena ca upāyena kāraṇena kāmavitakko uppajjati, so tassa gatamaggoti tassa pacchedo ghāto padapacchedo, tato padapacchedato. Anuppattidhammatāpādanaṃ <span class="bld">anuppattisādhanaṃ,</span> tassa vasena. Maggakiccasādhanena <span class="bld">maggaṅgaṃ</span> pūrayamāno ekova tividhakiccasādhano <span class="bld">kusalasaṅkappo uppajjati.</span> Tividhākusalasaṅkappasamucchedanameva hettha tividhakiccasādhanaṃ daṭṭhabbaṃ. Iminā nayena <span class="bld">‘‘imesu catūsu ṭhānesū’’</span>tiādīsupi attho veditabbo.</p>
  1426. <p class="bodytext"><span class="bld">Musāvādāveramaṇiādayo</span>ti ettha yasmā <span class="bld">sikkhāpadavibhaṅge</span> <a name="P2.0437"></a> (vibha. 703) viraticetanā, sabbe sampayuttadhammā ca sikkhāpadānīti āgatānīti tattha padhānānaṃ viraticetanānaṃ vasena ‘‘viratiyopi honti cetanāyopī’’ti (vibha. aṭṭha. 703) <span class="bld">sammohavinodaniyaṃ</span> vuttaṃ, tasmā keci ‘‘ādi-saddena na kevalaṃ pisuṇavācā veramaṇiādīnaṃyeva saṅgaho, atha kho tādisānaṃ cetanānampi <a name="V2.0319"></a> saṅgaho’’ti vadanti, taṃ pubbabhāgavasena vuccamānattā yujjeyya, musāvādādīhi viramaṇakāle vā viratiyo, subhāsitādivācābhāsanādikāle ca cetanāyo yojetabbā, maggakkhaṇe pana viratiyova icchitabbā cetanānaṃ amaggaṅgattā. Ekassa ñāṇassa dukkhādiñāṇatā viya, ekāya viratiyā musāvādādiviratibhāvo viya ca ekāya cetanāya sammāvācādikiccattayasādhanasabhāvābhāvā sammāvācādibhāvāsiddhito, taṃsiddhiyaṃ aṅgattayatāsiddhito ca.</p>
  1427. <p class="bodytext">Bhikkhussa <a name="M2.0346"></a> ājīvahetukaṃ kāyavacīduccaritaṃ nāma ayoniso āhārapariyesanahetukameva siyāti āha <span class="bld">‘‘khādanīya…pe… duccarita’’</span>nti. Kāyavacīduccaritaggahaṇañca kāyavacīdvāreyeva ājīvapakopo, na manodvāreti dassanatthaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘imesuyeva sattasu ṭhānesū’’</span>ti.</p>
  1428. <p class="bodytext"><span class="bld">Anuppannāna</span>nti asamudācāravasena vā ananubhūtārammaṇavasena vā anuppannānaṃ. Aññathā hi anamatagge saṃsāre anuppannā pāpakā akusalā dhammā nāma na santi. Tenāha <span class="bld">‘‘ekasmiṃ bhave’’</span>tiādi. Yasmiṃ bhave ayaṃ imaṃ vīriyaṃ ārabhati, tasmiṃ <span class="bld">ekasmiṃ bhave.</span> <span class="bld">Janetī</span>ti uppādeti. Tādisaṃ chandaṃ kurumāno evaṃ chandaṃ janeti nāma. <span class="bld">Vāyāmaṃ karotī</span>ti payogaṃ parakkamaṃ karoti. <span class="bld">Vīriyaṃ</span> <a name="P2.0438"></a> <span class="bld">pavattetī</span>ti kāyikacetasikavīriyaṃ pakārato vatteti. <span class="bld">Vīriyena cittaṃ paggahitaṃ karotī</span>ti teneva sahajātavīriyena cittaṃ ukkhipento kosajjapātato nisedhanena paggahitaṃ karoti. <span class="bld">Padahanaṃ pavattetī</span>ti padhānaṃ vīriyaṃ karoti. Paṭipāṭiyā panetāni cattāri padāni āsevanābhāvanābahulīkammasātaccakiriyāhi yojetabbāni.</p>
  1429. <p class="bodytext"><span class="bld">Uppannapubbāna</span>nti sadisavohārena vuttaṃ. Bhavati hi taṃsadisesu tabbohāro yathā ‘‘sā eva tittiri, tāni eva osadhānī’’ti. Tenāha <span class="bld">‘‘idāni tādise’’</span>ti. <span class="bld">Uppannāna</span>nti ‘‘anuppannā’’ti avattabbataṃ āpannānaṃ. <span class="bld">Pahānāyā</span>ti pajahanatthāya. <span class="bld">Anuppannānaṃ kusalāna</span>nti ettha <span class="bld">kusalā</span>ti uttarimanussadhammā adhippetā, tesañca <span class="bld">uppādo</span> nāma adhigamo paṭilābho, tappaṭikkhepena <span class="bld">anuppādo</span> appaṭilābhoti āha <span class="bld">‘‘appaṭiladdhānaṃ paṭhamajjhānādīna’’</span>nti. ‘‘Ṭhitiyā vīriyaṃ ārabhatī’’ti vutte na khaṇaṭhiti adhippetā tadatthaṃ vīriyārabbhena payojanābhāvato, atha kho pabandhaṭhiti adhippetāti āha <span class="bld">‘‘punappunaṃ uppattipabandhavasena ṭhitattha’’</span>nti. <span class="bld">Sammussanaṃ</span> paṭipakkhadhammavasena adassanamupagamananti tappaṭikkhepena asammussanaṃ <span class="bld">asammoso</span>ti āha <span class="bld">‘‘asammosāyāti avināsanattha’’</span>nti. <span class="bld">Bhiyyobhāvo</span> punappunaṃ bhavanaṃ, so pana <a name="V2.0320"></a> uparūpari uppattīti āha <span class="bld">‘‘uparibhāvāyā’’</span>ti. <span class="bld">Vepullaṃ</span> abhiṇhappavattiyā paguṇabalavabhāvāpattīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘vepullāyāti vipulabhāvāyā’’</span>ti, mahantabhāvāyāti attho. <span class="bld">Bhāvanāya paripūraṇattha</span>nti jhānādibhāvanāparibrūhanatthaṃ.</p>
  1430. <p class="bodytext"><span class="bld">Catūsu</span> <a name="M2.0347"></a> <span class="bld">ṭhānesū</span>ti anuppannākusalānuppādanādīsu catūsu ṭhānesu. <span class="bld">Kiccasādhanavasenā</span>ti catubbidhassapi kiccassa <a name="P2.0439"></a> ekajjhaṃ nipphādanavasena.</p>
  1431. <p class="bodytext"><span class="bld">Jhānāni pubbabhāgepi maggakkhaṇepi nānā</span>ti yadipi samādhiupakārakehi abhiniropanānumajjanasampiyāyanabrūhanasantasukhasabhāvehi vitakkādīhi sampayogabhedato bhāvanātisayappavattānaṃ catunnaṃ jhānānaṃ vasena sammāsamādhi vibhatto, tathāpi vāyāmo viya anuppannākusalānuppādanādicatuvāyāmakiccaṃ, sati viya ca asubhāsukhāniccānattesu kāyādīsu subhādisaññāppahānacatusatikiccaṃ, eko samādhi catujhānasamādhikiccaṃ na sādhetīti pubbabhāgepi paṭhamajjhānasamādhi eva maggakkhaṇepi, tathā pubbabhāgepi catutthajjhānasamādhi eva maggakkhaṇe pīti attho. <span class="bld">Nānāmaggavasenā</span>ti paṭhamamaggādinānāmaggavasena jhānāni nānā. <span class="bld">Dutiyādayo</span>pi maggā <span class="bld">dutiyādīnaṃ</span> jhānānaṃ. <span class="bld">Ayaṃ panassā</span>ti ettha maggabhāvena catubbidhampi ekattena gahetvā ‘‘assā’’ti vuttaṃ, <span class="bld">assa</span> maggassāti attho. <span class="bld">Aya</span>nti pana ayaṃ jhānavasena sabbasadisasabbāsadisekaccasadisatā viseso.</p>
  1432. <p class="bodytext"><span class="bld">Pādakajjhānaniyamena hotī</span>ti idha pādakajjhānaniyamaṃ dhuraṃ katvā vuttaṃ, yathā cettha, evaṃ <span class="bld">sammohavinodaniya</span>mpi (vibha. aṭṭha. 205). <span class="bld">Aṭṭhasāliniyaṃ</span> (dha. sa. aṭṭha. 350) pana vipassanāniyamo vutto sabbavādāvirodhato, idha pana sammasitajjhānapuggalajjhāsayavādanivattanato pādakajjhānaniyamo vutto. Vipassanāniyamo pana sādhāraṇattā idhāpi na paṭikkhittoti daṭṭhabbo. Aññe ca ācariyavādā parato vakkhamānā vibhajitabbāti yathāvuttameva tāva pādakajjhānaniyamaṃ vibhajanto āha <span class="bld">‘‘pādakajjhānaniyamena tāvā’’</span>ti. <span class="bld">Paṭhamajjhāniko hoti,</span> yasmā āsannapadese vuṭṭhitasamāpatti maggassa <a name="P2.0440"></a> attano sadisabhāvaṃ karoti bhūmivaṇṇo viya godhāvaṇṇassa. <span class="bld">Paripuṇṇāneva hontī</span>ti aṭṭha satta ca hontīti attho. <span class="bld">Satta honti</span> sammāsaṅkappassa abhāvato. <span class="bld">Cha honti</span> pītisambojjhaṅgassa abhāvato. Maggaṅgabojjhaṅgānaṃ sattachabhāvaṃ atidisati <span class="bld">‘‘esa nayo’’</span>ti. <span class="bld">Arūpe catukkapañcakajjhānaṃ…pe… vuttaṃ</span> aṭṭhasāliniyanti adhippāyo. Nanu tattha ‘‘arūpe tikacatukkajjhānaṃ uppajjatī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 350) vuttaṃ<a name="V2.0321"></a>, na ‘‘catukkapañcakajjhāna’’nti? Saccametaṃ, yesu pana saṃsayo atthi, tesaṃ uppattidassanena<a name="M2.0348"></a>, tena atthato ‘‘catukkapañcakajjhānaṃ uppajjatī’’ti vuttameva hotīti evamāhāti veditabbaṃ. Samudāyañca apekkhitvā <span class="bld">‘‘tañca lokuttaraṃ, na lokiya’’</span>nti āha ‘‘avayavekattaṃ liṅgasamudāyassa visesakaṃ hotī’’ti. Catutthajjhānameva hi tattha lokiyaṃ uppajjati, na catukkaṃ, pañcakaṃ vāti. <span class="bld">Ettha katha</span>nti pādakajjhānassa abhāvā kathaṃ daṭṭhabbanti attho. <span class="bld">Taṃjhānikāvassa tattha tayo maggā uppajjanti,</span> tajjhānikaṃpaṭhamaphalādiṃ pādakaṃ katvā uparimaggabhāvanāyāti adhippāyo. Tikacatukkajjhānikaṃ pana maggaṃ bhāvetvā tattha uppannassa arūpacatutthajjhānaṃ, tajjhānikaṃ phalañca pādakaṃ katvā uparimaggabhāvanāya aññajhānikāpi uppajjantīti, jhānaṅgādiniyāmikā pubbābhisaṅkhārasamāpattipādakaṃ, na sammasitabbāti phalassāpi pādakatā daṭṭhabbā.</p>
  1433. <p class="bodytext"><span class="bld">Keci panā</span>ti moravāpīmahādattattheraṃ sandhāyāha. Puna <span class="bld">kecī</span>ti tipiṭakacūḷābhayattheraṃ<a name="P2.0441"></a>. Tatiyavāre <span class="bld">kecī</span>ti ‘‘pādakajjhānameva niyametī’’ti evaṃ vādinaṃ tipiṭakacūḷanāgattherañceva anantaraṃ vutte dve ca there ṭhapetvā itare there sandhāya vadati.</p>
  1434. <p class="bodytext"><a name="para403"></a><a name="para403_dn2"></a><span class="paranum">403</span>. Sasantatipariyāpannānaṃ dukkhasamudayānaṃ appavattibhāvena pariggayhamāno nirodhopi sasantatipariyāpanno viya hotīti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘attano vā cattāri saccānī’’</span>ti. <span class="bld">Parassa vā</span>ti etthāpi eseva nayo. Tenāha bhagavā ‘‘imasmiṃyeva byāmamatte kaḷevare sasaññimhi samanake lokañca paññāpemi, lokasamudayañca paññāpemi, lokanirodhañca paññāpemi, lokanirodhagāminipaṭipadañca paññāpemī’’ti (saṃ. ni. 1.107; a. ni. 4.45) kathaṃ pana ādikammiko nirodhamaggasaccāni pariggaṇhātīti? Anussavādisiddhamākāraṃ pariggaṇhāti. Evañca katvā lokuttarabojjhaṅge uddissāpi pariggaho na virujjhati. <span class="bld">Yathāsambhavato</span>ti sambhavānurūpaṃ, ṭhapetvā nirodhasaccaṃ sesasaccavasena samudayavayāti veditabbāti attho.</p>
  1435. <p class="centered">Catusaccapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1436. <p class="centered">Dhammānupassanāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
  1437. <p class="bodytext"><a name="para404"></a><a name="para404_dn2"></a><span class="paranum">404</span>. ‘‘Aṭṭhikasaṅkhalikaṃ <a name="M2.0349"></a> samaṃsa’’ntiādikā satta sivathikā aṭṭhikakammaṭṭhānatāya itarāsaṃ <a name="V2.0322"></a> uddhumātakādīnaṃ sabhāvenevāti navannaṃ sivathikānaṃ appanākammaṭṭhānatā vuttā. <span class="bld">Dveyevā</span>ti ānāpānaṃ, dvattiṃsākāroti imāni dveyeva. <span class="bld">Abhiniveso</span>ti vipassanābhiniveso, so pana sammasaniyadhammapariggaho. Iriyāpathā, ālokitādayo ca rūpadhammānaṃ avatthāvisesamattatāya na sammasanupagā viññattiādayo viya. Nīvaraṇabojjhaṅgā ādito na pariggahetabbāti <a name="P2.0442"></a> vuttaṃ <span class="bld">‘‘iriyāpatha…pe… na jāyatī’’</span>ti. Kesādiapadesena tadupādānadhammā viya iriyāpathādiapadesena tadavatthā rūpadhammā pariggayhanti, nīvaraṇādimukhena ca taṃsampayuttā, taṃnissayadhammāti adhippāyena mahāsivatthero ca iriyāpathādīsupi <span class="bld">‘‘abhiniveso jāyatī’’</span>ti avoca. <span class="bld">‘‘Atthi nu kho me’’</span>tiādi pana sabhāvato iriyāpathādīnaṃ ādikammikassa anicchitabhāvadassanaṃ. Apariññāpubbikā hi pariññāti.</p>
  1438. <p class="bodytext">Kāmaṃ ‘‘idha bhikkhave bhikkhū’’tiādinā uddesaniddesesu tattha tattha bhikkhuggahaṇaṃ kataṃ taṃpaṭipattiyā bhikkhubhāvadassanatthaṃ, desanā pana sabbasādhāraṇāti dassetuṃ ‘‘yo hi koci bhikkhave’’ icceva vuttaṃ, na bhikkhu yevāti dassento <span class="bld">‘‘yo hi koci bhikkhu vā’’</span>tiādimāha. Dassanamaggena ñātamariyādaṃ anatikkamitvā jānantī sikhāppattā aggamaggapaññā <span class="bld">aññā</span> nāma, tassa phalabhāvato aggaphalaṃ pīti āha <span class="bld">‘‘aññāti arahatta’’</span>nti.</p>
  1439. <p class="bodytext">Appatarepi kāle sāsanassa niyyānikabhāvaṃ dassentoti yojanā. <span class="bld">Niyyātento</span>ti nigamento.</p>
  1440. <p class="centered">Mahāsatipaṭṭhānasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.</p>
  1441. <p class="chapter"><a name="dn2_10"></a>10. Pāyāsirājaññasuttavaṇṇanā</p>
  1442. <p class="bodytext"><a name="para406"></a><a name="para406_dn2"></a><span class="paranum">406</span>. Bhagavatā <a name="P2.0443"></a><a name="V2.0323"></a><a name="M2.0350"></a> evaṃ gahitanāmattāti yojanā. Yasmā rājaputtā loke ‘‘kumāro’’ti voharīyanti. Ayañca rañño kittimaputto, tasmā āha <span class="bld">‘‘rañño…pe… sañjāniṃsū’’</span>ti.</p>
  1443. <p class="bodytext"><span class="bld">Assā</span>ti therassa. <span class="bld">Puññāni karonto</span> kappasatasahassaṃ devesu ceva manussesu ca uppajjitvā <span class="bld">visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi</span> indriyānaṃ aparipakkattā. <span class="bld">Tatiyadivase</span>ti pabbataṃ āruḷhadivasato tatiye divase.</p>
  1444. <p class="bodytext"><span class="bld">Tesaṃ</span> sāvakabodhiyā niyatatāya, puññasambhārassa ca sātisayattā vinipātaṃ agantvā <span class="bld">ekaṃ buddhantaraṃ…pe… anubhavantānaṃ. Devatāyā</span>ti pubbe sahadhammacāriniyā suddhāvāsadevatāya.</p>
  1445. <p class="bodytext">‘‘Kuladārikāya kucchimhi uppanno’’ti vatvā taṃ evassa uppannabhāvaṃ mūlato paṭṭhāya dassetuṃ <span class="bld">‘‘sā cā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">sā</span>ti kuladārikā. <span class="bld">Ca</span>-saddo byatirekattho, tena vuccamānaṃ visesaṃ joteti. <span class="bld">Kulaghara</span>nti patikulagehaṃ. <span class="bld">Gabbhanimitta</span>nti gabbhassa saṇṭhitabhāvanimittaṃ. Satipi visākhāya ca sāvatthivāsikulapariyāpannatte tassā tattha padhānabhāvadassanatthaṃ <span class="bld">‘‘visākhañcā’’</span>ti vuttaṃ yathā ‘‘brāhmaṇā āgatā vāsiṭṭhopi āgato’’ti. <span class="bld">Devatā</span>ti idhapi sā eva suddhāvāsadevatā. <span class="bld">Pañhe</span>ti ‘‘bhikkhu bhikkhu ayaṃ vammiko’’tiādinā (ma. ni. 1.249) āgate pannarasapañhe.</p>
  1446. <p class="bodytext"><span class="bld">Setabyā</span>ti itthiliṅgavasena <span class="bld">tassa nagarassa nāmaṃ.</span> <span class="bld">Uttarenā</span>ti <a name="P2.0444"></a> ena-saddayogena ‘‘setabya’’nti upayogavacanaṃ pāḷiyaṃ vuttaṃ. Atthavacanena pana uttarasaddaṃ apekkhitvā <span class="bld">setabyato</span>ti nissakkappayogo kato. <span class="bld">Anabhisittakarājā</span>ti khattiyajātiko abhisekaṃ appatto.</p>
  1447. <p class="subhead">Pāyāsirājaññavatthuvaṇṇanā</p>
  1448. <p class="bodytext"><a name="para407"></a><a name="para407_dn2"></a><span class="paranum">407</span>. <span class="bld">Diṭṭhiyeva</span> <a name="V2.0324"></a> <span class="bld">diṭṭhigata</span>nti gata-saddena padavaḍḍhanamāha, diṭṭhiyā vā gatamattaṃ <a name="M2.0351"></a> <span class="bld">diṭṭhigataṃ,</span> ayāthāvaggāhitāya gantabbābhāvato diṭṭhiyā gahaṇamattaṃ, kevalo micchābhinivesoti attho, taṃ pana diṭṭhigataṃ tassa ayonisomanasikārādivasena uppajjitvā paṭipakkhasammukhībhāvābhāvato, anurūpāhāralābhato ca samudācārappattaṃ jātanti pāḷiyaṃ ‘‘uppannaṃ hotī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Taṃ taṃ kāraṇaṃ apadisitvā</span>ti tato idhāgacchanakassa, ito tattha gacchanakassa ca apadisanato ‘‘tattha tattheva sattānaṃ ucchijjanato’’ti evamādi taṃ taṃ kāraṇaṃ paṭirūpakaṃ apadisitvā.</p>
  1449. <p class="bodytext"><a name="para408"></a><a name="para408_dn2"></a><span class="paranum">408</span>. Āpannānadhippetatthavisaye ayaṃ <span class="bld">purā</span>-saddapayogoti āha <span class="bld">‘‘purā…pe… saññāpetīti yāva na saññāpetī’’</span>ti.</p>
  1450. <p class="subhead">Candimasūriyaupamāvaṇṇanā</p>
  1451. <p class="bodytext"><a name="para411"></a><a name="para411_dn2"></a><span class="paranum">411</span>. Yathā candimasūriyā uḷāravipulobhāsatāya aññena obhāsena anabhibhavanīyā, evamayampi paññāobhāsenāti dassento <span class="bld">‘‘candima…pe… aññenā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Ādīhī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena ‘‘kittake ṭhāne ete pavattenti, kittakañca ṭhānaṃ nesaṃ ābhā pharatī’’ti evamādimpi codanaṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Paliveṭhessatī</span>ti ābandhissati, anuyuñjissatīti attho. <span class="bld">Nibbeṭhetuṃ</span> taṃ vissajjetuṃ. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā <a name="P2.0445"></a> yathāvuttaṃ codanaṃ nibbeṭhetuṃ na sakkoti, tasmā. Attano anicchitaṃ saṅghātanaṃ pakkhaṃ paṭijānanto ‘‘parasmiṃ loke, na imasmi’’ntiādimāha.</p>
  1452. <p class="bodytext">Kathaṃ panāyaṃ natthikadiṭṭhi ‘‘devo’’ti paṭijānātīti tattha kāraṇaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘bhagavā panā’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Devāpi devattabhāveneva ucchijjanti, manussāpi manussattabhāveneva ucchijjantī’’ti evaṃ vā assa diṭṭhi, evañca katvā ‘‘devā te, na manussā’’ti vacanañca na virujjhati. Evaṃ <span class="bld">cande</span>ti candavimāne, na ca cande vā kathiyante.</p>
  1453. <p class="bodytext"><a name="para412"></a><a name="para412_dn2"></a><span class="paranum">412</span>. Ābādho etesaṃ atthīti <span class="bld">ābādhikā.</span> Dukkhaṃ sañjātaṃ etesanti <span class="bld">dukkhitā.</span> Saddhāya ayitabbā <span class="bld">saddhāyikā,</span> saddhāya pavattiṭṭhānabhūtā. Tenāha <span class="bld">‘‘ahaṃ tumhe’’</span>tiādi. Paccayo pattiyāyanaṃ etesu atthīti <span class="bld">paccayikā. </span></p>
  1454. <p class="subhead">Coraupamāvaṇṇanā</p>
  1455. <p class="bodytext"><a name="para413"></a><a name="para413_dn2"></a><span class="paranum">413</span>. <span class="bld">Uddisitvā</span>ti <a name="V2.0325"></a><a name="M2.0352"></a> upecca dassetvā. <span class="bld">Kammakāraṇikasattesū</span>ti nerayikānaṃ saṅghātanakasattesu. <span class="bld">Kammamevā</span>ti tehi tehi nerayikehi katakammameva. <span class="bld">Kammakāraṇaṃ karotī</span>ti āyūhanānurūpaṃ taṃ taṃ kāraṇaṃ karoti, tathā dukkhaṃ uppādetīti attho. <span class="bld">Nirayapālā</span>ti ettha <span class="bld">iti</span>-saddo ādiattho, tena tattha sabbaṃ nirayakaṇḍapāḷiṃ (ma. ni. 3.259) saṅgaṇhāti. Evaṃ suttato (ma. ni. 3.259) nirayapālānaṃ atthibhāvaṃ dassetvā idāni yuttitopi dassetuṃ <span class="bld">‘‘manussaloke’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha nerayike niraye pālenti tato niggantuṃ appadānavasena rakkhantīti <span class="bld">nirayapālā.</span> Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ <span class="bld">papañcasūdanīṭīkāyaṃ</span> gahetabbaṃ.</p>
  1456. <p class="subhead">Gūthakūpapurisaupamāvaṇṇanā</p>
  1457. <p class="bodytext"><a name="para415"></a><a name="para415_dn2"></a><span class="paranum">415</span>. <span class="bld">Nimmajjathā</span>ti <a name="P2.0446"></a> niravasesato majjatha sodhetha. Taṃ pana tassa tassa gūthassa tathā sodhanaṃ apanayanaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘apanethā’’</span>ti.</p>
  1458. <p class="bodytext"><span class="bld">Asucī</span>ti asuddho, so pana yasmā manavaḍḍhanako manoharo na hoti, tasmā āha <span class="bld">‘‘amanāpo’’</span>ti. Asucisaṅkhātaṃ asucibhāgataṃ attano sabhāvataṃ gato pattoti <span class="bld">asucisaṅkhāto</span>ti āha <span class="bld">‘‘asucikoṭṭhāsabhūto’’</span>ti. <span class="bld">Duggandho</span>ti duṭṭhagandho aniṭṭhagandho, so pana na yo koci, atha kho pūtigandhoti āha <span class="bld">‘‘kuṇapagandho’’</span>ti. <span class="bld">Jigucchitabbayutto</span>ti hīḷitabbayutto. <span class="bld">Paṭikūlo</span> ghānindriyassa paṭikūlarūpo. <span class="bld">Ubbādhatī</span>ti uparūpari bādhati. <span class="bld">Manussānaṃ gandho…pe… bādhati</span> ativiya asucisabhāvattā, asucimhiyeva jātasaṃvaddhanabhāvato, devānañca ghānapasādassa tikkhavisadabhāvato.</p>
  1459. <p class="bodytext"><a name="para416"></a><a name="para416_dn2"></a><span class="paranum">416</span>. <span class="bld">Dūre nibbattā</span> paranimmitavasavattiādayo.</p>
  1460. <p class="bodytext"><a name="para419"></a><a name="para419_dn2"></a><span class="paranum">419</span>. <span class="bld">Sundaradhamme</span>ti sobhanaguṇe. <span class="bld">Sugatisukha</span>nti sugati ceva tappariyāpannaṃ sukhañca.</p>
  1461. <p class="subhead">Gabbhinīupamāvaṇṇanā</p>
  1462. <p class="bodytext"><a name="para420"></a><a name="para420_dn2"></a><span class="paranum">420</span>. Puññakammato <a name="M2.0353"></a> eti uppajjatīti <span class="bld">ayo,</span> sukhaṃ. Tappaṭipakkhato <span class="bld">anayo,</span> dukkhaṃ<a name="V2.0326"></a>. <span class="bld">Apakka</span>nti na siddhaṃ na niṭṭhānappattaṃ. <span class="bld">Na paripācenti</span> na niṭṭhānaṃ pāpenti. <span class="bld">Na upacchindanti</span> attavinipātassa sāvajjabhāvato. <span class="bld">Āgamentī</span>ti udikkhanti. <span class="bld">Nibbisa</span>nti yassa pana taṃ kammaphalaṃ nibbisanto niyuñjanto, <span class="bld">nibbisa</span>nti vā nibbesaṃ vetanaṃ paṭikaṅkhanto bhatapuriso yathā.</p>
  1463. <p class="bodytext"><a name="para421"></a><a name="para421_dn2"></a><span class="paranum">421</span>. <span class="bld">Ubbhinditvā</span>ti upasaggena padavaḍḍhanamattanti āha <span class="bld">‘‘bhinditvā’’</span>ti.</p>
  1464. <p class="subhead">Supinakaupamāvaṇṇanā</p>
  1465. <p class="bodytext"><a name="para422"></a><a name="para422_dn2"></a><span class="paranum">422</span>. <span class="bld">‘‘Nikkhamantaṃ vā pavisantaṃ vā jīva’’</span>nti idaṃ tassa ajjhāsayavasena vuttaṃ. So hi ‘‘sattānaṃ supinadassanakāle <a name="P2.0447"></a> attabhāvato jīvo bahi nikkhamitvā taṃtaṃārāmarāmaṇeyyakadassanādivasena ito cito ca paribbhamitvā punadeva attabhāvaṃ anupavisatī’’ti evaṃ pavattamicchāgāhavipallattacitto. Athassa thero khuddakāya āṇiyā vipulaṃ āṇiṃ nīharanto viya jīvasamaññāmukhena ucchedadiṭṭhiṃ nīharitukāmo ‘‘api nu tā tuyhaṃ jīvaṃ passanti pavisantaṃ vā nikkhamantaṃ vā’’ti āha. Yattha pana tathārūpā jīvasamaññā, taṃ dassento <span class="bld">‘‘cittācāraṃ jīvanti gahetvā āhā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  1466. <p class="bodytext"><a name="para423"></a><a name="para423_dn2"></a><span class="paranum">423</span>. <span class="bld">Veṭhetvā</span>ti vekhadānasaṅkhepena veṭhetvā. <span class="bld">Cavanakāle</span>ti cavanassa cutiyā pattakāle, na cavamānakāle. <span class="bld">Rūpakkhandhamattamevā</span>ti katipayarūpadhammasaṅghātamattameva. Utusamuṭṭhānarūpadhammasamūhamattameva hi tadā labbhati, matta-saddo vā visesanivattiattho, tena kammajāditisantatirūpavisesaṃ nivatteti. <span class="bld">Appavattā hontī</span>ti appavattikā honti, na upalabbhatīti attho. Viññāṇe pana jīvasaññī, tasmā <span class="bld">‘‘viññāṇakkhandho gacchatī’’</span>ti āha, tattha anupalabbhanatoti adhippāyo.</p>
  1467. <p class="subhead">Santattaayoguḷaupamāvaṇṇanā</p>
  1468. <p class="bodytext"><a name="para424"></a><a name="para424_dn2"></a><span class="paranum">424</span>. <span class="bld">Vūpasantateja</span>nti vigatusmaṃ.</p>
  1469. <p class="bodytext"><a name="para425"></a><a name="para425_dn2"></a><span class="paranum">425</span>. <span class="bld">Āmato</span>ti ettha <span class="bld">ā</span>-saddo āmisa-saddo viya upaḍḍhapariyāyoti āha <span class="bld">‘‘addhamato’’</span>ti, <span class="bld">āmato</span>ti vā īsaṃ darathena <a name="M2.0354"></a> usmanā yuttamaraṇo marantoti attho. Mīyamāno hi <a name="V2.0327"></a> avigatusmo hoti, na mato viya vigatusmo. Tenāha <span class="bld">‘‘marituṃ āraddho hotī’’</span>ti. Tathā <a name="P2.0448"></a> rūpassa <span class="bld">odhunanaṃ</span> nāmassa orato parivattanamevāti āha <span class="bld">‘‘orato karothā’’</span>ti. Orato kātukāmassa pana saṃparivattanaṃ <span class="bld">sandhunanaṃ,</span> taṃ pana parato karaṇanti āha <span class="bld">‘‘parato karothā’’</span>ti. Paramukhaṃ katassa ito cito parivattanaṃ <span class="bld">niddhunana</span>nti āha <span class="bld">‘‘aparāparaṃ karothā’’</span>ti. Indriyāni aparibhinnānīti adhippāyena <span class="bld">‘‘tañcāyatanaṃ na paṭisaṃvedetī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
  1470. <p class="subhead">Saṅkhadhamaupamāvaṇṇanā</p>
  1471. <p class="bodytext"><a name="para426"></a><a name="para426_dn2"></a><span class="paranum">426</span>. Saṅkhaṃ dhamati, dhamāpetīti vā <span class="bld">saṅkhadhamo. </span> <span class="bld">Upalāpetvā</span>ti uparūpari saddayogavasena sallāpetvā, saddayuttaṃ katvāti attho. Taṃ pana atthato dhamanamevāti āha <span class="bld">‘‘dhamitvā’’</span>ti.</p>
  1472. <p class="subhead">Aggikajaṭilaupamāvaṇṇanā</p>
  1473. <p class="bodytext"><a name="para428"></a><a name="para428_dn2"></a><span class="paranum">428</span>. Āhito aggi etassa atthīti <span class="bld">aggiko,</span> svāssa aggikabhāvo yasmā aggihutamālāvedisampādanehi ceva indhanadhūmabarihisasappitelūpaharaṇehi balipupphadhūmagandhādiupahārehi ca tassa payirupāsanāya icchito, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘aggiparicārako’’</span>ti. <span class="bld">Āyuṃ pāpuṇāpeyya</span>nti yathā cirajīvī hoti, evaṃ āyuṃ pacchimavayaṃ pāpeyyaṃ. <span class="bld">Vaḍḍhiṃ gameyya</span>nti sarīrāvayave, guṇāvayave ca phātiṃ pāpeyyaṃ. <span class="bld">Araṇī yugaḷa</span>nti uttarāraṇī, adharāraṇīti araṇīdvayaṃ.</p>
  1474. <p class="bodytext"><a name="para429"></a><a name="para429_dn2"></a><span class="paranum">429</span>. <span class="bld">Eva</span>nti ‘‘bālo pāyāsirājañño’’tiādippakārena. <span class="bld">Tayā</span>ti theraṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Vuttayuttakāraṇamakkhalakkhaṇenā</span>ti vuttayuttakāraṇassa makkhanasabhāvena. <span class="bld">Yugaggāhalakkhaṇenā</span>ti samadhuraggahaṇalakkhaṇena. <span class="bld">Palāsenā</span>ti palāsetīti palāso, parassa guṇe uttaritare ḍaṃsitvā viya chaḍḍento attano guṇehi same karotīti <a name="P2.0449"></a> attho. Samakaraṇaraso hi palāso, tena palāsena.</p>
  1475. <p class="subhead">Dvesatthavāhaupamāvaṇṇanā</p>
  1476. <p class="bodytext"><a name="para430"></a><a name="para430_dn2"></a><span class="paranum">430</span>. <span class="bld">Haritakapatta</span>nti <a name="M2.0355"></a> haritabbapattaṃ, appapattanti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘antamaso’’</span>tiādi. <span class="bld">Sannaddhadhanukalāpa</span>nti ettha <span class="bld">kalāpa</span>nti tūṇīramāha, tañca sannayhato dhanunā vinā na sannayhatīti āha <a name="V2.0328"></a> <span class="bld">‘‘sannaddhadhanukalāpa’’</span>nti. <span class="bld">Āsittodakāni vaṭumānī</span>ti gamanamaggā ceva taṃtaṃudakamaggā ca sammadeva devena phuṭṭhattā tahaṃ tahaṃ paggharitaudaka sandamānaudakā. Tenāha <span class="bld">‘‘paripuṇṇasalilā maggā ca kandarā cā’’</span>ti.</p>
  1477. <p class="bodytext"><span class="bld">Yathābhatenā</span>ti sakaṭesu yathāṭhapitena, yathā ‘‘amma ito karohī’’ti vutte ṭhapesīti attho karaṇakiriyāya kiriyāsāmaññavācībhāvato. Tasmā <span class="bld">yathāropitena, yathāgahitenāti attho</span> vutto.</p>
  1478. <p class="subhead">Akkhadhuttakaupamāvaṇṇanā</p>
  1479. <p class="bodytext"><a name="para434"></a><a name="para434_dn2"></a><span class="paranum">434</span>. <span class="bld">Parājayaguḷa</span>nti yena guḷena, yāya salākāya ṭhitāya ca parājayo hoti, taṃ adassanaṃ gamento <span class="bld">gilati.</span> <span class="bld">Pajjohana</span>nti pakārehi juhanakammaṃ. Taṃ pana balidānavasena karīyatīti āha <span class="bld">‘‘balikamma’’</span>nti.</p>
  1480. <p class="subhead">Sāṇabhārikaupamāvaṇṇanā</p>
  1481. <p class="bodytext"><a name="para436"></a><a name="para436_dn2"></a><span class="paranum">436</span>. <span class="bld">Gāmapatta</span>nti gāmo eva hutvā āpajjitabbaṃ, suññabhāvena anāvasitabbaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘vuṭṭhitagāmapadeso’’</span>ti. <span class="bld">Gāmapada</span>nti yathā purisassa pādanikkhittaṭṭhānaṃ adhigataparicchedaṃ ‘‘pada’’nti vuccati, evaṃ gāmavāsīhi āvasitaṭṭhānaṃ adhigatanivutthāgāraṃ ‘‘gāmapada’’nti vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘ayamevattho’’</span>ti. <span class="bld">Susannaddho</span>ti <a name="P2.0450"></a> sukhena gahetvā gamanayogyatāvasena suṭṭhu sajjito. Taṃ pana susajjanaṃ suṭṭhu bandhanavasenevāti āha <span class="bld">‘‘subaddho’’</span>ti.</p>
  1482. <p class="bodytext">Ayādīnampi lohabhāve satipi loha-saddo sāsane tambalohe niruḷhoti āha <span class="bld">‘‘lohanti tambaloha’’</span>nti.</p>
  1483. <p class="subhead">Saraṇagamanavaṇṇanā</p>
  1484. <p class="bodytext"><a name="para437"></a><a name="para437_dn2"></a><span class="paranum">437</span>. <span class="bld">Abhiraddho</span>ti <a name="M2.0356"></a> ārādhitacitto, sāsanassa ārādhitacittatā pasīdanavasenāti āha <span class="bld">‘‘abhippasanno’’</span>ti. <span class="bld">Pañhupaṭṭhānānī</span>ti pañhesu upaṭṭhānāni mayā pucchitatthesu tumhākaṃ vissajjanavasena ñāṇupaṭṭhānāni.</p>
  1485. <p class="subhead">Yaññakathāvaṇṇanā</p>
  1486. <p class="bodytext"><a name="para438"></a><a name="para438_dn2"></a><span class="paranum">438</span>. <span class="bld">Saṅghāta</span>nti <a name="V2.0329"></a> <span class="bld">saṃ</span>-saddo padavaḍḍhanamattanti āha <span class="bld">‘‘ghāta’’</span>nti. <span class="bld">Vipākaphalenā</span>ti sadisaphalena. <span class="bld">Mahapphalo na hoti</span> gavādipāṇaghātena upakkiliṭṭhabhāvato. <span class="bld">Guṇānisaṃsenā</span>ti uddayaphalena. <span class="bld">Ānubhāvajutiyā</span>ti paṭipakkhavigamanajanitena sabhāvasaṅkhātena tejena. <span class="bld">Na mahājutiko hoti</span> aparisuddhabhāvato. <span class="bld">Vipākavipphāratāyā</span>ti vipākaphalassa vipulatāya, pāripūriyāti attho. <span class="bld">Duṭṭhukhette</span>ti usabhādidosehi dūsitakhette, taṃ pana vappābhāvato asāraṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘nissārakhette’’</span>ti. <span class="bld">Dubbhūme</span>ti kucchitabhūmibhāge, svāssa kucchitabhāvo asāratāya vā siyā ninnatādidosavasena vā. Tattha paṭhamo pakkho paṭhamapadena dassitoti itaraṃ dassento <span class="bld">‘‘visamabhūmibhāge’’</span>ti āha. Daṇḍābhighātādinā <span class="bld">chinnabhinnāni. Pūtīnī</span>ti gomayalepadānādisukhena asukkhāpitattā pūtibhāvaṃ gatāni. Tāni pana yasmā sāravantāni na honti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘nissārānī’’</span>ti. <span class="bld">Vātātapahatānī</span>ti vātena ca ātapena ca vinaṭṭhabījasāmatthiyāni. Tenāha <span class="bld">‘‘pariyādinnatejānī’’</span>ti. Yaṃ <a name="P2.0451"></a> yathājātavīhiādigatena taṇḍulena aṅkuruppādanayogyabījasāmatthiyaṃ, taṃ <span class="bld">taṇḍulasāro,</span> tassa <span class="bld">ādānaṃ</span> gahaṇaṃ tathāuppajjanameva. <span class="bld">Etāni</span> pana bījāni <span class="bld">na tādisāni</span> khaṇḍādidosavantatāya. Dhārāya khette <span class="bld">anuppavesanaṃ</span> nāma vassanameva, taṃ paṭikkhepavasena dassento āha <span class="bld">‘‘na sammā vasseyyā’’</span>ti. <span class="bld">Aṅkuramūlapattādīhī</span>ti cettha aṅkurakandādīhi <span class="bld">uddhaṃ vuddhiṃ,</span> mūlajaṭādīhi <span class="bld">heṭṭhā viruḷhiṃ,</span> pattapupphādīhi <span class="bld">samantato ca vepulla</span>nti yojanā.</p>
  1487. <p class="bodytext"><span class="bld">Aparūpaghātenā</span>ti paresaṃ vibādhanena. <span class="bld">Uppannapaccayato</span>ti nibbattitaghāsacchādanādideyyadhammato. Gavādighātenapi hi tattha paṭiggāhakānaṃ ghāso saṅkīyati. <span class="bld">‘‘Aparūpaghātitāyā’’</span>ti idaṃ sīlavantatāya kāraṇavacanaṃ<a name="M2.0357"></a>. <span class="bld">Guṇātireka</span>nti guṇātirittaṃ, sīlādilokuttaraguṇehi visiṭṭhanti attho. <span class="bld">Vipulā</span>ti saddhāsampadādivasena uḷārā.</p>
  1488. <p class="subhead">Uttaramāṇavavatthuvaṇṇanā</p>
  1489. <p class="bodytext"><a name="para439"></a><a name="para439_dn2"></a><span class="paranum">439</span>. Atha kho tehi sakuṇḍakehi taṇḍulehi siddhaṃbhattaṃ uttaṇḍulameva hotīti āha <span class="bld">‘‘uttaṇḍulabhatta’’</span>nti. <span class="bld">Bilaṅgaṃ</span> vuccati āranālaṃ bilaṅgato nibbattanato, tadeva kañjiyato jātanti <span class="bld">kañjiyaṃ,</span> taṃ dutiyaṃ etassāti <span class="bld">bilaṅgadutiyaṃ,</span> taṃ <span class="bld">‘‘kañjikadutiya’’</span>nti ca vuttaṃ. <span class="bld">Dhorakānī</span>ti dhoviyāni. Yasmā thūlatarānipi ‘‘thūlānī’’ti vattabbataṃ arahanti, tasmā <span class="bld">‘‘thūlāni</span> <a name="V2.0330"></a> <span class="bld">cā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Guḷadasānī</span>ti suttānaṃ thūlatāya, kañjikassa bahalatāya ca piṇḍitadasāni. Tenāha <span class="bld">‘‘puñjapuñja…pe… dasānī’’</span>ti. <span class="bld">Anuddisatī</span>ti anu anu katheti.</p>
  1490. <p class="bodytext"><a name="para440"></a><a name="para440_dn2"></a><span class="paranum">440</span>. <span class="bld">Asakkacca</span>nti na sakkaccaṃ anādarakāraṃ, taṃ pana <a name="P2.0452"></a> kammaphalasaddhāya abhāvena hotīti āha <span class="bld">‘‘saddhāvirahita’’</span>nti. <span class="bld">Acittīkata</span>nti cittīkārapaccupaṭṭhāpanavasena na cittīkataṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘cittīkāravirahita’’</span>ntiādi. Cittīkārarahitaṃ vā <span class="bld">acittīkataṃ,</span> yathā kataṃ paresaṃ vimhayāvahaṃ hoti, tathā akataṃ. Cittassa uḷārapaṇītabhāvo pana asakkaccadāneneva bādhito. <span class="bld">Apaviddha</span>nti chaḍḍanīyadhammaṃ viya apaviddhaṃ katvā, etena tasmiṃ dāne gāravākaraṇaṃ vadati. <span class="bld">Serīsakaṃ nāmā</span>ti ‘‘serīsaka’’nti evaṃ nāmakaṃ. <span class="bld">Tuccha</span>nti parijanaparicchedavirahato rittaṃ.</p>
  1491. <p class="subhead">Pāyāsidevaputtavaṇṇanā</p>
  1492. <p class="bodytext"><a name="para441"></a><a name="para441_dn2"></a><span class="paranum">441</span>. <span class="bld">Tassānubhāvenā</span>ti tassa dānassa ānubhāvena. <span class="bld">Sirīsarukkho</span>ti pabhassarakhandhaviṭapasākhāpalāsasampanno manuññadassano dibbo sirīsarukkho. <span class="bld">Aṭṭhāsī</span>ti phalassa kammasarikkhataṃ dassento <span class="bld">vimānadvāre</span> nibbattitvā aṭṭhāsi. <span class="bld">Pubbāciṇṇavasenā</span>ti purimajātiyaṃ tattha nivāsaparicayanavasena. Na kevalaṃ pubbāciṇṇavaseneva, atha kho utusukhumavasena pīti dassento <span class="bld">‘‘tattha kirassa utusukhaṃ hotī’’</span>ti āha.</p>
  1493. <p class="bodytext"><span class="bld">So</span>ti <a name="M2.0358"></a> uttaro māṇavo. Yadi asakkaccaṃ dānaṃ datvā pāyāsi tattha nibbatto, pāyāsissa paricārikā sakkaccaṃ dānaṃ datvā kathaṃ tattha nibbattāti āha <span class="bld">‘‘pāyāsissa panā’’</span>ti. <span class="bld">Nikantivasenā</span>ti pāyāsimhi sāpekkhāvasena, pubbepi vā tattha nivutthapubbatāya. <span class="bld">Disācārikavimāna</span>nti ākāsaṭṭhaṃ hutvā disāsu vicaraṇakavimānaṃ, na rukkhapabbatasikharādisambandhaṃ. <span class="bld">Vaṭṭaniaṭaviya</span>nti vimānavīthiyanti.</p>
  1494. <p class="centered">Pāyāsirājaññasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā.</p>
  1495. <p class="centered">Niṭṭhitā ca mahāvaggaṭṭhakathāya līnatthappakāsanā.</p>
  1496. <p class="centered">Mahāvaggaṭīkā niṭṭhitā.</p>
  1497. </body>