| 1234567891011121314151617181920212223242526272829303132333435363738394041424344454647484950515253545556575859606162636465666768697071727374757677787980818283848586878889909192939495969798991001011021031041051061071081091101111121131141151161171181191201211221231241251261271281291301311321331341351361371381391401411421431441451461471481491501511521531541551561571581591601611621631641651661671681691701711721731741751761771781791801811821831841851861871881891901911921931941951961971981992002012022032042052062072082092102112122132142152162172182192202212222232242252262272282292302312322332342352362372382392402412422432442452462472482492502512522532542552562572582592602612622632642652662672682692702712722732742752762772782792802812822832842852862872882892902912922932942952962972982993003013023033043053063073083093103113123133143153163173183193203213223233243253263273283293303313323333343353363373383393403413423433443453463473483493503513523533543553563573583593603613623633643653663673683693703713723733743753763773783793803813823833843853863873883893903913923933943953963973983994004014024034044054064074084094104114124134144154164174184194204214224234244254264274284294304314324334344354364374384394404414424434444454464474484494504514524534544554564574584594604614624634644654664674684694704714724734744754764774784794804814824834844854864874884894904914924934944954964974984995005015025035045055065075085095105115125135145155165175185195205215225235245255265275285295305315325335345355365375385395405415425435445455465475485495505515525535545555565575585595605615625635645655665675685695705715725735745755765775785795805815825835845855865875885895905915925935945955965975985996006016026036046056066076086096106116126136146156166176186196206216226236246256266276286296306316326336346356366376386396406416426436446456466476486496506516526536546556566576586596606616626636646656666676686696706716726736746756766776786796806816826836846856866876886896906916926936946956966976986997007017027037047057067077087097107117127137147157167177187197207217227237247257267277287297307317327337347357367377387397407417427437447457467477487497507517527537547557567577587597607617627637647657667677687697707717727737747757767777787797807817827837847857867877887897907917927937947957967977987998008018028038048058068078088098108118128138148158168178188198208218228238248258268278288298308318328338348358368378388398408418428438448458468478488498508518528538548558568578588598608618628638648658668678688698708718728738748758768778788798808818828838848858868878888898908918928938948958968978988999009019029039049059069079089099109119129139149159169179189199209219229239249259269279289299309319329339349359369379389399409419429439449459469479489499509519529539549559569579589599609619629639649659669679689699709719729739749759769779789799809819829839849859869879889899909919929939949959969979989991000100110021003100410051006100710081009101010111012101310141015101610171018101910201021102210231024102510261027102810291030103110321033103410351036103710381039104010411042104310441045104610471048104910501051105210531054105510561057105810591060106110621063106410651066106710681069107010711072107310741075107610771078107910801081108210831084108510861087108810891090109110921093109410951096109710981099110011011102110311041105110611071108110911101111111211131114111511161117111811191120112111221123112411251126112711281129113011311132113311341135113611371138113911401141114211431144114511461147114811491150115111521153115411551156115711581159116011611162116311641165116611671168116911701171117211731174117511761177117811791180118111821183118411851186118711881189119011911192119311941195119611971198119912001201120212031204120512061207120812091210121112121213121412151216121712181219122012211222122312241225122612271228122912301231123212331234123512361237123812391240124112421243124412451246124712481249125012511252125312541255125612571258125912601261126212631264126512661267126812691270127112721273127412751276127712781279128012811282128312841285128612871288128912901291129212931294129512961297129812991300130113021303130413051306130713081309131013111312131313141315131613171318131913201321132213231324132513261327132813291330133113321333133413351336133713381339134013411342134313441345134613471348134913501351135213531354135513561357135813591360136113621363136413651366136713681369137013711372137313741375137613771378137913801381138213831384138513861387138813891390139113921393139413951396139713981399140014011402140314041405140614071408140914101411141214131414141514161417141814191420142114221423142414251426142714281429143014311432143314341435143614371438143914401441144214431444144514461447144814491450145114521453145414551456145714581459146014611462146314641465146614671468146914701471147214731474147514761477147814791480148114821483148414851486148714881489149014911492149314941495149614971498149915001501150215031504150515061507150815091510151115121513 |
- <body>
- <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
- <p class="nikaya">Abhidhammapiṭake</p>
- <p class="chapter">Pañcapakaraṇa-anuṭīkā</p>
- <p class="chapter">Dhātukathāpakaraṇa-anuṭīkā</p>
- <p class="subhead">Ganthārambhavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Dhātukathāpakaraṇadesanāya <a name="M0.0001"></a><a name="V0.0001"></a> desadesakaparisāpadesā vuttappakārā evāti kālāpadesaṃ dassento <span class="bld">‘‘dhātukathāpakaraṇaṃ desento’’</span>tiādimāha. ‘‘Tasseva anantaraṃ adesayī’’ti hi iminā vibhaṅgānantaraṃ dhātukathā desitāti tassā desanākālo apadiṭṭho hoti. Ye pana ‘‘vibhaṅgānantaraṃ <a name="V0.0002"></a> kathāvatthupakaraṇaṃ desita’’nti vadanti, tesaṃ vādaṃ paṭikkhipanto <span class="bld">‘‘vibhaṅgānantaraṃ…pe… dassetu’’</span>nti āha.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kāmā te paṭhamā senā’’tiādivacanato (su. ni. 438; mahāni. 28; cūḷani. nandamāṇavapucchāniddesa 47) kilesaviddhaṃsanampi devaputtamārassa balavidhamananti sakkā vattuṃ, ‘‘appavattikaraṇavasena kilesābhisaṅkhāramārāna’’nti pana vuccamānattā khantibalasaddhābalādiānubhāvena ussāhaparisābalabhañjanameva devaputtamārassa balaviddhaṃsanaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Visayātikkamanaṃ</span> kāmadhātusamatikkamo. <span class="bld">Samudayappahānapariññāvasenā</span>ti pahānābhisamayapariññābhisamayānaṃ vasena. Nanu cetaṃ pañcannaṃ mārānaṃ bhañjanaṃ sāvakesupi labbhatevāti codanaṃ manasi katvā āha <span class="bld">‘‘parūpanissayarahita’’</span>ntiādi. Vīrassa bhāvo vīriyanti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘mahāvīriyoti mahāvīro’’</span>ti. Mahāvīriyatā ca paripuṇṇavīriyapāramitāya caturaṅgasamannāgatavīriyādhiṭṭhānena <a name="M0.0002"></a> anaññasādhāraṇacatubbidhasammappadhānasampattiyā ca veditabbā. Tato eva hissa vīriyāhānisiddhipīti.</p>
- <p class="bodytext">Khandhādike dhamme adhiṭṭhāya nissāya visayaṃ katvā abhidhammakathā pavattāti āha <span class="bld">‘‘abhidhammakathādhiṭṭhānaṭṭhena vā’’</span>ti. <span class="bld">Tesaṃ kathanato</span>ti tesaṃ khandhādīnaṃ kathābhāvato. Etena atthavisesasannissayo byañjanasamudāyo pakaraṇanti vuttaṃ hoti. Atha vā dhātuyo kathīyanti ettha, etena vāti <span class="bld">dhātukathā,</span> tathāpavatto byañjanatthasamudāyo. Yadi evaṃ sattannampi pakaraṇānaṃ dhātukathābhāvo āpajjatīti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘yadipī’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">sātisaya</span>nti savisesaṃ vicittātirekavasena anavasesato ca desanāya pavattattā. Tathā hi vuttaṃ ‘‘sabbāpi dhammasaṅgaṇī dhātukathāya mātikā’’ti (dhātu. 5). Tenevāha <span class="bld">‘‘ekadesakathanameva hi aññattha kata’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni sāsane yesu dhātu-saddo niruḷho, tesaṃ vasena aññehipi asādhāraṇaṃ imassa pakaraṇassa dhātukathābhāvaṃ dassento <span class="bld">‘‘khandhāyatanadhātūhi vā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti khandhāyatanadhātūsu. Mahanto pabhedānugato visayo etāsanti <span class="bld">mahāvisayā,</span> dhātuyo, na khandhāyatanāni appatarapadattā. Yena vā sabhāvena dhammā saṅgahāsaṅgahasampayogavippayogehi uddesaniddese labhanti, so sabhāvo dhātu. Sā dhātu idha sātisayaṃ desitāti savisesaṃ dhātuyā kathanato idaṃ pakaraṇaṃ <span class="bld">‘‘dhātukathā’’</span>ti vuttaṃ. Sabhāvattho hi ayaṃ dhātu-saddo ‘‘dhātuso, bhikkhave<a name="V0.0003"></a>, sattā saṃsandantī’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.98) viya. <span class="bld">Dhātubheda</span>nti dhātuvibhāgaṃ. Pakaraṇanti vacanaseso. Kuto pakaraṇa-saddo labbhatīti āha <span class="bld">‘‘sattannaṃ pakaraṇānaṃ kamena vaṇṇanāya pavattattā’’</span>ti. <span class="bld">Tena yojanaṃ katvā</span>ti tena pakaraṇa-saddena ‘‘dhātukathāva pakaraṇaṃ dhātukathāpakaraṇa’’nti yojanaṃ katvā. <span class="bld">Taṃ dīpana</span>nti taṃ dhātukathāpakaraṇassa atthadīpanaṃ, atthadīpanākārena pavattaṃ vaṇṇanaṃ. ‘‘Atthaṃ dīpayissāmī’’ti vatvā ‘‘taṃ suṇāthā’’ti vadanto sotadvārānusārena tattha upadhāraṇe niyojetīti āha <span class="bld">‘‘taṃdīpanavacanasavanena upadhārethāti attho’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Ganthārambhavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">1. Mātikāvaṇṇanā</p>
- <p class="subhead">1. Nayamātikāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. <span class="bld">Cuddasavidhenā</span>ti <a name="M0.0003"></a><a name="V0.0004"></a> cuddasappakārena, cuddasahi padehīti attho. Tattha ‘‘saṅgaho asaṅgaho’’ti idamekaṃ padaṃ, tathā ‘‘sampayogo vippayogo’’ti. ‘‘Saṅgahitena sampayuttaṃ vippayutta’’ntiādīni pana tīṇi tīṇi padāni ekekaṃ padaṃ. Itaresu padavibhāgo suviññeyyova. <span class="bld">Etehī</span>ti saṅgahādippakārehi. Nayanaṃ pāpanaṃ, taṃ pana pavattanaṃ ñāpanañca hotīti ‘‘pavattīyati ñāyantī’’ti ca dvidhāpi attho vutto. Nayā eva uddisiyamānā mātikā. Atthadvayepi pavattanañāṇakiriyānaṃ karaṇabhāvena saṅgahādippakārā nayāti vuttā. Tenāha <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘iminā saṅgahādikena nayenā’’ti (dhātu. aṭṭha. 1). <span class="bld">Padāna</span>nti atthadīpakānaṃ vacanānaṃ. Pajjati etena atthoti hi padaṃ. <span class="bld">Padāna</span>nti ca saṃsāmisambandhe sāmivacanaṃ, <span class="bld">pakaraṇassā</span>ti pana avayavāvayavīsambandhe.</p>
- <p class="subhead">2. Abbhantaramātikāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. <span class="bld">Tadatthānī</span>ti paṭiccasamuppādatthāni. Paṭicca samuppajjati saṅkhārādikaṃ etasmāti hi paṭiccasamuppādo, paccekaṃ avijjādiko paccayadhammo. Tathā hi vuttaṃ saṅkhārapiṭake ‘‘dvādasa paccayā, dvādasa paṭiccasamuppādā’’ti. <span class="bld">Tesa</span>nti khandhādīnaṃ. <span class="bld">Tathādassitāna</span>nti gaṇanuddesavibhāgamattena dassitānaṃ. Kasmā panettha paṭiccasamuppādo dvādasabhāveneva gahito, nanu tattha bhavo kammabhavādibhedena, sokādayo ca sarūpatoyeva idha pāḷiyaṃ gahitāti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘tatthā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti tasmiṃ ‘‘pañcavīsādhikena padasatenā’’ti evaṃ vutte aṭṭhakathāvacane. Kammabhavassa bhāvanabhāvena, upapattibhavassa bhavanabhāvena. Padatthato pana kammabhavo <a name="V0.0005"></a> bhavati etasmāti bhavo, itaro bhavati, bhavanaṃ vāti. <span class="bld">Tannidānadukkhabhāvenā</span>ti jarāmaraṇanidānadukkhabhāvena.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sabbāpi dhammasaṅgaṇī dhātukathāya mātikā’’ti idampi dhātukathāya mātikākittanamevāti ‘‘sabbāpi…pe… mātikāti ayaṃ dhātukathāmātikāto bahiddhā vuttā’’ti vacanaṃ asambhāvento <span class="bld">‘‘atha vā’’</span>tiādimāha<a name="M0.0004"></a>. <span class="bld">Pakaraṇantaragatā vuttā</span> dhātukathāya mātikābhāvenāti attho. Kāmañcettha mātikābhāvena vuttā, pakaraṇantaragatattā pana aññato gahetabbarūpā ito bahibhūtā nāma honti, sarūpato gahitāva pañcakkhandhātiādikā abbhantarā. Tenāha <span class="bld">‘‘sarūpato dassetvā ṭhapitattā’’</span>ti. <span class="bld">Mātikāya asaṅgahitattā</span>ti mātikāya sarūpena asaṅgahitattā, na aññathā. Na hi mātikāya asaṅgahito koci padattho atthi. <span class="bld">Vikiṇṇabhāvenā</span>ti khandhavibhaṅgādīsu visuṃ visuṃ kiṇṇabhāvena visaṭabhāvena.</p>
- <p class="subhead">3. Nayamukhamātikāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. <span class="bld">Nayānaṃ</span> saṅgahādippakāravisesānaṃ <span class="bld">pavatti</span> desanā, tassā viniggamaṭṭhānatāya <span class="bld">dvāraṃ</span>. Yathāvuttadhammā yathārahaṃ khandhāyatanadhātuyo arūpino ca khandhāti <span class="bld">tesaṃ uddeso nayamukhamātikā</span>. Tenāha ‘‘nayāna’’ntiādi. Viyujjanasīlā, viyogo vā etesaṃ atthīti viyogino, tathā sahayogino, saṅgahāsaṅgahadhammā ca viyogīsahayogīdhammā <span class="bld">ca saṅgahā…pe… dhammā,</span> saṅgaṇhanāsaṅgaṇhanavasena viyujjanasaṃyujjanavasena ca pavattanakasabhāvāti attho. <span class="bld">Cuddasapī</span>tiādinā tamevatthaṃ pākaṭataraṃ karoti. <span class="bld">Yehī</span>ti yehi khandhādīhi arūpakkhandhehi ca. <span class="bld">Te cattāro</span>ti te saṅgahādayo cattāro. <span class="bld">Saccādīhipī</span>ti saccaindriyapaṭiccasamuppādādīhipi saha. <span class="bld">Yathāsambhava</span>nti sambhavānurūpaṃ, yaṃ yaṃ padaṃ saṅgahito asaṅgahitoti ca vattuṃ yuttaṃ, taṃ tanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">So panā</span>ti saṅgahāsaṅgaho. <span class="bld">Saṅgāhakabhūtehī</span>ti saṅgahaṇakiriyāya kattubhūtehi. <span class="bld">Tehī</span>ti saccādīhi. <span class="bld">Na saṅgahabhūtehī</span>ti saṅgahaṇakiriyāya karaṇabhūtehi saccādīhi saṅgahāsaṅgaho na vutto. Tatthāpi hi khandhāyatanadhātuyo eva karaṇabhūtāti dasseti. <span class="bld">Khandhādīheva saṅgahehī</span>ti khandhādīhiyeva saṅgaṇhanakiriyāya karaṇabhūtehi, ‘‘khandhasaṅgahena saṅgahitā, āyatanasaṅgahena asaṅgahitā<a name="V0.0006"></a>, dhātusaṅgahena asaṅgahitā, te dhammā catūhi khandhehi, dvīhāyatanehi, aṭṭhahi dhātūhi asaṅgahitā’’ti saṅgahāsaṅgaho niyametvā vutto. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā saccādīni saṅgāhakabhāvena vuttāni, na saṅgahabhāvena, khandhādīniyeva ca saṅgahabhāvena vuttāni, tasmā.</p>
- <p class="bodytext">Kasmā <a name="M0.0005"></a> panettha saccādayo saṅgahavasena na vuttāti? Tathādesanāya asambhavato. Na hi sakkā rūpakkhandhādīnaṃ samudayasaccādīhi, saññādīnaṃ vā indriyādīhi saṅgahanayena pucchituṃ vissajjituṃ vāti. Tathā ariyaphalādīsu uppannavedanādīnaṃ saccavinimuttatāya ‘‘vedanākkhandho katihi saccehi saṅgahito’’ti pucchitvāpi ‘‘ekena saccena saṅgahito’’tiādinā niyametvā saṅgahaṃ dassetuṃ na sakkāti. <span class="bld">Yathāsambhava</span>nti yehi sampayogo, yehi ca vippayogo, tadanurūpaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpaṃ rūpena nibbānena vā vippayuttaṃ na hoti, nibbānaṃ vā rūpena</span>. Kasmā? Sampayuttanti anāsaṅkanīyasabhāvattā. Catunnañhi khandhānaṃ aññamaññaṃ sampayogībhāvato ‘‘rūpanibbānehipi so atthi natthī’’ti siyā āsaṅkā, tasmā tesaṃ itarehi, itaresañca tehi vippayogo vuccati, na pana rūpassa rūpena, nibbānena vā, nibbānassa vā rūpena katthaci sampayogo atthīti tadāsaṅkābhāvato vippayogopi rūpassa rūpanibbānehi, nibbānassa vā tena na vuccati, arūpakkhandhehiyeva pana vuccatīti āha <span class="bld">‘‘catūhevā’’</span>tiādi. <span class="bld">Anārammaṇassa</span> cakkhāyatanādikassa. <span class="bld">Anārammaṇaanārammaṇamissakehī</span>ti anārammaṇena sotāyatanādinā anārammaṇamissakena ca dhammāyatanādinā. <span class="bld">Missakassa</span> dhammāyatanādikassa. Anārammaṇaanārammaṇamissakehi na hotīti yojetabbaṃ. Yesaṃ pana yehi hoti, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘anārammaṇassa panā’’</span>tiādi vuttaṃ. Yathā hi sārammaṇassa anārammaṇena anārammaṇamissakena ca vippayogo hoti, evaṃ sārammaṇenapi so hotiyeva. Tena viya anārammaṇassa anārammaṇamissakassa cāti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="subhead">4. Lakkhaṇamātikāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. <span class="bld">Visuṃ yojanā kātabbā</span>ti yo tīhi saṅgaho catūhi ca sampayogo vutto, taṃ sabhāgo bhāvo payojeti, yo ca tīhi asaṅgaho catūhi ca vippayogo vutto, taṃ visabhāgo bhāvoti imamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘saṅgaho…pe… viññāyatī’’</span>ti āha. Yassa saṅgaho, so dhammo khandhādiko <a name="V0.0007"></a> <span class="bld">sabhāgo</span>. Yassa asaṅgaho, so <span class="bld">visabhāgo</span>. Tathā sampayogesupi veditabbaṃ. Idāni yathāvuttaṃ sabhāgataṃ sarūpato niddhāretvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘tatthā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <a name="M0.0006"></a> <span class="bld">samānabhāvo saṅgahe sabhāgatā, ekuppādādiko sampayoge</span>ti iminā ruppanādividhuro asamānasabhāvo asaṅgahe visabhāgatā, nānuppādādiko vippayogeti ayamattho atthasiddhoti na vuttoti.</p>
- <p class="subhead">5. Bāhiramātikāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. <span class="bld">Etena ṭhapanākārenā</span>ti sarūpena aggahetvā yathāvuttena pakaraṇantaramātikāya idha mātikābhāvakittanasaṅkhātena ṭhapanākārena. Pakaraṇantaraṭhapitāya mātikāya avibhāgena pacchato gahaṇaṃ bahi ṭhapananti āha <span class="bld">‘‘bahi piṭṭhito ṭhapitattā’’</span>ti. <span class="bld">Idha aṭṭhapetvā</span>ti imissā dhātukathāya sarūpena avatvā. <span class="bld">Tathā pakāsitattā</span>ti mātikābhāvena jotitattā. Dhammasaṅgaṇīsīsena hi dhammasaṅgaṇiyaṃ āgatamātikāva gahitāti. Yehi nayehi dhātukathāya niddeso, tesu nayesu, tehi vibhajitabbesu khandhādīsu, tesaṃ nayānaṃ pavattidvāralakkhaṇesu ca uddiṭṭhesu dhātukathāya uddesavasena vattabbaṃ vuttameva hotīti yaṃ uddesavasena vattabbaṃ, taṃ vatvā puna yathāvuttānaṃ khandhādīnaṃ kusalādivibhāgadassanatthaṃ ‘‘sabbāpi dhammasaṅgaṇī dhātukathāya mātikā’’ti vuttanti evamettha mātikāya nikkhepavidhi veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Gāvīti ayamāhā’’ti ettha gāvī-saddo viya ‘‘saṅgaho asaṅgaho’’ti ettha padatthavipallāsakārinā iti-saddena atthapadatthako saṅgahāsaṅgaha-saddo saddapadatthako jāyatīti adhippāyenāha <span class="bld">‘‘aniddhāritatthassa saddasseva vuttattā’’</span>ti. Tena atthuddhārato saṅgahasaddaṃ saṃvaṇṇetīti dasseti. <span class="bld">Aniddhāritaviseso</span>ti asaṅgahitajātisañjātiādiviseso. <span class="bld">Sāmaññena gahetabbata</span>nti saṅgahasaddābhidheyyatāsāmaññena viññāyamāno vuccamāno vā. Na cettha sāmaññañca ekarūpamevāti codanā kātabbā bhedāpekkhattā tassa. Yattakā hi tassa visesā, tadapekkhameva tanti. <span class="bld">‘‘Attano jātiyā’’ti viññāyati</span> yathā ‘‘matteyyā’’ti vutte attano mātu hitāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammavisesaṃ aniddhāretvā</span>ti saṅgahitatādinā pucchitabbavissajjetabbadhammānaṃ visesanaṃ akatvā. <span class="bld">Sāmaññenā</span>ti avisesena. <span class="bld">Dhammāna</span>nti khandhādidhammānaṃ. <span class="bld">Avasesā niddhāretvā</span>ti ‘‘saṅgahitena <a name="V0.0008"></a> asaṅgahita’’ntiādikā avasesā <a name="M0.0007"></a> dvādasapi pucchitabbavissajjetabbadhammavisesaṃ niddhāretvā dhammānaṃ pucchanavissajjananayauddesāti yojanā. Nanu ca ‘‘saṅgahitena asaṅgahita’’ntiādayopi yathāvuttavisesaṃ aniddhāretvā sāmaññena dhammānaṃ pucchanavissajjananayuddesāti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘saṅgahitena asaṅgahita’’</span>ntiādi. Yassa attho ñāyati, saddo ca na payujjati, so lopoti veditabbo, āvuttiādivasena vā ayamattho dīpetabbo. <span class="bld">Tenā</span>ti luttaniddiṭṭhena asaṅgahita-saddena. <span class="bld">Saṅgahitavisesavisiṭṭho</span>ti cakkhāyatanena khandhasaṅgahena saṅgahitatāvisesavisiṭṭho, tena sotāyatanādibhāvena asaṅgahito sotapasādādiko yo ruppanasabhāvo dhammaviseso. <span class="bld">Tannissito</span> taṃ dhammavisesaṃ nissāya labbhamāno. ‘‘Te dhammā katihi khandhehi…pe… catūhi khandhehi asaṅgahitā’’tiādinā asaṅgahitatāsaṅkhāto pucchāvissajjananayo parato pucchitvā vissajjiyamāno idha uddiṭṭho hoti. <span class="bld">Visesane karaṇavacana</span>nti iminā tassa dhammassa yathāvuttasaṅgahitatāvisesavisiṭṭhataṃyeva vibhāveti. Evamete pucchitabbavissajjetabbadhammavisesaṃ niddhāretvā pucchanavissajjananayuddesā pavattāti veditabbā.</p>
- <p class="bodytext">Nanu ca ‘‘saṅgahitena asaṅgahita’’nti ettāvatāpi ayamattho labbhatīti? Na labbhati tassa dhammamattadīpanato. Nayuddeso heso, na dhammuddeso. Tathā hi <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> saṅgahitenaasaṅgahitapadaniddese ‘‘cakkhāyatanena ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā, āyatana…pe… dhātusaṅgahena asaṅgahitā’’ti vatvā ‘‘te dhammā katihi khandhehi…pe… asaṅgahitā’’ti (dhātu. 171) pucchitvā ‘‘te dhammā catūhi khandhehi dvīhāyatanehi aṭṭhahi dhātūhi asaṅgahitā’’ti dutiyaṃ asaṅgahitapadaṃ gahitaṃ. Aññathā ‘‘cakkhāyatanena ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā, te dhammā āyatanasaṅgahena asaṅgahitā, dhātusaṅgahena asaṅgahitā. Te katame’’icceva niddisitabbaṃ siyā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Esa nayo</span>ti atidesena dassitamatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ <span class="bld">‘‘tesupī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatiyapadenā</span>ti luttaniddesena gahetabbanti vuttapadaṃ sandhāyāha. <span class="bld">Kattuatthe karaṇaniddeso</span> saṅgahitāsaṅgahitehi tehi dhammehi dhammānaṃ saṅgahitatāsaṅgahitatāya vuttattā. Tathā <a name="M0.0008"></a> hi tattha pāḷiyaṃ ‘‘tehi dhammehi ye dhammā’’ti dhammamukheneva saṅgahitatāsaṅgahitatā vuttā. Dutiyatatiyesu pana saṅgahitatāsaṅgahitatāsaṅkhātavisesanadvārena dhammānaṃ asaṅgahitatāsaṅgahitatā vuttāti tattha ‘‘visesane karaṇavacana’’nti vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘tattha hi…pe… dhammantarassā’’</span>ti. Tattha <span class="bld">sabhāvantarenā</span>ti saṅgahitatāsaṅgahitatāsaṅkhātena <a name="V0.0009"></a> sabhāvantarena pakārantarena. <span class="bld">Sabhāvantarassā</span>ti asaṅgahitatāsaṅgahitatāsaṅkhātassa sabhāvantarassa. <span class="bld">Etesū</span>ti catutthapañcamesu. <span class="bld">Dhammantarenā</span>ti aññadhammena. <span class="bld">Dhammantarassā</span>ti tato aññassa dhammassa visesanaṃ kataṃ. Tattha hi antarena pakāravisesāmasanaṃ dhammeneva dhammo visesitoti. <span class="bld">Ādipadenevā</span>ti ‘‘saṅgahitenā’’tiādinā vuttena paṭhamapadeneva. <span class="bld">Itarehī</span>ti ‘‘sampayuttaṃ vippayutta’’ntiādinā vuttehi dutiyatatiyapadehi. <span class="bld">Etthā</span>ti ekādasamādīsu catūsu. Dutiyatatiyesu viya visesane eva karaṇavacanaṃ daṭṭhabbaṃ, na catutthapañcamesu viya kattuattheti adhippāyo. <span class="bld">Pucchāvissajjanāna</span>ntiādinā tamevatthaṃ vibhāveti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vividhakappanato</span>ti vividhaṃ bahudhā kappanato, saṅgahāsaṅgahānaṃ visuṃ saha ca visesanavisesitabbabhāvakappanatoti attho. Taṃ pana vikappanaṃ vuttākārena vibhajanaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘vibhāgatoti attho’’</span>ti. Sanniṭṭhānalakkhaṇena adhimokkhena sampayuttadhammā ārammaṇe nicchayanākārena pavattiyā sanniṭṭhānavasena vuttadhammā. Te ca tehi saddhiṃ tadavasiṭṭhe dvipañcaviññāṇavicikicchāsahagatadhamme ca saṅgahetvā āha <span class="bld">‘‘sanniṭṭhānavasena vuttā ca sabbe ca cittuppādā sanniṭṭhānavasena vuttasabbacittuppādā’’</span>ti. <span class="bld">Itare</span>ti phassādayo. <span class="bld">Sabbesa</span>nti ekūnanavutiyā cittuppādānaṃ. <span class="bld">Pariggahetabbā</span>ti saṅgahādivasena pariggaṇhitabbā. <span class="bld">Mahāvisayena</span> adhimokkhena. <span class="bld">Aññesa</span>nti vitakkādīnaṃ. <span class="bld">Vacanaṃ sandhāyā</span>ti ‘‘adhimuccanaṃ adhimokkho, so sanniṭṭhānalakkhaṇo’’ti <span class="bld">dhammasaṅgahavaṇṇanāyaṃ</span> (dha. sa. aṭṭha. yevāpanakavaṇṇanā) ‘‘taṇhāpaccayā adhimokkho, adhimokkhapaccayā bhavo’’ti <span class="bld">paṭiccasamuppādavibhaṅge</span> ca āgataṃ vacanaṃ sandhāya. <span class="bld">Atthe satī</span>ti ‘‘sanniṭṭhāna…pe… sādhāraṇato’’ti evamatthe vuccamāne. <span class="bld">Vattabbesū</span>ti saṅgahādipariggahatthaṃ vattabbesu. Vuttā <span class="bld">phassādayo</span> manasikārapariyosānā. <span class="bld">Tādisassā</span>ti <a name="M0.0009"></a> phassādisadisassa sādhāraṇassa adhimokkhasadisassa asādhāraṇassa aññassa dhammassa abhāvā.</p>
- <p class="bodytext">Nanu jīvitindriyacittaṭṭhitiyopi sādhāraṇāti? Saccaṃ sādhāraṇā, atthi pana visesoti dassento āha <span class="bld">‘‘jīvitindriyaṃ panā’’</span>tiādi. Asamādhisabhāvā balabhāvaṃ appattā sāmaññasaddeneva vattabbāti yojanā. <span class="bld">Sāmaññavisesasaddehi cā</span>ti sāmaññavisesasaddehi vattabbā ca samādhisabhāvā cittekaggatā. <span class="bld">Visesasaddavacanīyaṃ añña</span>nti balappattasamādhito aññaṃ sāmaññasaddena byāpetabbaṃ, visesasaddena ca nivattetabbaṃ natthi samādhisabhāvāya eva cittekaggatāya gahitattā. Na aññabyāpakanivattako sāmaññaviseso <span class="bld">anañña…pe… viseso</span><a name="V0.0010"></a>, tassa dīpanato. <span class="bld">Tasseva dhammassā</span>ti tasseva balappattasamādhidhammassa. <span class="bld">Bhedadīpakehī</span>ti visesadīpakehi samādhibalādivacanehi vattabbā. <span class="bld">Vuttalakkhaṇā</span> anaññabyāpakanivattakasāmaññavisesadīpanā saddā. Tato <span class="bld">viparītehi</span> aññaṃ byāpetabbaṃ nivattetabbañca gahetvā pavattehi sāmaññavisesasaddeheva na sukhādisabhāvā vedanā viya vattabbā. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā asamādhisabhāvā samādhisabhāvāti dvedhā bhinditvā gahitā cittekaggatā, tasmā. <span class="bld">Asamādhisabhāvameva pakāseyya</span> visesasaddanirapekkhaṃ pavattamānattā. <span class="bld">Itaro</span>ti samādhibalādiko visesasaddo. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ abbhantaramātikuddese, sādhāraṇe phassādike, mahāvisaye vā adhimokkhe uddisiyamāne. Nanu ca abhinditvā gayhamānā cittekaggatā vedanā viya sādhāraṇā hotīti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘abhinnāpi vā’’</span>tiādi. ‘‘Cittassa ṭhiti cittekaggatā avisāhaṭamānasatā (dha. sa. 11, 15). Arūpīnaṃ dhammānaṃ āyu ṭhitī’’ti (dha. sa. 19) vacanato samādhijīvitindriyānaṃ <span class="bld">aññadhammanissayena vattabbatā</span> veditabbā. <span class="bld">Na arahatī</span>ti idha uddesaṃ na arahati samukheneva vattabbesu phassādīsu uddisiyamānesūti attho.</p>
- <p class="centered">Mātikāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Niddesavaṇṇanā</p>
- <p class="subhead">1. Paṭhamanayo saṅgahāsaṅgahapadavaṇṇanā</p>
- <p class="subhead">1. Khandhapadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. ‘‘Abhiññeyyadhammabhāvena <a name="M0.0010"></a><a name="V0.0011"></a> vuttā cattāro khandhā hontī’’tiādinā, ‘‘rūpakkhandho abhiññeyyo’’tiādinā ca abhiññātalakkhaṇavisayāti āha <span class="bld">‘‘sabhāvato abhiññātāna’’</span>nti. <span class="bld">Pariññeyyatādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena pahātabbasacchikātabbabhāvetabbatā saṅgayhati. <span class="bld">Adhipatiyādī</span>ti adhipatipaccayabhāvaupaṭṭhānapadahanādīni. <span class="bld">Saccādiviseso viyā</span>ti dukkhasaccādipariyāyo abhiññeyyapīḷanaṭṭhādiviseso viya. <span class="bld">Evañca katvā</span>ti nayamukhamātikāya abhiññeyyanissayena vuccamānattā eva. <span class="bld">Tesaṃ rūpadhammānaṃ</span> pañcannaṃ khandhānaṃ khandhabhāvena viya <span class="bld">rūpakkhandhabhāvena sabhāgatā hoti,</span> na vedanākkhandhādibhāvenāti saṅgahalakkhaṇamāha. <span class="bld">Itī</span>ti tasmā, yasmā rūpadhammā aññamaññaṃ rūpakkhandhabhāvena sabhāgā, tasmāti attho. <span class="bld">Rūpakkhandhabhāvasaṅkhātena</span> rūpakkhandhabhāvena atthamukheneva gahaṇe. Saddadvārena pana gahaṇe <span class="bld">rūpakkhandhavacanasaṅkhātena vā</span> rūpakkhandhavacanavacanīyatāsaṅkhātena. Idāni tamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ <span class="bld">‘‘rūpakkhandhoti hī’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Purimenā</span>ti rūpakkhandhena. <span class="bld">Saññākkhandhamūlakā</span>tiādīsu ‘‘purimena yojiyamāne’’tiādiṃ ānetvā yathārahaṃ yojetabbaṃ. Abhedato pañcakapucchāvissajjanaṃ khandhapadaniddese sabbapacchimamevāti āha <span class="bld">‘‘bhedato pañcakapucchāvissajjanānantara’’</span>nti.</p>
- <p class="subhead">Āyatanapadādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. <span class="bld">Yadipi</span> <a name="V0.0012"></a> <span class="bld">ekakepi sadisaṃ vissajjanaṃ</span> vissajjanaṃ samudayamaggasaccānaṃ ‘‘samudayasaccaṃ ekena khandhena…pe… maggasaccaṃ ekena khandhena ekenāyatanena ekāya dhātuyā saṅgahitaṃ, catūhi khandhehi ekādasahi āyatanehi sattarasahi dhātūhi asaṅgahita’’nti (dhātu. 41) niddiṭṭhattā. <span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ indriyapadaniddese<a name="M0.0011"></a>. <span class="bld">Cakkhusotacakkhusukhindriyadukāna</span>nti cakkhusotadukaṃ cakkhusukhindriyadukanti etesaṃ dukānaṃ. Cakkhusotasukhindriyānañhi ‘‘ekena khandhena ekenāyatanena ekāya dhātuyā saṅgahitaṃ, catūhi khandhehi ekādasahi āyatanehi sattarasahi dhātūhi asaṅgahita’’nti ekake sadisaṃ vissajjanaṃ. Cakkhusotindriyadukassa pana ‘‘cakkhundriyañca sotindriyañca ekena khandhena dvīhāyatanehi dvīhi dhātūhi saṅgahitā, catūhi khandhehi dasahāyatanehi soḷasahi dhātūhi asaṅgahitā’’ti, ‘‘cakkhundriyañca sukhindriyañca dvīhi khandhehi dvīhāyatanehi dvīhi dhātūhi saṅgahitā, tīhi khandhehi dasahāyatanehi soḷasahi dhātūhi asaṅgahitā’’ti cakkhusukhindriyadukassa ca <span class="bld">asadisaṃ vissajjanaṃ. Nāpi dukehi tikassā</span>ti cakkhusotacakkhusukhindriyādidukehi cakkhusotasukhindriyāditikassa nāpi sadisaṃ vissajjanaṃ. <span class="bld">Idhā</span>ti saccapadaniddese. <span class="bld">Tikena cā</span>ti dukkhasamudayamaggāditikena ca. ‘‘Pañcahi khandhehi dvādasahāyatanehi aṭṭhārasahi dhātūhi saṅgahitā, na kehici khandhehi na kehici āyatanehi na kāhici dhātūhi asaṅgahitā’’ti sadisaṃ vissajjanaṃ.</p>
- <p class="subhead">6. Paṭiccasamuppādavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para61"></a><span class="paranum">61</span>. <span class="bld">Avijjāvacanenā</span>ti ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti ettha avijjāggahaṇena. <span class="bld">Visesanaṃ na kattabbaṃ,</span> ‘‘sabbampi viññāṇa’’nti vattabbanti adhippāyo. Tattha kāraṇamāha <span class="bld">‘‘kusalādīnampī’’</span>tiādinā. <span class="bld">Vissajjanāsadisena</span> sabbaviññāṇādisaṅgahaṇato. <span class="bld">Tesa</span>nti viññāṇādipadānaṃ. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ paṭhamanaye. <span class="bld">Akammajānampi saṅgahitatā viññāyati</span> saddāyatanassapi gahitattā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para71"></a><span class="paranum">71</span>. <span class="bld">Jāyamāna…pe… mānāna</span>nti jāyamānādiavatthānaṃ dhammānaṃ. <span class="bld">Jāyamānādibhāvamattattā</span>ti nibbattanādiavatthāmattabhāvato. <span class="bld">Vinibbhujjitvā</span>ti avatthābhāvato vinibbhogaṃ katvā. Paramatthato avijjamānāni, <span class="bld">sabhāvamattabhūtānī</span>ti paramatthadhammānaṃ avatthābhāvamattabhūtāni<a name="V0.0013"></a>. Aparamatthasabhāvānipi rūpadhammassa nibbattiādibhāvato ruppanabhāvena gayhanti. Tato ‘‘rūpakkhandhassa sabhāgāni, arūpānaṃ pana jātijarāmaraṇānī’’ti ānetvā yojanā. <span class="bld">Ekekabhūtānī</span>ti yathā ekasmiṃ rūpakalāpe jātiādīni ekekāniyeva honti, evaṃ ekasmiṃ arūpakalāpepīti vuttaṃ. Tenāha <a name="M0.0012"></a> <span class="bld">‘‘rūpakalāpajātiādīni viyā’’</span>tiādi. Anubhavanasañjānanavijānanakiccānaṃ vedanādīnaṃ nibbattiādibhūtānipi jātiādīni tathā na gayhantīti āha <span class="bld">‘‘vediyana…pe… agayhamānānī’’</span>ti. Tena vedanākkhandhādīhi jātiādīnaṃ saṅgahābhāvamāha. ‘‘Jāti, bhikkhave, aniccā saṅkhatā’’tiādivacanato jātiādīnampi saṅkhatapariyāyo atthīti saṅkhatābhisaṅkharaṇakiccena saṅkhārakkhandhena tesaṃ saṅgahoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘saṅkhatā…pe… sabhāgānī’’</span>ti. Teneva ca saṅkhārakkhandhassa anekantaparamatthakiccatā veditabbā. <span class="bld">Tathā duvidhānī</span>ti vuttappakārena rūpārūpadhammānaṃ nibbattiādibhāvena dvippakārāni. <span class="bld">Tenā</span>ti yathāvuttasabhāgatthena. <span class="bld">Tehi khandhādīhī</span>ti rūpakkhandhasaṅkhārakkhandhadhammāyatanadhammadhātūhi.</p>
- <p class="centered">Paṭhamanayasaṅgahāsaṅgahapadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Dutiyanayo saṅgahitenaasaṅgahitapadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para171"></a><span class="paranum">171</span>. <span class="bld">‘‘Saṅgahitena asaṅgahita’’</span>nti ettha saṅgahitāsaṅgahitasaddā bhinnādhikaraṇā na gahetabbā visesanavisesitabbatāya icchitattā. Yo hi dhammo saṅgahitatāvisesavisiṭṭho asaṅgahito heṭṭhā uddiṭṭho, sveva idha asaṅgahitabhāvena pucchitvā vissajjīyatīti dassento <span class="bld">‘‘yaṃ taṃ…pe… tadeva dassento’’</span>ti āha. Ye hi dhammā cakkhāyatanena khandhasaṅgahena saṅgahitā, āyatanadhātusaṅgahena ca asaṅgahitā, tesaṃyeva puna khandhādīhi asaṅgaho pucchitvā vissajjito. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘cakkhāyatanena…pe… āhā’’</span>ti. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti sabbesu nayesu vāresu ca. <span class="bld">Khandhādisaṅgahasāmaññāna</span>nti ‘‘khandhasaṅgahenā’’tiādinā avisesena vuttānaṃ khandhādisaṅgahānaṃ. ‘‘Sāmaññajotanā visese avatiṭṭhatī’’ti āha <span class="bld">‘‘niccaṃ visesāpekkhattā’’</span>ti. Visesāvabodhanatthāni pañhabyākaraṇānīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘bhedanissitattā ca pucchāvissajjanāna’’</span>nti. <span class="bld">Savisesāva khandhādigaṇanā</span>ti ‘‘khandhasaṅgahenā’’tiādinā avisesena vuttāpi <a name="V0.0014"></a> rūpakkhandhādinā savisesāva khandhādigaṇanā, khandhādinā saṅgahoti attho. <span class="bld">Suddhā</span>ti kevalā anavasesā, sāmaññabhūtāti vuttaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthā</span>ti yathādhikate dutiyanaye. Sāmaññajotanāya visesaniddiṭṭhattā āha <span class="bld">‘‘saṅgahi…pe… niddhāritattā’’</span>ti. <span class="bld">Tīsu saṅgahesū</span>ti khandhādisaṅgahesu <a name="M0.0013"></a> tīsu. <span class="bld">Aññehī</span>ti vuttāvasesehi dvīhi ekena vā. <span class="bld">Ettakeneva dassetabbā siyuṃ</span> tāvatāpi saṅgahitena asaṅgahitabhāvassa pakāsitattā. <span class="bld">Tesa</span>nti saṅgahitenaasaṅgahitabhāvena vuttadhammānaṃ. <span class="bld">Evaṃvidhāna</span>nti ‘‘cakkhāyatanaṃ sotāyatana’’ntiādinā aniddhāritavisesānaṃ. <span class="bld">Asambhavā</span>ti vuttappakārena niddisituṃ asambhavā. Saṅgahādinayadassanamattaṃ nayamātikāya byāpāro, yattha pana saṅgahādayo, te khandhādayo kusalādayo ca tesaṃ visayabhūtāti tehi vinā saṅgahādīnaṃ pavatti natthi. Tenāha <span class="bld">‘‘nayamātikāya abbhantarabāhiramātikāpekkhattā’’</span>ti. <span class="bld">Saṅgāhakaṃ</span> asaṅgāhakañcāti vattabbaṃ. Yo hi idha saṅgāhakabhāvena vutto dhammo asaṅgāhakabhāvenapi vuttoyevāti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā, āyatanadhātusaṅgahena asaṅgahitā’’ti, ‘‘ye dhammā khandhasaṅgahena asaṅgahitā, āyatanadhātusaṅgahena saṅgahitā’’ti ca <span class="bld">yattha pucchitabbavissajjitabbadhammavisesaniddhāraṇaṃ natthi, tattha paṭhamanaye chaṭṭhanaye ca</span> ‘‘rūpakkhandho katihi khandhehi saṅgahito? Ekena khandhenā’’ti (dhātu. 6), ‘‘rūpakkhandho katihi khandhehi sampayuttoti? Natthi. Catūhi khandhehi vippayutto’’ti (dhātu. 228) ca evaṃ <span class="bld">pucchitabbavissajjitabbabhāvena. Itaresū</span>ti dutiyādinayesu. <span class="bld">Tassa tassā</span>ti yaṃ pucchitabbaṃ vissajjitabbañca ‘‘ye dhammā’’ti aniyamitarūpena niddhāritaṃ, tassa tassa ‘‘te dhammā’’ti niyāmakabhāvena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ pakaraṇe. <span class="bld">Yena yena</span> cakkhāyatanādinā saṅgāhakena. <span class="bld">Khandhādisaṅgahesū</span>ti khandhāyatanadhātusaṅgahesu. <span class="bld">Tena tenā</span>ti khandhādisaṅgahena. <span class="bld">Añña</span>nti tato tato saṅgāhakato aññaṃ. Tabbinimuttaṃ saṅgahetabbāsaṅgahetabbaṃ yaṃ dhammajātaṃ atthi, taṃ tadeva ‘‘cakkhāyatanena ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā, āyatanadhātusaṅgahena asaṅgahitā’’ti <span class="bld">saṅgāhakāsaṅgāhakabhāvena uddhaṭaṃ. Añño dhammo natthi</span> tassa sabhāgabhāvena saṅgāhakasseva abhāvato. Siyā panetaṃ sabhāgena ekadesena saṅgahoti, taṃ paṭikkhipanto āha <span class="bld">‘‘na ca so…pe… hotī’’</span>ti. <span class="bld">Yañcā</span>tiādinā vacanantaraṃ pariharati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yadi</span> <a name="M0.0014"></a><a name="V0.0015"></a> <span class="bld">cā</span>tiādināpi tasseva tena saṅgahābhāvaṃ pāṭhābhāvadassanena vibhāveti. Tattha <span class="bld">so evā</span>ti yo rūpādikkhandho saṅgāhakabhāvena vutto, so eva tena rūpādikkhandhena saṅgayheyya saṅgahetabbo bhaveyya, teneva tassa saṅgahābhāve lakkhaṇaṃ dassento āha <span class="bld">‘‘na hi so eva tassa sabhāgo visabhāgo cā’’</span>ti. <span class="bld">Ekadesā viya</span> cakkhāyatanādayo <span class="bld">samudāyassa</span> rūpakkhandhādikassa. <span class="bld">Rūpakkhandho cakkhāyatanādīnaṃ na saṅgāhako asaṅgāhako ca</span> sabhāgavisabhāgabhāvābhāvato. Esa nayo sesesupi. <span class="bld">Samudāyantogadhāna</span>ntiādinā vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ karoti. Tattha <span class="bld">yenā</span>ti vibhāgena. <span class="bld">Te</span>ti ekadesā. <span class="bld">Tesa</span>nti ekadesānaṃ. Ettha tadantogadhatāya vibhāgābhāvo, vibhāgābhāvena sabhāgavisabhāgatābhāvo, tena saṅgāhakāsaṅgāhakatābhāvo dassitoti veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">Yathā sabbena sabbaṃ sabhāgavisabhāgābhāvena ekadesānaṃ samudāyo saṅgāhako asaṅgāhako ca na hoti, evaṃ ekadesasabhāgavisabhāgānanti dassento <span class="bld">‘‘tathā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">yathā</span>tiādi udāharaṇadassanena yathāvuttassa atthassa pākaṭakaraṇaṃ. Khandhasaṅgahena saṅgāhakaṃ asaṅgāhakañcāti yojanā. Tathā sesesupi. <span class="bld">Na hi ekadesa…pe… visabhāgaṃ</span> yena samudāyo saṅgāhako asaṅgāhako ca siyāti adhippāyo. Ettha ca saṅgāhakattaṃ tāva mā hotu, asaṅgāhakattaṃ pana kasmā paṭikkhipīyatīti codanaṃ manasi katvā āha <span class="bld">‘‘tasmā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">tasmā</span>ti vuttamevatthaṃ hetubhāvena parāmasati. Attato aññassa, attani antogadhato aññassa, attekadesasabhāgato aññassa satipi asaṅgāhakatteti yojanā. Taṃ panetaṃ ‘‘rūpakkhandho rūpakkhandhena saṅgahito asaṅgahito ca na hotī’’tiādinā vutte tayo pakāre sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Saṅgāhakattameva etesaṃ natthī</span>ti etesaṃ attā, attani antogadho, attekadesasabhāgo cāti vuttānaṃ saṅgāhakabhāvo eva natthi sabhāgābhāvato. Tena vuttaṃ ‘‘na hi so eva tassa sabhāgo’’tiādi. <span class="bld">Yenā</span>ti saṅgāhakattena. <span class="bld">Evarūpāna</span>nti yathāvuttānaṃ tippakārānaṃ <span class="bld">aggahaṇaṃ veditabbaṃ</span> satipi visabhāgabhāveti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tenā</span>ti <a name="M0.0015"></a> ‘‘dhammāyatana’’ntiādinā vacanena. Ekadesassa vedanākkhandhādikassa samudāyassa dhammāyatanassa saṅgāhakattaṃ ekadesena samudāyassa saṅgahitabhāvanti attho, samudāyassa rūpakkhandhassa ekadesassa cakkhāyatanassa sotāyatanassa ca saṅgāhakattaṃ samudāyena ekadesassa saṅgahitabhāvanti vuttaṃ hoti. Yadi evaṃ na dasseti, atha kiṃ dassetīti āha <span class="bld">‘‘catukkhandhagaṇanabhedehī’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">catukkhandhagaṇanabhedehī</span>ti rūpādicatukkhandhagaṇanavibhāgehi<a name="V0.0016"></a>. <span class="bld">Pañcadhā</span>ti rūpādicatukkhandhasaṅgaho viññāṇakkhandhasaṅgahoti evaṃ pañcappakārena bhinnataṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘gaṇetabbāgaṇetabbabhāvenā’’</span>ti. ‘‘Ekena khandhenā’’tiādīsu karaṇatthe karaṇavacanaṃ, na kattuattheti katvā āha <span class="bld">‘‘saṅgāhakāsaṅgāhakanirapekkhāna’’</span>nti. Tenevāha <span class="bld">‘‘kammakaraṇamattasabbhāvā’’</span>ti. <span class="bld">Dutiyādayo pana</span> nayā. <span class="bld">Agaṇanādidassanānī</span>ti agaṇanagaṇanadassanāni. Nanu ca dutiyādīsu gaṇanādīnipi vijjantīti? Saccaṃ vijjanti, tāni pana visesanabhūtāni appadhānānīti visesitabbabhūtānaṃ padhānānaṃ vasenevaṃ vuttaṃ. ‘‘Cakkhāyatanena ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā’’tiādinā kattuādayo niddiṭṭhāti āha <span class="bld">‘‘kattukaraṇakammattayasabbhāvā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tathā tathā</span>ti tena tena rūpakkhandhādippakārena. <span class="bld">Taṃtaṃkhandhādibhāvābhāvo sabhāgavisabhāgatā</span>ti rūpadhammādīnaṃ rūpakkhandhādibhāvo sabhāgatā, vedanākkhandhādiabhāvo visabhāgatāti attho. <span class="bld">Yathāniddhāritadhammadassane</span>ti ‘‘ye dhammā, te dhammā’’ti niddhāritappakāradhammanirūpane. <span class="bld">Saṅgāhakasaṅgahetabbāna</span>nti cakkhāyatanādikassa saṅgāhakassa sotāyatanādikassa ca saṅgahetabbassa. <span class="bld">Samānakkhandhādibhāvo</span>ti ekakkhandhādibhāvo, rūpakkhandhādibhāvoti attho. <span class="bld">Tadabhāvo</span>ti tassa samānakkhandhādibhāvassa abhāvo aññakkhandhādibhāvo. <span class="bld">Aya</span>nti yvāyaṃ paṭhamanaye tathā tathā gaṇetabbāgaṇetabbatāsaṅkhāto dutiyādinayesu yathāvuttānaṃ samānakkhandhādibhāvābhāvasaṅkhāto taṃtaṃkhandhādibhāvābhāvo vutto, ayametesaṃ dvippakārānaṃ nayānaṃ sabhāgavisabhāgatāsu viseso.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samudayasaccasukhindriyādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena maggasaccadukkhindriyādi saṅgayhati. <span class="bld">Asaṅgāhakattābhāvato</span>ti saṅgahitatāvisiṭṭhassa asaṅgāhakattassa abhāvato<a name="M0.0016"></a>. Na hi sakkā ‘‘samudayasaccena ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā, āyatanadhātusaṅgahena asaṅgahitā’’tiādi vattuṃ. <span class="bld">Dukkhasaccasadisāni</span> abyākatapadādīni. <span class="bld">Itarehī</span>ti āyatanadhātusaṅgahehi saṅgāhakattāsaṅgāhakattābhāvato na uddhaṭānīti yojanā. <span class="bld">Eva</span>ntiādi yathāvuttassa atthassa nigamanavasena vuttaṃ. <span class="bld">Na rūpakkhandho</span>ti na sabbo rūpakkhandhadhammoti attho.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Khandhapadenā’’ti idaṃ karaṇatthe karaṇavacanaṃ, na kattuattheti āha <span class="bld">‘‘khandhapadasaṅgahenāti attho’’</span>ti. Tenevassa kattuatthataṃ paṭisedhetuṃ <span class="bld">‘‘na saṅgāhakenā’’</span>ti vuttaṃ. Karaṇaṃ pana katturahitaṃ <a name="V0.0017"></a> natthīti āha <span class="bld">‘‘kenaci saṅgāhakenāti idaṃ pana ānetvā vattabba’’</span>nti. <span class="bld">Saṅgāhakesu na yujjati</span> na saṅgahetabbesūti adhippāyo. Rūpakkhandhadhammā hi ‘‘ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā’’ti vuttāti. Samudāye vuttavidhi tadavayavepi sambhavatīti codanaṃ samuṭṭhāpento <span class="bld">‘‘etena nayenā’’</span>tiādimāha. Paṭiyogīnivattanaṃ eva-saddena karīyatīti āha <span class="bld">‘‘na hi aññamattanivāraṇaṃ eva-saddassa attho’’</span>ti. Tenāha <span class="bld">‘‘saṅgāhakato aññanivāraṇaṃ eva-saddassa attho’’</span>ti. <span class="bld">So ca…pe… pekkha</span>nti iminā tamevatthaṃ pākaṭataraṃ karoti. Saṅgāhakāpekkhatte hi ‘‘so cā’’tiādivacanassa ‘‘cakkhāyatanena rūpakkhandhova saṅgahito’’ti ettha cakkhāyatanaṃ saṅgāhakanti yathādhippetassa atthassa asambhavo evāti idāni taṃ asambhavaṃ vibhāvento <span class="bld">‘‘katha’’</span>ntiādimāha, taṃ suviññeyyameva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etthā</span>ti ‘‘aḍḍhekādasahi āyatanadhātūhī’’ti ettha. <span class="bld">‘‘Rūpakkhandhenā’’ti ānetvā vattabbaṃ</span> āyatanadhātuvisesanatthaṃ. Na so eva tassa, samudāyo vā tadekadesānaṃ saṅgāhako asaṅgāhako ca hotīti vuttovāyamatthoti āha <span class="bld">‘‘rūpakkhandho…pe… na hotī’’</span>ti. <span class="bld">Iminā pariyāyenā</span>ti yasmā vuttappakāraṃ saṅgāhakattaṃ natthi ‘‘yena saṅgahitassa asaṅgāhakaṃ siyā’’ti iminā pariyāyena. <span class="bld">Asaṅgahitatāya abhāvo vutto</span> aṭṭhakathāyaṃ (dhātu. aṭṭha. 171) ‘‘so ca…pe… natthī’’ti. <span class="bld">Saṅgahitatāyā</span>ti nippariyāyena saṅgahitabhāvena asaṅgahitatāya abhāvo vuttoti na yujjatīti yojanā. <span class="bld">Sā saṅgahitatā</span>ti attanā attano, attekadesānaṃ <a name="M0.0017"></a> vā saṅgahitatā. <span class="bld">Tenā</span>ti rūpakkhandhena. <span class="bld">Tesa</span>nti rūpakkhandhatadekadesānaṃ. <span class="bld">Atthi ca vippayuttatā</span> vedanākkhandhādīhi. <span class="bld">Cakkhāyatanādīhi viyā</span>ti visadisudāharaṇaṃ. <span class="bld">Etehi</span> rūpavedanākkhandhādīhi <span class="bld">aññehi ca</span> evarūpehi. <span class="bld">Etāni aññāni cā</span>ti etthāpi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Teneva tassa saṅgahitattābhāvadassanena</span> heṭṭhā dassitena. <span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ vāre. <span class="bld">Aggahaṇe</span>ti akathane, adesanāyanti attho. <span class="bld">Samudayasaccādīsū</span>ti samudayasaccasukhindriyādīsu yujjeyya taṃ kāraṇaṃ. Kasmā? <span class="bld">Tehi</span> samudayasaccādīhi khandhādisaṅgahena <span class="bld">saṅgahite</span> dhammajāte sati tassa āyatanasaṅgahādīhi asaṅgahitattassa abhāvato. <span class="bld">Rūpakkhandhādīhī</span>ti rūpakkhandhavedanākkhandhādīhi. <span class="bld">Saṅgahitameva natthi,</span> kasmā? ‘‘So eva tassa saṅgāhako na hotī’’ti vuttovāyamattho. Yadipi rūpakkhandhādinā rūpakkhandhādikassa attano…pe… natthīti sambandho. Aññassa pana vedanākkhandhādikassa rūpakkhandhādinā saṅgahitattābhāvena asaṅgahitattaṃ atthīti yojanā. <span class="bld">Ubhayābhāvo</span>ti <a name="V0.0018"></a> saṅgahitattāsaṅgahitattābhāvo. <span class="bld">Ettha</span> etasmiṃ vāre. <span class="bld">Dhammāyatanajīvitindriyādīna</span>nti dhammāyatanādīnaṃ khandhacatukkasaṅgāhakatte, jīvitindriyādīnaṃ khandhadukasaṅgāhakatteti yojanā. Pāḷiyaṃ anāgatattā <span class="bld">‘‘satī’’</span>ti sāsaṅkaṃ vadati. <span class="bld">Ādi</span>-saddena paṭhamena dhammadhātusaḷāyatanādīnaṃ sukhindriyādīnañca, dutiyena ekakkhandhassa saṅgaho daṭṭhabbo. Sukhindriyañhi vedanākkhandhasseva saṅgāhakaṃ. <span class="bld">Tesa</span>nti khandhacatukkakhandhadukādīnaṃ <span class="bld">asaṅgahitatā na natthi</span> atthevāti tassā abhāvo anekantiko. <span class="bld">Pubbe vuttanayenā</span>ti ‘‘rūpakkhandhādīhi panā’’tiādinā vuttanayena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthevā</span>ti tasmiṃyeva pubbe vutte sanidassanasappaṭighapade. <span class="bld">Nivattetvā gaṇhanto</span>ti pubbe vuttaṃ paṭinivattetvā gaṇhanto paccāmasanto. <span class="bld">Tadavattabbatā</span>ti tesaṃ saṅgāhakāsaṅgāhakasaṅgahitattāsaṅgahitattānaṃ avattabbatā. <span class="bld">Asaṅgāhakattābhāvato eva…pe… na saṅgāhakattābhāvato</span>ti yasmā nesaṃ asaṅgāhakattaṃ viya saṅgāhakattampi natthi, tato eva saṅgahitattāsaṅgahitattampīti dasseti.</p>
- <p class="centered">Dutiyanayasaṅgahitenaasaṅgahitapadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Tatiyanayo asaṅgahitenasaṅgahitapadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para179"></a><span class="paranum">179</span>. <span class="bld">Rūpakkhandhena</span> <a name="M0.0018"></a> <span class="bld">khandhasaṅgahena asaṅgahitesū</span>ti niddhāraṇe bhummaṃ. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā ekadesasabhāgatā samudāyasabhāgatā na hoti, tasmā. <span class="bld">Tenā</span>ti rūpakkhandhena. <span class="bld">Tānī</span>ti vedanādikkhandhattayanibbānāni. Yathā ca ekadesavisabhāgatāya na saṅgahitatā, evaṃ ekadesasabhāgatāya asaṅgahitatāpi natthīti dassento <span class="bld">‘‘na kevala’’</span>ntiādimāha. Saṅgahitāneva na na hontīti yojanā. <span class="bld">Te</span>ti vedanādikkhandhattayanibbānasukhumarūpadhammā. <span class="bld">Tehī</span>ti viññāṇakkhandhacakkhāyatanādīhi. <span class="bld">Na kathañci sammissā</span>ti kenacipi pakārena na sammissāti asammissatāya saṅgahitattābhāvaṃ sādheti. <span class="bld">Rūpakkhandhena viya…pe… na hotī</span>ti yathā rūpakkhandhena sabhāgatābhāvato nibbānaṃ na kenacipi saṅgahaṇena saṅgahitaṃ, evaṃ viññāṇakkhandhacakkhāyatanādīhi taṃ āyatanadhātusaṅgahehi saṅgahitaṃ na hotīti khandhasaṅgahābhāvo pākaṭo vuttovāti evaṃ vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evarūpāna</span>nti <a name="V0.0019"></a> rūpakkhandhaviññāṇakkhandhacakkhāyatanādīnaṃ. Na hi nibbānaṃ sandhāya ‘‘rūpakkhandhena viññāṇakkhandhena cakkhāyatanena ye dhammā khandhasaṅgahena asaṅgahitā, āyatanadhātusaṅgahena saṅgahitā’’ti sakkā vattuṃ. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘saṅgāhakattābhāvato evā’’</span>ti. Tathā ‘‘abyākatehi dhammehi ye dhammā khandhasaṅgahena asaṅgahitā, āyatanadhātusaṅgahena saṅgahitā’’tiādi na sakkā vattuṃ tādisassa dhammassa abhāvatoti āha <span class="bld">‘‘sanibbāna…pe… bhāvatovā’’</span>ti. Aggahaṇaṃ veditabbanti yojanā. Tenāha <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Kañcī</span>ti kañci dhammajātaṃ. <span class="bld">Te</span>ti abyākatadhammādayo. <span class="bld">Attano</span>ti abyākatadhammādiṃ sandhāyāha. <span class="bld">Ekadeso</span>ti rūpakkhandhādi. <span class="bld">Attekadesasabhāgo</span>ti nibbānaṃ. Tañhi dhammāyatanadhammadhātupariyāpannatāya tadekadesasabhāgo. <span class="bld">Asaṅgahitasaṅgāhakattā</span>ti khandhasaṅgahena asaṅgahitānaṃ saññākkhandhādīnaṃ āyatanadhātusaṅgahena saṅgāhakattāti attho.</p>
- <p class="bodytext">Visabhāgakkhandhanibbānasamudāyattā khandhasaṅgahena dhammāyatanena na koci dhammo saṅgahito atthīti yojanā. <span class="bld">Etassā</span>ti ‘‘dhammāyatanena saṅgahitā’’ti etassa padassa dhammāyatanagaṇanena saṅgahitāti attho. Oḷārikarūpasammissaṃ <span class="bld">dhammāyatanekadesaṃ</span>.</p>
- <p class="centered">Tatiyanayaasaṅgahitenasaṅgahitapadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Catutthanayo saṅgahitenasaṅgahitapadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para191"></a><span class="paranum">191</span>. <span class="bld">Tiṇṇaṃ</span> <a name="M0.0019"></a> <span class="bld">saṅgahāna</span>nti khandhāyatanadhātusaṅgahānaṃ. Saṅgahaṇapubbaṃ asaṅgahaṇaṃ, asaṅgahaṇapubbaṃ saṅgahaṇañca vuccamānaṃ saṅgahaṇāsaṅgahaṇānaṃ pavattivisesena vuttaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘saṅgahaṇā…pe… uddiṭṭhā’’</span>ti. Saṅgahābhāvakato asaṅgaho saṅgahahetuko saṅgahassa pavattivisesoyeva nāma hotīti āha <span class="bld">‘‘saṅgahaṇappavattivisesavirahe’’</span>ti. <span class="bld">Kenaci</span> samudayasaccādinā tīhipi saṅgahehi <span class="bld">saṅgahitena</span> saṅkhārakkhandhapariyāpannena <span class="bld">dhammavisesena</span> puna tatheva <span class="bld">saṅgahito</span> so eva samudayasaccādiko <span class="bld">dhammaviseso</span> saṅgahitena saṅgahito. <span class="bld">Saṅgāhakattābhāvasabbhāvā saṅgāhakabhāvena na uddhaṭā,</span> na asaṅgāhakattā eva. Yathā hi tīhi saṅgahehi na saṅgāhakā, evaṃ <a name="V0.0020"></a> dvīhi, ekenapi saṅgahena na saṅgāhakā idha na uddhaṭā. <span class="bld">Tehi saṅgahitā</span>ti tehi tīhi saṅgahehi saṅgahitā dhammā. <span class="bld">Yassā</span>ti yassa attano saṅgāhakassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sakalavācakenā</span>ti anavasesaṃ khandhādiatthaṃ vadantena. <span class="bld">Tena khandhādipadenā</span>ti ‘‘teneva saṅgahaṃ gaccheyyā’’ti ettha tena khandhādipadenāti evaṃ yojetabbaṃ. Evaṃ pana ayojetvā ‘‘yaṃ attano saṅgāhakaṃ saṅgaṇhitvā puna teneva saṅgahaṃ gaccheyya, taṃ aññaṃ saṅgahitaṃ nāma natthī’’ti evaṃ na sakkā vattuṃ. Kasmāti ce? Na hi <span class="bld">yena</span> samudayasaccādinā <span class="bld">yaṃ</span> saṅkhārakkhandhapariyāpannaṃ dhammajātaṃ khandhādisaṅgahehi <span class="bld">saṅgahitaṃ, teneva</span> samudayasaccādinā <span class="bld">tassa</span> tadavasiṭṭhassa saṅkhārakkhandhadhammassa, <span class="bld">na ca tasseva</span> kevalassa samudayasaccādikassa saṅgaho pucchito vissajjitoti yojanā, atha kho <span class="bld">tena</span> saṅkhārakkhandhadhammena phassādinā. <span class="bld">Saṅgahitassā</span>ti saṅgahitatāvisiṭṭhassāti attho. Tasmā attano saṅgāhakaṃ sakalakkhaṇādiṃ saṅgaṇhitvā puna tena khandhādipadena yaṃ saṅgahaṃ gaccheyya, taṃ tādisaṃ natthīti attho veditabbo. <span class="bld">Vedanā saddo ca khandho āyatanañcā</span>ti vedanā visuṃ khandho, saddo ca visuṃ āyatananti attho. <span class="bld">Aññena</span> khandhantarādinā. <span class="bld">Asammissa</span>nti abyākatadukkhasaccādi viya amissitaṃ. <span class="bld">Na hi…pe… etthā</span>ti saṅgahitatāvisiṭṭhena dhammena yo dhammo saṅgahito, tassa saṅgahitatāvisiṭṭhoyeva yo saṅgaho, so na ettha vāre pucchito vissajjito ca. <span class="bld">Saṅgahovā</span>ti kevalo saṅgaho<a name="M0.0020"></a>, na kattāpekkhoti attho. <span class="bld">Na saṅgāhakenā</span>ti idaṃ yathāvuttena atthena nivattitassa dassanaṃ. <span class="bld">Na hī</span>tiādi taṃsamatthanaṃ.</p>
- <p class="centered">Catutthanayasaṅgahitenasaṅgahitapadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Pañcamanayo asaṅgahitenaasaṅgahitapadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para193"></a><span class="paranum">193</span>. <span class="bld">Vuttanayenā</span>ti yasmā saṅgahappavattivisesavirahito asaṅgahitadhammavisesanissito pañcamanayo, tasmā yo ettha kenaci asaṅgahitena dhammavisesena puna asaṅgahito dhammaviseso asaṅgahitena asaṅgahito asaṅgahitatāya pucchitabbo vissajjitabbo ca. Tameva tāva yathāniddhāritaṃ <a name="V0.0021"></a> dassento ‘‘rūpakkhandhena ye dhammā khandha…pe… asaṅgahitā, tehi dhammehi ye dhammā khandha…pe… asaṅgahitāti āhā’’ti catutthanaye vuttanayānusārena. <span class="bld">Yathāniddhāritadhammadassana</span>nti pāḷiyaṃ niddhāritappakāradhammadassanaṃ. Saha sukhumarūpenāti sasukhumarūpaṃ, tena sukhumarūpena saddhiṃ gahitaṃ viññāṇaṃ, tena sahitadhammasamudāyā <span class="bld">sasukhuma…pe… dāyā</span>. Ke pana teti āha <span class="bld">‘‘dukkhasaccā’’</span>tiādi. <span class="bld">Kesañcī</span>ti nibbānacakkhāyatanādīnaṃ. <span class="bld">Tīhipi</span> saṅgahehi. Paripuṇṇasaṅgahehi tīhipi saṅgahehi asaṅgāhakā <span class="bld">paripuṇṇasaṅgahāsaṅgāhakā</span>. <span class="bld">Abyākatadhammasadisā</span> nevadassanenanabhāvanāyapahātabbanevasekkhānāsekkhādayo. <span class="bld">Itare</span>ti rūpakkhandhādayo. <span class="bld">Tabbipariyāyenā</span>ti vuttavipariyāyena, tīhipi saṅgahehi asaṅgahetabbassa atthitāya paripuṇṇasaṅgahāsaṅgāhakattāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asaṅgāhakesu nibbānaṃ antogadhaṃ,</span> tasmā taṃ anidassanaappaṭighehi asaṅgahetabbaṃ na hotīti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘na ca tadeva tassa asaṅgāhaka’’</span>nti. ‘‘Vedanākkhandhena ye dhammā’’tiādayo nava pañhā dutiyapañhādayo, te paṭhamapañhena saddhiṃ dasa, nāmarūpapañhādayo pana catuvīsatīti āha <span class="bld">‘‘sabbepi catuttiṃsa hontī’’</span>ti. <span class="bld">Rūpakkhandhādivisesakapada</span>nti ‘‘rūpakkhandhenā’’tiādinā asaṅgāhakattena visesakaṃ rūpakkhandhādipadaṃ. <span class="bld">Pucchāyā</span>ti ca pucchanatthanti attho. ‘‘Rūpakkhandhenā’’tiādi sabbampi vā viññāpetuṃ icchitabhāvena vacanaṃ pañhabhāvato pucchā. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ <a name="M0.0021"></a> ‘‘pañhā panettha…pe… catuttiṃsa hontī’’ti. <span class="bld">Te hi lakkhaṇato dassitā</span>ti te niddhāritadhammā teneva asaṅgahitāsaṅgahitatāya niddhāraṇasaṅkhātena lakkhaṇena dassitā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tadevāti eva-saddenā</span>ti ‘‘tadevā’’ti ettha eva-saddena. ‘‘Yaṃ pucchāya uddhaṭaṃ padaṃ, taṃ khandhādīhi asaṅgahita’’nti ettha ‘‘khandhādīhevā’’ti avadhāraṇaṃ nippayojanaṃ pakārantarassa abhāvato. ‘‘Tīhi asaṅgaho’’ti hi vuttaṃ. Tathā ‘‘asaṅgahitamevā’’ti saṅgahitatānivattanassa anadhippetattā. Tadevāti pana icchitaṃ uddhaṭasseva asaṅgahitenaasaṅgahitabhāvassa avadhāretabbattāti dassento <span class="bld">‘‘na kadācī’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">aññassā</span>ti anuddhaṭassa. <span class="bld">Aniyatataṃ dassetī</span>ti idaṃ avadhāraṇaphaladassanaṃ. <span class="bld">Niyamatoti sakkā vacanaseso yojetu</span>nti idampi eva-kārena siddhamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ vuttaṃ. Yato hi eva-kāro, tato aññattha niyamoti. <span class="bld">Evaṃpakāramevā</span>ti pucchāya uddhaṭappakārameva, yaṃ pakāraṃ pucchāya uddhaṭaṃ, taṃpakāramevāti attho. <span class="bld">Tassā</span>ti <a name="V0.0022"></a> asaṅgahitassa. <span class="bld">Aññassā</span>ti pucchāya anuddhaṭappakārassa. Etena yo pucchāya uddhaṭo tīhipi saṅgahehi asaṅgahito, tasseva idha pucchitabbavissajjitabbabhāvo, na aññassāti dasseti. Tenāha <span class="bld">‘‘pucchāya uddhaṭañhī’’</span>tiādi. Āyatanadhātusaṅgahavasena cettha rūpakkhandhādīnaṃ <span class="bld">aññasahitatā,</span> viññāṇakkhandhādīnaṃ <span class="bld">asahitatā</span> ca veditabbā.</p>
- <p class="bodytext">Avasesā vedanādayo tayo khandhā nibbānañca sakalena rūpakkhandhena tesaṃ saṅgaho natthīti ‘‘saṅgahitā’’ti na sakkā vattuṃ, ekadesena pana saṅgaho atthīti <span class="bld">‘‘asaṅgahitā na hontīti evaṃ daṭṭhabba’’</span>nti āha. ‘‘Rūpadhammāvā’’ti niyamanaṃ pucchāya uddhaṭabhāvāpekkhanti dassento <span class="bld">‘‘pucchāya…pe… adhippāyo’’</span>ti āha. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘anuddhaṭā vedanādayopi hi asaṅgahitā evā’’</span>ti. <span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ pañcamanayaniddese. <span class="bld">Paṭhame naye</span>ti paṭhame atthavikappe. Tathā <span class="bld">dutiye</span>ti etthāpi. <span class="bld">Rūpaviññāṇehī</span>ti asukhumarūpadhammehi viññāṇena cāti ayamettha adhippāyoti dassento <span class="bld">‘‘oḷārika…pe… attho’’</span>ti āha. Kathaṃ pana rūpadhammāti vutte oḷārikarūpasseva gahaṇanti āha <span class="bld">‘‘rūpekadeso hi ettha rūpaggahaṇena gahito’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para196"></a><span class="paranum">196</span>. <span class="bld">Asaṅgāhaka</span>nti <a name="M0.0022"></a> ‘‘cakkhāyatanena…pe… asaṅgahitā’’ti evaṃ asaṅgāhakabhāvena vuttaṃ pucchitabbavissajjetabbabhāvena vuttampi kāmaṃ vedanādīheva catūhi asaṅgahitaṃ, taṃ pana na cakkhāyatanamevāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘cakkhāyatanena panā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Yehi dhammehī</span>ti khandhādīsu yehi. <span class="bld">Sabbaṃ</span> dhammajātaṃ <span class="bld">teva</span> rūpādike dhamme <span class="bld">udāneti</span> pāḷiyaṃ. Kasmā panetaṃ udānetīti āha <span class="bld">‘‘sadisavissajjanā’’</span>tiādi. <span class="bld">Paṭhamena</span> udānena. <span class="bld">Dve</span>ti ‘‘bāhirā upādā dve’’ti ettha vuttaṃ dve-saddaṃ sandhāyāha. <span class="bld">Tassa</span> asaṅgahitassa. <span class="bld">Yathādassitassā</span>ti ‘‘rūpa’’ntiādinā dassitappakārassa. Dhammanvayañāṇuppādanaṃ <span class="bld">nayadānaṃ</span>. ‘‘Rūpaṃ dhammāyatana’’ntiādīnaṃ padānaṃ vasena <span class="bld">dvevīsapadiko esa nayo</span>.</p>
- <p class="centered">Pañcamanayaasaṅgahitenaasaṅgahitapadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Chaṭṭhanayo sampayogavippayogapadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para228"></a><span class="paranum">228</span>. ‘‘Tatthā’’ti <a name="V0.0023"></a> iminā ‘‘sampayogavippayogapadaṃ bhājetvā’’ti ettha sampayogavippayogapadaṃ bhājitaṃ, saṃvaṇṇetabbatāya ca padhānabhūtaṃ paccāmaṭṭhaṃ, na rūpakkhandhādipadanti dassento <span class="bld">‘‘yaṃ labbhati…pe… veditabba’’</span>nti vatvā puna <span class="bld">‘‘rūpakkhandhādīsu hī’’</span>tiādinā tamatthaṃ vivarati. Tattha <span class="bld">na labbhatī</span>ti ‘‘sampayuttaṃ vippayutta’’nti vā gahetuṃ na labbhati, <span class="bld">alabbhamānampi pucchāya gahitaṃ</span> paṭikkhepena vissajjetuṃ. Paṭikkhepopi hi pucchāya vissajjanameva. Tathā hi <span class="bld">yamake</span> (yama. 1.khandhayamaka.59-61) ‘‘yassa rūpakkhandho nuppajjittha, tassa vedanākkhandho nuppajjitthā’’ti pucchāya ‘‘natthī’’ti vissajjitaṃ. Tena panettha rūpadhammesu sampayogaṭṭho na labbhatīti ayamattho dassito hoti. Alabbhamānampi sampayogapadaṃ gahitanti sambandho. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti rūpakkhandhavedanākkhandhādīsu. <span class="bld">Etesa</span>nti rūpanibbānānaṃ. <span class="bld">Visabhāgatā</span>ti ataṃsabhāgatā. Ekuppādādibhāvo hi sampayoge sabhāgatā, na saṅgahe viya samānasabhāgatā, tasmā ekuppādādibhāvarahitānaṃ rūpanibbānānaṃ sā ekuppādāditā visabhāgatā vuttā. <span class="bld">Tadabhāvato</span>ti tassā visabhāgatāya ekuppādāditāya abhāvato. <span class="bld">Vippayogopi nivārito eva hoti,</span> visabhāgo bhāvo vippayogoti vuttovāyamatthoti. <span class="bld">‘‘Catūsu</span> <a name="M0.0023"></a> <span class="bld">hī’’</span>tiādinā vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ karoti. Tattha <span class="bld">tesaṃ tehī</span>ti ca arūpakkhandhe eva parāmasati. <span class="bld">Visabhāgatā ca hoti</span> rūpanibbānesu avijjamānattāti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘na ca rūpekadesassā’’</span>tiādi. <span class="bld">Tenevā</span>ti catukkhandhasabhāgattā eva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tīhi viññāṇadhātūhī</span>ti ghānajivhākāyaviññāṇadhātūhi vippayutte <span class="bld">anārammaṇamissake</span> rūpadhammamissake dhamme dīpeti rūpabhavoti yojanā. <span class="bld">Pañcahī</span>ti cakkhuviññāṇādīhi pañcahi viññāṇadhātūhi. <span class="bld">Ekāya</span> manodhātuyā. <span class="bld">Na sampayutte</span>ti na sampayutte eva. Tathā hi ‘‘vippayutte ahonte sattahipi sampayutte sattapi vā tā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Tenā</span>ti vippayuttatāpaṭikkhepena. <span class="bld">Tāhī</span>ti sattaviññāṇadhātūhi. <span class="bld">Sampayutte dīpentī</span>ti sampayutte dīpentiyeva, na sampayutte evāti evamavadhāraṇaṃ gahetabbaṃ. Esa nayo sesesupi. <span class="bld">Sampayutte</span> vedanādike. <span class="bld">Sampayuttavippayuttabhāvehi navattabbaṃ,</span> taṃyeva viññāṇadhātusattakaṃ. Sampayuttabhāvena navattabbāni <span class="bld">sampayuttanavattabbāni,</span> bhinnasantānikāni, nānākkhaṇikāni ca arūpānipi dhammajātāni. <span class="bld">Anārammaṇamissakasabbaviññāṇadhātutaṃsampayuttā</span> dhammāyatanādipadehi dīpetabbā, <span class="bld">anārammaṇamissakasabbaviññāṇadhātuyo</span> <a name="V0.0024"></a> acetasikādipadehi dīpetabbā, <span class="bld">tadubhayasamudāyā</span> dukkhasaccādipadehi dīpetabbāti veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yadi eva</span>nti yadi anārammaṇamissānaṃ dhammānaṃ vippayogo natthi. <span class="bld">Anārammaṇamissobhayadhammā</span>ti rūpanibbānasahitasabbaviññāṇadhātutaṃsampayuttadhammā. <span class="bld">Khandhādīhevā</span>ti khandhāyatanadhātūhi eva, na arūpakkhandhamattena. Arūpakkhandheyeva pana sandhāya ‘‘tehi dhammehi ye dhammā vippayuttā’’ti vuttanti nāyaṃ dosoti dasseti. <span class="bld">Tadekadesā</span>ti ‘‘anārammaṇamissā’’tiādinā vuttadhammasamudāyassa ekadesā. <span class="bld">Tadekadesaññasamudāyā</span>ti tasseva yathāvuttassa samudāyassa ekadesā hutvā aññesaṃ avayavānaṃ rūpakkhandhādīnaṃ samudāyabhūtā. <span class="bld">Vibhāgābhāvato</span>ti bhedābhāvato. Bhedoti cettha accantabhedo adhippeto. Na hi samudāyāvayavānaṃ sāmaññavisesānaṃ viya accantabhedo atthi bhedābhedayuttattā. Tesaṃ accantabhedameva hi sandhāya ‘‘samudāyantogadhānaṃ ekadesānaṃ na vibhāgo atthī’’ti saṅgahepi vuttaṃ. <span class="bld">Tenā</span>ti avibhāgasabbhāvato sabhāgavisabhāgattābhāvena. <span class="bld">Tesa</span>nti anārammaṇamissakasabbaviññāṇadhātuādīnaṃ<a name="M0.0024"></a>. <span class="bld">Te ca</span> akusalābyākatā. <span class="bld">Tesa</span>nti kusalākusalābyākatadhammānaṃ. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā vibhattasabhāvānaṃ na tesaṃ samudāyekadesādibhāvo, tasmā. Yasmā pana kusalādayo eva khandhādayoti khandhādiāmasanena samudāyekadesādibhāvo āpanno evāti vuttanayena vippayogābhāvo hoti, tasmā taṃ pariharanto <span class="bld">‘‘khandhādīni anāmasitvā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Tesa</span>nti kusalādīnaṃ. <span class="bld">Aññamaññavippayuttatā vuttā</span> ‘‘kusalehi dhammehi ye dhammā vippayuttā’’tiādinā. <span class="bld">Sabbesū</span>ti dutiyādisabbapañhesu.</p>
- <p class="bodytext">Chattiṃsāya piṭṭhidukapadesu vīsati dukapadāni imasmiṃ naye labbhanti, avasiṭṭhāni soḷasevāti āha <span class="bld">‘‘soḷasāti vattabba’’</span>nti. Tato eva ‘‘tevīsapadasata’’nti ettha ‘‘tevīsa’’nti idañca ‘‘ekavīsa’’nti vattabbanti yojanā. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti sabbapañhesu. Ekakālekasantānānaṃ bhinnakālabhinnasantānānañca anekesaṃ dhammānaṃ samudāyabhūtā saṅkhārakkhandhadhammāyatanadhammadhātuyoti āha <span class="bld">‘‘kālasantāna…pe… dhātūna’’</span>nti. <span class="bld">Ekadesasammissā</span>ti cittiddhipādādinā attano ekadeseneva khandhantarādīhi sammissā iddhipādādayo, <span class="bld">anārammaṇehi</span> rūpanibbānehi ca asammissā. <span class="bld">Samānakālasantānehī</span>ti ekakālasantānehi kālasantānabhedarahitehi ekadesantarehi, saṅkhārakkhandhādīnaṃ ekadesantarehi, saṅkhārakkhandhādīnaṃ ekadesavisesabhūtehi <a name="V0.0025"></a> satipaṭṭhānasammappadhānasaññākkhandhādīhi vibhattā eva samudayasaccādayo sampayogīvippayogībhāvena, rūpakkhandhādayo vippayogībhāvena gahitāti yojanā. <span class="bld">Tehi</span> samudayasaccādīhi. <span class="bld">Te</span> saññākkhandhādayo. <span class="bld">Kehici</span> sahuppajjanārahehi ekadesantarehi vibhattehi. Na hi saṅkhārakkhandhādipariyāpannattepi samudayasaccādayo maggasaccādīhi sampayogaṃ labhanti. <span class="bld">Tesa</span>nti vedanākkhandhasaññākkhandhādīnaṃ. <span class="bld">Ekuppādā…pe… visabhāgatā cā</span>ti ekuppādāditāsaṅkhātā yathārahaṃ sabhāgatā visabhāgatā ca. <span class="bld">Tena</span> yathāvuttakāraṇena sampayogassa vippayogassa ca labhanato.</p>
- <p class="bodytext">Bhinnakālānaṃ samudāyīnaṃ samudāyā <span class="bld">bhinnakālasamudāyā</span>. <span class="bld">Vattamānā ca</span> ekasmiṃ santāne <span class="bld">ekekadhammā</span> vattanti. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā etadeva, tasmā. <span class="bld">Tesaṃ</span> vedanākkhandhādīnaṃ <span class="bld">vibhajitabbassa</span> ekadesabhūtassa abhāvato. <span class="bld">Sukhindriyādīni</span> vedanākkhandhekadesabhūtānipi. <span class="bld">Tena</span> vibhāgākaraṇena<a name="M0.0025"></a>. Yadi samānakālassa vibhajitabbassa abhāvato cakkhuviññāṇadhātādayo viññāṇakkhandhassa vibhāgaṃ na karonti, atha kasmā ‘‘cakkhuviññāṇadhātu…pe… manoviññāṇadhātu soḷasahi dhātūhi vippayuttā’’ti vuttanti codanaṃ manasi katvā āha <span class="bld">‘‘khandhāyatana…pe… vippayuttāti vutta’’</span>nti. <span class="bld">Evameva</span>nti yathā dhātuvibhāgena vibhattassa viññāṇassa, evamevaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para235"></a><span class="paranum">235</span>. <span class="bld">Taṃsampayogībhāva</span>nti tehi khandhehi sampayogībhāvaṃ. Yathā hi samānakālasantānehi ekacittuppādagatehi vedanāsaññāviññāṇakkhandhehi samudayasaccassa sampayuttatā, evaṃ bhinnasantānehi bhinnakālehi ca tehi tassa vippayuttatāti āha <span class="bld">‘‘evaṃ taṃvippayogībhāvaṃ…pe… na vutta’’</span>nti. Visabhāgatānibandhassa vibhāgassa abhāvena <span class="bld">avibhāgehi tehi</span> tīhi khandhehi. <span class="bld">Vibhāge hī</span>tiādinā tamevatthaṃ pākaṭataraṃ karoti. <span class="bld">Vibhāgarahitehī</span>ti samānakālasantānehi ekacittuppādagatattā avibhattehi vedanākkhandhādīhi na yuttaṃ vippayuttanti vattuṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘vijjamānehi…pe… bhāvato’’</span>ti. Tattha <span class="bld">vijjamānassa</span> samānassa samānajātikassāti adhippāyo. Na hi vijjamānaṃ rūpārūpaṃ aññamaññassa visabhāgaṃ na hoti. <span class="bld">Anuppannā dhammā viyā</span>ti idaṃ visadisudāharaṇadassanaṃ. Yathā ‘‘anuppannā dhammā’’ti anāgatakālaṃ vuccatīti āmaṭṭhakālabhedaṃ, evaṃ yaṃ āmaṭṭhakālabhedaṃ na hotīti attho. <span class="bld">Uddharitabbaṃ</span> desanāya desetabbanti vuttaṃ hoti. Vijjamānasseva vijjamānena sampayogo, sampayogārahasseva <a name="V0.0026"></a> ca vippayogoti atthibhāvasannissayā sampayuttavippayuttatāti āha <span class="bld">‘‘paccuppannabhāvaṃ nissāyā’’</span>ti. Tenevāha <span class="bld">‘‘avijjamānassā’’</span>tiādi. <span class="bld">Tañcā</span>ti uddharaṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vibhāgarahitehī</span>ti visabhāgatābhāvato avibhāgehi. <span class="bld">Anāmaṭṭhakālabhede</span>ti anāmaṭṭhakālavisese. <span class="bld">Avijjamānassa…pe… sampayogo natthī</span>ti etena pārisesato vijjamānassa ca vijjamānena sampayogo dassito. <span class="bld">Avijjamānatādīpake bhede gahite</span>ti yathāgahitesu dhammesu tehi vippayogīnaṃ avijjamānabhāvadīpake tesaṃyeva visese ‘‘arūpabhavo ekena khandhena dasahāyatanehi soḷasahi dhātūhi vippayutto’’tiādinā (dhātu. 246) gahite teneva ruppanādinā bhedena tesaṃ <a name="M0.0026"></a> aññamaññaṃ visabhāgatāpi gahitā evāti vippayogo hotīti yojanā. <span class="bld">Bhede pana aggahite tena tena gahaṇenā</span>ti yathāvutte avijjamānatādīpake visese, visabhāge vā aggahite ‘‘vedanā, saññā, saṅkhārakkhandho tīhi khandhehi ekenāyatanena sattahi dhātūhi sampayutto’’tiādinā tena tena gahaṇena sabhāgatādīpanena visabhāgatāya aggahitattā sabhāgatāva hoti. Tathā ca sati sabhāgatte kā panettha sabhāgatāti āha <span class="bld">‘‘vijjamānatāya…pe… hotī’’</span>ti. <span class="bld">Tassā</span>ti sabhāgatāya. <span class="bld">Tasmā</span>ti visabhāgatāya alabbhamānattā, sabhāgatāya ca labbhamānattā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para262"></a><span class="paranum">262</span>. <span class="bld">Vitakko viyā</span>ti savitakkasavicāresu cittuppādesu vitakko viya. So hi vitakkarahitattā avitakko vicāramatto ca. Tenāha <span class="bld">‘‘koṭṭhāsantaracittuppādesu alīnā’’</span>ti. Tato eva so appadhāno, dutiyajhānadhammā evettha padhānāti āha <span class="bld">‘‘ye padhānā’’</span>ti. <span class="bld">Tenevā</span>ti savitakkasavicāresu cittuppādesu vitakkassa avitakkavicāramattaggahaṇena idha aggahitattā, vitakkattike dutiyarāsiyeva ca adhippetattā. <span class="bld">Anantaranaye</span>ti sampayuttenavippayuttapadaniddese. <span class="bld">Samudayasaccena samānagatikā</span> sadisappavattikā. <span class="bld">Itī</span>ti iminā kāraṇena. <span class="bld">Te</span> avitakkavicāramattā dhammā na gahitā, samudayasaccaṃ viya na desanāruḷhā. Na savitakkasavicārehi samānagatikāti yojanā. Yadi hi te savitakkasavicārehi samānagatikā siyuṃ, ‘‘avitakkavicāramattehi dhammehi ye dhammā sampayuttā, tehi dhammehi ye dhammā vippayuttā, te dhammā na kehici khandhehi, na kehici āyatanehi, ekāya dhātuyā vippayuttā’’ti vattabbā siyuṃ. Yasmā pana te samudayasaccena samānagatikā. Yathā hi ye samudayasaccena sampayuttehi vippayuttā, tesaṃ kehici vippayogaṃ vattuṃ na sakkā, evaṃ tehipi<a name="V0.0027"></a>. Tathā hi vakkhati ‘‘samudayasaccādīnī’’tiādi. <span class="bld">Dasamo…pe… vutto</span>ti ettha dasamanaye tehi avitakkavicāramattehi vippayuttehi vippayuttānaṃ soḷasahi dhātūhi vippayogo vutto, osānanaye tehi vippayuttānaṃ aṭṭhārasahi dhātūhi saṅgaho ca vuttoti tasmā na te savitakkasavicārehi samānagatikāti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vitakkasahitesū</span>ti <a name="M0.0027"></a> sahavitakkesu. <span class="bld">Tesū</span>ti avitakkavicāramattesu saha vitakkena dutiyajjhānadhammesu, ‘‘avitakkavicāramattā’’ti gahitesu vuttesūti attho. <span class="bld">Sabbepi te</span>ti dutiyajjhānadhammā vitakko cāti sabbepi te dhammā sakkā vattuṃ. Tathā hi sampayogavippayogapadaniddese ‘‘avitakkavicāramattā dhammā ekena khandhena ekenāyatanena ekāya dhātuyā kehici sampayuttā’’ti vuttaṃ. Tattha <span class="bld">ekena khandhenā</span>ti saṅkhārakkhandhena. <span class="bld">So hi samudāyo</span>ti ‘‘avitakkavicāramattā dhammā’’ti vuttadhammasamudāyo. Nanu vitakkopettha dhammasaṅgahaṃ gato, so ca vicārato aññenapi sampayuttoti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘na hi tadekadesassa…pe… hotī’’</span>ti. <span class="bld">Yathā</span>tiādinā tamevatthaṃ iddhipādanidassanena vibhāveti. Tassattho – yathā iddhipādasamudāyassa ekadesabhūtānaṃ chandiddhipādādīnaṃ tīhi khandhehi sampayogo vutto, taṃsamudāyassa na hoti, evaṃ idhāpi vitakkassa aññehi sampayogo avitakkavicāramattassa samudāyassa na hotīti.</p>
- <p class="bodytext">Yadi evaṃ ‘‘iddhipādo dvīhi khandhehi sampayutto’’tiādi na vattabbanti ce? No na vattabbanti dassento <span class="bld">‘‘yathā panā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">tesū</span>ti iddhipādesu. <span class="bld">Samudāyassā</span>ti iddhipādasamudāyassa. <span class="bld">Tehi</span> vedanākkhandhādīhi <span class="bld">sampayuttatā vuttā</span> ‘‘iddhipādo dvīhi khandhehi sampayutto’’tiādinā. <span class="bld">Tenā</span>ti vicārena. <span class="bld">Na hī</span>tiādinā yathādhigatadhammānaṃ sampayuttatāya navattabbābhāvaṃ udāharaṇadassanavasena vibhāveti. <span class="bld">Keci</span> vicikicchā taṃsahagatā ca mohavajjā mohena sampayuttā, keci asampayuttā. <span class="bld">Mohenā</span>ti vicikicchāsahagatamohameva sandhāya vadati. <span class="bld">Iti</span> iminā kāraṇena na samudāyo <span class="bld">tena</span> mohena sampayutto. <span class="bld">Añño koci dhammo</span> hetubhāvo nāpi atthi, <span class="bld">yena</span> hetunā <span class="bld">so</span> dassanenapahātabbahetukoti vutto samudāyo. <span class="bld">Eva</span>nti iminā nayena ‘‘bhāvanā…pe… yopi sampayuttā’’ti navattabbatāya nidassetabbāti attho. <span class="bld">Eva</span>nti yathā dassanenapahātabbahetukasamudāyassa sampayuttatā na vattabbā, evaṃ yena dhammena avitakka…pe… siyā, taṃ na natthi. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā avitakkavicāramattesu kocipi vicārena <a name="V0.0028"></a> asampayutto natthi, tasmā. <span class="bld">Te</span>ti avitakkavicāramattā <a name="M0.0028"></a> dhammā. <span class="bld">Ekadhammepi…pe… kato</span> yathā ‘‘appaccayā dhammā asaṅkhatā dhammā’’ti.</p>
- <p class="centered">Chaṭṭhanayasampayogavippayogapadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Sattamanayo sampayuttenavippayuttapadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para306"></a><span class="paranum">306</span>. <span class="bld">Tehi</span> samudayasaccādīhi khandhattayakhandhekadesādike <span class="bld">sampayutte satipi, sampayuttehi ca vippayutte</span> rūpanibbānādike tadaññadhamme satipi vippayogābhāvato. Saṅkhepena vuttamatthaṃ vitthārena dassetuṃ <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tato</span> lobhasahagatacittuppādato <span class="bld">aññadhammānaṃ</span> avasiṭṭhānaṃ kusalākusalābyākatadhammānaṃ <span class="bld">khandhādīsu kenaci vippayogo na hi atthi</span> khandhapañcakādīnaṃ saṅgaṇhanato tesaṃ. <span class="bld">Te eva cittuppādā</span>ti te lobhasahagatacittuppādā eva. <span class="bld">Tadaññadhammāna</span>nti tadaññadhammānampīti pi-saddalopo daṭṭhabbo. <span class="bld">Tathā</span>ti iminā na ca te eva dhammā aḍḍhadutiyāyatanadhātuyo, atha kho te ca tato aññe cāti imamatthaṃ upasaṃharati.</p>
- <p class="bodytext">Nanu tadaññabhāvato eva tehi itaresaṃ vippayogo siddhoti āha <span class="bld">‘‘na cā’’</span>tiādi. <span class="bld">Tadaññasamudāyehī</span>ti tato lobhasahagatacittuppādato aññasamudāyehi <span class="bld">aññe</span> lobhasahagatā dhammā vippayuttā na honti. Kasmā? <span class="bld">Samudāye…pe… vippayogābhāvato</span>. Tassattho – <span class="bld">samudāyena</span> lobhasahagatatadaññadhammarāsinā <span class="bld">ekadesānaṃ</span> lobhasahagatadhammānaṃ vippayogābhāvato, tathā ye ekadesā hutvā aññesaṃ avayavānaṃ samudāyabhūtā, tesañca samudāyena vippayogābhāvatoti. Anena samudāyena avayavassa samudāyassa avayavena ca tassa na vippayogo, avayavasseva pana avayavenāti dasseti. <span class="bld">Esa nayo</span>ti yvāyaṃ samudayasacce vutto vidhi, eseva maggasaccasukhindriyādīsu arūpakkhandhekadesattā tesanti dasseti. <span class="bld">Niravasesesū</span>ti abahikatavitakkesu. Vitakko hi samudāyato abahikato. ‘‘So hi samudāyo’’tiādiko vuttanayo labbhatīti āha <span class="bld">‘‘aggahaṇe kāraṇaṃ na dissatī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aññesupi</span> <a name="M0.0029"></a><a name="V0.0029"></a> samudayasaccādīsu <span class="bld">vissajjanassa…pe… daṭṭhabbaṃ,</span> yato samudayasaccādi idha na gahitanti adhippāyo. Sampayuttādhikārato ‘‘aññenā’’ti padaṃ sampayuttato aññaṃ vadatīti āha <span class="bld">‘‘asampayuttena asammissanti attho’’</span>ti. Idāni byatirekenapi tamatthaṃ patiṭṭhāpetuṃ <span class="bld">‘‘adukkhamasukhā…pe… gahitānī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Etena lakkhaṇenā</span>ti ‘‘asampayuttena asammissa’’nti vuttalakkhaṇena. <span class="bld">Citta</span>nti ‘‘cittehi dhammehi ye dhammā’’ti pañhaṃ upalakkheti. <span class="bld">Sahayuttapadehi sattā</span>ti ‘‘cetasikehi dhammehi ye dhammā’’tiādinā cittena sahayutte dhamme dīpentehi padehi āgatā satta pañhā. Tiṇṇaṃ tikapadānamaggahaṇena <span class="bld">ūnoti katvā</span>. Ye sandhāya <span class="bld">‘‘tike tayo’’</span>ti vuttaṃ. Taṃ pana vedanāpītittikesu pacchimaṃ, vitakkattike paṭhamanti padattayaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para309"></a><span class="paranum">309</span>. Uddhaṭapadena pakāsiyamānā atthā abhedopacārena ‘‘uddhaṭapada’’nti vuttāti āha <span class="bld">‘‘uddhaṭapadena sampayuttehī’’</span>ti. <span class="bld">Tena</span> ca yathāvuttena uddhaṭapadena. <span class="bld">Manena yuttā</span>ti ettha mananamattattā manodhātu ‘‘mano’’ti vuttāti āha <span class="bld">‘‘manodhātuyā ekantasampayuttā’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Sattamanayasampayuttenavippayuttapadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Aṭṭhamanayo vippayuttenasampayuttapadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para317"></a><span class="paranum">317</span>. Rūpakkhandhena vippayuttā nāma cattāro arūpino khandhā, tesaṃ aññehi sampayogo nāma natthi tādisassa aññassa sampayogino abhāvato. Samudāyassa ca ekadesena sampayogo natthīti vuttovāyamattho. Vedanākkhandhādīhi vippayuttaṃ rūpaṃ nibbānañca, tassa kenaci sampayogo natthevāti āha <span class="bld">‘‘rūpakkhandhādīhi…pe… natthī’’</span>ti. <span class="bld">Tenā</span>ti ‘‘rūpakkhandhena ye dhammā vippayuttā’’tiādivacanena.</p>
- <p class="centered">Aṭṭhamanayavippayuttenasampayuttapadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Navamanayo sampayuttenasampayuttapadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para319"></a><span class="paranum">319</span>. ‘‘Samāsapadaṃ <a name="M0.0030"></a><a name="V0.0030"></a> ida’’nti vatvā ayaṃ nāma samāsoti dassento <span class="bld">‘‘yassa khandhādino’’</span>tiādimāha, yassa vedanākkhandhādinoti attho. <span class="bld">Yaṃ idha sampayuttaṃ vutta</span>nti imasmiṃ navamanaye yaṃ dhammajātaṃ sampayuttanti vuttaṃ. <span class="bld">Rūpakkhandhādīsu araṇantesu</span> abbhantarabāhiramātikādhammesūti niddhāraṇe bhummaṃ. <span class="bld">Tañhi</span> dhammajātaṃ <span class="bld">attanā sampayuttena</span> vedanākkhandhādinā sayaṃ sampayuttanti niddhāritaṃ. <span class="bld">Ayogo</span>ti asampayogo. <span class="bld">Vakkhati</span> dasamanaye. Tattha hi ‘‘rūpakkhandhena vedanādayo vippayuttā, tehi rūpakkhandho vippayutto’’ti vatvā nibbānaṃ kathanti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘nibbānaṃ pana sukhumarūpagatikamevā’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Manāyatanaṃ ekenāyatanena ekāya dhātuyā kehici vippayutta’’nti ettha hi yathā sukhumarūpaṃ viya sarūpato anuddhaṭampi nibbānaṃ kehicītipadena gahitameva hotīti edisesu ṭhānesu nibbānaṃ sukhumarūpagatikanti viññāyati, evamidhāpi ‘‘rūpamissakehi vā’’ti etena anupādinnaanupādāniyādīhi nibbānamissakehipi asampayogo vutto hotīti daṭṭhabbo. Avikalacatukkhandhasaṅgāhakehi padehi sahavattino aññassa sampayogino abhāvato atītānāgatehi ca sampayogo natthevāti tassa ayujjamānataṃ dassento <span class="bld">‘‘vattamānānameva…pe… arūpabhavādīhīti attho’’</span>ti āha. <span class="bld">Itare</span>ti ye sampayogaṃ labhanti, ke pana te rūpena asammissā arūpekadesabhūtā. Tenāha <span class="bld">‘‘vedanākkhandhādayo’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Navamanayasampayuttenasampayuttapadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">10. Dasamanayo vippayuttenavippayuttapadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para353"></a><span class="paranum">353</span>. Ye vippayuttena vippayuttabhāvena pāḷiyaṃ aggahitā, tesu keci vippayuttassa dhammantarassa abhāvato keci khandhādīhi vippayogasseva asambhavatoti imamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘dhammāyatanādidhammā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">sabbacittuppādagatadhammabhāvato</span>ti iminā bhinnakālatādivisesavato arūpakkhandhassa vippayuttassa dhammantarassa abhāvamāha, <span class="bld">anārammaṇamissakabhāvato</span>ti iminā pana sabbassapi. Kāmabhavo <a name="M0.0031"></a> upapattibhavo saññībhavo pañcavokārabhavoti <a name="V0.0031"></a> ime <span class="bld">cattāro mahābhavā. Vippayogābhāvato</span>ti vippayogāsambhavato. Na hi ye dukkhasaccādīhi vippayuttā, tehi vippayuttānaṃ tesaṃyeva dukkhasaccādīnaṃ khandhādīsu kenaci vippayogo sambhavati.</p>
- <p class="centered">Dasamanayavippayuttenavippayuttapadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">11. Ekādasamanayo saṅgahitenasampayuttavippayuttapadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para409"></a><span class="paranum">409</span>. <span class="bld">Te</span>ti saṅkhārakkhandhadhammā. <span class="bld">Sesehī</span>ti avasiṭṭhehi vedanāsaññāviññāṇakkhandhehi. <span class="bld">‘‘Etena saha sambandho’’</span>ti iminā padānaṃ sambandhadassanamukhena ‘‘samudayasaccena ye dhammā sampayuttā’’ti pāḷiyā atthavivaraṇaṃ pākaṭataraṃ katvā kehicītipadassatthaṃ kātuṃ <span class="bld">‘‘kehicīti etassa panā’’</span>tiādimāha. Atthaṃ dassetuṃ āhāti sambandho. <span class="bld">Visesetvā</span>ti ettha tesaṃ dhammānaṃ taṇhāvajjānaṃ saṅkhārakkhandhadhammāyatanadhammadhātupariyāpannatākittanaṃ visesanaṃ daṭṭhabbaṃ, yato te samudayasaccena khandhādisaṅgahena saṅgahitāti vuttā. Sayaṃ attanā sampayutto na hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘attavajjehī’’</span>ti. Tena vuttaṃ ‘‘cittaṃ na vattabbaṃ cittena sampayuttantipi, cittena vippayuttantipī’’ti. <span class="bld">Sampayogārahehī</span>ti visesanaṃ sukhumarūpaṃ nibbānanti dve sandhāya kataṃ, na taṇhādike.</p>
- <p class="centered">Ekādasamanayasaṅgahitenasampayuttavippayuttapadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">12. Dvādasamanayo sampayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para417"></a><span class="paranum">417</span>. Navamanaye sampayogavisiṭṭhā sampayuttā uddhaṭā, dvādasamanaye ca sampayogavisiṭṭhā saṅgahitāsaṅgahitāti ubhayatthāpi sampayogavisiṭṭhāva gahitāti āha <span class="bld">‘‘dvādasama…pe… labbhantī’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Dvādasamanayasampayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">13. Terasamanayo asaṅgahitenasampayuttavippayuttapadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para448"></a><span class="paranum">448</span>. <span class="bld">Yehī</span>ti <a name="M0.0032"></a><a name="V0.0032"></a> rūpakkhandhadhammāyatanādīhi. <span class="bld">Tīhipi</span> khandhāyatanādisaṅgahehi. Puna <span class="bld">yehī</span>ti arūpabhavādīhi. <span class="bld">Oḷārikāyatanāneva honti</span> āyatanadhātusaṅgahehipi asaṅgahitattā. <span class="bld">Te</span>ti catuvokārabhavādayo. <span class="bld">Vuttāvasesā</span>ti rūpakkhandhadhammāyatanādīhi avasiṭṭhā. Satipi asaṅgāhakatte tehi asaṅgahitānaṃ sampayogo na sambhavatīti <span class="bld">vedanākkhandhādayo idha</span> terasamanaye <span class="bld">vissajjanaṃ na ruhanti</span> nārohanti. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘vedanākkhandhena hi khandhādivasena rūpārūpadhammā asaṅgahitā honti, tesañca sampayogo nāma natthī’’ti (dhātu. 448) <span class="bld">asaṅgāhakā eva na honti</span> avikalapañcakkhandhādisamudāyabhāvato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Te</span>ti ‘‘dukkhasaccādī’’ti ādi-saddena vuttadhammā. <span class="bld">Asabba…pe… siyuṃ</span> avitakkāvicārādidhammā viya. <span class="bld">Na tesaṃ vippayogo natthi</span> tabbinimuttassa cittuppādassa sambhavato. <span class="bld">Vedanākkhandhena asaṅgahitānaṃ</span> anārammaṇamissakattā na ‘‘vippayogassa atthitāyā’’ti vuttaṃ. Tathā cāha ‘‘rūpārūpadhammā asaṅgahitā’’ti. <span class="bld">Ubhayābhāvato</span>ti sampayogavippayogābhāvato. <span class="bld">Anārammaṇasahitasabbaviññāṇataṃdhātusampayuttatadubhayadhammā</span> acetasikacetasikalokiyapadādīnaṃ vasena veditabbā.</p>
- <p class="centered">Terasamanayaasaṅgahitenasampayuttavippayuttapadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">14. Cuddasamanayo vippayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para456"></a><span class="paranum">456</span>. <span class="bld">Dhammasabhāvamattattā</span>ti sabhāvadhammānaṃ dhammamattattā avatthāvisesamattattā.</p>
- <p class="bodytext">Samucchijjati etenāti <span class="bld">samucchedo</span>. Saṅgahādivicārapariniṭṭhānabhūto cuddasamanayo. Tenāha <span class="bld">‘‘pariyosāne naye’’</span>ti. Vissajjetabbadhammavivittā pucchā <span class="bld">moghapucchā,</span> sā tathābhūtāpi vissajjetabbadhammābhāvassa ñāpikā hotīti āha <span class="bld">‘‘tesaṃ pucchāya moghattā te na labbhantī’’</span>ti. Moghā pucchā etassāti <span class="bld">moghapucchako. Aṭṭhamo nayo</span> <a name="M0.0033"></a> tattha sabbapucchānaṃ moghattā<a name="V0.0033"></a>. <span class="bld">Tena ca sahā</span>ti tena aṭṭhamanayena saddhiṃ imasmiṃ osānanaye aṭṭhamanaye ca osānanaye ca <span class="bld">ete</span> dhammāyatanādayo sabbappakārena na labbhanti. <span class="bld">Vippayogassapi abhāvā</span>ti tattha kāraṇamāha.</p>
- <p class="centered">Cuddasamanayavippayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Dhātukathāpakaraṇa-anuṭīkā samattā.</p>
- <p class="chapter">Puggalapaññattipakaraṇa-anuṭīkā</p>
- <p class="subhead">1. Mātikāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. ‘‘Dhātukathaṃ <a name="M0.0035"></a><a name="V0.0034"></a> desayitvā anantaraṃ tassa āha puggalapaññatti’’nti vutte tattha kāraṇaṃ samudāgamato paṭṭhāya vibhāvento <span class="bld">‘‘dhammasaṅgahe’’</span>tiādimāha. Tattha yadipi dhammasaṅgahe phassādīnaṃ pathavīādīnañca dhammānaṃ nānānayavicitto anupadavibhāgopi kato, na saṅgaho eva, so pana tesaṃ kusalattikādihetudukāditikadukehi saṅgahasandassanatthoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘dhammasaṅgahe tikadukādivasena saṅgahitānaṃ dhammāna’’</span>nti. Teneva hi taṃ pakaraṇaṃ ‘‘dhammasaṅgaho’’ti samaññaṃ labhi. Kāmañca dhammasaṅgahepi ‘‘tasmiṃ kho pana samaye cattāro khandhā hontī’’tiādinā (dha. sa. 58) khandhādivibhāgo dassito, so pana na tathā sātisayo, yathā vibhaṅgapakaraṇeti sātisayaṃ taṃ gahetvā āha <span class="bld">‘‘vibhaṅge khandhādivibhāgaṃ dassetvā’’</span>ti, yato taṃ ‘‘vibhaṅgo’’tveva paññāyittha. <span class="bld">Dhātukathāyā</span>ti ādhāre bhummaṃ, tathā ‘‘dhammasaṅgahe vibhaṅge’’ti etthāpi. Ādhāro hi saṅgahaṇavibhajanappabhedavacanasaṅkhātānaṃ <a name="V0.0035"></a> avayavakiriyānaṃ taṃsamudāyabhūtāni pakaraṇāni yathā ‘‘rukkhe sākhā’’ti. Karaṇavacanaṃ vā etaṃ, dhātukathāya karaṇabhūtāyāti attho.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca abhiññeyyadhamme desento desanākusalo bhagavā tikadukavasena tāva nesaṃ saṅgahaṃ dassento <span class="bld">dhammasaṅgaṇiṃ</span> desetvā saṅgahapubbakattā vibhāgassa tadanantaraṃ khandhādivasena vibhāgaṃ dassento <span class="bld">vibhaṅgaṃ</span> desesi. Puna yathāvuttavibhāgasaṅgahayutte dhamme saṅgahāsaṅgahādinayappabhedato dassento <span class="bld">dhātukathaṃ</span> desesi tassā abbhantarabāhiramātikāsarīrakattā. Na hi sakkā khandhādike kusalādike ca vinā saṅgahāsaṅgahādinayaṃ netunti. Tenāha <span class="bld">‘‘tathāsaṅgahitavibhattāna’’</span>nti. Evaṃ saṅgahato vibhāgato pabhedato ca dhammānaṃ desanā yassā <a name="M0.0036"></a> paññattiyā vasena hoti, yo cāyaṃ yathāvuttadhammupādāno puggalavohāro, tassa ca samayavimuttādivasena vibhāgo, taṃ sabbaṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">puggalapaññatti</span> desitāti idametesaṃ catunnaṃ pakaraṇānaṃ desanānukkamakāraṇaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tesa</span>nti dhammānaṃ. <span class="bld">Sabhāvato</span>ti ‘‘phasso vedanā’’tiādisabhāvato. <span class="bld">Upādāyā</span>ti ‘‘puggalo satto poso’’tiādinā khandhe upādāya. Paññāpanaṃ <span class="bld">yāya</span> tajjāupādādibhedāya paññattiyā hoti, <span class="bld">taṃ</span> paññattiṃ. <span class="bld">Pabhedato</span>ti khandhādisamayavimuttādivibhāgato. Yāya paññattiyā sabhāvato upādāya ca paññāpananti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivaranto <span class="bld">‘‘tattha ye dhamme’’</span>tiādimāha. Tattha asabhāvapaññattiyāpi mūlabhūtaṃ upādānaṃ sabhāvadhammo eva, kevalaṃ pana tesaṃ pavattiākārabhedasannissayato visesoti dassento <span class="bld">‘‘ye dhamme…pe… hotī’’</span>ti āha. Tattha <span class="bld">pubbāpariyabhāvena pavattamāne</span>ti iminā pabandhasannissayataṃ dassento santānapaññattiṃ vadati, <span class="bld">asabhāvasamūhavasenā</span>ti iminā sesapaññattiṃ. Tisso hi paññattiyo santānapaññatti samūhapaññatti avatthāvisesapaññattīti. Tattha pabandho <span class="bld">santāno</span>. Samudāyo <span class="bld">samūho</span>. Uppādādiko daharabhāvādiko ca <span class="bld">avatthāviseso</span>. Tesu asabhāvaggahaṇena vinā pabandhasamūhānaṃ asabhāvatte siddhe asabhāvasamūhavasenāti asabhāvaggahaṇaṃ pabandhasamūhavinimuttapaññattisandassanatthanti tena avatthāvisesapaññattiyā pariggaho vuttoti veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tesa</span>nti pubbe yaṃ-saddena parāmaṭṭhānaṃ indriyabaddhadhammānaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘aññesañca bāhirarūpanibbānāna’’</span>nti. <span class="bld">Sasabhāvasamūhasasabhāvappabhedavasenā</span>ti rūpakkhandhādisasabhāvasamūhavasena cakkhāyatanādisasabhāvavisesavasena ca. ‘‘Sasabhāvasamūhasabhāvabhedavasenā’’ti ca pāṭho. Tattha <span class="bld">samūhasabhāvo</span>ti <a name="V0.0036"></a> sabhāvasantānaṃ avatthāvisesavidhuraṃ samūhavasena lakkhaṇamevāha. Tathā hi khandhapaññattiyāpi sabhāvapaññattitā vuttā. <span class="bld">Tāyā</span>ti āyatanapaññattiādippabhedāya sabhāvapaññattiyā. <span class="bld">Vibhattā sabhāvapaññattī</span>ti ‘‘phasso phusanā’’tiādinā (dha. sa. 2) vibhattā phassādisabhāvapaññatti. <span class="bld">Sabbāpī</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddena sabhāvadhammesu sāmaññavasena pavattaṃ kusalādipaññattiṃ saṅgaṇhāti. Rūpādidhammānaṃ samūho santānena <a name="M0.0037"></a> pavattamāno avatthāvisesasahito ekattaggahaṇanibandhano sattoti voharīyatīti so sabhāvadhammo nāma pana na hotīti āha <span class="bld">‘‘puggalapaññatti pana asabhāvapaññattī’’</span>ti. <span class="bld">Tāyā</span>ti puggalapaññattiyā. Yasmā pana dhammānaṃ pabandho samūho ca dhammasannissitoti vattabbataṃ arahati, tasmā <span class="bld">‘‘pariññeyyādisabhāvadhamme upādāya pavattito’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vijjamānapaññatti</span> pana ‘‘sabhāvapaññattī’’ti vuttā, <span class="bld">avijjamānapaññatti</span> ‘‘asabhāvapaññattī’’ti vuttā. <span class="bld">Sabbā paññattiyo</span>ti upādāyapaññattikiccapaññattiādayo sabbā paññattiyo. Yadi sabbā paññattiyo idha dassitā honti, kathaṃ ‘‘puggalapaññattī’’ti nāmaṃ jātanti āha <span class="bld">‘‘khandhādipaññattīsū’’</span>tiādi. <span class="bld">Aññatthā</span>ti dhammasaṅgahādīsu. <span class="bld">Ye dhamme</span>ti ye khandhādidhamme. <span class="bld">Paññattiyā vatthubhāvenā</span>ti paññāpanassa adhiṭṭhānabhāvena. Adhiṭṭhānañhi paññāpetabbadhammā paññāpanassa. Evañca katvā khandhādīhi saddhiṃ puggalo gahito. <span class="bld">Ye dhamme</span>ti vā ye paññattidhamme. <span class="bld">Paññāpetukāmo</span>ti nikkhipitukāmo vatthubhedato asaṅkarato ṭhapetukāmo. <span class="bld">Paññattipariccheda</span>nti ca vatthubhedabhinnaṃ paññattibhūtaṃ paricchedaṃ. Evamettha attho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sāmaññappabhedapaññāpanā</span>ti sāmaññabhūtānaṃ visesabhūtānañca atthānaṃ paññāpanā. <span class="bld">Tesa</span>nti attha-saddāpekkhāya pulliṅganiddeso. <span class="bld">Tatthā</span>ti paññāpanāya atthadassanabhūtesu dassanādīsu. <span class="bld">Idamevaṃnāmaka</span>nti idaṃ ruppanādiatthajātaṃ itthannāmakaṃ rūpakkhandhavedanākkhandhādisamaññaṃ. <span class="bld">Taṃtaṃkoṭṭhāsikakaraṇa</span>nti rūpavedanāditaṃtaṃatthavibhāgapariyāpannatāpādanaṃ. Tathā saññuppādānamevāti āha <span class="bld">‘‘bodhanameva nikkhipanā’’</span>ti. Bodhanañhi bodhaneyyasantāne bodhetabbassa atthassa ṭhapananti katvā ‘‘nikkhipanā’’ti vuttaṃ. ‘‘Paññāpanā’’tiādinā bhāvasādhanena vatvā sādhanantarāmasanena atthantaraparikappāsaṅkā siyāti taṃ nivāretuṃ <span class="bld">‘‘yo panāyaṃ…pe… veditabbo’’</span>ti āha. <span class="bld">Tesaṃ tesaṃ dhammāna</span>nti taṃtaṃpaññāpetabbadhammānaṃ. Dassanabhūtāya nāmapaññattiyā <span class="bld">diṭṭhatāya,</span> ṭhapanabhūtāya <span class="bld">ṭhapitatāya. Taṃnimittata</span>nti tassa dassanassa ṭhapanassa ca nimittakāraṇataṃ. Nimittañhi kattubhāvena <a name="V0.0037"></a> voharīyati yathā ‘‘bhikkhā vāsetī’’ti, ‘‘ariyabhāvakarāni saccāni ariyasaccānī’’ti ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pāḷiyaṃ</span> <a name="M0.0038"></a> <span class="bld">anāgatata</span>nti vijjamānatādivisesavacanena saha pāṭhānāruḷhataṃ. <span class="bld">Vijjamānassa sato</span>ti vijjamānassa samānassāti imamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘vijjamānabhūtassāti attho’’</span>ti āha. <span class="bld">Tathā</span>ti saccikaṭṭhaparamatthavasena <span class="bld">avijjamānassa</span> anupalabbhamānassa. Taṃ pana anupalabbhamānataṃ tathā-saddena byatirekavasena dīpitaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ <span class="bld">‘‘yathā kusalādīnī’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">vinivattasabhāvānī</span>ti vibhattasabhāvāni. <span class="bld">Upaladdhī</span>ti gahaṇaṃ. <span class="bld">Tenākārenā</span>ti tena rūpavedanādiākārena avijjamānassa. <span class="bld">Aññenākārenā</span>ti tato rūpavedanādito aññena tabbinimuttena paññāpetabbapaññāpanākārena vijjamānassa. Paññattiduke vuttameva ‘‘ayañca vādo sevatthikathāya paṭisiddho’’tiādinā. <span class="bld">Lokaniruttimattasiddhassā</span>ti ettha <span class="bld">matta</span>ggahaṇaṃ tassa paññattivatthussa na kevalaṃ vijjamānasabhāvatānivattanatthameva, atha kho viparītaggāhanivattanatthampīti dassento <span class="bld">‘‘anabhinivesena cittenā’’</span>ti āha. Catusaccapañcakkhandhādivinimuttaṃ saccantarakhandhantarādikaṃ <span class="bld">pañcamasaccādikaṃ</span>. Sace taṃ koci atthīti paṭijāneyya, ayāthāvagahitassa taṃ vācāvatthumattamevassāti dassento āha <span class="bld">‘‘sābhinivesena…pe… vutta’’</span>nti. Uddese niddese ca sattavantaṃ padhānabhāvena āgamanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘sarūpato tissannaṃ āgatata’’</span>nti. Guṇabhāvena pana uddhaṃsotapaññāvimuttapāsāṇalekhādiggahaṇesu itarāpi tisso paññattiyo imasmiṃ pakaraṇe āgatā eva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathāvuttassa…pe… avirodhenā</span>ti ‘‘vijjamānapaññatti avijjamānapaññattī’’ti evaṃ vuttappakārassa avilomanena. <span class="bld">Ācariyavādā</span>ti cettha attanomatiyo veditabbā, aññattha pana aṭṭhakathā ca. Yathā ca avirodho hoti, taṃ dassento <span class="bld">‘‘tasmā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">avijjamānattā paññāpetabbamattatthena paññattī</span>ti etena ‘‘avijjamānā paññatti avijjamānapaññattī’’ti imaṃ samāsavikappamāha. <span class="bld">Avijjamānapaññattī</span>ti ettha hi dve samāsā avijjamānassa, avijjamānā vā paññattīti avijjamānapaññatti. Tesu purimena nāmapaññatti vuttā, dutiyena upādāpaññattiādibhedā itarāpi. <span class="bld">Sasabhāvaṃ</span> vedanādikaṃ. <span class="bld">Tajjaparamatthanāmalābhato</span>ti tajjassa tadanurūpassa paramatthassa anvatthassa nāmassa labhanato, anubhavanādisabhāvānaṃ dhammānaṃ paramatthikassa vedanādināmassa labhanattāti attho<a name="M0.0039"></a>. Etena visesanivattiattho <a name="V0.0038"></a> matta-saddo, tena cāyaṃ viseso nivattitoti dasseti. <span class="bld">Parato labhitabba</span>nti paraṃ upādāya laddhabbaṃ yathā rūpādike upādāya sattoti nissabhāvasamūhasantānādi paññattivatthu. <span class="bld">Ekattenā</span>ti anaññattena. <span class="bld">Anupalabbhasabhāvatā</span> ñāṇena aggahetabbasabhāvatā, yato te navattabbāti vuccanti.</p>
- <p class="bodytext">Sasūkasālirāsiādiākārena saṃkucitaggo vāsavavāsudevādīnaṃ viya moliviseso kirīṭaṃ, so pana makuṭavisesopi hotiyevāti āha <span class="bld">‘‘kirīṭaṃ makuṭa’’</span>nti. <span class="bld">Sabbasamorodho</span>ti sabbāsaṃ vijjamānapaññattiādīnaṃ channaṃ paññattīnaṃ antokaraṇaṃ. <span class="bld">Saṅkhātabbappadhānattā</span>ti idaṃ lakkhaṇavacanaṃ. Na hi sabbāpi upanidhāpaññattisaṅkhāvasena pavattā, nāpi sabbā saṅkhātabbappadhānā. <span class="bld">Dutiyaṃ tatiya</span>ntiādikaṃ pana upanidhāpaññattiyā, <span class="bld">dve tīṇī</span>tiādikaṃ upanikkhittapaññattiyā ekadesaṃ upalakkhaṇavasena dassento tassa ca saṅkhyeyyappadhānatāyāha <span class="bld">‘‘saṅkhātabbappadhānattā’’</span>ti. Pūraṇattho hi saddo tadatthadīpanamukhena pūretabbamatthaṃ dīpeti. So ca saṅkhāvisayo padhānovāti dutiyādīnaṃ paññattīnaṃ saṅkhātabbappadhānatā vuttā. Yāva hi dasasaṅkhā saṅkhyeyyappadhānāti. Tathā <span class="bld">dve tīṇī</span>tiādīnampi paññattīnaṃ. Saṅkhātabbo pana attho koci vijjamāno, koci avijjamāno, koci saha visuñca tadubhayaṃ missoti <span class="bld">chapi paññattiyo bhajatī</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Itarā</span>ti upādāsamodhānatajjāsantatipaññattiyo vuttāvasesā upanidhāpaññattiupanikkhittapaññattiyo ca. Sattarathādibhedā upādāpaññatti, dīgharassādibhedā upanidhāpaññatti ca avijjamānapaññatti. Hatthagatādivisiṭṭhā upanidhāpaññatti, samodhānapaññatti ca avijjamānenaavijjamānapaññatti. Tatheva ‘‘suvaṇṇavaṇṇo brahmassaro’’tiādikā vijjamānagabbhā vijjamānenaavijjamānapaññattiṃ bhajantīti āha <span class="bld">‘‘yathāyogaṃ taṃ taṃ paññatti’’</span>nti. Tena vuttaṃ ‘‘dutiyaṃ tatiyaṃ…pe… bhajantī’’ti. <span class="bld">Yañhī</span>tiādi yathāvuttaupanidhāupanikkhittapaññattīnaṃ avijjamānenaavijjamānapaññattibhāvasamatthanaṃ. Tattha <span class="bld">tañca saṅkhāna</span>nti yaṃ ‘‘paṭhamaṃ eka’’ntiādikaṃ saṅkhānaṃ, tañca saṅkhāmukhena gahetabbarūpaṃ. <span class="bld">Ca</span>-saddena saṅkhyeyyaṃ saṅgaṇhāti. Tampi hi paññāpetabbaṃ paññattīti. Tassā pana paramatthato abhāvo vuttoyeva. <span class="bld">Kiñci</span> <a name="M0.0040"></a> <span class="bld">natthī</span>ti paramatthato kiñci natthi. <span class="bld">Tathā</span>ti iminā avijjamānenaavijjamānabhāvanti etaṃ ākaḍḍhati. Tenāha <span class="bld">‘‘na hi…pe… vijjamāno’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Okāse</span>ti <a name="V0.0039"></a> avīciparanimmitavasavattīparicchinne padese. So hi kāmādhiṭṭhānato ‘‘kāmo’’ti vuccati. <span class="bld">Kammanibbattakkhandhesū</span>ti iminā uttarapadalopena kāmabhavaṃ ‘‘kāmo’’ti vadati. Bhaṇanaṃ saddo cetanā vā, taṃsamaṅgitāya tabbisiṭṭhe puggale bhāṇakoti paññattīti āha <span class="bld">‘‘vijjamānenaavijjamānapaññattipakkhaṃ bhajatī’’</span>ti. Yebhuyyena rūpāyatanaggahaṇamukhena rūpasaṅkhātena saṇṭhānaṃ gayhatīti tassa tena abhedopacāraṃ katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘rūpāyatanasaṅkhātena saṇṭhānenā’’</span>ti. Yaṃ abhedopacāraṃ bhindituṃ ajānantā nikāyantariyā rūpāyatanaṃ saṇṭhānasabhāvaṃ paṭijānanti. ‘‘Kiso puggalo, thūlo puggalo, kiso daṇḍo, thūlo daṇḍo’’tiādinā puggalādīnaṃ paññāpanā tathātathāsanniviṭṭhe rūpasaṅkhāte kisādisaṇṭhānapaññatti, na rūpāyatanamatteti āha <span class="bld">‘‘saṇṭhānanti vā rūpāyatane aggahite’’</span>ti. <span class="bld">Paccattadhammanāmavasenā</span>ti ‘‘pathavī phasso’’tiādinā dhammānaṃ taṃtaṃnāmavasena. Kiccapaññattiādivibhāgena pavatto ayampi ācariyavādo ‘‘kiccapaññatti ekaccā bhūmipaññatti paccattapaññatti asaṅkhatapaññatti ca vijjamānapaññatti, liṅgapaññatti ekaccā paccattapaññatti ca avijjamānapaññatti, ekaccā kiccapaññatti vijjamānenaavijjamānapaññatti, ekaccā bhūmisaṇṭhānapaññatti vijjamānena vā avijjamānena vā avijjamānapaññattī’’ti dassitattā ‘‘dhammakathā itthiliṅga’’ntiādīnaṃ vijjamānenavijjamānapaññattibhāvo, avijjamānenaavijjamānapaññattibhāvo ca dassitanayoti āha <span class="bld">‘‘sabbasaṅgāhakoti daṭṭhabbo’’</span>ti. Upādāpaññattiādibhāvo cettha kiccapaññattiādīnaṃ kiccapaññattiādibhāvo ca tāsaṃ yathārahaṃ vibhāvetabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. <span class="bld">Saṅkhepappabhedavasenā</span>ti ‘‘yāvatā pañcakkhandhā’’ti sabbepi khandhe khandhabhāvasāmaññena saṃkhipanavasena, ‘‘yāvatā rūpakkhandho’’tiādinā khandhānaṃ tato sāmaññato pakārehi bhindanavasena ca. <span class="bld">Ayaṃ attho</span>ti ayaṃ paññattisaṅkhāto attho. Sāmaññato vā hi dhammānaṃ paññāpanaṃ hoti visesato vā. Viseso cettha attano sāmaññāpekkhāya veditabbo, visesāpekkhāya pana sopi sāmaññaṃ sampajjatīti ‘‘kittāvatā khandhānaṃ khandhapaññattī’’ti pucchāya saṅkhepato vissajjanavasena <a name="M0.0041"></a> ‘‘yāvatā pañcakkhandhā’’ti vuttanti tatthāpi ‘‘khandhānaṃ khandhapaññattī’’ti ānetvā yojetabbanti āha <span class="bld">‘‘yāvatā…pe… paññattī’’</span>ti. ‘‘Yāvatā pañcakkhandhā, ettāvatā khandhānaṃ khandhapaññatti. Yāvatā rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho, ettāvatā khandhānaṃ khandhapaññattī’’ti evamettha pāḷiyojanā kātabbā. Evañhi saṅkhepato pabhedato ca khandhapaññatti vissajjitā hoti. Tathā hi imasseva atthassa aṭṭhakathāyaṃ vuttabhāvaṃ <a name="V0.0040"></a> dassento <span class="bld">‘‘yattakena…pe… ādikenā’’</span>ti āha. <span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ vissajjanassa atthavacane, tasmiṃ vā vissajjanapāṭhe tadatthavacane ca. <span class="bld">Pabhedanidassanamatta</span>nti pabhedassa udāharaṇamattaṃ. <span class="bld">Avuttopi sabbo</span> bhūtupādiko, sukhādiko ca pabhedo. Taṃ pana bhūmimukhena dassetuṃ <span class="bld">‘‘rūpakkhandho kāmāvacaro’’</span>tiādi vuttanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ aṭṭhakathāyaṃ āgatanayena pāḷiyā atthayojanaṃ dassetvā idāni taṃ pakārantarena dassetuṃ <span class="bld">‘‘ayaṃ vā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">ayaṃ vā</span>ti vuccamānaṃ sandhāyāha. <span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ khandhapaññattivissajjane. <span class="bld">Ida</span>nti idaṃ padaṃ. <span class="bld">Yattako…pe… khandhapaññattiyā pabhedo</span>ti iminā saṅkhepato vitthārato ca khandhānaṃ pabhedaṃ pati paññattivibhāgoti dassitaṃ hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘vatthubhedena…pe… dassetī’’</span>ti. <span class="bld">Pakaraṇantare</span>ti vibhaṅgapakaraṇe. Tattha hi sātisayaṃ khandhānaṃ vibhāgapaññatti vuttā. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ <span class="bld">‘‘sammāsambuddhena hi…pe… kathitā’’</span>ti. Ettha ca paṭhamanaye samukhena, dutiye vatthumukhena paññattiyā vibhāgā dassitāti ayametesaṃ viseso.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Esa nayo</span>ti iminā khandhapaññattiyā vuttamatthaṃ āyatanapaññattiyādīsu atidisati. Tattha <span class="bld">‘‘yāvatā pañcakkhandhā’’</span>ti, <span class="bld">‘‘khandhānaṃ khandhapaññattī’’</span>ti idaṃ paññattiniddesapāḷiyā ādipariyosānaggahaṇamukhena dassanaṃ. <span class="bld">‘‘Yāvatā dvādasāyatanānī’’</span>ti, <span class="bld">‘‘āyatanānaṃ āyatanapaññattī’’</span>ti imassa attho <span class="bld">‘‘yattakena paññāpanena saṅkhepato dvādasāyatanānī’’</span>ti etena dassito, <span class="bld">‘‘yāvatā cakkhāyatana’’</span>ntiādikassa pana <span class="bld">‘‘pabhedato cakkhāyatana’’</span>ntiādikenāti. Tattha <span class="bld">‘‘cakkhāyatanaṃ…pe… dhammāyatana’’</span>nti pabhedanidassanamattametaṃ. Etena avuttopi sabbo saṅgahito hotīti <span class="bld">‘‘tatrāpi dasāyatanā kāmāvacarā’’</span>tiādi vuttaṃ. Ayaṃ vā ettha pāḷiyā atthayojanā – ‘‘yāvatā’’ti idaṃ sabbehi padehi <a name="M0.0042"></a> yojetvā ‘‘yattakāni dvādasāyatanāni…pe… yattako dvādasannaṃ āyatanānaṃ, tappabhedānañca cakkhāyatanādīnaṃ pabhedo, tattako āyatanānaṃ āyatanapaññattiyā pabhedo’’ti pakaraṇantare vuttena vatthupabhedena āyatanapaññattiyā pabhedaṃ dassetītiādinā itarapaññattīsupi nayo yojetabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. ‘‘Cha paññattiyo…pe… puggalapaññattī’’ti imaṃ apekkhitvā ‘‘kittāvatā…pe… ettāvatā indriyānaṃ indriyapaññattī’’ti ayaṃ pāḷipadeso niddesopi samāno <a name="V0.0041"></a> pakaraṇantare vatthubhedena vuttaṃ khandhādipaññattippabhedaṃ upādāya uddesoyeva hotīti āha <span class="bld">‘‘uddesamattenevāti attho’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Mātikāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Niddesavaṇṇanā</p>
- <p class="subhead">1. Ekakaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Paccanīkadhammānaṃ <a name="M0.0043"></a><a name="V0.0042"></a> jhāpanaṭṭhena jhānaṃ, tato suṭṭhu vimuccanaṭṭhena vimokkhoti nippariyāyena jhānaṅgāneva vimokkhoti aṭṭhakathāadhippāyo. Ṭīkākārena pana ‘‘abhibhāyatanaṃ viya sasampayuttaṃ jhānaṃ vimokkho’’ti maññamānena <span class="bld">‘‘adhippāyenāhā’’</span>ti vuttaṃ. Jhānadhammā hi sampayuttadhammehi saddhiṃyeva paṭipakkhato vimuccanti, na vinā, tathā abhirativasena ārammaṇe nirāsaṅkappavattipīti adhippāyo. Yathā vā jhānaṅgānaṃ jhānapaccayena paccayabhāvato saviseso jhānapariyāyo, evaṃ vimokkhakiccayogato tesaṃ saviseso vimokkhapariyāyo, tadupacārena sampayuttānaṃ veditabbo. <span class="bld">Paṭhamaṃ samaṅgibhāvattha</span>nti paṭilābhaṃ sandhāyāha. ‘‘Phusitvā viharatīti paṭilabhitvā iriyatī’’ti hi vuttaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ ‘‘yena hi saddhiṃ…pe… paṭiladdhā nāma hontī’’ti tehi sādhetabbasahajātādipaccayalābhoyevettha paṭilābho daṭṭhabbo. Yathā phasso yattha uppanno, taṃ ārammaṇaṃ phusatīti vuccati, evaṃ sampayuttadhammepi taṃsabhāvattāti āha <span class="bld">‘‘samphassena phusanattha’’</span>nti. Tassa ‘‘vivaratī’’ti iminā sambandho. <span class="bld">Itarehī</span>ti upacārampītiādinā upacārapurimappanāparappanānaṃ paṭilābhakāraṇanti vacanehi. <span class="bld">Itare kāraṇatthe</span>ti ‘‘upacārena…pe… phusatiyevā’’ti vutte kāraṇatthadīpake atthe. Phusati phalaṃ adhigacchati etāyāti kāraṇabhāvassa phusanāpariyāyo veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭhamatthamevā</span>ti samaṅgibhāvatthameva. <span class="bld">Tāni aṅgānī</span>ti iminā jhānakoṭṭhāsabhāvena vuttadhammāyeva gahitā, na phassapañcamakaindriyaṭṭhakādibhāvenāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘sesā…pe… saṅgahitānī’’</span>ti. <span class="bld">Evaṃ satī</span>ti sukhasaṅkhātajhānaṅgato vedanāsomanassindriyānaṃ sesitabbabhāve <a name="V0.0043"></a> sati. Evañhi nesaṃ phassakatā itarassa phassitabbatāva siyā. Tenāha <span class="bld">‘‘sukhassa phusitabbattā’’</span>ti. <span class="bld">Vedayitādhipateyyaṭṭhehī</span>ti ārammaṇānubhavanasaṅkhātena vedayitasabhāvena, tasseva sātavisesasaṅkhātena sampayuttehi anuvattanīyabhāvena ca. <span class="bld">Upanijjhāyanabhāvo</span>pi yathāvuttavedayitādhipateyyaṭṭhavisiṭṭho oḷārikassa ārammaṇassa nijjhāyanabhāvo. Abhinnasabhāvopi hi dhammo purimavisiṭṭhapaccayavisesasambhavena visesena <a name="M0.0044"></a> bhinnākāro hutvā visiṭṭhaphalabhāvaṃ āpajjati. Yathekaṃyeva kammaṃ cakkhādinibbattihetubhūtaṃ kammaṃ. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘vedayitā…pe… vuttattā’’</span>ti. <span class="bld">Aṅgānī</span>ti nāyaṃ tapparabhāvena bahuvacananiddeso anantabhāvato, kevalañca aṅgānaṃ bahuttā bahuvacanaṃ, tena kiṃ siddhaṃ? Paccekampi yojanā siddhā hoti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘paccekampi yojanā kātabbā’’</span>ti. Yadi ‘‘sukhaṃ ṭhapetvā’’ti yojanāyaṃ sesā tayo khandhā honti, sesā tayo, cattāro ca khandhā hontīti vattabbaṃ siyāti? Na, catūsu tiṇṇaṃ antogadhattā. Tenāha <span class="bld">‘‘sabbayojanā…pe… vutta’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. <span class="bld">Asamayavimokkhenā</span>ti heṭṭhāmaggavimokkhena. So hi lokiyavimokkho viya adhigamavaḷañjanatthaṃ pakappetabbasamayavisesābhāvato evaṃ vutto. Aggamaggavimokkho pana ekaccāsavavimuttivacanato idha nādhippeto. Tenāha <span class="bld">‘‘ekacce āsavā parikkhīṇā hontī’’</span>ti. <span class="bld">Ekaccehi āsavehi vimutto</span>ti diṭṭhāsavādīhi samucchedavimuttiyā vimutto. <span class="bld">Asamaya…pe… lābhenā</span>ti yathāvuttaasamayavimokkhassa upanissayabhūtassa adhigamena. Tato eva <span class="bld">sātisayena,</span> ekaccehi kāmāsavehi vimutto vikkhambhanavasenāti attho. <span class="bld">So eva</span> ekaccasamayavimokkhalābhī yathāvutto <span class="bld">samayavimutto</span> asamayavimokkhavisesassa vasena samayavimokkhapaññattiyā adhippetattā. <span class="bld">So</span>ti asamayavimokkhūpanissayasamayavimokkhalābhī. <span class="bld">Tena</span> sātisayena samayavimokkhena. <span class="bld">Tathāvimuttova hotī</span>ti ettha <span class="bld">iti</span>-saddo hetuattho. Yasmā tathāvimutto hoti, tasmā samayavimuttapaññattiṃ laddhuṃ arahatīti pariññātatthaṃ hetunā patiṭṭhāpeti. Byatirekamukhenapi tamatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ <span class="bld">‘‘puthujjano panā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">samudācārabhāvato</span>ti samudācārassa sambhavato. <span class="bld">So</span>ti jhānalābhī puthujjano.</p>
- <p class="bodytext">Yadi punarāvattakadhammatāya puthujjano samayavimuttoti na vutto, tadabhāvato kasmā arahā tathā na vuttoti āha <span class="bld">‘‘arahato panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Tadakāraṇabhāva</span>nti tesaṃ vimokkhānaṃ, tassa vā samayavimuttibhāvassa akāraṇabhāvaṃ. <span class="bld">Sabbo</span>ti sukkhavipassakopi samathayānikopi aṭṭhavimokkhalābhīpi<a name="V0.0044"></a>. Bahiabbhantarabhāvā apekkhāsiddhā, vattu adhippāyavasena gahetabbarūpā cāti āha <span class="bld">‘‘bāhirānanti lokuttarato bahibhūtāna’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. <span class="bld">Rūpato</span> <a name="M0.0045"></a> <span class="bld">aññaṃ na rūpa</span>nti tattha rūpapaṭibhāgaṃ kasiṇarūpādi rūpa-saddena gahitanti tadaññaṃ paṭhamatatiyāruppavisayamattaṃ arūpakkhandhanibbānavinimuttaṃ arūpa-saddena gahitaṃ daṭṭhabbaṃ. Paṭipakkhabhūtehi kilesacorehi amūsitabbaṃ jhānameva <span class="bld">cittamañjūsaṃ. Samādhi</span>nti vā samādhisīsena jhānameva vuttanti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. <span class="bld">Attano anurūpena pamādenā</span>ti ettha anāgāmino adhikusalesu dhammesu asakkaccaasātaccakiriyādinā. Khīṇāsavassa pana tādisena pamādapatirūpakena, tādisāya vā asakkaccakiriyāya. Sā cassa ussukkābhāvato veditabbā. Paṭippassaddhasabbussukkā hi te uttamapurisā. <span class="bld">Samayena samaya</span>nti samaye samaye. Bhummatthe hi etaṃ karaṇavacanaṃ upayogavacanañca. <span class="bld">Anipphattito</span>ti samāpajjituṃ asakkuṇeyyato. <span class="bld">Assā</span>ti ‘‘tesañhī’’tiādinā vuttassa imassa aṭṭhakathāvacanassa. <span class="bld">Tenā</span>ti yathābhatena suttena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. Yenādhippāyena <span class="bld">‘‘dhammehī’’ti vattabba</span>nti vuttaṃ, taṃ vivaranto <span class="bld">‘‘idhā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">idhā</span>ti ‘‘parihānadhammo aparihānadhammo’’ti etasmiṃ padadvaye. <span class="bld">Tatthā</span>ti ‘‘kuppadhammo akuppadhammo’’ti padadvaye. Sati vacananānatte attheva vacanatthanānattanti āha <span class="bld">‘‘vacanatthanānattamattena vā’’</span>ti. Vacanatthaggahaṇamukhena gahetabbassa pana vibhāvanatthassa natthettha nānattaṃ, yato tesaṃ pariyāyantaratāsiddhi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para7-8"></a><span class="paranum">7-8</span>. <span class="bld">Samāpatticetanā</span>ti yāya cetanāya samāpattiṃ nibbatteti samāpajjati ca. Tenāha <span class="bld">‘‘tadāyūhanā’’</span>ti. Ārakkhapaccupaṭṭhānā satīti katvā āha <span class="bld">‘‘anurakkhaṇā…pe… satī’’</span>ti. Tenāha ‘‘ekārakkho satārakkhena cetasā viharatī’’ti. Tathā hi sā ‘‘kusalākusalānaṃ dhammānaṃ gatiyo samannesatī’’ti vuttā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Aggamaggaṭṭhopi itaramaggaṭṭhā viya anupacchinnabhayattā bhayūparatavohāraṃ labhatīti āha <span class="bld">‘‘arahattamaggaṭṭho ca…pe… bhayūparato’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. <span class="bld">Kecī</span>ti <a name="V0.0045"></a> tihetukapaṭisandhike mandabuddhike sandhāyāha. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘duppaññāti iminā gayhantī’’</span>ti. Dubbalā paññā yesaṃ te duppaññāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Aniyatadhammasamannāgatasseva <a name="M0.0046"></a> paccayavisesena niyatadhammapaṭilābhoti āha <span class="bld">‘‘yattha…pe… hontī’’</span>ti. <span class="bld">Tadabhāvā</span>ti niyatāniyatavomissāya pavattiyā abhāvā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. <span class="bld">Pariyādiyitabbānī</span>ti pariyādakena maggena khepetabbāni. Taṇhādīnaṃ palibudhanādikiriyāya matthakappattiyā sīsabhāvo veditabbo, nibbānassa pana visaṅkhārabhāvato saṅkhārasīsatā. Tenāha <span class="bld">‘‘saṅkhāravivekabhūto nirodho’’</span>ti. Keci pana ‘‘saṅkhārasīsaṃ nirodhasamāpattī’’ti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ paññattimattassa sīsabhāvānupapattito taduddhañca saṅkhārappavattisabbhāvato. <span class="bld">Saha viyā</span>ti ekajjhaṃ viya. Etena sama-saddassa atthamāha. Sahattho hesa sama-saddo. <span class="bld">Saṃsiddhidassanenā</span>ti saṃsiddhiyā niṭṭhānassa uparamassa dassanena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Idhā</span>ti imissā puggalapaññattipāḷiyā, imissā vā tadaṭṭhakathāya. <span class="bld">Kilesapavattasīsāna</span>nti kilesasīsapavattasīsānaṃ. Tesu hi gahitesu itarampi pariyādiyitabbaṃ kilesabhāvena pariyādiyitabbatāsāmaññena ca gahitameva hotīti kilesavaṭṭapariyādānena maggassa itaravaṭṭānampi pariyādiyanaṃ. Vaṭṭupacchedakena maggeneva hi jīvitindriyampi anavasesato nirujjhatīti. Kasmā panettha pavattasīsaṃ visuṃ gahitanti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘pavattasīsampī’’</span>tiādi. Odhiso ca anodhiso ca kilesapariyādāne sati sijjhamānā paccavekkhaṇavārā tena nipphādetabbāti vuttā. Tenevāha <span class="bld">‘‘kilesapariyādānasseva vārā’’</span>ti. Idāni tamatthaṃ āgamena sādhento <span class="bld">‘‘vimuttasmi’’</span>ntiādimāha. <span class="bld">Cuticittena hotī</span>ti idaṃ yathāvuttassa kilesapariyādānasamāpanabhūtassa paccavekkhaṇavārassa cuticittena paricchinnattā vuttaṃ, tasmā cuticittena paricchedakena paricchinnaṃ hotīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. <span class="bld">Tiṭṭheyyā</span>ti na upagaccheyya. Ṭhānañhi gatinivatti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘nappavatteyyā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. Payirupāsanāya bahūpakārattā <span class="bld">payirupāsitabbattā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. Aggavijjā <a name="V0.0046"></a> yassa anadhigatavijjādvayassa hoti, so ce pacchā vijjādvayaṃ adhigacchati, tassa paṭhamaṃ adhigatavijjādvayassa viya atevijjatābhāvā <a name="M0.0047"></a> yadipi nippariyāyatā tevijjatā, paṭhamaṃ adhigatavijjādvayassa pana sā savisesāti dassento <span class="bld">‘‘yāya katakiccatā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">aggavijjā</span>ti āsavakkhayañāṇaṃ, aggamaggañāṇameva vā veditabbaṃ. Sā ca tevijjatāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. <span class="bld">Tatthevā</span>ti saccābhisambodhe eva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para24"></a><span class="paranum">24</span>. <span class="bld">Ta</span>nti nirodhasamāpattilābhino ubhatobhāgavimuttatāvacanaṃ. <span class="bld">Vuttalakkhaṇūpapattiko</span>ti dvīhi bhāgehi dve vāre vimuttoti evaṃ vuttalakkhaṇena upapattito yuttito samannāgato. <span class="bld">Eseva nayo</span>ti yathā catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ ekekato nirodhato ca vuṭṭhāya arahattaṃ pattānaṃ vasena pañca ubhatobhāgavimuttā vuttā, tathā sekkhabhāvaṃ pattānaṃ vasena pañca kāyasakkhino hontīti katvā vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dassanakāraṇā</span>ti iminā ‘‘disvā’’ti ettha tvā-saddo hetuatthoti dasseti yathā ‘‘sīhaṃ disvā bhayaṃ hotī’’tiādīsu. Dassane sati parikkhayo, nāsatīti āha <span class="bld">‘‘dassanāyattaparikkhayattā’’</span>ti. <span class="bld">Purimakiriyā</span>ti āsavānaṃ khayakiriyāya purimakiriyā. Samānakālattepi hi kāraṇakiriyā phalakiriyāya purimasiddhā viya voharīyati. <span class="bld">Tato</span> nāmakāyato muccanato. Yato hi yena muccitabbaṃ, taṃ nissito hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘nāmanissitako’’</span>ti. <span class="bld">Tassā</span>ti kāyadvayavimuttiyā ubhatobhāgavimuttabhāvassa. Arūpaloke hi ṭhitārahantavasenāyamattho vutto. Tenāha <span class="bld">‘‘sutte hī’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dvīhi bhāgehī</span>ti vikkhambhanasamucchedabhāgehi. <span class="bld">Dve vāre</span>ti kilesānaṃ vikkhambhanasamucchindanavasena dvikkhattuṃ. <span class="bld">Kilesehi vimutto</span>ti idaṃ paṭhamatatiyavādānaṃ vasena vuttaṃ, itaraṃ dutiyavādassa. Arūpajjhānaṃ yadipi rūpasaññādīhi vimuttaṃ taṃsamatikkamādinā pattabbattā, pavattinivārakehi pana kāmacchandādīhiyevassa vimutti sātisayāti dassento <span class="bld">‘‘nīvaraṇasaṅkhātanāmakāyato vimutta’’</span>nti āha. Yañcāpi arūpajjhānaṃ rūpaloke vivekaṭṭhatāvasenapi rūpakāyato vimuttaṃ, taṃ pana rūpapaṭibandhachandarāgavikkhambhaneneva hotīti vikkhambhanameva <a name="V0.0047"></a> padhānanti vuttaṃ <span class="bld">‘‘rūpataṇhāvikkhambhanena</span> <a name="M0.0048"></a> <span class="bld">rūpakāyato ca vimuttattā’’</span>ti. <span class="bld">Ekadesena ubhatobhāgavimuttaṃ nāma hoti</span> samucchedavimuttiyā abhāvā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para25"></a><span class="paranum">25</span>. ‘‘Sattisayo’’ti viya samudāye pavatto vohāro avayavepi dissatīti dassento āha <span class="bld">‘‘aṭṭhavimokkhekadesena…pe… vuccatī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. <span class="bld">Phuṭṭhāna</span>nti phassitānaṃ, adhigatānanti attho. <span class="bld">Anto</span>ti antasadiso phassanāya parakālo. Tadanantaro hi tappariyosāno viya hotīti. Kālavisayo cāyaṃ anta-saddo, na pana kālattho. Tenāha <span class="bld">‘‘adhippāyo’’</span>ti. <span class="bld">Nāmakāyekadesato</span>ti nīvaraṇasaṅkhātanāmakāyekadesato. <span class="bld">Ālocito pakāsito viya hoti</span> vibandhavikkhambhanena ālocane pakāsane samatthassa ñāṇacakkhuno adhiṭṭhānasamuppādanato. <span class="bld">Na tu vimutto</span>ti vimuttoti na vuccateva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. <span class="bld">Imaṃ pana naya</span>nti ‘‘apica tesa’’ntiādinā āgatavidhiṃ. <span class="bld">Yena visesenā</span>ti yena kāraṇavisesena. <span class="bld">So</span>ti diṭṭhippattasaddhāvimuttānaṃ yathāvutto paññāya viseso. <span class="bld">Paṭikkhepo kato</span> kāraṇassa avibhāvitattā. Ubhatobhāgavimutto viya, paññāvimutto viya vā sabbathā avimuttassa sāvasesavimuttiyampi diṭṭhippattassa viya paññāya sātisayāya abhāvato <span class="bld">saddhāmattena vimuttabhāvo</span> daṭṭhabbo. <span class="bld">Saddhāya adhimutto</span>ti idaṃ āgamanavasena saddhāya adhikabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, maggādhigamato panassa paccakkhameva ñāṇadassanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. ‘‘Sototi ariyamaggassa nāma’’nti nippariyāyena taṃsamaṅgī sotāpannoti adhippāyena codako ‘‘api-saddo kasmā vutto’’ti codanaṃ uṭṭhāpetvā <span class="bld">‘‘nanū’’</span>tiādinā attano adhippāyaṃ vivarati. Itaro <span class="bld">‘‘nāpanna’’</span>ntiādinā pariharati. <span class="bld">Samannāgato eva nāma</span> lokuttaradhammānaṃ akuppasabhāvattā. <span class="bld">Itarehī</span>ti dutiyamaggaṭṭhādīhi. <span class="bld">So evā</span>ti paṭhamaphalaṭṭho eva. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ sattakkhattuparamaniddese. Sotaṃ vā ariyamaggaṃ ādito panno adhigatoti sotāpannoti vuccamāne dutiyamaggaṭṭhādīnaṃ <a name="M0.0049"></a> nattheva sotāpannabhāvāpatti. Sutte pana <span class="bld">sotaṃ</span> ariyamaggaṃ <span class="bld">ādito</span> mariyādaṃ amuñcitvāva <span class="bld">panno</span> paṭipajjatīti katvā maggasamaṅgī ‘‘sotāpanno’’ti vutto. Pariyāyena itaropi tassa aparihānadhammattā sotāpannoti veditabbaṃ. Pahīnāvasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇāya samudayasaccaṃ viya dukkhasaccampi paccavekkhitaṃ hoti saccadvayapariyāpannattā <a name="V0.0048"></a> kilesānanti āha <span class="bld">‘‘catusaccapaccavekkhaṇādīna’’</span>nti. <span class="bld">Ādi</span>-saddena phalapaccavekkhaṇauparimaggaphaladhamme ca saṅgaṇhāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para32"></a><span class="paranum">32</span>. <span class="bld">Mahākulamevā</span>ti uḷārakulameva vuccati ‘‘kulīno kulaputto’’tiādīsu viya.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. Sajjhānako aparihīnajjhāno kālakato brahmalokūpago hutvā vaṭṭajjhāsayo ce, uparūpari nibbattitvā nibbāyatīti āha <span class="bld">‘‘anāgāmisabhāgo’’</span>ti. Yato so jhānānāgāmīti vuccati. Tenāha <span class="bld">‘‘anāvattidhammo’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para36"></a><span class="paranum">36</span>. Parayoge tvā-saddo tadanto hutvā <span class="bld">‘‘parasaddayoge’’</span>ti vutto, appatvāti vuttaṃ hotīti <span class="bld">‘‘appattaṃ hutvā’’</span>ti iminā vuccati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. <span class="bld">Tenā</span>ti ‘‘upahaccā’’ti padena. Nanu ca vemajjhātikkamo <span class="bld">‘‘atikkamitvā vemajjha’’</span>nti iminā pakāsito hotīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para40"></a><span class="paranum">40</span>. <span class="bld">Taṇhāvaṭṭasotā</span> taṇhāvaṭṭabandhā. <span class="bld">Tassā</span>ti sotassa. Sambandhe cetaṃ sāmivacanaṃ. Uddhaṃsotassa uparibhavūpagatā ekaṃsikāti āha <span class="bld">‘‘yattha vā tattha vā gantvā’’</span>ti. <span class="bld">Tassā</span>ti uddhaṃsotassa. <span class="bld">Tatthā</span>ti avihesu. <span class="bld">Lahusālahusagatikā</span>ti lahukālahukāyugatikā, lahukālahukañāṇagatikā vā. <span class="bld">Uppajjitvāva nibbāyanakādīhī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena ‘‘ākāsaṃ laṅghitvā nibbāyatī’’tiādinā vuttā tisso upamā saṅgaṇhāti. Antarāupahaccaparinibbāyīhi adhimattatā, uddhaṃsotato anadhimattatā ca asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyīnaṃ na veditabbāti yojanā. <span class="bld">Te evā</span>ti antarāupahaccaparinibbāyiuddhaṃsotā eva. Yadi evaṃ asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyīnaṃ upamāvacanena tato mahantatarehi kasmā vuttanti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘tato mahanta…pe… dassanattha’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tenā</span>ti <a name="M0.0050"></a> ‘‘no cassa, no ca me siyā’’ti vacanena. <span class="bld">Tenā</span>ti vā yathāvuttena tassa atthavacanena. <span class="bld">Imassa dukkhassā</span>ti imassa sampati vattamānassa viññāṇādidukkhassa. <span class="bld">Udayadassanaṃ</span> ñāṇaṃ. <span class="bld">Catūhipī</span>ti ‘‘no cassā’’ti catūhi padehi. <span class="bld">Yaṃ atthī</span>ti yaṃ paramatthato vijjati<a name="V0.0049"></a>. Tenāha <span class="bld">‘‘bhūtanti sasabhāva’’</span>nti, bhūtanti khandhapañcakanti attho. Yathāha ‘‘bhūtamidanti, bhikkhave, samanupassathā’’ti. <span class="bld">Vivaṭṭamānaso</span> viviccamānahadayo taṇhādisotato nivattajjhāsayo. <span class="bld">Upekkhako hotī</span>ti cattabhariyo viya puriso bhayaṃ nandiñca pahāya udāsino hoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avisiṭṭhe</span>ti hīne. <span class="bld">Visiṭṭhe</span>ti uttame. ‘‘Bhave’’ti vatvā ‘‘sambhave’’ti vuccamānaṃ avuttavācakaṃ hotīti dassento <span class="bld">‘‘paccuppanno’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Bhūtameva vuccatī</span>ti yaṃ bhūtanti vuccati, tadeva bhavoti ca vuccati, bhavati ahosīti vā. Sambhavati etasmāti <span class="bld">sambhavo. Tadāhāro</span> tassa bhavassa paccayo. <span class="bld">Anukkamena maggapaññāyā</span>ti vipassanānukkamena laddhāya ariyamaggapaññāya. <span class="bld">Tenā</span>ti sekkhena.</p>
- <p class="centered">Ekakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Dukaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para63"></a><span class="paranum">63</span>. <span class="bld">Kassacī</span>ti kassacipi. <span class="bld">Kathañcī</span>ti kenaci pakārena, vikkhambhanamattenāpīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Ajjhattaggahaṇassā</span>ti attānaṃ adhikicca uddissa pavattaggāhassa.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para83"></a><span class="paranum">83</span>. <span class="bld">Purimaggahita</span>nti ‘‘karissati me’’tiādinā cittena paṭhamaṃ gahitaṃ. <span class="bld">Taṃ kata</span>nti taṃ tādisaṃ upakāraṃ. Puññaphalaṃ upajīvanto kataññupakkhe tiṭṭhatīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘puññaphalaṃ anupajīvanto’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para90"></a><span class="paranum">90</span>. Guṇapāripūriyā paripuṇṇo yāvadattho idha tittoti āha <span class="bld">‘‘niṭṭhitakiccatāya nirussukko’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Dukaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Tikaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para91"></a><span class="paranum">91</span>. <span class="bld">Sesasaṃvarabhedenā</span>ti <a name="M0.0051"></a><a name="V0.0050"></a> kāyikavācasikavītikkamato sesena saṃvaravināsena. So pana dvāravasena vuccamāno manodvāriko hotīti āha <span class="bld">‘‘manosaṃvarabhedenā’’</span>ti. Idāni taṃ pakārabhedena dassento <span class="bld">‘‘satisaṃvarādibhedena vā’’</span>ti āha, muṭṭhasaccādippavattiyāti attho. Yaṃ kiñci sabhāvabhūtaṃ caritampi ‘‘sīla’’nti vuccatīti akusalassapi sīlapariyāyo vutto.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para94"></a><span class="paranum">94</span>. <span class="bld">Samānavisayāna</span>nti paṭhamaphalādiko samāno evarūpo visayo etesanti samānavisayā, tesaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para107"></a><span class="paranum">107</span>. <span class="bld">Tadattho</span> tappayojano lokuttarasādhakoti attho. <span class="bld">Tassa</span> paramatthasāsanassa. <span class="bld">Mūlekadesattā</span>ti mūlabhāvena ekadesattā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para118"></a><span class="paranum">118</span>. <span class="bld">Unnaḷo</span> uggatatucchamāno.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para123"></a><span class="paranum">123</span>. Sīlassa anuggaṇhanaṃ aparisuddhiyaṃ sodhanaṃ apāripūriyaṃ pūraṇañcāti āha <span class="bld">‘‘sodhetabbe ca vaḍḍhetabbe cā’’</span>ti. <span class="bld">Adhisīlaṃ nissāyā</span>ti adhisīlaṃ nissayaṃ katvā uppannapaññāya.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para124"></a><span class="paranum">124</span>. <span class="bld">Gūthasadisattameva dasseti,</span> na gūthakūpasadisattanti adhippāyo. Gūthavaseneva hi kūpassapi jigucchanīyatāti. Ayañca attho gūtharāsiyeva gūthakūpoti imasmiṃ pakkhe navattabbo siyā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para130"></a><span class="paranum">130</span>. Sarabhaṅgasatthārādayo rūpabhavādikāmādipariññaṃ katvā paññapento lokiyaṃ pariññaṃ sammadeva paññapentīti āha <span class="bld">‘‘yebhuyyena na sakkontī’’</span>ti. Asamatthabhāvaṃ vā sandhāya no ca paññāpetuṃ sakkontīti vuttanti yojanā.</p>
- <p class="centered">Tikaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Catukkaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para133"></a><span class="paranum">133</span>. <span class="bld">Parenā</span>ti <a name="M0.0052"></a><a name="V0.0051"></a> aññena, āṇattenāti attho. <span class="bld">Āṇattiyā attanā cā</span>ti āṇāpakassa āṇattiyā, attanā ca āṇattena kataṃ tañca tassa āṇāpakassa yaṃ vacīpayogena katanti yojanā. <span class="bld">Āṇattiyā pāpassā</span>ti āṇāpanavasena pasutapāpassa.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para148"></a><span class="paranum">148</span>. <span class="bld">Desanāya</span> karaṇabhūtāya. <span class="bld">Dhammāna</span>nti desanāya yathābodhetabbānaṃ sīlādidhammānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para152"></a><span class="paranum">152</span>. <span class="bld">Anantara</span>nti ñāṇassa upaṭṭhitanti anantaraṃ vuttaṃ. Kiṃ pana tanti āha <span class="bld">‘‘vacana’’</span>nti. <span class="bld">Lujjatī</span>ti idaṃ yena kāraṇena loka-saddo tadatthe pavatto, taṃ dassetīti āha <span class="bld">‘‘kāraṇayutta’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para156"></a><span class="paranum">156</span>. <span class="bld">Sahitāsahitassā</span>ti kusalasaddayogena sāmivacanaṃ bhummattheti dassento āha <span class="bld">‘‘sahitāsahiteti attho’’</span>ti. Sahitabhāsanena desakasampatti, sahitāsahitakosallena sāvakasampatti veditabbā. Parisasampattipi ñāṇasampannassa dhammakathikassa paṭibhānasampadāya kāraṇaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘sāvakasampattiyā bodhetuṃ samatthatāyā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para157"></a><span class="paranum">157</span>. <span class="bld">Kusaladhammehī</span>ti samathavipassanādhammehi. <span class="bld">Catuttho vutto,</span> yo neva saṅghaṃ nimanteti, na dānaṃ deti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para166"></a><span class="paranum">166</span>. <span class="bld">Yamidaṃ ‘‘kālenā’’ti vutta</span>nti ‘‘yo tattha avaṇṇo, tampi bhaṇati kālena. Yopi tattha vaṇṇo, tampi bhaṇati kālenā’’ti yaṃ idaṃ pāḷiyaṃ vuttaṃ, <span class="bld">tatra tasmiṃ vacane</span> vākye <span class="bld">yo</span> puggalo ‘‘kālena bhaṇatī’’ti vutto, <span class="bld">so kīdiso</span>ti vicāraṇāya tassa dassanatthaṃ ‘‘kālaññū hotī’’tiādi pāḷiyaṃ vuttanti dassento saṅgahe āhāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para168"></a><span class="paranum">168</span>. <span class="bld">Pubbuppannapaccayavipattī</span>ti tasmiṃ attabhāve paṭhamuppannapaccayavipatti. Tesaṃ vipatti pavattappaccayavipattīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para173"></a><span class="paranum">173</span>. <span class="bld">Tesa</span>nti <a name="M0.0053"></a><a name="V0.0052"></a> pahīnāvasiṭṭhakilesānaṃ. <span class="bld">Vimuttidassanameva hoti</span> vimuttiatthattā taṃdassanassa.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para174"></a><span class="paranum">174</span>. <span class="bld">Tantāvutānaṃ vatthāna</span>nti niddhāraṇe sāmivacanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para178"></a><span class="paranum">178</span>. <span class="bld">Nāmakāyo</span>ti nāmasamūho. <span class="bld">Idameva ca dvaya</span>nti sīlasaṃvarapūraṇaṃ, sājīvāvītikkamanañcāti idameva dvayaṃ. <span class="bld">Tato</span>ti sājīvāvītikkamanato. Kathāya haliddarāgādisadisatāti yojanā. Tenāha <span class="bld">‘‘na puggalassā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para179"></a><span class="paranum">179</span>. <span class="bld">Iti-saddenā</span>ti ‘‘dārumāsako’’ti ettha vuttaiti-saddena. <span class="bld">Evaṃpakāre</span>ti imināpi salākādike saṅgaṇhāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para181"></a><span class="paranum">181</span>. <span class="bld">Avisaṭasukha</span>nti avikkhepasukhaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para187"></a><span class="paranum">187</span>. <span class="bld">Khandhadhammesū</span>ti saṅkhatadhammesu. <span class="bld">Tadalābhenā</span>ti maggaphalālābhena. <span class="bld">Atthenā</span>ti sīlādiatthena.</p>
- <p class="centered">Catukkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Pañcakaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para191"></a><span class="paranum">191</span>. <span class="bld">Yathā tesu paṭipajjitabba</span>nti tesu pañcasu puggalesu yathārahaṃ upameyyopamādassanamukhena hitūpadesapaṭipattiyā yathā aññehi paṭipajjitabbanti attho. Kiriyāvācī ārambha-saddo adhippeto, na ‘‘ārambhakattussa kasāvapucchā’’tiādīsu viya dhammavācīti āha <span class="bld">‘‘ārambhakiriyāvācako saddo’’</span>ti. ‘‘Nirujjhantī’’ti vuttattā <span class="bld">‘‘maggakiccavasenā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para192"></a><span class="paranum">192</span>. <span class="bld">Gahaṇaṃ</span> <a name="V0.0053"></a> ‘‘evameta’’nti sampaṭicchanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para199"></a><span class="paranum">199</span>. <span class="bld">Na evaṃ sambandho</span> asamānajātikattā.</p>
- <p class="centered">Pañcakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Chakkaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para202"></a><span class="paranum">202</span>. <span class="bld">Idaṃ</span> <a name="M0.0054"></a> saccābhisambodhādikaṃ <span class="bld">saṅgahitaṃ hoti</span> phalassa hetunā avinābhāvato. Tenāha <span class="bld">‘‘sāma’’</span>ntiādi. <span class="bld">Anācariyakena attanā uppāditenā</span>ti idaṃ sabbaññutaññāṇe vijjamānaguṇakathanaṃ, na tabbidhuradhammantaranivattanaṃ tathārūpassa aññassa abhāvato. Tenassa sācariyakatā, parato ca uppatti paṭikkhittāti imamatthamāha <span class="bld">‘‘tatthā’’</span>tiādinā. Tattha <span class="bld">sācariyakattaṃ</span> parūpadesahetukatā, <span class="bld">parato uppatti</span> upadesena vināpi sannissāya nibbattīti ayametesaṃ viseso.</p>
- <p class="centered">Chakkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Sattakaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para203"></a><span class="paranum">203</span>. <span class="bld">Kusalesu dhammesū</span>ti ādhāre bhummaṃ, na visayeti dassento <span class="bld">‘‘kusalesu dhammesu antogadhā’’</span>ti āha. Idāni visayalakkhaṇaṃ etaṃ bhummanti dassento <span class="bld">‘‘bodhipakkhiyadhammesu vā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">‘‘Tadupakāratāyā’’</span>ti idaṃ kusalesu dhammesu sādhetabbesūti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Ummujjanapaññāyā</span>ti ummujjāpanapaññāya, ummujjanākārena vā pavattapaññāya. <span class="bld">Tenevā</span>ti ummujjanamattattā eva. Yathā hi ñāṇuppādo saṃkilesapakkhato ummujjanaṃ, evaṃ saddhuppādopīti āha <span class="bld">‘‘saddhāsaṅkhātameva ummujjana’’</span>nti. <span class="bld">Cittavāro</span>ti cittappabandhavāro. Paccekaṃ ṭhānavipassanāpataraṇapatigādhappattiniṭṭhattā <a name="V0.0054"></a> tesaṃ puggalānaṃ <span class="bld">‘‘aneke puggalā’’</span>ti vuttaṃ. Kasmā? Tenattabhāvena arahattassa aggahaṇato. <span class="bld">Tatiyapuggalādibhāva</span>nti ummujjitvā ṭhitapuggalādibhāvaṃ.</p>
- <p class="centered">Sattakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">10. Dasakaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para209"></a><span class="paranum">209</span>. <span class="bld">Sotāpannādayo</span>ti <a name="M0.0055"></a> vuttavisesayuttā sotāpannasakadāgāmijhānānāgāmino. <span class="bld">Asā…pe… panā</span>ti ettha <span class="bld">pana</span>-saddo visesatthadīpano. Tena ‘‘ajjhattasaṃyojanānaṃ samucchinnattā’’ti idaṃ visesaṃ dīpetīti veditabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Dasakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Puggalapaññattipakaraṇa-anuṭīkā samattā.</p>
- <p class="chapter">Kathāvatthupakaraṇa-anuṭīkā</p>
- <p class="subhead">Ganthārambhavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Samudāye <a name="M0.0057"></a><a name="V0.0055"></a> ekadesā antogadhāti samudāyo tesaṃ adhiṭṭhānabhāvena vutto yathā ‘‘rukkhe sākhā’’ti dasseti <span class="bld">‘‘kathāsamudāyassā’’</span>tiādinā. Tattha <span class="bld">kathāna</span>nti tisso kathā vādo jappo vitaṇḍāti. Tesu yena pamāṇatakkehi pakkhapaṭipakkhānaṃ patiṭṭhāpanapaṭikkhepā honti, so <span class="bld">vādo</span>. Ekādhikaraṇā hi aññamaññaviruddhā dhammā pakkhapaṭipakkhā yathā ‘‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā, na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti (dī. ni. 1.65). Nānādhikaraṇā pana aññamaññaviruddhāpi pakkhapaṭipakkhā nāma na honti yathā ‘‘aniccaṃ rūpaṃ, niccaṃ nibbāna’’nti. Yena chalajātiniggahaṭṭhānehi pakkhapaṭipakkhānaṃ patiṭṭhāpanaṃ paṭikkhepārambho, so <span class="bld">jappo</span>. Ārambhamattamevettha, na atthasiddhīti dassanatthaṃ ārambhaggahaṇaṃ. Yāya pana chalajātiniggahaṭṭhānehi paṭipakkhapaṭikkhepāya vāyamanti, sā <span class="bld">vitaṇḍā</span>. Tattha atthavikappupapattiyā vacanavighāto <span class="bld">chalaṃ</span> yathā ‘‘navakambaloyaṃ puriso, rājā no sakkhī’’ti evamādi<a name="V0.0056"></a>. Dūsanabhāsā <span class="bld">jātayo,</span> uttarapatirūpakāti attho. <span class="bld">Niggahaṭṭhānāni</span> parato āvi bhavissanti. Evaṃ vādajappavitaṇḍappabhedāsu tīsu kathāsu idha vādakathā ‘‘kathā’’ti adhippetā. Sā ca kho aviparītadhammatāya patiṭṭhāpanavasena, na viggāhikakathābhāvenāti veditabbaṃ. <span class="bld">Mātikāṭhapanenevā</span>ti uddesadesanāya eva. <span class="bld">Ṭhapitassā</span>ti desitassa. Desanā hi desetabbamatthaṃ vineyyasantānesu ṭhapanato nikkhipanato ṭhapanaṃ, nikkhepoti ca vuccati.</p>
- <p class="centered">Ganthārambhavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Nidānakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Parinibbānameva</span> <a name="M0.0058"></a>…pe… <span class="bld">vuttaṃ</span>. Abhinnasabhāvampi hi atthaṃ tadaññadhammato visesāvabodhanatthaṃ aññaṃ viya katvā voharanti yathā ‘‘attano sabhāvaṃ dhārentīti dhammā’’ti (dha. sa. aṭṭha. 1). <span class="bld">Sā</span>ti asaṅkhatā dhātu. <span class="bld">Karaṇabhāvena vuttā</span> yathāvuttassa upasamassa sādhakatamabhāvaṃ sandhāya. <span class="bld">Dhammavādī…pe… dubbalatā vuttā</span> tathārūpāya paññāya bhāve tādisānaṃ pakkhabhāvābhāvato. <span class="bld">Laddhiyā</span>ti ‘‘atthi puggalo saccikaṭṭhaparamatthena, parihāyati arahā arahattā’’tiādiladdhiyā. <span class="bld">Suttantehī</span>ti devatāsaṃyuttādīhi. <span class="bld">Liṅgākappa</span>bhedaṃ parato sayameva vakkhati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhinditvā mūlasaṅgaha</span>nti mūlasaṅgītiṃ vināsetvā, bhedaṃ vā katvā yathā sā ṭhitā, tato aññathā katvā. <span class="bld">Saṅgahitato vā aññatrā</span>ti mūlasaṅgītiyā saṅgahitato aññatra. Tenāha <span class="bld">‘‘asaṅgahitaṃ sutta’’</span>nti. <span class="bld">Nītatthaṃ</span> yathārutavasena viññeyyatthattā. <span class="bld">Neyyatthaṃ</span> vipariṇāmadukkhatādivasena niddhāretabbatthattā. <span class="bld">Tīhi ṭhānehī</span>ti ‘‘sūrā satimanto idha brahmacariyavāso’’ti (a. ni. 9.21) evaṃ vuttehi tīhi kāraṇehi. <span class="bld">Aññaṃ sandhāya bhaṇita</span>nti ekaṃ pabbajjāsaṅkhātaṃ brahmacariyavāsaṃ sandhāya bhaṇitaṃ. <span class="bld">Aññaṃ atthaṃ ṭhapayiṃsū</span>ti sabbassapi brahmacariyavāsassa vasena ‘‘natthi devesu brahmacariyavāso’’tiādikaṃ (kathā. 269) aññaṃ atthaṃ ṭhapayiṃsu. Suttañca aññaṃ sandhāya bhaṇitaṃ tato aññaṃ sandhāya bhaṇitaṃ katvā <a name="V0.0057"></a> ṭhapayiṃsu, tassa atthañca aññaṃ ṭhapayiṃsūti evamettha yojanā veditabbā. <span class="bld">Suññatādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena aniccatādiṃ saṅgaṇhāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gambhīraṃ ekadesaṃ</span> mahāpadesaparivārādiṃ. <span class="bld">Ekacce sakalaṃ abhidhammaṃ vissajjiṃsu</span> chaḍḍayiṃsu seyyathāpi suttantikā. Te hi taṃ na jinavacananti vadanti. <span class="bld">Kathāvatthussa savivādatte</span>tiādi heṭṭhā nidānaṭṭhakathāya āgatanayaṃ sandhāya vuttaṃ. Keci pana puggalapaññattiyāpi savivādattaṃ maññanti. <span class="bld">‘‘Tatiyasaṅgītito pubbe pavattamānānaṃ vasenā’’</span>ti idaṃ kasmā vuttaṃ, nanu tatiyasaṅgītito pubbepi taṃ mātikārūpena pavattateva? Niddesaṃ vā sandhāya tathā vuttanti veditabbaṃ. <span class="bld">Aññānī</span>ti aññākārāni abhidhammapakaraṇādīni akariṃsu, pavattantānipi tāni aññathā katvā paṭhiṃsūti attho<a name="M0.0059"></a>. <span class="bld">Mañjusirī</span>ti idaṃ kasmā vuttaṃ. Na hi taṃ nāmaṃ piṭakattayaṃ anuvattantehi bhikkhūhi gayhati? Itarehi gayhamānampi vā sāsanikapariññehi na sāsanāvacaraṃ gayhatīti katvā vuttaṃ. <span class="bld">Nikāyanāma</span>nti mahāsaṅghikādinikāyanāmaṃ, duttaguttādivagganāmañca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅkantikānaṃ bhedo suttavādī</span>ti saṅkantikānaṃ anantare eko nikāyabhedo suttavādī nāma bhijjittha. <span class="bld">Sahā</span>ti ekajjhaṃ katvā, gaṇiyamānāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uppanne vāde sandhāyā</span>ti tatiyasaṅgītikāle uppanne vāde sandhāya. <span class="bld">Uppajjanake</span>ti tato paṭṭhāya yāva saddhammantaradhānā etthantare uppajjanake. <span class="bld">Suttasahassāharaṇa</span>ñcettha paravādabhañjanatthañca sakavādapatiṭṭhāpanatthañca. Suttekadesopi hi ‘‘sutta’’nti vuccati samudāyavohārassa avayavesupi dissanato yathā ‘‘paṭo daḍḍho, samuddo diṭṭho’’ti ca. Te panettha suttapadesā ‘‘atthi puggalo attahitāya paṭipanno’’tiādinā āgatā veditabbā.</p>
- <p class="centered">Nidānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">Mahāvaggo</p>
- <p class="subhead">1. Puggalakathā</p>
- <p class="subhead">1. Suddhasaccikaṭṭho</p>
- <p class="title">1. Anulomapaccanīkavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Sambarādīhi <a name="M0.0060"></a><a name="V0.0058"></a> pakappitavijjā, tathābhisaṅkhatāni osadhāni ca ‘‘māyā’’ti vuccanti, idha pana māyāya āhitavisesā abhūtaññeyyākārā adhippetāti dassento <span class="bld">‘‘māyāya amaṇiādayo maṇiādiākārena dissamānā māyāti vuttā’’</span>ti āha. Saccaññeva saccikaṃ, so eva attho aviparītassa ñāṇassa visayabhāvaṭṭhenāti <span class="bld">saccikaṭṭho</span>. Tenāha <span class="bld">‘‘bhūtaṭṭho’’</span>ti. Aviparītabhāvato eva paramo padhāno atthoti <span class="bld">paramattho,</span> ñāṇassa paccakkhabhūto dhammānaṃ aniddisitabbasabhāvo. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘uttamattho’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atthīti vacanasāmaññenā</span>ti ‘‘atthi puggalo attahitāya paṭipanno’’tiādīsu (a. ni. 4.96; kathā. 22) ‘‘atthī’’ti pavattavacanasāmaññena. Atthavikappupapattiyā vacanavighāto chalanti vadanti. <span class="bld">Patiṭṭhaṃ pacchindanto</span>ti hetuṃ dūsento, ahetuṃ karontoti attho. Hetu hi paṭiññāya patiṭṭhāpanato patiṭṭhā, taṃ pana hetuṃ atthamattato dassento <span class="bld">‘‘yadi saccikaṭṭhenā’’</span>tiādimāha. Payogato pana dūsanena saddhiṃ parato āvi bhavissati. <span class="bld">Okāsaṃ adadamāno</span>ti yathānurūpaṃ yuttiṃ vattuṃ avasaraṃ adento. Atha vā <span class="bld">patiṭṭhaṃ pacchindanto,</span> paṭiññaṃ eva parivattentoti attho. Upalabbhati puggaloti hi sakavādiṃ uddissa paravādino paṭiññāva <a name="V0.0059"></a> na yuttā appasiddhattā visesitabbassa. Tenevāha <span class="bld">‘‘anupalabbhaneyyato na tava vādo tiṭṭhatīti nivattento’’</span>ti. <span class="bld">Rūpañca upalabbhati…pe… dassetī</span>ti etena paravādinā adhippetahetuno viparītatthasādhakattaṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upalabbhamānaṃ nāma hotī</span>ti ākārato taṃākāravantānaṃ anaññattāti adhippāyo. <span class="bld">Aññathā</span>ti ākāra, ākāravantānaṃ bhede. <span class="bld">Etissā</span>ti ‘‘tato so puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamaṭṭhenā’’ti evaṃ <a name="M0.0061"></a> vuttāya dutiyapucchāya. <span class="bld">Esa viseso</span>ti yo yathāvutto dvinnaṃ pucchānaṃ visayassa sabhāvākārabhedo, esa dvinnaṃ pucchānaṃ viseso. Sabhāvadhammānaṃ sāmaññalakkhaṇena abhinnānampi salakkhaṇato bhedoyevāti aññadhammassa aññenākārena na kadācipi upalabbho bhaveyya. Yadi siyā, aññattameva na siyāti ruppanādisapaccayādiākārena anupalabbhamānopi puggalo attano bhūtasabhāvaṭṭhena upalabbhatevāti vadantaṃ paravādinaṃ pati ‘‘yo saccikaṭṭho’’tiādi codanā anokāsāti dassento āha <span class="bld">‘‘yathā pana…pe… niggaho ca na kātabbo’’</span>ti. Tattha <span class="bld">niggaho</span>ti ‘‘ājānāhi niggaha’’nti evaṃ vuttaniggaho, parājayāropanena paravādino niggaṇhananti attho.</p>
- <p class="bodytext">Svāyaṃ pana yasmā tassa vādāparādhahetuko, tasmā taṃ dassetuṃ aṭṭhakathāyaṃ dosāparādhapariyāyehi vibhāvito. Avajānanañhettha niggahaṭṭhānaṃ. Tathā hi paṭiññāhāni, paṭiññāntaraṃ, paṭiññāvirodho, paṭiññāsaññāso, hetvantaraṃ, atthantaraṃ, niratthakaṃ, aviññātatthaṃ, asambandhatthaṃ, appattakālaṃ, ūnaṃ, adhikaṃ, punaruttaṃ, ananubhāsanaṃ, aviññātaṃ, appaṭibhā, vikkhepo, matānuññā, anuyuñjitabbassa upekkhanaṃ, ananuyuñjitabbassa anuyogo, apasiddhantaraṃ, hetvābhāsā cāti <span class="bld">dvāvīsati</span> niggahaṭṭhānāni ñāyavādino vadanti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha visadisūdāharaṇadhammānujānanaṃ paṭhamudāharaṇe <span class="bld">paṭiññāhāni</span>. Paṭiññātatthapaṭisedhe tadaññatthaniddeso <span class="bld">paṭiññāntaraṃ</span>. Paṭiññāviruddhahetukittanaṃ <span class="bld">paṭiññāvirodho</span>. Paṭiññātatthāpanayanaṃ <span class="bld">paṭiññāsaññāso</span>. Avisesavutte hetumhi paṭisiddhe visesahetukathanaṃ <span class="bld">hetvantaraṃ</span>. Adhikatatthānupayogiatthakathanaṃ <span class="bld">atthantaraṃ</span>. Mātikāpāṭho viya atthahīnaṃ <span class="bld">niratthakaṃ</span>. Tikkhattuṃ vuttampi sakkhipaṭivādīhi aviditaṃ <span class="bld">aviññātatthaṃ</span>. Pubbāparavasena sambandharahitaṃ <span class="bld">asambandhatthaṃ</span>. Avayavavipallāsavacanaṃ <span class="bld">appattakālaṃ</span>. Avayavavikalaṃ <span class="bld">ūnaṃ</span>. Adhikahetūdāharaṇaṃ <span class="bld">adhikaṃ</span>. Ṭhapetvā <a name="V0.0060"></a> anuvādaṃ saddatthānaṃ punappunaṃ vacanaṃ atthāpannavacanañca <span class="bld">punaruttaṃ</span>. Parisāya viditassa tīhi vuttassa apaccudāhāro <span class="bld">ananubhāsanaṃ</span>. Yaṃ vādinā <a name="M0.0062"></a> vuttaṃ parisāya viññātaṃ paṭivādinā duviññātaṃ, taṃ <span class="bld">aviññātaṃ</span>. Taṃvādinā vattabbe vutte paravādino paṭivacanassa anupaṭṭhānaṃ <span class="bld">appaṭibhā</span>. Kiccantarappasaṅgena kathāvicchindanaṃ <span class="bld">vikkhepo</span>. Attano dosānujānanena parapakkhassa dosappasañjanaṃ paramatānujānanaṃ <span class="bld">matānuññā</span>. Niggahappattassa niggaṇhanaṃ <span class="bld">anuyuñjitabbassa upekkhanaṃ</span>. Sampattaniggahassa aniggahaṭṭhāne ca niggaṇhanaṃ <span class="bld">anuyuñjitabbassa anuyogo</span>. Ekaṃ siddhantamanujānitvā aniyamato tadaññasiddhantakathāppasañjanaṃ <span class="bld">apasiddhantaraṃ</span>. Asiddhā anekantikā viruddhā ca <span class="bld">hetvābhāsā,</span> hetupatirūpakāti attho. Tesañca kathanaṃ niggahaṭṭhānanti.</p>
- <p class="bodytext">Imesu <span class="bld">dvāvīsatiyā</span> niggahaṭṭhānesu idaṃ paṭiññāya apanayanato sayameva paccakkhānato paṭiññāsaññāso nāma niggahaṭṭhānaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘avajānaneneva niggahaṃ dassetī’’</span>ti. <span class="bld">Asiddhattā</span>ti etena paccakkhato anumānato ca puggalassa anupalabbhamāha. Na hi so paccakkhato upalabbhati. Yadi upalabbheyya, vivādo eva na siyā, anumānampi tādisaṃ natthi, yena puggalaṃ anumineyyuṃ. Tathā hi taṃ sāsaniko puggalavādī vadeyya ‘‘puggalo upalabbhati, atthi puggalo’’ti bhagavatā vuttattā rūpavedanādi viya. Yañhi bhagavatā ‘‘atthī’’ti yadi vuttaṃ, taṃ paramatthato atthi yathā taṃ rūpaṃ vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ. Yaṃ pana paramatthato natthi, na taṃ bhagavatā ‘‘atthī’’ti vuttaṃ yathā taṃ pakativādiādīnaṃ pakatiādīti, taṃ micchā. Ettha hi yadi vohārato puggalassa atthibhāvo adhippeto, siddhaṃ sādhanaṃ, atha paramatthato, asiddho hetu tathā avuttattā. Viruddho ca tassa aniccasaṅkhatapaṭiccasamuppannādibhāvāsādhanato rūpavedanādīsu tathā diṭṭhattātiādinā tassa ahetukabhāvasseva pākaṭabhāvato.</p>
- <p class="bodytext">Yaṃ pana bāhirakā puthu aññatitthiyā vadanti. Attheva ca paramatthato attā ñāṇābhidhānassa pavattiyā nimittabhāvato rūpādi viya. Atha vā attātirittapadatthantaro rūpakkhandho khandhasabhāvattā yathā taṃ itarakkhandhā. Yañhettha padatthantaraṃ, so puggaloti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Ettha <a name="M0.0063"></a> ca purimassa hetuno paññattiyā anekantikatā asiddhatā ca. Na hi asato sakavādinaṃ <a name="V0.0061"></a> pati paramatthato ñāṇābhidhānappavattiyā nimittabhāvo sijjhati. Vohārato ce, tadasiddhasādhanatā rūpādisabhāvavinimuttarūpopi puggalo na hotīti evamādiviruddhatthatā. Pacchimassa pana hetuno sādhetabbatthasāmaññapariggahe siddhasādhanatā, rūpakkhandhato padatthantarato paramatthantarabhūtavedanādisambhavassa icchitattā ca. Tabbisesapariggahe ca sakavādinaṃ pati udāharaṇābhāvo paraparikappitajīvapadatthavirahato. Itarakkhandhānaṃ vedanādivinimuttaubhayasiddhajīvapadatthasahitopi rūpakkhandho na hoti itarakkhandhā viyāti viruddhatthatā ca.</p>
- <p class="bodytext">Yaṃ pana kāṇādā ‘‘sukhādīnaṃ nissayabhāvato’’ti anumānaṃ vadanti, te idaṃ vattabbā – kiṃ sukhādīnaṃ attani paṭibaddhaṃ yato sukhādinissayatāya attā anumīyati. Yadi uppādo, evaṃ sante sabbepi sukhādayo ekato eva bhaveyyuṃ kāraṇassa sannihitabhāvato aññanirapekkhato ca. Atha aññampi kiñci indriyādikāraṇantaramapekkhitabbaṃ, tadeva hotu kāraṇaṃ, kimaññena adiṭṭhasāmatthiyena parikappitena payojanaṃ. Atha pana tesaṃ attādhīnā vuttīti vadeyyuṃ, evampi na sijjhati udāharaṇābhāvato. Na hi rūpādivinimutto tādiso koci sabhāvadhammo sukhādisannissayabhūto atthi, yato attano attatthasiddhiyā udāharaṇaṃ apadiseyyuṃ. Iminā nayena asamāsapadābhidheyyattātiādīnampi ayuttattā nivāretabbā. Tathā ‘‘aññassa saccikaṭṭhassa asiddhattā’’ti iminā ca pakatiaṇuādīnampi bāhiraparikappitānaṃ asiddhatā vuttāvāti veditabbā. Kathaṃ pana tesaṃ asiddhīti? Pamāṇena anupalabbhanato. Na hi paccakkhato pakati siddhā kapilassapi isino tassa apaccakkhabhāvassa kāpilehi anuññāyamānattā.</p>
- <p class="bodytext">Yaṃ pana ‘‘atthi padhānaṃ bhedānaṃ anvayadassanato sakalakalāpamattaṃ viyā’’ti te anumānaṃ vadanti. Iminā hi bhedānaṃ satvādīnaṃ vijjamānapadhānatā paṭiññātā. Ettha ca vuccate – sakalādīnaṃ padhānaṃ tabbibhāgehi kiṃ aññattaṃ, udāhu anaññanti, kiñcettha yadi aññattaṃ, sabbo loko padhānamayoti samayavirodho siyā, saṇṭhānabhedena aññattha paṭijānanato <a name="M0.0064"></a> na dosoti ce? Taṃ na, valayakaṭakādisaṇṭhānabhedepi kanakābhedadassanato. Na hi saṇṭhānaṃ vatthubhedanimittaṃ tassa anupādānattā. Yaṃ yassa bhedanimittaṃ, na taṃ tassa anupādānaṃ yathā suvaṇṇamattikādighaṭādīnaṃ suvaṇṇaghaṭo mattikāghaṭo koseyyapaṭo kappāsapaṭoti ca sādhetabbadhammarahitañca udāharaṇaṃ. Na hi padhānekakāraṇapubbakattaṃ sakalādīnaṃ pakativādino <a name="V0.0062"></a> siddhaṃ, nāpi kāpilānaṃ kathañci aññattānujānanato. Anaññatte pana udāharaṇābhāvo. Na hi tadeva sādhetabbaṃ tadeva ca udāharaṇaṃ yuttaṃ, anvayadassanampi asiddhaṃ. Na hi tadeva tena anvitaṃ yujjati. Padhānena anvayadassanampi asiddhaṃ paravādinoti guṇassa padhānassa ananujānanato. Atha yaṃ kiñci kāraṇaṃ padhānaṃ ‘‘padhīyati ettha phala’’nti, evampi asiddhameva kāraṇe phalassa atthibhāvānanujānanato, hetuno ca asiddhanissayatāparābhimatabhedānanujānanato. Atha visesena kāraṇāyattavuttitā phalassa sādhīyati, na kiñci viruddhaṃ dhammānaṃ yathāsakaṃ paccayena paṭiccasamuppattiyā icchitattāti.</p>
- <p class="bodytext">Apica pakativādino ‘‘satvarajatamasaṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ guṇānaṃ samabhāvo pakati, sā ca niccā satvādivisamasabhāvato aniccato mahatādivikārato anaññā’’ti paṭijānanti. Sā tesaṃ vuttappakārā pakati na sijjhati tato viruddhasabhāvato vikārato anaññattā. Na hi assassa visāṇaṃ dīghaṃ, tañca rassato govisāṇato anaññanti vuccamānaṃ sijjhati. Kiñca bhiyyo? Tiṇṇaṃ ekabhāvābhāvato. Satvādiguṇattayato hi pakatiyā anaññattaṃ icchantānaṃ tesaṃ satvādīnampi pakatiyā anaññattaṃ āpajjati, na ca yuttaṃ tiṇṇaṃ ekabhāvoti. Evampi pakati na sijjhati. Kathaṃ? Anekadosāpattito. Yadi hi byattasabhāvato vikārato abyattasabhāvā pakati anaññā, evaṃ sante hetumantatā aniccatā abyāpitā sakiriyatā anekatā nissitatā liṅgatā sāvayavatā paratantratāti evamādayo aneke dosā pakatiyā āpajjanti, na jātivikārato anaññā paṭijānitabbā. Tathā ca sati samayavirodhoti kappanāmattaṃ pakatīti asiddhā sāti niṭṭhamettha gantabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Pakatiyā <a name="M0.0065"></a> ca asiddhāya taṃnimittakabhāvena vuccamānā mahatādayopi asiddhā eva. Yathā ca pakati mahatādayo ca, evaṃ issarapajāpatipurisakālasabhāvaniyatiyadicchādayopi. Etesu hi issaro tāva na sijjhati upakārassa adassanato. Sattānañhi jātiyaṃ mātāpitūnaṃ bījakhettabhāvena kammassa hīnatādivibhāgakaraṇena, tato parañca utuāhārānaṃ brūhanupatthambhanena, indriyānaṃ dassanādikiccasādhanena upakāro dissati, na, evamissarassa. Hīnatādivibhāgakaraṇamissarassāti ce? Taṃ na, asiddhattā. Yathāvutto upakāraviseso issaranimmito, na kammunāti sādhanīyametaṃ. Itaratrāpi samānametanti ce? Na, kammato phalaniyamasiddhattā<a name="V0.0063"></a>. Sati hi katūpacite kammasmiṃ tattha yaṃ akusalaṃ, tato hīnatā, yaṃ kusalaṃ, tato paṇītatāti siddhametaṃ. Issaravādināpi hi na sakkā kammaṃ paṭikkhipituṃ.</p>
- <p class="bodytext">Apicetassa lokavicittassa issaranimmānabhāve bahū dosā sambhavanti. Kathaṃ? Yadi sabbamidaṃ lokavicittaṃ issaranimmitaṃ, saheva vacanena pavattitabbaṃ, na kamena. Na hi sannihitakāraṇānaṃ phalānaṃ kamena uppatti yuttā, kāraṇantarāpekkhāya issarassa sāmatthiyahāni. Cakkhādīnaṃ cakkhuviññāṇādīsu kāraṇabhāvo na yutto. Karotīti hi kāraṇanti. Issaro eva ca kārakoti sabbakāraṇānaṃ kāraṇabhāvahāni. Yehi puthuvisesehi issaro pasīdeyya, tesañca sayaṃkāratā āpajjati, tathā sabbesaṃ hetukānaṃ kāraṇabhāvo. Yañjetaṃ nimmānaṃ, tañcassa attadatthaṃ vā siyā, paratthaṃ vā siyā. Attadatthatāyaṃ attano issarabhāvahāni akatakiccatāya isitāvasitābhāvato. Tena vā nimmitena yaṃ attano kātabbaṃ, taṃ kasmā sayameva na karoti. Paratthatāyaṃ pana paro nāmettha loko evāti kimatthiyaṃ tassa nirayādirogādivisādinimmānaṃ. Yā cassa issaratā, sā sayaṃkatā vā siyā paraṃkatā vā ahetukā vā. Tattha sayaṃkatā ce, tato pubbe anissarabhāvāpatti. Paraṃkatā ce, pacchāpi anissarabhāvāpatti sauttaratā ca siyā. Ahetukā ce, na kassaci anissaratāti evamissarassapi asiddhi veditabbā.</p>
- <p class="bodytext">Yathā ca issaro, evaṃ pajāpati puriso ca. Nāmamattameva hettha viseso. Tehi vādīhi pakappitaṃ yadidaṃ ‘‘pajāpati puriso’’ti. Taṃnimittakaṃ <a name="M0.0066"></a> pana lokappavattiṃ icchantānaṃ pajāpativāde purisavāde ca issaravāde viya dosā asiddhi ca vidhātabbā. Yathā cete issarādayo, evaṃ kālopi asiddho lakkhaṇābhāvato. Paramatthato hi vijjamānānaṃ dhammānaṃ sabhāvasaṅkhātaṃ lakkhaṇaṃ upalabbhati. Yathā pathaviyā kathinatā, na evaṃ kālassa, tasmā natthi paramatthato kāloti. Kālavādī panāha ‘‘vattanālakkhaṇo kālo’’ti. So vattabbo ‘‘kā panāyaṃ vattanā’’ti. So āha ‘‘samayamuhuttādīnaṃ pavattī’’ti. Tampi na, rūpādīhi atthantarabhāvena aniddhāritattā. Paramatthato hi aniddhāritasabhāvassa vattanālakkhaṇatāyaṃ sasavisāṇādīnampi taṃlakkhaṇatā āpajjeyya.</p>
- <p class="bodytext">Yaṃ pana vadanti kāṇādā ‘‘aparasmiṃ aparaṃ yugapadi ciraṃ khippamiti kālaliṅgānīti liṅgasabbhāvato <a name="V0.0064"></a> atthi kālo’’ti, taṃ ayuttaṃ liṅgino anupalabbhamānattā. Siddhasambandhesu hi liṅgesu liṅgamattaggahaṇena liṅgini avabodho bhaveyya. Na ca kenaci aviparītacetasā tena liṅgena saha kadāci kālasaṅkhāto liṅgī gahitapubboti. Ato na yuttaṃ ‘‘liṅgasabbhāvato atthi kālo’’ti. ‘‘Aparasmiṃ apara’’ntiādikassa visesassa nimittabhāvato yuttanti ce? Na, paṭhamajātatādinimittakattā tassa. Na ca paṭhamajātatādi nāma koci dhammo atthi aññatra samaññāmattatoti nattheva paramatthato kālo. Kiñca bhiyyo, bahūnaṃ ekabhāvāpattito. Atītādivibhāgena hi lokasamaññāvasena bahū kālabhedā. Tvañcetaṃ ekaṃ vadasīti bahūnaṃ ekabhāvābhāvato nattheva paramatthato kālo. Tathā ekassa anekabhāvāpattito. Yo hi ayaṃ ajja vattamānakālo, so hiyyo anāgato ahosi, sve atīto bhavissati. Hiyyo ca vattamāno ajja atīto ahosi, tathā sve vattamānopi aparajja. Na cekasabhāvassa anekasabhāvatā yuttāti asiddho paramatthato kālo. Dhammappavattiṃ pana upādāya kappanāmattasiddhāya lokasamaññāya atītādivibhāgato voharīyatīti vohāramattakoti daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext">Sabhāvaniyatiyadicchādayopi asiddhā. Kiṃ kāraṇā? Lakkhaṇābhāvā. Na hi sabhāvato niyatiyadicchā sambhavati. Aññathā evaṃvidho koci <a name="M0.0067"></a> bhāvo atthi ce, tesaṃ sabhāvasaṅkhātena lakkhaṇena bhavitabbaṃ, patiṭṭhāpakahetunā ca na catthi. Kevalaṃ panete vādā vimaddiyamānā ahetuvāde eva tiṭṭhanti, na cāhetukaṃ lokavicittaṃ visesābhāvappasaṅgato. Ahetukabhāve hi pavattiyā yvāyaṃ narasuranirayatiracchānādīsu indriyādīnaṃ viseso, tassa abhāvo āpajjati, na cāyaṃ paṇḍitehi icchito. Kiñca? Diṭṭhabhāvato. Diṭṭhā hi cakkhādito cakkhuviññāṇādīnaṃ bījādito aṅkurādīnaṃ pavatti, tasmāpi hetutovāyaṃ pavatti. Tathā pure pacchā ca abhāvato. Yato yato hi paccayasāmaggito yaṃ yaṃ phalaṃ nibbattati, tato pubbe pacchā ca na tassa nibbatti sambhavati, kiñca bahunā. Yadi ahetuto pavatti siyā, ahetukā pavattīti imāpi vācā yathāsakapaccayasamavāyato pure pacchā ca bhaveyyuṃ, na ca bhavanti aladdhappaccayattā, majjhe eva ca bhavanti laddhappaccayattā. Evaṃ sabbepi saṅkhatā dhammāti na sijjhati ahetuvādo. Tasmiñca asiddhe pavattiyā ahetubhāvo viya ahetupariyāyavisesabhūtā sabhāvaniyatiyadicchādayopi asiddhā eva hontīti veditabbā.</p>
- <p class="bodytext">Yaṃ pana kāṇādā ‘‘paramāṇavo niccā, tehi dviaṇukādiphalaṃ nibbattati, tañca aniccaṃ<a name="V0.0065"></a>, tassa vasenetaṃ lokavicitta’’nti vadanti, tampi micchāparikappamattaṃ. Na hi paramāṇavo nāma santi aññatra bhūtasaṅghātā. So pana aniccova, na ca niccato aniccassa nibbatti yuttā tassa kāraṇabhāvānupapattito tathā adassanato ca. Yadi ca so kassaci kāraṇabhāvaṃ gaccheyya, anicco eva siyā vikārāpattito. Na cāyaṃ sambhavo atthi, yaṃ vikāraṃ anāpajjantameva kāraṇaṃ phalaṃ nibbatteyyāti. Vikārañce āpajjati, kutassa niccatāvakāso, tasmā vuttappakārā paramāṇavo sattā aniccā, aññepi niccādibhāvena bāhirakehi parikappitā asiddhā evāti veditabbaṃ. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘dhammappabhedato pana aññassa saccikaṭṭhassa asiddhattā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Etthāha ‘‘yadi paramatthato puggalo na upalabbhati, evaṃ pana puggale anupalabbhamāne atha kasmā bhagavā ‘atthi puggalo attahitāya paṭipanno’ti (a. ni. 4.95; kathā. 22), ‘cattārome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’nti <a name="M0.0068"></a> (a. ni. 4.95; kathā. 22) ca tattha tattha puggalassa atthibhāvaṃ pavedesī’’ti. Vineyyajjhāsayavasena. Tathā tathā vinetabbānañhi puggalānaṃ ajjhāsayavasena vineyyadamanakusalo satthā dhammaṃ desento lokasamaññānurūpaṃ tattha tattha puggalaggahaṇaṃ karoti, na paramatthato puggalassa atthibhāvato.</p>
- <p class="bodytext">Apica <span class="bld">aṭṭhahi</span> kāraṇehi bhagavā puggalakathaṃ katheti hirottappadīpanatthaṃ, kammassakatādīpanatthaṃ, paccattapurisakāradīpanatthaṃ, ānantariyadīpanatthaṃ, brahmavihāradīpanatthaṃ, pubbenivāsadīpanatthaṃ, dakkhiṇāvisuddhidīpanatthaṃ, lokasammutiyā appahānatthañcāti. ‘‘Khandhā dhātū āyatanāni hirīyanti ottappantī’’ti hi vutte mahājano na jānāti, sammohaṃ āpajjati, paṭisattu vā hoti ‘‘kimidaṃ khandhā dhātū āyatanāni hirīyanti ottappanti nāmā’’ti. ‘‘Itthī hirīyati ottappati, puriso, khattiyo, brāhmaṇo’’ti pana vutte jānāti, na sammohaṃ āpajjati, na paṭisattu hoti, tasmā bhagavā <span class="bld">hirottappadīpanatthaṃ</span> puggalakathaṃ katheti. ‘‘Khandhā kammassakā, dhātuyo āyatanānī’’ti vuttepi eseva nayo. Tasmā <span class="bld">kammassakatādīpanatthampi</span> puggalakathaṃ katheti. ‘‘Veḷuvanādayo mahāvihārā khandhehi kārāpitā, dhātūhi, āyatanehī’’ti vuttepi eseva nayo. Tathā ‘‘khandhā mātaraṃ jīvitā voropenti, pitaraṃ, arahantaṃ, ruhiruppādakammaṃ, saṅghabhedakammaṃ karonti, dhātuyo, āyatanānī’’ti vuttepi, ‘‘khandhā mettāyanti<a name="V0.0066"></a>, dhātuyo, āyatanānī’’ti vuttepi, ‘‘khandhā pubbenivāsaṃ anussaranti, dhātuyo, āyatanānī’’ti vuttepi eseva nayo. Tasmā bhagavā <span class="bld">paccattapurisakāradīpanatthaṃ ānantariyadīpanatthaṃ brahmavihāradīpanatthaṃ pubbenivāsadīpanatthañca</span> puggalakathaṃ katheti. ‘‘Khandhā dānaṃ paṭiggaṇhanti, dhātuyo, āyatanānī’’ti vuttepi mahājano na jānāti, sammohaṃ āpajjati, paṭisattu vā hoti ‘‘kimidaṃ khandhā dhātū āyatanāni paṭiggaṇhanti nāmā’’ti. ‘‘Puggalo paṭiggaṇhātī’’ti pana vutte jānāti, na sammohaṃ āpajjati, na paṭisattu hoti, tasmā bhagavā <span class="bld">dakkhiṇāvisuddhidīpanatthaṃ</span> puggalakathaṃ katheti. Lokasammutiñca buddhā bhagavanto nappajahanti lokasamaññāya lokābhilāpe ṭhitāyeva dhammaṃ desenti, tasmā bhagavā <span class="bld">lokasammutiyā appahānatthampi</span> puggalakathaṃ kathetīti imehi <span class="bld">aṭṭhahi</span> <a name="M0.0069"></a> kāraṇehi bhagavā puggalakathaṃ katheti, na paramatthato puggalassa atthibhāvatoti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammappabhedākārenevā</span>ti yathāvuttarūpādidhammappabhedato aññassa saccikaṭṭhassa asiddhattā rūpādidhammappabhedākāreneva puggalassa upaladdhiyā bhavitabbanti attho. Tena ‘‘kiṃ tava puggalo upalabbhamāno ruppanākārena upalabbhati, udāhu anubhavanasañjānanābhisaṅkharaṇavijānanesu aññatarākārenā’’ti dasseti tabbinimuttassa sabhāvadhammassa loke abhāvato. Avisesavisesehi puggalūpalabbhassa paṭiññāpaṭikkhepapakkhā anujānanāvajānanapakkhā. Yadipime dvepi pakkhā anulomapaṭilomanayesu labbhanti, ādito pana paṭhamaṃ ṭhapetvā pavatto paṭhamanayo, itaro dutiyanti imaṃ nesaṃ visesaṃ dassento <span class="bld">‘‘anujānanā…pe… veditabbo’’</span>ti āha. Yathādhikatāya laddhiyā anulomanato cettha paṭhamo nayo <span class="bld">anulomapakkho,</span> tabbilomanato itaro <span class="bld">paṭilomapakkho</span>ti vuttoti veditabbanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tena vata re</span>ti ettha <span class="bld">tenā</span>ti kāraṇavacanaṃ. Yena puggalūpalabbho patiṭṭhapīyati, tena hetunā. Svāyaṃ hetu sāsanikassa bāhirakassa ca vasena heṭṭhā dassito eva. Hetupatirūpake cāyaṃ hetusamaññā paramatthassa adhippetattā. Heṭṭhā ‘‘ājānāhi niggaha’’nti niggahassa saññāpanamattaṃ kataṃ, taṃ idāni ‘‘yaṃ tattha vadesī’’tiādinā nigamanarūpena micchābhāvadassanena ca vibhāviyamānaṃ pākaṭabhāvakaraṇato āropitaṃ patiṭṭhāpitaṃ hotīti aṭṭhakathāyaṃ ‘‘āropitattā’’ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Ettha <a name="V0.0067"></a> ca ‘‘puggalo upalabbhatī’’ti <span class="bld">paṭiññāvayavo</span> sarūpeneva dassito. ‘‘Tenā’’ti iminā sāmaññato <span class="bld">hetāvayavo</span> dassito. Yvāyaṃ yasmā paṭiññādhammo hutvā sadisapakkhe vijjamāno, visadisapakkhe avijjamānoyeva hetu lakkhaṇūpapanno nāma hoti, na itaro, tasmā yattha so vijjati na vijjati ca, so sadisāsadisabhāvabhinno duvidho <span class="bld">diṭṭhantāvayavo</span>. Yathā rūpādi upalabbhati, tathā puggalo. Yathā ca sasavisāṇaṃ na upalabbhati, na tathā puggaloti <span class="bld">upanayo</span>. Svāyaṃ ‘‘vattabbe kho puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenā’’ti imāya pāḷiyā dīpito, yo aṭṭhakathāyaṃ saddhiṃ hetudāharaṇehi ‘‘pāpanā’’ti vutto. <span class="bld">Nigamanaṃ</span> pāḷiyaṃ sarūpeneva āgataṃ, yā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ropanā’’ti <a name="M0.0070"></a> vuttāti. Evaṃ porāṇena ñāyakkamena sādhanāvayavā niddhāretvā yojetabbā.</p>
- <p class="bodytext">Idāni vattanena parapakkhupalakkhite hetudāharaṇe anvayabyatirekadassanavasena niddhāretvā sādhanapayogo yojetabbo. <span class="bld">Kāraṇaṃ vattabba</span>nti kimettha vattabbaṃ. Hetudāharaṇehiyeva hi saparapakkhānaṃ sādhanaṃ dūsanaṃ vā, na paṭiññāya, tassā sādhetabbādibhāvato. Taṃ pana dvayaṃ ‘‘tena vata re’’tiādipāḷiyā vibhāvitaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pāpanāropanāsīsena dassitaṃ. Paṭiññāṭhapanā pana tesaṃ visayadassanaṃ kathāyaṃ taṃmūlatāyāti veditabbaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘yaṃ pana vakkhatī’’</span>tiādi. Teneva ca aṭṭhakathāyaṃ ‘‘idaṃ anuloma…pe… ekaṃ catukkaṃ veditabba’’nti vakkhati. Tathā cāha <span class="bld">‘‘yathā pana tatthā’’</span>tiādi. <span class="bld">Niggahova visuṃ vutto,</span> na paṭikammanti adhippāyo. Visuṃ vuttoti ca pāpanāropanāhi asammissaṃ katvā visuṃ aṅgabhāvena vutto, na tadaññataro viya tadantogadhabhāvena vutto, nāpi ṭhapanā viya agaṇanupagabhāvenāti attho. <span class="bld">Ye panā</span>ti padakāre sandhāyāha. <span class="bld">Dutiye…pe… āpajjati</span> tattha niggahassa ayathābhūtattā paṭikammassa ca yathābhūtabhāvatoti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. Paramatthato puggalaṃ nānujānāti, vohārato pana anujānātīti sakavādimataṃ jānantenapi paravādinā chalavasena vibhāgaṃ akatvā ‘‘puggalo nupalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenā’’ti pucchāya katāya sakavādī tattha ayaṃ puggalavādī, imassa laddhi paṭikkhipitabbāti paramatthasaccaṃ sandhāyāha ‘‘āmantā’’ti. ‘‘Na upalabbhatī’’ti hi vuttaṃ hoti. Puna itaro sammutisaccaṃ sandhāya ‘‘yo saccikaṭṭho’’tiādimāha. Tassattho – yo lokavohārasiddho saccikaṭṭho, tato eva kenaci apaṭikkhipitabbato paramatthato tato so puggalo <a name="V0.0068"></a> nupalabbhatīti. Puna sakavādī pubbe paramatthasaccavasena puggale paṭikkhitte idāni sammutisaccavasenāyaṃ pucchāti mantvā taṃ appaṭikkhipanto ‘‘na hevaṃ vattabbe’’ti āha. Tenāha <span class="bld">‘‘attanā adhippetaṃ saccikaṭṭhamevāti sammutisaccaṃ sandhāyāti adhippāyo’’</span>ti<a name="M0.0071"></a>. Evamavaṭṭhite <span class="bld">‘‘yadi paravādinā…pe… nārabhitabbā’’</span>ti idaṃ na vattabbaṃ paṭhamapucchāya paramatthasaccassa saccikaṭṭhoti adhippetattā. <span class="bld">‘‘Atha sakavādinā…pe… āpajjatī’’</span>ti idampi na vattabbaṃ dutiyapucchāya sammutisaccassa saccikaṭṭhoti adhippetattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yadi ubhayaṃ adhippeta</span>nti idaṃ yadi paṭhamapucchaṃ sandhāya, tadayuttaṃ tassā paramatthasaccasseva vasena pavattattā. Atha dutiyapucchaṃ sandhāya, tassā sammutisaccavasena paṭhamatthaṃ vatvā puna missakavasena vattuṃ <span class="bld">‘‘sammutisaccaparamatthasaccāni vā ekato katvāpi evamāhā’’</span>ti vuttattā tampi na vattabbameva. <span class="bld">Dvepi saccānī</span>ti sammutiparamatthasaccāni. Tesu paramatthasaccasseva nippariyāyena saccikaṭṭhaparamatthabhāvo, itarassa upacārena. Tathā ca vuttaṃ ‘‘māyā marīci…pe… uttamaṭṭho’’ti. Tasmā sammutisaccavasena upaladdhiṃ icchantenapi paramatthasaccavasena anicchanato ‘‘puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenā’’tiādinā anuyogo yutto. ‘‘Padhānappadhānesu padhāne kiccasiddhī’’ti eteneva <span class="bld">‘‘na ca saccikaṭṭhekadesena anuyogo’’</span>tiādi nivattitañca hoti saccikaṭṭhekadesabhāvasseva asiddhattā. <span class="bld">Nāssa paramatthasaccatā anuyuñjitabbā</span>ti assa saccikaṭṭhassa paramatthasaccatā paravādinā na anuyuñjitabbā ‘‘puggalo nupalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenā’’ti sakavādinopi saccikaṭṭhaparamatthato tassa icchitabbattāti adhippāyo. <span class="bld">Voharitasaccikaṭṭhassa attanā adhippetasaccikaṭṭhatāpi</span> yuttā tassa tena adhippetattā. Svāyamattho heṭṭhā dassitoyeva. <span class="bld">Vuttanayova doso</span>ti ‘‘dvepi saccānī’’tiādinā anantarameva vuttaṃ sandhāyāha. Tassa pana adosabhāvo dassitoyeva. <span class="bld">Atha na</span> iti atha na bhūtasabhāvatthena upalabbheyyāti yojanā. <span class="bld">Vattabbo</span>ti yadettha vattabbaṃ, taṃ ‘‘yo lokavohārasiddho’’tiādinā vuttameva, tasmā ettha ‘‘paramatthato puggalaṃ nānujānātī’’tiādinā adhippāyamagganaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anuññeyyametaṃ siyā</span>ti etaṃ anupalabbhanaṃ paṭhamapucchāyaṃ viya dutiyapucchāyampi anujānitabbaṃ siyā. <span class="bld">Na vā kiñci vattabba</span>nti atha vā kiñci na vattabbaṃ ṭhapanīyattā pañhassa. Tathā hissa ṭhapanīyākāraṃ dassento <span class="bld">‘‘yathā hī’’</span>tiādimāha. Ettha ca kāmaṃ saccadvayākārena <a name="V0.0069"></a> puggalo nupalabbhati, sammutiyākārena pana nupalabbhatīti upalabbhanabhāvassa vasena paṭikkhepo katoti ayamettha adhippāyo daṭṭhabbo. <span class="bld">Anuññātaṃ paṭikkhittañcā</span>ti <a name="M0.0072"></a> paṭhamapucchāyaṃ anuññātaṃ, dutiyapucchāyaṃ paṭikkhittaṃ. <span class="bld">Etaṃ chalavādaṃ nissāyā</span>ti etaṃ ekaṃyeva vatthuṃ uddissa anujānanapaṭikkhipanākāraṃ chalavacanaṃ nissāya. Tvaṃ niggahetabboti yojanā. <span class="bld">Sambhavantassa sāmaññenā</span>ti niggahaṭṭhānabhāvena sambhavantassa anulomanayena anujānanapaṭikkhepassa samānabhāvena. <span class="bld">Asambhavantassa kappana</span>nti paccanīkanayena tassa niggahaṭṭhānabhāvena asambhavantassa tathā kappanaṃ saṃvidhānaṃ chalavādo bhavituṃ arahati. ‘‘Atthavikappupapattiyā vacanavighāto chala’’nti vuttovāyamattho. <span class="bld">Tenā</span>ti yathāvuttakappanaṃ chalavādoti vuttattā. Vacanasāmaññamattaṃ kappitaṃ chalaṃ vadati etenāti chalavādo. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘chalavādassa kāraṇattā chalavādo’’</span>ti. <span class="bld">Vacanasāmaññamattaṃ</span> atthabhūtaṃ tadatthaṃ chalavādaṃ nissāya. <span class="bld">‘‘Vicāretabba’’</span>nti vuttaṃ, kimettha vicāretabbaṃ. Yadipi pakkhassa ṭhapanāmūlakaṃ anujānanāvajānanānaṃ micchābhāvadassanaṃ tabbisayattā, pāpanāropanāhi eva pana so vibhāvīyati, na ṭhapanāyāti pākaṭoyamattho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para4-5"></a><span class="paranum">4-5</span>. <span class="bld">Tenā</span>ti sakavādinā. <span class="bld">Tena niyāmenā</span>ti yena niyāmena sakavādinā catūhi pāpanāropanāhissa niggaho kato, tena niyāmena nayena. So niggaho dukkaṭo aniggahoyevāti dassento āha <span class="bld">‘‘aniggahabhāvassa vā upagamitattā’’</span>ti, pāpitattāti attho. <span class="bld">Evamevā</span>ti yathā ‘‘tayā mama kato niggaho’’tiādinā aniggahabhāvūpanayo vutto, evameva. <span class="bld">Etassā</span>ti ‘‘tena hī’’tiādinā imāya pāḷiyā vuttassa.</p>
- <p class="centered">Anulomapaccanīkavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Paccanīkānulomavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para7-10"></a><span class="paranum">7-10</span>. <span class="bld">Aññenā</span>ti sammutisaccabhūtena. <span class="bld">Parassā</span>ti sakavādino. So hi paravādinā paro nāma hoti. Paṭiññāpaṭikkhepānaṃ bhinnavisayattā <span class="bld">‘‘avirodhitattā’’</span>ti vuttaṃ. Abhinnādhikaraṇaṃ <a name="V0.0070"></a> viya hi abhinnavisayameva viruddhaṃ nāma siyā, na itaranti adhippāyo. Tamevatthaṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘na hi…pe… āpajjatī’’</span>ti āha. Yadi evaṃ kathamidaṃ niggahaṭṭhānaṃ jātanti āha <span class="bld">‘‘attano</span> <a name="M0.0073"></a> <span class="bld">panā’’</span>tiādi. Tena paṭiññāntaraṃ nāma aññamevetaṃ niggahaṭṭhānanti dasseti.</p>
- <p class="centered">Paccanīkānulomavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Suddhasaccikaṭṭhavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Okāsasaccikaṭṭho</p>
- <p class="subhead">1. Anulomapaccanīkavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. Sāmaññena vuttaṃ visesaniviṭṭhaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘sabbatthāti sabbasmiṃ sarīreti ayamattho’’</span>ti. Sāmaññajotanā hi visese avatiṭṭhatīti visesatthinā viseso anupayujjitabboti. <span class="bld">Etenā</span>ti desavasena sabbattha paṭikkhepavacanena.</p>
- <p class="subhead">3. Kālasaccikaṭṭho</p>
- <p class="subhead">1. Anulomapaccanīkavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. <span class="bld">Majjhimajātikāle</span>ti paccuppannattabhāvakāle. Attabhāvo hi idha ‘‘jātī’’ti adhippeto. Tato atīto purimajātikālo, anāgato pacchimajātikālo. <span class="bld">Imesu tīsū</span>ti sabbattha, sabbadā, sabbesūti imesu tīsu nayesu. Pāṭhassa saṃkhittatā suviññeyyāti taṃ ṭhapetvā atthassa sadisataṃ vibhāvento <span class="bld">‘‘idhāpi hi…pe… yojetabba’’</span>nti āha. Etthāpi ‘‘na kenaci sabhāvena puggalo upalabbhatī’’ti ayamattho vutto hoti. Na hi kenaci sabhāvena upalabbhamānassa sakalekadesavinimutto pavattikālo nāma atthīti.</p>
- <p class="subhead">4. Avayavasaccikaṭṭho</p>
- <p class="subhead">1. Anulomapaccanīkavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. Tatiyanaye <a name="V0.0071"></a> na sabbekadhammavinimuttaṃ pavattiṭṭhānaṃ nāma atthīti yojetabbaṃ.</p>
- <p class="subhead">Okāsādisaccikaṭṭho</p>
- <p class="subhead">2. Paccanīkānulomavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. <span class="bld">Anulomapañcakassātiādimhi</span> <a name="M0.0074"></a> aṭṭhakathāvacane. Puna <span class="bld">tatthā</span>ti yathāvutte aṭṭhakathāvacane, tesu vā anulomapañcakapaccanīkesu. <span class="bld">Sabbattha puggalo nupalabbhatī</span>tiādikassa pāṭhappadesassa attho ‘‘sarīraṃ sandhāyā’’tiādinā aṭṭhakathāyaṃ vuttanayena veditabbo attho. <span class="bld">Paṭikammādipāḷi</span>nti paṭikammaniggahaupanayananigamanapāḷiṃ. <span class="bld">Tīsu mukhesū</span>ti ‘‘sabbatthā’’tiādinā vuttesu tīsu vādamukhesu. Paccanīkassa pāḷi vuttāti sambandho. <span class="bld">Ta</span>nti pāḷiṃ. Saṅkhipitvā āgatattā <span class="bld">sarūpena avutte. Suddhika…pe… vuttaṃ hoti</span> tattha ‘‘sabbatthā’’tiādinā sarīrādino parāmasanaṃ natthi, idha atthīti ayameva viseso, aññaṃ samānanti.</p>
- <p class="centered">Saccikaṭṭhavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Suddhikasaṃsandanavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para17-27"></a><span class="paranum">17-27</span>. Saccikaṭṭhassa, saccikaṭṭhe vā saṃsandanaṃ saccikaṭṭhasaṃsandananti samāsadvayaṃ bhavatīti dassento <span class="bld">‘‘saccikaṭṭhassā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">saccikaṭṭhassa puggalassā</span>ti saccikaṭṭhasabhāvassa paramatthato vijjamānasabhāvassa puggalassa. <span class="bld">Rūpādīhi saddhiṃ saṃsandana</span>nti saccikaṭṭhatāsāmaññena rūpādīhi samīkaraṇaṃ. <span class="bld">Saccikaṭṭhe</span>ti saccikaṭṭhahetu, tattha vā taṃ adhiṭṭhānaṃ katvā. ‘‘Tulyayoge samuccayo’’ti samuccayatthattā eva ca-kārassa saccikaṭṭhena upaladdhisāmaññena <a name="V0.0072"></a> idha rūpamāhaṭanti tassa udāhaṭabhāvo yuttoti <span class="bld">‘‘yathārūpa’’nti nidassanavasena attho vutto,</span> aññathā idha rūpassa āharaṇameva kimatthiyaṃ. Evaṃ sesadhammesupi. Yā panettha aññattapucchā, sāpi nidassanatthaṃ upabrūheti aññattanibandhanattā tassa. Opammasaṃsandane pana nidassanattho gāhīyatīti imasmiṃ suddhikasaṃsandane kevalaṃ samuccayavaseneva atthadassanaṃ yuttanti adhippāyo. Rūpādīni upādāpaññattimattattā puggalassa so tehi añño, anañño cāti na vattabboti ayaṃ sāsanakkamoti āha <span class="bld">‘‘rūpādīhi…pe… samayo’’</span>ti. <span class="bld">Anuññāyamāne</span>ti tasmiṃ samaye sutte ca appaṭikkhipiyamāne. Ayañca attho sāsanikassa paravādino vasena vuttoti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Ājānāhi</span> <a name="M0.0075"></a> <span class="bld">niggaha’’nti pāṭho diṭṭho bhavissati,</span> aññathā ‘‘paṭilomapañcakāni dassitāni, paṭikammacatukkādīni saṃkhittānī’’ti na sakkā vattunti adhippāyo. Codanāya vinā paravādino paṭijānāpanaṃ natthīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘paṭijānāpanatthanti…pe… codanattha’’</span>nti. Codanāpubbakañhi tassa paṭijānāpanaṃ. Tena phalavohārena kāraṇaṃ vuttanti dasseti. <span class="bld">Abyākatattā</span>ti abyākaraṇīyattā, bhagavatā vā na byākatattā. <span class="bld">Yadi ṭhapanīyattā paṭikkhipitabba</span>nti imasmiṃ paccanīkanaye ṭhapanīyattā pañhassa sakavādinā paṭikkhipitabbaṃ. <span class="bld">Parenapī</span>ti paravādināpi ṭhapanīyattā laddhimeva nissāya anulomanaye paṭikkhepo katoti <span class="bld">ayamettha</span> suddhikasaṃsandanāya <span class="bld">adhippāyo yutto</span> anulomepi rūpādīhi aññattacodanāyameva paravādinā paṭikkhepassa katattāti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Suddhikasaṃsandanavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Opammasaṃsandanavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para28-36"></a><span class="paranum">28-36</span>. <span class="bld">Upaladdhisāmaññena aññattapucchā cā</span>ti iminā dvayampi uddharati upaladdhisāmaññena aññattapucchā, upaladdhisāmaññena pucchā cāti. Tattha pacchimaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘dvinnaṃ samānatā’’</span>tiādi. Tassattho – dvinnaṃ rūpavedanānaṃ viya rūpapuggalānaṃ saccikaṭṭhena samānatā <a name="V0.0073"></a> tesaṃ aññattassa kāraṇaṃ yuttaṃ na hoti. <span class="bld">Atha kho…pe… upalabbhanīyatā</span>ti idañca saṃsandanaṃ vicāretabbaṃ. Ayaṃ hettha adhippāyo – yadi saccikaṭṭhasāmaññena rūpapuggalānaṃ upaladdhisāmaññaṃ icchitaṃ, teneva nesaṃ aññattampi icchitabbaṃ. Atha paramatthavohārabhedato tesaṃ aññattaṃ na icchitaṃ, tato eva upaladdhisāmaññampi na icchitabbanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para37-45"></a><span class="paranum">37-45</span>. <span class="bld">Upaladdhī</span>ti puggalassa upaladdhi vijjamānatā. ‘‘Paṭikammapañcaka’’nti viññāyatīti yojanā.</p>
- <p class="centered">Opammasaṃsandanavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Catukkanayasaṃsandanavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para46-52"></a><span class="paranum">46-52</span>. <span class="bld">Ekadhammatopī</span>ti <a name="M0.0076"></a> sattapaññāsāya saccikaṭṭhesu ekadhammatopi. Etena tato sabbatopi puggalassa aññattānanujānanaṃ dasseti. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sakalaṃ paramatthasaccaṃ sandhāyā’’ti. <span class="bld">Rūpādiekekadhammavasena nānuyuñjitabbo</span> avayavabyatirekena samudāyassa abhāvato. Yasmā pana samudāyāvayavā bhinnasabhāvā, tasmā <span class="bld">‘‘samudāyato…pe… niggahāraho siyā’’</span>ti paravādino āsaṅkamāha. <span class="bld">Etaṃ vacanokāsa</span>nti yadipi sattapaññāsadhammasamudāyato puggalassa aññattaṃ na icchati tabbinimuttassa saccikaṭṭhassa abhāvato, tadekadesato panassa anaññattampi na icchateva. Na hi samudāyo avayavo hotīti. Tasmā ‘‘taṃ paṭikkhipato kiṃ niggahaṭṭhānanti vattuṃ mā labbhethā’’ti dassetuṃ <span class="bld">‘‘ayañcā’’</span>tiādi vuttaṃ. Rūpādidhammappabhedavibhāgamukheneva anavasesato puggaloti gahaṇākāradassanavasena pavatto paṭhamavikappo, dutiyo pana avibhāgato paramatthasaccabhāvasāmaññenāti ayaṃ imesaṃ dvinnaṃ vikappānaṃ viseso. <span class="bld">Itī</span>ti vuttappakāraparāmasananti āha <span class="bld">‘‘eva’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabhāvavinibbhogato</span>ti sabhāvena vinibbhujjitabbato. Sabhāvabhinno hi dhammo tadaññadhammato vinibbhogaṃ labhati. Tenāha <span class="bld">‘‘rūpato aññasabhāgattā’’</span>ti. <span class="bld">Rūpavajje</span>ti rūpadhammavajje<a name="V0.0074"></a>. <span class="bld">Tīsupī</span>ti ‘‘rūpasmiṃ puggalo, aññatra rūpā, puggalasmiṃ rūpa’’nti imesu evaṃ pavattesu tīsupi anuyogesu. Sāsaniko evāyaṃ puggalavādīti katvā āha <span class="bld">‘‘na hi so sakkāyadiṭṭhiṃ icchatī’’</span>ti. ‘‘Rūpavā’’ti iminā rūpena sakiñcanatāva ñāpīyati, na rūpāyattavuttitāti āha <span class="bld">‘‘aññatra rūpāti ettha ca rūpavā puggaloti ayamattho saṅgahito’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Catukkanayasaṃsandanavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Niṭṭhitā ca saṃsandanakathāvaṇṇanā.</p>
- <p class="subhead">8. Lakkhaṇayuttivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. Lakkhaṇayuttikathāyaṃ <a name="M0.0077"></a> ‘‘chalavasena pana vattabbaṃ ājānāhi niggaha’’nti pāṭho gahetabbo.</p>
- <p class="centered">Lakkhaṇayuttivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Vacanasodhanavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para55-59"></a><span class="paranum">55-59</span>. <span class="bld">Padadvayassa atthato ekatte</span>ti padadvayassa ekattatthe satīti attho. Parikappavacanañhetaṃ dosadassanatthaṃ ‘‘evaṃ sante ayaṃ doso’’ti. Tayidaṃ ekattaṃ upalabbhati evāti pacchimapadāvadhāraṇaṃ veditabbaṃ. ‘‘Kehici puggalo kehici na puggalo’’ti byabhicāradassanato parena na sampaṭicchitanti katvā tameva asampaṭicchitattaṃ vibhāvento <span class="bld">‘‘puggalassa hī’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">avibhajitabbata</span>nti ‘‘upalabbhati cā’’ti evaṃ avibhajitabbataṃ. <span class="bld">Vibhajitabbata</span>nti ‘‘puggalo ca tadaññañca upalabbhatī’’ti evaṃ vibhajitabbataṃ. Etena ‘‘puggalo upalabbhati evā’’ti pacchimapadāvadhāraṇaṃ veditabbaṃ, na ‘‘puggalo eva upalabbhatī’’ti imamatthaṃ dasseti. <span class="bld">Taṃ vibhāga</span>nti yathāvuttaṃ vibhajitabbāvibhajitabbaṃ vibhāgaṃ <span class="bld">vadato</span> sakavādino, aññassa vā kassaci. <span class="bld">Etassā</span>ti paravādino<a name="V0.0075"></a>. <span class="bld">Yathāvuttavibhāga</span>nti ‘‘puggalo upalabbhati…pe… kehici na puggalo’’ti evaṃ pāḷiyaṃ vuttappakāraṃ vibhāgaṃ. <span class="bld">Yathāāpāditenā</span>ti ‘‘puggalo upalabbhatīti padadvayassa atthato ekatte’’tiādinā āpāditappakārena. <span class="bld">Na bhavitabba</span>nti yadipi tena puggalo upalabbhati eva vuccati, upalabbhatīti pana puggalo eva na vuccati, atha kho aññopi, tasmā yathāvuttena pasaṅgena na bhavitabbaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘maggitabbo ettha adhippāyo’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para60"></a><span class="paranum">60</span>. <span class="bld">Atthato puggalo natthīti vuttaṃ hoti</span> attasuññatādassanena anattalakkhaṇassa vihitattā.</p>
- <p class="centered">Vacanasodhanavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">10. Paññattānuyogavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para61-66"></a><span class="paranum">61-66</span>. <span class="bld">Rūpakāyāvirahaṃ</span> <a name="M0.0078"></a> <span class="bld">sandhāya āha,</span> na rūpataṇhāsabbhāvaṃ. Tathā sati anekantikattā paṭikkhipitabbameva siyā, na anujānitabbanti. ‘‘Atthitāyā’’ti āhāti sambandho. <span class="bld">Kāmībhāvassa anekantikattā</span> kassaci kāmadhātūpapannassa <span class="bld">kāmadhātuyā āyattattābhāvato ca</span> kadāci bhāvassevāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para67"></a><span class="paranum">67</span>. <span class="bld">Kāyānupassanāyā</span>ti kāyānupassanādesanāya. Sā hi kāyakāyānupassīnaṃ vibhāgaggahaṇassa kāraṇabhūtā, kāyānupassanā eva vā. <span class="bld">Evaṃladdhikattā</span>ti añño kāyo añño puggaloti evaṃladdhikattā. <span class="bld">Āhacca bhāsita</span>nti ṭhānakaraṇāni āhantvā kathitaṃ, bhagavatā sāmaṃ desitanti attho.</p>
- <p class="centered">Paññattānuyogavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">11. Gatianuyogavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para69-72"></a><span class="paranum">69-72</span>. Yānissa <a name="V0.0076"></a> suttāni nissāya laddhi uppannā, tesaṃ dassanato parato ‘‘tena hi puggalo sandhāvatī’’tiādinā pāḷi āgatā, purato pana ‘‘na vattabbaṃ puggalo sandhāvatī’’tiādinā, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘dassento…pe… bhavitabba’’</span>nti. <span class="bld">Dassetvāti vā vattabba</span>nti ‘‘yānissa…pe… tāni dassetvā ‘tena hi puggalo sandhāvatī’tiādimāhā’’ti vattabbanti attho. <span class="bld">Dassento</span>ti vā idaṃ dassanakiriyāya na vattamānatāmattavacanaṃ, atha kho tassā lakkhaṇatthavacanaṃ, hetubhāvavacanaṃ vāti na koci doso.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para91"></a><span class="paranum">91</span>. <span class="bld">So vattabbo</span>ti so jīvasarīrānaṃ anaññatāpajjanākāro vattabbo, natthīti adhippāyo. ‘‘Rūpī attā’’ti imissā laddhiyā vasena ‘‘yena rūpasaṅkhātena attano sabhāvabhūtena sarīrena saddhiṃ gacchatī’’ti evaṃ pana atthe sati so ākāro vutto eva hoti, tathā ca sati ‘‘rūpaṃ puggaloti ananuññātattā’’ti evampi vattuṃ na sakkā. Yasmā pana ‘‘idha sarīranikkhepā’’ti anantaraṃ vakkhati, tasmā <a name="M0.0079"></a> ‘‘so vattabbo’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Nirayūpagassa puggalassa antarābhavaṃ na icchatī</span>ti idaṃ purātanānaṃ antarābhavavādīnaṃ vasena vuttaṃ. Adhunātanā pana ‘‘uddhaṃpādo tu nārako’’ti vadantā tassapi antarābhavaṃ icchanteva, keci pana asaññūpagānaṃ. Arūpūpagānaṃ pana sabbepi na icchanti. Tattha ye ‘‘saññuppādā ca pana te devā tamhā kāyā cavantī’’ti suttassa atthaṃ micchā gahetvā cutūpapātakālesu asaññīnaṃ saññā atthīti antarābhavatova asaññūpapattiṃ icchanti, tadaññesaṃ vasena ‘‘savedano…pe… paṭikkhipatī’’ti dassento <span class="bld">‘‘ye panā’’</span>tiādimāha. Ke panevaṃ icchanti? Sabbatthivādīsu ekacce.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para92"></a><span class="paranum">92</span>. <span class="bld">Nevasaññānāsaññāyatane</span>ti nevasaññānāsaññāyatane bhave, acittuppāde vā saññā atthīti icchantīti na vattabbanti sambandho. Yato so saññābhavena asaṅgahito, bhavantarabhāvena ca saṅgahito.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para93"></a><span class="paranum">93</span>. <span class="bld">Indhanupādāno aggi viya indhanena rūpādiupādāno puggalo rūpādinā vinā natthī</span>ti ettha ayamadhippāyavibhāvanā – yathā na vinā indhanena aggi paññāpīyati, na ca taṃ aññaṃ indhanato sakkā paṭijānituṃ, nāpi anaññaṃ. Yadi hi aññaṃ siyā, na uṇhaṃ indhanaṃ <a name="V0.0077"></a> siyā, atha anaññaṃ, nidahitabbaṃyeva dāhakaṃ siyā, evaṃ na vinā rūpādīhi puggalo paññāpīyati, na ca tehi añño, nāpi anañño sassatucchedabhāvappasaṅgatoti paravādino adhippāyo. Tattha yadi aggindhanopamā lokavohārena vuttā, apaḷittaṃ kaṭṭhādiindhanaṃ nidahitabbañca, paḷittaṃ bhāsuruṇhaṃ aggidāhakañca, tañca ojaṭṭhamakarūpaṃ pabandhavasena pavattaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ. Yadi evaṃ puggalo rūpādīhi añño anicco ca āpanno, atha paramatthato ca, tasmiṃyeva kaṭṭhādisaññite rūpasaṅkhātapaḷitte yaṃ usumaṃ so aggi taṃsahajātāni tīṇibhūtāni indhanaṃ. Evampi siddhaṃ lakkhaṇabhedato aggindhanānaṃ aññattanti aggi viya indhanato rūpādīhi añño puggalo anicco ca āpajjatīti.</p>
- <p class="centered">Gatianuyogavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">12. Upādāpaññattānuyogavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para97"></a><span class="paranum">97</span>. Nīlaguṇayogato <a name="M0.0080"></a> nīlo, nīlo eva nīlako, tassa, ayaṃ panassa nīlapaññatti nīlarūpupādānāti āha <span class="bld">‘‘nīlaṃ…pe… paññattī’’</span>ti. Evaṃ pana pāṭhe ṭhite nīlaṃ upādāya nīloti kathamayaṃ paduddhāroti āha <span class="bld">‘‘nīlaṃ rūpaṃ…pe… ettha yo puṭṭho nīlaṃ upādāya nīlo’’</span>ti. <span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ vacane. <span class="bld">Tadādīsū</span>ti ‘‘pītaṃ rūpaṃ upādāyā’’tiādikaṃ aṭṭhakathāyaṃ <span class="bld">ādi</span>-saddena gahitameva tadatthadassanavasena gaṇhāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para98"></a><span class="paranum">98</span>. <span class="bld">Vutta</span>nti ‘‘maggakusalo’’tiādīsu chekaṭṭhaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Kusalapaññattiṃ</span> kusalavohāraṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para112"></a><span class="paranum">112</span>. <span class="bld">Pubbapakkhaṃ dassetvā uttaramāhā</span>ti paravādī pubbapakkhaṃ dassetvā sakavādissa uttaramāha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para115"></a><span class="paranum">115</span>. ‘‘Rūpaṃ rūpavā’’tiādinayappavattaṃ paravādivādaṃ bhindituṃ ‘‘yathā na nigaḷo negaḷiko’’tiādinā <a name="V0.0078"></a> sakavādivādo āraddhoti āha <span class="bld">‘‘yassa rūpaṃ so rūpavāti uttarapakkhe vuttaṃ vacanaṃ uddharitvā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para118"></a><span class="paranum">118</span>. <span class="bld">Viññāṇanissayabhāvūpagamana</span>nti cakkhuviññāṇassa nissayabhāvūpagamanaṃ. Tayidaṃ visesanaṃ <span class="bld">cakkhussā</span>ti imināva siddhanti na kataṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Upādāpaññattānuyogavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">13. Purisakārānuyogavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para123"></a><span class="paranum">123</span>. <span class="bld">Kammāna</span>nti kusalākusalakammānaṃ. Taggahaṇeneva hi taṃtaṃkiccakaraṇīye kiriyānampi saṅgaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Nipphādakappayojakabhāvenā</span>ti kārakakārāpakabhāvena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para125"></a><span class="paranum">125</span>. <span class="bld">Kammakārakassa</span> puggalassa <span class="bld">yo</span> añño puggalo kārako. <span class="bld">Tenapī</span>ti kārakakārakenapi. <span class="bld">Tassā</span>ti kārakakārakassa. <span class="bld">Añña</span>nti aññaṃ kammaṃ. <span class="bld">Eva</span>nti iminā vuttappakārena. Tehi tehi kārakehi puggalā viya aññāni kammāni karīyantīti dasseti. Tenāha <a name="M0.0081"></a> <span class="bld">‘‘kammavaṭṭassa anupacchedaṃ vadantī’’</span>ti. Evaṃ sante puggalassa kārako, kammassa kārakoti ayaṃ vibhāgo idha anāmaṭṭho hoti, tathā ca sati kārakaparamparāya vacanaṃ virujjheyyāti āha <span class="bld">‘‘puggalassa…pe… vicāretabbameta’’</span>nti. <span class="bld">Tassa kāraka</span>nti puggalassa kārakaṃ. <span class="bld">Idañcā</span>ti na kevalaṃ puggalakārakassa kammakārakatāpattiyeva doso, atha kho idaṃ kammakārakatāya kārakaparamparāpajjanampi vicāretabbaṃ, na yujjatīti attho. Puggalānañhi paṭipāṭiyā kārakabhāvo kārakaparamparā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para170"></a><span class="paranum">170</span>. <span class="bld">Eko anto</span>ti ‘‘gāho’’ti sassatagāhasaṅkhāto antoti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para176"></a><span class="paranum">176</span>. Siyā añño, siyā anañño, siyā na vattabbo ‘‘aññoti vā anaññoti vā’’ti<a name="V0.0079"></a>, evaṃ pavattanigaṇṭhavādasadisattā so eva eko neva so hoti, na aññoti laddhimattaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘idaṃ pana natthevā’’</span>ti. <span class="bld">Parassa icchāvasenevā</span>ti paravādino laddhivaseneva. <span class="bld">Ekaṃ anicchantassā</span>ti ekaṃ ‘‘so karoti, so paṭisaṃvedetī’’ti gahaṇaṃ sassatadiṭṭhibhayena paṭikkhipantassa <span class="bld">itaraṃ</span> ucchedaggahaṇaṃ āpannaṃ. Tañca paṭikkhipantassa aññaṃ missakaṃ niccāniccaggahaṇaṃ, vikkhepaggahaṇañca āpannaṃ. <span class="bld">Kārakavedakicchāya ṭhatvā</span>ti sveva kārako vedako cāti imasmiṃ ādāye ṭhatvā. <span class="bld">Taṃtaṃanicchāyā</span>ti tassa tassa vādassa asampaṭicchanena. <span class="bld">Āpannavasenapī</span>ti āpannagāhavasenapi ayaṃ anuyogo vuttoti yojanā. <span class="bld">Sabbesaṃ āpannattā</span>ti heṭṭhā vuttanayena sabbesaṃ vikappānaṃ anukkamena āpannattā nāyamanuyogo katoti yojanā. <span class="bld">Ekekassevā</span>ti tesu visuṃ visuṃ ekekasseva āpannattā. Tantivasena pana te vikappā ekajjhaṃ dassetvāti adhippāyo. <span class="bld">Ekato yojetabbaṃ</span> catunnampi pañhānaṃ ekato puṭṭhattā.</p>
- <p class="centered">Purisakārānuyogavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Kalyāṇavaggo niṭṭhito.</p>
- <p class="subhead">14. Abhiññānuyogavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para193"></a><span class="paranum">193</span>. <span class="bld">Vikubbatī</span>ti <a name="M0.0082"></a> ettha <span class="bld">iti</span>-saddo ādiattho, pakārattho vā. Tena ‘‘dibbāya sotadhātuyā saddaṃ suṇātī’’tiādikaṃ saṅgaṇhāti. Abhiññānuyogo daṭṭhabboti yojanā. <span class="bld">Tadabhiññāvato</span>ti āsavakkhayābhiññāvato. <span class="bld">Arahato sādhana</span>nti arahato saccikaṭṭhaparamatthena puggalattābhāvasādhanaṃ. <span class="bld">Tabbhāvassā</span>ti arahattassa. Arahattadhārānañhi khandhā nāma puggalattaṃ tassapi hotīti.</p>
- <p class="centered">Abhiññānuyogavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">15-18. Ñātakānuyogādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para209"></a><span class="paranum">209</span>. <span class="bld">Tatiyakoṭibhūtassā</span>ti <a name="V0.0080"></a> tatiyakoṭisabhāvassa saṅkhatāsaṅkhatavinimuttasabhāvassa. <span class="bld">Sabhāvassā</span>ti ca sabhāvadhammassa. <span class="bld">Laddhiṃ nigūhitvā</span>ti puggalo neva saṅkhato, nāsaṅkhatoti laddhiṃ avibhāvetvā.</p>
- <p class="centered">Ñātakānuyogādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">19. Paṭivedhānuyogādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para218"></a><span class="paranum">218</span>. <span class="bld">Pajānanaṃ nāma na hoti</span> nibbidādīnaṃ appaccayattā. Paricchedanasamatthatañca dassetīti sambandho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para228"></a><span class="paranum">228</span>. <span class="bld">Saharūpabhāvo</span> rūpena samaṅgitā, <span class="bld">vinārūpabhāvo</span> tato vinissaṭatāti tadubhayaṃ rūpassa abbhantaragamanaṃ bahinikkhamanañca hoti. Tasmā taṃ dvayaṃ saharūpabhāvavinārūpabhāvānaṃ lakkhaṇavacananti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para237"></a><span class="paranum">237</span>. <span class="bld">Oḷāriko</span>ti thūlo. Āhito ahaṃ māno etthāti <span class="bld">attā,</span> attabhāvo. So eva yathāsakaṃ kammunā paṭilabhitabbato <span class="bld">paṭilābho</span>. Padadvayenapi kāmāvacarattabhāvo kathito. <span class="bld">Manomayo attapaṭilābho</span> rūpāvacarattabhāvo. So hi jhānamanena nibbattattā <a name="M0.0083"></a> manomayo. <span class="bld">Arūpo attapaṭilābho</span>ti arūpāvacarattabhāvo. So hi rūpena amissitattā arūpoti evamettha attho veditabbo. ‘‘Attā’’ti pana jīve lokavohāro niruḷho, asatipi jīve tathāniruḷhaṃ lokavohāraṃ gahetvā sammāsambuddhāpi voharantīti dassento <span class="bld">‘‘iti imā lokassa samaññā, yāhi tathāgato voharatī’’</span>ti vatvā idāni yathā voharanti, taṃ pakāraṃ vibhāvento <span class="bld">‘‘aparāmasa’’</span>ntiādimāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paccattasāmaññalakkhaṇavasenā</span>ti kakkhaḷaphusanādisalakkhaṇavasena aniccatādisāmaññalakkhaṇavasena ca. <span class="bld">Iminā</span>ti ‘‘paccattasāmaññalakkhaṇavasenā’’tiādinā vuttena paramatthato puggalābhāvavacanena<a name="V0.0081"></a>. <span class="bld">Ito purimā</span>ti tattha tattha sakavādipaṭikkhepādivibhāvanavasena pavattā ito atthasaṃvaṇṇanato purimā. <span class="bld">Iminā</span>ti vā ‘‘yathā rūpādayo dhammā’’tiādinā aṭṭhakathāyaṃ vuttavacanena. <span class="bld">Yathā cā</span>ti ettha <span class="bld">ca</span>-saddo samuccayattho. Tena samaññānatidhāvanaṃ sampiṇḍeti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā parāmāso ca na hoti janapadaniruttiyā abhinivisitabbato, yathā ca samaññātidhāvanaṃ na hoti, evaṃ ito purimā ca atthavaṇṇanā yojetabbā. Samaññātidhāvane hi sati sabbalokavohārūpacchedo siyāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmā sacca</span>nti yasmā tattha paramatthākāraṃ anāropetvā samaññaṃ nātidhāvanto kevalaṃ lokasammutiyāva voharati, tasmā saccaṃ paresaṃ avisaṃvādanato. <span class="bld">Tathakāraṇa</span>nti tatho avitatho dhammasabhāvo kāraṇaṃ pavattihetu etassāti tathakāraṇaṃ, paramatthavacanaṃ, aviparītadhammasabhāvavisayanti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘dhammānaṃ tathatāya pavatta’’</span>nti.</p>
- <p class="centered">Paṭivedhānuyogādivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Puggalakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Parihānikathā</p>
- <p class="subhead">1. Vādayuttiparihānikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para239"></a><span class="paranum">239</span>. <span class="bld">Idaṃ</span> <a name="M0.0084"></a><a name="V0.0082"></a> <span class="bld">sutta</span>nti idaṃ lakkhaṇamattaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘Pañcime, bhikkhave, dhammā samayavimuttassa bhikkhuno parihānāya saṃvattantī’’ti (a. ni. 5.149-150) idampi hi suttaṃ anāgāmiādīnaṃyeva parihāninissayo, na arahato. <span class="bld">Samayavimutto</span>ti aṭṭhasamāpattilābhino sekkhassetaṃ nāmaṃ. Yathāha –</p>
- <p class="bodytext">‘‘Katamo ca puggalo samayavimutto? Idhekacco puggalo kālena kālaṃ samayena samayaṃ aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo samayavimutto’’ti (pu. pa. 1).</p>
- <p class="unindented">‘‘Parihānidhammo’’ti ca puthujjano ca ekacco ca sekkho adhippeto, na arahāti. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā yathādassitāni suttāni anāgāmiādīnaṃ parihāniladdhiyā nissayo, na arahato, tasmā. Taṃ nissāya taṃ apekkhitvā yasmā ‘‘arahatopī’’ti ettha arahatopi parihāni, ko pana vādo anāgāmiādīnanti ayamattho labbhati, tasmā pi-saddasampiṇḍitamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘arahatopi…pe… yojetabba’’</span>nti āha. Yasmā vā kāmañcettha dutiyasuttaṃ sekkhavasena āgataṃ, paṭhamatatiyasuttāni pana asekkhavasenapi āgatānīti tesaṃ laddhi, tasmā ‘‘arahatopī’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘idaṃ suttaṃ arahato’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tatiyasmi</span>nti ‘‘sabbesaññeva arahantānaṃ parihānī’’ti etasmiṃ pañhe. So hi ‘‘sabbeva arahanto’’tiādinā <a name="V0.0083"></a> āgatesu tatiyo pañho. <span class="bld">Tesa</span>nti mudindriyānaṃ. <span class="bld">Tatiyasmimpī</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddo vuttatthasamuccayo. Tena paṭhamapañhaṃ samuccinoti ‘‘tatthapi tikkhindriyā adhippetā’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Soyeva na parihāyatī</span>ti sotāpannoyeva sotāpannabhāvato na parihāyatīti attho. Na cettha sakadāgāmibhāvāpattiyā sotāpannabhāvāpagamo parihāni hoti visesādhigamabhāvato. Pattavisesato <a name="M0.0085"></a> hi parihānīti. <span class="bld">Itare</span>ti sakadāgāmiādikā. <span class="bld">Uparimaggatthāyā</span>ti uparimaggattayapaṭilābhatthāya ‘‘niyato’’ti vuttamatthaṃ aggahetvā.</p>
- <p class="centered">Vādayuttiparihānikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Ariyapuggalasaṃsandanaparihānikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para241"></a><span class="paranum">241</span>. <span class="bld">Tato</span>ti arahattato. <span class="bld">Tatthā</span>ti dassanamaggaphale. <span class="bld">Vāyāmenā</span>ti vipassanussāhanena. <span class="bld">Tadanantara</span>nti sotāpattiphalānantaraṃ. Paṭhamaṃ dassanamaggaphalānantaraṃ arahattaṃ pāpuṇāti, tato parihīno puna vāyamanto tadanantaraṃ na arahattaṃ pāpuṇātīti kā ettha yuttīti adhippāyo. Paravādī nāma yuttampi vadati ayuttampīti kiṃ tassa vāde yuttigavesanāyāti pana daṭṭhabbaṃ. Aparihānasabhāvo bhāvanāmaggo ariyamaggattā dassanādassanamaggo viya. Na cettha asiddhatāsaṅkā lokuttaramaggassa parassapi ariyamaggabhāvassa siddhattā, nāpi lokiyamaggena anekantikatā ariyasaddena visesitattā. Tathā na viruddhatā dutiyamaggādīnaṃ bhāvanāmaggabhāvassa oḷārikakilesappahānādīnañca parassapi āgamato siddhattā.</p>
- <p class="centered">Ariyapuggalasaṃsandanaparihānikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Suttasādhanaparihānikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para265"></a><span class="paranum">265</span>. Puggalapaññattiaṭṭhakathāyaṃ <a name="V0.0084"></a> ‘‘patti, phusanā’’ti ca paccakkhato adhigamo adhippetoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘pattabbaṃ vadatīti āha phusanāraha’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para267"></a><span class="paranum">267</span>. <span class="bld">Katasanniṭṭhānassā</span>ti imasmiṃ sattāhe māse utumhi antovasse vā aññaṃ ārādhessāmīti katanicchayassa.</p>
- <p class="centered">Suttasādhanaparihānikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Parihānikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Brahmacariyakathā</p>
- <p class="subhead">1. Suddhabrahmacariyakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para269"></a><span class="paranum">269</span>. <span class="bld">Heṭṭhāpī</span>ti <a name="M0.0086"></a><a name="V0.0085"></a> paranimmitavasavattidevehi heṭṭhāpi. <span class="bld">Maggabhāvanampi na icchantīti viññāyati</span> ‘‘idha brahmacariyavāso’’ti iminā ‘‘dvepi brahmacariyavāsā natthi devesūti upaladdhivasenā’’ti vuttattā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para270"></a><span class="paranum">270</span>. <span class="bld">Tassevā</span>ti paravādino eva. <span class="bld">Puggalavasenā</span>ti ‘‘gihīnañceva ekaccānañca devāna’’nti evaṃ puggalavasena. <span class="bld">Tassā</span>ti paravādino. <span class="bld">Paṭikkhepo na yutto</span>ti evaṃ puggalavasena atthayojanā na yuttāti adhippāyo. Puggalādhiṭṭhānena pana katāpi atthavaṇṇanā okāsavasena paricchijjatīti nāyaṃ doso. <span class="bld">Tassāyaṃ adhippāyo</span>ti ayaṃ ‘‘gihīnañcevā’’tiādinā vutto tassa paravādino yadi adhippāyo, evaṃ saññāya paravādino sakavādinā samānādāyoti na niggahāraho siyā. Tenāha <span class="bld">‘‘saka…pe… tabbo’’</span>ti. Paṭhamaṃ pana anujānitvā pacchā paṭikkhepeneva niggahetabbatā veditabbā. Keci ‘‘yattha natthi pabbajjā, natthi tattha brahmacariyavāsoti pucchāya ekaccānaṃ manussānaṃ maggappaṭivedhaṃ sandhāya paravādino paṭikkhepo. Yadipi so devānaṃ maggappaṭilābhaṃ na icchati, sambhavantaṃ pana sabbaṃ dassetuṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘gihīna’micceva avatvā ‘ekaccānañca devāna’nti vutta’’nti vadanti, taṃ na sundaraṃ ‘‘sandhāyā’’ti vuttattā, purimoyevattho yutto.</p>
- <p class="centered">Suddhabrahmacariyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Saṃsandanabrahmacariyakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para273"></a><span class="paranum">273</span>. <span class="bld">Rūpāvacaramaggenā</span>ti <a name="V0.0086"></a> rūpāvacarajjhānena. Tañhi rūpabhavūpapattiyā upāyabhāvato maggoti vutto. Yathāha ‘‘rūpupapattiyā maggaṃ bhāvetī’’ti (dha. sa. 160). <span class="bld">Ida</span>nti idaṃ rūpāvacarajjhānaṃ. ‘‘Idhavihāyaniṭṭhahetubhūto rūpāvacaramaggo’’tiādikaṃ dīpentaṃ vacanaṃ anāgāmimaggassa tabbhāvadīpakena ‘‘idha bhāvitamaggo’’tiādikena kathaṃ sametīti codetvā yathā sameti<a name="M0.0087"></a>, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘pubbe panā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">‘‘pubbe’’</span>ti iminā ‘‘idha bhāvitamaggo’’tiādikaṃ vadanti, idhāpi pana ‘‘rūpāvacaramaggenā’’tiādikaṃ. Tattha <span class="bld">anāgāmī evā</span>ti anāgāmiphalaṭṭho eva. <span class="bld">Jhānānāgāmī</span>ti asamucchinnajjhattasaṃyojanopi rūpabhave uppajjitvā anāvattidhammamaggaṃ bhāvetvā tattheva parinibbāyanato. <span class="bld">Adhippāyo</span>ti yathāvutto dvinnaṃ aṭṭhakathāvacanānaṃ avirodhadīpako adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Idhā</span>ti kāmaloke. <span class="bld">Tatthā</span>ti brahmaloke. Ettha ca paravādī evaṃ pucchitabbo ‘‘tīhi, bhikkhave, ṭhānehī’’ti suttaṃ kiṃ yathārutavasena gahetabbatthaṃ, udāhu sandhāyabhāsitanti? Tattha jānamāno sandhāyabhāsitanti vadeyya. Aññathā ‘‘paranimmitavasavattideve upādāyā’’tiādi vattuṃ na sakkā ‘‘deve ca tāvatiṃse’’ti vuttattā. Yathā hi tassa ‘‘seyyathāpi devehi tāvatiṃsehi saddhiṃ mantetvā’’tiādīsu viya sakkaṃ devarājānaṃ upādāya kāmāvacaradevesu tāvatiṃsadevā pākaṭā paññātāti tesaṃ gahaṇaṃ, na teyeva adhippetāti suttapadassa sandhāyabhāsitatthaṃ sampaṭicchitabbaṃ, evaṃ ‘‘idha brahmacariyavāso’’ti etthāpi anavajjasukhaabyāsekasukhanekkhammasukhādisannissayabhāvena mahānisaṃsatāya sāsane pabbajjā ‘‘idha brahmacariyavāso’’ti imasmiṃ sutte adhippetā. Sā hi uttarakurukānaṃ devānañca anokāsabhāvato dukkarā dullabhā ca. Tattha sūriyaparivattādīhipi devesu maggapaṭilābhāya atthitā vibhāvetabbā, uttarakurukānaṃ pana visesānadhigamabhāvo ubhinnampi icchito evāti.</p>
- <p class="centered">Saṃsandanabrahmacariyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Brahmacariyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Odhisokathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para274"></a><span class="paranum">274</span>. <span class="bld">Odhiso</span>ti <a name="V0.0087"></a> bhāgaso, bhāgenāti attho. Bhāgo nāma yasmā ekadeso hoti, tasmā <span class="bld">‘‘ekadesena ekadesenā’’</span>ti vuttaṃ. Tattha yadi catunnaṃ maggānaṃ vasena samudayapakkhikassa kilesagaṇassa catubhāgehi pahānaṃ ‘‘odhiso pahāna’’nti adhippetaṃ, icchitamevetaṃ sakavādissa ‘‘tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā diṭṭhigatānaṃ pahānāyā’’ti <a name="M0.0088"></a> ca ādivacanato. Yasmā pana maggo catūsu saccesu nānābhisamayavasena kiccakaro, na ekābhisamayavasenāti paravādino laddhi, tasmā yathā ‘‘maggo kālena dukkhaṃ parijānāti, kālena samudayaṃ pajahatī’’tiādinā nānakkhaṇavasena saccesu pavattatīti icchito, evaṃ paccekampi nānakkhaṇavasena pavatteyya. Tathā sati dukkhādīnaṃ ekadesaekadesameva parijānāti pajahatīti dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘sotāpatti…pe… ekadese pajahatī’’tiādi vuttaṃ. Sati hi nānābhisamaye paṭhamamaggādīhi pahātabbānaṃ saṃyojanattayādīnaṃ dukkhadassanādīhi ekadesaekadesappahānaṃ siyāti ekadesasotāpattimaggaṭṭhāditā, tato eva ekadesasotāpannāditā ca āpajjati anantaraphalattā lokuttarakusalānaṃ, na ca taṃ yuttaṃ. Na hi kālabhedena vinā so eva sotāpanno, asotāpanno cāti sakkā viññātuṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘ekadesaṃ sotāpanno, ekadesaṃ na sotāpanno’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext">Apicāyaṃ nānābhisamayavādī evaṃ pucchitabbo ‘‘maggañāṇaṃ saccāni paṭivijjhantaṃ kiṃ ārammaṇato paṭivijjhati, udāhu kiccato’’ti. Yadi ārammaṇatoti vadeyya, tassa vipassanāñāṇassa viya dukkhasamudayānaṃ accantaparicchedasamucchedā na yuttā tato anissaṭattā, tathā maggadassanaṃ. Na hi sayameva attānaṃ ārabbha pavattatīti yuttaṃ, maggantaraparikappanāyaṃ anavaṭṭhānaṃ āpajjatīti, tasmā tīṇi saccāni kiccato, nirodhaṃ kiccato ārammaṇato ca paṭivijjhatīti evamasammohato paṭivijjhantassa maggañāṇassa nattheva nānābhisamayo. Vuttañhetaṃ ‘‘yo, bhikkhave, dukkhaṃ passati, dukkhasamudayampi so passatī’’tiādi. Na cetaṃ kālantaradassanaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Yo nu kho, āvuso, dukkhaṃ passati, dukkhasamudayampi so passati, dukkhanirodhampi…pe… dukkhanirodhagāminipaṭipadampi so passatī’’ti (saṃ. ni. 5.1100) ekasaccadassanasamaṅgino aññasaccadassanasamaṅgibhāvavicāraṇāyaṃ tadatthasādhanatthaṃ āyasmatā gavaṃpatittherena ābhatattā paccekañca saccattayadassanassa yojitattā. Aññathā purimadiṭṭhassa puna adassanato samudayādidassane dukkhādidassanamayojanīyaṃ <a name="V0.0088"></a> siyā. Na hi lokuttaramaggo lokiyamaggo viya katakāribhāvena pavattati samucchedakattā. Tathā yojane ca sabbaṃ dassanaṃ <a name="M0.0089"></a> dassanantaraparanti dassanānuparamo siyā. Evaṃ āgamato yuttito ca nānābhisamayassa asambhavato paccekaṃ maggānaṃ odhiso pahānaṃ natthīti niṭṭhamettha gantabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Odhisokathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Jahatikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="subhead">1. Nasuttāharaṇakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para280"></a><span class="paranum">280</span>. Yadipi pāḷiyaṃ ‘‘tayo magge bhāvetī’’ti vuttaṃ, maggabhāvanā pana yāvadeva kilesasamucchindanatthāti ñatvā <span class="bld">‘‘kiccasabbhāvanti tīhi pahātabbassa pahīnata’’</span>nti āha. Tattha <span class="bld">tīhī</span>ti heṭṭhimehi tīhi ariyamaggehi <span class="bld">pahātabbassa</span> ajjhattasaṃyojanassa pahīnataṃ samucchindananti attho. <span class="bld">Taṃ pana kicca</span>nti adhobhāgiyasaṃyojanesu maggassa pahānābhisamayakiccaṃ. <span class="bld">Teneva maggenā</span>ti anāgāmimaggeneva. <span class="bld">Etaṃ na sametī</span>ti evaṃ magguppādato pageva kāmarāgabyāpādā pahīyantīti laddhikittanaṃ iminā maggassa kiccasabbhāvakathanena na sameti na yujjati. <span class="bld">Tasmā</span>ti iminā yathāvuttameva virodhaṃ paccāmasati. <span class="bld">Pahīnāna</span>nti vikkhambhitānaṃ. Yo hi jhānalābhī jhānena yathāvikkhambhite kilese maggena samucchindati, so idhādhippeto. Tenāha <span class="bld">‘‘dassanamagge…pe… adhippāyo’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Jahatikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Sabbamatthītikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="subhead">1. Vādayuttivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para282"></a><span class="paranum">282</span>. <span class="bld">Sabbaṃ</span> <a name="V0.0089"></a> <span class="bld">atthī</span>ti ettha yasmā paccuppannaṃ viya atītānāgatampi dharamānasabhāvanti paravādino laddhi, tasmā <span class="bld">sabba</span>nti kālavibhāgato atītādibhedaṃ sabbaṃ. So pana ‘‘yampi natthi, tampi atthī’’ti kālavimuttassa vasena anuyogo, taṃ atippasaṅgadassanavasena paravādipaṭiññāya dosāropanaṃ. Nayadassanaṃ vā atītānāgatānaṃ natthibhāvassa. <span class="bld">Atthī</span>ti <a name="M0.0090"></a> pana ayaṃ atthibhāvo yasmā desakālākāradhammehi vinā na hoti, tasmā taṃ tāva tehi saddhiṃ yojetvā anuyogaṃ dassetuṃ ‘‘sabbattha sabbamatthī’’tiādinā pāḷi pavattā. Tattha yadipi <span class="bld">sabbatthā</span>ti idaṃ sāmaññavacanaṃ, taṃ pana yasmā visesaniviṭṭhaṃ hoti, parato ca <span class="bld">sabbesū</span>ti dhammā vibhāgato vuccanti, tasmā oḷārikassa pākaṭassa rūpadhammasamudāyassa vasena atthaṃ dassetuṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sabbatthāti sabbasmiṃ sarīre’’ti vuttaṃ, nidassanamattaṃ vā etaṃ daṭṭhabbaṃ. Tathā ca kāṇādakāpilehi paṭiññāyamānā ākāsakālādisattapakatipurisā viya paravādinā paṭiññāyamānaṃ sabbaṃ sabbabyāpīti āpannameva hotīti. ‘‘Sabbattha sarīre’’ti ca ‘‘tile tela’’nti viya byāpane bhummanti sarīrapariyāpannena sabbena bhavitabbanti vuttaṃ <span class="bld">‘‘sirasi pādā…pe… attho’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Sabbasmiṃ kāle sabbamatthīti yojanā. Etasmiṃ pakkheyevassa aññavādo paridīpito siyā ‘‘yaṃ atthi, attheva taṃ, yaṃ natthi, nattheva taṃ, asato natthi sambhavo, sato natthi vināso’’ti. Evaṃ sabbenākārena sabbaṃ sabbesu dhammesu sabbaṃ atthīti atthoti sambandho. Imehi pana pakkhehi ‘‘sabbaṃ sabbasabhāvaṃ, anekasattinicitābhāvā asato natthi sambhavo’’ti vādo paridīpito siyā. <span class="bld">Yogarahita</span>nti kenaci yuttāyuttalakkhaṇasaṃyogarahitaṃ. <span class="bld">Taṃ pana ekasabhāva</span>nti saṃyogarahitaṃ nāma atthato ekasabhāvaṃ, ekadhammoti attho. Etena devavādīnaṃ brahmadassanaṃ atthevātivādo paridīpito siyā. <span class="bld">Atthīti pucchatī</span>ti yadi sabbamatthīti tava vādo, yathāvuttāya mama diṭṭhiyā sammādiṭṭhibhāvo atthīti ekantena tayā sampaṭicchitabbo, tasmā ‘‘kiṃ so atthī’’ti pucchatīti attho.</p>
- <p class="centered">Vādayuttivaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Kālasaṃsandanakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para285"></a><span class="paranum">285</span>. <span class="bld">Atītā</span> <a name="V0.0090"></a> <span class="bld">…pe… karitvā</span>ti etthāyaṃ saṅkhepattho – atītaṃ anāgatanti rūpassa imaṃ visesaṃ, evaṃ visesaṃ vā rūpaṃ aggahetvā paccuppannatāvisesavisiṭṭharūpameva appiyaṃ paccuppannarūpabhāvānaṃ samānādhikaraṇattā etasmiṃyeva <a name="M0.0091"></a> visaye appetabbaṃ, vacīgocaraṃ pāpetabbaṃ satipi nesaṃ visesanavisesitabbatāsaṅkhāte vibhāge tathāpi avibhajitabbaṃ katvāti. Yasmā pana pāḷiyaṃ ‘‘paccuppannanti vā rūpanti vā’’ti paccuppannarūpasaddehi tadatthassa vattabbākāro itisaddehi dassito, tasmā <span class="bld">‘‘paccuppannasaddena…pe… vuttaṃ hotī’’</span>ti āha. <span class="bld">Rūpapaññattī</span>ti rūpāyatanapaññatti. Sā hi sabhāvadhammupādānā tajjāpaññatti. Tenevāha <span class="bld">‘‘sabhāvaparicchinne pavattā vijjamānapaññattī’’</span>ti. <span class="bld">Rūpasamūhaṃ upādāyā</span>ti taṃtaṃattapaññattiyā upādānabhūtānaṃ abhāvavibhāvanākārena pavattamānānaṃ rūpadhammānaṃ samūhaṃ upādāya. Upādānupādānampi hi upādānamevāti. <span class="bld">Tasmā</span>ti samūhupādāyādhīnatāya avijjamānapaññattibhāvato. <span class="bld">Vigamāvattabbatā</span>ti vigamassa vatthabhāvāpagamassa avattabbatā. Na hi odātatāvigamena avatthaṃ hoti. Na pana yuttā rūpabhāvassa vigamāvattabbatāti yojanā. <span class="bld">Rūpabhāvo</span>ti ca rūpāyatanasabhāvo cakkhuviññāṇassa gocarabhāvo. Na hi tassa paccuppannabhāvavigame vigamāvattabbatā yuttā.</p>
- <p class="centered">Kālasaṃsandanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Vacanasodhanavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para288"></a><span class="paranum">288</span>. <span class="bld">Anāgataṃ vā paccuppannaṃ vā</span>ti ettha <span class="bld">vā</span>-saddo aniyamattho yathā ‘‘khadire vā bandhitabbaṃ palāse vā’’ti. Tasmā ‘‘hutvā hotī’’ti ettha hoti-saddo anāgatapaccuppannesu yaṃ kiñci padhānaṃ katvā sambandhaṃ labhatīti dassento <span class="bld">‘‘anāgataṃ…pe… daṭṭhabba’’</span>nti āha. Tattha <span class="bld">paccuppannaṃ honta</span>nti paccuppannaṃ jāyamānaṃ paccuppannabhāvaṃ labhantaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘taññeva anāgataṃ taṃ paccuppannanti laddhivasenā’’</span>ti. <span class="bld">Tampi hutvā hotī</span>ti yaṃ anāgataṃ hutvā paccuppannabhāvappattiyā ‘‘hutvā hotī’’ti vuttaṃ, kiṃ tadapi puna hutvā hotīti pucchati. <span class="bld">Tabbhāvāvigamato</span>ti paccuppannabhāvato hutvāhotibhāvānupagamato. <span class="bld">Paccuppannābhāvato</span>ti paccuppannatāya abhāvato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vacanaṃ</span> <a name="M0.0092"></a><a name="V0.0091"></a> <span class="bld">arahatī</span>ti iminā vacanamatte na koci dosoti dasseti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yadipi tassa puna hutvā bhūtassa puna hutvāhotibhāvo natthi, punappunaṃ ñāpetabbatāya pana dutiyaṃ tato parampi tathā vattabbataṃ arahatīti ‘‘āmantā’’ti paṭijānātīti. <span class="bld">Dhamme</span>ti sabhāvadhamme. Tappaṭikkhepato <span class="bld">adhamme</span> abhāvadhamme. Tenāha <span class="bld">‘‘sasavisāṇe’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭikkhittanayenā</span>ti ‘‘hutvā hoti, hutvā hotī’’ti ettha pubbe yadetaṃ tayā ‘‘anāgataṃ hutvā paccuppannaṃ hotī’’ti vadatā ‘‘taṃyeva anāgataṃ taṃ paccuppanna’’nti laddhivasena ‘‘anāgataṃ vā paccuppannaṃ vā hutvā hotī’’ti vuttaṃ, ‘‘kiṃ te tampi hutvā hotī’’ti pucchite yo paravādinā hutvā bhūtassa puna hutvāabhāvato ‘‘na hevā’’ti paṭikkhepo kato, tena paṭikkhittanayena. Svāyaṃ yadeva rūpādi anāgataṃ, tadeva paccuppannanti satipi atthābhede anāgatapaccuppannanti pana attheva kālabhedoti taṃkālabhedavirodhāya paṭikkhepo pavattoti āha <span class="bld">‘‘paṭikkhittanayenāti kālanānattenā’’</span>ti. Tena hi so ayañca paṭikkhepo nīto pavattitoti. <span class="bld">Paṭiññātanayenā</span>ti idampi yathāvuttapaṭikkhepānantaraṃ yaṃ paṭiññātaṃ, taṃ sandhāyāha. Yathā hi sā paṭiññā atthābhedena nītā pavattitā, tathāyampi. Tenevāha <span class="bld">‘‘atthānānattenā’’</span>ti, anāgatādippabhedāya kālapaññattiyā upādānabhūtassa atthassa abhedenāti attho. Yathā upādānabhūtarūpādiatthābhedepi tesaṃ khaṇattayānāvatti taṃsamaṅgitā anāgatapaccuppannabhāvāvattitā, tathā tattha vuccamānā hutvāhotibhāvā yathākkamaṃ purimapacchimesu pavattitā purimapacchimakiriyāti katvāti imamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘atthānānattaṃ…pe… paṭijānātī’’</span>ti vatvā puna <span class="bld">‘‘atthānānattameva hī’’</span>tiādinā tameva atthaṃ samattheti. Yathā pana ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’nti paṭijānantassa jīvova sarīraṃ, sarīrameva jīvoti jīvasarīrānaṃ anaññattaṃ āpajjati, evaṃ ‘‘taññeva anāgataṃ taṃ paccuppanna’’nti ca paṭijānantassa anāgatapaccuppannānaṃ anaññattaṃ āpannanti paccuppannānāgatesu vuttā hotibhāvahutvābhāvā anāgatapaccuppannesupi āpajjeyyunti vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘evaṃ sante anāgatampi hutvāhoti nāma, paccuppannampi hutvāhotiyeva nāmā’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anuññātapañhassā</span>ti <a name="M0.0093"></a> ‘‘taññeva anāgataṃ taṃ paccuppannanti? Āmantā’’ti evaṃ atthānānattaṃ sandhāya anuññātassa atthassa. Ñātuṃ icchito hi attho pañho. <span class="bld">Doso vutto</span>ti anāgataṃ hutvā paccuppannabhūtassa puna anāgataṃ hutvā paccuppannabhāvāpattisaṅkhāto doso vutto purimanaye<a name="V0.0092"></a>. Pacchimanaye pana anāgatapaccuppannesu ekekassa hutvāhotibhāvāpattisaṅkhāto doso vuttoti attho. <span class="bld">Paṭikkhittapañha</span>nti ‘‘taṃyeva anāgataṃ taṃ paccuppannanti? Na hevaṃ vattabbe’’ti evaṃ kālanānattaṃ sandhāya paṭikkhittapañhaṃ. <span class="bld">Tenā</span>ti anāgatapaccuppannānaṃ hotihutvābhāvapaṭikkhepena. <span class="bld">Codetī</span>ti anāgataṃ tena hoti nāma, paccuppannaṃ tena hutvā nāma, ubhayampi anaññattā ubhayasabhāvanti codeti. <span class="bld">Etthā</span>ti ‘‘hutvā hotī’’ti etasmiṃ pañhe <span class="bld">kathaṃ hoti doso</span>ti codetīti. <span class="bld">‘‘Tassevā’’</span>ti pariharati. Kathaṃ katvā codanā, kathañca katvā parihāro? Anujānanapaṭikkhepānaṃ bhinnavisayatāya codanā, atthābhedakālabhedavisayattā abhinnādhāratāya tesaṃ parihāro. <span class="bld">Tassevā</span>ti hi paravādino evāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tadubhayaṃ gahetvā</span>ti ‘‘taṃ anāgataṃ taṃ paccuppanna’’nti ubhayaṃ ekajjhaṃ gahetvā. <span class="bld">Ekeka</span>nti tesu ekekaṃ. <span class="bld">Ekekamevā</span>ti ubhayaṃ ekajjhaṃ aggahetvā ekekameva visuṃ visuṃ imasmiṃ pakkhe tathā na yuttanti attho. <span class="bld">Esa nayo</span>ti atidesaṃ katvā saṃkhittattā taṃ dubbiññeyyanti <span class="bld">‘‘anāgatassa hī’’</span>tiādinā vivarati. <span class="bld">Paṭijānitabbaṃ siyā</span> anāgatapaccuppannānaṃ yathākkamaṃ hotihutvābhāvatoti adhippāyo. ‘‘Yadetaṃ tayā’’tiādinā pavatto saṃvaṇṇanānayo <span class="bld">purimanayo,</span> tattha hi ‘‘yadi te anāgataṃ hutvā’’tiādinā hutvāhotibhāvo codito. ‘‘Aparo nayo’’tiādiko <span class="bld">dutiyanayo</span>. Tattha hi ‘‘anāgatassa…pe… hutvāhotiyeva nāmā’’ti anāgatādīsu ekekassa hutvāhotināmatā coditā.</p>
- <p class="centered">Vacanasodhanavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Atītañāṇādikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para290"></a><span class="paranum">290</span>. <span class="bld">Kathaṃ</span> <a name="M0.0094"></a> <span class="bld">vuccatī</span>ti kasmā vuttaṃ. <span class="bld">Tenā</span>ti hi iminā dutiyapucchāya ‘‘atītaṃ ñāṇa’’nti idaṃ paccāmaṭṭhaṃ, tañca paccuppannaṃ ñāṇaṃ, atītadhammārammaṇatāya atītanti vuttaṃ. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘puna puṭṭho atītārammaṇaṃ paccuppannaṃ ñāṇa’’ntiādi.</p>
- <p class="centered">Atītañāṇādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Arahantādikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para291"></a><span class="paranum">291</span>. ‘‘Arahaṃ <a name="V0.0093"></a> khīṇāsavo’’tiādinā suttavirodho pākaṭoti idameva dassento <span class="bld">‘‘yuttivirodho…pe… daṭṭhabbo’’</span>ti āha. Tattha <span class="bld">anānatta</span>nti aviseso. <span class="bld">Evamādiko</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena katakiccatābhāvo anohitabhāratāti evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="centered">Arahantādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Padasodhanakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para295"></a><span class="paranum">295</span>. Yo atītasaddābhidheyyo attho, so atthisaddābhidheyyoti dvepi samānādhikaraṇatthāti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘atītaatthisaddānaṃ ekatthattā’’</span>ti, na, atītasaddābhidheyyasseva atthisaddābhidheyyattā. Tenāha <span class="bld">‘‘atthisaddatthassa ca nvātītabhāvato’’</span>ti. Tena kiṃ siddhanti āha <span class="bld">‘‘atītaṃ nvātītaṃ, nvātītañca atītaṃ hotī’’</span>ti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yadi tava matena atītaṃ atthi, atthi ca nvātītanti atītañca no atītaṃ siyā, tathā atthi no atītaṃ atītañca no atītaṃ atītaṃ siyāti, yathā ‘‘atītaṃ atthī’’ti ettha atītameva atthīti nāyaṃ niyamo gahetabbo anatītassapi atthibhāvassa icchitattā. Tenevāha <span class="bld">‘‘atthi siyā atītaṃ, siyā nvātīta’’</span>nti. Yena hi ākārena atītassa atthibhāvo paravādinā icchito, tenākārena anatītassa anāgatassa paccuppannassa ca so icchito. Kena pana ākārena icchitoti<a name="M0.0095"></a>? Saṅkhatākārena. Tena vuttaṃ ‘‘tenātītaṃ nvātītaṃ, nvātītaṃ atīta’’nti. Tasmā atītaṃ atthiyevāti evamettha niyamo gahetabbo. Atthibhāve hi atītaṃ niyamitaṃ, na atīte atthibhāvo niyamito, ‘‘na pana nibbānaṃ atthī’’ti ettha pana nibbānameva atthīti ayampi niyamo sambhavatīti so eva gahetabbo. Yadipi hi nibbānaṃ paramatthato atthibhāvaṃ upādāya uttarapadāvadhāraṇaṃ labbhati tadaññassapi abhāvato, tathāpi asaṅkhatākārena aññassa anupalabbhanato tathā nibbānameva atthīti purimapadāvadhāraṇe atthe gayhamāne ‘‘atthi siyā nibbānaṃ, siyā no nibbāna’’nti codanā anokāsā. Atītādīsu pana purimapadāvadhāraṇaṃ paravādinā na gahitanti natthettha atippasaṅgo. Aggahaṇañcassa pāḷito eva viññāyati. Evamettha <a name="V0.0094"></a> atītādīnaṃ atthitaṃ vadantassa paravādissevāyaṃ iṭṭhavighātadosāpatti, na pana nibbānassa atthitaṃ vadantassa sakavādissāti. <span class="bld">Paṭipādanā</span> patiṭṭhāpanā veditabbā.</p>
- <p class="bodytext">Etthāha ‘‘atītaṃ atthī’’tiādinā kiṃ panāyaṃ atītānāgatānaṃ paramatthato atthibhāvo adhippeto, udāhu na paramatthato. Kiñcettha – yadi tāva paramatthato, sabbakālaṃ atthibhāvato saṅkhārānaṃ sassatabhāvo āpajjati, na ca taṃ yuttaṃ āgamavirodhato yuttivirodhato ca. Atha na paramatthato, ‘‘sabbamatthī’’tiādikā codanā niratthikā siyā, na niratthikā. So hi paravādī ‘‘yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgata’’ntiādinā atītānāgatānampi khandhabhāvassa vuttattā asati ca atīte kusalākusalassa kammassa āyatiṃ phalaṃ kathaṃ bhaveyya, tattha ca pubbenivāsañāṇādi anāgate ca anāgataṃsañāṇādi kathaṃ pavatteyya, tasmā attheva paramatthato atītānāgatanti yaṃ paṭijānāti, taṃ sandhāya ayaṃ katāti. Ekantena cetaṃ sampaṭicchitabbaṃ. Yepi ‘‘sabbaṃ atthī’’ti vadanti atītaṃ anāgataṃ paccuppannañca, te sabbatthivādāti.</p>
- <p class="bodytext">Catubbidhā cete te sabbatthivādā. Tattha <span class="bld">keci bhāvaññattikā</span>. Te hi ‘‘yathā suvaṇṇabhājanassa bhinditvā aññathā kariyamānassa saṇṭhānasseva aññathattaṃ, na vaṇṇādīnaṃ, yathā ca khīraṃ dadhibhāvena pariṇamantaṃ rasavīriyavipāke pariccajati, na vaṇṇaṃ, evaṃ dhammāpi anāgataddhuno paccuppannaddhaṃ saṅkamantā anāgatabhāvameva jahanti, na attano sabhāvaṃ. Tathā <a name="M0.0096"></a> paccuppannaddhuno atītaddhaṃ saṅkame’’ti vadanti. <span class="bld">Keci lakkhaṇaññattikā,</span> te pana ‘‘tīsu addhāsu pavattamāno dhammo atīto atītalakkhaṇayutto, itaralakkhaṇehi ayutto. Tathā anāgato paccuppanno ca. Yathā puriso ekissā itthiyā ratto aññāsu aratto’’ti vadanti. <span class="bld">Aññe avatthaññattikā,</span> te ‘‘tīsu addhāsu pavattamāno dhammo taṃ taṃ avatthaṃ patvā añño aññaṃ niddisīyati avatthantarato, na sabhāvato. Yathā ekaṃ akkhaṃ ekaṅge nikkhittaṃ ekanti vuccati, sataṅge satanti, sahassaṅge sahassanti, evaṃsampadamida’’nti. <span class="bld">Apare aññathaññattikā,</span> te pana ‘‘tīsu addhāsu pavattamāno dhammo taṃ taṃ apekkhitvā tadaññasabhāvena vuccati. Yathā taṃ ekā itthī mātāti ca vuccati dhītā’’ti ca. Evamete cattāro sabbatthivādā.</p>
- <p class="bodytext">Tesu paṭhamo pariṇāmavāditāya kāpilapakkhikesu pakkhipitabboti. Dutiyassapi kālasaṅkaro āpajjati sabbassa sabbalakkhaṇayogato. Catutthassapi saṅkarova. Ekasseva dhammassa <a name="V0.0095"></a> pavattikkhaṇe tayopi kālā samodhānaṃ gacchanti. Purimapacchimakkhaṇā hi atītānāgatā, majjhimo paccuppannoti. Tatiyassa pana avatthaññattikassa natthi saṅkaro dhammakiccena kālavavatthānato. Dhammo hi sakiccakkhaṇe paccuppanno, tato pubbe anāgato, pacchā atītoti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha yadi atītampi dharamānasabhāvatāya atthi anāgatampi, kasmā taṃ atītanti vuccati anāgatanti vā, nanu vuttaṃ ‘‘dhammakiccena kālavavatthānato’’ti. Yadi evaṃ paccuppannassa cakkhussa kiṃ kiccaṃ, anavasesapaccayasamavāye phaluppādanaṃ. Evaṃ sati anāgatassapi cassa tena bhavitabbaṃ atthibhāvatoti lakkhaṇasaṅkaro siyā. Idañcettha vattabbaṃ, teneva sabhāvena sato dhammassa kiccaṃ, kiccakaraṇe ko vibandho, yena kadāci karoti kadāci na karoti paccayasamavāyabhāvato, kiccassa samavāyābhāvatoti ce? Taṃ na, niccaṃ atthibhāvassa icchitattā. Tato eva ca addhunaṃ avavatthānaṃ. Dhammo hi teneva sabhāvena vijjamāno kasmā kadāci atītoti vuccati kadāci anāgatoti kālassa vavatthānaṃ na siyā. Yo hi dhammo ajāto, so anāgato. Yo jāto na ca niruddho, so paccuppanno. Yo niruddho, so atīto. Idamevettha vattabbaṃ. Yadi yathā vattamānaṃ atthi<a name="M0.0097"></a>, tathā atītaṃ anāgatañca atthi, tassa tathā sato ajātatā niruddhatā ca kena hotīti. Teneva hi sabhāvena sato dhammassa kathamidaṃ sijjhati ajātoti vā niruddhoti vā. Kiṃ tassa pubbe nāhosi, yassa abhāvato ajātoti vuccati, kiñca pacchā natthi, yassa abhāvato niruddhoti vuccati. Tasmā sabbathāpi addhattayaṃ na sijjhati, yadi ahutvā saṅgati hutvā ca vinassatīti na sampaṭicchanti. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘saṅkhatalakkhaṇayogato na sassatabhāvappasaṅgo’’ti, tayidaṃ kevalaṃ vācāvatthumattaṃ udayavayāsambhavato, atthi ca nāma sabbadā so dhammo, na ca niccoti kutoyaṃ vācāyutti.</p>
- <p class="gatha1">Sabhāvo sabbadā atthi, nicco dhammo na vuccati;</p>
- <p class="gathalast">Dhammo sabhāvato nāñño, aho dhammesu kosalaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Yañca <a name="V0.0096"></a> vuttaṃ ‘‘yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgata’’ntiādinā atītānāgatānaṃ khandhabhāvassa vuttattā atthevāti, vadāma. Atītaṃ bhūtapubbaṃ, anāgataṃ yaṃ sati paccaye bhavissati, tadubhayassapi ruppanādisabhāvānātivattanato rūpakkhandhādibhāvo vutto. Yathādhammasabhāvānātivattanato atītā dhammā anāgatā dhammāti, na dharamānasabhāvatāya. Ko ca evamāha ‘‘paccuppannaṃ viya taṃ atthī’’ti. Kathaṃ panetaṃ atthīti? Atītānāgatasabhāvena. Idaṃ pana taveva upaṭṭhitaṃ, kathaṃ taṃ atītaṃ anāgatañca vuccati, yadi niccakālaṃ atthīti.</p>
- <p class="bodytext">Yaṃ pana ‘‘na tāva kālaṃ karoti, yāva na taṃ pāpaṃ byantī hotī’’ti (ma. ni. 3.250) sutte vuttaṃ, taṃ yasmiñca santāne kammaṃ katūpacitaṃ, tattha tenāhitaṃ taṃphaluppādanasamatthataṃ sandhāya vuttaṃ, na atītassa kammassa dharamānasabhāvattā. Tathā sati sakena bhāvena vijjamānaṃ kathaṃ taṃ atītaṃ nāma siyā. Itthañcetaṃ evaṃ sampaṭicchitabbaṃ, yaṃ saṅkhārā ahutvā sambhavanti, hutvā pativenti tesaṃ udayato pubbe vayato ca pacchā na kāci ṭhiti nāma atthi, yato atītānāgataṃ atthīti vucceyya. Tena vuttaṃ –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Anidhānagatā bhaggā, puñjo natthi anāgate;</p>
- <p class="gathalast">Uppannā yepi tiṭṭhanti, āragge sāsapūpamā’’ti. (mahāni. 10, 39);</p>
- <p class="bodytext">Yadi <a name="M0.0098"></a> cānāgataṃ paramatthato siyā, ahutvā sambhavantīti vattuṃ na sakkā. Paccuppannakāle ahutvā sambhavantīti ce? Na, dhammappavattimattattā kālassa. Atha attano sabhāvena ahutvā sambhavantīti, siddhametaṃ anāgataṃ paramatthato natthīti. Yañca vuttaṃ ‘‘asati atīte kusalākusalassa kammassa āyatiṃ phalaṃ kathaṃ bhaveyyā’’ti, na kho panettha atītakammato phaluppatti icchitā, atha kho tassa katattā tadāhitavisesato santānato. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘kāmāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppannaṃ hotī’’ti (dha. sa. 431). Yassa pana atītānāgataṃ paramatthato atthi, tassa phalaṃ niccameva atthīti kiṃ tattha kammassa sāmatthiyaṃ. Uppādane ce, siddhamidaṃ ahutvā bhavatīti. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘asati atītānāgate kathaṃ tattha ñāṇaṃ pavatteyyā’’ti, yathā taṃ ālambaṇaṃ, taṃ tathā atthi, kathañca taṃ ālambaṇaṃ, ahosi bhavissati cāti. Na hi koci atītaṃ anussaranto atthīti anussarati, atha kho ahosīti. Yathā pana vattamānaṃ ārammaṇaṃ anubhūtaṃ, tathā taṃ atītaṃ <a name="V0.0097"></a> anussarati. Yathā ca vattamānaṃ bhavissati, tathā buddhādīhi gayhati. Yadi ca taṃ tatheva atthi, vattamānameva taṃ siyā. Atha natthi, siddhaṃ ‘‘asantaṃ ñāṇassa ārammaṇaṃ hotī’’ti. Vijjamānaṃ vā hi cittasaññātaṃ avijjamānaṃ vā ārammaṇaṃ etesaṃ atthīti ārammaṇā, cittacetasikā, na vijjamānaṃyeva ārabbha pavattanato, tasmā paccuppannameva dharamānasabhāvaṃ na atītānāgatanti na tiṭṭhati sabbatthivādo. Keci pana ‘‘na atītādīnaṃ atthitāpaṭiññāya sabbatthivādā, atha kho āyatanasabbassa atthitāpaṭiññāyā’’ti vadanti, tesaṃ matena sabbeva sāsanikā sabbatthivādā siyunti.</p>
- <p class="centered">Padasodhanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Sabbamatthītikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Atītakkhandhādikathā</p>
- <p class="subhead">1. Nasuttasādhanakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para297"></a><span class="paranum">297</span>. ‘‘Atītaṃ <a name="M0.0099"></a> anāgataṃ paccuppanna’’nti ayaṃ kālavibhāgaparicchinno vohāro dhammānaṃ taṃ taṃ avatthāvisesaṃ upādāya paññatto. Dhammo hi sakiccakkhaṇe paccuppanno, tato pubbe anāgato, pacchā atītoti vuttovāyamattho. Tattha yadipi dhammā aniccatāya anavaṭṭhitā, avatthā pana tesaṃ yathāvuttā vavatthitāti tadupādānā kālapaññattipi vavatthitā eva. Na hi atītādi anāgatādibhāvena voharīyati, khandhādipaññatti pana anapekkhitakālavisesā. Tīsupi hi kālesu rūpakkhandho rūpakkhandhova, tathā sesā khandhā āyatanadhātuyo ca. Evamavaṭṭhite yasmā paravādī ‘‘atthī’’ti imaṃ paccuppannaniyataṃ vohāraṃ atītānāgatesupi āropeti, tasmā so addhasaṅkaraṃ karoti. Paramatthato avijjamāne vijjamāne katvā voharatīti tato vivecetuṃ <span class="bld">‘‘atītaṃ khandhā’’</span>tiādikā ayaṃ kathā āraddhā.</p>
- <p class="bodytext">Yasmā pana ruppanādisabhāve atītādibhedabhinne dhamme ekajjhaṃ gahetvā tattha rāsaṭṭhaṃ upādāya khandhapaññatti, cakkhurūpādīsu kāraṇādiatthaṃ suññataṭṭhañca upādāya āyatanapaññatti dhātupaññatti <a name="V0.0098"></a> ca, tasmā sā addhattayasādhāraṇā, na atītādipaññatti viya addhavisesādhiṭṭhānāti āha <span class="bld">‘‘khandhādibhāvāvijahanato atītānāgatāna’’</span>nti. Te panete atītādike khandhādike viya sabhāvadhammato sañjānanto paravādī ‘‘atthī’’ti paṭijānātīti āha <span class="bld">‘‘atītānāgatānaṃ atthitaṃ icchantassā’’</span>ti. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayameva.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tayome, bhikkhave, niruttipathā’’ti suttaṃ <span class="bld">niruttipathasuttaṃ</span>. Tattha hi paccuppannasseva atthibhāvo vutto, na atītānāgatānaṃ. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘atthitāya vāritattā’’</span>ti. Yadi evaṃ ‘‘atthi, bhikkhave, nibbāna’’nti idaṃ kathanti? Taṃ sabbadā upaladdhito vuttaṃ niccasabhāvañāpanatthaṃ asaṅkhatadhammassa, idha pana saṅkhatadhammānaṃ khaṇattayasamaṅgitāya atthibhāvo na tato pubbe pacchā cāti paññāpanatthaṃ ‘‘yaṃ, bhikkhave, rūpaṃ…pe… na tassa saṅkhā bhavissatī’’ti vuttaṃ. Etena ‘‘atthī’’ti samaññāya anupādānato atītaṃ anāgataṃ paramatthato <a name="M0.0100"></a> natthīti dassitaṃ hoti. <span class="bld">Imināvūpāyenā</span>ti ‘‘khandhādibhāvāvijahanato’’ti evaṃ vuttena hetunā. Upapattisādhanayutti hi idha ‘‘upāyo’’ti vuttā.</p>
- <p class="centered">Nasuttasādhanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Suttasādhanakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para298"></a><span class="paranum">298</span>. <span class="bld">Ete dhammā</span>ti ete khandhaāyatanadhātudhammā. <span class="bld">Suttāharaṇa</span>nti niruttipathasuttāharaṇaṃ. <span class="bld">Nesa</span>nti atītānāgatānaṃ.</p>
- <p class="centered">Suttasādhanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Atītakkhandhādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Ekaccaṃatthītikathā</p>
- <p class="subhead">1. Atītādiekaccakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para299"></a><span class="paranum">299</span>. Ye <a name="V0.0099"></a> katūpacitā kusalākusalā dhammā vipākadānāya akatokāsā, katokāsā ca ye ‘‘okāsakatuppannā’’ti vuccanti. Ye ca vippakatavipākā, te sabbepi ‘‘avipakkavipākā’’ti veditabbā. Tesaṃ vipākadānasāmatthiyaṃ anapagatanti adhippāyena paravādī atthitaṃ icchati. Ye pana paravādī sabbena sabbaṃ vipakkavipākā kusalākusalā dhammā, tesaṃ apagatanti natthitaṃ icchati. Tenāha ‘‘atthīti ekaccaṃ atthi ekaccaṃ natthī’’tiādi. Evaṃ icchantassa pana paravādino yathā avipākesupi ekaccaṃ natthīti āpajjati, evaṃ vipakkavipākesu avipakkavipākesu ca āpajjatevāti dassetuṃ ‘‘avipakkavipākā dhammā ekacce’’tiādinā pāḷi pavattā. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘tiṇṇaṃ rāsīnaṃ vasenā’’</span>tiādi. <span class="bld">Vohāravasenā</span>ti phalassa anuparamavohāravasena, hetukiccaṃ pana anuparataṃ anupacchinnaṃ atthīti laddhiyaṃ ṭhitattā codetabbova. Avicchedavasena pavattamānañhi phalassa pabandhavohāraṃ paravādī vohārato atthīti icchati, hetu panassa kammaṃ paramatthato ca kammūpacayavādibhāvato pattiappattisabhāvatādayo <a name="M0.0101"></a> viya cittavippayutto kammūpacayo nāma eko saṅkhāradhammo avipanno, sopi tasseva vevacananti paravādī. Yaṃ sandhāyāha –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nappacayanti kammāni, api kappasahassato;</p>
- <p class="gathalast">Patvā paccayasāmaggiṃ, kāle paccanti pāṇina’’nti.</p>
- <p class="unindented">Yañca sandhāya parato paribhogamayapuññakathāya ‘‘paribhogamayaṃ pana cittavippayuttaṃ uppajjatīti laddhiyā paṭijānātī’’ti vakkhati.</p>
- <p class="centered">Ekaccaṃatthītikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Satipaṭṭhānakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para301"></a><span class="paranum">301</span>. <span class="bld">Paramatthasatipaṭṭhānattā</span>ti etena lokuttarāya eva sammāsatiyā tatthāpi maggabhūtāya nippariyāyena <a name="V0.0100"></a> satipaṭṭhānabhāvo niyyānikattā itarāya pariyāyenāti dasseti. Maggaphalasammāsatiyā dhammānussatibhāvapariyāyo atthīti <span class="bld">‘‘lokiyalokuttarasatipaṭṭhānasamudāyabhūtassā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Satisamudāyabhūtassa</span> na satigocarabhūtassāti adhippāyo. Satigocarassa hi satipaṭṭhānataṃ codetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘cakkhāyatanaṃ satipaṭṭhāna’’nti āraddhaṃ. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘sabbadhammānaṃ pabhedapucchāvasena vutta’’</span>nti. Suttasādhanāyaṃ pana paṭhamaṃ lokiyasatipaṭṭhānavasena, dutiyaṃ missakavasena, tatiyaṃ lokuttaravasena dassitanti veditabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Satipaṭṭhānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Hevatthikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para304"></a><span class="paranum">304</span>. Hevatthikathāyaṃ ‘‘sabbo dhammo sakabhāvena atthi parabhāvena natthī’’ti pavatto paravādīvādo yathā vibhajja paṭipucchā vā na byākātabbo, evaṃ ekaṃsato na byākātabbo visesābhāvato, kevalaṃ ṭhapanīyapakkhe tiṭṭhatīti adhippāyenāha <span class="bld">‘‘avattabbuttarenā’’</span>ti. Yathā hi sabbe <a name="M0.0102"></a> vādā sappaṭivādāvāti paṭiññā bhūtakathanattā avattabbuttarā upekkhitabbā, evamayampīti veditabbaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘upekkhitabbenā’’</span>ti. Atha vā avattabbaṃ uttaraṃ <span class="bld">avattabbuttaraṃ</span>. Yathā aniccavādinaṃ pati anicco saddo paccayādhīnavuttitoti, uttaraṃ na vattabbaṃ siddhasādhanabhāvato, evaṃ idhāpi daṭṭhabbaṃ. Siddhasādhanañhi daḍḍhassa ḍahanasadisattā niratthakameva siyā, aṭṭhakathāyaṃ pana yasmā paravādinā yena sabhāvena yo dhammo atthi, teneva sabhāvena so vinā kālabhedādiparāmasanena natthīti patiṭṭhāpīyati, tasmā <span class="bld">‘‘ayoniso patiṭṭhāpitattā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca ‘‘hevatthi, hevaṃ natthī’’ti paṭijānantena paravādinā yathā saparabhāvehi rūpādīnaṃ atthitā paṭiññātā, evaṃ kāladesādibhedehipi sā paṭiññātā eva. Tenevāha <span class="bld">‘‘atītaṃ anāgatapaccuppannavasena, anāgatapaccuppannāni vā atītādivasena natthī’’</span>ti. Evaṃ sati nigaṇṭhācelakavādo paridīpito siyā. Te hi ‘‘siyā atthi, siyā natthi, siyā atthi ca <a name="V0.0101"></a> natthi cā’’tiādinā sabbapadatthesu pattabhāge paṭijānanti. Tattha yadi vatthuno sabhāveneva, desakālasantānavasena vā natthitā adhippetā, taṃ siddhasādhanaṃ sakavādinopi icchitattā. Yassa hi dhammassa yo sabhāvo, na so tato aññathā upalabbhati. Yadi upalabbheyya, añño eva so siyā. Na cettha sāmaññalakkhaṇaṃ nidassetabbaṃ salakkhaṇassa adhippetattā tassa natthibhāvassa abhāvato. Yathā ca parabhāvena natthitāya na vivādo, evaṃ desakālantaresupi ittarakālattā saṅkhārānaṃ. Na hi saṅkhārā desantaraṃ, kālantaraṃ vā saṅkamanti khaṇikabhāvato. Eteneva pariyāyantarena natthitāpi paṭikkhittā veditabbā. Yathā ca atthitā, natthitā vinā kālabhedena ekasmiṃ dhamme patiṭṭhaṃ na labhanti aññamaññaviruddhattā, evaṃ sabbadāpi niccattā.</p>
- <p class="bodytext">Yaṃ pana te vadanti ‘‘yathā suvaṇṇaṃ kaṭakādirūpena ṭhitaṃ rucakādibhāvaṃ āpajjatīti niccāniccaṃ. Tañhi suvaṇṇabhāvāvijahanato niccaṃ kaṭakādibhāvahānito aniccaṃ, evaṃ sabbadhammā’’ti. Te idaṃ vattabbā ‘‘kiṃ kaṭakabhāvo kaṭakassa, udāhu suvaṇṇassā’’ti. Yadi kaṭakassa, suvaṇṇanirapekkho siyā tadaññabhāvo viya. Atha suvaṇṇassa, niccakālaṃ tattha upalabbheyya suvaṇṇabhāvo viya. Na ca sakkā ubhinnaṃ ekabhāvoti vattuṃ kaṭakavināsepi suvaṇṇāvināsato. Atha mataṃ, suvaṇṇakaṭakādīnaṃ pariyāyīpariyāyabhāvato <a name="M0.0103"></a> nāyaṃ dosoti. Yathā hi kaṭakapariyāyanirodhena rucakapariyāyuppādepi pariyāyī tatheva tiṭṭhati, evaṃ manussapariyāyanirodhe devapariyāyuppādepi pariyāyī jīvadrabyaṃ tiṭṭhatīti niccāniccaṃ, tathā sabbadrabyānīti. Tayidaṃ ambaṃ puṭṭhassa labujabyākaraṇaṃ. Yaṃ sveva nicco aniccoti vā vadanto aññattha niccataṃ aññattha aniccataṃ paṭijānāti, atha pariyāyapariyāyīnaṃ anaññatā icchitā, evaṃ sati pariyāyopi nicco siyā pariyāyino anaññattā pariyāyasarūpaṃ viya, pariyāyī vā anicco pariyāyato anaññattā pariyāyasarūpaṃ viyāti. Atha nesaṃ aññā anaññatā, evañca sati vuttadosadvayānativatti. Apica koyaṃ pariyāyo nāma, yadi saṇṭhānaṃ, suvaṇṇo tāva hotu, kathaṃ jīvadrabye arūpibhāvato. Yadi tassapi saṇṭhānavantaṃ icchitaṃ, tathā satissa ekasmimpi sattasantāne bahutā āpajjati sarūpatā ca saṇṭhānavantesupi pīḷakādīsu tathādassanato. Atha pavattiviseso, evampi bahutā khaṇikatā ca āpajjati, tasmā pariyāyasarūpameva tāva patiṭṭhapetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘suvaṇṇaṃ kaṭakādirūpena ṭhita’’nti, tattha sampattiyogato viññāyamānesu visiṭṭhesu <a name="V0.0102"></a> rūpagandharasaphoṭṭhabbesu kiṃ ekaṃ, udāhu tesaṃ samudāyo, tabbinimuttaṃ vā dhammantaraṃ suvaṇṇanti? Tattha na tāva rūpādīsu ekekaṃ suvaṇṇaṃ tena suvaṇṇakiccāsiddhito, nāpi tabbinimuttaṃ dhammantaraṃ tādisassa abhāvato. Atha samudāyo, taṃ pana paññattimattanti na tassa niccatā, nāpi aniccatā sambhavati. Yathā ca suvaṇṇassa, evaṃ kaṭakassapi paññattimattattāti. Tayidaṃ nidassanaṃ paravādino jīvadrabyassapi paññattimattaṃ tasseva sādhetīti kuto tassa niccāniccatāti alamatippapañcena.</p>
- <p class="centered">Hevatthikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Dutiyavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Parūpahāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para307"></a><span class="paranum">307</span>. <span class="bld">Vikkhambhitarāgāva</span> avikkhambhitarāgānaṃ adhimānikatāya asambhavatoti yāva adhimānikaṃ, tāva sampajānā niddaṃ okkamantīti adhippāyo. ‘‘Adhimānikāna’’nti <a name="M0.0104"></a> idaṃ bhūtapubbagatiyā vuttanti āha <span class="bld">‘‘adhimānikapubbā adhippetā siyu’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para308"></a><span class="paranum">308</span>. Yaṃ vimatigāhakāraṇaṃ vuccamānaṃ, taṃ ‘‘handa hī’’ti paraṃ jotetīti adhippāyenāha <span class="bld">‘‘kāraṇattheti yutta’’</span>nti. Vimatigāhassa pana nicchitataṃ ‘‘handa hī’’ti paraṃ jotetīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘vacasāyatthe’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Parūpahāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Vacībhedakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para326"></a><span class="paranum">326</span>. <span class="bld">So</span>ti <a name="V0.0103"></a> paṭhamamaggaṭṭho. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā ‘‘virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi ‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’’nti suttassa atthaṃ aññathā gahetvā udayabbayānupassanānissandena maggakkhaṇepi dukkhanti vipassanā upaṭṭhāti, tasmā ‘‘so dukkhamicceva vācaṃ bhāsatī’’ti vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para328"></a><span class="paranum">328</span>. <span class="bld">Icchite</span>ti paravādinā sampaṭicchite. <span class="bld">Āropite</span>ti yuttiniddhāraṇena tasmiṃ atthe patiṭṭhāpite yujjati, vacīsamuṭṭhāpanakkhaṇato pana pacchā taṃ saddaṃ suṇātīti icchite na yujjati sotaviññāṇassa paccuppannārammaṇattāti adhippāyo. Yasmā pana attanā nicchāritaṃ saddaṃ attanāpi suṇāti, tasmā sotaviññāṇaṃ ‘‘yena taṃ saddaṃ suṇātī’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para332"></a><span class="paranum">332</span>. <span class="bld">Lokuttaramaggakkhaṇe</span>ti paṭhamajjhānikassa paṭhamamaggassa khaṇe. <span class="bld">Abhibhūsuttāharaṇe adhippāyo vattabbo</span>ti etena tadāharaṇassa asambandhataṃ dasseti. Tenāha <span class="bld">‘‘tasmā asādhaka’’</span>nti.</p>
- <p class="centered">Vacībhedakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Cittaṭṭhitikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para335"></a><span class="paranum">335</span>. <span class="bld">Eva</span>nti ‘‘ekacittaṃ yāvatāyukaṃ tiṭṭhatī’’ti vuttākārena. <span class="bld">Aññatthā</span>ti arūpabhavato aññasmiṃ. <span class="bld">Etenā</span>ti ‘‘ekameva cittaṃ āruppe tiṭṭhati<a name="M0.0105"></a>, yāvatāyukaṃ tiṭṭhatī’’ti evaṃvādinā <span class="bld">dutiyāpi aḍḍhakathā passitabbā</span> paṭhamakathāya cirakālāvaṭṭhānavacanassa aññadatthu bhāvavibhāvanatoti adhippāyo. <span class="bld">Purimāyā</span>ti ‘‘yāvatāyukaṃ tiṭṭhatī’’ti pañhato purimāya. Tattha hi ‘‘vassasataṃ tiṭṭhatī’’ti pucchāya ‘‘āmantā’’ti anuññā katā, pacchimāyaṃ pana ‘‘manussānaṃ ekaṃ cittaṃ yāvatāyukaṃ tiṭṭhatī’’ti ‘‘na hevaṃ vattabbe’’ti paṭikkhepo kato. <span class="bld">Avirodho vibhāvetabbo,</span> yato tattheva anuññā katā, na pacchāti adhippāyo<a name="V0.0104"></a>. <span class="bld">Vassasatādī</span>ti ca <span class="bld">ādi</span>-saddena na kevalaṃ ‘‘dve vassasatānī’’ti evamādiyeva saṅgahitaṃ, atha kho ‘‘ekaṃ cittaṃ divasaṃ tiṭṭhatī’’ti evamādipīti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">‘‘Muhuttaṃ muhuttaṃ uppajjatīti pañho sakavādinā pucchito viya vutto’’</span>ti idaṃ vicāretabbaṃ. ‘‘Muhuttaṃ muhuttaṃ uppajjatī’’ti pañho paravādissa. ‘‘Uppādavayadhammino’’tiādisuttatthavasena paṭiññā sakavādissāti hi vuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Cittaṭṭhitikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Anupubbābhisamayakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para339"></a><span class="paranum">339</span>. ‘‘Tāni vā cattāripi ñāṇāni eko sotāpattimaggoyevāti paṭijānātī’’ti imaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘atha vā’’</span>tiādi. <span class="bld">Catunnaṃ ñāṇāna</span>nti dukkheñāṇādīnaṃ catunnaṃ ñāṇānaṃ. <span class="bld">Ekamaggabhāvato</span>ti sotāpattiādiekamaggabhāvato. Kamena pavattamānānipi hi tāni ñāṇāni taṃtaṃmaggakiccassa sādhanato ekoyeva maggo hotīti adhippāyo. Tenāha <span class="bld">‘‘ekamaggassa…pe… paṭijānātī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para344"></a><span class="paranum">344</span>. <span class="bld">Dassane</span>ti maggadassane.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para345"></a><span class="paranum">345</span>. Dhammatthānaṃ hetuphalabhāvato dhammatthapaṭisambhidānaṃ siyā sotāpattiphalahetutā, tadabhāvato na itarapaṭisambhidānanti āha <span class="bld">‘‘nirutti…pe… vicāretabba’’</span>nti. Sabbāsampi pana paṭisambhidānaṃ paṭhamaphalasacchikiriyāhetutā vicāretabbā maggādhigameneva laddhabbattā phalānaṃ viya, tasmā ‘‘aṭṭhahi ñāṇehī’’ti ettha nikkhepakaṇḍe āgatanayena dukkhādiñāṇānaṃ pubbantādiñāṇānañca vasena ‘‘aṭṭhahi ñāṇehī’’ti yuttaṃ viya dissati.</p>
- <p class="centered">Anupubbābhisamayakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">10. Vohārakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para347"></a><span class="paranum">347</span>. <span class="bld">Visayavisayīsū</span>ti <a name="M0.0106"></a><a name="V0.0105"></a> rūpacakkhādike sandhāyāha. Te hi rūpakkhandhapariyāpannattā ekantena lokiyā. <span class="bld">Visayassevā</span>ti saddasseva. So hi voharitabbato vohārakaraṇatāya ca ‘‘vohāro’’ti pāḷiyaṃ vutto. <span class="bld">Natthettha kāraṇaṃ</span> visayīnaṃ visayassapi āsavādianārammaṇatābhāvato. <span class="bld">Asiddhalokuttarabhāvassa</span> ekantasāsavattā <span class="bld">tassa</span> saddāyatanassa yathā lokuttaratā tava matenāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭihaññeyyā</span>ti idaṃ parikappavacanaṃ. Parikappavacanañca ayāthāvanti āha <span class="bld">‘‘na hi…pe… atthī’’</span>ti. Na hi jalaṃ analanti parikappitaṃ dahati pacati vā. Kiṃ lokiyena ñāṇena jānitabbato lokiyo rūpāyatanādi viya, udāhu lokuttaro paccavekkhiyamānamaggādi viyāti evamettha hetussa <span class="bld">anekantabhāvo</span> veditabbo. Tenāha <span class="bld">‘‘lokiye lokuttare ca sambhavato’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Vohārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">11. Nirodhakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para353"></a><span class="paranum">353</span>. <span class="bld">Yesaṃ dvinna</span>nti yesaṃ dvinnaṃ dukkhasaccānaṃ. <span class="bld">Dvīhi nirodhehī</span>ti appaṭisaṅkhāpaṭisaṅkhāsaṅkhātehi dvīhi nirodhehi. Tattha dukkhādīnaṃ paṭisaṅkhāti paṭisaṅkhā, paññāviseso. Tena vattabbo nirodho paṭisaṅkhānirodho. Yo sāsavehi dhammehi visaṃyogoti vuccati, yo paccayavekallena dhammānaṃ uppādassa accantavibandhabhūto nirodho, so paṭisaṅkhāya navattabbato appaṭisaṅkhānirodho nāmāti paravādino laddhi. <span class="bld">Paṭisaṅkhāya vinā niruddhā</span>ti paccayavekallena anuppattiṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘na uppajjitvā bhaṅgā’’</span>ti. Anuppādopi hi nirodhoti vuccati yato ‘‘imassuppādā idaṃ uppajjatī’’ti lakkhaṇuddesassa paṭilome ‘‘imassa <a name="V0.0106"></a> nirodhā idaṃ nirujjhatī’’ti dassito. <span class="bld">Tenā</span>ti paṭisaṅkhāya nirodhassa khaṇikanirodhassa ca idha nādhippetattā.</p>
- <p class="centered">Nirodhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Tatiyavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Balakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para354"></a><span class="paranum">354</span>. <span class="bld">Niddesato</span>ti <a name="M0.0107"></a> ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso’’tiādinā niddiṭṭhappakārato. So pana yasmā vitthāro hoti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘vitthārato’’</span>ti. <span class="bld">Sabbaṃ</span> kilesāvaraṇādiṃ, tameva paccekaṃ pavattiākārabhedato <span class="bld">sabbākāraṃ</span>. ‘‘Sabba’’nti hi idaṃ sarūpato gahaṇaṃ, ‘‘sabbākārato’’ti pavattiākārabhedato. Bhagavā hi dhamme jānanto tesaṃ ākārabhede anavasesetvāva jānāti. Yathāha ‘‘sabbe dhammā sabbākārato buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchantī’’ti (mahāni. 156; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. ma. 3.5). <span class="bld">Uddesato</span>ti ekadesato. Ekadeso ca vitthāro na hotīti āha <span class="bld">‘‘saṅkhepato’’</span>ti. Yathā jānantīti sambandho. <span class="bld">Uddesamattenapī</span>ti diṭṭhigatayathābhūtañāṇādippabhedānaṃ āsayādīnaṃ uddesamattenapi. Tenāha <span class="bld">‘‘indriyānaṃ tikkhamudubhāvajānanamattaṃ sandhāyā’’</span>ti. <span class="bld">Therenā</span>ti anuruddhattherena. <span class="bld">Evamevā</span>ti uddesato ṭhānādimattajānanākāreneva. Svāyamattho sakavādināpi icchitoyevāti āha <span class="bld">‘‘kathamayaṃ codetabbo siyā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para356"></a><span class="paranum">356</span>. <span class="bld">Sesesū</span>ti indriyaparopariyattañāṇato sesesu. <span class="bld">Paṭikkhepo</span>ti asādhāraṇatāpaṭikkhepo. Nanu ca sesānaṃ asādhāraṇatāpi atthīti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘ṭhānā…pe… adhippāyo’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Balakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Ariyantikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para357"></a><span class="paranum">357</span>. <span class="bld">Saṅkhāre</span> <a name="V0.0107"></a> <span class="bld">sandhāya paṭijānantassā</span>ti diṭṭhiyā parikappitena sattena suññe saṅkhāre sandhāya ‘‘suññatañca manasi karotī’’ti pucchāya ‘‘āmantā’’ti paṭijānantassa. <span class="bld">Dvinnaṃ phassānaṃ samodhānaṃ kathaṃ āpajjati</span> ṭhānāṭhānabhūte saṅkhāre vuttanayena suññataṃ manasi karontassāti adhippāyo. <span class="bld">Yathāvuttanayenā</span>ti ‘‘diṭṭhiyā parikappitena sattena suññā <a name="M0.0108"></a> pañcakkhandhā’’ti pakārena nayena. Atha vā <span class="bld">yathāvuttanayenā</span>ti ‘‘ṭhānāṭhānamanasikāro saṅkhārārammaṇo, suññatāmanasikāro nibbānārammaṇo’’ti evaṃ vuttanayena. ‘‘Saṅkhāre sandhāya paṭijānantassā’’ti vuttattā <span class="bld">‘‘dvinnaṃ phassānaṃ samodhānaṃ kathaṃ āpajjatī’’</span>ti āha. Sattasuññatāya suññattepi saṅkhārānaṃ aññova ṭhānāṭhānamanasikāro, añño suññatāmanasikāroti yujjateva dvinnaṃ phassānaṃ samodhānāpatticodanā, saṅkhāre sandhāya paṭijānantassa pana kathaṃ ariyabhāvasiddhi ṭhānāṭhānañāṇādīnanti vicāretabbaṃ. Kiṃ vā etāya yutticintāya. Ummattakapacchisadiso hi paravādivādo. Aññesupi ṭhānesu īdisesu eseva nayo. <span class="bld">Āropetvā</span>ti itthipurisādiākāraṃ, sattākārameva vā asantaṃ rūpādiupādāne āropetvā. Abhūtāropanañhettha paṇidahananti adhippetaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘parikappanavasenā’’</span>ti. <span class="bld">So</span>ti yathāvutto paṇidhi. <span class="bld">Ekasmimpi</span> khandhe.</p>
- <p class="centered">Ariyantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Vimuccamānakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para366"></a><span class="paranum">366</span>. Maggakkhaṇe cittaṃ ekadesena vimuttaṃ ekadesena avimuttanti ayaṃ ‘‘vimuttaṃ vimuccamāna’’nti laddhiyā doso. Tathā hi vuttaṃ <span class="bld">‘‘ekadesaṃ vimuttaṃ, ekadesaṃ avimutta’’</span>nti. Aṭṭhakathāyañca ‘‘tañhi tadā samucchedavimuttiyā vimuttekadesena vimuccamānantissa laddhī’’ti dassitovāyamattho. <span class="bld">Vippakataniddese</span>ti vimuccanakiriyāya apariyositatāniddese. Yaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘vimuttaṃ vimuccamānanti vippakatabhāvena vuttattā’’</span>ti. <span class="bld">Tenā</span>ti paravādinā. <span class="bld">Vimucca…pe… vuttaṃ</span> vimuccamānassa vimuttabhāvābhāvato, vimuttabhedena pana tathā vuttanti adhippāyo. Sati ca <a name="V0.0108"></a> dose vippakataniddeseti ānetvā yojetabbaṃ. <span class="bld">Ekadeso visesanaṃ hoti</span> nippadesavimuttiyā avicchinnato. <span class="bld">Phalacittenā</span>ti paṭhamaphalacittena uppannena.</p>
- <p class="centered">Vimuccamānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Aṭṭhamakakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para368"></a><span class="paranum">368</span>. <span class="bld">Pahīnā</span> <a name="M0.0109"></a> <span class="bld">nāma bhaveyyuṃ,</span> na pahiyyamānāti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Aṭṭhamakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Aṭṭhamakassa indriyakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para371"></a><span class="paranum">371</span>. Lokuttarānaṃyeva saddhādīnaṃ indriyabhāvo, na lokiyānanti paravādino adhippāyavasenāha <span class="bld">‘‘appaṭiladdhindriyattā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">niyyānikāni bhāvento</span>ti yathā niyyānikā honti, evaṃ uppādento brūhento vā. Indriyabhāvaṃ pana pattesu tesu puna bhāvanākiccaṃ natthīti tassa adhippāyoti dassento āha <span class="bld">‘‘na pana indriyāni bhāvento’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Aṭṭhamakassa indriyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Dibbacakkhukathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para373"></a><span class="paranum">373</span>. Visinoti visesena bandhati visayīnaṃ attapaṭibandhaṃ karotīti <span class="bld">visayo,</span> ārammaṇaṃ<a name="V0.0109"></a>, anubhavati etenāti <span class="bld">ānubhāvo,</span> sāmatthiyaṃ, balanti attho, gocarakaraṇaṃ <span class="bld">gocaro,</span> visaye ānubhāvagocarā <span class="bld">visaya…pe… carā</span>ti. Tehi yathā visiṭṭhaṃ visesaṃ hoti, tathā paccayabhūtena jhānadhammena āhitabalaṃ <span class="bld">katabalādhānaṃ</span>. Visayaggahaṇañcettha ānubhāvagocarakaraṇānaṃ pavattiṭṭhānadassanaṃ yatthassa tehi upatthaddhattā balādhānaṃ pākaṭaṃ hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘yādise visaye’’</span>tiādi. Balādhānañca uttarimanussadhammato mahaggatadhammavisesato uppannehi paṇītehi cittajarūpehi visesāpatti. Yaṃ nissāya parāvuttīti eke vadanti. <span class="bld">Purimaṃ maṃsacakkhumattamevā</span>ti yathāvuttabalādhānato purimaṃ maṃsacakkhumattameva. <span class="bld">Vadanto</span> saṅgahakāro. <span class="bld">Visayaggahaṇaṃ</span> pāḷiyaṃ kataṃ. <span class="bld">Na visayavisesadassanattha</span>nti na visayassa visesadassanatthaṃ. Yato ubhinnampi rūpāyatanameva visayoti visayassa sadisataṃ avisesaṃ āha, sadisassa vā visesaṃ dīpetīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhammupatthaddha</span> <a name="M0.0110"></a>…pe… <span class="bld">adhippāyo,</span> aññathā laddhiyeva na siyāti bhāvo. <span class="bld">Maggo</span>ti upāyo, kāraṇanti attho. Pakaticakkhumato eva hi dibbacakkhu uppajjati. Kasmā? Kasiṇālokaṃ vaḍḍhetvā dibbacakkhuñāṇassa uppādanaṃ, so ca kasiṇamaṇḍale uggahanimittena vinā natthi, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘maṃsacakkhupaccayatādassanatthameva vutta’’</span>nti. <span class="bld">Tenā</span>ti ‘‘maggo’’ti vacanena. <span class="bld">Rūpāvacarajjhānapaccayenā</span>ti rūpāvacarajjhānena paccayabhūtena <span class="bld">uppannāni</span> rūpāvacarajjhānacittasamuṭṭhitāni. Jhānakammasamuṭṭhitesu vattabbameva natthi. Tassa hesā laddhi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para374"></a><span class="paranum">374</span>. <span class="bld">Yena</span> dibbacakkhuno paññācakkhubhāvassa icchanena paṭijānanena. <span class="bld">Tīṇi cakkhūni</span> maṃsadibbapaññācakkhūni <span class="bld">cakkhuntarabhāvaṃ vadato bhaveyyuṃ,</span> tasmā taṃ na icchatīti attho.</p>
- <p class="centered">Dibbacakkhukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Yathākammūpagatañāṇakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para377"></a><span class="paranum">377</span>. Dibbacakkhupādakattā <span class="bld">‘‘yathākammūpagatañāṇassa upanissaye dibbacakkhumhī’’</span>ti vuttaṃ, <span class="bld">na yathākammūpagatajānanakiccake dibbacakkhumhi</span> tassa taṃkiccakatābhāvato. Yato yaṃ anaññaṃ, tampi <a name="V0.0110"></a> tato anaññamevāti āha <span class="bld">‘‘iminā…pe… bhavitabba’’</span>nti. Tattha <span class="bld">atthantarabhāvaṃ nivāretī</span>ti dibbacakkhuñāṇassa pakkhikattā yathākammūpagatañāṇassa tato atthantarabhāvaṃ nivāreti. Tassa hi taṃ paribhaṇḍañāṇaṃ. <span class="bld">Dibbacakkhussa yathākammūpagatañāṇato atthantarabhāvaṃ na nivāreti</span> atappakkhikattāti adhippāyo. Dibbacakkhussa yathākammūpagatañāṇakiccatā paravādinā icchitā, na yathākammūpagatañāṇassa dibbacakkhukiccatāti tamatthaṃ ‘‘yathākammūpagatañāṇameva dibbacakkhu’’nti ettha yojetvā dassento <span class="bld">‘‘eva-saddo cā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="centered">Yathākammūpagatañāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">10. Saṃvarakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para379"></a><span class="paranum">379</span>. <span class="bld">Āṭānāṭiyasutte</span> <a name="M0.0111"></a> ‘‘santi, bhikkhave, yakkhā yebhuyyena pāṇātipātā appaṭiviratā’’ti (dī. ni. 3.276, 286) āgatattā cātumahārājikānaṃ saṃvarāsaṃvarasabbhāvo avivādasiddho. Yattha pana vivādo, tameva dassentena tāvatiṃsādayo gahitāti imamatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘cātumahārājikāna’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Evaṃ satī</span>ti yadi tāvatiṃsesu saṃvarāsaṃvaro natthi, evaṃ sante. <span class="bld">Surāpāna</span>nti etthāpi ‘‘suyyatī’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Kathaṃ suyyatīti? Vuttañhetaṃ <span class="bld">kumbhajātake</span> –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Yaṃ ve pivitvā pubbadevā pamattā,</p>
- <p class="gatha2">Tidivā cutā sassatiyā samāyā;</p>
- <p class="gatha3">Taṃ tādisaṃ majjamimaṃ niratthaṃ,</p>
- <p class="gathalast">Jānaṃ mahārāja kathaṃ piveyyā’’ti. (jā. 1.16.58);</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">pubbadevā</span> nāma asurā. Te hi tāvatiṃsānaṃ uppattito pubbadevāti paññāyiṃsu. <span class="bld">Pamattā</span>ti surāpānena pamādaṃ āpannā. <span class="bld">Tidivā</span>ti manussacātumahārājikaloke upādāya tatiyalokabhūtā devaṭṭhānā, nāmameva vā etaṃ tassa devaṭṭhānassa. <span class="bld">Sassatiyā</span>ti kevalaṃ dīghāyukataṃ <a name="V0.0111"></a> sandhāya vadati. <span class="bld">Samāyā</span> saha attano asuramāyāya, asuramantehi saddhiṃ cutāti attho. Aṭṭhakathāyañca vuttaṃ ‘‘āgantukadevaputtā āgatāti nevāsikā gandhapānaṃ sajjayiṃsu. Sakko sakaparisāya saññamadāsī’’ti. Tenāha <span class="bld">‘‘tesaṃ surāpānaṃ asaṃvaro na hotīti vattabbaṃ hotī’’</span>ti. Ettha ca tāvatiṃsānaṃ pātubhāvato paṭṭhāya surāpānampi tattha nāhosi, pageva pāṇātipātādayoti viramitabbābhāvato eva tāvatiṃsato paṭṭhāya upari devalokesu samādānasampattavirativasena puretabbā saṃvarā na santi, lokuttarā pana santiyeva. Tathā tehi pahātabbā asaṃvarā. Na hi appahīnānusayānaṃ maggavajjhā kilesā na santīti.</p>
- <p class="centered">Saṃvarakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Catutthavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Gihissa arahātikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para387"></a><span class="paranum">387</span>. <span class="bld">Gihichandarāgasampayuttatāyā</span>ti <a name="M0.0112"></a> gihibhāve kāmabhogibhāve chandarāgasahitatāya.</p>
- <p class="centered">Gihissa arahātikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Samannāgatakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para393"></a><span class="paranum">393</span>. <span class="bld">Patti</span>nti adhigamo. Adhigamo nāma samannāgamo hotīti pāḷiyaṃ catūhi phassādīhi samannāgamo coditoti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Samannāgatakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Upekkhāsamannāgatakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para397"></a><span class="paranum">397</span>. <span class="bld">Sabbaṃ</span> <a name="V0.0112"></a> <span class="bld">yojetabba</span>nti ettha yadi te arahā catūhi khandhehi viya chahi upekkhāhi samannāgato, evaṃ sante cha upekkhā paccekaṃ phassādisahitāti ‘‘chahi phassādīhi samannāgato’’tiādinā yojetabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Upekkhāsamannāgatakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Bodhiyābuddhotikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para398"></a><span class="paranum">398</span>. <span class="bld">Pattidhammavasenā</span>ti ‘‘pattidhammo nāmā’’tiādinā vuttassa cittavippayuttassa saṅkhārassa vasena. ‘‘Bodhiyā buddho’’ti <span class="bld">pucchā</span>. ‘‘Bodhiyā niruddhāya vigatāya paṭippassaddhāya abuddho hotī’’ti <span class="bld">anuyogo</span>. Evamaññatthāpi pucchānuyogā veditabbā.</p>
- <p class="centered">Bodhiyābuddhotikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Lakkhaṇakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para402"></a><span class="paranum">402</span>. <span class="bld">Tasmā</span>ti <a name="M0.0113"></a> yasmā abodhisattassapi cakkavattino lakkhaṇehi samannāgamo bodhisattassapi carimabhavato aññattha asamannāgamo hoti, tasmā lakkhaṇasamannāgato bodhisattovāti imassatthassa asādhakaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘ābhatampi anābhatasadisamevā’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Lakkhaṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Niyāmokkantikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para403"></a><span class="paranum">403</span>. <span class="bld">Pāramīpūraṇa</span>nti <a name="V0.0113"></a> idaṃ bodhicariyāya upalakkhaṇaṃ, na pāramīnaṃ puṇṇabhāvadassanaṃ. Tena tesaṃ ārambhasamādānādīnampi saṅgaho katoti daṭṭhabbaṃ. Mahābhinīhārato paṭṭhāya hi mahāsattā niyatāti vuccanti. Yathāha – ‘‘evaṃ sabbaṅgasampannā, bodhiyā niyatā narā’’ti, ‘‘dhuvaṃ buddho bhavissatī’’ti ca, na niyāmassa nāma kassaci dhammassa uppannattā byākaronti, atha kho ekaṃsenāyaṃ pāramiyo pūretvā buddho bhavissatīti katvā byākarontīti paravādīparikappitaṃ dhammantaraṃ paṭisedheti, na bodhiyā niyatattaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘kevalañhi na’’</span>ntiādi.</p>
- <p class="centered">Niyāmokkantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">10. Sabbasaṃyojanappahānakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para413"></a><span class="paranum">413</span>. Satipi kesañci saṃyojanānaṃ heṭṭhimamaggehi pahīnatte ‘‘pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā’’tiādīsu viya vaṇṇabhaṇanamukhena anavasesatañca sandhāya sabbasaṃyojanappahānakittanaṃ pariyāyavacananti āha <span class="bld">‘‘imaṃ pariyāyaṃ aggahetvā’’</span>ti. <span class="bld">Arahattamaggena pajahanato evāti gaṇhātī</span>ti aggamaggo eva sabbasaṃyojanāni pajahatīti laddhiṃ gaṇhātīti <span class="bld">vadanti</span> padakārā. <span class="bld">Evaṃ satī</span>ti yadi anavasesatāmattena tathā paṭijānāti.</p>
- <p class="centered">Sabbasaṃyojanappahānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Catutthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Pañcamavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Vimuttikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para418"></a><span class="paranum">418</span>. Phalañāṇaṃ <a name="M0.0114"></a><a name="V0.0114"></a> na hoti, sesāni vipassanāmaggapaccavekkhaṇañāṇāni vimuttānīti na vattabbānīti sambandho. <span class="bld">Etthā</span>ti etesu catūsu ñāṇesu. <span class="bld">Vipassanāggahaṇena gahitaṃ</span> maggādikiccavidūrakiccattā vipassanāpariyosānattā ca.</p>
- <p class="centered">Vimuttikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Asekhañāṇakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para421"></a><span class="paranum">421</span>. Asekhe ārabbha pavattattā asekhañāṇanti parassa laddhi, na asekhe asekhadhamme pariyāpannanti imamatthamāha <span class="bld">‘‘etena…pe… dassetī’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Asekhañāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Viparītakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para424"></a><span class="paranum">424</span>. Asive sivāti vohāraṃ viya <span class="bld">aññāṇe…pe… vadati</span>.</p>
- <p class="centered">Viparītakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Niyāmakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para428-431"></a><span class="paranum">428-431</span>. <span class="bld">Ya</span>nti <a name="V0.0115"></a> yaṃ ñāṇaṃ. <span class="bld">Saccānuloma</span>nti saccappaṭivedhānukūlaṃ. <span class="bld">Viparītānuyogato pabhuti gaṇetvā ‘‘catuttha’’nti āha</span> na aniyatassa niyāmagamanāyāti aviparītānuyogato pabhuti gaṇetvā, tathā sati pañcamabhāvato visesabhāvato ca.</p>
- <p class="centered">Niyāmakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Paṭisambhidākathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para432-433"></a><span class="paranum">432-433</span>. <span class="bld">Sabbaṃ</span> <a name="M0.0115"></a> <span class="bld">ñāṇa</span>nti idaṃ ‘‘ariyāna’’nti iminā na visesitanti adhippāyenāha <span class="bld">‘‘anariyānampi hi ñāṇaṃ ñāṇamevā’’</span>ti. Atha vā pāḷiyaṃ avisesena sabbaṃ ñāṇanti vuttaṃ gahetvā evamāha. Ariyassa ce ñāṇanti, so pana paṭikkhepeyyāti āha <span class="bld">‘‘anariyassa etaṃ ñāṇaṃ sandhāyā’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Paṭisambhidākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Cittārammaṇakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para436-438"></a><span class="paranum">436-438</span>. <span class="bld">Vattabbapaṭiññā</span>ti phassārammaṇe ñāṇaṃ vattabbaṃ cetopariyañāṇanti evaṃ pavattā paṭiññā.</p>
- <p class="centered">Cittārammaṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Anāgatañāṇakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para439-440"></a><span class="paranum">439-440</span>. <span class="bld">Anantarānāgatepi</span> <a name="V0.0116"></a> <span class="bld">citte ñāṇaṃ icchanti,</span> tattha pana khaṇapaccuppanne viya tādisena parikammena kadāci ñāṇaṃ uppajjeyya. Tenāha <span class="bld">‘‘anantare ekanteneva ñāṇaṃ natthī’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Anāgatañāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Paṭuppannañāṇakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para441-442"></a><span class="paranum">441-442</span>. ‘‘Sabbasaṅkhāresu aniccato diṭṭhesū’’ti vutte yaṃ dassanabhūtaṃ ñāṇaṃ, tampi saṅkhārasabhāvattā tathādiṭṭhaṃ siyāti atthato āpajjati, evaṃbhūtaṃ vacanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘atthato āpannaṃ vacana’’</span>nti. Taṃ pana yasmā ‘‘tampi ñāṇaṃ aniccato diṭṭhaṃ hotī’’ti paṭijānanavasena pavattaṃ, tasmā <span class="bld">‘‘anujānanavacana’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Bhaṅgānupassanānaṃ</span> pabandhavasena pavattamānānaṃ.</p>
- <p class="centered">Paṭuppannañāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">10. Phalañāṇakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para443-444"></a><span class="paranum">443-444</span>. <span class="bld">Phalaparopariyattaṃ</span> <a name="M0.0116"></a> phalassa uccāvacatā. <span class="bld">Balenā</span>ti ñāṇabalena.</p>
- <p class="centered">Phalañāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Pañcamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Mahāpaṇṇāsako samatto.</p>
- <p class="subhead">6. Chaṭṭhavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Niyāmakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para445-447"></a><span class="paranum">445-447</span>. <span class="bld">Etassa</span> <a name="V0.0117"></a> ariyassa puggalassa.</p>
- <p class="centered">Niyāmakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Paṭiccasamuppādakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para451"></a><span class="paranum">451</span>. <span class="bld">Kāraṇaṭṭhena ṭhitatā</span>ti kāraṇabhāvena byabhicaraṇābhāvamāha. Yo hi dhammo yassa dhammassa yadā kāraṇaṃ hoti, na tassa tadā aññathābhāvo atthi, sā ca atthato kāraṇabhāvoyevāti <span class="bld">‘‘kāraṇabhāvoyevā’’</span>ti āha.</p>
- <p class="centered">Paṭiccasamuppādakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Nirodhasamāpattikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para457-459"></a><span class="paranum">457-459</span>. <span class="bld">Sabhāvadhammataṃ paṭisedheti</span> tadubhayalakkhaṇarahitassa sabhāvadhammassa abhāvā. ‘‘Vodānampi vuṭṭhāna’’nti vacanato <span class="bld">‘‘vodānañca vuṭṭhānapariyāyovā’’</span>ti āha. Sabhāvadhammatte siddhe saṅkhatavidūratāya asaṅkhataṃ siyāti āha <span class="bld">‘‘sabhāvadhammattāsādhakattā’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Nirodhasamāpattikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Chaṭṭhavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Sattamavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Saṅgahitakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para471-472"></a><span class="paranum">471-472</span>. <span class="bld">Saṅgahitā</span>ti <a name="M0.0117"></a><a name="V0.0118"></a> saṅgahaṇādivasena saddhiṃ gahitā. Te pana yasmā ekavidhatādisāmaññena bandhā viya honti, tasmā āha <span class="bld">‘‘sambandhā’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Saṅgahitakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Sampayuttakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para473-474"></a><span class="paranum">473-474</span>. Anuppavisitabbānuppavisanabhāvo tesaṃ bhede sati yujjeyya, nāññathāti upamābhindanena upameyyassa bhinnataṃ dassento <span class="bld">‘‘nānattavavatthā…pe… dassetī’’</span>ti āha.</p>
- <p class="centered">Sampayuttakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Cetasikakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para475-477"></a><span class="paranum">475-477</span>. <span class="bld">Phassikādayo</span>ti ettha <span class="bld">ādi</span>-saddo vavatthāvācī. Tena cittuppādadesanāyaṃ dassitappabhedā vedanādayo gayhanti, na taṃsamuṭṭhānā rūpadhammāti āha <span class="bld">‘‘ekuppādatādivirahitā sahajātatā natthī’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Cetasikakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Dānakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para479"></a><span class="paranum">479</span>. <span class="bld">Phaladānabhāvadīpanattha</span>nti <a name="V0.0119"></a> phaladānasabbhāvadīpanatthaṃ. <span class="bld">Phaladānaṃ vuttaṃ viya hotī</span>ti cittena phaladānaṃ padhānabhāve vuttaṃ viya hotīti attho. Aññathā dānabhāvoti na sakkā vattuṃ. Dānabhāvopi hi ‘‘dānaṃ aniṭṭhaphala’’ntiādinā vuttoyevāti. <span class="bld">Tannivāraṇattha</span>nti phaladānanivāraṇatthaṃ. <span class="bld">Eta</span>nti ‘‘dānaṃ aniṭṭhaphala’’ntiādivacanaṃ. Bhesajjādivasena ābādhāniṭṭhatā deyyadhammassa aniṭṭhaphalatāpariyāyo daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ <a name="M0.0118"></a> tatheva suttaṃ sakavādiparavādivādesu yujjatīti codanāya <span class="bld">‘‘na pana ekenatthenā’’</span>ti vuttaṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘deyyadhammova dāna’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tattha nivattanapakkheyeva eva-kāro yutto, na sādhanapakkhe dvinnampi dānabhāvassa icchitattā. Tenāha <span class="bld">‘‘cetasikovāti attho daṭṭhabbo, deyyadhammovā’’</span>ti ca. Tenevāha <span class="bld">‘‘dvinnañhi dānāna</span>ntiādi. <span class="bld">Saṅkarabhāvamocanattha</span>nti satipi dānabhāve sabhāvasaṅkaramocanatthaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘cetasikassā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="centered">Dānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Paribhogamayapuññakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para485"></a><span class="paranum">485</span>. <span class="bld">Tassā laddhiyā</span>ti pañcannaṃ viññāṇānaṃ samodhānaṃ hotīti laddhiyā. <span class="bld">Etesa</span>nti vattamānacittaparibhogamayapuññānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para486"></a><span class="paranum">486</span>. <span class="bld">Ayaṃ vādo hīyati</span> paribhogasseva abhāvato. <span class="bld">Cāgacetanāya eva puññabhāvo,</span> na cittavippayuttassa. <span class="bld">Eva</span>nti iminā pakārena, aparibhutte deyyadhamme puññabhāvenāti attho. Aparibhutte deyyadhamme puññabhāvato eva hi puthujjanakāle dinnaṃ arahā hutvā paribhuñjante tampi puthujjane dānamevāti nicchitaṃ. Paravādīpaṭikkhepamukhena sakavādaṃ patiṭṭhāpeti paṭhamo atthavikappo, dutiyo pana ujukameva sakavādaṃ patiṭṭhāpetīti ayametesaṃ viseso.</p>
- <p class="centered">Paribhogamayapuññakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Itodinnakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para488-491"></a><span class="paranum">488-491</span>. <span class="bld">Teneva</span> <a name="V0.0120"></a> <span class="bld">cīvarādidānenā</span>ti anumodanaṃ vinā dāyakena pavattitacīvarādidānena. Tenāha <span class="bld">‘‘sayaṃkatena kammunā vināpī’’</span>ti. <span class="bld">Iminā kāraṇenā</span>ti anumoditattāva tesaṃ tattha bhogā uppajjantīti etena kāraṇena. <span class="bld">Yadi ya</span>ntiādi paravādino laddhipatiṭṭhāpanākāradassanaṃ. Tattha <span class="bld">yadi na yāpeyyuṃ, kathaṃ anumodeyyuṃ, cittaṃ pasādeyyuṃ</span> <a name="M0.0119"></a><span class="bld">, pītiṃ uppādeyyuṃ, somanassaṃ paṭilabheyyu</span>nti ekacce aññe pete anumodanādīni katvā yāpente disvā anumodanādīni karonti, tasmā te ito dinnena yāpentīti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Itodinnakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Pathavīkammavipākotikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para492"></a><span class="paranum">492</span>. <span class="bld">Attavajjehī</span>ti phassavajjehi. Na hi so eva tena sampayutto hoti. <span class="bld">So</span>ti phassameva paccāmasati. <span class="bld">Sāvajjane</span>ti āvajjanasahite, āvajjanaṃ purecārikaṃ katvā eva pavattanaketi attho. <span class="bld">Kammūpanissayabhūtamevā</span>ti yena kammunā yathāvuttā phassādayo nibbattitā, tassa kammassa upanissayabhūtameva. <span class="bld">Dukkhassā</span>ti āyatiṃ uppajjanakadukkhassa. ‘‘Mūlataṇhā’’ti dassetīti yojanā, tathā <span class="bld">‘‘upanissayabhūta’’</span>nti etthāpi. Kammāyūhanassa kāraṇabhūtā purimasiddhā taṇhā kammassa <span class="bld">upanissayo,</span> katūpacite kamme bhavādīsu namanavasena pavattā hi vipākassa upanissayo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para493"></a><span class="paranum">493</span>. Okāsakatuppannaṃ akhepetvā parinibbānabhāvo <span class="bld">sakasamayavasena codanāya yujjamānatā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para494"></a><span class="paranum">494</span>. <span class="bld">Kamme satī</span>ti iminā kammassa pathavīādīnaṃ paccayatāmattamāha, na janakattaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘taṃsaṃvattanikaṃ nāma hotī’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Pathavīkammavipākotikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Jarāmaraṇaṃvipākotikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para495"></a><span class="paranum">495</span>. <span class="bld">Ekārammaṇā</span>ti <a name="V0.0121"></a> idaṃ anārammaṇatāsādhanavasena sampayogalakkhaṇābhāvassa uddhaṭattā vuttaṃ, na tasseva sampayogalakkhaṇattā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para496"></a><span class="paranum">496</span>. <span class="bld">Abyākatāna</span>nti vipākābyākatānaṃ. Itarattha vattabbameva natthi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para497"></a><span class="paranum">497</span>. <span class="bld">Ta</span>nti ‘‘aparisuddhavaṇṇatā jarāyevā’’ti vacanaṃ.</p>
- <p class="centered">Jarāmaraṇaṃvipākotikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">10. Vipākovipākadhammadhammotikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para501"></a><span class="paranum">501</span>. Vipāko <a name="M0.0120"></a> vipākassa paccayo honto aññamaññapaccayo hotīti adhippāyenāha <span class="bld">‘‘yassa vipākassa vipāko aññamaññapaccayo hotī’’</span>ti. ‘‘Tappaccayāpi aññassa vipākassa uppattiṃ sandhāyā’’tiādivacanato pana jātijarāmaraṇādīnaṃ upanissayapaccayoti sakkā viññātuṃ. <span class="bld">Purimapaṭiññāyā</span>ti ‘‘vipāko vipākadhammadhammo’’ti paṭiññāya. <span class="bld">Imassa codanassā</span>ti ‘‘vipāko ca vipākadhammadhammo cā’’tiādinā pavattassa codanassa.</p>
- <p class="centered">Vipākovipākadhammadhammotikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Sattamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Aṭṭhamavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Chagatikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para503-504"></a><span class="paranum">503-504</span>. Vaṇṇā <a name="V0.0122"></a> eva nīlādivasena nibhātīti <span class="bld">vaṇṇanibhā,</span> vaṇṇāyatananti attho. <span class="bld">Saṇṭhānaṃ</span> dīghādi.</p>
- <p class="centered">Chagatikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Antarābhavakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para505"></a><span class="paranum">505</span>. <span class="bld">Antaraṭṭhānānī</span>ti antarikaṭṭhānāni. Nivārakaṭṭhānāni bhinditvā ca ākāsena ca gamanato. <span class="bld">Yadi so bhavānaṃ antarā na siyā</span>ti so antarābhavo kāmabhavādīnaṃ bhavānaṃ antare yadi na bhaveyya. <span class="bld">Na nāma antarābhavo</span>ti ‘‘sabbena sabbaṃ natthi nāma antarābhavo’’ti evaṃ pavattassa sakavādivacanassa <span class="bld">paṭikkhepe kāraṇaṃ natthi,</span> tassa paṭikkhepe kāraṇaṃ hadaye ṭhapetvā na paṭikkhipati, atha kho tathā anicchanto kevalaṃ laddhiyā paṭikkhipatīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para506"></a><span class="paranum">506</span>. Jātīti na icchatīti sambandho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para507"></a><span class="paranum">507</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="M0.0121"></a> <span class="bld">taṃ tattha na icchatī</span>ti kāmabhavādīsu viya taṃ cutipaṭisandhiparamparaṃ tattha antarābhavāvatthāya na icchati. So hi tassa bhāvibhavanibbattakakammato eva pavattiṃ icchati, tasmā jātijarāmaraṇāni aniccato kuto cutipaṭisandhiparamparā. Ayañca vādo antarābhavavādīnaṃ ekaccānaṃ vutto. Ye ‘‘appakena kālena sattāheneva vā paṭisandhiṃ pāpuṇātī’’ti vadanti, ye pana ‘‘tattheva cavitvā āyātīti sattasattāhānī’’ti vadanti, tehi anuññātāva cutipaṭisandhiparamparāti te adhunātanā daṭṭhabbā pāḷiyaṃ ‘‘antarābhave sattā jāyanti jīyanti mīyanti cavanti upapajjantīti? Na hevaṃ vattabbe’’ti āgatattā. Yathā cetaṃ, evaṃ nirayūpagādibhāvampissa adhunātanā paṭijānanti. Tathā hi te vadanti ‘‘uddhaṃpādo tu <a name="V0.0123"></a> nārako’’tiādi. Tattha yaṃ nissāya paravādī antarābhavaṃ nāma parikappeti, taṃ dassetuṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘antarāparinibbāyīti suttapadaṃ ayoniso gahetvā’’ti vuttaṃ. Imassa hi ‘‘avihādīsu tattha tattha āyuvemajjhaṃ anatikkamitvā antarā aggamaggādhigamena anavasesakilesaparinibbānena parinibbāyati, antarāparinibbāyī’’ti suttapadassa ayamattho, na antarābhavabhūtoti. Tasmā vuttaṃ ‘‘antarāparinibbāyīti suttapadaṃ ayoniso gahetvā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Ye pana ‘‘sambhavesīti vacanato attheva antarābhavo. So hi sambhavaṃ upapattiṃ esatīti sambhavesī’’ti vadanti, tepi ye bhūtāva na puna bhavissanti, te khīṇāsavā ‘‘bhūtānaṃ vā sattānaṃ ṭhitiyā’’ti ettha ‘‘bhūtā’’ti vuttā. Tabbidhuratāya sambhavamesantīti sambhavesino, appahīnabhavasaṃyojanattā sekkhā puthujjanā. Catūsu vā yonīsu aṇḍajajalābujā sattā yāva aṇḍakosaṃ vatthikosañca na bhindanti, tāva <span class="bld">sambhavesī</span> nāma, aṇḍakosato vatthikosato ca nikkhantā <span class="bld">bhūtā</span> nāma. Saṃsedajaopapātikā ca paṭhamacittakkhaṇe <span class="bld">sambhavesī</span> nāma, dutiyacittakkhaṇato paṭṭhāya <span class="bld">bhūtā</span> nāma. Yena vā iriyāpathena jāyanti, yāva tato aññaṃ na pāpuṇanti, tāva <span class="bld">sambhavesī</span> nāma, tato paraṃ <span class="bld">bhūtā</span> nāmāti evaṃ ujuke pāḷianugate atthe sati kiṃ aniddhāritassa patthiyena antarābhavena attabhāvena parikappitena payojananti paṭikkhipitabbā.</p>
- <p class="bodytext">Yaṃ <a name="M0.0122"></a> paneke ‘‘santānavasena pavattamānānaṃ dhammānaṃ avicchedena desantaresu pātubhāvo diṭṭho. Yathā taṃ vīhiādiaviññāṇakasantāne, evaṃ saviññāṇakasantānepi avicchedena desantare pātubhāvena bhavitabbaṃ. Ayañca nayo sati antarābhave yujjati, nāññathā’’ti yuttiṃ vadanti, tehi iddhimato cetovasippattassa cittānugatikaṃ kāyaṃ adhiṭṭhahantassa khaṇena brahmalokato idhūpasaṅkamane ito vā brahmalokūpagamane yutti vattabbā. Yadi sabbattheva vicchinnadese dhammānaṃ pavatti na icchitā, yadipi siyā ‘‘iddhimantānaṃ iddhivisayo acinteyyo’’ti, taṃ idhāpi samānaṃ ‘‘kammavipāko acinteyyo’’ti vacanato, tasmā taṃ tesaṃ matimattameva. Acinteyyasabhāvā hi sabhāvadhammā, te katthaci paccayavasena vicchinnadese pātubhavanti, katthaci avicchinnadese ca. Tathā hi mukhaghosādīhi paccayehi aññasmiṃ dese ādāsapabbatapadesādike paṭibimbapaṭighosādikaṃ nibbattamānaṃ diṭṭhanti.</p>
- <p class="bodytext">Etthāha <a name="V0.0124"></a> – paṭibimbaṃ tāva asiddhattā asadisattā ca na nidassanaṃ. Paṭibimbañhi nāma aññadeva rūpantaraṃ uppajjatīti asiddhametaṃ. Siddhiyampi asadisattā na nidassanaṃ siyā ekasmiṃ ṭhāne dvinnaṃ sahaṭhānābhāvato. Yattheva hi ādāsarūpaṃ paṭibimbarūpañca dissati, na ca ekasmiṃ dese rūpadvayassa sahabhāvo yutto nissayabhūtadesato, asadisañcetaṃ sandhānato. Na hi mukhassa paṭibimbasandhānabhūtaṃ ādāsasandhānasambandhattā sandhānaṃ uddissa avicchedena desantare pātubhāvo vuccati, na asantānanti asamānameva tanti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha yaṃ vuttaṃ ‘‘paṭibimbaṃ nāma aññadeva rūpantaraṃ uppajjatīti asiddhaṃ ekasmiṃ ṭhāne dvinnaṃ sahaṭhānabhāvato’’ti, tayidaṃ asantānameva sahaṭhānaṃ coditaṃ bhinnanissayattā. Na hi bhinnanissayānaṃ sahaṭhānaṃ atthi. Yathā anekesaṃ maṇidīpādīnaṃ pabhārūpaṃ ekasmiṃ padese pavattamānaṃ acchitamānatāya nirantaratāya ca abhinnaṭṭhānaṃ viya paññāyati, bhinnanissayattā pana bhinnaṭṭhānameva taṃ, gahaṇavisesena tathāabhinnaṭṭhānamattaṃ, evaṃ ādāsarūpapaṭibimbarūpesupi daṭṭhabbaṃ. Tādisapaccayasamavāyena hi tattha taṃ uppajjati ceva vigacchati ca, evañcetaṃ sampaṭicchitabbaṃ cakkhuviññāṇassa gocarabhāvūpagamanato. Aññathā ālokena vināpi paññāyeyya, cakkhuviññāṇassa vā na gocaro viya siyā. Tassa pana sāmaggiyā <a name="M0.0123"></a> so ānubhāvo, yaṃ tathā dassanaṃ hotīti. Acinteyyo hi dhammānaṃ sāmatthiyabhedoti vadantenapi ayamevattho sādhito bhinnanissayassapi abhinnaṭṭhānassa viya upaṭṭhānato. Eteneva udakādīsu paṭibimbarūpābhāvacodanā paṭikkhittā veditabbā.</p>
- <p class="bodytext">Siddhe ca paṭibimbarūpe tassa nidassanabhāvo siddhoyeva hoti hetuphalānaṃ vicchinnadesatāvibhāvanato. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘asadisattā na nidassana’’nti, tadayuttaṃ. Kasmā? Na hi nidassanaṃ nāma nidassitabbena sabbadā sadisameva hoti. Cutikkhandhādhānato vicchinnadese upapattikkhandhā pātubhavantīti etassa atthassa sādhanatthaṃ mukharūpato vicchinne ṭhāne tassa phalabhūtaṃ paṭibimbarūpaṃ nibbattatīti ettha tassa nidassanatthassa adhippetattā. Etena asantānacodanā paṭikkhittā veditabbā.</p>
- <p class="bodytext">Yasmā vā mukhapaṭibimbarūpānaṃ hetuphalabhāvo siddho, tasmāpi sā paṭikkhittāva hoti. Hetuphalabhāvasambandhesu hi santānavohāro. Yathāvuttadvīhikāraṇehi paṭibimbaṃ uppajjati bimbato <a name="V0.0125"></a> ādāsato ca, na cevaṃ upapattikkhandhānaṃ vicchinnadesuppatti. Yathā cettha paṭibimbarūpaṃ nidassitaṃ, evaṃ paṭighosadīpamuddādayopi nidassitabbā. Yathā hi paṭighosadīpamuddādayo saddādihetukā honti, aññatra agantvā honti, evameva idaṃ cittanti.</p>
- <p class="bodytext">Apicāyaṃ antarābhavavādī evaṃ pucchitabbo – yadi ‘‘dhammānaṃ vicchinnadesuppatti na yuttā’’ti antarābhavo parikappito, rāhuādīnaṃ sarīre kathamanekayojanasahassantarikesu pādaṭṭhānahadayaṭṭhānesu kāyaviññāṇamanoviññāṇuppatti vicchinnadese yuttā. Yadi ekasantānabhāvato, idhāpi taṃsamānaṃ. Na cettha arūpadhammabhāvato alaṃ parihārāya pañcavokāre rūpārūpadhammānaṃ aññamaññaṃ sambandhattā. Vattamānehi tāva paccayehi vicchinnadese phalassa uppatti siddhā, kimaṅgaṃ pana atītehi pañcavokārabhavehi. Yattha vipākaviññāṇassa paccayo, tatthassa nissayabhūtassa vatthussa sahabhāvīnañca khandhānaṃ sambhavoti laddhokāsena kammunā nibbattiyamānassa avasesapaccayantarasahitassa vipākaviññāṇassa uppattiyaṃ nālaṃ vicchinnadesatā vibandhāya. Yathā ca anekakappasahassantarikāpi cutikkhandhā upapattikkhandhānaṃ anantarapaccayoti na kāladūratā, evaṃ anekayojanasahassantarikāpi te tesaṃ anantarapaccayo hontīti na desadūratā. Evaṃ <a name="M0.0124"></a> cutikkhandhanirodhānantaraṃ upapattiṭṭhāne paccayantarasamavāyena paṭisandhikkhandhā pātubhavantīti nattheva antarābhavo. Asati ca tasmiṃ yaṃ tassa keci ‘‘bhāvibhavanibbattakakammuno tato eva bhāvipurimakālabhavākāro sajātisuddhadibbacakkhugocaro ahīnindriyo kenaci appaṭihatagamano gandhāhāro’’ti evamādikāraṇākārādiṃ vaṇṇenti, taṃ vañjhātanayassa rassadīghasāmatādivivādasadisanti veditabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Antarābhavakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Kāmaguṇakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para510"></a><span class="paranum">510</span>. <span class="bld">Sabbepī</span>ti kusalākusalakkhandhādayopi. Tesampi hi ālambanatthikatālakkhaṇassa kattukamyatāchandassa vasena siyā kamanaṭṭhatāti adhippāyo. Dhātukathāyaṃ ‘‘kāmabhavo pañcahi khandhehi ekādasahi āyatanehi sattarasahi dhātūhi saṅgahito. Katihi asaṅgahito? Na kehici <a name="V0.0126"></a> khandhehi ekenāyatanena ekāya dhātuyā asaṅgahito’’ti āgatattā āha <span class="bld">‘‘upādinnakkhandhānameva kāmabhavabhāvo dhātukathāyaṃ dassito’’</span>ti. <span class="bld">Pañcā</span>ti gaṇanaparicchedo, tadaññagaṇananivattanatthoti ‘‘pañca kāmaguṇā’’ti vacanaṃ tato aññesaṃ tabbhāvaṃ nivattetīti āha <span class="bld">‘‘pañceva kāmakoṭṭhāsā kāmoti vuttā’’</span>ti. Tato eva <span class="bld">kāmadhātūti vacanaṃ na aññassa nāmaṃ,</span> tesaṃyeva nāmanti attho. Tayidaṃ paravādino matimattanti vuttaṃ <span class="bld">‘‘iminā adhippāyenā’’</span>ti. <span class="bld">Evaṃ vacanamatta</span>nti evaṃ ‘‘pañcime kāmaguṇā’’ti vacanamattaṃ nissāya, na panatthassa aviparītaṃ atthanti attho.</p>
- <p class="centered">Kāmaguṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Rūpadhātukathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para515-516"></a><span class="paranum">515-516</span>. <span class="bld">Rūpadhātūti vacanato</span>ti ‘‘kāmadhāturūpadhātuarūpadhātū’’ti ettha rūpadhātūti vuttattā. <span class="bld">Rūpīdhammehevā</span>ti ruppanasabhāvehiyeva dhammehi. <span class="bld">‘‘Tayome bhavā’’tiādinā paricchinnā</span>ti tayome bhavā<a name="M0.0125"></a>, tisso dhātuyoti ca evaṃ paricchinnā. ‘‘Dhātuyā āgataṭṭhāne bhavena paricchinditabbaṃ, bhavassa āgataṭṭhāne dhātuyā paricchinditabba’’nti hi vuttaṃ, tasmā kāmarūpārūpāvacaradhammāva taṃtaṃbhummabhāvena paricchinnā evaṃ vuttā.</p>
- <p class="centered">Rūpadhātukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Arūpadhātukathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para517-518"></a><span class="paranum">517-518</span>. <span class="bld">Purimakathāya</span>nti rūpadhātukathāyaṃ. <span class="bld">Avisesenā</span>ti pavattiṭṭhānavasena visesaṃ akatvā.</p>
- <p class="centered">Arūpadhātukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Rūpadhātuyāāyatanakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para519"></a><span class="paranum">519</span>. <span class="bld">Okāsabhāvenā</span>ti <a name="V0.0127"></a> vatthubhāvena. <span class="bld">Tathāvidha</span>nti ghānādiākāraṃ.</p>
- <p class="centered">Rūpadhātuyāāyatanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Arūperūpakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para524-526"></a><span class="paranum">524-526</span>. <span class="bld">Nissaraṇaṃ</span> nāma nissaritabbe sati hoti, na asati, tasmā <span class="bld">‘‘arūpabhave sukhumarūpaṃ atthi, yato nissaraṇaṃ taṃ āruppa’’</span>nti āha.</p>
- <p class="centered">Arūperūpakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Rūpaṃkammantikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para527-537"></a><span class="paranum">527-537</span>. <span class="bld">Pakappayamānā</span>ti pakārehi kappayamānā attano sampayuttānañca kiccaṃ samatthayamānā. Tenāha <span class="bld">‘‘sampayuttesu adhikaṃ byāpāraṃ kurumānā’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Rūpaṃkammantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">10. Jīvitindriyakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para540"></a><span class="paranum">540</span>. <span class="bld">Antaṃ</span> <a name="M0.0126"></a> <span class="bld">gahetvā vadatī</span>ti ‘‘atthi arūpadhammānaṃ āyu ṭhiti yapanā yāpanā iriyanā <a name="V0.0128"></a> vattanā pālanā, atthi arūpajīvitindriya’’nti tasmiṃ pañhe ‘‘atthi arūpajīvitindriya’’nti imaṃ antaṃ pariyosānaṃ gahetvā vadati. <span class="bld">Vattuṃ yutto</span> samudāyassa icchanto tadavayavassa icchatīti. Na hi avayavehi vinā samudāyo nāma atthi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para541"></a><span class="paranum">541</span>. <span class="bld">Tamevā</span>ti arūpaṃ cittavippayuttameva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para542"></a><span class="paranum">542</span>. <span class="bld">Tadāpī</span>ti samāpajjanavuṭṭhānakālepi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para544-545"></a><span class="paranum">544-545</span>. <span class="bld">So yutto</span> dvinnaṃ rūpārūpajīvitindriyānaṃ sakasamaye icchitattā.</p>
- <p class="centered">Jīvitindriyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">11. Kammahetukathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para546"></a><span class="paranum">546</span>. ‘‘Pāṇātipātakammassa hetū’’tiādikassa parihānikathāyaṃ anāgatattā yo tattha āgatanayo, tameva dassento <span class="bld">‘‘sesanti…pe… vadatī’’</span>ti āha. <span class="bld">Sampaṭicchanavacana</span>nti sampaṭicchāpanavacanaṃ. <span class="bld">Taṃ</span> paravādiṃ. Taṃtaṃladdhisampaṭicchāpanaṃ vā gāhāpananti dassento <span class="bld">‘‘pakkha’’</span>ntiādimāha.</p>
- <p class="centered">Kammahetukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Aṭṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Navamavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Ānisaṃsadassāvīkathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para547"></a><span class="paranum">547</span>. Daṭṭhabbassa ādīnavato ānisaṃsato ca yadipi paravādinā pacchā nānācittavasena <a name="V0.0129"></a> paṭiññātaṃ, pubbe pana ekato katvā paṭijāni, na ca <a name="M0.0127"></a> taṃ laddhiṃ pariccaji. Tenassa <span class="bld">adhippāyamaddanaṃ yutta</span>nti daṭṭhabbaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘anicca…pe… paṭiññātattā’’</span>ti. <span class="bld">Ārammaṇavasenā</span>ti ārammaṇakaraṇavasena, na kiccanipphattivasenāti adhippāyo. <span class="bld">Idaṃ</span> ānisaṃsakathānuyuñjanaṃ ānisaṃsadassanañca. <span class="bld">Ñāṇaṃ vipassanā</span> paṭivedhañāṇassa viya anubodhañāṇassapi yathārahaṃ pavattinivattīsu kiccakaraṇaṃ yuttanti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Ānisaṃsadassāvīkathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Amatārammaṇakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para549"></a><span class="paranum">549</span>. <span class="bld">Evamādinā suttabhayenā</span>ti ettha <span class="bld">ādi-</span>saddena ‘‘anāsavañca vo, bhikkhave, dhammaṃ desessāmi anāsavagāminiñca paṭipada’’ntiādīni suttapadāni saṅgaṇhāti.</p>
- <p class="centered">Amatārammaṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Rūpaṃsārammaṇantikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para552-553"></a><span class="paranum">552-553</span>. ‘‘Tadappatiṭṭhaṃ anārammaṇa’’ntiādīsu paccayattho ārammaṇa-saddo. ‘‘Rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo’’tiādīsu olubbhaṭṭhoti āha <span class="bld">‘‘paccayaṭṭho olubbhaṭṭho’’</span>ti. <span class="bld">Evaṃ vibhāge vijjamāne</span>ti tattha paccayāyattavuttitā paccayaṭṭho, daṇḍarajjuādi viya dubbalassa cittacetasikānaṃ ālambitabbatāya upatthambhanaṭṭho olubbhaṭṭho. <span class="bld">Visesābhāvaṃ</span> paccayabhāvasāmaññena kappetvā vā.</p>
- <p class="centered">Rūpaṃsārammaṇantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Anusayāanārammaṇātikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para554-556"></a><span class="paranum">554-556</span>. ‘‘Imasmiṃ <a name="V0.0130"></a> satī’’ti iminā maggena aniruddhatāpi saṅgahitāti āha <span class="bld">‘‘appahīnattāva atthīti vuccatī’’</span>ti. <span class="bld">Na pana vijjamānattā</span>ti avadhāraṇena <a name="M0.0128"></a> nivattitaṃ dasseti, vijjamānattā dharamānattā khaṇattayasamaṅgibhāvatoti attho.</p>
- <p class="centered">Anusayāanārammaṇātikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Ñāṇaṃanārammaṇantikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para557-558"></a><span class="paranum">557-558</span>. Yassa adhigatattā arahato pariññeyyādīsu anavasesato sammoho vigato, taṃ aggamaggañāṇaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘maggañāṇassā’’</span>ti vadanti. Yasmā tassa sabbassa satokāritā viya sampajānakāritā, tasmā tena ñāṇena so ñāṇī. Satipaññāvepullappatto hi so uttamapuriso.</p>
- <p class="centered">Ñāṇaṃanārammaṇantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Vitakkānupatitakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para562"></a><span class="paranum">562</span>. <span class="bld">Dvīhipī</span>ti dvīhi visesehi, visesena visesaṃ akatvāti attho.</p>
- <p class="centered">Vitakkānupatitakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Vitakkavipphārasaddakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para563"></a><span class="paranum">563</span>. <span class="bld">Sabbaso</span>ti <a name="V0.0131"></a> sabbappakārato, so pana pakāro pavattiṭṭhānakālavasena gahetabboti āha <span class="bld">‘‘sabbattha sabbadā vā’’</span>ti. Te ca ṭhānakālā ‘‘vitakkayato’’tiādivacanato cittavisesavasena gahetabbāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘savitakkacittesū’’</span>ti. ‘‘Vitakketvā vācaṃ bhindatī’’ti suttapadaṃ ayoniso gahetvā ‘‘vitakkavipphāramattaṃ saddo’’ti āha.</p>
- <p class="centered">Vitakkavipphārasaddakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Nayathācittassavācātikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para565"></a><span class="paranum">565</span>. Musāvādo <a name="M0.0129"></a> na hotīti vuttaṃ anāpattīti sambandho.</p>
- <p class="centered">Nayathācittassavācātikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">11. Atītānāgatasamannāgatakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para568-570"></a><span class="paranum">568-570</span>. <span class="bld">Samannāgatapaññattiyā</span>ti samaṅgibhāvapaññattiyā. Tenevāha <span class="bld">‘‘paccuppannadhammasamaṅgī samannāgatoti vuccatī’’</span>ti. <span class="bld">Paṭilābhapaññattiyā</span>ti adhigamanapaññattiyā. <span class="bld">Aya</span>nti ‘‘samannāgato’’ti vuccamānapuggalassa yo tathā vattabbākāro, ayaṃ samannāgatapaññatti nāma. Esa nayo sesesupi.</p>
- <p class="centered">Atītānāgatasamannāgatakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Navamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">10. Dasamavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Nirodhakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para571-572"></a><span class="paranum">571-572</span>. Sakasamaye <a name="V0.0132"></a> ‘‘purimacittassa nirodhānantaraṃ pacchimacittaṃ uppajjatī’’ti icchitaṃ, paravādī pana ‘‘yasmiṃ khaṇe bhavaṅgacittaṃ, tasmiṃyeva khaṇe kiriyamayacittaṃ uppajjatī’’ti vadati. Evaṃ sati purimapacchimacittānaṃ <span class="bld">sahabhāvopi</span> anuññāto hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘bhaṅgakkhaṇena sahevā’’</span>ti. Tathā ca sati vipākakiriyakkhandhānaṃ viya kiriyavipākakkhandhānaṃ vipākavipākakkhandhānaṃ kiriyakiriyakkhandhānañca vuttanayena sahabhāvo vattabboti imamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘bhavaṅgacittassā’’</span>tiādimāha. Tattha upapattibhavabhāvena esiyā icchitabbāti upapattesiyā vipākakkhandhā, te ca yebhuyyena bhavaṅgapariyāyakāti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘upapattesiyanti saṅkhaṃ gatassa bhavaṅgacittassā’’ti. Ādipariyosānamattañhi tassa paṭisandhicuticittaṃ, tadārammaṇaṃ bhavaṅgantveva vuccatīti. <span class="bld">Cakkhuviññāṇādīnaṃ</span> kiriyāvemajjhe <a name="M0.0130"></a> patitattā <span class="bld">kiriyācatukkhandhaggahaṇena gahaṇaṃ yutta</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Cakkhuviññāṇādīna</span>nti hi <span class="bld">ādi</span>-saddena na sotaviññāṇādīnaṃyeva gahaṇaṃ, atha kho sampaṭicchanasantīraṇānampīti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Nirodhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Pañcaviññāṇasamaṅgissamaggakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para576"></a><span class="paranum">576</span>. <span class="bld">Lakkhaṇa</span>nti pañcaviññāṇānaṃ uppannārammaṇatādiavitathekappakāratālakkhaṇaṃ. Kāmaṃ manoviññāṇaṃ avatthukampi hoti, savatthukatte pana tampi uppannavatthukameva. Tathā hi pāḷiyaṃ ṭhapanāyaṃ ‘‘hañci pañcaviññāṇā uppannārammaṇā’’tveva vuttaṃ. Manoviññāṇassapi uppannavatthukatāpariyāyo atthīti ‘‘pañca viññāṇā’’ti avatvā ‘‘cha viññāṇā uppannavatthukā’’ti vutte ‘‘no ca vata re vattabbe pañcaviññāṇasamaṅgissa atthi maggabhāvanā’’ti vattuṃ na sakkāti dassento āha <span class="bld">‘‘cha viññāṇā…pe… adhippeta’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para577"></a><span class="paranum">577</span>. ‘‘Animittaṃ <a name="V0.0133"></a> suññataṃ appaṇihita’’nti nibbānassa te pariyāyā. Cakkhuviññāṇassa animittagāhibhāve suññatārammaṇatāpi siyāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘tadeva suññatanti adhippāyo’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Pañcaviññāṇasamaṅgissamaggakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Pañcaviññāṇāsābhogātikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para584-586"></a><span class="paranum">584-586</span>. <span class="bld">Sā pana</span> namitvā pavatti. <span class="bld">Ārammaṇappakāraggahaṇa</span>nti ārammaṇassa iṭṭhāniṭṭhappakārassa gahaṇaṃ. <span class="bld">Yena</span> ārammaṇappakāraggahaṇena kusalacittassa <span class="bld">alobhādīhi sampayogo</span> akusalacittassa <span class="bld">lobhādīhi sampayogo hoti,</span> so ābhogoti dasseti.</p>
- <p class="centered">Pañcaviññāṇāsābhogātikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Dvīhisīlehītikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para587-589"></a><span class="paranum">587-589</span>. <span class="bld">Appavattinirodha</span>nti <a name="M0.0131"></a> anuppādanirodhaṃ. Sīlassa vītikkamoyeva nirodho <span class="bld">sīlavītikkamanirodho. Ninnānaṃ</span> khaṇikanirodhaṃ sallakkhento.</p>
- <p class="centered">Dvīhisīlehītikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Sīlaṃacetasikantikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para590-594"></a><span class="paranum">590-594</span>. <span class="bld">Ṭhitena</span> avinaṭṭhena. <span class="bld">Upacayenā</span>ti sīlabhūtena kammūpacayena. <span class="bld">‘‘Dānaṃ acetasika’’nti <a name="V0.0134"></a> kathāyaṃ vuttanayenā</span>ti yathā ‘‘na vattabbaṃ cetasiko dhammo dānanti? Āmantā. Dānaṃ aniṭṭhaphalanti…pe… tena hi cetasiko dhammo dāna’’nti pāḷi pavattā, evaṃ tadanusārena ‘‘na vattabbaṃ cetasikaṃ sīlanti? Āmantā. Sīlaṃ aniṭṭhaphala’’ntiādinā sīlassa cetasikabhāvasādhakāni suttapadāni ca ānetvā tadatthadassanavasena acetasiko rūpādidhammo āyatiṃ vipākaṃ deti. Yadi so sīlaṃ bhaveyya, vinā saṃvarasamādānena vinā viratiyā sīlavā nāma siyā. Yasmā pana samādānacetanā virati saṃvaro sīlaṃ, tasmā ‘‘sīlaṃ iṭṭhaphalaṃ kantaphala’’ntiādinā yojanā kātabbāti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘vuttanayenā’’</span>ti, vuttanayānusārenāti attho. Yasmā pana pāḷiyaṃ yathā ‘‘sīlaṃ acetasika’’nti kathā āgatā, tathā ‘‘dānaṃ acetasika’’nti visuṃ āgatā kathā natthi, tasmā <span class="bld">‘‘sā pana kathā maggitabbā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Sīlaṃacetasikantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Samādānahetukathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para598-600"></a><span class="paranum">598-600</span>. Samādānahetukathāyaṃ ‘‘phasso detī’’ti ārabhitvā yāva kaṇhasukkasappaṭibhāgā dhammā sammukhībhāvaṃ āgacchantīti ārāmaropādisuttāharaṇañcāti ettakameva paribhogakathāya sadisanti āha <span class="bld">‘‘samādāna…pe… daṭṭhabbā’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Samādānahetukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">11. Aviññattidussīlyantikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para603-604"></a><span class="paranum">603-604</span>. Mahābhūtāni <a name="M0.0132"></a> upādāya pavatto aññacittakkhaṇepi labbhamāno kusalākusalānubandho aviññattīti ayaṃ vādo ‘‘cittavippayutto apuññūpacayo’’ti iminā saṅgahitoti <a name="V0.0135"></a> tato aññānubandhāyaṃ ‘‘āṇattiyā’’tiādi vuttanti taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘āṇattiyā…pe… adhippāyo’’</span>ti vuttaṃ. Tattha āṇatto yadā āṇattabhāvena vihiṃsādikiriyaṃ sādheti, tadā āṇattiyā pāṇātipātādīsu aṅgabhāvo veditabbo. Sā panāṇatti pārivāsikabhāvena viññattirahitā nāma hotīti paravādino adhippāyo, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘ekasmiṃ divase’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Aviññattidussīlyantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Dasamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Dutiyo paṇṇāsako samatto.</p>
- <p class="subhead">11. Ekādasamavaggo</p>
- <p class="subhead">4. Ñāṇakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para614-615"></a><span class="paranum">614-615</span>. ‘‘Andhakā’’ti vuttā pubbaseliyaaparaseliyarājagirikasiddhatthikāpi yebhuyyena mahāsaṅghikā evāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘pubbe…pe… bhaveyyu’’</span>nti. Tattha <span class="bld">aññe</span>ti vacanaṃ dvinnaṃ kathānaṃ ujuvipaccanīkabhāvato. Purimakānañhi cakkhuviññāṇādisamaṅgī ‘‘ñāṇī’’ti vuccati, imesaṃ so eva ‘‘ñāṇī’’ti na vattabboti vutto. <span class="bld">Rāgavigamo</span> rāgassa samucchindanaṃ, tathā <span class="bld">aññāṇavigamo</span>. Yathā samucchinnāvijjo ‘‘ñāṇī’’ti, paṭipakkhato ‘‘aññāṇī’’ti, evaṃ asamucchinnāvijjo ‘‘aññāṇī’’ti, paṭipakkhato ‘‘ñāṇī’’ti vutto. <span class="bld">Aññāṇassa vigatattā so ‘‘ñāṇī’’ti vattabbataṃ</span> āpajjati, na pana satataṃ samitaṃ ñāṇassa pavattanatoti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Ñāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Iddhibalakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para621-624"></a><span class="paranum">621-624</span>. Yasmiṃ <a name="M0.0133"></a><a name="V0.0136"></a> āyukappe kammakkhayena maraṇaṃ hoti, taṃ sandhāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘kammassa vipākavasenā’’</span>ti, yasmiṃ pana āyukkhayena maraṇaṃ hoti, taṃ sandhāya <span class="bld">‘‘vassagaṇanāyā’’</span>ti. Tattha ‘‘na ca tāva kālaṃ karoti, yāva na taṃ pāpakammaṃ byantī hotī’’ti (ma. ni. 3.250; a. ni. 3.36) vacanato yebhuyyena niraye kammakkhayena maraṇaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘kammassa vipākavasena vāti nirayaṃva sandhāya vutta’’</span>nti. ‘‘Vassasataṃ vassasahassaṃ vassasatasahassānī’’tiādinā manussānaṃ devānañca āyuparicchedavacanato yebhuyyena tesaṃ āyukkhayena maraṇaṃ hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘vassagaṇanāya vāti manusse cātumahārājikādideve ca sandhāyā’’</span>ti. ‘‘Vutta’’nti ānetvā yojetabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Iddhibalakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Samādhikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para625-626"></a><span class="paranum">625-626</span>. <span class="bld">Samaṃ ṭhapanaṭṭhenā</span>ti samaṃ visamaṃ līnuddhaccādiṃ paṭibāhitvā, vikkhepameva vā viddhaṃsetvā ṭhapanaṭṭhena. ‘‘Cittasantati samādhī’’ti vadantena tassa cetasikabhāvo paṭikkhitto hotīti āha <span class="bld">‘‘cetasikantaraṃ atthīti aggahetvā’’</span>ti. Bhāvanāya āhitavisesāya ekaggatāya vijjamānavisesapaṭikkhepo <span class="bld">chalaṃ,</span> so panassa anāhitavisesāya ekaggatāya sāmaññenāti āha <span class="bld">‘‘sāmaññamattenā’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Samādhikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Dhammaṭṭhitatākathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para627"></a><span class="paranum">627</span>. <span class="bld">Avijjāya</span> <a name="V0.0137"></a> <span class="bld">yā ṭhitatā</span>ti avijjāya saṅkhārānaṃ anantarapaccayabhāve yā niyatatā dhammaniyāmatāsaṅkhātā, yā ṭhitasabhāvatā nipphannā<a name="M0.0134"></a>, na dhammamattatāṭṭhitatāya nipphannāya vasena, <span class="bld">anantarapaccayabhāvasaṅkhātā ṭhitatā</span> paccayatā <span class="bld">hotī</span>ti attho. <span class="bld">Aññamaññapaccayabhāvarahitassā</span>ti idaṃ sahajātanissayādipaccayānaṃ paṭikkhepapadaṃ daṭṭhabbaṃ, na aññamaññapaccayatāmattassa. <span class="bld">Sabbo tādiso</span>ti iminā samanantaraanantarūpanissayanatthivigatāsevanādikaṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Aññamaññapaccayatañcā</span>ti etthāpi vuttanayena attho veditabbo. Ettha pana paccayuppannassapi paccayabhāvato saṅkhārānampi vasena yojetabbaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘tassā ca itarā’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Dhammaṭṭhitatākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">10. Aniccatākathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para628"></a><span class="paranum">628</span>. Rūpādīnaṃ aniccatā rūpādike sati hoti, asati na hotīti iminā pariyāyena tassā tehi saha uppādanirodho vutto, uppādādīsu tīsu lakkhaṇesu aniccatāvohāro hotīti yathā tayo daṇḍe upādāya pavatto tidaṇḍavohāro tesu sabbesu hoti, evaṃ jātijarāmaraṇadhammo na nicco anicco, tassa jātiādipakatitā aniccatāsaddena vuccatīti uppādādīsu lakkhaṇesu aniccatāvohāro sambhavatīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘tīsu…pe… hotī’’</span>ti. <span class="bld">Vibhāgānuyuñjanavasenā</span>ti pabhedānuyuñjanavasena. Tattha yathā jarābhaṅgavasena aniccatā pākaṭā hoti, na tathā jātivasenāti pāḷiyaṃ jarāmaraṇavaseneva aniccatāvibhāgo dassitoti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Aniccatākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Ekādasamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">12. Dvādasamavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Saṃvarokammantikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para630-632"></a><span class="paranum">630-632</span>. Sabbassapi <a name="V0.0138"></a> manaso manodvārabhāvato <span class="bld">‘‘vipākadvāranti bhavaṅgamanaṃ vadatī’’</span>ti āha.</p>
- <p class="centered">Saṃvarokammantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Kammakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para633-635"></a><span class="paranum">633-635</span>. <span class="bld">Savipākāpi</span> <a name="M0.0135"></a> <span class="bld">dassitāyeva nāma hoti</span> vuttāvasiṭṭhā savipākāti atthasiddhattā.</p>
- <p class="centered">Kammakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Saḷāyatanakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para638-640"></a><span class="paranum">638-640</span>. Manāyatanekadesassa vipākassa atthitāya <span class="bld">‘‘avisesenā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Saḷāyatanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Sattakkhattuparamakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para641-645"></a><span class="paranum">641-645</span>. <span class="bld">Assā</span>ti imassa sattakkhattuparamassa. Tenāha <span class="bld">‘‘sattakkhattuparamabhāve ca niyāmaṃ <a name="V0.0139"></a> icchasī’’</span>ti. <span class="bld">Yena</span> ānantariyakammena. <span class="bld">Antarā</span>ti satta bhave anibbattetvā tesaṃ antareyeva. <span class="bld">Kecī</span>ti abhayagirivāsino. <span class="bld">Apare</span>ti padakārā. <span class="bld">Tassā</span>ti yo sattakkhattuparamoti vā, kolaṃkoloti vā, ekabījīti vā bhagavatā ñāṇena paricchinditvā byākato, tassa yathāvuttaparicchedā antarā uparimaggādhigamo natthi avitathadesanattā. Yathāparicchedameva tassa abhisamayo, svāyaṃ vibhāgo tesaṃyeva puggalānaṃ indriyaparopariyattena veditabbo bhavaniyāmena tādisassa kassaci abhāvato. Yasmā kassaci mudukānipi indriyāni paccayavisesena tikkhabhāvaṃ āpajjeyyuṃ, tasmā tādisaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘bhabboti vuccati, na so abhabbo nāmā’’</span>ti ca vuttaṃ. Yasmā pana bhagavā na tādisaṃ ‘‘sattakkhattuparamo’’tiādinā niyametvā byākaroti, tasmā āha <span class="bld">‘‘na pana antarā abhisametuṃ bhabbatā vuttā’’</span>ti. Ayañca nayo ekantena icchitabbo. Aññathā puggalassa saṅkaro siyāti dassento <span class="bld">‘‘yadi cā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="centered">Sattakkhattuparamakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Dvādasamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">13. Terasamavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Kappaṭṭhakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para654-657"></a><span class="paranum">654-657</span>. ‘‘Heṭṭhā <a name="M0.0136"></a> vuttādhippāyamevā’’ti idaṃ iddhibalakathāyaṃ yaṃ vuttaṃ ‘‘atītaṃ anāgatanti idaṃ avisesena kappaṃ tiṭṭheyyāti paṭiññātattā codetī’’tiādi, taṃ sandhāya vuttanti āha <span class="bld">‘‘heṭṭhāti iddhibalakathāya’’</span>nti. Tattha ‘‘dve kappe’’tiādiāyuparicchedātikkamasamatthatācodanāvasena āgatā, idha pana saṅghabhedako āyukappameva aṭṭhatvā yadi ekaṃ mahākappaṃ tiṭṭheyya, yathā ekaṃ, evaṃ anekepi kappe tiṭṭheyyāti codanā kātabbā.</p>
- <p class="centered">Kappaṭṭhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Niyatassaniyāmakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para663-664"></a><span class="paranum">663-664</span>. <span class="bld">Appattaniyāmāna</span>nti <a name="V0.0140"></a> ye anuppannamicchattasammattaniyatadhammā puggalā, tesaṃ dhamme. Ke pana te? Yathāvuttapuggalasantānapariyāpannā dhammā. Te hi bhūmittayapariyāpannatāya <span class="bld">‘‘tebhūmakā’’</span>ti vuttā. Ye pana pattaniyāmānaṃ santāne pavattā aniyatadhammā, na tesamettha saṅgaho kato. Na hi tehi samannāgamena aniyatatā atthi. Tenevāha <span class="bld">‘‘tehi samannāgatopi aniyatoyevā’’ti. Imaṃ vohāramatta</span>nti iminā niyāmo nāma koci dhammo natthi, upacitasambhāratāya abhisambujjhituṃ bhabbatāva tathā vuccatīti dasseti. Niyatoti vacanassa kāraṇabhāvena vuttoti yojanā. <span class="bld">Ubhayassapī</span>ti niyato niyāmaṃ okkamatīti vacanadvayassa.</p>
- <p class="centered">Niyatassaniyāmakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Asātarāgakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para674"></a><span class="paranum">674</span>. <span class="bld">Evaṃ pavattamāno</span>ti ‘‘aho vata me bhaveyyā’’ti evaṃ patthanākārena pavattamāno. <span class="bld">Aññathā</span>ti nandanādiākārena.</p>
- <p class="centered">Asātarāgakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Dhammataṇhāabyākatātikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para676-680"></a><span class="paranum">676-680</span>. <span class="bld">Gahetvā</span>ti <a name="M0.0137"></a> etena gahaṇamattameva taṃ, na pana sā tādisī atthīti dasseti. Na hi lokuttarārammaṇā abyākatā vā taṇhā atthīti. <span class="bld">Tīhi koṭṭhāsehī</span>ti kāmabhavavibhavataṇhākoṭṭhāsehi. Rūpataṇhādibhedā <span class="bld">chapi taṇhā</span>.</p>
- <p class="centered">Dhammataṇhāabyākatātikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Terasamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">14. Cuddasamavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Kusalākusalapaṭisandahanakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para686-690"></a><span class="paranum">686-690</span>. Anantarapaccayabhāvoyevettha <a name="V0.0141"></a> paṭisandhānaṃ ghaṭanañcāti āha <span class="bld">‘‘anantaraṃ uppādetī’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Kusalākusalapaṭisandahanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Saḷāyatanuppattikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para691-692"></a><span class="paranum">691-692</span>. <span class="bld">Keci vādino</span>ti kāpile sandhāyāha. Te hi abhibyattavādino vijjamānameva kāraṇe phalaṃ anabhibyattaṃ hutvā ṭhitaṃ pacchā abhibyattiṃ gacchatīti vadantā bījāvatthāya vijjamānāpi rukkhādīnaṃ na aṅkurādayo āvibhavanti, bījamattaṃ āvibhāvaṃ gacchatīti kathenti.</p>
- <p class="centered">Saḷāyatanuppattikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Anantarapaccayakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para693-697"></a><span class="paranum">693-697</span>. <span class="bld">Anantaruppattiṃ sallakkhento</span>ti cakkhuviññāṇānantaraṃ sotaviññāṇuppattiṃ maññamāno. <span class="bld">Sotaviññāṇa</span>nti vacaneneva tassa cakkhusannissayatā <a name="M0.0138"></a> rūpārammaṇatā ca paṭikkhittā, paṭiññātā ca sotasannissayatā saddārammaṇatā cāti āha <span class="bld">‘‘na so cakkhumhi saddārammaṇa’’</span>nti. Tattha <span class="bld">saddārammaṇa</span>nti ‘‘sotaviññāṇaṃ icchatī’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Tayidaṃ cakkhuviññāṇassa anantaraṃ sotaviññāṇaṃ uppajjatīti laddhiyā evaṃ ñāyatīti āha <span class="bld">‘‘anantarūpaladdhivasena āpannattā’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Anantarapaccayakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Ariyarūpakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para698-699"></a><span class="paranum">698-699</span>. <span class="bld">Sammāvācādī</span>ti <a name="V0.0142"></a> sammāvācākammantā. Tattha sammāvācā saddasabhāvā, itaro ca kāyaviññattisabhāvo, ubhayampi vā viññattīti adhippāyena rūpantissa laddhi.</p>
- <p class="centered">Ariyarūpakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Aññoanusayotikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para700-701"></a><span class="paranum">700-701</span>. <span class="bld">Tasmiṃ samaye</span>ti kusalābyākatacittakkhaṇe. <span class="bld">So hī</span>ti pacchimapāṭho.</p>
- <p class="centered">Aññoanusayotikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Pariyuṭṭhānaṃcittavippayuttantikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para702"></a><span class="paranum">702</span>. <span class="bld">Te</span>ti rāgādayo. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā vipassantassapi rāgādayo uppajjanti, tasmā.</p>
- <p class="centered">Pariyuṭṭhānaṃcittavippayuttantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Pariyāpannakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para703-705"></a><span class="paranum">703-705</span>. <span class="bld">Kilesavatthuokāsavasenā</span>ti <a name="M0.0139"></a> kilesakāmavatthukāmabhūmivasena. <span class="bld">Rūpadhātusahagatavasena anusetī</span>ti kāmarāgo yathā kāmavitakkasaṅkhātāya kāmadhātuyā saha paccayasamavāye <a name="V0.0143"></a> uppajjanāraho, tameva rūpadhātuyāpīti attho. Rāgādikāraṇalābhe uppattiarahatā hi anusayanaṃ.</p>
- <p class="centered">Pariyāpannakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Abyākatakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para706-608"></a><span class="paranum">706-608</span>. <span class="bld">Sabbathāpī</span>ti avipākabhāvenapi sassatādibhāvenapi.</p>
- <p class="centered">Abyākatakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Apariyāpannakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para709-710"></a><span class="paranum">709-710</span>. <span class="bld">Tasmā diṭṭhi lokiyapariyāpannā na hotīti atthaṃ vadanti,</span> evaṃ sati atippasaṅgo hoti vītadosādivohārabhāvatoti. Tato aññathā atthaṃ vadanto <span class="bld">‘‘rūpadiṭṭhiyā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">ādi</span>-saddena arūpadiṭṭhiādiṃ saṅgaṇhāti. Paravādiadhippāyavasena ayamatthavibhāvanāti āha <span class="bld">‘‘yadi ca pariyāpannā siyā’’</span>ti. <span class="bld">Tathā ca satī</span>ti diṭṭhiyā kāmadhātupariyāpannatte satīti attho. <span class="bld">Tasmā</span>ti ‘‘vītadiṭṭhiko’’ti evaṃ vohārābhāvato. <span class="bld">Na hi sā tassa avigatā diṭṭhi,</span> yato so vītadiṭṭhikoti na vuccati. <span class="bld">Yenā</span>ti kāmadiṭṭhibhāvena.</p>
- <p class="centered">Apariyāpannakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Cuddasamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">15. Pannarasamavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Paccayatākathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para711-717"></a><span class="paranum">711-717</span>. <span class="bld">Vavatthito</span>ti <a name="M0.0140"></a><a name="V0.0144"></a> asaṃkiṇṇo. Yo hi dhammo yena paccayabhāvena paccayo hoti, tassa tato aññenapi paccayabhāve sati paccayatā saṃkiṇṇā nāma bhaveyya. Viruddhāsambhavīnaṃ viya tabbidhurānaṃ paccayabhāvānaṃ sahabhāvaṃ paṭikkhipati.</p>
- <p class="centered">Paccayatākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Aññamaññapaccayakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para718-719"></a><span class="paranum">718-719</span>. <span class="bld">Sahajātāti vuttattā</span> na saṅkhārapaccayā ca avijjāti vuttattāti adhippāyo. Anantarādināpi hi saṅkhārā avijjāya paccayā hontiyeva. Aññamaññānantaraṃ avatvā avigatānantaraṃ sampayuttassa vacanaṃ <span class="bld">kamabhedo, atthiggahaṇeneva gahito</span> atthipaccayabhūtoyeva dhammo nissayapaccayo hotīti. <span class="bld">Asādhāraṇatāyā</span>ti padantarāsādhāraṇatāya. Tenāha <span class="bld">‘‘vakkhati hī’’</span>tiādi.</p>
- <p class="centered">Aññamaññapaccayakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Tatiyasaññāvedayitakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para732"></a><span class="paranum">732</span>. Yadipi sesaṃ nāma gahitato aññaṃ, tathāpi pakaraṇaparicchinnamevettha taṃ gayhatīti dassento <span class="bld">‘‘yesaṃ…pe… adhippāyo’’</span>ti vatvā puna anavasesameva saṅgaṇhanto <span class="bld">‘‘asaññasattānampi</span> <a name="V0.0145"></a> <span class="bld">cā’’</span>tiādimāha. Tattha sabbasatte sandhāyāti adhippāyoti yojanā. Pāṇisamphassāpi kamantītiādikaṃ sarīrapakatīti sambandho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para733-734"></a><span class="paranum">733-734</span>. Pañcahi viññāṇehi na cavati, na upapajjatīti vādaṃ paravādī nānujānātīti āha <span class="bld">‘‘sutta…pe… vattabba’’</span>nti.</p>
- <p class="centered">Tatiyasaññāvedayitakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">10. Asaññasattupikākathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para735"></a><span class="paranum">735</span>. Yathā <a name="M0.0141"></a> vitakkavicārapītisukhavirāgavasena pavattā samāpatti vitakkādirahitā hoti, evaṃ saññāvirāgavasena pavattāpi saññārahitāva siyāti tassa laddhīti dassento āha <span class="bld">‘‘sāpi asaññitā…pe… dassetī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para736"></a><span class="paranum">736</span>. Yadi catutthajjhānasamāpatti kathaṃ asaññasamāpattīti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘saññāvirāgavasena samāpannattā asaññitā, na saññāya abhāvato’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Asaññasattupikākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">11. Kammūpacayakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para738-739"></a><span class="paranum">738-739</span>. ‘‘Kammūpacayo kammena sahajāto’’ti puṭṭho sampayuttasahajātataṃ sandhāya paṭikkhipati, vippayuttasahajātataṃ sandhāya paṭijānātīti. Vippayuttassapi hi atthi sahajātatā cittasamuṭṭhānarūpassa viyāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para741"></a><span class="paranum">741</span>. <span class="bld">Tiṇṇa</span>nti <a name="V0.0146"></a> kammakammūpacayakammavipākānaṃ.</p>
- <p class="centered">Kammūpacayakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Pannarasamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Tatiyo paṇṇāsako samatto.</p>
- <p class="subhead">16. Soḷasamavaggo</p>
- <p class="subhead">3. Sukhānuppadānakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para747-748"></a><span class="paranum">747-748</span>. <span class="bld">Na tassā</span>ti yassa taṃ anuppadissati, na tassa. Yo hi anuppadeti, yassa ca anuppadeti, tadubhayavinimuttā idha pareti adhippetā.</p>
- <p class="centered">Sukhānuppadānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Adhigayhamanasikārakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para749-753"></a><span class="paranum">749-753</span>. <span class="bld">Taṃcittatāyā</span>ti <a name="M0.0142"></a> ettha manasikaronto yadi sabbasaṅkhāre ekato manasi karoti, yena cittena manasi karoti, sabbasaṅkhārantogadhattā tasmiṃyeva khaṇe taṃ cittaṃ manasi kātabbaṃ etassāti taṃcittatā nāma doso āpajjatīti dassento āha <span class="bld">‘‘tadeva ārammaṇabhūta’’</span>ntiādi. Etena tasseva tena manasikaraṇāsambhavamāha, <span class="bld">taṃ vā</span>tiādinā pana sasaṃvedanāvādāpattinti ayametesaṃ viseso.</p>
- <p class="centered">Adhigayhamanasikārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Soḷasamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">17. Sattarasamavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Atthiarahatopuññūpacayakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para776-779"></a><span class="paranum">776-779</span>. <span class="bld">Kiriyacittaṃ</span> <a name="V0.0147"></a> <span class="bld">abyākataṃ anādiyitvā</span>ti ‘‘kiriyacittaṃ abyākata’’nti aggahetvā, dānādipavattanena dānamayādipuññattena ca gahetvāti attho.</p>
- <p class="centered">Atthiarahatopuññūpacayakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Natthiarahatoakālamaccūtikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para780"></a><span class="paranum">780</span>. <span class="bld">Aladdhavipākavārāna</span>nti vipākadānaṃ pati aladdhokāsānaṃ. <span class="bld">Byantībhāva</span>nti vigatantataṃ, vigamaṃ avipākanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para781"></a><span class="paranum">781</span>. <span class="bld">Tato para</span>nti byatirekena atthasiddhi, na kevalena anvayenāti āha <span class="bld">‘‘tāva na kamati, tato paraṃ kamatīti laddhiyā paṭikkhipatī’’</span>ti. Tattha <span class="bld">tato para</span>nti pubbe katassa kammassa parikkhayagamanato paraṃ. <span class="bld">Natthi pāṇātipāto</span> pāṇātipātalakkhaṇābhāvatoti adhippāyo. Tameva lakkhaṇābhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘pāṇopāṇasaññitā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">na tenā</span>ti yo parena upakkamo kato<a name="M0.0143"></a>, tena upakkamena na mato, dhammatāmaraṇeneva matoti <span class="bld">dubbiññeyyaṃ</span> avisesavidūhi, dubbiññeyyaṃ vā hotu suviññeyyaṃ vā, aṅgapāripūriyāva pāṇātipāto.</p>
- <p class="centered">Natthiarahatoakālamaccūtikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Sabbamidaṃkammatotikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para784"></a><span class="paranum">784</span>. <span class="bld">Abījato</span>ti <a name="V0.0148"></a> sabbena sabbaṃ abījato aññabījato ca. <span class="bld">Ta</span>nti deyyadhammaṃ, gilānapaccayanti attho.</p>
- <p class="centered">Sabbamidaṃkammatotikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Indriyabaddhakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para788"></a><span class="paranum">788</span>. <span class="bld">Vināpi aniccaṭṭhenā</span>ti aniccaṭṭhaṃ ṭhapetvāpi aṭṭhapetvāpīti attho, na aniccaṭṭhavirahenāti. Na hi aniccaṭṭhavirahitaṃ anindriyabaddhaṃ atthi.</p>
- <p class="centered">Indriyabaddhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Navattabbaṃsaṅghodakkhiṇaṃvisodhetītikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para793-794"></a><span class="paranum">793-794</span>. <span class="bld">Appaṭiggahaṇato</span>ti paṭiggāhakattābhāvato.</p>
- <p class="centered">Navattabbaṃsaṅghodakkhiṇaṃvisodhetītikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">11. Dakkhiṇāvisuddhikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para800-801"></a><span class="paranum">800-801</span>. <span class="bld">Paṭiggāhakanirapekkhā</span>ti paṭiggāhakassa guṇavisesanirapekkhā, tassa dakkhiṇeyyabhāvena vināti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘paṭiggāhakena</span> <a name="M0.0144"></a> <span class="bld">paccayabhūtena vinā’’</span>ti. <span class="bld">Saccameta</span>nti <a name="V0.0149"></a> laddhikittanena vuttabhāvameva paṭijānāti. Paṭiggāhakassa <span class="bld">vipākanibbattanaṃ</span> dānacetanāya mahāphalatā. Paccayabhāvoyeva hi tassa, na tassā kāraṇattaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘dānacetanānibbattanena yadi bhaveyyā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="centered">Dakkhiṇāvisuddhikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Sattarasamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">18. Aṭṭhārasamavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Manussalokakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para802-803"></a><span class="paranum">802-803</span>. <span class="bld">Gahaṇa</span>nti micchāgahaṇaṃ.</p>
- <p class="centered">Manussalokakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Dhammadesanākathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para804-806"></a><span class="paranum">804-806</span>. <span class="bld">Tassa ca</span> nimmitabuddhassa desanaṃ sampaṭicchitvā āyasmatā ānandena sayameva ca desito.</p>
- <p class="centered">Dhammadesanākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Jhānasaṅkantikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para813-816"></a><span class="paranum">813-816</span>. Vitakkavicāresu virattacittatā tattha ādīnavamanasikāro, tadākāro ca dutiyajjhānūpacāroti āha <span class="bld">‘‘vitakkavicārā ādīnavato manasi kātabbā, tato dutiyajjhānena bhavitabba’’</span>nti.</p>
- <p class="centered">Jhānasaṅkantikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Jhānantarikakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para817-819"></a><span class="paranum">817-819</span>. Na <a name="M0.0145"></a><a name="V0.0150"></a> paṭhamajjhānaṃ vitakkābhāvato, nāpi dutiyajjhānaṃ vicārasabbhāvatoti jhānametaṃ na hotīti dassento āha <span class="bld">‘‘paṭhamajjhānādīsu aññatarabhāvābhāvato na jhāna’’</span>nti.</p>
- <p class="centered">Jhānantarikakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Cakkhunārūpaṃpassatītikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para826-827"></a><span class="paranum">826-827</span>. ‘‘Cakkhunā rūpaṃ disvā’’ti iminā cakkhuviññāṇena paṭijānanassa aggahaṇe aruciṃ sūcento āha <span class="bld">‘‘manoviññāṇapaṭijānanaṃ kira sandhāyā’’</span>ti. Tenevāha <span class="bld">‘‘manoviññāṇapaṭijānanaṃ panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Tasmā</span>ti manoviññāṇapaṭijānanasseva adhippetattāti attho. <span class="bld">Evaṃ sante</span>ti yadi rūpena rūpaṃ paṭivijānāti, rūpaṃ paṭivijānantampi manoviññāṇaṃ rūpavijānanaṃ hoti, na rūpadassananti āha <span class="bld">‘‘manoviññāṇapaṭijānanaṃ pana rūpadassanaṃ kathaṃ hotī’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Cakkhunārūpaṃpassatītikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Aṭṭhārasamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">19. Ekūnavīsatimavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Kilesapajahanakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para828-831"></a><span class="paranum">828-831</span>. <span class="bld">Te panā</span>ti ye ariyamaggena pahīnā kilesā, te pana. Kāmañcettha maggena pahātabbakilesā maggabhāvanāya asati uppajjanārahā khaṇattayaṃ na āgatāti ca anāgatā nāma <a name="V0.0151"></a> siyuṃ, yasmā pana te na uppajjissanti, tasmā tathā na vuccantīti daṭṭhabbaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘nāpi bhavissantī’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Kilesapajahanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Suññatakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para832"></a><span class="paranum">832</span>. Yena <a name="M0.0146"></a> avasavattanaṭṭhena paraparikappito natthi etesaṃ attano visayanti anattāti vuccanti sabhāvadhammā, svāyaṃ anattatāti āha <span class="bld">‘‘avasavattanākāro anattatā’’</span>ti. Sā panāyaṃ yasmā atthato asārakatāva hoti, tasmā tadekadesena taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘atthato jarāmaraṇamevā’’</span>ti āha. Evaṃ sati lakkhaṇasaṅkaro siyā, tesaṃ panidaṃ adhippāyakittananti daṭṭhabbaṃ. Arūpadhammānaṃ avasavattanākāratāya eva hi anattalakkhaṇassa saṅkhārakkhandhapariyāpannatā.</p>
- <p class="centered">Suññatakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Sāmaññaphalakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para835-836"></a><span class="paranum">835-836</span>. <span class="bld">Pattidhamma</span>nti heṭṭhā vuttaṃ samannāgamamāha.</p>
- <p class="centered">Sāmaññaphalakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Tathatākathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para841-843"></a><span class="paranum">841-843</span>. <span class="bld">Rūpādīnaṃ sabhāvatā</span>ti etena rūpādayo eva sabhāvatāti imamatthaṃ paṭikkhipati<a name="V0.0152"></a>. Yato taṃ paravādī rūpādīsu apariyāpannaṃ icchati. Tenāha <span class="bld">‘‘bhāvaṃ hesa tathatāti vadati, na bhāvayoga’’</span>nti. Tattha <span class="bld">bhāva</span>nti dhammamattaṃ, pakatīti attho ‘‘jātidhamma’’ntiādīsu viya. Rūpādīnañhi ruppanādipakati tathā asaṅkhatāti ca paravādino laddhi. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘na bhāvayoga’’</span>nti. Yena hi bhāvo sabhāvadhammo yujjati, ekībhāvameva gacchati, taṃ ruppanādilakkhaṇaṃ bhāvayogo. Taṃ pana rūpādito anaññaṃ, tato eva saṅkhataṃ, aviparītaṭṭhena pana ‘‘tatha’’nti vuccati.</p>
- <p class="centered">Tathatākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Kusalakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para844-846"></a><span class="paranum">844-846</span>. Anavajjabhāvamatteneva <a name="M0.0147"></a> kusalanti yojanā. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā avajjarahitaṃ anavajjaṃ, anavajjabhāvamatteneva ca kusalaṃ, tasmā nibbānaṃ kusalanti.</p>
- <p class="centered">Kusalakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Accantaniyāmakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para847"></a><span class="paranum">847</span>. Yaṃ ‘‘ekavāraṃ nimuggo tathā nimuggova hoti, etassa puna bhavato vuṭṭhānaṃ nāma natthī’’ti aṭṭhakathāyaṃ āgataṃ, so pana ācariyavādo, na aṭṭhakathānayoti dassento <span class="bld">‘‘tāya jātiyā…pe… maññamāno’’</span>ti āha. Tattha <span class="bld">tāya jātiyā</span>ti yassaṃ jātiyaṃ puggalo kammāvaraṇādiāvaraṇehi samannāgato hoti, tāya jātiyā. <span class="bld">Saṃsārakhāṇukabhāvo</span> vassabhaññādīnaṃ viya makkhaliādīnaṃ viya ca daṭṭhabbo. So ca ahetukādimicchādassanassa phalabhāveneva veditabbo, na accantaniyāmassa nāma kassaci atthibhāvato. Yathā hi vimuccantassa koci niyāmo nāma natthi ṭhapetvā maggena bhavaparicchedaṃ, evaṃ avimuccantassapi koci saṃsāraniyāmo nāma <a name="V0.0153"></a> natthi. Tādisassa pana micchādassanassa balavabhāve aparimitakappaparicchede cirataraṃ saṃsārappabandho hoti, apāyūpapatti ca yattha saṃsārakhāṇusamaññā.</p>
- <p class="bodytext">Yaṃ paneke vadanti ‘‘attheva accantaṃ saṃsaritā anantattā sattanikāyassā’’ti, tampi apuññabahulaṃ sattasantānaṃ sandhāya vuttaṃ siyā. Na hi mātughātakādīnaṃ tenattabhāvena sammattaniyāmokkamanantarāyabhūto micchattaniyāmo viya sattānaṃ vimuttantarāyakaro saṃsāraniyāmo nāma natthi. Yāva pana na maggaphalassa upanissayo upalabbhati, tāva saṃsāro aparicchinno. Yadā ca so upaladdho, tadā so paricchinno evāti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Yathā niyatasammādassanaṃ, evaṃ niyatamicchādassanenapi savisaye ekaṃsagāhavasena ukkaṃsagatena bhavitabbanti tena samannāgatassa puggalassa sati accantaniyāme kathaṃ tasmiṃ abhinivesavisaye anekaṃsagāho uppajjeyya, abhinivesantaraṃ vā viruddhaṃ yadi uppajjeyya, accantaniyāmo eva na <a name="M0.0148"></a> siyāti pāḷiyaṃ vicikicchuppattiniyāmantaruppatticodanā katā. Na hi vicikicchā viya sammattaniyatapuggalānaṃ yathākkamaṃ micchattasammattaniyatapuggalānaṃ sammattamicchattaniyatā dhammā kadācipi uppajjanti, aviruddhaṃ pana niyāmantarameva hotīti ānantarikantaraṃ viya micchādassanantaraṃ samānajātikaṃ na nivattetīti viruddhaṃyeva dassetuṃ pāḷiyaṃ vicikicchā viya sassatucchedadiṭṭhiyo eva uddhaṭā. Evamettha vicikicchuppattiniyāmantaruppattīnaṃ niyāmantaruppattinivattakabhāvo veditabbo, accantaniyāmo ca nivattissatīti ca viruddhametanti pana <span class="bld">‘‘vicāretvāva gahetabbā’’</span>ti vuttaṃ siyā.</p>
- <p class="centered">Accantaniyāmakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Indriyakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para853-856"></a><span class="paranum">853-856</span>. Yathā lokuttarā saddhādayo eva saddhindriyādīni, evaṃ lokiyāpi. Kasmā<a name="V0.0154"></a>? Tatthāpi adhimokkhalakkhaṇādinā indaṭṭhasabbhāvato. Saddheyyādivatthūsu saddahanādimattameva hi tanti imamatthaṃ dassento āha <span class="bld">‘‘lokuttarānaṃ…pe… daṭṭhabbo’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Indriyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Ekūnavīsatimavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">20. Vīsatimavaggo</p>
- <p class="subhead">2. Ñāṇakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para863-865"></a><span class="paranum">863-865</span>. Kāmaṃ pubbabhāgepi attheva dukkhapariññā, atthasādhikā pana sā maggakkhaṇikā evāti ukkaṃsagataṃ dukkhapariññaṃ sandhāya avadhārento āha <span class="bld">‘‘dukkhaṃ…pe… maggañāṇameva dīpetī’’</span>ti. Taṃ pana avadhāraṇaṃ na ñāṇantaranivattanaṃ, atha kho ñāṇantarassa yathādhigatakiccanivattanaṃ daṭṭhabbaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘na tasseva ñāṇabhāva’’</span>ntiādi.</p>
- <p class="centered">Ñāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Nirayapālakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para866-868"></a><span class="paranum">866-868</span>. Nerayike <a name="M0.0149"></a> niraye pālenti, tato niggantuṃ appadānavasena rakkhantīti <span class="bld">nirayapālā</span>. Nirayapālatāya vā nerayikānaṃ narakadukkhena pariyonaddhāya alaṃ samatthāti <span class="bld">nirayapālā</span>. Kiṃ panete nirayapālā nerayikā, udāhu anerayikāti. Kiñcettha – yadi tāva nerayikā, nirayasaṃvattaniyena kammena nibbattāti sayampi nirayadukkhaṃ paccanubhaveyyuṃ, tathā sati aññesaṃ nerayikānaṃ yātanāya asamatthā siyuṃ, ‘‘ime nerayikā, ime nirayapālā’’ti vavatthānañca na siyā. Ye ca ye yātenti, tehi samānarūpabalappamāṇehi itaresaṃ bhayasantāsā na <a name="V0.0155"></a> siyuṃ. Atha anerayikā, tesaṃ tattha kathaṃ sambhavoti? Vuccate – anerayikā nirayapālā anirayagatisaṃvattaniyakammanibbattā. Nirayūpapattisaṃvattaniyakammato hi aññeneva kammunā te nibbattanti rakkhasajātikattā. Tathā hi vadanti –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Kodhanā kurūrakammantā, pāpābhirucino tathā;</p>
- <p class="gathalast">Dukkhitesu ca nandanti, jāyanti yamarakkhasā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha yadeke vadanti ‘‘yātanādukkhassa appaṭisaṃvedanato, aññathā puna aññamaññaṃ yāteyyu’’nti ca evamādi, tayidaṃ ākāsaromaṭṭhanaṃ nirayapālānaṃ nerayikabhāvasseva abhāvato. Ye pana vadeyyuṃ – yadipi anerayikā nirayapālā, ayomayāya pana ādittāya sampajjalitāya sajotibhūtāya nirayabhūmiyā parivattamānā kathaṃ nāma dukkhaṃ nānubhavantīti? Kammānubhāvato. Yathā hi iddhimanto cetovasippattā mahāmoggallānādayo nerayike anukampantā iddhibalena nirayabhūmiṃ upagatā tattha dāhadukkhena na bādhīyanti, evaṃ sampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Taṃ iddhivisayassa acinteyyabhāvatoti ce? Idampi taṃsamānaṃ kammavipākassa acinteyyabhāvato. Tathārūpena hi kammunā te nibbattā yathā nirayadukkhena abādhitā eva hutvā nerayike yātenti, na cettakena bāhiravisayābhāvo vijjati iṭṭhāniṭṭhatāya paccekaṃ dvārapurisesu vibhattasabhāvattā. Tathā hi ekaccassa dvārassa purisassa iṭṭhaṃ <a name="M0.0150"></a> ekaccassa aniṭṭhaṃ, ekaccassa ca aniṭṭhaṃ ekaccassa iṭṭhaṃ hoti. Evañca katvā yadeke vadanti ‘‘natthi kammavasena tejasā parūpatāpana’’ntiādi, tadapāhataṃ hoti. Yaṃ pana vadanti ‘‘anerayikānaṃ tesaṃ kathaṃ tattha sambhavo’’ti nerayikānaṃ yātakabhāvato. Nerayikasattayātanāyoggañhi attabhāvaṃ nibbattentaṃ kammaṃ tādisanikantivināmitaṃ nirayaṭṭhāneyeva nibbatteti. Te ca nerayikehi adhikatarabalārohapariṇāhā ativiya bhayānakasantāsakurūratarapayogā ca honti. Eteneva tattha kākasunakhādīnampi nibbatti saṃvaṇṇitāti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Kathamaññagatikehi aññagatikabādhananti ca na vattabbaṃ aññatthāpi tathā dassanato. Yaṃ paneke vadanti ‘‘asattasabhāvā nirayapālā nirayasunakhādayo cā’’ti, taṃ tesaṃ matimattaṃ aññattha <a name="V0.0156"></a> tathā adassanato. Na hi kāci atthi tādisī dhammappavatti, yā asattasabhāvā, sampatisattehi appayojitā ca atthakiccaṃ sādhentī diṭṭhapubbā. Petānaṃ pānīyanivārakānaṃ daṇḍādihatthapurisānampi asattabhāve visesakāraṇaṃ natthi. Supinūpaghātopi atthakiccasamatthatāya appamāṇaṃ dassanādimattenapi tadatthasiddhito. Tathā hi supine āhārūpabhogādinā na atthasiddhi atthi, nimmānarūpaṃ panettha laddhaparihāraṃ iddhivisayassa acinteyyabhāvato. Idhāpi kammavipākassa acinteyyabhāvatoti ce? Taṃ na, asiddhattā. Nerayikānaṃ kammavipāko nirayapālāti asiddhametaṃ, vuttanayena pana nesaṃ sattabhāvo eva siddho. Sakkā hi vattuṃ sattasaṅkhātā nirayapālasaññitā dhammappavatti sābhisandhikā parūpaghāti atthakiccasabbhāvato ojāhārādirakkhasasantati viyāti. Abhisandhipubbakatā cettha na sakkā paṭikkhipituṃ tathā tathā abhisandhiyā yātanato, tato eva na saṅghāṭapabbatādīhi anekantikatā. Ye pana vadanti ‘‘bhūtavisesā eva te vaṇṇasaṇṭhānādivisesavanto bheravākārā narakapālāti samaññaṃ labhantī’’ti, tadasiddhaṃ. Ujukameva pāḷiyaṃ ‘‘atthi niraye nirayapālā’’ti vādassa patiṭṭhāpitattā.</p>
- <p class="bodytext">Apica yathā ariyavinaye narakapālānaṃ bhūtamattatā asiddhā, tathā paññattimattavādinopi tesaṃ bhūtamattatā asiddhāva. Na hi tassa bhūtāni nāma santi. Yadi paramatthaṃ gahetvā voharati, atha kasmā vedanādike <a name="M0.0151"></a> eva paṭikkhipatīti? Tiṭṭhatesā anavaṭṭhitatakkānaṃ appahīnasammohavipallāsānaṃ vādavīmaṃsā, evaṃ attheva nirayapālāti niṭṭhamettha gantabbaṃ. Sati ca nesaṃ sabbhāve, asatipi bāhire visaye narake viya desādiniyamo hotīti vādo na sijjhati evāti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Nirayapālakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Tiracchānakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para869-871"></a><span class="paranum">869-871</span>. <span class="bld">Tassā</span>ti erāvaṇanāmakassa devaputtassa. Tahiṃ kīḷanakāle hatthivaṇṇena vikubbanaṃ <a name="V0.0157"></a> sandhāya <span class="bld">‘‘hatthināgassā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Dibbayānassā</span>ti etthāpi eseva nayo. Na hi ekantasukhappaccayaṭṭhāne sagge dukkhādhiṭṭhānassa akusalakammasamuṭṭhānassa attabhāvassa sambhavo yutto. Tenāha <span class="bld">‘‘na tiracchānagatassā’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Tiracchānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Ñāṇakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para876-877"></a><span class="paranum">876-877</span>. ‘‘Dvādasavatthukaṃ ñāṇaṃ lokuttara’’nti ettha dvādasavatthukassa ñāṇassa lokuttaratā patiṭṭhāpīyatīti dassento paṭhamavikappaṃ vatvā puna lokuttarañāṇassa dvādasavatthukatā patiṭṭhāpīyatīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘taṃ vā…pe… attho’’</span>ti āha. <span class="bld">Pariññeyya</span>nti ettha <span class="bld">iti</span>-saddo ādiattho, pakārattho vā. Tena ‘‘pahātabba’’nti evamādiṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Pariññāta</span>nti etthāpi eseva nayo. ‘‘Pariññeyyaṃ pariññāta’’ntiādinā parijānanādikiriyāya nibbattetabbatā nibbattitatā ca dassitā, na nibbattiyamānatāti. Yena pana sā hoti, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘saccañāṇaṃ panā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">saccañāṇa</span>nti dukkhādisaccasabhāvāvabodhakaṃ ñāṇaṃ, yaṃ sandhāya ‘‘idaṃ dukkha’’ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Maggakkhaṇepī</span>ti <span class="bld">api</span>-saddena tato <a name="M0.0152"></a> pubbāparabhāgepīti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Parijānanādikiccasādhanavasena hoti</span> asammohato visayato cāti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Ñāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Vīsatimavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Catuttho paṇṇāsako samatto.</p>
- <p class="subhead">21. Ekavīsatimavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Sāsanakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para878"></a><span class="paranum">878</span>. <span class="bld">Samudāyā</span>ti <a name="V0.0158"></a> ‘‘sāsanaṃ navaṃ kata’’ntiādinā pucchāvasena pavattā vacanasamudāyā. <span class="bld">Ekadesāna</span>nti tadavayavānaṃ. ‘‘Tīsupi pucchāsū’’ti evaṃ <span class="bld">adhikaraṇabhāvena vuttā</span>.</p>
- <p class="centered">Sāsanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Iddhikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para883-884"></a><span class="paranum">883-884</span>. <span class="bld">Adhippāyavasenā</span>ti tathā tathā adhimuccanādhippāyavasena.</p>
- <p class="centered">Iddhikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Dhammakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para887-888"></a><span class="paranum">887-888</span>. Rūpasabhāvo rūpaṭṭhoti āha <span class="bld">‘‘rūpaṭṭho nāma koci rūpato añño natthī’’</span>ti. Yaṃ pana yato aññaṃ, na taṃ taṃsabhāvanti āha <span class="bld">‘‘rūpaṭṭhato aññaṃ rūpañca na hotī’’</span>ti, rūpameva na hotīti attho. Etena byatirekato tamatthaṃ sādheti. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā rūpato añño rūpaṭṭho natthi, rūpaṭṭhato ca aññaṃ rūpaṃ, tasmā <span class="bld">rūpaṃ rūpameva</span> rūpasabhāvamevāti <a name="M0.0153"></a> <span class="bld">eva</span>-kārena nivattitaṃ dasseti <span class="bld">‘‘na vedanādisabhāva’’</span>nti. <span class="bld">Adhippāyenā</span>ti rūparūpaṭṭhānaṃ anaññattādhippāyena. <span class="bld">Aññathā</span>ti tesaṃ aññatte rūpaṭṭhena niyamena rūpaṃ niyatanti vattabbanti yojanā. <span class="bld">Dassitoyeva hoti</span> atthato āpannattā. Na hi abhinne vatthusmiṃ pariyāyantarabhedaṃ karoti. <span class="bld">Aññatta</span>nti rūpasabhāvānaṃ rūparūpaṭṭhānañca. Sasāminiddesasiddhābhedā ‘‘silāputtakassa sarīra’’nti <a name="V0.0159"></a> viya, kappanāmattato cāyaṃ bhedo, na paramatthatoti āha <span class="bld">‘‘gahetvā viya pavatto’’</span>ti. <span class="bld">Vedanādīhi nānattamevā</span>ti vedanādīhi aññattameva. <span class="bld">So sabhāvo</span>ti so rūpasabhāvo. <span class="bld">Nānattasaññāpanattha</span>nti rūpassa sabhāvo, na vedanādīnanti evaṃ bhedassa ñāpanatthaṃ. <span class="bld">Tañca vacana</span>nti ‘‘rūpaṃ rūpaṭṭhena na niyata’’nti vacanaṃ. <span class="bld">Vuttappakārenā</span>ti ‘‘rūpaṭṭhato aññassa rūpassa abhāvā’’tiādinā vuttākārena. Yadi sadosaṃ, atha kasmā paṭijānātīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vuttameva kāraṇa</span>nti ‘‘rūpaṃ rūpameva, na vedanādisabhāva’’nti evaṃ vuttameva yuttiṃ. <span class="bld">Parena codita</span>nti ‘‘na vattabbaṃ rūpaṃ rūpaṭṭhena niyata’’ntiādinā paravādino codanaṃ sandhāyāha. <span class="bld">Tameva kāraṇaṃ dassetvā</span>ti tameva yathāvuttaṃ yuttiṃ ‘‘ettha hī’’tiādinā dassetvā. <span class="bld">Codanaṃ nivattetī</span>ti ‘‘atha kasmā paṭijānātī’’ti vuttaṃ codanaṃ nivatteti. Yamatthaṃ sandhāya ‘‘ito aññathā’’ti vuttaṃ, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘rūpādī’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Dhammakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Ekavīsatimavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">22. Bāvīsatimavaggo</p>
- <p class="subhead">2. Kusalacittakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para894-895"></a><span class="paranum">894-895</span>. <span class="bld">Purimajavanakkhaṇe</span>ti parinibbānacittato anantarātītapurimajavanavārakkhaṇe.</p>
- <p class="centered">Kusalacittakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Āneñjakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para896"></a><span class="paranum">896</span>. Hetusarūpārammaṇasampayuttadhammārammaṇādito <a name="M0.0154"></a><a name="V0.0160"></a> bhavaṅgasadisattā <span class="bld">cuticittaṃ ‘‘bhavaṅgacitta’’nti āha</span>.</p>
- <p class="centered">Āneñjakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5-7. Tissopikathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para898-900"></a><span class="paranum">898-900</span>. Arahattappattipi gabbheyeva atthīti maññati. Sattavassikā hi sopākasāmaṇerādayo arahattaṃ pattā. Sattavassikopi gabbho atthīti paravādino adhippāyo. Ākāsena gacchanto viya supinaṃ <span class="bld">ākāsasupinaṃ</span>. Taṃ abhiññānibbattaṃ maññatīti nidassanaṃ katvā dassento āha <span class="bld">‘‘ākāsagamanādiabhiññā viyā’’</span>ti. Heṭṭhimānaṃ catunnaṃ vā maggānaṃ adhigamena dhammābhisamayo aggaphalādhigamena arahattappatti ca supine atthīti maññatīti yojanā.</p>
- <p class="centered">Tissopikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Āsevanapaccayakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para903-905"></a><span class="paranum">903-905</span>. <span class="bld">Bījaṃ catumadhurabhāvaṃ na gaṇhātī</span>ti idaṃ sakasamayavasena vuttaṃ, parasamaye pana rūpadhammāpi arūpadhammehi samānakkhaṇā eva icchitā. Tenevāha <span class="bld">‘‘sabbe dhammā khaṇikā’’</span>ti. Khaṇikattepi vā acetanesupi anindriyabaddharūpesu bhāvanāviseso labbhati, kimaṅgaṃ pana sacetanesūti dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā bījaṃ catumadhurabhāvaṃ na gaṇhātī’’</span>ti nidassananti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Āsevento nāma koci dhammo natthi</span> ittaratāya anavaṭṭhānatoti adhippāyo. Ittarakhaṇatāya eva pana āsevanaṃ labbhati. Kusalādibhāvena hi attasadisassa payogena karaṇīyassa <a name="V0.0161"></a> punappunaṃ karaṇappavattanaṃ attasadisatāpādanaṃ vāsanaṃ vā āsevanaṃ pure paricitagantho viya pacchimassāti.</p>
- <p class="centered">Āsevanapaccayakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">10. Khaṇikakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para906-907"></a><span class="paranum">906-907</span>. <span class="bld">Pathaviyādirūpesū</span>ti <a name="M0.0155"></a> anekakalāpasamudāyabhūtesu sasambhārapathavīādirūpesu. Tattha hi kesuci purimuppannesu ṭhitesu kesañci tadaññesaṃ uppādo, tato purimantaruppannānaṃ kesañci nirodho hoti ekekakalāparūpesu samānuppādanirodhattā tesaṃ. <span class="bld">Evaṃ patiṭṭhāna</span>nti evaṃ vuttappakārena asamānuppādanirodhena pabandhena patiṭṭhānapavattīti attho. Sā panāyaṃ yathāvuttā pavatti kasmā rūpasantatiyā evāti āha <span class="bld">‘‘na hi rūpāna’’</span>ntiādi. Tassattho – yadi sabbe saṅkhatadhammā samānakkhaṇā, tathā sati arūpasantatiyā viya rūpasantatiyāpi anantarādipaccayena vidhinā pavatti siyā, na cetaṃ atthi. Yadi siyā, cittakkhaṇe cittakkhaṇe pathavīādīnaṃ uppādanirodhehi bhavitabbanti.</p>
- <p class="centered">Khaṇikakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Bāvīsatimavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">23. Tevīsatimavaggo</p>
- <p class="subhead">1. Ekādhippāyakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para908"></a><span class="paranum">908</span>. <span class="bld">Eka</span>-saddo aññatthopi hoti ‘‘ittheke abhivadantī’’tiādīsu viya, aññattañcettha <a name="V0.0162"></a> rāgādhippāyato veditabbaṃ, puthujjanassa pana sachandarāgaparibhogabhāvato āha <span class="bld">‘‘rāgādhippāyato aññādhippāyovāti vuttaṃ hotī’’</span>ti. Ko pana so aññādhippāyoti? Karuṇādhippāyo. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘karuṇādhippāyena ekādhippāyo’’</span>ti. Ayañca nayo itthiyā jīvitarakkhaṇatthaṃ kāruññena manorathaṃ pūrentassa bodhisattassa saṃvaravināso na hotīti evaṃvādinaṃ paravādiṃ sandhāya vutto, paṇidhānādhippāyavādinaṃ pana sandhāya <span class="bld">‘‘eko adhippāyoti etthā’’</span>tiādi vuttaṃ. Puttamukhadassanādhippāyopi ettheva saṅgahaṃ gatoti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Ekatobhāve</span>ti sahabhāve.</p>
- <p class="centered">Ekādhippāyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3-7. Issariyakāmakārikākathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para910-914"></a><span class="paranum">910-914</span>. <span class="bld">Issariyenā</span>ti <a name="M0.0156"></a> cittissariyena, na cetovasibhāvenāti attho. <span class="bld">Kāmakārikaṃ</span> yathicchitanipphādanaṃ. <span class="bld">Issariyakāmakārikāhetū</span>ti issariyakāmakāribhāvanimittaṃ, tassa nibbattanatthanti attho. <span class="bld">Micchādiṭṭhiyā karīyatī</span>ti micchābhiniveseneva yā kāci dukkarakārikā karīyatīti attho.</p>
- <p class="centered">Issariyakāmakārikākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Patirūpakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para915-916"></a><span class="paranum">915-916</span>. <span class="bld">Mettādayo viyā</span>ti yathā mettā karuṇā muditā ca sinehasabhāvāpi arañjanasabhāvattā asaṃkiliṭṭhattā ca na rāgo, evaṃ rāgapatirūpako koci dhammo natthi ṭhapetvā mettādayo, aññacittassa siniyhanākāro rāgasseva pavattiākāroti attho. Tenevāha <span class="bld">‘‘rāgameva gaṇhātī’’</span>ti. <span class="bld">Evaṃ dosepī</span>ti ettha issādayo viya na doso dosapatirūpako koci atthīti dosameva gaṇhātīti yojetabbaṃ. Ṭhapetvā hi issādayo aññacittassa dussanākāro dosasseva pavattiākāroti.</p>
- <p class="centered">Patirūpakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Aparinipphannakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para917-918"></a><span class="paranum">917-918</span>. <span class="bld">Aniccādiko</span> <a name="V0.0163"></a> <span class="bld">bhāvo</span>ti aniccasaṅkhārapaṭiccasamuppannatādiko bhāvo dhammo pakati etassāti attho. <span class="bld">Dukkhaññeva parinipphanna</span>nti ‘‘dukkhasaccaṃ sandhāya pucchā katā, na dukkhatāmatta’’nti ayamattho viññāyati ‘‘na kevalañhi paṭhamasaccameva dukkha’’nti vacanena. Tathā sati paravādinā cakkhāyatanādīnaṃ aññesañca taṃsarikkhakānaṃ dhammānaṃ parinipphannatā nānujānitabbā siyā. Kasmā? Tesampi hi dukkhasaccena saṅgaho, na itarasaccehi. Yañhi samudayasaccato nibbattaṃ, taṃ nippariyāyato dukkhasaccaṃ<a name="M0.0157"></a>, itaraṃ saṅkhāradukkhatāya dukkhanti imamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘na kevalañhī’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">na hi anupādinnānī</span>ti iminā cakkhāyatanādīnaṃ samudayasaccena saṅgahābhāvamāha. <span class="bld">Lokuttarānī</span>ti iminā nirodhamaggasaccehi. Yadi evamettha yutti vattabbā, kimettha vattabbaṃ? Sabhāvo hesa paravādivādassa, yadidaṃ pubbenāparamasaṃsandanaṃ. Tathā hi so viññūhi paṭikkhitto. Tathā ceva taṃ amhehi tattha tattha vibhāvitaṃ. <span class="bld">Eta</span>nti ‘‘rūpaṃ aparinipphannaṃ, dukkhaññeva parinipphanna’’nti yadetaṃ tayā vuttaṃ, etaṃ no vata re vattabbe. Kasmā? Rūpassa ca dukkhattā. Rūpañhi aniccaṃ dukkhādhiṭṭhānañca. Tena vuttaṃ ‘‘yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ. Saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā’’ti ca.</p>
- <p class="centered">Aparinipphannakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Tevīsatimavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Kathāvatthupakaraṇa-anuṭīkā samattā.</p>
- <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
- <p class="chapter">Yamakapakaraṇa-anuṭīkā</p>
- <p class="subhead">Ganthārambhavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅkhepenevā</span>ti <a name="M0.0159"></a><a name="V0.0164"></a> uddeseneva. Yaṃ ‘‘mātikāṭhapana’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Dhammesū</span>ti khandhādidhammesu kusalādidhammesu ca. Aviparītato gahitesu dhammesu mūlayamakādivasena pavattiyamānā desanā veneyyānaṃ nānappakārakosallāvahā pariññākiccasādhanī ca hoti, na viparītatoti āha <span class="bld">‘‘viparītaggahaṇaṃ…pe… āraddha’’</span>nti. Etena kathāvatthupakaraṇadesanānantaraṃ yamakapakaraṇadesanāya kāraṇamāha. Tattha <span class="bld">viparītaggahaṇa</span>nti puggalapariggahaṇādimicchāgāhaṃ. <span class="bld">Dhammapuggalokāsādinissayāna</span>nti ‘‘ye keci kusalā dhammā, sabbe te kusalamūlā’’tiādinā (yama. 1.mūlayamaka.1) dhamme, ‘‘yassa rūpakkhandho uppajjati, tassa vedanākkhandho uppajjatī’’tiādinā (yama. 1.khandhayamaka.50) puggalaṃ ‘‘yattha rūpakkhandho uppajjati, tattha vedanākkhandho uppajjatī’’tiādinā (yama. 1.khandhayamaka.51) okāsaṃ nissāya ārabbha pavattānaṃ. <span class="bld">Ādi</span>-saddena puggalokāsauppādanirodhatadubhayapariññādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Sanniṭṭhānasaṃsayāna</span>nti <a name="V0.0165"></a> pāḷigatipaṭivacanasarūpadassanapaṭikkhipanapaṭisedhananayehi yathāpucchitassa atthassa nicchayakaraṇaṃ sanniṭṭhānaṃ, tadabhāvato saṃsayanaṃ saṃsayo. Tesaṃ sanniṭṭhānasaṃsayānaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Kāmañcettha dhammapaṭiggāhakānaṃ saṃsayapubbakaṃ sanniṭṭhānanti paṭhamaṃ saṃsayo vattabbo, desentassa pana bhagavato sanniṭṭhānapubbako saṃsayoti dassanatthaṃ ayaṃ padānukkamo kato. Sabbañhi pariññeyyaṃ hatthāmalakaṃ viya paccakkhaṃ katvā ṭhitassa dhammasāmino na katthaci saṃsayo, vissajjetukāmatāya pana vineyyajjhāsayagataṃ saṃsayaṃ dassento saṃsayitavasena pucchaṃ karotīti evaṃ vissajjanapucchanavasena na sanniṭṭhānasaṃsayā labbhantīti ayamattho dassito, nicchitasaṃsayadhammavaseneva panettha sanniṭṭhānasaṃsayā <a name="M0.0160"></a> veditabbā. Tenāha <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘kusalesu kusalā nu kho, na nu kho kusalāti sandehābhāvato’’tiādi. Teneva ca ‘‘sanniṭṭhānasaṃsayāna’’nti, ‘‘sanniṭṭhānasaṃsayavasenā’’ti ca paṭhamaṃ sanniṭṭhānaggahaṇaṃ kataṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ta</span>nti yamakapakaraṇaṃ. Tassa ye samayādayo vattabbā, te kathāvatthupakaraṇadesanānantaro desanāsamayo, tāvatiṃsabhavanameva desanādeso, kusalākusalamūlādiyamakākārena desanāti vibhāgato ‘‘saṅkhepenevā’’tiādigāthāhi vibhāvitā nimittena saddhiṃ saṃvaṇṇanapaṭiññā cāti imamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘samayadesadesanāvasenā’’</span>tiādimāha. Nimittañhetaṃ idha saṃvaṇṇanāya, yadidaṃ kamānuppatti āgatabhāravāhitā ca paṇḍitānaṃ paṇḍitakiccabhāvato. Tattha anuppattaṃ dassetvāti sambandho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ samayādidassane. Yamanaṃ uparamananti yamo maraṇanti āha <span class="bld">‘‘jātiyā sati maraṇaṃ hotīti…pe… visayo’’</span>ti. Tattha yathā ‘‘jātiyā sati maraṇaṃ hotī’’ti jāti yamassa visayo, evaṃ ‘‘upādānakkhandhesu santesu maraṇaṃ hotī’’ti upādānakkhandhā yamassa visayoti yojetabbaṃ. Te hi maraṇadhamminoti. Anuppattamaraṇaṃyeva kibbisakārinaṃ puggalaṃ yamapurisā vividhā kammakāraṇā karonti, na appattamaraṇanti maraṇaṃ yamassa visayo vutto. <span class="bld">Āṇāpavattiṭṭhāna</span>nti idaṃ visaya-saddassa atthavacanaṃ. <span class="bld">Desaṃ vā</span>ti kāmādidhātuttayadesaṃ sandhāyāha. Dhātuttayissaro hi maccurājā. Pañcānantariyāni aññasatthāruddeso ca, tena vā saddhiṃ pañca verāni <span class="bld">cha abhabbaṭṭhānāni. Āvattā</span>ti padakkhiṇāvattā. <span class="bld">Tanuruhā</span>ti lomā.</p>
- <p class="centered">Ganthārambhavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">1. Mūlayamakaṃ</p>
- <p class="subhead">Uddesavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. <span class="bld">Yamakasamūhassā</span>ti <a name="M0.0161"></a><a name="V0.0166"></a> mūlayamakādikassa yamakasamūhassa. Mūlayamakādayo hi pakaraṇāpekkhāya avayavabhūtāpi niccāvayavāpekkhāya yamakasamūhoti vutto. Tenāha <span class="bld">‘‘taṃsamūhassa ca sakalassa pakaraṇassā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kusalākusalamūlavisesāna</span>nti dutiyapucchāya vuttānaṃ saṃsayapadasaṅgahitānaṃ kusalasaṅkhātānaṃ, tathā paṭhamapucchāya vuttānaṃ kusalamūlasaṅkhātānaṃ visesānaṃ atthayamakabhāvassa vuttattāti yojanā. Yathā hi paṭhamapucchāya visesavantabhāvena vuttāyeva kusaladhammā dutiyapucchāyaṃ visesabhāvena vuttā, evaṃ paṭhamapucchāyaṃ visesabhāvena vuttāyeva kusalamūladhammā dutiyapucchāyaṃ visesavantabhāvena vuttā. Vattuvacanicchāvasena hi dhammānaṃ visesavisesavantatāvibhāgā hontīti. <span class="bld">Kusalamūlakusalavisesehi</span> saṃsayitapadasaṅgahitehi kusalakusalamūlānaṃ visesavantānanti adhippāyo. Ettha ca visesavantāpekkhavisesavasena paṭhamo atthavikappo vutto, dutiyo pana visesāpekkhavisesavantavasenāti ayametesaṃ viseso. Tenāha <span class="bld">‘‘ñātuṃ icchitānaṃ hī’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ñātuṃ icchitāna</span>nti pucchāya visayabhūtānanti attho. <span class="bld">Visesāna</span>nti kusalakusalamūlavisesānaṃ. <span class="bld">Visesavantāpekkhāna</span>nti kusalamūlakusalasaṅkhātehi visesavantehi sāpekkhānaṃ. <span class="bld">Visesavata</span>nti kusalamūlakusalānaṃ. <span class="bld">Visesāpekkhāna</span>nti kusalakusalamūlavisesehi sāpekkhānaṃ. <span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ mūlayamake. <span class="bld">Padhānabhāvo</span>ti paṭhamavikappe tāva saṃsayitappadhānattā pucchāya visesānaṃ padhānabhāvo veditabbo. Te hi saṃsayitānaṃ visesavantoti. Dutiyavikappe pana visesā nāma visesavantādhīnāti visesavantānaṃ tattha padhānabhāvo daṭṭhabbo. Dvinnaṃ pana ekajjhaṃ padhānabhāvo na yujjati. Sati hi appadhāne padhānaṃ nāma siyā. Tenāha <span class="bld">‘‘ekekāya pucchāya ekeko eva attho saṅgahito hotī’’</span>ti. Evañcetaṃ sampaṭicchitabbaṃ, aññathā vinicchitavisesitabbabhāvehi idha padhānabhāvo na yujjatevāti. <span class="bld">Na dhammavācako</span>ti na sabhāvadhammavācako. Sabhāvadhammopi <a name="M0.0162"></a> hi atthoti vuccati ‘‘gambhīrapaññaṃ nipuṇatthadassi’’ntiādīsu <a name="V0.0167"></a> (su. ni. 178). ‘‘Hetuphale ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’tiādīsu (vibha. 720) attha-saddassa hetuphalavācakatā daṭṭhabbā. <span class="bld">Ādi</span>-saddenassa ‘‘atthābhisamayā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.129) āgatā hitādivācakatā saṅgayhati. <span class="bld">Tenevā</span>ti pāḷiatthavācakattā eva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tīṇipi padānī</span>ti ettha <span class="bld">pi</span>-saddo samuccayattho, samuccayo ca tulyayoge siyā. Kiṃ nāma-padena anavasesato kusalādīnaṃ saṅgahoti āsaṅkāya tadāsaṅkānivattanatthamāha <span class="bld">‘‘tīṇipi…pe… saṅgāhakatta’’</span>nti. Tattha <span class="bld">saṅgāhakattamatta</span>nti <span class="bld">matta</span>-saddo visesanivattiatthoti. Tena nivattitaṃ visesaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘na niravasesasaṅgāhakatta’’</span>nti vuttaṃ. Na hi rūpaṃ nāma-padena saṅgayhati. Kusalādiyeva nāmanti niyamo daṭṭhabbo, na nāmaṃyeva kusalādīti imameva ca niyamaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘kusalādīnaṃ saṅgāhakattamattameva sandhāya vutta’’</span>nti. Yadipi nāma-padaṃ na niravasesakusalādisaṅgāhakaṃ, kusalādisaṅgāhakaṃ pana hoti, tadatthameva ca taṃ gahitanti nāmassa kusalattikapariyāpannatā vuttāti dassento āha <span class="bld">‘‘kusalādi…pe… vutta</span>’’nti.</p>
- <p class="centered">Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Niddesavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para52"></a><span class="paranum">52</span>. <span class="bld">Dutiyayamake</span>ti ekamūlayamake. <span class="bld">Evamidhāpī</span>ti yathā ekamūlayamake ‘‘ye keci kusalā’’icceva pucchā āraddhā, evaṃ idhāpi aññamaññamūlayamakepi ‘‘ye keci kusalā’’icceva pucchā ārabhitabbā siyā. Kasmā? <span class="bld">Purimayamaka…pe… appavattattā</span>ti. Idañca dutiyayamakassa tathā appavattattā vuttaṃ, tatiyayamakaṃ pana tatheva pavattaṃ. <span class="bld">Kecī</span>ti padakārā. Te hi yathā paṭhamadutiyayamakesu purimapucchā eva parivattanavasena pacchimapucchā katāti pacchimapucchāya purimapucchā samānā ṭhapetvā paṭilomabhāvaṃ, na tathā aññamaññayamake. Tattha hi dvepi pucchā aññamaññavisadisā. Yadi tatthāpi dvīhipi pucchāhi sadisāhi bhavitabbaṃ<a name="M0.0163"></a>, ‘‘ye keci kusalā’’ti paṭhamapucchā ārabhitabbā, pacchimapucchā vā ‘‘sabbe te dhammā kusalamūlena ekamūlā’’ti <a name="V0.0168"></a> vattabbā siyā. Evaṃ pana avatvā paṭhamadutiyayamakesu viya purimapacchimapucchā sadisā akatvā tatiyayamake tāsaṃ visadisatā ‘‘ye keci kusalā’’ti anāraddhattā, tasmā paṭilomapucchānurūpāya anulomapucchāya bhavitabbanti imamatthaṃ sandhāya ‘‘ye keci kusalāti apucchitvā’’ti vuttanti vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atthavasenā</span>ti sambhavantānaṃ nicchitasaṃsayitānaṃ atthānaṃ vasena. <span class="bld">Tadanurūpāyā</span>ti tassā purimapucchāya atthato byañjanato ca anucchavikāya. Purimañhi apekkhitvā pacchimāya bhavitabbaṃ. <span class="bld">Tenā</span>ti tasmā. Yasmā anulome saṃsayacchede jātepi paṭilome saṃsayo uppajjati, yadi na uppajjeyya, paṭilomapucchāya payojanameva na siyā, tasmā na pacchimapucchānurūpā purimapucchā, atha kho vuttanayena purimapucchānurūpā pacchimapucchā, tāya ca anurūpatāya atthādivasena dvinnaṃ padānaṃ sambandhattā atthādiyamakatā vuttā. Desanākkamato cettha anulomapaṭilomatā veditabbā ‘‘kusalā kusalamūlā’’ti vatvā ‘‘kusalamūlā kusalā’’ti ca vuttattā. Sesayamakesupi eseva nayo. Visesavantavisesa, visesavisesavantaggahaṇato vā idha anulomapaṭilomatā veditabbā. Paṭhamapucchāyañhi ye dhammā visesavanto, te nicchayādhiṭṭhāne katvā dassento ‘‘ye keci kusalā dhammā’’ti vatvā tesu yasmiṃ viseso saṃsayādhiṭṭhāno, taṃdassanatthaṃ ‘‘sabbe te kusalamūlā’’ti pucchā katā. Dutiyapucchāyaṃ pana tappaṭilomato yena visesena te visesavanto, taṃ visesaṃ sanniṭṭhānaṃ katvā dassento ‘‘ye vā pana kusalamūlā’’ti vatvā te visesavante saṃsayādhiṭṭhānabhūte dassetuṃ ‘‘sabbe te dhammā kusalā’’ti pucchā katā. Aniyatavatthukā hi sanniṭṭhānasaṃsayā anekajjhāsayattā sattānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Imināpi byañjanenā</span>ti ‘‘ye keci kusalamūlena ekamūlā’’ti imināpi vākyena. <span class="bld">Evaṃ na sakkā vattu</span>nti yenādhippāyena vuttaṃ, tamevādhippāyaṃ vivarati <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādinā. Tattha <span class="bld">tenevā</span>ti kusalabyañjanatthassa kusalamūlena ekamūlabyañjanatthassa bhinnattā eva. <span class="bld">Vissajjana</span>nti vibhajanaṃ<a name="M0.0164"></a>. <span class="bld">Itarathā</span>ti kusalamūlena ekamūlabyañjanena pucchāya katāya. <span class="bld">Tāni vacanānī</span>ti kusalavacanaṃ kusalamūlena ekamūlavacanañca. Kusalacittasamuṭṭhānarūpavasena cassa abyākatadīpanatā daṭṭhabbā. <span class="bld">Etthā</span>ti ‘‘imināpi byañjanena tassevatthassa sambhavato’’ti etasmiṃ vacane. <span class="bld">Ye keci kusalā…pe… sambhavato</span>ti etena kusalānaṃ kusalamūlena ekamūlatāya byabhicārābhāvaṃ dasseti. Tenevāha <span class="bld">‘‘na hi…pe… santī’’</span>ti. <span class="bld">Vuttabyañjanatthasseva</span> <a name="V0.0169"></a> <span class="bld">sambhavato</span>ti hi iminā avuttabyañjanatthassa sambhavābhāvavacanena svāyamadhippāyamattho vibhāvito. Yathā hi kusalamūlena ekamūlabyañjanattho kusalabyañjanatthaṃ byabhicarati, na evaṃ taṃ kusalabyañjanattho. Kathaṃ katvā codanā, kathañca katvā parihāro? Kusalamūlena ekamūlā kusalā evāti codanā katā, kusalamūlena ekamūlā eva kusalāti pana parihāro pavattoti veditabbaṃ. <span class="bld">Dutiyayamake viya apucchitvā</span>ti ‘‘ye keci kusalā’’ti apucchitvā. <span class="bld">Kusalamūlehī</span>ti kusalehi mūlehi. <span class="bld">Te</span>ti kusalamūlena ekamūlā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekato uppajjantī</span>ti ettha <span class="bld">iti</span>-saddo ādiattho pakārattho vā. Tena ‘‘kusalamūlāni ekamūlāni ceva aññamaññamūlāni cā’’tiādipāḷisesaṃ dasseti. Yaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘heṭṭhā vuttanayeneva vissajjanaṃ kātabbaṃ bhaveyyā’’</span>ti vuttaṃ. Tattha <span class="bld">heṭṭhā</span>ti anulomapucchāvissajjane. <span class="bld">Vuttanayenā</span>ti ‘‘mūlāni yāni ekato uppajjantī’’tiādinā vuttanayena. <span class="bld">Tampī</span>ti ‘‘kusalamūlenā’’tiādi aṭṭhakathāvacanampi. <span class="bld">Tathā</span>ti tena pakārena, anulomapucchāyaṃ viya vissajjanaṃ kātabbaṃ bhaveyyāti iminā pakārenāti attho. Yena kāraṇena ‘‘na sakkā vattu’’nti vuttaṃ, taṃ kāraṇaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘ye vā panā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">‘‘āmantā’’icceva vissajjanena bhavitabba</span>nti ‘‘sabbe te dhammā kusalā’’ti pucchāyaṃ viya ‘‘sabbe te dhammā kusalamūlena ekamūlā’’ti pucchitepi paṭivacanavissajjanameva labbhati, na anulomapucchāyaṃ viya sarūpadassanavissajjanaṃ vibhajitvā dassetabbassa abhāvato. Ye hi dhammā kusalamūlena ekamūlā, na te dhammā kusalamūlena aññamaññamūlāva. Ye pana kusalamūlena aññamaññamūlā, te kusalamūlena ekamūlāva. Tenāha <span class="bld">‘‘na hi…pe… vibhāgo kātabbo bhaveyyā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0165"></a> <span class="bld">yenā</span>ti yena aññamaññamūlesu ekamūlassa abhāvena. <span class="bld">Yatthā</span>ti yasmiṃ ñāṇasampayuttacittuppāde. Aññamaññamūlakattā ekamūlakattā cāti adhippāyo. Dvinnaṃ dvinnañhi ekekena aññamaññamūlakatte vutte tesaṃ ekekena ekamūlakattampi vuttameva hoti samānattho ekasaddoti katvā. Tenevāha <span class="bld">‘‘yattha pana…pe… na ekamūlānī’’</span>ti. Tayidaṃ micchā, dvīsupi ekekena itarassa ekamūlakattaṃ sambhavati evāti. Tenāha <span class="bld">‘‘etassa gahaṇassa nivāraṇattha’’</span>ntiādi. ‘‘Ye dhammā kusalamūlena aññamaññamūlā, te kusalamūlena ekamūlā’’ti imamatthaṃ vibhāventena idha ‘‘āmantā’’ti padena yattha dve mūlāni uppajjanti, tattha ekekena itarassa ekamūlakattaṃ pakāsitamevāti āha <span class="bld">‘‘āmantāti imināva vissajjanena taṃgahaṇanivāraṇato’’</span>ti<a name="V0.0170"></a>. <span class="bld">Nicchitattā</span>ti ettha ekato uppajjamānānaṃ tiṇṇannaṃ tāva mūlānaṃ nicchitaṃ hotu aññamaññekamūlakattaṃ, dvinnaṃ pana kathanti āha <span class="bld">‘‘aññamaññamūlānaṃ hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Samānamūlatā evā</span>ti avadhāraṇena nivattitatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘na aññamaññasamānamūlatā’’</span>ti vuttaṃ. Tena aññamaññamūlānaṃ samānamūlatāmattavacanicchāya ekamūlaggahaṇaṃ, na tesaṃ aññamaññapaccayatāvisiṭṭhasamānamūlatādassanatthanti imamatthaṃ dasseti. <span class="bld">Dvinnaṃ mūlāna</span>nti dvinnaṃ ekamūlānaṃ ekato uppajjamānānaṃ. Yathā tesaṃ samānamūlatā, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tesu hī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Taṃmūlehi aññehī</span>ti itaramūlehi mūladvayato aññehi sahajātadhammehi.</p>
- <p class="bodytext">Idāni yena adhippāyena paṭilome ‘‘kusalā’’icceva pucchā katā, na ‘‘kusalamūlena ekamūlā’’ti, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘aññamaññamūlatte pana…pe… katāti daṭṭhabba’’</span>nti āha. Na hi kusalamūlena aññamaññamūlesu kiñci ekamūlaṃ na hotīti vuttovāyamattho. <span class="bld">Mūlayuttatameva vadati,</span> na mūlehi ayuttanti adhippāyo. Aññathā pubbenāparaṃ virujjheyya. <span class="bld">Tenevā</span>ti mūlayuttatāya eva vuccamānattā. <span class="bld">Ubhayatthāpī</span>ti aññamaññamūlā ekamūlāti dvīsupi padesu. <span class="bld">‘‘Kusalamūlenā’’ti vuttaṃ,</span> kusalamūlena sampayuttenāti hi attho. Yadi ubhayampi vacanaṃ mūlayuttatameva vadati, atha kasmā anulomapucchāyameva ekamūlaggahaṇaṃ kataṃ, na paṭilomapucchāyanti ubhayatthāpi taṃ gahetabbaṃ na vā gahetabbaṃ. Evañhi mūlekamūlayamakadesanāhi ayaṃ aññamaññayamakadesanā samānarasā siyāti codanaṃ manasi katvā āha <span class="bld">‘‘tatthā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="M0.0166"></a> <span class="bld">tatthā</span>ti tasmiṃ aññamaññayamake. Yadipi ekamūlā aññamaññamūlāti idaṃ padadvayaṃ vuttanayena mūlayuttatameva vadati, tathāpi sāmaññavisesalakkhaṇe attheva bhedoti dassetuṃ <span class="bld">‘‘mūlayogasāmaññe’’</span>tiādi vuttaṃ. Samūlakānaṃ samānamūlatā ekamūlattanti ekamūlavacanaṃ tesu avisesato mūlasabbhāvamattaṃ vadati, na aññamaññamūlasaddo viya mūlesu labbhamānaṃ visesaṃ, na ca sāmaññe nicchayo visese saṃsayaṃ vidhamatīti imamatthamāha <span class="bld">‘‘mūlayogasāmaññe…pe… pavattā’’</span>ti iminā. Visese pana nicchayo sāmaññe saṃsayaṃ vidhamanto eva pavattatīti āha <span class="bld">‘‘mūlayogavisese pana…pe… nicchitameva hotī’’</span>ti. <span class="bld">Tasmā</span>ti vuttasseva tassa hetubhāvena parāmasanaṃ, visesanicchayeneva avinābhāvato, sāmaññassa nicchitattā tattha vā saṃsayābhāvatoti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘ekamūlāti pucchaṃ akatvā’’</span>ti. <span class="bld">Kusalabhāvadīpakaṃ na hotī</span>ti kusalabhāvasseva <a name="V0.0171"></a> dīpakaṃ na hoti tadaññajātikassapi dīpanato. Tenāha <span class="bld">‘‘kusalabhāve saṃsayasabbhāvā’’</span>ti. <span class="bld">Aññamaññamūlavacana</span>nti kevalaṃ aññamaññamūlavacananti adhippāyo. <span class="bld">Kusalādhikārassa anuvattamānattā</span>ti iminā ‘‘sabbe te dhammā kusalā’’ti kusalaggahaṇe kāraṇamāha. Ekamūlaggahaṇe hi payojanābhāvo dassito, kusalassa vasena cāyaṃ desanāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para53-61"></a><span class="paranum">53-61</span>. <span class="bld">Mūlanaye vutte eva atthe</span>ti mūlanaye vutte eva kusalādidhamme. Kusalādayo hi sabhāvadhammā idha pāḷiatthatāya atthoti vutto. Kusalamūlabhāvena, mūlassa visesanena, mūlayogadīpanena ca pakāsetuṃ. Kusalamūlabhūtā mūlā kusalamūlamūlāti samāsayojanā. Mūlavacanañhi nivattetabbagahetabbasādhāraṇaṃ. Akusalābyākatāpi mūladhammā atthīti kusalamūlabhāvena mūladhammā visesitā. Mūlaggahaṇena ca mūlavantānaṃ mūlayogo dīpito hoti. Samānena mūlena, mūlassa visesanena, mūlayogadīpanena ca pakāsetuṃ ‘‘ekamūlamūlā’’ti, aññamaññassa mūlena mūlabhāvena, mūlassa visesanena, mūlayogadīpanena ca pakāsetuṃ ‘‘aññamaññamūlamūlā’’ti mūlamūlanayo vuttoti yojanā. Tīsupi yamakesu yathāvuttavisesanamevettha pariyāyantaraṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mūlayogaṃ</span> <a name="M0.0167"></a> <span class="bld">dīpetu</span>nti mūlayogameva padhānaṃ sātisayañca katvā dīpetunti adhippāyo. Yathā hi kusalāni mūlāni etesanti kusalamūlakānīti bāhiratthasamāse mūlayogo padhānabhāvena vutto hoti, na evaṃ ‘‘kusalasaṅkhātā mūlā kusalamūlā’’ti kevalaṃ, ‘‘kusalamūlamūlā’’ti savisesanaṃ vā vutte uttarapadatthappadhānasamāse. Tenāha <span class="bld">‘‘aññapadattha…pe… dīpetu’’</span>nti. <span class="bld">Vuttappakārovā</span>ti ‘‘kusalamūlabhāvena mūlassa visesanenā’’tiādinā mūlamūlanaye ca, ‘‘aññapadatthasamāsantena ka-kārenā’’tiādinā mūlakanaye ca vuttappakāro eva. <span class="bld">Vacanapariyāyo</span> mūlamūlakanaye ekajjhaṃ katvā yojetabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para74-85"></a><span class="paranum">74-85</span>. <span class="bld">Na ekamūlabhāvaṃ labhamānehī</span>ti abyākatamūlena na ekamūlakaṃ tathāvattabbataṃ labhamānehi aṭṭhārasaahetukacittuppādāhetukasamuṭṭhānarūpanibbānehi ekato alabbhamānattā. Yathā hi yathāvuttacittuppādādayo hetupaccayavirahitā ahetukavohāraṃ labhanti, na evaṃ sahetukasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘ahetukavohārarahitaṃ katvā’’</span>ti. Ettha ca ‘‘sabbaṃ rūpaṃ na hetukameva, ahetukamevā’’ti vuttattā kiñcāpi sahetukasamuṭṭhānampi rūpaṃ ahetukaṃ, ‘‘abyākato <a name="V0.0172"></a> dhammo abyākatassa dhammassa hetupaccayena paccayo, vipākābyākatā kiriyābyākatā hetū sampayuttakānaṃ khandhānaṃ cittasamuṭṭhānānañca rūpānaṃ hetupaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.403) pana vacanato hetupaccayayogena sahetukasamuṭṭhānassa rūpassa ahetukavohārābhāvo vutto. Keci pana <span class="bld">‘‘abbohārikaṃ katvā</span>ti sahetukavohārena abbohārikaṃ katvāti atthaṃ vatvā aññathā ‘ahetukaṃ abyākataṃ abyākatamūlena ekamūla’nti na sakkā vattu’’nti vadanti. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ vuttameva ahetukavohārābhāvena sahetukatāpariyāyassa atthasiddhattā. Apica hetupaccayasabbhāvato tassa sahetukatāpariyāyo labbhateva. Tenāha <span class="bld">‘‘na vā sahetukaduke viya…pe… abbohārikaṃ kata’’</span>nti. Ettha <span class="bld">etthā</span>ti etasmiṃ ekamūlakaduke. <span class="bld">Hetupaccayayogāyogavasenā</span>ti hetupaccayena yogāyogavasena, hetupaccayassa sabbhāvāsabbhāvavasenāti attho. <span class="bld">Sahetukavohārameva labhati</span> paccayabhūtahetusabbhāvato.</p>
- <p class="bodytext">Apare <a name="M0.0168"></a> pana bhaṇanti ‘‘sahetukacittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ ahetukaṃ abyākatanti iminā vacanena saṅgahaṃ gacchantampi samūlakattā ‘abyākatamūlena na ekamūla’nti na sakkā vattuṃ, satipi samūlakatte nippariyāyena sahetukaṃ na hotīti ‘abyākatamūlena ekamūla’nti ca na sakkā vattuṃ, tasmā ‘ahetukaṃ abyākataṃ abyākatamūlena na ekamūlaṃ, sahetukaṃ abyākataṃ abyākatamūlena ekamūla’nti dvīsupi padesu anavarodhato abbohārikaṃ katvāti vutta’’nti, taṃ tesaṃ matimattaṃ ‘‘sahetukaabyākatasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ abyākatamūlena ekamūlaṃ hotī’’ti <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> tassa ekamūlabhāvassa nicchitattā, tasmā vuttanayeneva cettha attho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para86-97"></a><span class="paranum">86-97</span>. Kusalākusalābyākatarāsito namananāmanasaṅkhātena visesena arūpadhammānaṃ gahaṇaṃ niddhāraṇaṃ nāma hotīti āha <span class="bld">‘‘nāmānaṃ niddhāritattā’’</span>ti. Tena tesaṃ adhikabhāvamāha viññāyamānameva pakaraṇena aparicchinnattā. Yadi evaṃ ‘‘ahetukaṃ nāmaṃ sahetukaṃ nāma’’nti pāṭhantare kasmā nāmaggahaṇaṃ katanti āha <span class="bld">‘‘supākaṭabhāvattha’’</span>nti, paribyattaṃ katvā vutte kiṃ vattabbanti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Niddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Mūlayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Khandhayamakaṃ</p>
- <p class="title">1. Paṇṇattivāro</p>
- <p class="subhead">Uddesavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2-3"></a><span class="paranum">2-3</span>. <span class="bld">Khandhayamake</span> <a name="V0.0173"></a> <span class="bld">…pe… pariññā ca vattabbā</span>ti idaṃ padhānabhāvena vattabbadassanaṃ. Abhiññeyyakathā hi abhidhammo, sā ca yāvadeva pariññattāti pariññāsu ca na vinā tīraṇapariññāya pahānapariññā, tīraṇañca sampuṇṇaparānuggahassa adhippetattā kālapuggalokāsavibhāgamukhena khandhānaṃ visuṃ saha ca uppādanirodhalakkhaṇapariggahavasena sātisayaṃ sambhavati, nāññathāti imamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘chasu kālabhedesu…pe… pariññā ca vattabbā’’</span>ti padhānaṃ vattabbaṃ uddharati. Tattha pana yathā na tīraṇapariññāya vinā pahānapariññā, evaṃ tīraṇapariññā vinā ñātapariññāya. Sā <a name="M0.0169"></a> ca sutamayañāṇamūlikāti desanākusalo satthā anvayato byatirekato ca samudāyāvayavapadatthādivibhāgadassanamukhena khandhesu pariññāppabhedaṃ pakāsetukāmo ‘‘pañcakkhandhā’’tiādinā desanaṃ ārabhīti dassento <span class="bld">‘‘te pana khandhā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Pañcahi padehī</span>ti pañcahi samudāyapadehi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthā</span>ti tesu samudāyāvayavapadesu. <span class="bld">Dhammo</span>ti ruppanādiko ñeyyadhammo. <span class="bld">Samudāyapadassā</span>ti rūpakkhandhādisamudāyapadassa. Yadipi avayavavinimutto paramatthato samudāyo nāma natthi, yathā pana avayavo samudāyo na hoti, evaṃ na samudāyopi avayavoti satipi samudāyāvayavānaṃ bhede dvinnaṃ padānaṃ samānādhikaraṇabhāvato atthevābhedoti padadvayassa samānatthatāya siyā āsaṅkāti āha <span class="bld">‘‘etasmiṃ saṃsayaṭṭhāne’’</span>ti. ‘‘Cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchati, viññāṇakkhandho tajjā manoviññāṇadhātū’’tiādīsu ekadeso samudāyapadattho vutto, ‘‘yaṃ kiñci rūpaṃ…pe… ayaṃ vuccati rūpakkhandho’’tiādīsu (vibha. 2) pana sakaloti āha <span class="bld">‘‘rūpādi…pe… attho’’</span>ti. Avayavapadānañcettha visesanavisesitabbavisayānaṃ samānādhikaraṇatāya samudāyapadatthatā vuttā, tato eva samudāyapadānampi avayavapadatthatā. Na hi visesanavisesitabbānaṃ atthānaṃ accantaṃ bhedo abhedo vā icchito, atha kho bhedābhedo, tasmā <a name="V0.0174"></a> abhedadassanavasena paṭhamanayo vutto, bhedadassanavasena dutiyanayo. Yo hi ruppanādisaṅkhāto rāsaṭṭho avayavapadehi rūpādisaddehi ca khandhasaddena ca visesanavisesitabbabhāvena bhinditvā vutto, svāyaṃ atthato rāsibhāvena apekkhito ruppanādiattho evāti.</p>
- <p class="bodytext">Yathā avayavapadehi vuccamānopi samudāyapadassa attho hoti, evaṃ samudāyapadehi vuccamānopi avayavapadassa atthoti ‘‘rūpakkhandho rūpañceva rūpakkhandho ca, rūpakkhandho rūpanti? Āmantā’’tiādinā padasodhanā katāti dassento āha <span class="bld">‘‘rūpādiavayavapadehi…pe… padasodhanavāro vutto’’</span>ti. Tattha ekaccassa avayavapadassa aññattha vuttiyā avayavapadatthassa samudāyapadatthatāya siyā anekantikatā, samudāyapadassa pana taṃ natthīti samudāyapadatthassa avayavapadatthatāya byabhicārābhāvo <a name="M0.0170"></a> ‘‘rūpakkhandho rūpanti? Āmantā’’ti <span class="bld">pāḷiyā</span> pakāsitoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘rūpādi…pe… dassetu’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Rūpakkhandho’’tiādīsu khandhatthassa visesitabbattā vuttaṃ <span class="bld">‘‘padhānabhūtassa khandhapadassā’’</span>ti. <span class="bld">Vedanādiupapadatthassa ca sambhavato</span> ‘‘vedanākkhandho’’tiādīsu. <span class="bld">Rūpāvayavapadena vuttassā</span>ti rūpasaṅkhātena avayavapadena visesanabhāvena vuttassa khandhatthassa rūpakkhandhabhāvo hoti. Tena vuttaṃ ‘‘rūpakkhandho rūpanti? Āmantā’’ti. <span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ rūpakkhandhapade. Padhānabhūtena visesitabbattā khandhāvayavapadena vuttassa ruppanaṭṭhassa kiṃ vedanākkhandhādibhāvo hotīti yojanā. Samāne avayavapadābhidheyyabhāve appadhānena padena yo attho viññāyati, so kasmā padhānena na viññāyatīti adhippāyo. <span class="bld">Khandhāvayavapadena vutto dhammo</span>ti rāsaṭṭhamāha. Tattha <span class="bld">kocī</span>ti ruppanaṭṭho. <span class="bld">Kenaci samudāyapadenā</span>ti rūpakkhandhapadena, na vedanākkhandhādipadena. Tenāha <span class="bld">‘‘na sabbo sabbenā’’</span>ti. Esa nayo vedanākkhandhādīsu. Rūparūpakkhandhādiavayavasamudāyapadasodhanamukhena tattha ca catukkhandhavasena pavattā pāḷigati <span class="bld">padasodhanamūlacakkavāro. Evañca dassentenā</span>ti iminā yvāyaṃ rūpādiavayavapadehi rūpakkhandhādisamudāyapadehi ca dassitākāro atthaviseso, taṃ paccāmasati. <span class="bld">Visesanabhāvo</span> bhedakatāya sāmaññato avacchedakattā, <span class="bld">visesitabbabhāvo</span> abhedayogena bhedantarato avicchinditabbattā, <span class="bld">samānādhikaraṇabhāvo</span> tesaṃ bhedābhedānaṃ ekavatthusannissayattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tenā</span>ti <a name="V0.0175"></a> yathāvuttena visesanavisesitabbabhāvena. <span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ samānādhikaraṇe. <span class="bld">Tenā</span>ti vā samānādhikaraṇabhāvena. <span class="bld">Etthā</span>ti rūpakkhandhapade. Yathā nīluppalapade uppalavisesanabhūtaṃ nīlaṃ visiṭṭhameva hoti, na yaṃ kiñci, evamidhāpi khandhavisesanabhūtaṃ rūpampi visiṭṭhameva siyāti dassento <span class="bld">‘‘kiṃ khandhato…pe… hotī’’</span>ti āha. Tathā ‘‘rūpañca taṃ khandho cā’’ti samānādhikaraṇabhāveneva yaṃ rūpaṃ, so khandho. Yo khandho, taṃ rūpanti ayampi āpanno evāti āha <span class="bld">‘‘sabbeva…pe… visesitabbā’’</span>ti. Visesanena ca nāma niddhāritarūpena bhavitabbaṃ avacchedakattā, na aniddhāritarūpenāti āha <span class="bld">‘‘kiṃ pana ta’’</span>ntiādi, tasseva gahitattā na piyarūpasātarūpassāti adhippāyo. Na <a name="M0.0171"></a> hi taṃ khandhavisesanabhāvena gahitaṃ, vissajjanaṃ kataṃ tassevāti yojanā. <span class="bld">Na khandhato aññaṃ rūpaṃ atthī</span>ti idaṃ ruppanaṭṭho rūpanti katvā vuttaṃ, na hi so khandhavinimutto atthi. <span class="bld">Tenevā</span>ti yathāvuttarūpassa khandhavinimuttassa abhāveneva. ‘‘Piyarūpaṃ sātarūpaṃ, dassentenappaka’’nti ca ādīsu atadatthassa rūpasaddassa labbhamānattā ‘‘tena rūpasaddenā’’ti visesetvā vuttaṃ. <span class="bld">Vuccamānaṃ</span> bhūtupādāyampi bhedaṃ dhammajātaṃ. <span class="bld">Suddhenā</span>ti kevalena, rūpasaddena vināpīti attho. Tayidaṃ pakaraṇādiavacchinnataṃ sandhāya vuttaṃ, samānādhikaraṇataṃ vā. Yo hi rūpasaddena samānādhikaraṇo khandhasaddo, tena yathāvuttarūpasaddena viya tadattho vuccateva. Tenāha <span class="bld">‘‘khandhā rūpakkhandho’’</span>ti. Yadipi yathāvuttaṃ rūpaṃ khandho eva ca, khandho pana na rūpamevāti āha <span class="bld">‘‘na ca sabbe…pe… visesitabbā’’</span>ti. <span class="bld">Tenevā</span>ti arūpasabhāvassa khandhassa atthibhāveneva. <span class="bld">Teti</span> khandhā. <span class="bld">Vibhajitabbā</span>ti ‘‘khandhā rūpakkhandho’’ti padaṃ uddharitvā ‘‘rūpakkhandho khandho ceva rūpakkhandho ca, avasesā khandhā na rūpakkhandho’’tiādinā vibhāgena dassetabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Khandhānaṃ rūpavisesana…pe… saṃsayo hotī</span>ti ettha kiṃ khandhato aññāpi vedanā atthi, yato vinivattā vedanā khandhavisesanaṃ hoti, sabbe ca khandhā kiṃ khandhavisesanabhūtāya vedanāya visesitabbāti evaṃ yojanā veditabbā. <span class="bld">Kecī</span>ti anubhavanādippakārā. <span class="bld">Kenaci visesanenā</span>ti vedanādinā visesanena.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca rūpādipaṇṇatti khandhapaṇṇatti ca ‘‘rūpaṃ khandho, khandhā rūpakkhandho’’tiādinā visuṃ saha ca ruppanādike atthe pavattamānā kadāci avayavabhūte pavattati, kadāci samudāyabhūte, tassā pana tathā pavattanākāre niddhārite yasmā rūpādikkhandhā padato atthato ca <a name="V0.0176"></a> visodhitā nāma honti tabbisayakaṅkhāpanodanato, tasmā ‘‘rūpakkhandho rūpañceva rūpakkhandho ca, rūpakkhandho rūpanti? Āmantā’’tiādinayappavattena paṭhamavārena rūpādiavayavapadehi avayavattho viya samudāyatthopi vuccati, tathā samudāyapadehipīti ayamattho dassito. ‘‘Rūpaṃ rūpakkhandho, khandhā vedanākkhandho’’tiādinayappavattena pana dutiyavārena visesavācī viya rūpādiavayavapadehi sāmaññabhūtenapi taṃtaṃvisiṭṭhena khandhāvayavapadena so <a name="M0.0172"></a> so eva samudāyattho vuccati, na sabboti ayamattho dassito. Khandhavinimuttassa yathādhippetassa abhāvā yadipi khandhoyeva rūpaṃ, so pana na sabbo rūpaṃ, atha kho tadekadeso, tathā vedanādayopīti ayamattho ‘‘rūpaṃ khandho, khandhā rūpa’’ntiādinayappavattena tatiyavārena dassito. ‘‘Rūpaṃ khandho, khandhā vedanākkhandho’’tiādinayappavattena pana catutthavārena ‘‘rūpaṃ khandho’’ti rūpassa khandhabhāve nicchite khandho nāmāyaṃ na kevalaṃ rūpameva, atha kho vedanādi cāti vedanādīnampi khandhabhāvappakāsane na sabbe khandhā vedanādivisesavanto, kecideva pana tena tena visesena tathā vuccantīti ayamattho dassito. Evaṃ dassentī cesā pāḷi khandhānaṃ yathāvuttapaṇṇattisodhanamukhena sarūpāvadhāraṇāya saṃvattati, tañca tesaṃ yāvadeva uppādādinicchayatthanti dassento <span class="bld">‘‘evaṃ yesaṃ…pe… veditabbo’’</span>ti āha.</p>
- <p class="bodytext">Ekadesepi samudāyavohāro dissati yathā paṭo daḍḍho, samuddo diṭṭhoti āha <span class="bld">‘‘cakkāvayavabhāvato cakkānīti yamakāni vuttānī’’</span>ti. <span class="bld">Bandhitvā</span>ti yamakabhāvena bandhitvā, yamakamūlabhāveneva vā. Mūlabhāvena gahaṇaṃ sambandhabhāvo, taṃsambandhatā ca mūlapadādīnaṃ nābhiādisadisatā daṭṭhabbā. Apubbassa vattabbassa abhāvato nayidha desanā maṇḍalabhāveneva sambajjhatīti āha <span class="bld">‘‘na maṇḍalabhāvena sambajjhanato’’</span>ti. Yadipi rūpakkhandhamūlake apubbaṃ natthi, vedanākkhandhādimūlakesu pana saññādimukhena desanappavattiyaṃ apubbavaseneva gato siyā maṇḍalabhāvena sambandho, na tathā pāṭho pavattoti āha <span class="bld">‘‘vedanākkhandha…pe… sambandhenā’’</span>ti. Pacchimassa purimena asambajjhanameva hi heṭṭhimasodhanaṃ. <span class="bld">Suddhakkhandhalābhamattameva gahetvā</span>ti ‘‘khandhā rūpa’’nti ettha khandhāti khandhasaddena labbhamānaṃ rūpādīhi asammissaṃ khandhaṭṭhamattameva uddesavasena gahetvā. Yadipi uddese khandhavisesanaṃ rūpādi ‘‘khandhā rūpa’’nti suddharūpādimattameva gahitaṃ, tathāpi visesarahitassa sāmaññassa abhāvato tattha <span class="bld">suddharūpādimattatāya aṭṭhatvā. Khandhavisesanabhāvasaṅkhāta</span>nti yathādhigataṃ khandhānaṃ visesanabhāvena kathitaṃ ruppanādikaṃ <a name="V0.0177"></a> visesanatthaṃ dassetuṃ. Kevalameva taṃ aggaṇhanto khandhasaddena saha yojetvā…pe… vibhattattā suddhakkhandhavāroti vuttoti yojanā.</p>
- <p class="centered">Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">1. Paṇṇattivāro</p>
- <p class="subhead">Niddesavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para26"></a><span class="paranum">26</span>. <span class="bld">Evaṃ</span> <a name="M0.0173"></a> <span class="bld">vutta</span>nti evaṃ dvārālambanehi saddhiṃ dvārappavattadhammavibhāgavasena vuttaṃ. Piyasabhāvaṃ piyajātikaṃ ‘‘kathaṃ rūpena kho, āvuso’’tiādīsu viya piyasabhāvaṭṭhena rūpaṃ, na ruppanaṭṭhenāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘piyarūpaṃ…pe… rūpaṃ na rūpakkhandho’’</span>ti. Ruppanaṭṭhena rūpakkhandhapariyāpannampi cakkhādi piyasabhāvamattavacanicchāvasena piyarūpameva anuppavisati, na rūpakkhandhanti āha <span class="bld">‘‘piyasabhāva…pe… na rūpakkhandhoti vutta’’</span>nti. ‘‘Yo pana yattha viseso’’ti vutto visesasaddo nānuvattatīti adhippāyenāha <span class="bld">‘‘vacanaseso’’</span>ti. Na hi adhikārato labbhamānassa ajjhāharaṇakiccaṃ atthi. Diṭṭhisaññāti vā paduddhāroyaṃ veditabbo. Visesatā panassā ‘‘visesaṃ vaṇṇayissāmā’’ti paṭiññāya eva pākaṭā. ‘‘Avasesā saṅkhārā’’ti etthāpi eseva nayo. Saṃyojanavasena jānāti abhinivisatīti saññā diṭṭhīti āha <span class="bld">‘‘diṭṭhi eva saññā’’</span>ti. <span class="bld">Diṭṭhi cā</span>ti <span class="bld">ca</span>-saddena avasiṭṭhaṃ papañcaṃ saṅgaṇhāti. Tathā hi ‘‘papañcasaññāsaṅkhā’’ti ettha <span class="bld">papañcasūdaniyaṃ</span> (ma. ni. aṭṭha. 1.201) vuttaṃ ‘‘saññānāmena vā papañcā eva vuttā’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para28"></a><span class="paranum">28</span>. ‘‘Khandhā vedanākkhandho’’ti etasmiṃ anulome yathā sarūpadassanena vissajjanaṃ labbhati, na evaṃ ‘‘na khandhā na vedanākkhandho’’ti paṭilome, idha pana paṭivacanena vissajjananti tadatthaṃ vivaranto <span class="bld">‘‘khandhasaddappavattiyā ca abhāve vedanākkhandhasaddappavattiyā ca abhāvo’’</span>ti āha. Tena sattāpaṭisedhe ayaṃ na-kāroti dasseti. Saddaggahaṇañcettha saddanibandhanattā <a name="V0.0178"></a> paññattiyā saddasabhāgataṃ vā sandhāya kataṃ. Paṇṇattisodhanañhetaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘paṇṇattisodhanamattameva karotī’’</span>ti. Tena niddhāretabbassa dhammantarassa abhāvaṃ dasseti. Yato vuttaṃ <span class="bld">‘‘na aññadhammasabbhāvo evettha pamāṇa’’</span>nti. <span class="bld">Evañca katvā</span>tiādinā yathāvuttamatthaṃ pāṭhantarena samattheti. Kāmaṃ katthaci satipi khandhe natthi vedanākkhandho, akhandhattasabhāvā pana natthi vedanāti ‘‘na khandhā na vedanākkhandhoti? Āmantā’’ti vuttanti evaṃ vā etaṃ daṭṭhabbaṃ. Tenāha <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘paññattinibbānasaṅkhātā’’tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. ‘‘Rūpato aññe’’ti ettha bhūtupādāya dhammo viya piyasabhāvopi rūpasaddābhidheyyatāsāmaññena gahitoti āha <span class="bld">‘‘lokuttarā vedanādayo</span> <a name="M0.0174"></a> <span class="bld">daṭṭhabbā’’</span>ti. <span class="bld">Appavattimattamevā</span>ti khandhasaddappavattiyā abhāve rūpasaddappavattiyā ca abhāvoti paṇṇattisodhanamattataṃyeva sandhāya vadati, tathā cāha <span class="bld">‘‘evañca katvā’’</span>tiādi. Tenetaṃ dasseti – yathā cakkhuto aññassa sabbassapi sabhāvadhammassa āyatanaggahaṇena gahitattā tadubhayavinimuttaṃ kiñci natthīti kevalaṃ paññattisodhanatthaṃ tameva abhāvaṃ dassetuṃ ‘‘cakkhuñca āyatane ca ṭhapetvā avasesā na ceva cakkhu na ca āyatana’’nti vuttaṃ, evamidhāpi tadatthameva ubhayavinimuttassa abhāvaṃ dassetuṃ ‘‘rūpañca khandhe ca ṭhapetvā avasesā na ceva rūpaṃ na ca khandhā’’ti vuttanti. Visamopaññāso. ‘‘Cakkhuñca āyatane ca ṭhapetvā’’ti ettha hi avasesaggahaṇena gayhamānaṃ kiñci natthīti sakkā vattuṃ āyatanavinimuttassa sabhāvadhammassa abhāvā. Tenāha <span class="bld">‘‘yadi siyā’’</span>ti. ‘‘Rūpañca khandhe ca ṭhapetvā’’ti ettha pana na tathā sakkā vattuṃ khandhavinimuttassa sabhāvadhammassa atthibhāvato. Yadi pana tādisaṃ khandhagataṃ dhammajātaṃ natthīti evamidaṃ vuttaṃ siyā, evaṃ sati yuttametaṃ siyā. Tathā hi <span class="bld">‘‘aṭṭhakathāyaṃ panā’’</span>tiādinā paññattiggahaṇameva uddharīyati. Taṇhāvatthu ca na siyā avasesaggahaṇena gayhamānanti ānetvā sambandho. Khandho ca siyāti yojanā.</p>
- <p class="centered">Niddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Pavattivāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para50-205"></a><span class="paranum">50-205</span>. Missakakālabhedesu <a name="V0.0179"></a> yamakesu padānaṃ bhinnakālattā siyā atthavisesoti āha <span class="bld">‘‘amissakakālabhedesu vāresu atthavisesābhāvato’’</span>ti. Idāni tamevatthaṃ <span class="bld">‘‘purimassa hī’’</span>tiādinā vivarati. <span class="bld">Tenā</span>ti atthavisesābhāvena. <span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ pavattivārapāṭhe, etissaṃ vā pavattivāravaṇṇanāyaṃ. <span class="bld">Cha eva vuttā,</span> na navāti adhippāyo. Tenāha <span class="bld">‘‘atītenā’’</span>tiādi. <span class="bld">Ete pana tayo</span>ti attanā visuṃ anantaraṃ dassite sandhāyāha. <span class="bld">Yathādassitā</span>ti aṭṭhakathāyaṃ niddhāretvā dassitabbākārā paccuppannenātītādayo ye pāḷiyaṃ ujukameva āgatā. <span class="bld">‘‘Na visuṃ vijjantī’’</span>ti vuttamevatthaṃ <span class="bld">‘‘tattha tattha hī’’</span>tiādinā pākaṭataraṃ karoti. Tattha <span class="bld">paṭilomapucchāhī</span>ti ‘‘yassa vā pana vedanākkhandho <a name="M0.0175"></a> uppajjittha, tassa rūpakkhandho uppajjatī’’ti evamādikāhi paṭhamapade vuttassa paṭilomavasena pavattāhi. <span class="bld">Tenevā</span>ti nayato yojetuṃ sakkuṇeyyattā eva. <span class="bld">Missakakālabhedesu cā</span>ti na kevalaṃ amissakakālabhedesuyeva, atha kho missakakālabhedesu cāti attho. Na yojanāsukaratāya eva purime ayojanā, atha kho sukhaggahaṇatthampīti dassento āha <span class="bld">‘‘amissaka…pe… vuttānī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yena kāraṇenā</span>ti yena ekapadadvayasaṅgahitānaṃ khandhānaṃ uppādassa nirodhassa lābhasaṅkhātena kāraṇena. Yathākkamaṃ purepañho pacchāpañhoti ca nāmaṃ vuttaṃ. Ca-saddena purepacchāpañhoti ca nāmaṃ vuttanti niddhāretvā yojetabbaṃ. Tattha pana ‘‘ekapadadvayasaṅgahitāna’’nti idaṃ ekajjhaṃ katvā gahetabbaṃ. Tamevatthampi vivarati <span class="bld">‘‘yassa hī’’</span>tiādinā. Tattha <span class="bld">yassā</span>ti yassa pañhassa. ‘‘Pañho’’ti cettha pucchanavasena pavattaṃ vacanaṃ veditabbaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘paripūretvā vissajjetabbatthasaṅgaṇhanato’’</span>ti. Taṃ sarūpadassanena vissajjanaṃ taṃvissajjanaṃ, taṃ vā yathāvuttaṃ vissajjanaṃ etassāti taṃvissajjano, tassa <span class="bld">taṃvissajjanassa. Purimakoṭṭhāsenā</span>ti purimena uddesapadena. Tena hi vissajjanapadassa samānatthatā idha sadisatthatā. <span class="bld">Ekena padenā</span>ti ekena padhānāppadhānena yamakapadena, na paṭhamapadenevāti attho. <span class="bld">Uppādanirodhalābhasāmaññamattenā</span>ti uppādassa vā nirodhassa vā labbhamānatāya samānatāmattena. <span class="bld">Sanniṭṭhānapada…pe… yutta</span>nti idaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘yattha rūpakkhandho nuppajjatī’’tiādinā purepañhassa dassitattā vuttaṃ. Yadipi tattha ‘‘uppajjatī’’ti vissajjitattā vedanākkhandhassa uppādo labbhatīti vuttaṃ, yo pana sanniṭṭhānapadasaṅgahito <a name="V0.0180"></a> rūpakkhandhassa anuppādo pāḷiyaṃ anuññātarūpena ṭhito, tassa vasena purepañho yuttoti adhippāyo. Evañhi purimakoṭṭhāsena sadisatthatā hoti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yassa rūpakkhandho nuppajjittha, tassa vedanākkhandho nuppajjitthā’’ti ettha rūpakkhandhassa anuppannapubbatāpaṭikkhepamukhena itarassa paṭikkhipīyatīti rūpakkhandhasseva yathāvuttapaṭikkhepo padhānabhāvena vutto. Eseva nayo aññesupi edisesu ṭhānesūti āha <span class="bld">‘‘sanniṭṭhānatthasseva paṭikkhipanaṃ paṭikkhepo’’</span>ti<a name="M0.0176"></a>. ‘‘Yassa rūpakkhandho uppajjati, tassa vedanākkhandho nirujjhatī’’ti ettha pana rūpakkhandhassa uppādalakkhaṇaṃ katvā vedanākkhandhassa nirodho pucchīyatīti so eva ‘‘no’’ti paṭisedhīyati. Esa nayo aññesupi edisesu ṭhānesūti vuttaṃ <span class="bld">‘‘saṃsayatthanivāraṇaṃ paṭisedho’’</span>ti. ‘‘Na-kāravirahita’’nti etena paṭisedhassa paṭisedhitamāha. Yadi evaṃ pāḷigatipaṭisedhavissajjanānaṃ ko visesoti āha <span class="bld">‘‘tattha uppattī’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tadekadesapakkhepavasenā</span>ti tesaṃ catunnaṃ pañhānaṃ pañcannañca vissajjanānaṃ ekadesassa pakkhipanavasena. Tenāha <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘paṭhame ṭhāne paripuṇṇapañhassa purimakoṭṭhāse sarūpadassanenā’’tiādi. Yo panettha pañhesu vissajjanesu ca sattavīsatiyā ṭhānesu pakkhepaṃ labhati, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘paripuṇṇapañho evā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Pāḷivavatthānadassanādito</span>ti ettha <span class="bld">ādi</span>-saddena pucchāvibhaṅgo vissajjanāṭhānāni ekasmiṃ pañhe yojanānayoti imesaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Suddhāvāsāna</span>ntiādi pāḷiyā padaṃ uddharitvā atthadassanatthaṃ āraddhaṃ. ‘‘Yassa yattha rūpakkhandho nuppajjittha, tassa tattha vedanākkhandho nuppajjitthā’’ti imassa vissajjanaṃ hoti ‘‘suddhāvāsānaṃ tesaṃ tatthā’’ti. Tattha <span class="bld">ekabhūmiyaṃ dutiyā upapatti natthī</span>ti ekissā bhūmiyā ekassa ariyapuggalassa dutiyavāraṃ paṭisandhiggahaṇaṃ natthīti attho. Tatiyavārādīsu vattabbameva natthi. Svāyamattho yathā ñāpito hoti, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘paṭisandhito pabhuti hi…pe… pavattā’’</span>ti vuttaṃ. Tena addhāpaccuppannavasenāyaṃ desanā pavattāti dasseti. Ādānanikkhepaparicchinnaṃ kammajasantānaṃ ekattena gahetvā tassa vasena uppādanirodhesu vuccamānesu akammajesu kusalādīsu kathanti codanāyaṃ tepi idha taṃnissitā eva katāti dassento <a name="V0.0181"></a> āha <span class="bld">‘‘tasmiñhi…pe… dassitā’’</span>ti. <span class="bld">Tenevā</span>ti kammajasantāneneva. <span class="bld">Tasmā</span>ti ekakammanibbattassa vipākasantānassa ekattena gahitattā. <span class="bld">Tassā</span>ti kammajasantānassa. Pañcasu suddhāvāsesu yathā paccekaṃ ‘‘ekissā bhūmiyā dutiyā upapatti natthī’’ti yathāvuttapāḷiyā viññāyati, evaṃ ‘‘suddhāvāsāna’’nti avisesavacanato sakalepi suddhāvāse sā natthīti tāya kasmā na viññāyatīti codanaṃ samuṭṭhāpetvā sayameva pariharituṃ <span class="bld">‘‘kasmā panā’’</span>tiādimāha. Tattha suddhāvāsesu heṭṭhābhūmikassa asati indriyaparipāke uparibhūmisamuppatti na sakkā <a name="M0.0177"></a> paṭisedhetuṃ uddhaṃsotavacanato. Uddhamassa taṇhāsotaṃ vaṭṭasotañcāti hi uddhaṃsoto. Tenāha <span class="bld">‘‘uddhaṃsotapāḷisabbhāvā’’</span>ti. <span class="bld">Saṃsandetabbā</span>ti yathā na virujjhanti, evaṃ netabbā. Tathā ceva saṃvaṇṇitaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etena sanniṭṭhānenā</span>ti aṅkitokāsabhāvirūpuppādasannissayena nicchayena. <span class="bld">Visesitā</span> tathābhāvirūpabhāvino. <span class="bld">Asaññasattāpī</span>ti na kevalaṃ pañcavokārā eva, atha kho asaññasattāpi. <span class="bld">Te eva</span> asaññasatte eva gahetvā purimakoṭṭhāseti adhippāyo. <span class="bld">Tena ye sanniṭṭhānena vajjitā</span>ti tena yathāvuttasanniṭṭhānena ye virahitā, te tathā na vattabbāti attho. Idāni <span class="bld">‘‘te tato’’</span>tiādinā dasseti. <span class="bld">Tato</span>ti asaññābhavato. <span class="bld">Pacchimabhavikāna</span>nti ettha pacchimabhavaṃ sarūpato dassetuṃ <span class="bld">‘‘kiṃ pañcavokārādī’’</span>tiādi vuttaṃ. Apacchimabhavikānampi arūpānaṃ arūpabhave yathā rūpakkhandho nuppādi, evaṃ tattha pacchimabhavikānaṃ vedanākkhandhopīti āha <span class="bld">‘‘etena sanniṭṭhānena saṅgahitattā’’</span>ti. Tenāha <span class="bld">‘‘tesaṃ…pe… āhā’’</span>ti. Tattha <span class="bld">tesa</span>nti pacchimabhavikānaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti arūpabhave. <span class="bld">Itarānuppattibhāvañcā</span>ti itarassa vedanākkhandhassa anuppajjanasabbhāvampi. Sappaṭisandhikānampi suddhāvāsānaṃ khandhabhedassa parinibbānapariyāyo oḷārikadosappahānato kilesūpasamasāmaññena vuttoti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbesañhi tesa</span>nti taṃtaṃbhūmiyaṃ ṭhitānaṃ sabbesaṃ suddhāvāsānaṃ. <span class="bld">Yathā panā</span>tiādinā vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ karoti. <span class="bld">Anantā lokadhātuyo</span>ti idaṃ okāsassa paricchedābhāvaṃyeva dassetuṃ vuttaṃ. Puggalavasena samānādhāratāya samānakālattena asambhavanto okāsavasena pana sambhavanto saṃkiṇṇā viya hontīti āha <span class="bld">‘‘saṃkiṇṇatā hotī’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Pavattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Pariññāvāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para206-208"></a><span class="paranum">206-208</span>. <span class="bld">Tassāpī</span>ti <a name="V0.0182"></a> puggalokāsavārassapi. <span class="bld">Okāse puggalassevā</span>ti yathāgahite okāse yo puggalo, tasseva okāsavisiṭṭhapuggalassevāti <a name="M0.0178"></a> attho. Yathā pana puggalavāre labbhamāne puggalokāsavāropi labbhati, evaṃ okāsavāropi labbheyyāti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘okāsavāropi cā’’</span>ti. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā vuccamānopi okāso puggalassa visesabhāveneva vucceyya, na visuṃ, tasmā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aññathā</span>ti pavattivāre viya ādānanikkhepaparicchinnaṃ kammajasantānaṃ ekattena gahetvā tassa uppādanirodhavasena pariññāvacane. ‘‘Yo rūpakkhandhaṃ parijānātī’’ti sanniṭṭhānapadasaṅgahitatthābhāvadassanamukhena itarassapi abhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘rupakkhandhaparijānanassa abhāvā’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Āmantā’’ti ca kataṃ, tasmā pavatte cittakkhaṇavasenevettha tayo addho labbhantīti attho. ‘‘Aggamaggasamaṅgiñca arahantañcā’’ti dvinnaṃ padānaṃ ‘‘rūpakkhandhañca na parijānanti vedanākkhandhañca na parijānitthā’’ti dvīhi padehi yathākkamaṃ sambandho. ‘‘Ṭhapetvā avasesā puggalā’’ti pana paccekaṃ yojetabbaṃ. <span class="bld">Aggamagga…pe… natthī</span>ti iminā arahattamaggañāṇasseva pariññāmatthakappattiyā pariññākiccaṃ sātisayaṃ, tadabhāvā na itaresanti dasseti. Yato tasseva vajirūpamatā vuttā, sesānañca vijjūpamatā. <span class="bld">Tenā</span>ti tena yathāvuttena vacanena. <span class="bld">Tadavasesasabbapuggale</span>ti tato aggamaggasamaṅgito avasesasabbapuggale. Imaṃ pana yathāvuttadosaṃ pariharantā ‘‘puthujjanādayo sandhāyā’’ti vadanti.</p>
- <p class="centered">Pariññāvāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Khandhayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Āyatanayamakaṃ</p>
- <p class="title">1. Paṇṇattivāro</p>
- <p class="subhead">Uddesavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1-9"></a><span class="paranum">1-9</span>. <span class="bld">Vuttanayenā</span>ti <a name="V0.0183"></a> ‘‘avayavapadehi vutto ekadeso sakalo vā samudāyapadānaṃ attho, samudāyapadehi pana vutto ekantena avayavapadānaṃ attho’’tiādinā vuttena nayena. Etena yathāvuttaatthavaṇṇanānayadassanatāya sabbapaṇṇattivārādīsu yathārahaṃ attho netabboti dasseti.</p>
- <p class="centered">Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Niddesavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para10-17"></a><span class="paranum">10-17</span>. <span class="bld">Vāyanaṃ</span> <a name="M0.0179"></a> savisayaṃ byāpetvā pavattanaṃ, tayidaṃ yathā gandhāyatane labbhati, evaṃ sīlādīsupīti pāḷiyaṃ ‘‘sīlagandho’’tiādi vuttaṃ ‘‘sīlādiyeva gandho’’ti katvā. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sīlagandho…pe… nāmānī’’ti. Yasmā pana savisayabyāpanaṃ tattha pasaṭabhāvo pākaṭabhāvo vā hoti, tasmā ‘‘pasāraṇaṭṭhena pākaṭabhāvaṭṭhena vā’’ti vuttaṃ. Attano vatthussa sūcanaṃ vā <span class="bld">vāyanaṃ</span>. ‘‘Devakāyā samāgatā (dī. ni. 2.332; saṃ. ni. 1.37), paṇṇattidhammā’’tiādīsu (dha. sa. dukamātikā 108) samūhapaññattīsupi kāyadhammasaddā āgatāti <span class="bld">‘‘sasabhāva’’</span>nti viseseti. <span class="bld">Kāyavacanena…pe… natthī</span>ti idaṃ ‘‘na dhammo nāyatana’’nti ettha dhammasaddassa vinivattavisesasabbasabhāvadhammavācakataṃ sandhāya vuttaṃ, na dhammāyatanasaṅkhātadhammavisesavācakatanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Niddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Pavattivāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para18-21"></a><span class="paranum">18-21</span>. <span class="bld">Etasmi</span>nti <a name="V0.0184"></a> pavattivāre. <span class="bld">Pucchāmattalābhenā</span>ti moghapucchābhāvamāha. <span class="bld">Ekeka</span>nti ‘‘yassa cakkhāyatanaṃ uppajjati, tassa saddāyatanaṃ uppajjatī’’tiādikaṃ ekekaṃ. <span class="bld">Pañcā</span>ti ‘‘yassa saddāyatanaṃ uppajjati, tassa gandhāyatanaṃ uppajjatī’’tiādīni pañca. Pucchāmattalābhena saṅgahaṃ anujānanto <span class="bld">‘‘vissajjanavasena hāpetabbānī’’</span>ti āha. <span class="bld">‘‘Vakkhati hī’’</span>tiādinā yathāvuttamatthaṃ aṭṭhakathāya samattheti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sadisavissajjana</span>nti sāmaññavacanaṃ visesaniviṭṭhameva hotīti taṃ visesaṃ dassento ‘‘puggalavārameva sandhāya vutta’’nti vatvā tassā pana sadisavissajjanatāya abyāpitattā yattha sadisaṃ, tatthāpi vissajjitanti dassento <span class="bld">‘‘okāsavāre pana…pe… vissajjita’’</span>nti āha. Tattha <span class="bld">ta</span>nti dutiyaṃ. <span class="bld">Puggalavārepī</span>ti yattha sadisaṃ vissajjanaṃ, tattha puggalavārepi vissajjitaṃ, pageva okāsavāreti adhippāyo. <span class="bld">Virattakāmakammanibbattassā</span>ti bhāvanābalena viratto kāmo etenāti virattakāmaṃ, rūpāvacarakammaṃ, tato nibbattassa. Paṭisandhi eva bījaṃ <a name="M0.0180"></a> <span class="bld">paṭisandhibījaṃ,</span> tassa. <span class="bld">‘‘Evaṃsabhāvattā’’</span>ti etena ekantato kāmataṇhānidānakammahetukāni ghānādīnīti dasseti. <span class="bld">Gandhādayo ca na santī</span>ti sabbena sabbaṃ tesampi abhāvaṃ sandhāya vadati. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Sacca’’</span>nti yathāvuttavasena gahetabbaṃ codakena vuttamatthaṃ sampaṭicchitvā puna yenādhippāyena tāni yamakāni sadisavissajjanāni, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā panā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tatrāyaṃ saṅkhepattho – tattha cakkhāyatanamūlakesu ghānāyatanayamakena ‘‘sacakkhukānaṃ aghānakānaṃ upapajjantāna’’ntiādinā nayena jivhākāyāyatanayamakāni yathā sadisavissajjanāni, tathā idha ghānāyatanamūlakesu ghānāyatanayamakena tāni jivhākāyāyatanayamakāni ‘‘yassa ghānāyatanaṃ uppajjati, tassa jivhāyatanaṃ uppajjatīti? Āmantā’’tiādinā nayena sadisavissajjanānīti. Evamettha ubhayesaṃ visuṃ aññamaññaṃ sadisavissajjanatāya idaṃ vuttaṃ, na ekajjhaṃ aññamaññaṃ sadisavissajjanatāya. Tenāha <span class="bld">‘‘tasmā tattha tattheva sadisavissajjanatā pāḷianāruḷhatāya kāraṇa’’</span>nti. Evañca sati cakkhāyatanamūlaggahaṇaṃ kimatthiyanti āha <span class="bld">‘‘nidassanabhāvenā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">nidassanabhāvenā</span>ti nidassanabhūtānaṃ aññamaññasadisavissajjanatāsaṅkhātena <a name="V0.0185"></a> nidassanabhāveneva, na pana tesaṃ nidassitabbehi sabbathā sadisavissajjanatāyāti adhippāyo. <span class="bld">‘‘Yebhuyyatāyā’’</span>ti vuttaṃ yebhuyyataṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tesu hī’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Eva</span>nti iminā ‘‘āmantā’’ti paṭivacanavissajjanena yathāvuttavacanasseva vissajjanabhāvānujānanaṃ kattabbanti imamatthaṃ ākaḍḍhati. <span class="bld">Sā</span>ti dutiyapucchā. <span class="bld">Ghānāyatanayamakenā</span>ti cakkhāyatanamūlakesu ghānāyatanayamakeneva. <span class="bld">Taṃsesānī</span>ti tena ghānāyatanamūlakakāyāyatanayamakena saddhiṃ sesāni. <span class="bld">Sadisavissajjanattā anāruḷhānī</span>ti ettha <span class="bld">‘‘anāruḷhānī’’</span>ti ettakameva <span class="bld">tathā</span>-saddena anukaḍḍhīyati, na ‘‘sadisavissajjanattā’’ti dassento <span class="bld">‘‘tathāti…pe… samaññenā’’</span>ti vatvā idāni <span class="bld">‘‘kāraṇasāmaññenā’’</span>ti vuttassa sadisavissajjanattassa tattha abhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘ghānajivhākāyāyatanānaṃ panā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <a name="M0.0181"></a> <span class="bld">agabbhaseyyakesu pavattamānāna</span>nti etthāpi <span class="bld">‘‘sahacāritāyā’’</span>ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ, tathā <span class="bld">‘‘gabbhaseyyakesu ca pavattamānāna’’</span>nti. <span class="bld">Itarāni</span> ghānāyatanamūlakāni jivhākāyāyatanayamakāni <span class="bld">dve</span> na vissajjīyanti, ghānāyatanamūlakesu ca yamakesu vissajjitesu <span class="bld">itaradvayamūlakāni</span> jivhākāyāyatanamūlakāni na vissajjīyanti avisesattā appavisesattā cāti yojetabbaṃ. Tattha kāyāyatanayamake dutiyapucchāvasena appaviseso, itaravasena aviseso veditabbo. <span class="bld">Rūpāyatanamanāyatanehi saddhi</span>nti idaṃ rūpāyatanamūlakamanāyatanavasena vuttanti āha <span class="bld">‘‘rūpāyatana…pe… adhippāyo’’</span>ti. Tenevāha <span class="bld">‘‘rūpāyatanamūlakesu hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Yamakāna</span>nti rūpāyatanamūlakagandharasaphoṭṭhabbāyatanayamakānaṃ. <span class="bld">Dutiyapucchāna</span>nti yathāvuttayamakānaṃyeva dutiyapucchānaṃ. <span class="bld">Vuttanayenā</span>ti ‘‘sarūpakānaṃ acittakāna’’ntiādinā vuttena nayena. <span class="bld">Ādipucchāna</span>nti tesaṃyeva yamakānaṃ paṭhamapucchānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Heṭṭhimehī</span>ti idaṃ avisesavacanampi yesu sadisavissajjanatā sambhavati, tadapekkhanti āha <span class="bld">‘‘gandharasa…pe… attho’’</span>ti. Uddiṭṭhadhammesu uddesānurūpaṃ labbhamānavisesakathanaṃ vissajjanaṃ, yo tattha na sabbena sabbaṃ uddesānurūpaguṇena upalabbhati, tassa akathanampi atthato vissajjanameva nāma hotīti āha <span class="bld">‘‘avissajjaneneva alabbhamānatādassanena vissajjitāni nāma hontī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Cakkhuvikalasotavikalā <a name="V0.0186"></a> viya cakkhusotavikalopi labbhatīti so pana aṭṭhakathāyaṃ pi-saddena saṅgahitoti dassento <span class="bld">‘‘jaccandhampi…pe… veditabbo’’</span>ti āha. Paripuṇṇāyatanameva opapātikaṃ sandhāya vuttanti ettha aṭṭhānappayutto <span class="bld">eva</span>-saddoti tassa ṭhānaṃ dassento <span class="bld">‘‘vuttamevāti attho’’</span>ti vatvā tena paripuṇṇāyatanassa tattha aniyatattā aparipuṇṇāyatanassapi saṅgaho siddhoti dassento <span class="bld">‘‘tena jaccandhabadhirampi sandhāya vuttatā na nivāritā hotī’’</span>ti āha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para22-254"></a><span class="paranum">22-254</span>. <span class="bld">Tasmiṃ puggalassa anāmaṭṭhattā</span>ti kasmā vuttaṃ, yāvatā ‘‘rūpībrahmalokaṃ pucchatī’’ti imināpi okāsoyeva āmaṭṭhoti. ‘‘Āmantā’’ti paṭiññāya kāraṇavibhāvanādhippāyeneva ‘‘kasmā paṭiññāta’’nti codanaṃ samuṭṭhāpetvā taṃ kāraṇaṃ dassetukāmo <span class="bld">‘‘nanū’’</span>tiādimāha<a name="M0.0182"></a>. <span class="bld">Gabbhaseyyakabhāvaṃ gantvā parinibbāyissatī</span>ti pacchimabhavikaṃ sandhāyāha. <span class="bld">Tadavatthassā</span>ti pacchimabhavāvatthassa. <span class="bld">Bhavissantassā</span>ti bhāvino. <span class="bld">Paṭiññātabbattā</span>ti ‘‘uppajjissatī’’ti paṭiññātabbattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atha kasmā</span>ti etthāyaṃ saṅkhepattho – yadi ‘‘yassa rūpāyatanaṃ uppajjissati, tassa cakkhāyatanaṃ uppajjissatī’’ti pucchāyaṃ vuttena vidhinā paṭiññātabbaṃ, atha kasmā atha kena kāraṇena paṭilome ‘‘yassa vā pana rūpāyatanaṃ nuppajjissati, tassa cakkhāyatanaṃ nuppajjissatī’’ti pucchāya ‘‘āmantā’’ti paṭiññātaṃ, nanu idaṃ aññamaññaṃ viruddhanti? <span class="bld">Nanū</span>tiādināpi codako tameva virodhaṃ vibhāveti. <span class="bld">No ca nuppajjissati</span> uppajjissati evāti attho. <span class="bld">‘‘Tasmiṃ bhave’’</span>tiādi tassa parihāro. Tattha <span class="bld">tasmiṃ bhave</span>ti yasmiṃ bhave ‘‘rūpāyatanaṃ nuppajjissatī’’ti vuttaṃ pavattamānattā, tasmiṃ bhave. <span class="bld">Anāgatabhāvena avacanato</span>ti bhāvībhāvena avattabbato āraddhuppādabhāvena pavattamānattāti adhippāyo. Tenevāha <span class="bld">‘‘bhavantare hī’’</span>tiādi. Na pana vuccatīti sambandho. <span class="bld">Evañca katvā</span>tiādinā pāṭhantarena yathāvuttamatthaṃ samattheti.</p>
- <p class="bodytext">Yasmiṃ attabhāve yehi āyatanehi bhavitabbaṃ, <span class="bld">taṃtaṃāyatananibbattakakammena avassaṃbhāvīāyatanassa</span> sattassa, santānassa vā, ‘‘yassa vā pana rūpāyatanaṃ uppajjissati, tassa cakkhāyatanaṃ uppajjissatīti? Āmantā, yassa vā pana rūpāyatanaṃ nuppajjissati, tassa cakkhāyatanaṃ nuppajjissatīti? Āmantā’’ti ca evaṃ pavattaṃ pucchādvayavissajjanaṃ āyatanapaṭilābhassa <a name="V0.0187"></a> jātibhāvato suṭṭhu upapannaṃ bhavati. <span class="bld">Pacchimabhavikādayo</span>ti ettha <span class="bld">ādi</span>-saddena arūpe uppajjitvā parinibbāyanakā saṅgayhanti. <span class="bld">Idampi</span> vissajjanaṃ. <span class="bld">Abhinanditabbattā</span>ti ‘‘āmantā’’ti sampaṭicchitabbattā.</p>
- <p class="bodytext">Yaṃ pana aghānakānaṃ kāmāvacaraṃ upapajjantānanti vuttanti sambandho. Yassa vipāko ghānāyatanuppattito puretarameva upacchijjissati, taṃ ghānāyatanānibbattakakammanti vuttaṃ. Kathaṃ panīdisaṃ kammaṃ atthīti viññāyatīti āha <span class="bld">‘‘yassa yatthā’’</span>tiādi. Evampi gabbhaseyyako eva idha aghānakoti adhippetoti kathamidaṃ viññāyatīti codanāya <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādiṃ vatvā tamatthaṃ sādhetuṃ <span class="bld">‘‘dhammahadayavibhaṅge’’</span>tiādi vuttaṃ. Avacanattampi hi yathādhammasāsane abhidhamme paṭikkhepoyevāti<a name="M0.0183"></a>. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ āyatanayamake. <span class="bld">Yathādassitāsū</span>ti ‘‘yassa vā pana sotāyatanaṃ nuppajjissati, tassa cakkhāyatanaṃ nuppajjati, yassa yattha ghānāyatanaṃ na nirujjhati, tassa tattha rūpāyatanaṃ na nirujjhissatī’’ti ca dassitappakārāsu pucchāsu. <span class="bld">Āmantāti vutta</span>nti atha kasmā na viññāyatīti yojanā. Etāsu pucchāsu kasmā paṭivacanena vissajjanaṃ na katanti adhippāyo. <span class="bld">Sanniṭṭhānena gahitatthassā</span>ti ‘‘yassa vā pana sotāyatanaṃ nuppajjissati, yassa yattha ghānāyatanaṃ na nirujjhissatī’’ti ca evamādikena sanniṭṭhānapadena gahitassa atthassa. <span class="bld">Ekadese saṃsayatthassa sambhavenā</span>ti ekadese saṃsayitabbassa atthassa sambhavena sanniṭṭhānatthapaṭiyogabhūtasaṃsayatthassa paṭivacanassa akaraṇato ‘‘āmantā’’ti paṭivacanavissajjanassa akattabbato atthassa abhinditvā ekajjhaṃ katvā avattabbato. Tenāha <span class="bld">‘‘bhinditabbehi na paṭivacanavissajjanaṃ hotī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yadi siyā</span>ti bhinditvā vattabbepi atthe yadi paṭivacanavissajjanaṃ siyā, <span class="bld">paripuṇṇavissajjanameva na siyā</span> anokāsabhāvato bhinditabbato cāti attho. Tathā hi ‘‘pañcavokāre parinibbantānaṃ, arūpe pacchimabhavikānaṃ, ye ca arūpaṃ upapajjitvā parinibbāyissanti, tesaṃ cavantānaṃ tesaṃ sotāyatanañca nuppajjissati, cakkhāyatanañca nuppajjatī’’ti ca, tathā ‘‘rūpāvacare parinibbantānaṃ, arūpānaṃ tesaṃ tattha ghānāyatanañca na nirujjhati, rūpāyatanañca na nirujjhissatī’’ti ca tattha vibhāgavasena pavatto pāṭhaseso. <span class="bld">Atha kasmā</span>ti yadi abhinditabbe paṭivacanavissajjanaṃ, na bhinditabbe, evaṃ sante ‘‘yassa vā pana somanassindriyaṃ uppajjati, tassa cakkhundriyaṃ uppajjatīti? Āmantā’’ti iminā paṭivacanavissajjanena <a name="V0.0188"></a> gabbhaseyyakānaṃ somanassapaṭisandhi natthīti kasmā na viññāyati, bhinditabbe na paṭivacanavissajjanaṃ hotīti sampaṭicchitabbanti? Taṃ na, aññāya pāḷiyā tadatthassa viññāyamānattāti dassento <span class="bld">‘‘kāmadhātuyā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yaṃ cittaṃ uppajjati, na nirujjhati, taṃ cittaṃ nirujjhissati, nuppajjissatīti? Āmantā’’ti tasseva cittassa nirodho anāgatabhāvena tassa uppādakkhaṇe yathā vutto, evaṃ tasseva kammajasantānassa nirodho tassa uppāde anāgatabhāvena vattabbo. Tenetaṃ dasseti ‘‘ekacittassa nāma uppādakkhaṇe nirodho anāgatabhāvena vuccati, kimaṅgaṃ pana ekasantānassā’’ti<a name="M0.0184"></a>. <span class="bld">Sabbattha</span> sabbasmiṃ anāgatavāre. Upapajjantānaṃ eva vasena <span class="bld">so</span> nirodho <span class="bld">tathā</span> anāgatabhāvena vutto, kasmā panettha nirodho upapannānaṃ vasena na vuttoti āha <span class="bld">‘‘uppannānaṃ panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Tasseva</span> yathāpavattassa kammajasantānassa eva. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā uppādakkhaṇato uddhaṃ nirodho āraddho nāma hoti, tasmā. <span class="bld">Bhede satipi</span> kālabhedāmasanassa kāraṇe satipi. Anāgatakālāmasanavaseneva nirodhasseva vasena vissajjanadvayaṃ <span class="bld">upapannameva</span> yuttameva hotīti. Aññesaṃ vasena nirodhasseva vattuṃ asakkuṇeyyattā <span class="bld">‘‘arahata’’</span>nti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Yadi upapattianantaraṃ nirodho āraddho nāma hoti, atha kasmā cutiyā nirodhavacananti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘tanniṭṭhānabhāvato pana cutiyā nirodhavacana’’</span>nti. <span class="bld">Tanniṭṭhānabhāvato</span>ti tassa santānassa niṭṭhānabhāvato. <span class="bld">Pavatte</span>tiādi vuttassevatthassa pākaṭakaraṇaṃ. Tattha <span class="bld">tassā</span>ti santānassa. <span class="bld">Vakkhatī</span>tiādipi pavatte nirodhaṃ anādiyitvā cutinirodhasseva gahitatāya kāraṇavacanaṃ. <span class="bld">Tenā</span>ti tena yathāvuttena pāṭhantaravacanena. <span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ ‘‘yassa cakkhāyatanaṃ nirujjhissatī’’tiādike āyatanayamake. Yadi pavatte niruddhassapi cutiyā eva nirodho icchito, ‘‘sacakkhukāna’’ntiādi kathanti āha <span class="bld">‘‘sacakkhukānantiādīsu ca paṭiladdhacakkhukānantiādinā attho viññāyatī’’</span>ti. <span class="bld">Te</span>ti arūpe pacchimabhavikā. Acakkhukavacanañca sāvasesanti yojanā.</p>
- <p class="centered">Pavattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Āyatanayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Dhātuyamakaṃ</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1-19"></a><span class="paranum">1-19</span>. <span class="bld">Saddadhātusambandhāna</span>nti <a name="V0.0189"></a> idaṃ yāni cakkhudhātādimūlakesu saddayamakāni, sabbāni ca saddadhātumūlakāni, tāni sandhāya vuttaṃ. Na hi tāni cakkhuviññāṇadhātādisambandhāni viya cutipaṭisandhivasena labbhanti, eteneva āyatanayamakepi pavattivāre saddadhātusambandhānaṃ yamakānaṃ alabbhamānatā ca veditabbā.</p>
- <p class="centered">Dhātuyamakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Saccayamakaṃ</p>
- <p class="subhead">1. Paṇṇattivāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para10-26"></a><span class="paranum">10-26</span>. <span class="bld">So</span>ti <a name="M0.0185"></a> dukkhasaddo. <span class="bld">Aññatthā</span>ti saṅkhāradukkhavipariṇāmadukkhadukkhādhiṭṭhānesu. <span class="bld">Aññanirapekkho</span>ti saṅkhārādipadantarānapekkho. <span class="bld">Tenā</span>ti aññanirapekkhadukkhapadaggahaṇato. <span class="bld">Tasmiṃ dukkhadukkhe</span> visayabhūte. <span class="bld">Esa dukkhasaddo</span> ‘‘dukkhaṃ dukkhasacca’’nti ettha paṭhamo dukkhasaddo. <span class="bld">Tañca</span> dukkhadukkhaṃ. ‘‘Dukkhaṃ dukkhasacca’’nti ettha dukkhameva dukkhasaccanti nayidaṃ avadhāraṇaṃ icchitabbaṃ, dukkhaṃ dukkhasaccamevāti pana icchitabbanti āha <span class="bld">‘‘ekantena dukkhasaccamevā’’</span>ti. <span class="bld">Saccavibhaṅge vuttesu samudayesu koci phaladhammesu natthī</span>ti saccavibhaṅge pañcadhā vuttesu samudayesu ekopi phalasabhāvesu natthi, phalasabhāvo natthīti attho. ‘‘Phaladhammo natthī’’ti ca pāṭho. <span class="bld">Maggasaddo ca phalaṅgesū</span>ti sāmaññaphalaṅgesu sammādiṭṭhiādīsu ‘‘maggaṅgaṃ maggapariyāpanna’’ntiādinā (vibha. 492, 495) āgato maggasaddo <span class="bld">maggaphalattā pavattati</span> kāraṇūpacārenāti adhippāyo. Tenāha <span class="bld">‘‘na maggakiccasabbhāvā’’</span>tiādi. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā saccadesanāya pabhavādisabhāvā eva dhammā samudayādipariyāyena vuttā, na appabhavādisabhāvā, tasmā<a name="V0.0190"></a>. Ettha ca tebhūmakadhammānaṃ yathārahaṃ dukkhasamudayasaccantogadhattā asaccasabhāve sabhāvadhamme ca uddharanto phaladhamme eva uddhari. Nanu ca maggasampayuttāpi dhammā asaccasabhāvāti tepi uddharitabbāti? Na, tesaṃ maggagatikattā. ‘‘Phaladhammesū’’ti ettha dhammaggahaṇena vā phalasampayuttadhammānaṃ viya tesampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Padasodhanena…pe… idha gahitā</span>ti etena asaccasabhāvānaṃ dhammānaṃ pakaraṇena nivattitataṃ āha. <span class="bld">Tesa</span>nti dukkhādīnaṃ. <span class="bld">Tabbisesanayogavisesa</span>nti tena dukkhādivisesanayogena visiṭṭhataṃ. Saccavisesanabhāveneva dukkhādīnaṃ pariññeyyatādibhāvo siddhoti āha <span class="bld">‘‘ekantasaccattā’’</span>ti. <span class="bld">Yathā cetthā</span>ti yathā etasmiṃ saccayamake suddhasaccavāre saccavisesanabhūtā eva dukkhādayo gahitā. <span class="bld">Evaṃ khandhayamakādīsupī</span>ti na suddhasaccavāre eva ayaṃ nayo dassitoti attho. Padasodhanavāre taṃmūlacakkavāre ca ‘‘rūpaṃ rūpakkhandho’’tiādinā samudāyapadānaṃyeva vuttattā vattabbameva natthīti <span class="bld">‘‘suddhakkhandhādivāresū’’</span>ti vuttaṃ. Tathā cetthāpi <a name="M0.0186"></a> suddhavāre eva ayaṃ nayo dassito. Yadi suddhakkhandhādivāresu khandhādivisesanabhūtānameva rūpādīnaṃ gahaṇena bhavitabbaṃ, atha kasmā khandhādivisesanato aññesampi rūpādīnaṃ vasena attho dassitoti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘aṭṭhakathāyaṃ panā’’</span>tiādi. Purimo eva attho yutto, yuttito pāṭhova balavāti.</p>
- <p class="centered">Paṇṇattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Pavattivāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para27-164"></a><span class="paranum">27-164</span>. Dukkhapariññā yāva dukkhasamatikkamanatthāti sappadesaṃ pavattāpi sā tadatthāvahā bhaveyyāti kassaci āsaṅkā siyāti dassento āha <span class="bld">‘‘ariyattā…pe… katvā vutta’’</span>nti. Keci panettha ‘‘antimabhave ṭhitattā’’ti kāraṇaṃ vadanti, taṃ na yujjati upapattiyā dukkhavicārattā, na ca sabbe suddhāvāsā antimabhavikā uddhaṃsotavacanato. ‘‘Yassa dukkhasaccaṃ uppajjatī’’ti uppādāvatthā. Avisesena dukkhasaccapariyāpannā dhammā sambandhībhāveneva <a name="V0.0191"></a> taṃsamaṅgī ca puggalo vuttoti dassento <span class="bld">‘‘sabbe upapajjantā’’</span>tiādiṃ vatvā svāyamattho yasmā nicchayarūpena gahito, nicchitasseva ca atthassa vibhāgadassanena bhavitabbaṃ, tasmā <span class="bld">‘‘tesveva…pe… upapannamevā’’</span>ti āha. Tattha tesveva keci dassīyantīti sambandho. <span class="bld">Ekakoṭṭhāsuppattisamaṅgino</span>ti dukkhakoṭṭhāsuppattisamaṅgino. <span class="bld">Tesū</span>ti sanniṭṭhānena gahitesu. <span class="bld">Maggaphaluppādasamaṅgīsū</span>ti maggaphaluppādasamaṅgīnaṃ, ayameva vā pāṭho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ettha cā</span>tiādinā ‘‘sabbesa’’ntiādipāḷiyā piṇḍatthaṃ dasseti. Tattha <span class="bld">samudayasaccuppādavomissassa dukkhasaccuppādassā</span>ti idaṃ anādare sāmivacanaṃ. Katthaci samudayasaccuppādavomissepi dukkhasacce taṃrahitassa samudayasaccuppādarahitassa dukkhasaccuppādassa dassanavasena vuttanti yojanā. Keci pana ‘‘samudayasaccāvomissassā’’ti paṭhanti, tesaṃ <span class="bld">‘‘taṃrahitassā’’</span>ti idaṃ purimapadassa atthavivaraṇaṃ veditabbaṃ. <span class="bld">Taṃsahitassā</span>ti samudayasaccuppādasahitassa dukkhasaccuppādassa dassanavasena vuttanti yojanā. <span class="bld">Tesa</span>nti asaññasattānaṃ, <span class="bld">pavattiyaṃ dukkhasaccassa uppādo</span> ‘‘pavatte’’tiādinā vuttesu dvīsupi koṭṭhāsesu na gahitoti attho. Paṭisandhiyaṃ pana <a name="M0.0187"></a> tesaṃ uppādassa paṭhamakoṭṭhāsena gahitatā dassitā eva. <span class="bld">Tathā nirodho cā</span>ti yathā asaññasattānaṃ paṭisandhiyaṃ dukkhasaccassa uppādo paṭhamakoṭṭhāsena gahito, pavattiyaṃ pana so dvīhi koṭṭhāsehi na gahito, tathā tesaṃ dukkhasaccassa nirodhopīti attho. Tathā hi ‘‘sabbesaṃ cavantānaṃ pavatte taṇhāvippayuttacittassa bhaṅgakkhaṇe’’tiādinā (yama. 1.saccayamaka.88) nirodhavāre pāḷi pavattā. <span class="bld">Eseva nayo</span>ti yvāyaṃ ‘‘ettha cā’’tiādinā samudayasaccayamake pāḷiyā atthanayo vutto, maggasaccayamakepi eseva nayo, evameva tatthāpi attho netabboti attho. Tathā hi ‘‘sabbesaṃ upapajjantāna’’ntiādinā tattha pāḷi pavattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evañca satī</span>ti evaṃ khaṇavasena okāsaggahaṇe satīti yathāvuttamatthaṃ ananujānanavasena paccāmasati. <span class="bld">Etassa vissajjane</span>ti etassa yamakapadassa vissajjane. ‘‘Aggamaggassa uppādakkhaṇe, arahantānaṃ cittassa uppādakkhaṇe, yassa cittassa anantarā aggamaggaṃ paṭilabhissanti, tassa cittassa uppādakkhaṇe, asaññasattaṃ upapajjantānaṃ tesaṃ tattha dukkhasaccaṃ uppajjati, no ca tesaṃ tattha samudayasaccaṃ uppajjissatī’’ti (yama. 1.saccayamaka.71) purimakoṭṭhāsassa āgatattā virodho natthīti <span class="bld">‘‘pacchimakoṭṭhāse’’</span>tiādi vuttaṃ<a name="V0.0192"></a>. Tattha <span class="bld">tasmā</span>ti yasmā na upapatticittuppādakkhaṇo bhāvino samudayapaccuppādassa ādhāro, atha kho kāmāvacarādiokāso, tasmā. <span class="bld">Puggalokāsavāro hesā</span>ti yasmā puggalokāsavāro esa, tasmā ‘‘tesaṃ tatthā’’ti ettha okāsavasena tattha-saddassa attho veditabbo. Yadi puggalokāsavāre kāmāvacarādiokāsavaseneva attho gahetabbo, na khaṇavasena, atha kasmā ‘‘sabbesaṃ upapajjantāna’’ntiādinā okāsaṃ anāmasitvā tattha vissajjanaṃ pavattanti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘tattha…pe… so evā’’</span>ti. Tattha <span class="bld">tatthā</span>ti okāsavāre. <span class="bld">Puggalavisesadassanattha</span>nti puggalasaṅkhātavisesadassanatthaṃ. <span class="bld">Yattha te</span>ti yasmiṃ kāmāvacarādiokāse te puggalā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kecī</span>ti dhammasirittheraṃ sandhāyāha. So hi ‘‘pavatte cittassa bhaṅgakkhaṇe dukkhasaccaṃ nuppajjatī’’ti ettha cittajarūpameva adhippetaṃ cittapaṭibaddhavuttittāti kāraṇaṃ vadati. Apare ‘‘arūpeti imaṃ purimāpekkhampi hotīti tena pavattaṃ visesetvā arūpabhavavasena ayamattho vutto<a name="M0.0188"></a>, tasmā ‘yassa vā pana samudayasaccaṃ nirujjhati, tassa dukkhasaccaṃ uppajjatīti? No’tiādīsupi evamattho veditabbo’’ti vadanti. <span class="bld">Puggalo na cittaṃ apekkhitvāva gahito</span>ti idaṃ cittassa anadhikatattā vuttaṃ. Yattha pana samudayasaccassa uppādanicchayo, tattheva tassa anuppādanicchayenapi bhavitabbaṃ cittena ca vinā puggalasseva anupalabbhanatoti ‘‘yassa samudayasaccaṃ nuppajjatī’’ti ettha samudayasaccādhāraṃ cittaṃ atthato gahitamevāti sakkā viññātuṃ. Apica indriyabaddhepi na sabbo rūpuppādo ekantena cittuppādādhīnoti sakkā vattuṃ cittuppattiyā vināpi tattha rūpuppattidassanato, tasmā cittajarūpameva cittassa uppādakkhaṇe uppajjati, na itaraṃ, itaraṃ pana tassa tīsupi khaṇesu uppajjatīti niṭṭhamettha gantabbaṃ. Vibhajitabbā avibhattā nāma natthīti siyāyaṃ pasaṅgo paṭhamavāre, dutiyavāre pana vibhajanā eva sāti nāyaṃ pasaṅgo labbhati, paṭhamavārepi vā nāyaṃ pasaṅgo. Kasmā? Esā hi yamakassa pakati, yadidaṃ yathālābhavasena yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dutiye citte vattamāne</span>ti ettha ‘‘paṭhamaṃ bhavaṅgaṃ, dutiyaṃ citta’’nti vadanti. Bhavanikantiyā āvajjanampi vipākappavattito visadisattā ‘‘dutiya’’nti vattuṃ sakkā, tato paṭṭhāya pubbe tassa tattha samudayasaccaṃ nuppajjitthāti vattabbāti apare. Bhavanikantiyā pana sahajātaṃ paṭhamaṃ cittaṃ idha dutiyaṃ cittanti adhippetaṃ. Tato pubbe pavattaṃ sabbaṃ abyākatabhāvena samānajātikattā ekanti katvā tato paṭṭhāya heṭṭhā tassa tattha samudayasaccaṃ nuppajjitthevāti<a name="V0.0193"></a>. Tenāha <span class="bld">‘‘sabbantimena paricchedenā’’</span>tiādi. <span class="bld">Tasmi</span>nti dutiye citte. <span class="bld">Tena samānagatikattā</span>ti tena yathāvuttadutiyacittena ca taṃsamaṅgino vā dukkhasaccaṃ uppajjittha, no ca samudayasaccanti vattabbabhāvena samānagatikattā. <span class="bld">Evañca katvā</span>ti tena samānagatikatāya dassitattā eva. <span class="bld">Yathāvuttā</span>ti dutiyākusalacittato purimasabbacittasamaṅgino aggahitā honti itarabhāvābhāvato. Vuttamevatthaṃ pāṭhantarena samatthetuṃ <span class="bld">‘‘yathā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Te</span>ti catuvokārā. <span class="bld">Vajjetabbā</span>ti ‘‘itaresa’’nti visesanena nivattetabbā. <span class="bld">Pañcavokārā viya yathāvuttā suddhāvāsā</span>ti dutiyacittakkhaṇasamaṅgibhāvena vuttappakārā yathā suddhāvāsasaṅkhātā pañcavokārā pubbe vuttā santi, evaṃ catuvokārā pubbe vuttā na hi santīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yassa <a name="M0.0189"></a> yatthā’’ti puggalokāsā ādheyyādhārabhāvena apekkhitāti āha <span class="bld">‘‘puggalokāsā aññamaññaparicchinnā gahitā’’</span>ti. <span class="bld">Kāmāvacare…pe… upapannā</span>ti ettha kāmāvacare abhisametāvino rūpāvacaraṃ upapannā, rūpāvacare abhisametāvino arūpāvacaraṃ upapannā, vā-saddena kāmāvacare abhisametāvino arūpāvacaraṃ upapannāti ca yojetabbaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti upapannokāse. <span class="bld">Abhisamayo</span>ti uparimaggābhisamayo yāva upapanno na bhavissati, tāva <span class="bld">te</span> tattha upapannapuggalā <span class="bld">ettha</span> etasmiṃ ‘‘abhisametāvīna’’ntiādinā vutte dutiyakoṭṭhāse <span class="bld">na gayhanti</span> puggalokāsānaṃ aññamaññaṃ paricchinnattā. Yadi evaṃ kiṃ te imasmiṃ yamake asaṅgahitāti āha <span class="bld">‘‘te panā’’</span>tiādi. Tattha yaṃ vuttaṃ ‘‘samānagatikāti visuṃ na dassitā’’ti, taṃ pākaṭataraṃ kātuṃ <span class="bld">‘‘anabhisametāvīna’’</span>ntiādi vuttaṃ. Tassattho – ‘‘anabhisametāvīna’’nti iminā paṭhamapadena gahitā sabbattha magguppattirahe sampattibhave tattha suddhāvāse ye anabhisametāvino, tesu dvippakāresu suddhāvāsā yasmiṃ kāle tattha anabhisametāvinoti gahetabbā, tattha nesaṃ tathā gahetabbakālassa visesanatthaṃ ‘‘suddhāvāsānaṃ dutiye citte vattamāne’’ti vuttanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etenā</span>ti etena vacanena. Vodānacittaṃ nāma maggacittānaṃ anantarapaccayabhūtaṃ cittaṃ, idha pana aggamaggacittassa. <span class="bld">Tato</span>ti yathāvuttavodānacittato <span class="bld">purimataracittasamaṅgino,</span> anulomañāṇasampayuttacittasamaṅgino, avasiṭṭhavuṭṭhānagāminivipassanācittādisamaṅginopi. Tenāha <span class="bld">‘‘yāva sabbantimataṇhāsampayuttacittasamaṅgī, tāva dassitā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Paṭisandhicuticittānaṃ <a name="V0.0194"></a> bhaṅguppādakkhaṇā pavatte cittassa bhaṅguppādakkhaṇehi dukkhasaccādīnaṃ nuppādādīsu samānagatikāti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘pavatte cittassā’’</span>tiādi. Tattha cuticittassapi uppādakkhaṇassa gahaṇaṃ daṭṭhabbanti yojanā. <span class="bld">Dvīsupi koṭṭhāsesū</span>ti samudayasaccassa bhāvino nirodhassa appaṭikkhepapaṭikkhepavasena pavattesu purimapacchimakoṭṭhāsesu. <span class="bld">Na visesita</span>nti yathāvutte appaṭikkhepe ca satipi visesetvā na vuttanti attho. <span class="bld">Ekassapi</span> puggalassa tādisassa <span class="bld">maggassa ca phalassa ca bhaṅgakkhaṇasamaṅgino</span> purimakoṭṭhāsasseva abhajanato koṭṭhāsadvayasambhavābhāvatoti attho. Idāni tamevatthaṃ vivarituṃ <span class="bld">‘‘yassa dukkhasacca’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Kesañci</span> puggalānaṃ. Niddhāraṇe cetaṃ sāmivacanaṃ. ‘‘Maggassa ca phalassa <a name="M0.0190"></a> cā’’ti vuttamaggaphalāni dassento <span class="bld">‘‘tiṇṇaṃ phalānaṃ dvinnañca maggāna’’</span>nti āha. Tāni pana heṭṭhimāni tīṇi phalāni majjhe ca dve maggā veditabbā. <span class="bld">Nirantaraṃ anuppādetvā</span>ti paṭipakkhadhammehi avokiṇṇaṃ katvā saha vipassanāya maggaṃ uppādentena yā sātaccakiriyā kātabbā, taṃ akatvāti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘antarantarā…pe… uppādetvā’’</span>ti. ‘‘Arūpe maggassa ca phalassa ca bhaṅgakkhaṇe’’ti avisesato vutte kathamayaṃ viseso labbhatīti āha <span class="bld">‘‘sāmaññavacanenapī’’</span>tiādi. Tena apavādavisayapariyāyena upasaggā abhinivisantīti lokasiddhoyaṃ ñāyoti dasseti.</p>
- <p class="centered">Pavattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Pariññāvāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para165-170"></a><span class="paranum">165-170</span>. <span class="bld">Etthevā</span>ti imasmiṃ saccayamake eva. <span class="bld">Apariññeyyatādassanattha</span>nti ettha <span class="bld">a</span>-kāro na pariññeyyābhāvavacano, nāpi pariññeyyapaṭipakkhavacano, atha kho tadaññavacanoti yathārahaṃ saccesu labbhamānānaṃ pahātabbatādīnampi dassane āpanneyeva samayavāro dassanaparo, yesañca na dassanaparo, tesu kesuci saccesu labbhamānānampi kesañci visesānaṃ ayaṃ vāro na dassanaparoti dassento <span class="bld">‘‘sacchikaraṇa…pe… dassanatthañcā’’</span>ti āha. <span class="bld">Samudaye pahānapariññāva vuttā, na tīraṇapariññā</span>ti yuttaṃ tāvetaṃ samudayassapi tīretabbasabhāvattā, <span class="bld">‘‘dukkhe tīraṇapariññāva</span> <a name="V0.0195"></a> <span class="bld">vuttā, na pahānapariññā’’</span>ti idaṃ pana kasmā vuttaṃ, nanu dukkhaṃ appahātabbamevāti? Samudayasaccavibhaṅge vuttānaṃ kesañci samudayakoṭṭhāsānaṃ dukkhasacce saṅgahaṇato dukkhasamudaye vā asaṅkaratova gahetvā bhūtakathanametaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Ubhayatthā</span>ti dukkhe samudaye ca vuttā. Kasmā? Tesaṃ sādhāraṇāti. Evaṃ sādhāraṇāsādhāraṇabhedabhinnaṃ yathāvuttaṃ pariññākiccaṃ pubbabhāge nānakkhaṇe labbhamānampi maggakāle ekakkhaṇe eva labbhati ekañāṇakiccattāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘maggañāṇañhī’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Pariññāvāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Saccayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Saṅkhārayamakaṃ</p>
- <p class="subhead">1. Paṇṇattivāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Satipi <a name="M0.0191"></a> kusalamūlādīnampi vibhattabhāve khandhādivibhāgo tato sātisayoti dassento <span class="bld">‘‘khandhādayo viya pubbe avibhattā’’</span>ti āha. Pakārattho vā ettha <span class="bld">ādi</span>-saddo ‘‘bhūvādayo’’tiādīsu viyāti kusalamūlādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Aviññātattā</span> nisāmentehi. Hetuattho vā ettha luttaniddiṭṭho aviññāpitattāti attho. Yadipi kāyasaṅkhārānaṃ vikappadvayepi hetuphalabhāvoyeva icchito, sāmivacanarūpāvibhūto pana attheva atthabhedoti dassento <span class="bld">‘‘kāyassa…pe… kattuatthe’’</span>ti āha. <span class="bld">So panā</span>ti kattuattho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2-7"></a><span class="paranum">2-7</span>. <span class="bld">Suddhikaekekapadavasenā</span>ti ‘‘kāyo saṅkhāro’’tiādīsu dvīsu dvīsu padesu aññamaññaṃ asammissaekekapadavasena. <span class="bld">Atthābhāvato</span>ti yathādhippetatthābhāvato. Aññathā karajakāyādiko attho attheva. Tenevāha <span class="bld">‘‘padasodhana…pe… avacanīyattā’’</span>ti. Idāni tameva atthābhāvaṃ byatirekavasena dassento <span class="bld">‘‘yathā’’</span>tiādimāha. Kasmā pana ubhayattha samāne samāsapadabhāve tattha attho labbhati, idha na labbhatīti? Bhinnalakkhaṇattā. Tattha hi rūpakkhandhādipadāni <a name="V0.0196"></a> samānādhikaraṇānīti padadvayādhiṭṭhāno eko attho labbhati, idha pana kāyasaṅkhārādipadāni bhinnādhikaraṇānīti tathārūpo attho na labbhatīti. Tenāha <span class="bld">‘‘yathādhippetatthābhāvato’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Visuṃ adīpetvā</span>ti ‘‘kāyasaṅkhāro’’tiādinā saha vuccamānopi kāyasaṅkhārasaddo visuṃ visuṃ attano atthaṃ ajotetvā ekaṃ atthaṃ yadi dīpetīti parikappavasena vadati. Tena kāyasaṅkhārasaddānaṃ samānādhikaraṇataṃ ulliṅgeti. <span class="bld">‘‘Kāyasaṅkhārasaddo kāyasaṅkhāratthe vattamāno’’</span>ti kasmā vuttaṃ, ‘‘saṅkhārasaddo saṅkhārattheva vattamāno’’ti pana vattabbaṃ siyā. Evañhi sati khandhatthe vattamāno khandhasaddo viya rūpasaddena kāyasaddena visesitabboti idaṃ vacanaṃ yujjeyya, kāyasaṅkhārasaddānaṃ pana samānādhikaraṇatte na kevalaṃ saṅkhārasaddoyeva saṅkhāratthe <a name="M0.0192"></a> vattati, atha kho kāyasaddopīti imamatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘kāyasaṅkhārasaddo kāyasaṅkhāratthe vattamāno’’</span>ti vuttaṃ siyā, kāyasaddena samānādhikaraṇenāti adhippāyo. Byadhikaraṇena pana saṅkhārassa visesitabbatā atthevāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Imassa vārassā</span>ti suddhasaṅkhāravārassa. <span class="bld">Padasodhanena dassitāna</span>nti ettakeva vuccamāne tattha dassitabhāvasāmaññena suddhakāyādīnampi gahaṇaṃ āpajjeyyāti taṃnivāraṇatthaṃ <span class="bld">‘‘yathādhippetānamevā’’</span>ti āha. <span class="bld">Kāyādipadehi aggahitattā</span>ti suddhakāyādipadehi aggahitattā. <span class="bld">Idha panā</span>ti aṭṭhakathāyaṃ. Suddhasaṅkhāravāraṃ sandhāya vuttampi suddhasaṅkhāravāramevettha ananujānanto sakalasaṅkhārayamakavisayanti āha <span class="bld">‘‘idha pana saṅkhārayamake’’</span>ti. <span class="bld">Adhippetatthapariccāgo</span>ti assāsapassāsādikassa adhippetatthassa aggahaṇaṃ cetanākāyaabhisaṅkharaṇasaṅkhārādi <span class="bld">anadhippetatthapariggaho</span>. Yadi ‘‘kāyo saṅkhāro’’tiādinā suddhasaṅkhārataṃmūlacakkavārā atthābhāvato idha na gahetabbā, atha kasmā pavattivārameva anārabhitvā aññathā desanā āraddhāti āha <span class="bld">‘‘padasodhanavārataṃmūlacakkavārehī’’</span>tiādi. <span class="bld">Saṃsayo hoti</span> saṅkhārasaddavacanīyatāsāmaññato kāyasaṅkhārādipadānaṃ byadhikaraṇabhāvato ca. Tenevāha <span class="bld">‘‘asamānādhikaraṇehi…pe… dassitāyā’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Paṇṇattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Pavattivāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para19"></a><span class="paranum">19</span>. <span class="bld">Saṅkhārānaṃ</span> <a name="V0.0197"></a> <span class="bld">puggalānañca okāsattā</span>ti sampayuttānaṃ nissayapaccayatāya, saṅkhārānaṃ samāpajjitabbatāya puggalānaṃ jhānassa okāsatā veditabbā, bhūmi pana yadaggena puggalānaṃ okāso, tadaggena saṅkhārānampi okāso. ‘‘Dutiye jhāne tatiye jhāne’’tiādinā <span class="bld">jhānaṃ,</span> ‘‘kāmāvacare rūpāvacare’’tiādinā <span class="bld">bhūmi</span> ca visuṃ okāsabhāvena gahitā. <span class="bld">Itī</span>ti hetuattho, yasmā jhānampi okāsabhāvena gahitaṃ, tasmāti attho. <span class="bld">Puggalavāre ca okāsavasena puggalaggahaṇe</span>ti puggalavāre ca yadā puggalokāsasaṅkhārādīnaṃ okāsabhāvena gayhati, tadā <a name="M0.0193"></a> tesaṃ dvinnaṃ okāsānaṃ vasena gayhanaṃ hotīti yattha so puggalo, yañca tasmiṃ puggale jhānaṃ upalabbhati, tesaṃ dvinnaṃ bhūmijhānasaṅkhātānaṃ okāsānaṃ vasena yathārahaṃ kāyasaṅkhārādīnaṃ gahaṇaṃ kathanaṃ hotīti. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā etadeva, tasmā. <span class="bld">Dutiyatatiyajjhānokāsavasenā</span>ti dutiyatatiyajjhānasaṅkhātaokāsavasena <span class="bld">gahitā</span>. Kathaṃ? ‘‘Vinā vitakkavicārehi assāsapassāsānaṃ uppādakkhaṇe’’ti evaṃ gahitā <span class="bld">puggalā visesetvā dassitā</span>. Kena? Teneva vitakkavicārarahitaassāsapassāsuppādakkhaṇenāti yojetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Paṭhamakoṭṭhāse jhānokāsavasena puggaladassanaṃ katanti vuttaṃ <span class="bld">‘‘puna…pe… dassetī’’</span>ti. Bhūmiokāsavasena puggalaṃ dassetīti sambandho. <span class="bld">Dvippakārāna</span>nti jhānabhūmiokāsabhedena duvidhānaṃ. <span class="bld">Tesa</span>nti puggalānaṃ. ‘‘Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannānaṃ kāmāvacarāna’’nti ca idaṃ nivattetabbagahetabbasādhāraṇavacanaṃ, tassa ca avacchedakaṃ ‘‘assāsapassāsānaṃ uppādakkhaṇe’’ti idanti vuttaṃ <span class="bld">‘‘visesa…pe… khaṇe’’</span>ti. <span class="bld">Tena</span> visesanena. <span class="bld">Kāmāvacarānampī</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddo sampiṇḍanattho. Tena na kevalaṃ rūpārūpāvacaresu paṭhamajjhānaṃ samāpannānaṃ, atha kho kāmāvacarānampīti vuttamevatthaṃ sampiṇḍeti. Kīdisānaṃ kāmāvacarānanti āha <span class="bld">‘‘gabbhagatādīna’’</span>nti. <span class="bld">Ādi</span>-saddena udakanimuggavisaññibhūtā saṅgahitā, na matacatutthajjhānasamāpannanirodhasamāpannā. Te hi akāmāvacaratāya viya rūpārūpabhavasamaṅgino vitakkavicāruppattiyāva nivattitā. <span class="bld">Ekantikattā</span>ti assāsapassāsābhāvassa ekantikattā. <span class="bld">Nidassitā</span>ti rūpārūpāvacarā nidassanabhāvena vuttā, na tabbirahitānaṃ aññesaṃ abhāvatoti adhippāyo. Paṭhamajjhānokāsā assāsapassāsavirahavisiṭṭhāti yojanā. Paṭhamañcettha paṭhamajjhānasamaṅgīnaṃ rūpārūpāvacarānaṃ gahaṇaṃ, dutiyaṃ yathāvuttagabbhagatādīnaṃ. <span class="bld">Iminā nayenā</span>ti yvāyaṃ <a name="V0.0198"></a> ‘‘saṅkhārānaṃ puggalānañcā’’tiādinā jhānokāsabhūmiokāsavasena puggalavibhāganayo vutto, iminā nayena upāyena. <span class="bld">Sabbattha</span> sabbapucchāsu.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. <span class="bld">Etasmiṃ pana atthe satī</span>ti yvāyaṃ uppattibhūmiyā jhānaṃ visesetvā attho vutto, etasmiṃ atthe gayhamāne aññatthapi uppattibhūmiyā jhānaṃ visesitabbaṃ bhaveyya, tathā ca aniṭṭhaṃ āpajjatīti dassento <span class="bld">‘‘catutthajjhāne’’</span>tiādimāha. Kiṃ pana taṃ aniṭṭhanti āha <span class="bld">‘‘bhūmīnaṃ</span> <a name="M0.0194"></a> <span class="bld">okāsabhāvasseva aggahitatāpattito’’</span>ti. Yattha yattha hi jhānaṃ gayhati, tattha tattha taṃ uppattibhūmiyā visesitabbaṃ hoti. Tathā sati jhānokāsova gahito siyā, na bhūmiokāso guṇabhūtattā. Kiñca ‘‘catutthajjhāne rūpāvacare arūpāvacare’’ti ettha rūpārūpabhūmiyā catutthajjhāne visesiyamāne tadekadesova okāsavasena gahito siyā, na sabbaṃ catutthajjhānaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘sabbacatutthajjhānassa okāsavasena aggahitatāpattito cā’’</span>ti. <span class="bld">Jhānabhūmokāsāna</span>nti jhānokāsabhūmiokāsānaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Nanu ca jhānabhūmiokāse asaṅkarato yojiyamāne na sabbasmiṃ paṭhamajjhānokāse kāyasaṅkhāro vacīsaṅkhāro ca atthi, tathā sabbasmiṃ kāmāvacarokāseti codanuppattiṃ sandhāya tassa parihāraṃ vattuṃ <span class="bld">‘‘yadipī’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Tatthā</span>ti paṭhamajjhānokāse kāmāvacarokāse ca. <span class="bld">Taṃdvayuppattī</span>ti tassa kāyavacīsaṅkhāradvayassa uppatti. Okāsadvayassa asaṅkarato gahaṇe ayañca guṇo laddho hotīti āha <span class="bld">‘‘visuṃ…pe… na vattabbaṃ hotī’’</span>ti. Tattha <span class="bld">aṅgamattavasenā</span>ti vitakkādijhānaṅgamattavasena. Tattha vattabbaṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttameva. Vitakkarahitopi vicāro vacīsaṅkhāroyevāti āha <span class="bld">‘‘avitakka…pe… gacchatī’’</span>ti. <span class="bld">Muddhabhūtaṃ dutiyajjhāna</span>nti catukkanaye dutiyajjhānamāha. Tañhi sakalakkhobhakaradhammavigamena vitakkekaṅgappahāyikato sātisayattā ‘‘muddhabhūta’’nti vattabbataṃ labhati. <span class="bld">Asaññasattā viyā</span>ti idaṃ visadisudāharaṇaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para37"></a><span class="paranum">37</span>. Āvajjanato pubbe pavattaṃ sabbaṃ cittaṃ paṭisandhicittena samānagatikattā ekaṃ katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘paṭhamato’’</span>ti. Tenāha <span class="bld">‘‘avitakkaavicārato’’</span>tiādi. <span class="bld">Cittasaṅkhārassa ādidassanattha</span>nti suddhāvāse cittasaṅkhārassa ādidassanatthaṃ. Tathā <span class="bld">‘‘vacīsaṅkhārassa ādidassanattha’’</span>nti etthāpi.</p>
- <p class="centered">Pavattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Saṅkhārayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Anusayayamakaṃ</p>
- <p class="subhead">Paricchedaparicchinnuddesavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. ‘‘Avijjāsamudayā <a name="M0.0195"></a><a name="V0.0199"></a> rūpasamudayo, taṇhāsamudayā rūpasamudayo, kammasamudayā rūpasamudayo. Lobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāyā’’ti ca evamādinā kusalamūlakusalādīnaṃ paccayabhāvo vuttoti āha <span class="bld">‘‘paccayadīpakena mūlayamakenā’’</span>ti. ‘‘So ‘aniccaṃ rūpaṃ, aniccaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Cakkhu aniccaṃ, rūpā aniccā’’ti ca ādinā bahulakhandhādimukhena aniccānupassanādayo vihitāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘khandhādīsu tīraṇabāhullato’’</span>ti. Kilesānaṃ samucchindanato paraṃ pahānakiccaṃ natthīti āha <span class="bld">‘‘anusayapahānantā pahānapariññā’’</span>ti. Yadipi anusayehi sampayogato ārammaṇato vā pahānapariññā nappavattati, anusayābhāve pana tadārambho eva natthīti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘anusayehi pahānapariññaṃ vibhāvetu’’</span>nti. <span class="bld">Anusayabhāvena labbhamānāna</span>nti anusayabhāvena vijjamānānaṃ, anusayasabhāvānanti attho. <span class="bld">Tīhākārehī</span>ti paricchedādīhi tīhi pakārehi. Anusayesu gaṇanasarūpappavattiṭṭhānato abodhitesu puggalokāsādivasena pavattiyamānā tabbisayā desanā na suviññeyyā hotīti dassento āha <span class="bld">‘‘tesu tathā…pe… duravabodhattā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ettha purimesū</span>ti paduddhāro anantarassa vidhi paṭisedho vāti katvā sānusayavārādiapekkho, na anusayavārādiapekkho anusayavāre pāḷivavatthānassa pageva katattāti dassento <span class="bld">‘‘etesu sānusayavārādīsu purimesūti attho’’</span>ti āha. Sānusayavārādīsu hi tīsu purimesu okāsavāre yato tatoti desanā pavattā, na anusayavārādīsu. <span class="bld">Atthavisesābhāvato</span>ti ‘‘kāmadhātuyā cutassā’’tiādinā (yama. 2.anusayayamaka.302) pāḷiāgatapadassa, ‘‘kāmadhātuṃ vā pana upapajjantassā’’tiādinā yamakabhāvena aṭṭhakathāādigatapadassa ca atthavisesābhāvato. <span class="bld">Kathamayaṃ yamakadesanā siyā</span> dutiyassa padassa abhāvatoti attho. Yadi nāyaṃ yamakadesanā, atha kasmā idhāgatāti āha <span class="bld">‘‘purimavāre hī’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">anusayaṭṭhānaparicchedadassana</span>nti anusayaṭṭhānatāya <a name="M0.0196"></a> paricchedadassanaṃ. Evampi kathamidaṃ anusayayamakaṃ yamakadesanāsabbhāvatoti āha <span class="bld">‘‘yamakadesanā…pe… nāmaṃ daṭṭhabba’’</span>nti<a name="V0.0200"></a>. <span class="bld">Atthavasenā</span>ti paṭilomatthavasena. Paṭhamapadena hi vuttassa viparivattanavasenapi yamakadesanā hoti ‘‘rūpaṃ rūpakkhandho, rūpakkhandho rūpa’’ntiādīsu (yama. 1.khandhayamaka.2), tattha pana atthaviseso atthi, idha natthi, tasmā na tathā desanā katāti dassento āha <span class="bld">‘‘atthavisesābhāvato pana na vuttā’’</span>ti. <span class="bld">Labbhamānatāvasenā</span>ti pucchāya labbhamānatāvasena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uppattiarahataṃ dassetī</span>ti iminā nippariyāyena anusayā anāgatāti dassitaṃ hoti yato te maggavajjhā, na ca atītapaccuppannā uppattirahāti vuccanti uppannattā. Yaṃsabhāvā pana dhammā anāgatā anusayāti vuccanti, taṃsabhāvā eva te atītapaccuppannā vuttā. Na hi dhammānaṃ addhābhedena sabhāvabhedo atthi, tasmā anusayānaṃ atītapaccuppannabhāvā pariyāyato labbhantīti <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> (yama. aṭṭha. anusayayamaka 1) ‘‘atītopi hotī’’tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Evaṃpakārā</span>ti anusayappakārā, kāraṇalābhe sati uppajjanārahāicceva attho. <span class="bld">So evaṃpakāro</span> uppajjanavāre <span class="bld">uppajjati-saddena gahito</span> uppajjanārahatāya avicchinnabhāvadīpanatthanti adhippāyo. Tenāha <span class="bld">‘‘na khandhayamakādīsu viya uppajjamānatā’’</span>ti, paccuppannatāti attho. <span class="bld">Tenevā</span>tiādinā yathāvuttamatthaṃ pākaṭataraṃ karoti. Tattha <span class="bld">ninnānākaraṇo</span>ti nibbiseso. Uppajjanānusayānaṃ ninnānākaraṇattā eva hi ‘‘etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisatī’’ti <span class="bld">vibhaṅge</span> (vibha. 203) āgataṃ. Anusayanañhi ettha nivisananti adhippetaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Idāni yena pariyāyena atītapaccuppannesu anusayavohāro, taṃ dassetukāmo anāgatampi tehi saddhiṃ ekajjhaṃ katvā dassento <span class="bld">‘‘anurūpaṃ kāraṇaṃ pana…pe… vuccantī’’</span>ti āha. Etena bhūtapubbagatiyā atītapaccuppannesu uppattirahatā veditabbāti dasseti. Uppattiarahatā nāma kilesānaṃ maggena asamucchinnatāya veditabbā. Sā ca atītapaccuppannesupi atthevāti pakārantarenapi tesaṃ pariyāyatova anusayabhāvaṃ pakāseti. Tenevāha <span class="bld">‘‘maggassa panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Tādisāna</span>nti ye maggabhāvanāya asati uppattirahā, tādisānaṃ. <span class="bld">Dhammo eva ca uppajjati,</span> na dhammākāroti adhippāyo. Na hi dhammākārā aniccatādayo <a name="M0.0197"></a> uppajjantīti vuccanti. Yadi pana te uppādādisamaṅgino siyuṃ, dhammā eva siyuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘appahīnākāro ca uppajjatīti vattuṃ na yujjatī’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Vuttampi thāmagamanaṃ aggahetvā appahīnaṭṭhamattameva gahetvā codako codetīti dassento āha <a name="V0.0201"></a> <span class="bld">‘‘sattānusaya…pe… āpajjatīti ce’’</span>ti. Na hi thāmagamane gahite codanāya okāso atthi. Tenāha <span class="bld">‘‘nāpajjatī’’</span>tiādi. Vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ, na kevalamaṭṭhakathāyameva pāṭhagatovāyamattho, tasmā evameva gahetabboti dassento <span class="bld">‘‘thāmagato…pe… yutta’’</span>nti vatvā kiṃ pana taṃ thāmagamananti parāsaṅkaṃ nivattento <span class="bld">‘‘thāmagatanti ca…pe… vuttā’’</span>ti āha. Tattha <span class="bld">aññehi asādhāraṇo</span>ti kilesavatthuādīnaṃ kilesatādisabhāvo viya kāmarāgādito aññattha alabbhamāno tesaṃyeva āveṇiko sabhāvo, yato te bhavabījaṃ bhavamūlanti ca vuccanti. Yasmā ca thāmagamanaṃ tesaṃ anaññasādhāraṇo sabhāvo, tasmā anusayananti vuttaṃ hotīti dassento <span class="bld">‘‘thāmagatoti anusayasamaṅgīti attho’’</span>ti āha.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yassa kāmarāgānusayo anuseti, tassa paṭighānusayo anusetīti? Āmantā’’tiādinā (yama. 2.anusayayamaka.3) anusayavāre vutto eva attho ‘‘yassa kāmarāgānusayo uppajjati, tassa paṭighānusayo uppajjatīti? Āmantā’’tiādinā (yama. 2.anusayayamaka.300) vuttoti anusayanākāro eva uppajjanavāre uppajjati-saddena gahitoti ‘‘uppajjanavāro anusayavārena ninnānākaraṇo vibhatto’’ti yaṃ vuttaṃ, tattha vicāraṃ ārabhati <span class="bld">‘‘anusayauppajjanavārānaṃ samānagatikattā’’</span>tiādinā. <span class="bld">‘‘Uppajjatī’’ti vacanaṃ siyā</span>ti uppajjanavāre ‘‘uppajjatī’’ti vacanaṃ appahīnākāradīpakaṃ siyā. Tathā ca sati yathā ‘‘imassa uppādā’’ti ettha imassa anirodhāti ayamatthopi ñāyati, evaṃ ‘‘uppajjatī’’ti vutte atthato ‘‘na uppajjatī’’ti ayamattho vutto hoti appahīnākārassa uppattirahabhāvassa anuppajjamānasabhāvattāti codanaṃ dassento <span class="bld">‘‘uppajjatīti vacanassa avuttatā na sakkā vattunti ce’’</span>ti āha. <span class="bld">Vacanatthavisesena taṃdvayassa vuttattā</span>ti etena dhammanānattābhāvepi padatthanānatthena vārantaradesanā hoti yathā <a name="M0.0198"></a> sahajātasaṃsaṭṭhavāresūti dasseti. <span class="bld">Anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā</span>tiādi tameva vacanatthavisesaṃ vibhāvetuṃ āraddhaṃ. <span class="bld">Uppattiyogga</span>nti uppattiyā yoggaṃ, uppajjanasabhāgatanti attho. Yato anusayā uppattirahāti vuccanti, ekantena cetadeva sampaṭicchitabbaṃ ‘‘yassa kāmarāgānusayo uppajjati, tassa paṭighānusayo uppajjatīti? Āmantā’’tiādivacanato (yama. 2.anusayayamaka.300). ‘‘Anusentīti anusayā’’ti ettake vutte sadā vijjamānā nu kho te aparinipphannānusayanaṭṭhena ‘‘anusayā’’ti vuccantīti ayamattho āpajjatīti taṃnisedhanatthaṃ <span class="bld">‘‘anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantī’’</span>ti vuttaṃ. Uppattiarahabhāvena thāmagatatā anusayaṭṭhoti yaṃ tesaṃ uppattiyogavacanaṃ vuttaṃ, taṃ sammadeva <a name="V0.0202"></a> vuttanti imamatthamāha <span class="bld">‘‘anusayasaddassā’’</span>tiādinā. Tena vāradvayadesanuppādikā anusayasaddatthaniddhāraṇāti dasseti. <span class="bld">Tampi suvuttameva iminā tantippamāṇenā</span>ti idampi ‘‘abhidhamme tāvā’’tiādinā āgataṃ tividhameva tantiṃ sandhāyāhāti dassento āha <span class="bld">‘‘tantittayenapi hi cittasampayuttatā dīpitā hotī’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Paricchedaparicchinnuddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Uppattiṭṭhānavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. <span class="bld">Evaṃ satī</span>ti vedanānaṃ visesitabbabhāve kāmadhātuyā ca visesanabhāve sati. <span class="bld">Kāmādhātuyā anusayanaṭṭhānatā na vuttā hoti</span> appadhānabhāvato, padhānāppadhānesu padhāne kiccadassanato, visesanabhāvena caritabbatāya cāti adhippāyo. Hotu ko dosoti kadāci vadeyyāti āsaṅkamāno āha <span class="bld">‘‘dvīsu panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Dvīsū</span>ti niddhāraṇe bhummaṃ, tathā <span class="bld">‘‘tīsu dhātūsū’’</span>ti etthāpi. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā dhātuādibhedena tividhaṃ anusayaṭṭhānaṃ, tattha ca rūpārūpadhātūnaṃ bhavarāgassa anusayaṭṭhānatā vuttāti kāmadhātuyā kāmarāgassa anusayaṭṭhānatā ekantena vattabbā, tasmā. <span class="bld">Tīsu dhātūsu tīsu vedanāsū</span>ti ca niddhāraṇe bhummaṃ, <span class="bld">kāmadhātuyā dvīsu vedanāsū</span>ti ca ādhāre.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dvīsvevā</span>ti <a name="M0.0199"></a> dvīsu sukhopekkhāsu eva. <span class="bld">Sabbāsu dvīsū</span>ti yāsu kāsuci dvīsu. <span class="bld">Tenā</span>ti ‘‘kāmarāgo dvīsu vedanāsu anusetī’’ti vacanasāmatthiyaladdhena visesanicchayeneva. <span class="bld">Bhavarāgānusayaṭṭhānaṃ</span> rūpārūpadhātuyo tadanurūpā ca vedanā. Na hi dvīsu vedanāsu kāmarāgānusayova anusetīti avadhāraṇaṃ icchitaṃ, dvīsu eva pana vedanāsūti icchitaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘dvīsveva anuseti, na tīsū’’</span>ti. <span class="bld">Aṭṭhānañca</span> anusayānaṃ, kiṃ taṃ apariyāpannaṃ sakkāye? Sabbo lokuttaro dhammo. <span class="bld">Ca</span>-saddena paṭighānusayaṭṭhānaṃ saṅgaṇhāti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘yathā cā’’</span>tiādi. <span class="bld">Aññā</span>ti kāmarāgānusayaṭṭhānabhūtā dve vedanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aññesu</span> <a name="V0.0203"></a> dvīhi vedanāhi vippayuttesu. <span class="bld">Piyarūpasātarūpesū</span>ti piyāyitabbamadhurasabhāvesu. Visesanañcetaṃ rūpādīnaṃ sabbadvārasabbapurisesu iṭṭhabhāvassa aniyatatāya kataṃ. <span class="bld">Sātasantasukhagiddhiyā</span>ti sātasukhe santasukhe ca gijjhanākārena abhikaṅkhanākārena. Tattha sātasukhaṃ kāyikaṃ, santasukhaṃ cetasikaṃ. Sātasukhaṃ vā kāyikasukhaṃ, santasukhaṃ upekkhāsukhaṃ. Tathā cāhu ‘‘upekkhā pana santattā, sukhamicceva bhāsitā’’ti (visuddhi. 2.644; mahāni. aṭṭha. 27). Parittaṃ vā oḷārikaṃ sukhaṃ sātasukhaṃ, anoḷārikaṃ santasukhaṃ. Parittaggahaṇañcettha kāmarāgānusayassa adhippetattā. <span class="bld">Aññatthā</span>ti vedanāhi aññattha. <span class="bld">So</span>ti kāmarāgānusayo. <span class="bld">Vedanāsu anugato hutvā setī</span>ti vedanāpekkho eva hutvā pavattati yathā puttāpekkhāya dhātiyā anuggaṇhanappavatti, sayanasaṅkhātā pavatti ca kāmarāgassa nikāmanameva. Tenāha <span class="bld">‘‘sukhamicceva abhilapatī’’</span>ti. Yathā tassa, evaṃ paṭighānusayādīnampi vuttaniyāmena yathāsakaṃ kiccakaraṇameva dukkhavedanādīsu anusayanaṃ daṭṭhabbaṃ. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘evaṃ paṭighānusayo cā’’</span>tiādi. <span class="bld">Tīsu vedanāsu anusayanavacanenā</span>ti tīsu vedanāsu yathārahaṃ anusayanavacanena. <span class="bld">Iṭṭhādibhāvena gahitesū</span>ti iṭṭhādīsu ārammaṇapakatiyā vasena iṭṭhādibhāvena gahitesu viparītasaññāya vasena aniṭṭhādīsu iṭṭhādibhāvena gahitesūti yojanā. Na hi iṭṭhādibhāvena gahaṇaṃ viparītasaññā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthā</span>ti iṭṭhārammaṇādīsu. <span class="bld">Etthā</span>ti anusayane. <span class="bld">Kāmassādādivatthubhūtānaṃ kāmabhavādīna</span>nti kāmassādabhavassādavatthubhūtānaṃ <a name="M0.0200"></a> kāmarūpārūpabhavānaṃ gahaṇaṃ veditabbanti yojanā. <span class="bld">Tatthā</span>ti vedanāttayadhātuttayesu. Niddhāraṇe cetaṃ bhummaṃ. <span class="bld">Dukkhapaṭighāto</span> dukkhe anabhirati. <span class="bld">Yattha tatthā</span>ti dukkhavedanāya taṃsampayuttesu aniṭṭharūpādīsu vāti yattha tattha. Mahaggatā upādinnakkhandhā <span class="bld">rūpārūpabhavā,</span> anupādinnakkhandhā <span class="bld">rūpārūpāvacaradhammā. Tatthā</span>ti yathāvuttesu mahaggatadhammesu bhavarāgoicceva veditabbo. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘rūpadhātuyā arūpadhātuyā ettha kāmarāgānusayo nānusetī’’</span>ti. <span class="bld">Diṭṭhānusayādīna</span>nti <span class="bld">ādi</span>-saddena vicikicchānusayaavijjānusayādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhātuttayavedanāttayavinimuttaṃ diṭṭhānusayādīnaṃ anusayanaṭṭhānaṃ na vutta</span>nti suvuttametaṃ diṭṭhānusayādīnaṃ uppattiṭṭhānapucchāyaṃ ‘‘sabbasakkāyapariyāpannesu dhammesu’’icceva vissajjitattā. Kāmarāgo pana yattha nānuseti, taṃ dukkhavedanārūpārūpadhātuvinimuttaṃ diṭṭhānusayādīnaṃ anusayanaṭṭhānaṃ <a name="V0.0204"></a> atthīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘nanu cā’’</span>tiādi āraddhaṃ. Tattha <span class="bld">tadanusayanaṭṭhānato</span>ti tassa kāmarāgānusayassa anusayanaṭṭhānato. <span class="bld">Aññā</span> nekkhammassitasomanassupekkhāsaṅkhātā. Ayamettha saṅkhepattho – nekkhammassitadomanasse viya paṭighānusayo nekkhammassitasomanassupekkhāsu kāmarāgānusayo nānusetīti ‘‘yattha kāmarāgānusayo nānuseti, tattha diṭṭhānusayo nānusetī’’ti sakkā vattunti tasmā taṃ uddharitvā na vuttanti. <span class="bld">Hontū</span>ti tāsaṃ vedanānaṃ atthitaṃ paṭijānitvā uddharitvā avacanassa kāraṇaṃ dassento āha <span class="bld">‘‘na pana…pe… taṃ na vutta’’</span>nti. <span class="bld">Tadanusayanaṭṭhāna</span>nti tesaṃ diṭṭhānusayādīnaṃ anusayanaṭṭhānaṃ. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā satipi kāmarāgānusayanaṭṭhānato aññasmiṃ diṭṭhānusayādīnaṃ anusayanaṭṭhāne taṃ pana dhātuttayavedanāttayavinimuttaṃ natthi vedanādvayabhāvato, tasmā. <span class="bld">Taṃ</span> vedanādvayaṃ <span class="bld">na vuttaṃ</span> visuṃ na uddhaṭanti attho. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā ‘‘yattha kāmarāgādayo nānusenti, tattha diṭṭhivicikicchā nānusentī’’ti ayamattho ‘‘āmantā’’ti iminā paṭivacanavissajjanena avibhāgato vuttoti ‘‘yattha kāmarāgādayo anusenti, tattha diṭṭhivicikicchā anusentī’’ti ayampi attho avibhāgatova labbhati, tasmā. Avibhāgato ca dukkhaṃ paṭighassa anusayanaṭṭhānanti dīpitaṃ hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘avisesena…pe… veditabba’’</span>nti. Tattha <span class="bld">avisesenā</span>ti gehassitaṃ nekkhammassitanti visesaṃ akatvā. <span class="bld">Samudāyavasena</span> <a name="M0.0201"></a> <span class="bld">gahetvā</span>ti yathāvuttaavayavānaṃ samūhavasena dukkhantveva gahetvā. ‘‘Avisesena samudāyavasena gahetvā’’ti imamatthaṃ <span class="bld">tathā</span>-saddena anukaḍḍhati ‘‘dvīsu vedanāsū’’ti etthāpi gehassitādivibhāgassa anicchitattā.</p>
- <p class="bodytext">Yadi evaṃ ‘‘paṭighaṃ tena pajahati, na tattha paṭighānusayo anusetī’’ti idaṃ suttapadaṃ kathanti codanaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti tasmiṃ domanasse, taṃsampayutte vā paṭighe. <span class="bld">Nekkhammassitaṃ domanassa</span>ntiādinā neyyatthamidaṃ suttaṃ, na nītatthanti dasseti. Yathā pana suttaṃ udāhaṭaṃ, tathā idha kasmā na vuttanti āha <span class="bld">‘‘paṭighuppattirahaṭṭhānatāyā’’</span>tiādi. Evampi suttābhidhammapāṭhānaṃ kathamavirodhoti āha <span class="bld">nippariyāyadesanā hesā, sā pana pariyāyadesanā</span>ti. <span class="bld">Evañca katvā</span>ti pariyāyadesanattā eva. <span class="bld">Rāgānusayo</span>ti kāmarāgānusayo adhippeto. Yato ‘‘anāgāmimaggena samugghātanaṃ sandhāyā’’ti vuttaṃ, tasmā tassa na mahaggatadhammā anusayanaṭṭhānanti taṃ paṭhamajjhānañca anāmasitvā <span class="bld">‘‘na hi lokiyā…pe… nānusetīti sakkā vattu’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Avatthubhāvato</span>ti sabhāveneva anuppattiṭṭhānattā. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ anusayayamake. <span class="bld">Vuttanayenā</span>ti ‘‘nekkhammassitaṃ domanassaṃ uppādetvā’’tiādinā vuttena nayena<a name="V0.0205"></a>. <span class="bld">Taṃpaṭipakkhabhāvato</span>ti tesaṃ paṭighādīnaṃ paṭipakkhassa maggassa sabbhāvato. Na kevalaṃ maggasabbhāvato, atha kho balavavipassanāsabbhāvatopīti dassento āha <span class="bld">‘‘taṃsamugghā…pe… bhāvato cā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni yadetaṃ tattha tattha ‘‘anusayanaṭṭhāna’’nti vuttaṃ, taṃ gahetabbadhammavasena vā siyā gahaṇavisesena vāti dve vikappā, tesu paṭhamaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘ārammaṇe anusayanaṭṭhāne satī’’</span>ti. Rūpādiārammaṇe anusayānaṃ anusayanaṭṭhānanti gayhamāne yamatthaṃ sandhāya ‘‘na sakkā vattu’’nti vuttaṃ, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘dukkhāya hī’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Yadi siyā</span>ti yadi kāmarāgānusayo siyā. <span class="bld">Etassapī</span>ti diṭṭhānusayasampayuttalobhassapi ‘‘sabbasakkāyapariyāpannesu dhammesū’’ti kāmarāgassa ṭhānaṃ vattabbaṃ siyā, na ca vuttaṃ. <span class="bld">Atha panā</span>tiādi dutiyavikappaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Ajjhāsayavasena taṃninnatāyā</span>ti asatipi ārammaṇakaraṇe yattha kāmarāgādayo ajjhāsayato ninnā, taṃ tesaṃ anusayanaṭṭhānaṃ. Tena <a name="M0.0202"></a> vuttaṃ ‘‘anugato hutvā setī’’ti. Atha pana vuttanti sambandho. <span class="bld">Yathā</span>tiādi yathāvuttassa atthassa udāharaṇavasena nirūpanaṃ. <span class="bld">Dukkhe paṭihaññanavaseneva pavattati,</span> nārammaṇakaraṇavasenāti adhippāyo. <span class="bld">Dukkhameva tassa anusayanaṭṭhānaṃ vutta</span>nti ajjhāsayassa tattha ninnattā dukkhameva tassa paṭighassa anusayanaṭṭhānaṃ vuttaṃ, <span class="bld">nālambitaṃ</span> rūpādi sukhavedanā cāti adhippāyo. <span class="bld">Eva</span>nti yathā aññārammaṇassapi paṭighassa ajjhāsayato dukkhaninnatāya dukkhameva anusayanaṭṭhānaṃ vuttaṃ, evaṃ. <span class="bld">Dukkhādīsu…pe… vuttanti</span> ‘‘dukkhena sukhaṃ adhigantabbaṃ. Natthi dinna’’nti ca ādinā kāyakilamanadukkhe dānānubhāvādike ca micchābhinivesanavasena uppajjamānena diṭṭhānusayena sampayutto aññārammaṇopi lobho ‘‘evaṃ sukhaṃ bhavissatī’’ti ajjhāsayato sukhābhisaṅgavaseneva pavattatīti sukhupekkhābhedaṃ sātasantasukhadvayameva assa lobhassa anusayanaṭṭhānaṃ vuttaṃ pāḷiyaṃ, na yathāvuttaṃ dukkhādi, tasmā <span class="bld">bhavarāga…pe… na virujjhati</span>. <span class="bld">Ekasmiṃyeva cā</span>tiādi dutiyavikappaṃyeva upabrūhanatthaṃ vuttaṃ. Tattha rāgassa sukhajjhāsayatā taṃsamaṅgino puggalassa vasena veditabbā, tanninnabhāvena vā cakkhussa visamajjhāsayatā viya. Esa nayo sesesupi. <span class="bld">Tesaṃ</span> rāgapaṭighānaṃ <span class="bld">nānānusayaṭṭhānatā hoti</span> ekasmimpi ārammaṇeti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evañca katvā</span>ti asatipi gahetabbabhede gahaṇavisesena anusayanaṭṭhānassa bhinnattā eva. <span class="bld">‘‘Yattha…pe… no’’ti vuttaṃ,</span> aññathā virujjheyya. Gahetabbabhedena hi rāgapaṭighānaṃ anusayanaṭṭhānabhede <a name="V0.0206"></a> gayhamāne vipākamatte ṭhātabbaṃ siyā, na ca taṃ yuttaṃ, napi sabbesaṃ purisadvārānaṃ iṭṭhāniṭṭhaṃ niyatanti. Yadipi yathāvuttalobhassa vuttanayena kāmarāgānusayatā sambhavati, yathā pana sukhupekkhāsu iṭṭhārammaṇe ca uppajjantena domanassena saha pavatto doso dubbalabhāvena paṭighānusayo na hoti, evaṃ yathāvuttalobhopi kāmarāgānusayo na hotīti imamatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘aṭṭhakathāyaṃ panā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Na paṭighānusayo</span>ti ettha <span class="bld">na</span>-kāro paṭisedhanattho, na aññattho, itarattha pana sambhavo eva natthīti dassento <span class="bld">‘‘yaṃ paneta’’</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">‘‘na hi domanassassa paṭighānusayabhāvāsaṅkā atthī’’</span>ti iminā <span class="bld">na</span>-kārassa aññatthatābhāvadassanamukhena abhāvatthataṃ samattheti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Desanā</span> <a name="M0.0203"></a> <span class="bld">saṃkiṇṇā viya bhaveyyā</span>ti ettha desanāsaṅkaraṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘bhavarāgassapi…pe… bhaveyyā’’</span>ti vuttaṃ. Tassattho – yathā kāmarāgassa kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu ārammaṇakaraṇavasena uppatti vuttā ‘‘kāmarāgo kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu anusetī’’ti, evaṃ yadi ‘‘bhavarāgo kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu anusetī’’ti vucceyya, bhavarāgassapi…pe… bhaveyya. Tato ca kāmarāgena saddhiṃ bhavarāgassa desanā saṃkiṇṇā bhaveyya, kāmarāgato ca bhavarāgassa viseso dassetabbo. So ca sahajātānusayavasena na sakkā dassetunti ārammaṇakaraṇavasena dassetabbo. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘tasmā ārammaṇa…pe… adhippāyo’’</span>ti. Tattha <span class="bld">ārammaṇavisesenā</span>ti rūpārūpadhātusaṅkhātaārammaṇavisesena. <span class="bld">Visesadassanattha</span>nti kāmarāgato bhavarāgassa visesadassanatthaṃ. <span class="bld">Evaṃ desanā katā</span>ti ‘‘rūpadhātuyā arūpadhātuyā ettha bhavarāgānusayo anusetī’’ti evaṃ visaye bhummaṃ katvā desanā katā. Tenāha <span class="bld">‘‘sahajātavedanāvisesābhāvato’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Uppattiṭṭhānavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">Mahāvāro</p>
- <p class="subhead">1. Anusayavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. <span class="bld">Pavattāvirāmavasenā</span>ti <a name="V0.0207"></a> anusayappavattiyā avirāmavasena, avicchedavasenāti attho. Kathaṃ pana kusalābyākatacittakkhaṇe anusayānaṃ pavattīti āha <span class="bld">‘‘maggeneva…pe… pubbe’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. Cittacetasikānañca ṭhānaṃ nāma cittuppādoti āha <span class="bld">‘‘ekasmiṃ cittuppāde’’</span>ti. <span class="bld">Tesaṃ tesaṃ puggalāna</span>nti puthujjanādīnaṃ puggalānaṃ. <span class="bld">Pakatiyā</span> sabhāvena. Sabhāvasiddhā hi dukkhāya vedanāya kāmarāgassa ananusayanaṭṭhānatā. Evaṃ sesesupi yathārahaṃ vattabbaṃ. Vakkhati hi ‘‘pakatiyā dukkhādīnaṃ kāmarāgādīnaṃ ananusayanaṭṭhānataṃ sandhāya vutta’’nti. <span class="bld">Pahānenā</span>ti tassa tassa anusayassa samucchindanena. <span class="bld">Tiṇṇaṃ puggalāna</span>nti puthujjanasotāpannasakadāgāmīnaṃ. <span class="bld">Dvinnaṃ puggalāna</span>nti anāgāmiarahantānaṃ. <span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ puggalokāsavāre. <span class="bld">Purimanaye</span>ti ‘‘tiṇṇaṃ puggalāna’’ntiādike purimasmiṃ vissajjananaye. <span class="bld">Okāsa</span>nti uppattiṭṭhānaṃ, idha pana dukkhavedanā <a name="M0.0204"></a> veditabbā. <span class="bld">Pacchimanaye</span>ti ‘‘dvinnaṃ puggalāna’’ntiādike vissajjananaye. <span class="bld">Anokāsatā</span> ananusayanaṭṭhānatā.</p>
- <p class="centered">Anusayavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Sānusayavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para66-131"></a><span class="paranum">66-131</span>. <span class="bld">‘‘Sānusayo, pajahati, parijānātī’’ti puggalo vutto</span>ti ‘‘kāmarāgena sānusayo, kāmarāgaṃ pajahati, kāmarāgaṃ parijānātī’’tiādīsu anusayasamaṅgibhāvena pahānapariññākiriyāya kattubhāvena ca puggalo vutto, na dhammo. <span class="bld">Bhavavisesena vā</span>ti kevalena bhavavisesena vā. <span class="bld">Itaresū</span>ti paṭighānusayādīsu. <span class="bld">Bhavānusayavisesena vā</span>ti kāmabhavādibhavavisiṭṭhānusayavisesena vā. <span class="bld">Sānusayatāniranusayatādikā</span>ti ettha <span class="bld">ādi</span>-saddena pahānāpahānapariññāpariññā <a name="V0.0208"></a> saṅgayhanti. Nanu ca bhavavisese kesañci anusayānaṃ appahānanti? Na taṃ anusayakataṃ, atha kho paccayavekallato anokāsatāya cāti nāyaṃ virodho. <span class="bld">Dvīsu vedanāsū</span>ti sukhaupekkhāsu vedanāsu dukkhāya vedanāya kāmarāgānusayena niranusayoti yojetabbaṃ. <span class="bld">Idampi natthi</span> puggalavasena vuccamānattā. Tenāha <span class="bld">‘‘na hi puggalassa…pe… anusayāna’’</span>nti. Yadipi puggalassa anusayanokāso anokāso, tassa pana sānusayatādihetu hotīti dassento <span class="bld">‘‘anusayassa panā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Niranusayatādīna</span>nti <span class="bld">ādi</span>-saddena appahānāpariññā saṅgaṇhāti. <span class="bld">Parijānanaṃ</span> samatikkamananti pariññāvārepi ‘‘apādāne nissakkavacana’’nti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anusayanaṭṭhānato</span>ti anusayanaṭṭhānahetu. <span class="bld">‘‘Ananusayanaṭṭhānato’’</span>ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Nimittāpādānabhāvadassanattha</span>nti sānusayavāre nimittabhāvadassanatthaṃ, pajahanapariññāvāresu apādānabhāvadassanatthañcāti yojetabbaṃ. <span class="bld">Pajahatī</span>ti ettha ‘‘rūpadhātuyā arūpadhātuyā tato mānānusayaṃ pajahatī’’ti pāḷipadaṃ āharitvā yojetabbaṃ, <span class="bld">na pajahatī</span>ti ettha pana ‘‘dukkhāya vedanāya tato kāmarāgānusayaṃ nappajahatī’’ti. <span class="bld">Evamādīsū</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena pariññāvārampi saṅgaṇhāti. <span class="bld">Bhummaniddeseneva</span> hetuattheneva niddiṭṭhāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Catutthapañhavissajjanenā</span>ti <a name="M0.0205"></a> ‘‘yato vā pana mānānusayena sānusayo, tato kāmarāgānusayena sānusayo’’ti etassa pañhassa vissajjanena. Tattha hi ‘‘rūpadhātuyā arūpadhātuyā’’tiādinā sarūpato anusayanaṭṭhānāni dassitāni. <span class="bld">Tadatthe</span>ti taṃ anusayanaṭṭhānadassanaṃ attho etassāti tadattho, tasmiṃ tadatthe. ‘‘Anusayassa uppattiṭṭhānadassanatthaṃ ayaṃ vāro āraddho’’tiādinā ‘‘yato’’ti etena <span class="bld">anusayanaṭṭhānaṃ vuttanti imamatthaṃ vibhāvetvā. Pamādalikhitaṃ viya dissati</span> uppanna-saddena vattamānuppanne vuccamāne. Yathā pana uppajjanavāre uppajjati-saddena uppattiyogadīpakattā uppattirahā vuccanti, evamidhāpi uppattiarahe vuccamāne na koci virodho. Yaṃ pana vakkhati ‘‘na hi apariyāpannānaṃ anusayuppattirahaṭṭhānatā’’ti, sopi na doso. Yattha yattha hi anusayā uppattirahā, tadeva ekajjhaṃ gahetvā ‘‘sabbatthā’’ti vuttanti. <span class="bld">Tatheva dissatī</span>ti taṃ pamādalikhitaṃ viya dissatīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yato uppannena bhavitabba</span>nti yato anusayanaṭṭhānato kāmagārānusayena uppannena bhavitabbaṃ, tena <a name="V0.0209"></a> kāmarāgānusayena uppattirahaṭṭhāne nissakkavacanaṃ kataṃ ‘‘yato’’ti. <span class="bld">Tathā</span>ti ettha <span class="bld">tathā</span>-saddo yathā ‘‘yato uppannenā’’ti ettha uppattirahaṭṭhānato anusayassa uppattirahatā vuttā, tathā ‘‘uppajjanakenā’’ti etthāpi sā eva vuccatīti dīpetīti āha <span class="bld">‘‘sabbadhammesu…pe… āpannenā’’</span>ti. Tattha ‘‘uppajjanako’’ti vutte anuppajjanako na hotīti ayamattho viññāyati, tathā ca sati tena anuppatti nicchitāti uppannasabhāvatā ca pakāsitā hotīti. Tenāha <span class="bld">‘‘sabbadhammesu…pe… apanetī’’</span>ti. ‘‘Yo yato kāmarāgānusayena niranusayo, so tato mānānusayena niranusayo’’ti pucchāya ‘‘yato tato’’ti āgatattā vissajjane ‘‘sabbatthā’’ti padassa nissakkavaseneva sakkā yojetunti dassento <span class="bld">‘‘sabbatthāti…pe… na na sambhavatī’’</span>ti āha. <span class="bld">Bhummato aññatthāpi saddavidū icchanti,</span> yato sabbesaṃ pādakaṃ ‘‘sabbatthapādaka’’nti vuccati, idha pana nissakkavasena veditabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Sānusayavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Pajahanavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para132-197"></a><span class="paranum">132-197</span>. <span class="bld">Appajahanasabbhāvā</span>ti <a name="M0.0206"></a> appahānassa, appahīyamānassa vā sabbhāvā. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā yo kāmarāgānusayaṃ pajahati, na so mānānusayaṃ niravasesato pajahati, yo ca mānānusayaṃ niravasesato pajahati, na so kāmarāgānusayaṃ pajahati pageva pahīnattā, tasmā ‘‘yo vā pana mānānusayaṃ pajahati, so kāmarāgānusayaṃ pajahatīti? No’’ti vuttanti veditabbaṃ. Yadi evaṃ paṭhamapucchāyaṃ kathanti āha <span class="bld">‘‘yasmā pana…pe… vutta’’</span>nti. Tattha <span class="bld">pahānakaraṇamattamevā</span>ti pahānakiriyāsambhavamattameva, na niravasesappahānanti adhippāyo. <span class="bld">Te ṭhapetvā</span>ti diṭṭhivicikicchānusayādīnaṃ niravasesapajahanake aṭṭhamakādike ṭhapetvā. <span class="bld">Avasesā</span>ti tassa tassa anusayassa niravasesappajahanakehi avasiṭṭhā. Tesu yesaṃ ekacce anusayā pahīnā, tepi <span class="bld">appajahanasabbhāveneva nappajahantīti vuttā. Na ca yathāvijjamānenā</span>ti maggakiccabhāvena vijjamānappakārena pahānena vajjitā rahitā eva vuttāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kesañcī</span>ti <a name="V0.0210"></a> sotāpannasakadāgāmimaggasamaṅgisakadāgāmīnaṃ. Puna <span class="bld">kesañcī</span>ti anāgāmiaggamaggasamaṅgiarahantānaṃ. <span class="bld">Ubhaya</span>nti kāmarāgavicikicchānusayadvayaṃ. <span class="bld">Sesāna</span>nti ‘‘sesā’’ti vuttānaṃ yathāvuttapuggalānaṃ. <span class="bld">Tesa</span>nti vuttappakārānaṃ dvinnaṃ anusayānaṃ. <span class="bld">Ubhayāppajahanassā</span>ti kāmarāgavicikicchānusayāppajahanassa. <span class="bld">Kāraṇaṃ na hotī</span>ti yesaṃ vicikicchānusayo pahīno, tesaṃ tassa pahīnatā, yesaṃ yathāvuttaṃ ubhayappahīnaṃ, tesaṃ tadappajahanassa kāraṇaṃ na hotīti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘tesaṃ pahīnattā ‘nappajahantī’ti na sakkā vattu’’</span>nti. Atha pana na tattha kāraṇaṃ vuttaṃ, yena kāraṇavacanena yathāvuttadosāpatti siyā, kevalaṃ pana sanniṭṭhānena tesaṃ puggalānaṃ gahitatādassanatthaṃ vuttaṃ <span class="bld">‘‘kāmarāgānusayañca nappajahantī’’</span>ti, evampi pucchitassa saṃsayatthassa kāraṇaṃ vattabbaṃ. Tathā ca sati ‘‘sesapuggalā tassa anusayassa pahīnattā nappajahantī’’ti kāraṇaṃ vattabbamevāti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘na vattabba’’</span>ntiādi. Tattha <span class="bld">na vattabba</span>nti vuttanayena kāraṇaṃ na vattabbaṃ kāraṇabhāvasseva abhāvato. ‘‘Ubhayāppajahanassa kāraṇaṃ na hotī’’ti vuttaṃ, yathā pana vattabbaṃ, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yo kāmarāgānusayaṃ…pe… vattabbattā’’</span>ti āha. Tena pahīnāppahīnavasena <a name="M0.0207"></a> kāraṇaṃ na vattabbaṃ, pahīnānaṃyeva pana vasena vattabbanti dasseti. <span class="bld">Saṃsayatthasaṅgahite</span>ti saṃsayatthena padena saṅgahite. Sanniṭṭhānapadasaṅgahitaṃ pana pahīyamānattā ‘‘nappajahatī’’ti na sakkā vattunti.</p>
- <p class="centered">Pajahanavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Pahīnavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para264-274"></a><span class="paranum">264-274</span>. <span class="bld">Phalaṭṭhavaseneva desanā āraddhā,</span> na maggaṭṭhavasena, kuto puthujjanavasena. Kasmā? Phalakkhaṇe hi anusayā pahīnāti vuccanti, maggakkhaṇe pana pahīyantīti. Tenevāha <span class="bld">‘‘maggasamaṅgīnaṃ aggahitataṃ dīpetī’’</span>ti. <span class="bld">Paṭilome hi puthujjanavasenapi desanā gahitā</span> ‘‘yassa diṭṭhānusayo appahīno, tassa vicikicchānusayo appahīnoti? Āmantā’’tiādinā. <span class="bld">Anusayaccantapaṭipakkhekacittakkhaṇikāna</span>nti anusayānaṃ accantaṃ paṭipakkhabhūtaekacittakkhaṇikānaṃ. <span class="bld">Maggasamaṅgīna</span>nti maggaṭṭhānaṃ. Ettha ca anusayānaṃ accantapaṭipakkhatāggahaṇena <a name="V0.0211"></a> uppattirahataṃ paṭikkhipati. Na hi te accantapaṭipakkhasamuppattito parato uppattirahā honti. Maggasamaṅgitāggahaṇena anuppattirahatāpāditataṃ paṭikkhipati. Na hi maggakkhaṇe te anuppattirahataṃ āpāditā nāma honti, atha kho āpādīyantīti. Ekacittakkhaṇikatāggahaṇena santānabyāpāraṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘na kocī’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">te</span>ti maggasamaṅgino. Na kevalaṃ pahīnavāreyeva, atha kho aññesupīti dassento <span class="bld">‘‘anusaya…pe… gahitā’’</span>ti āha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para275-296"></a><span class="paranum">275-296</span>. Yattha anusayo uppattiraho, tatthevassa anuppattirahatāpādananti <span class="bld">‘‘attano attano okāse eva anuppattidhammataṃ āpādito’’</span>ti āha. Tathā hi vuttaṃ ‘‘cakkhuṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisatī’’ti (vibha. 203) vatvā puna vuttaṃ ‘‘cakkhuṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhatī’’ti (vibha. 204). <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā tadokāsattameva kāmadhātuādiokāsattameva anusayānaṃ dīpenti pahīnāppahīnavacanāni, tasmā. <span class="bld">Anokāse tadubhayāvattabbatā vuttā</span>ti yasmā kāmarāgapaṭighānusayānaṃ dvinnaṃ uppattiṭṭhānaṃ, so eva pahānokāsoti <a name="M0.0208"></a> svāyaṃ tesaṃ aññamaññaṃ anokāso, tasmiṃ anokāse tadubhayassa pahānāppahānassa navattabbatā vuttā. Kāmarāgānusayokāse hi paṭighānusayassa appahīnattā so ‘‘tattha pahīno’’ti na vattabbo, aṭṭhitattā pana ‘‘tattha appahīno’’ti ca, tasmā anokāse tadubhayāvattabbatā vuttāti. <span class="bld">Tena saddhiṃ samānokāse</span>ti tena kāmarāgena saddhiṃ samānokāse. ‘‘Sādhāraṇaṭṭhāne’’ti vutte kāmadhātuyaṃ sukhupekkhāsu pahīno nāma hoti, na samānakāle pahīno tatiyacatutthamaggavajjhattā kāmarāgamānānusayānaṃ.</p>
- <p class="centered">Pahīnavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Dhātuvāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para332-340"></a><span class="paranum">332-340</span>. Appahīnuppattirahabhāvā idha anugamanasayanānīti dassento <span class="bld">‘‘yasmiṃ</span> <a name="V0.0212"></a> <span class="bld">…pe… attho’’</span>ti āha. <span class="bld">Idhāpi yuttā</span>ti pubbe vuttamevatthaṃ parāmasati. Tathā hi vuttaṃ ‘‘kāraṇalābhe uppattiarahataṃ dassetī’’ti (yama. mūlaṭī. anusayayamaka 1). <span class="bld">Cha paṭisedhavacanānī</span>ti tissannaṃ dhātūnaṃ cutūpapātavisiṭṭhānaṃ paṭisedhanavasena vuttavacanāni, tato eva dhātuvisesaniddhāraṇāni na honti. Paṭisedhoti hi idha sattāpaṭisedho vuttoti adhippāyena vadati. Aññatthe pana na-kāre nāyaṃ doso. <span class="bld">Imaṃ nāma</span> dhātuṃ. <span class="bld">Taṃmūlikāsū</span>ti paṭisedhamūlikāsu. <span class="bld">Evañhī</span>ti ‘‘na kāmadhātuyā cutassa kāmadhātuṃ upapajjantassā’’tiādinā paṭhamayojanāya sati. Nakāmadhātuādīsu upapattikittaneneva nakāmadhātuādiggahaṇenapi dhātuvisesasseva gahitatāya atthato viññāyamānattā. Tenāha <span class="bld">‘‘na kāmadhātu…pe… viññāyatī’’</span>ti. <span class="bld">Bhañjitabbā</span>ti vibhajitabbā. Vibhāgo panettha duvidho icchitoti āha <span class="bld">‘‘dvidhā kātabbāti attho’’</span>ti. Pucchā ca vissajjanāni ca <span class="bld">pucchāvissajjanāni</span>. Yathā avutte bhaṅgābhāvassa aviññātattā ‘‘anusayā bhaṅgā natthī’’ti vattabbaṃ, tathā tayidaṃ ‘‘kati anusayā bhaṅgā’’ti etadapekkhanti tadapi vattabbaṃ. Pucchāpekkhañhi vissajjananti.</p>
- <p class="centered">Dhātuvāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Anusayayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Cittayamakaṃ</p>
- <p class="subhead">Uddesavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1-62"></a><span class="paranum">1-62</span>. <span class="bld">Sarāgādī</span>ti <a name="M0.0209"></a> ettha <span class="bld">ādi</span>-saddena ‘‘yassa sarāgaṃ cittaṃ uppajjati, na nirujjhatī’’ti ārabhitvā yāva ‘‘yassa avimuttaṃ citta’’nti vāro, tāva saṅgaṇhāti. <span class="bld">Kusalādī</span>ti pana <span class="bld">ādi</span>-saddena ‘‘yassa kusalaṃ cittaṃ uppajjati, na nirujjhatī’’ti ārabhitvā yāva ‘‘yassa saraṇaṃ cittaṃ uppajjati, na nirujjhatī’’ti vāro, tāva saṅgaṇhāti, tasmā <span class="bld">sarāgādikusalādīhī</span>ti sarāgādīhi avimuttantehi, kusalādīhi araṇantehi padehi <span class="bld">missakā</span> vārā. <span class="bld">Suddhikā</span>ti kevalā yathāvuttasarāgādīhi kusalādīhi ca amissakā. <span class="bld">Tayo tayo</span>ti puggaladhammavasena <a name="V0.0213"></a> tayo tayo mahāvārā. Yadi evaṃ kathaṃ soḷasa puggalavārāti āha <span class="bld">‘‘tattha tattha pana vutte sampiṇḍetvā’’</span>ti. <span class="bld">Tattha tattha</span> soḷasavidhe sarāgādimissakacitte <span class="bld">vutte</span> puggale eva ekajjhaṃ <span class="bld">sampiṇḍetvā</span> saṅgahetvā ‘‘soḷasa puggalavārā’’ti vuttaṃ. ‘‘Dhammapuggaladhammavārā’’ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Na nirantaraṃ vutte</span>ti dhamme puggaladhamme ca anāmasitvā soḷasasupi ṭhānesu nirantaraṃ puggale eva vutte sampiṇḍetvā soḷasa puggalavārā na vuttāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṃsaggavasenā</span>ti saṃsajjanavasena desanāya vimissanavasena. Aññathā hi uppādanirodhā paccuppannānāgatakālā ca kathaṃ saṃsajjīyanti. <span class="bld">Sesānampi vārāna</span>nti uppāduppannavārādīnaṃ. <span class="bld">Taṃtaṃnāmatā</span>ti yathā ‘‘yassa cittaṃ uppajjati, tassa cittaṃ uppanna’’ntiādinā uppādauppannabhāvāmasanato uppādauppannavāroti nāmaṃ pāḷito eva viññāyati, evaṃ sesavārānampīti āha <span class="bld">‘‘taṃtaṃnāmatā pāḷianusārena veditabbā’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Niddesavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para63"></a><span class="paranum">63</span>. <span class="bld">Tathārūpassevā</span>ti pacchimacittasamaṅgino eva. <span class="bld">Tañca citta</span>nti tañca yathāvuttakkhaṇaṃ pacchimacittaṃ. <span class="bld">‘‘Evaṃpakāra’’</span>nti imassa atthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘bhaṅgakkhaṇasamaṅgimevā’’ti vuttaṃ</span> nirujjhamānākārassa ‘‘evaṃpakāra’’nti vuttattā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para65-82"></a><span class="paranum">65-82</span>. <span class="bld">Dvayameta</span>nti <a name="M0.0210"></a> yaṃ ‘‘khaṇapaccuppannameva cittaṃ uppādakkhaṇāpagamena uppajjittha nāma, tadeva uppādakkhaṇe uppādaṃ pattattā uppajjittha, anatītattā uppajjati nāmā’’ti vuttaṃ, etaṃ ubhayampi. <span class="bld">Evaṃ na sakkā vattu</span>nti iminā vuttappakārena na sakkā vattuṃ, pakārantarena pana sakkā vattunti adhippāyo. Tattha <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādinā paṭhamapakkhaṃ vibhāveti. <span class="bld">Vibhajitabbaṃ siyā</span>ti ‘‘bhaṅgakkhaṇe taṃ cittaṃ uppajjittha, no ca uppajjati, uppādakkhaṇe taṃ cittaṃ uppajjittha ceva uppajjati cā’’ti vibhajitabbaṃ siyā, na ca vibhattaṃ<a name="V0.0214"></a>. <span class="bld">‘‘Āmantā’’ti vattabbaṃ siyā</span> khaṇapaccuppanne citte vuttanayena ubhayassapi labbhamānattā, na ca vuttaṃ. Idāni yena pakārena sakkā vattuṃ, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘cittassa bhaṅgakkhaṇe’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Puggalo vutto,</span> puggalavāro hesoti adhippāyo. <span class="bld">Tassā</span>ti puggalassa. <span class="bld">Na ca kiñci cittaṃ uppajjati</span> cittassa bhaṅgakkhaṇasamaṅgibhāvato. <span class="bld">Taṃ pana cittaṃ uppajjati,</span> yaṃ cittasamaṅgī so puggaloti <span class="bld">evamettha attho daṭṭhabbo</span>. Yadi anekacittavasenāyaṃ yamakadesanā pavattāti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘cittanti hi…pe… tiṭṭhatī’’</span>ti. <span class="bld">Sanniṭṭhānavasena niyamo veditabbo,</span> aññathā ‘‘no ca tesaṃ cittaṃ uppajjatī’’tiādinā paṭisedho na yujjeyyāti adhippāyo. <span class="bld">Tādisa</span>nti tathārūpaṃ, yadavattho uppannauppajjamānatādipariyāyehi vattabbo hoti, tadavatthanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para83-113"></a><span class="paranum">83-113</span>. <span class="bld">Imassa puggalavārattā</span>ti ‘‘yassa cittaṃ uppajjamāna’’ntiādinayappavattassa imassa atikkantakālavārassa puggalavārattā. <span class="bld">Puggalo pucchito</span>ti ‘‘yassa cittaṃ uppajjamānaṃ…pe… tassa citta’’nti cittasamaṅgipuggalo pucchitoti <span class="bld">puggalasseva vissajjanena bhavitabbaṃ,</span> itarathā aññaṃ pucchitaṃ aññaṃ vissajjitaṃ siyā. <span class="bld">Na koci puggalo na gahito</span> sabbasattānaṃ anibbattacittatābhāvato. <span class="bld">Te ca pana</span> sabbe puggalā. <span class="bld">Nirujjhamānakkhaṇātītacittā</span>ti nirujjhamānakkhaṇā hutvā atītacittā. <span class="bld">Tathā dutiyatatiyā</span>ti yathā paṭhamapañho anavasesapuggalavisayattā paṭivacanena vissajjetabbo siyā, tathā tato eva dutiyatatiyapañhā ‘‘āmantā’’icceva vissajjetabbā siyunti attho. Catuttho pana pañho evaṃ vibhajitvā puggalavaseneva vissajjetabboti dassento <span class="bld">‘‘pacchimacittassā’’</span>tiādiṃ vatvā tathā avacane kāraṇaṃ dassento <span class="bld">‘‘cittavasena puggalavavatthānato’’</span>tiādimāha. ‘‘Bhaṅgakkhaṇe cittaṃ uppādakkhaṇaṃ <a name="M0.0211"></a> vītikkanta’’nti iminā <span class="bld">vattamānassa cittassa vasena puggalo uppādakkhaṇātītacitto,</span> ‘‘atītaṃ cittaṃ uppādakkhaṇañca vītikkantanti bhaṅgakkhaṇañca vītikkanta’’nti iminā pana <span class="bld">atītassa cittassa vasena puggalo uppādakkhaṇātītacitto vutto</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthā</span>ti tesu dvīsu puggalesu. <span class="bld">Purimassā</span>ti paṭhamaṃ vuttassa sanniṭṭhānapadasaṅgahitassa cittaṃ na bhaṅgakkhaṇaṃ vītikkantaṃ. ‘‘No ca bhaṅgakkhaṇaṃ vītikkanta’’nti hi vuttaṃ. Pacchimassa vītikkantaṃ cittaṃ bhaṅgakkhaṇanti sambandho. ‘‘Bhaṅgakkhaṇañca vītikkanta’’nti hi vuttaṃ. <span class="bld">Evamādiko puggalavibhāgo</span>ti dutiyapañhādīsu vuttaṃ sandhāyāha. <span class="bld">Tassa cittassa taṃtaṃkhaṇavītikkamāvītikkamadassanavasenā</span>ti <a name="V0.0215"></a> tassa tassa uppādakkhaṇassa bhaṅgakkhaṇassa ca yathārahaṃ vītikkamassa avītikkamassa ca dassanavasena dassito hoti puggalavibhāgoti yojanā. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ atikkantakālavāre. <span class="bld">Puggalavisiṭṭhaṃ cittaṃ pucchitaṃ</span> ‘‘yassa cittaṃ tassa citta’’nti vuttattā. <span class="bld">Yadipi puggalappadhānā pucchā</span> puggalavārattā. <span class="bld">Athāpi cittappadhānā</span> puggalaṃ visesanabhāvena gahetvā cittassa visesitattā. <span class="bld">Ubhayathāpi dutiyapucchāya ‘‘āmantā’’ti vattabbaṃ siyā</span> anavasesapuggalavisayattā. Tathā pana avatvā ‘‘atītaṃ citta’’nti vuttaṃ, kasmā nirodhakkhaṇa…pe… dassanatthanti daṭṭhabbanti yojanā. <span class="bld">Esa nayo ‘‘na nirujjhamāna’’nti etthāpī</span>ti nirujjhamānaṃ khaṇaṃ nirodhakkhaṇaṃ khaṇaṃ vītikkantakālaṃ kiṃ tassa cittaṃ na hotīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para114-116"></a><span class="paranum">114-116</span>. <span class="bld">Sarāgapacchimacittassā</span>ti sarāgacittesu pacchimassa cittassa, ekassa puggalassa rāgasampayuttacittesu yaṃ sabbapacchimaṃ cittaṃ, tassa. So pana puggalo anāgāmī veditabbo. <span class="bld">Na nirujjhati</span> nirodhāsamaṅgitāya. <span class="bld">Nirujjhissati</span> idāni nirodhaṃ pāpuṇissati. Appaṭisandhikattā pana tato aññaṃ <span class="bld">nuppajjissati. Itaresa</span>nti yathāvuttasarāgapacchimacittasamaṅgiṃ vītarāgacittasamaṅgiñca ṭhapetvā avasesānaṃ itarasekkhānañceva puthujjanānañca.</p>
- <p class="centered">Niddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Cittayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Dhammayamakaṃ</p>
- <p class="title">1. Paṇṇattivāro</p>
- <p class="subhead">Uddesavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1-16"></a><span class="paranum">1-16</span>. <span class="bld">Yathā</span> <a name="M0.0212"></a> <span class="bld">mūlayamake kusalādidhammā desitā</span>ti kusalākusalābyākatā dhammā kusalakusalamūlādivibhāgato <a name="V0.0216"></a> mūlayamake yamakavasena yathā desitā. <span class="bld">Aññathā</span>ti kusalakusalamūlādivibhāgato aññathā, khandhādivasenāti attho.</p>
- <p class="centered">Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Pavattivāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para33-34"></a><span class="paranum">33-34</span>. Taṃ pana kammasamuṭṭhānādirūpaṃ aggahetvā. <span class="bld">Kecī</span>ti dhammasirittheraṃ sandhāyāha. So hi ‘‘cittasamuṭṭhānarūpavasena vutta’’nti aṭṭhakathaṃ āharitvā ‘‘imasmiṃ pañhe kammasamuṭṭhānādirūpañca labbhatī’’ti avoca. Tathā ca vatvā paṭilomapāḷiṃ dassetvā ‘‘cittasamuṭṭhānarūpameva idhādhippetaṃ. Kammasamuṭṭhānādirūpe na vidhānaṃ, nāpi paṭisedho’’ti āha. <span class="bld">Tathā</span>ti yathā vuttappakāre pāṭhe cittasamuṭṭhānarūpameva adhippetaṃ, tathā etthāpīti attho. Noti vuttanti vadantīti sambandho. <span class="bld">Taṃ paneta</span>nti yathā uddhaṭassa pāṭhassa atthavacanaṃ, evaṃ na sakkā vattuṃ. Kasmāti āha <span class="bld">‘‘cittassa bhaṅgakkhaṇe…pe… paṭisedhasiddhito’’</span>ti. Svāyaṃ paṭisedho heṭṭhā dassitoyevāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ye ca vadantī</span>ti ettha <span class="bld">ye cā</span>ti vajirabuddhittheraṃ sandhāyāha. So hi ‘‘sotāpattimaggakkhaṇe’’tiādinā paṭisambhidāmaggapāḷiṃ āharitvā ‘‘yathā tattha satipi kammajādirūpe ṭhapetvā cittasamuṭṭhānarūpanti cittapaṭibaddhattā cittajarūpameva ṭhapetabbabhāvena uddhaṭaṃ, evamidhāpi cittajarūpameva kathita’’nti vadati. <span class="bld">Tañca</span> nesaṃ <span class="bld">vacanaṃ tathā na hoti,</span> yathā tehi udāhaṭaṃ, visamoyaṃ upaññāsoti attho. Yathā ca taṃ tathā na hoti, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yesañhī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tesa</span>nti kammajādīnaṃ. <span class="bld">Tassā</span>ti maggassa. <span class="bld">Te</span>ti abyākatā, ye uppādanirodhavanto. <span class="bld">Avijjamānesu ca</span> uppādanirodhesu nibbānassa viya.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sanniṭṭhānena</span> <a name="M0.0213"></a> <span class="bld">gahitesu</span> puggalesu. Tesu hi keci akusalābyākatacittānaṃ uppādakkhaṇasamaṅgino, keci abyākatacittassa, keci kusalābyākatacittassa, tesu purimā dve <a name="V0.0217"></a> paṭhamakoṭṭhāsena saṅgahitā tassa kusaluppattipaṭisedhaparattā, te pana bhavavasena vibhajitvā vattabbāti dassento <span class="bld">‘‘pañcavokāre’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Eva</span>nti yathāvuttanayena. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti sabbapañhesu.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para79"></a><span class="paranum">79</span>. <span class="bld">Tato</span>ti ekāvajjanavīthito. <span class="bld">Purimatarajavanavīthi</span> yāya vuṭṭhānagāminī saṅgahitā, tattha uppannassapi cittassa. <span class="bld">Kusalānāgatabhāvapariyosānenā</span>ti kusaladhammānaṃ anāgatabhāvassa pariyosānabhūtena aggamaggānantarapaccayattena <span class="bld">dīpitaṃ hoti samānalakkhaṇaṃ sabbaṃ</span>. Kena? <span class="bld">Tāya eva samānalakkhaṇatāya. Esa nayo</span>ti yathā kusalānuppādo kusalānāgatabhāvassa pariyosānabhūtato vuttaparicchedato orampi labbhatīti so yathāvuttaparicchedo lakkhaṇamattanti svāyaṃ nayo dassito. Esa nayo akusalātītabhāvassa ādimhi ‘‘dutiye akusale’’ti vuttaṭṭhāne, abyākatātītabhāvassa ādimhi ‘‘dutiye citte’’ti vuttaṭṭhānepīti yojanā. Idāni ‘‘esa nayo’’ti yathāvuttamatidesaṃ <span class="bld">‘‘yathā hī’’</span>tiādinā pākaṭataraṃ karoti. <span class="bld">Bhāvanāpahānāni dassitāni honti</span> ‘‘aggamaggasamaṅgī kusalañca dhammaṃ bhāveti, akusalañca pajahatī’’ti. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ pavattivāre. <span class="bld">Taṃ ta</span>nti akusalātītatādi kusalānāgatatādi ca. <span class="bld">Tena tenā</span>ti ‘‘dutiye akusale aggamaggasamaṅgī’’ti evamādinā antena ca.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para100"></a><span class="paranum">100</span>. <span class="bld">Paṭisandhicittato</span>ti idaṃ mariyādaggahaṇaṃ, na abhividhiggahaṇaṃ, yato <span class="bld">‘‘soḷasama’’</span>nti āha. Abhividhiggahaṇameva vā soḷasacittakkhaṇāyukameva rūpanti imasmiṃ pakkhe adhippete paṭikkhittovāyaṃ vādoti dassento <span class="bld">‘‘tato parampi vā’’</span>ti āha. Ayañca vicāro heṭṭhā dassito eva. <span class="bld">Na tato oranti viññāyati</span> tato oraṃ akusalanirodhasamakālaṃ abyākatanirodhassa asambhavato.</p>
- <p class="centered">Pavattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Dhammayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">10. Indriyayamakaṃ</p>
- <p class="title">1. Paṇṇattivāro</p>
- <p class="subhead">Uddesavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. <span class="bld">Indriyayamake</span> <a name="M0.0214"></a><a name="V0.0218"></a> <span class="bld">vibhaṅge viyā</span>ti yathā indriyavibhaṅge purisindriyānantaraṃ jīvitindriyaṃ uddiṭṭhaṃ, na manindriyānantaraṃ, evaṃ imasmiṃ indriyayamake. Tañca suttadesanānurodhenāti dassento <span class="bld">‘‘tīṇimāni…pe… sutte desitakkamenā’’</span>ti āha. Soyaṃ yadatthaṃ tassa sutte desitakkamena uddeso, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘pavattivārehī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha yathā ‘‘jīvitindriya’’nti idaṃ rūpajīvitindriyassa arūpajīvitindriyassa ca sāmaññato gahaṇaṃ, evaṃ upādinnassa anupādinnassa cāti āha <span class="bld">‘‘kammajānaṃ akammajānañca anupālaka’’</span>nti. Atha vā sahajadhammānupālakampi jīvitindriyaṃ na kevalaṃ khaṇaṭṭhitiyā eva kāraṇaṃ, atha kho pabandhānupacchedassapi kāraṇameva. Aññathā āyukkhayamaraṇaṃ na sambhaveyya, tasmā ‘‘kammajānañca anupālaka’’nti avisesato vuttaṃ, cutipaṭisandhīsu ca pavattamānānaṃ kammajānaṃ anupālakaṃ. <span class="bld">Itī</span>ti tasmā. <span class="bld">Taṃmūlakānī</span>ti jīvitindriyamūlakāni. <span class="bld">Cutipaṭisandhipavattivasenā</span>ti cutipaṭisandhivasena pavattivasena ca. Tattha yaṃ upādinnaṃ, taṃ cutipaṭisandhivaseneva, itaraṃ itaravasenapi vattabbaṃ. Yasmā cakkhundriyādīsu purisindriyāvasānesu ekantaupādinnesu ataṃsabhāvattā yaṃ manindriyaṃ mūlameva na hoti, tasmā taṃ ṭhapetvā <span class="bld">avasesamūlakāni</span> cakkhundriyādimūlakāni. <span class="bld">Āyatanayamake viyā</span>ti yathā āyatanayamake paṭisandhivasenāyatanānaṃ uppādo, maraṇavasena ca nirodho vutto, evamidhāpi cutiupapattivaseneva vattabbāni, tasmā ataṃsabhāvattā jīvitindriyaṃ <span class="bld">tesaṃ</span> cakkhundriyādīnaṃ majjhe anuddisitvā <span class="bld">ante</span> purisindriyānantaraṃ uddiṭṭhaṃ. Yaṃ pana cakkhundriyādimūlakesu manindriyaṃ sabbapacchā eva gahitaṃ, tattha kāraṇaṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttameva.</p>
- <p class="centered">Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Niddesavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para94"></a><span class="paranum">94</span>. <span class="bld">Koci</span> <a name="V0.0219"></a> <span class="bld">sabhāvo natthī</span>ti koci sabhāvadhammo natthi. Yadi evaṃ ‘‘natthī’’ti paṭikkhepo eva yuttoti āha <span class="bld">‘‘na ca rūpādī’’</span>tiādi. ‘‘Sukhā dukkhā <a name="M0.0215"></a> adukkhamasukhā’’tiādīsu sukhadukkhasaddānaṃ sāmaññavacanabhāvepi indriyadesanāyaṃ te visiṭṭhavisayā evāti dassento <span class="bld">‘‘sukhassa…pe… gahitoyevā’’</span>ti āha. <span class="bld">Dukkhassa ca</span> bhedaṃ katvā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para140"></a><span class="paranum">140</span>. <span class="bld">Paññindriyāni hontīti āmantāti vutta</span>nti pajānanaṭṭhena adhipateyyaṭṭhena ca paññindriyāni honti, dassanaṭṭhena pana cakkhūni cāti cakkhu, indriyanti pucchāya ‘‘āmantā’’ti vuttanti adhippāyo. <span class="bld">‘‘Taṇhāsotamevāhā’’</span>ti vuttaṃ, ‘‘yassa chattiṃsati sotā’’tiādīsu (dha. pa. 339) pana diṭṭhiādīnampi sotabhāvo āgato.</p>
- <p class="centered">Paṇṇattiniddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Pavattivāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para186"></a><span class="paranum">186</span>. <span class="bld">Aññadhammanissayenā</span>ti ‘‘yo tesaṃ rūpīnaṃ dhammānaṃ āyu ṭhitī’’tiādinā (dha. sa. 634) aññadhammanissayena gahetabbaṃ. <span class="bld">Pavattiñca gahetvā gatesu</span> vissajjanesu, cutipaṭisandhiyo gahetvā gatesu yojanā na labbhatīti adhippāyo. Alabbhamānā ca sukhadukkhadomanassindriyeheva na labbhati. <span class="bld">Taṃmūlakā ca nayā</span>ti sukhindriyādimūlakā ca nayā. <span class="bld">Tehī</span>ti sukhindriyādīhi. <span class="bld">Yojanā</span>ti ‘‘pavatte sukhindriyavippayuttacittassa uppādakkhaṇe’’tiādinā uppajjamānehi yojanā. <span class="bld">Taṃmūlakā ca</span> tathāyojanāmūlabhūtā ca nayā jīvitindriyādimūlakā ca nayā. <span class="bld">Pākaṭāyevā</span>ti pāḷigatiyā eva viññāyamānayojanattā suviññeyyā eva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ</span> vacanaṃ. <span class="bld">Somanassavirahitasacakkhukapaṭisandhinidassanavasenā</span>ti somanassavirahitasacakkhukapaṭisandhiyeva nidassananti yojetabbaṃ. Kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘nidassanamattametaṃ, na pana gaṇanaparicchindana’’nti āha <span class="bld">‘‘na hi catunnaṃyevāti niyamo kato’’</span>ti. <span class="bld">Taṃsamānalakkhaṇā</span>ti tāya <a name="V0.0220"></a> sacakkhukapaṭisandhitāya samānalakkhaṇāti parittavipākaggahaṇaṃ. Tattha sasomanassapaṭisandhiyo sandhāya upekkhāpaṭisandhiyo nidassanabhāvena vuttāti keci. Parittavipākapaṭisandhi ca kusalavipākāhetukapaṭisandhi veditabbā. Sāpi hi sacakkhukā siyā. <span class="bld">Taṃsamānalakkhaṇā</span>ti vā tāya <a name="M0.0216"></a> upekkhāsahagatāya samānalakkhaṇā yathāvuttaahetukapaṭisandhi ca pañcamajjhānapaṭisandhi ca. Yadi evaṃ ‘‘catunna’’nti kasmā gaṇanaparicchedoti āha <span class="bld">‘‘kāmāvacare…pe… nidassanaṃ kata’’</span>nti. <span class="bld">Tenā</span>ti upekkhāsahagatamahāvipākanidassanena, yehi samānatāya ime nidassanabhāvena vuttā, te ekaṃsena taṃsabhāvā evāti ayamettha adhippāyo. Tenāha <span class="bld">‘‘yathā sasomanassa…pe… to hotī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Nanu ca gabbhaseyyakesu ayamattho ekaṃsato na labbhatīti āsaṅkaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘gabbhaseyyakānañca…pe… dassitā hotī’’</span>ti. Tenāha <span class="bld">‘‘sacakkhukāna’’</span>ntiādi. Tattha yadi sahetukapaṭisandhikānaṃ kāmāvacarānaṃ niyamato sacakkhukādibhāvadassanaṃ gabbhaseyyakavasena labbheyya, yuttametaṃ siyāti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘gabbhaseyyakepi hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Tathā āyatanayamake dassita</span>nti idaṃ āyatanayamakavaṇṇanāyaṃ attanā vuttaṃ ‘‘evañca katvā indriyayamake’’tiādivacanaṃ sandhāya vuttaṃ. Tattha hi somanassindriyuppādakakammassa ekantena cakkhundriyuppādanato gabbhepi yāva cakkhundriyuppatti, tāva uppajjamānatāya ‘‘abhinanditabbattā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Sanniṭṭhānena saṅgahitāna</span>nti ‘‘yassa vā pana somanassindriyaṃ uppajjatī’’ti etena sanniṭṭhānena saṅgahitānaṃ. <span class="bld">Itthīnaṃ aghānakānaṃ upapajjantīnanti ādīsū</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena ‘‘itthīnaṃ acakkhukānaṃ upapajjantīna’’ntiādiṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Te evā</span>ti gabbhaseyyakā eva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃsamānalakkhaṇa</span>nti sopekkhaacakkhukapaṭisandhibhāvena samānalakkhaṇaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti ahetukapaṭisandhicitte. <span class="bld">Samādhileso</span> dubbalasamādhi yo cittaṭṭhitimatto. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā cittaṭṭhiti viya dubbalaṃ vīriyaṃ natthi, yo ‘‘vīriyaleso’’ti vattabbo, tasmā, lesamattassapi vīriyassa abhāvāti attho. <span class="bld">Aññesū</span>ti ahetukapaṭisandhicittato aññesu. <span class="bld">Kesucī</span>ti ekaccesu. Ubhayenapi manodvārāvajjanahasituppādacittaṃ vadati. <span class="bld">Idhā</span>ti ahetukapaṭisandhicitte. <span class="bld">Samādhivīriyāni indriyappattāni ca na hontī</span>ti samādhikiccaṃ paṭikkhipati, na samādhimattaṃ, na <a name="V0.0221"></a> vīriyalesassa sabbhāvatoti yojetabbaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘visesanañhi visesitabbe pavattatī’’</span>ti. Yasmiṃ vīriye sati indriyuppatti siyā, tadeva tattha natthīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Apāye</span> <a name="M0.0217"></a> <span class="bld">opapātikavasenā</span>ti idaṃ sugatiyaṃ opapātiko vikalindriyo na hotīti katvā vuttaṃ, ‘‘labbhanteva ñāṇavippayuttāna’’nti pana vuttattā ‘‘duhetukapaṭisandhikānaṃ vasenā’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Tesa</span>nti itthipurisindriyasantānānaṃ. Itthipurisindriyānaṃ pana uppādanirodhā abhiṇhasova hontīti. <span class="bld">Paṭhamakappikādīna</span>nti ettha <span class="bld">ādi</span>-saddena gahitānaṃ parivattamānaliṅgānaṃ vasena uppādanirodhaggahaṇaṃ veditabbaṃ. Paṭhamakappikānaṃ pana vasena uppādo eva labbhati. <span class="bld">‘‘Cutiupapattivaseneva dutiyapucchāsupi sanniṭṭhānehi gahaṇaṃ veditabba’’</span>nti idaṃ upādinnaindriyehi niyamitattā vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para190"></a><span class="paranum">190</span>. <span class="bld">Santānuppattinirodhadassanato</span>ti santānavasena uppādanirodhānaṃ dissamānattā. Etena rūpajīvitindriyassa cakkhundriyādisamānagatikataṃ yuttito sādheti. Āgamato pana ‘‘vinā somanassenā’’tiādinā parato sādhessati. <span class="bld">Chedoti nāmaṃ daṭṭhabbaṃ</span> sarūpadassaneneva saṃsayachedanato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tassā</span>ti rūpajīvitindriyassa. <span class="bld">Te ca</span> asaññasattā. Nanu ca uppādova jīvitindriyassa cutiupapattivasena vattabbo, na anuppādoti āha <span class="bld">‘‘anuppādo…pe… na pavatte’’</span>ti. Ayañca nayo na kevalaṃ purimakoṭṭhāse eva, atha kho itarakoṭṭhāsepi gahito evāti dassento <span class="bld">‘‘pacchimakoṭṭhāsepī’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Upapatticittassa uppādakkhaṇe’’ti kasmā vuttanti yenādhippāyena codanā katā, tamadhippāyaṃ vivarituṃ <span class="bld">‘‘nanu suddhāvāsa’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Na vattabba</span>nti ‘‘upapajjantāna’’nti na vattabbaṃ, ‘‘upapatticittassa uppādakkhaṇe’’icceva vattabbanti attho. Idāni yathā ‘‘upapajjantāna’’nti na vattabbaṃ, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yathā hī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Somanassamanindriyāna</span>nti somanassindriyamanindriyānaṃ, ayameva vā pāṭho. <span class="bld">Tadā</span>ti paṭhamassa rūpajīvitindriyassa dharamānakāle. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā rūpārūpajīvitindriyānaṃ attheva kālabhedo, ubhayañcettha jīvitindriyabhāvasāmaññena ekajjhaṃ katvā gayhati, tasmā. <span class="bld">Ubhaya</span>nti somanassindriyajīvitindriyanti <a name="V0.0222"></a> idaṃ ubhayaṃ. <span class="bld">Uppādakkhaṇena nidassita</span>nti etena ‘‘upapatticittassa uppādakkhaṇe’’ti idaṃ nidassanamattanti dasseti. Idāni tamevatthaṃ udāharaṇena pākaṭataraṃ kātuṃ <span class="bld">‘‘yathā hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <a name="M0.0218"></a> yathā tādisānaṃ anekesaṃ cittānaṃ bhaṅgakkhaṇe labbhamānaṃ tadekadesena sabbapaṭhamassa upapatticittassa bhaṅgakkhaṇena nidassitaṃ, evamidhāpi khaṇadvaye labbhamānaṃ tadekadesena uppādakkhaṇena nidassitanti evaṃ nidassanattho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tesa</span>nti jīvitindriyādīnaṃ. <span class="bld">Aññatthā</span>ti pavatte. <span class="bld">Idhā</span>ti anāgatakālabhede. <span class="bld">Na na sambhavati</span> upapattikkhaṇassa viya tato paraṃ pavattikkhaṇassapi anāgatakālabhāvato. <span class="bld">Tasmā</span>ti upapattito aññatthāpi yathādhippetauppādasambhavato. Ayañca attho vārantarepi dissatīti dassento āha <span class="bld">‘‘evañca katvā’’</span>tiādi. <span class="bld">Na hī</span>tiādinā tamevatthaṃ samattheti. Tattha <span class="bld">api pacchima…pe… sandhikassā</span>ti <span class="bld">api</span>-saddena ‘‘ko pana vādo apacchimabhavikassa somanassasahagatapaṭisandhikassā’’ti dasseti. Apacchimabhavikassa cutito pacchā ‘‘somanassindriyaṃ nirujjhissatī’’ti vattabbameva natthīti āha <span class="bld">‘‘cutito pubbevā’’</span>ti. <span class="bld">Ettha hi paṭhamapucchāsu sanniṭṭhānattho</span>tiādīsu ayaṃ saṅkhepattho – ettha ‘‘yassa cakkhundriyaṃ uppajjissatī’’ti evamādīsu yamakesu yā paṭhamapucchā, tāsu sanniṭṭhānapadasaṅgahito attho. <span class="bld">Pucchitabbatthanissayo</span>ti ‘‘tassa somanassindriyaṃ uppajjissatī’’tiādikassa pucchitabbassa atthassa nissayabhūto <span class="bld">mādisova</span> mayā sadiso eva attho <span class="bld">upapattiuppādindriyavā</span> upapattikkhaṇe uppādāvatthaindriyasahito, <span class="bld">ubhayuppādindriyavā</span> paṭisandhipavattīsu uppādāvatthaindriyasahito vā. <span class="bld">Paṭinivattitvāpi pucchitabbatthassa nissayo</span>ti ‘‘yassa vā panā’’tiādinā paṭinivattitvā pucchitabbassapi saṃsayatthassa nissayoti <span class="bld">evaṃ</span> iminā viya ajjhāsayena ‘‘yassa vā pana somanassindriyaṃ uppajjissatī’’tiādīsu <span class="bld">dutiyapucchāsu sanniṭṭhānatthameva</span> sanniṭṭhānapadasaṅgahitameva atthaṃ niyameti. <span class="bld">Tattheva</span> tāsu eva pubbe vuttapaṭhamapucchāsu eva. <span class="bld">Pucchitabbaṃ</span> ‘‘tassa somanassindriyaṃ uppajjissatī’’tiādīsu <span class="bld">anāgatabhāvamattena sarūpato gahitaṃ uppādaṃ</span> uppādasaṅkhātaṃ, ‘‘tassa somanassindriyaṃ nirujjhissatī’’tiādīsu <span class="bld">anāgatabhāvamattena sarūpato gahitaṃ nirodhaṃ vā</span> nirodhasaṅkhātaṃ vā saṃsayatthaṃ na niyametīti. <span class="bld">Eva</span>nti vuttappakārena sanniṭṭhānatthassa niyamo hoti, na saṃsayatthassa, tasmā ‘‘yassa vā pana…pe… āmantā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Esa nayo</span>ti yvāyaṃ uppādavāre vicāro vutto, nirodhavārepi eseva nayo. Tathā hi ‘‘yassa <a name="M0.0219"></a><a name="V0.0223"></a> vā pana somanassindriyaṃ nirujjhissati, tassa cakkhundriyaṃ nirujjhissatīti? Āmantā’’ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ avuttattā</span>ti uppādanirodhānaṃ anāgatānaṃ sarūpena avuttattā. Na hi tattha te sarūpena vuttā, atha kho ‘‘nuppajjissatī’’ti paṭikkhepamukhena vuttā. <span class="bld">Tatthā</span>ti anulome. <span class="bld">Na evaṃ yojetabbā</span> paṭilome. Tameva ayojetabbataṃ <span class="bld">‘‘yathā hī’’</span>tiādinā vivarati. Uppādanirodhe atikkamitvā uppādanirodhā sambhavanti yojetuṃ, tathā uppādanirodhe appatvā uppādanirodhā sambhavanti yojetunti yojanā. Idañca dvayaṃ yathānulome sambhavati, na evaṃ paṭilome. Tenāha <span class="bld">‘‘na evaṃ…pe… sambhavantī’’</span>ti. Tattha kāraṇamāha <span class="bld">‘‘abhūtābhāvassa…pe… sambhavānupapattito’’</span>ti. <span class="bld">Abhūtābhāvassā</span>ti abhūtassa abhāvassa, abhūtassa uppādassa nirodhassa ca abhāvassāti adhippāyo. Tenāha <span class="bld">‘‘abhūtuppādanirodhābhāvo ca paṭilome pucchito’’</span>ti, tasmā ‘‘āmantā’’ti ca vuttaṃ, na vuttaṃ vissajjananti sambandho. <span class="bld">Assa visesarahitassa abhūtābhāvassā</span>ti imassa yathāvuttassa yathā rūpābhāvo vedanābhāvoti koci abhāvopi visesasahito, na evamayanti visesarahitassa abhūtābhāvassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kālantarayogābhāvato</span>ti kālavisesayogābhāvato. <span class="bld">Yādisāna</span>nti yāni bhūtāni na vattamānāni sati paccaye uppajjanārahāni, tesaṃ anāgatānanti attho. <span class="bld">Uppādanirodhābhāvena pucchitabbassā</span>ti ‘‘nuppajjissati na nirujjhissatī’’ti evaṃ uppādassa nirodhassa ca abhāvena pucchitabbassa atthassa. <span class="bld">Sannissayo</span> nissayabhūto <span class="bld">sanniṭṭhānena sannicchito</span> sanniṭṭhānapadasaṅgahito. So yathāvutto attho nissayo etesanti <span class="bld">tannissayā. Tādisānaṃyeva</span> anāgatānaṃyeva <span class="bld">upapatticutiuppādanirodhānaṃ</span> upapatticutisaṅkhātauppādanirodhānaṃ anuppādānirodhānaṃ paṭikkhepavasena. <span class="bld">Jīvitādīnampi</span> jīvitamanindriyādīnampi. <span class="bld">Anuppādānirodhā saṃsayapadena pucchitā honti</span> ‘‘yassa somanassindriyaṃ nuppajjissati, tassa somanassindriyaṃ na nirujjhissatī’’ti. <span class="bld">‘‘Āmantā’’ti vuttaṃ</span> vibhajitvā vattabbassa abhāvato. Tenāha <span class="bld">‘‘na vuttaṃ…pe… vissajjana’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext">Ye <a name="M0.0220"></a> sopekkhapaṭisandhikā bhavissanti rūpaloke, te saṅgahitāti yojanā. <span class="bld">Taṃsamānalakkhaṇatāyā</span>ti tena sopekkhapaṭisandhikabhāvena samānalakkhaṇatāya. <span class="bld">Taṃ pamādalikhitaṃ</span> dhammayamake <a name="V0.0224"></a> tādisasseva vacanassa abhāvato. Tatthapi yaṃ vattabbaṃ, taṃ cittayamake vuttaṃ ‘‘na hi khaṇapaccuppanne uppajjitthāti atītavohāro atthī’’tiādinā.</p>
- <p class="centered">Pavattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Pariññāvāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para435-482"></a><span class="paranum">435-482</span>. <span class="bld">Lokiyaabyākatehī</span>ti phaladhammanibbānavinimuttehi abyākatehi. <span class="bld">Tāni upādāyā</span>ti tāni lokiyaabyākatāni upādāya. Taṃsamānagatikānaṃ manindriyādīnaṃ ‘‘so vedanākkhandhaṃ parijānātīti? Āmantā’’tiādinā (yama. 1.khandhayamaka.206) vedanākkhandhādīnaṃ viya pariññeyyatā vuttā. Yañhi parijānitabbaṃ, tadeva parijānātītiādinā vuttaṃ. Evamaviparīte atthe siddhepi codako ‘‘missakattā’’ti ettha labbhamānaṃ lesaṃ gahetvā codeti <span class="bld">‘‘yadi pariññeyyamissakattā’’</span>tiādinā. Tassattho – yathā idha pariññeyyamissakānaṃ pariññeyyatā vuttā, evamaññatthāpi sā tesaṃ vattabbā, tathā bhāvetabbamissakānaṃ bhāvetabbatāti. Tenāha <span class="bld">‘‘kasmā dhammayamake’’</span>tiādi. <span class="bld">Kusalākusalesu bhāvanāpahānābhiniveso hoti,</span> yena vuttaṃ ‘‘so taṃ akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāvetī’’tiādi. <span class="bld">Na abyākatabhāva</span>nti ekena yathā phassadvārato viya viññāṇadvārato kusalādīnaṃ uppattipariyāyo, evaṃ vedanākkhandhādīnaṃ viya na abyākatādīnaṃ pariññeyyatāpariyāyoti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kusalākusalabhāvena aggahitā</span>ti samudayasabhāvena aggahitāti attho. <span class="bld">Kusalākusalāpī</span>ti kusalākusalabhāvāpi samānā. <span class="bld">Bhāvetabbapahātabbabhāvehi</span> <a name="M0.0221"></a> <span class="bld">vināpi hoti,</span> yo na maggasamudayasaccapakkhiyo. Yathā ‘‘aniccaṃ rūpa’’nti ettha ‘‘aniccameva rūpaṃ, na nicca’’nti paṭiyogivinivattanameva eva-kārena karīyati, na tassa dukkhānattatādayo nivāritā honti, evaṃ ‘‘pahātabbamevā’’ti ettha eva-saddena paṭiyogibhūtaṃ appahātabbameva nivattīyati, na tato aññavisesāti dassento āha <span class="bld">‘‘etena pahātabbamevā’’</span>tiādi. <span class="bld">Bhāvetabbabhāvo <a name="V0.0225"></a> eva tassa</span> aññindriyassa <span class="bld">gahito</span> ukkaṃsagativijānanato. <span class="bld">‘‘Parato likhitabbaṃ uppaṭipāṭiyā likhita’’</span>nti kasmā vuttaṃ. <span class="bld">Dve puggalā</span>ti hi ādi anulome āgataṃ uddhaṭaṃ, <span class="bld">cakkhundriyaṃ na parijānātī</span>tiādi pana paṭilome. <span class="bld">Domanassindriyaṃ na pajahanti nāmā</span>ti idaṃ ‘‘no ca domanassindriyaṃ pajahantī’’ti pāḷipadassa atthavacanaṃ. Yaṃ pana ‘‘cakkhundriyamūlakaṃ atikkamitvā domanassindriyamūlake idaṃ vutta’’nti vuttaṃ, paṭilome āgataṃ sandhāya vuttattā taṃ na yuttaṃ, na taṃ aṭṭhakathācariyā paṭhamaṃ āgataṃ padaṃ laṅghitvā tādisasseva pacchā āgatapadassa atthavaṇṇanaṃ karonti. Padānukkamato eva hi aṭṭhakathāyaṃ atthavaṇṇanā āraddhā, pariyosāpitā ca, tasmā anupaṭipāṭiyāva likhitaṃ, na uppaṭipāṭiyāti daṭṭhabbaṃ ‘‘dve puggalā’’tiādikassa anulome āgatassa uddhaṭattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ pariññāvāre. <span class="bld">Cha puggalā</span>ti puthujjanena saddhiṃ yāva anāgāmimaggaṭṭhā cha puggalā. <span class="bld">Abhinditvā gahito</span> tattha bhabbābhabbānaṃ kiccavisesassa aggahitattā. Yattha pana sati puthujjanaggahaṇasāmaññe bhabbānaṃ kiccaṃ gahitaṃ, yattha ca abhabbānaṃ, tattha te eva bhinditvā vuttā hontīti dassento <span class="bld">‘‘ye ca puthujjanā maggaṃ paṭilabhissanti, ye ca puthujjanā maggaṃ na paṭilabhissantī’’</span>ti ca ādimāha. <span class="bld">Arahā</span>ti ariyo, ayameva vā pāṭho. <span class="bld">Paṭhamamaggaphalasamaṅgī</span>ti purimamaggaphalasamaṅgī. <span class="bld">Itaro</span>ti arahā. <span class="bld">Evaṃ puggalabhedaṃ ñatvā</span>ti idha puthujjano so ca abhabboti gahito, idha bhabbo idha ariyā, ye ca paṭhamamaggaphalasamaṅgino yāva aggamaggaphalasamaṅginoti evaṃ yathāvuttaṃ puggalavibhāgaṃ ñatvā. <span class="bld">Tattha tatthā</span>ti tesaṃ dve puthujjanā aṭṭha ariyāti imesaṃ yathāvuttapuggalānaṃ bhedato abhedato ca gahaṇavasena āgate tasmiṃ tasmiṃ pāṭhapadese. <span class="bld">Sanniṭṭhānenā</span>ti sanniṭṭhānapadavasena, nicchayavaseneva vā. <span class="bld">Niddhāretvā</span>ti <a name="M0.0222"></a> nīharitvā. <span class="bld">Vissajjanaṃ yojetabba</span>nti vissajjanavasena pavattapāḷiyā yathāvuttaatthadassanena sambandhato vibhāvetabboti.</p>
- <p class="centered">Pariññāvāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Indriyayamakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Yamakapakaraṇa-anuṭīkā samattā.</p>
- <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
- <p class="chapter">Paṭṭhānapakaraṇa-anuṭīkā</p>
- <p class="subhead">Ganthārambhavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāmaguṇādīhī</span>ti <a name="M0.0223"></a><a name="V0.0226"></a> kāmaguṇajhānābhiññācittissariyādīhi. <span class="bld">Laḷantī</span>ti laḷitānubhavanavasena ramanti. <span class="bld">Tesū</span>ti kāmaguṇādīsu. <span class="bld">Viharantī</span>ti iriyāpathaparivattanādinā vattanti. <span class="bld">Paccatthike</span>ti bāhirabbhantarabhede amitte. <span class="bld">Issariyaṃ</span> tattha tattha ādhipateyyaṃ. <span class="bld">Ṭhānaṃ</span> seṭṭhisenāpatiyuvarājādiṭṭhānantaraṃ. <span class="bld">Ādi</span>-saddena parivāraparicchedādi saṅgayhati. <span class="bld">Puññayogānubhāvappattāyā</span>ti dānamayādipuññānubhāvādhigatāya samathavipassanābhāvanāsaṅkhātayogānubhāvādhigatāya ca. <span class="bld">Jutiyā</span>ti sarīrappabhāya ceva ñāṇappabhāya ca. Ettha ca deva-saddo yathā kīḷāvijigisāvohārajutigatiattho, evaṃ sattiabhitthavakamanatthopi hoti dhātusaddānaṃ anekatthabhāvatoti <span class="bld">‘‘yadicchitanipphādane sakkontīti vā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Iddhividhāditāmattena bhagavato abhiññādīnaṃ sāvakehi sādhāraṇatāvacanaṃ, sabhāvato pana sabbepi <a name="V0.0227"></a> buddhaguṇā anaññasādhāraṇāyevāti dassento <span class="bld">‘‘niratisayāya abhiññākīḷāya, uttamehi dibbabrahmaariyavihārehī’’</span>ti āha. Cittissariyasattadhanādīnaṃ dānasaṅkhātena sammāpaṭipattiaveccappasādasakkārānaṃ gahaṇasaṅkhātenāti yojanā. Gahaṇañcettha tesu upalabbhamānasammāpaṭipattiaveccappasādānaṃ tehi upanīyamānasakkārassa ca abhinandanaṃ anumodanaṃ sampaṭicchanañca veditabbaṃ. Dhammasabhāvānurūpānusāsanīvacaneneva ca pana sikkhāpadapaññattipi saṅgahitāti daṭṭhabbā vītikkamadhammānurūpā anusāsanīti katvā. <span class="bld">Ñāṇagati</span> ñāṇena gantabbassa ñeyyassa avabodho. <span class="bld">Samannāgatattā</span>ti idaṃ ‘‘abhiññākīḷāyā’’tiādīsu paccekaṃ yojetabbaṃ, tathā <span class="bld">sadevakena lokenā</span>ti idaṃ ‘‘gamanīyato’’tiādīsu. <span class="bld">Te deve</span>ti sammutidevādike deve. <span class="bld">Tehi guṇehī</span>ti abhiññādiguṇehi. <span class="bld">Pūjanīyataro devo</span>ti <a name="M0.0224"></a> idaṃ pūjanīyapariyāyo ayaṃ ati-saddoti katvā vuttaṃ. <span class="bld">Atirekataro</span>ti adhikataro. <span class="bld">Upapattidevāna</span>nti idaṃ tabbahulatāya vuttaṃ. Visuddhidevāpi hi tattha vijjanteva, tesupi vā labbhamānaṃ upapattidevabhāvamattameva gahetvā tathā vuttaṃ. <span class="bld">Paṭipakkhānaṃ</span> dussīlyamuṭṭhassaccavikkhepānaṃ, sīlavipattiabhijjhādomanassaavasiṭṭhanīvaraṇānaṃ vā.</p>
- <p class="bodytext">Isīnaṃ sattamo, isīsu sattamoti duvidhampi atthaṃ yojetvā dassento <span class="bld">‘‘catusaccāvabodhagatiyā…pe… vutto’’</span>ti āha. Saparasantānesu sīlādiguṇānaṃ esanaṭṭhena vā isayo, buddhādayo ariyā. Isi ca so sattamo cāti <span class="bld">isisattamo</span>ti evamettha attho daṭṭhabbo. ‘‘Nāmarūpanirodha’’nti ettha yaṃ nāmarūpaṃ nirodhetabbaṃ, taṃ dassento <span class="bld">‘‘yato viññāṇaṃ paccudāvattatī’’</span>ti āha. Vaṭṭapariyāpannañhi nāmarūpaṃ nirodhetabbaṃ. Tasmiñhi nirodhite sabbaso nāmarūpaṃ nirodhitameva hoti. Yathāha ‘‘sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena satta bhave ṭhapetvā anamatagge saṃsāre ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañca, etthete nirujjhanti…pe… arahato anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyantassa carimaviññāṇassa nirodhena paññā ca sati ca nāmañca rūpañca, etthete nirujjhanti vūpasamanti atthaṃ gacchanti paṭippassambhantī’’ti (cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 6). <span class="bld">Atigambhīranayamaṇḍitadesanaṃ</span> sātisayaṃ paccayākārassa vibhāvanato. Sabhāvato ca paccayākāro gambhīro. Yathāha ‘‘adhigato kho myāyaṃ dhammo gambhīro’’tiādi (dī. ni. 2.67; ma. ni. 1.281; 2.337; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 7, 8), ‘‘gambhīro cāyaṃ, ānanda<a name="V0.0228"></a>, paṭiccasamuppādo gambhīrāvabhāso’’ti (dī. ni. 2.95; saṃ. ni. 2.60) ca ādi. Tassa cāyaṃ anantanayapaṭṭhānadesanā atigambhīrāva.</p>
- <p class="centered">Ganthārambhavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Paccayuddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samānane</span>ti samānanayane, samāharaṇe, samānakaraṇe vā aṭṭhakathādhippāyaṃ. Tattha ‘‘dve anulomāni dhammānulomañca paccayānulomañcā’’tiādinā parato vaṇṇayissanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭṭhānanāmattho</span>ti <a name="M0.0225"></a> ‘‘paṭṭhāna’’nti imassa nāmassa attho, taṃ pana yasmā avayavadvārena samudāye niruḷhaṃ, tasmā yathā avayavesu patiṭṭhitaṃ, tameva tāva dassetuṃ <span class="bld">‘‘tikapaṭṭhānādīnaṃ tikapaṭṭhānādināmattho’’</span>ti vuttaṃ. Atha vā avayavānameva paṭṭhānanāmattho niddhāretabbo taṃsamudāyamattattā pakaraṇassa. Na hi samudāyo nāma koci attho atthīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘paṭṭhānaṃ…pe… nāmattho’’</span>ti vuttaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘imassa pakaraṇassa…pe… samodhānatā cettha vattabbā’’</span>ti. Vacanasamudāyatthavijānanena viditapaṭṭhānasāmaññatthassa vitthārato paṭṭhānakathā vuccamānā sukhaggahaṇā hotīti dassento āha <span class="bld">‘‘evañhi…pe… hotī’’</span>ti. <span class="bld">Tatthā</span>ti tāsu nāmatthayathāvuttasamodhānatāsu. <span class="bld">Sabbasādhāraṇassā</span>ti sabbesaṃ avayavabhūtānaṃ tikapaṭṭhānādīnaṃ samudāyassa ca sādhāraṇassa. <span class="bld">Atthato āpannaṃ nānāvidhabhāva</span>nti pakāraggahaṇeneva pakārānaṃ anekavidhatā ca gahitāva hontīti vuttaṃ. Pakārehi ṭhānanti hi paṭṭhānaṃ, nānāvidho paccayo, taṃ ettha vibhajanavasena atthīti paṭṭhānaṃ, pakaraṇaṃ, tadavayavo ca. Etasmiñca atthanaye saddatopi nānāvidhabhāvasiddhi dassitāti veditabbā. Tattha nānappakārā paccayatā, nānappakārānaṃ paccayatā ca nānappakārapaccayatāti ubhayampi sāmaññaniddesena ekasesanayena vā ekajjhaṃ gahitanti dassento <span class="bld">‘‘ekassapi…pe… veditabbā’’</span>ti āha. <span class="bld">Anekadhammabhāvato</span>ti aneke dhammā etassāti anekadhammo, tabbhāvatoti yojetabbaṃ. <span class="bld">Nānappakārapaccayatā</span>ti <a name="V0.0229"></a> nānappakārapaccayabhāvo, yo aṭṭhakathāyaṃ ‘‘nānappakārapaccayaṭṭho’’ti vutto.</p>
- <p class="bodytext">Kāmaṃ dhammasaṅgahādīsupi attheva paccayadhammavibhāgo, so pana tattha paccayabhāvo na tathā tapparabhāvena vibhatto yathā paṭṭhāneti dassento <span class="bld">‘‘etena…pe… dassetī’’</span>ti āha. <span class="bld">Sātisayavibhāgataṃ</span> imassa pakaraṇassa tathā tadavayavānaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Sabbaññutaññāṇassa yathāvuttagamanaṃ yadadhikaraṇaṃ, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘etthāti vacanaseso’’</span>ti. <span class="bld">Gamanadesabhāvato</span>ti pavattiṭṭhānabhāvato. <span class="bld">Aññehi gatimantehī</span>ti tīsu kālesu appaṭihatañāṇādīhi. <span class="bld">Tassa</span> sabbaññutaññāṇassa.</p>
- <p class="bodytext">Tividhena <a name="M0.0226"></a> paricchedena desitesu dhammesu tikavohāroti āha <span class="bld">‘‘tikānanti tikavasena vuttadhammāna’’</span>nti. Tīṇi parimāṇāni etesanti hi tikā. Samantāti samantato sabbabhāgatoti vuttaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘anulomādīhi sabbappakārehipī’’</span>ti. <span class="bld">Gatānī</span>ti pavattāni. <span class="bld">Samantacatuvīsatipaṭṭhānānī</span>ti samantato anulomādisabbabhāgato samodhānavasena catuvīsati paṭṭhānāni. <span class="bld">Anulomādisabbakoṭṭhāsato</span>ti anulomādicatukoṭṭhāsato. <span class="bld">Tikādichachabhāva</span>nti tikādidukadukapariyosānehi chachabhāvaṃ. <span class="bld">Tenā</span>ti yathāvuttadassanena. <span class="bld">Dhammānulomādisabbakoṭṭhāsato</span>ti paccanīkādidukādisahajātavārādipaccayapaccanīyādiārammaṇamūlādīnaṃ gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Yathāvuttato aññassa pakārassa asambhavato <span class="bld">‘‘anūnehi nayehi pavattānīti vuttaṃ hotī’’</span>ti āha. <span class="bld">Tāni pana</span> yathāvuttāni samantapaṭṭhānāni. Ayañca atthavaṇṇanā aṭṭhakathāvacanena aññadatthu saṃsandatīti dassento āha <span class="bld">‘‘tenevāha…pe… vasenā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hetuno</span>ti hetusabhāvassa dhammassa. Satipi hetusabhāvassa ārammaṇapaccayādibhāve savisese tāva paccaye dassentena <span class="bld">‘‘adhipatipaccayādibhūtassa cā’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Hetu hutvā paccayo’’ti vutte dhammassa hetusabhāvatā niddhāritā, na paccayavisesoti tassa adhipatipaccayādibhāvo na nivāritoti āha <span class="bld">‘‘etenapi so eva doso āpajjatī’’</span>ti. <span class="bld">Tenā</span>ti hetubhāvaggahaṇena. <span class="bld">Idhā</span>ti ‘‘hetupaccayo’’ti ettha. <span class="bld">Dhammaggahaṇa</span>nti alobhādidhammaggahaṇaṃ. <span class="bld">Sattiviseso</span> attano balaṃ sattikāraṇabhāvo, yo rasotipi vuccati, svāyaṃ anaññasādhāraṇatāya dhammato anaññopi paccayantarasamavāyeyeva <a name="V0.0230"></a> labbhamānattā añño viya katvā vutto. <span class="bld">Tassā</span>ti hetubhāvasaṅkhātassa sāmatthiyassa. <span class="bld">Hetu hutvā</span>ti etthāpi hetubhāvavācako hetusaddo, na hetusabhāvadhammavācakoti āha <span class="bld">‘‘hetu hutvā paccayoti ca vutta’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evañca katvā</span>tiādinā yathāvuttamatthaṃ pāḷiyā samattheti. Yadi evaṃ aṭṭhakathāyaṃ dhammasseva paccayatāvacanaṃ kathanti āha <span class="bld">‘‘aṭṭhakathāyaṃ panā’’</span>tiādi<a name="M0.0227"></a>. Teneva cettha amhehipi ‘‘dhammato anaññopi añño viya katvā’’ti ca vuttaṃ. Yadi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘yo hi dhammo, mūlaṭṭhena upakārako dhammo’’ti ca ādīsu dhammena dhammasattivibhāvanaṃ kataṃ, atha kasmā idha hetubhāvena paccayoti dhammasattiyeva vibhāvitāti codanaṃ manasi katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘idhāpi vā…pe… dassetī’’</span>ti. Dhammasattivibhāvanaṃ panettha na sakkā paṭikkhipitunti dassento <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādimāha. Attho etassa atthīti attho, atthābhidhāyivacananti vuttaṃ <span class="bld">‘‘etīti etassa attho vattatī’’</span>ti, tasmā atthoti atthavacananti vuttaṃ hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘tañca uppattiṭṭhitīnaṃ sādhāraṇavacana’’</span>nti. <span class="bld">Tañcā</span>ti hi ‘‘vattatī’’ti vacanaṃ paccāmaṭṭhaṃ. Atha vā <span class="bld">etīti etassa attho</span>ti ‘‘etī’’ti etassa padassa attho ‘‘vattatī’’ti ettha vattanakiriyā. <span class="bld">Tañcā</span>ti tañca vattanaṃ. Etasmiṃ panatthe <span class="bld">sādhāraṇavacana</span>nti ettha <span class="bld">vacana</span>-saddo atthapariyāyo veditabbo ‘‘vuccatī’’ti katvā. Yadaggena uppattiyā paccayo, tadaggena ṭhitiyāpi paccayoti koci āsaṅkeyyāti tadāsaṅkānivattanatthaṃ vuttaṃ <span class="bld">‘‘koci hi…pe… hetuādayo’’</span>ti. Ettha ca yathā uppajjanārahānaṃ uppattiyā paccaye satiyeva uppādo, nāsati, evaṃ tiṭṭhantānampi ṭhitipaccayavaseneva ṭhānaṃ yathā jīvitindriyavasena sahajātadhammānanti daṭṭhabbaṃ. Ye pana arūpadhammānaṃ ṭhitiṃ paṭikkhipanti, yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva.</p>
- <p class="bodytext">Yathā adhikaraṇasādhano patiṭṭhattho hetu-saddo, evaṃ karaṇasādhano pavattiatthopi yujjatīti dassento <span class="bld">‘‘hinotī’’</span>tiādimāha. ‘‘Lobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāyā’’tiādivacanato hetūnaṃ <span class="bld">kammanidānabhāvo</span> veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etenā</span>ti hetupaccayato aññeneva kusalabhāvasiddhivacanena. <span class="bld">Eke</span> ācariyā. <span class="bld">Sabhāvatovā</span>ti etena yathā aññesaṃ rūpagataṃ obhāsentassa padīpassa rūpagatobhāsakena aññena payojanaṃ natthi sayaṃ obhāsanasabhāvattā, evaṃ aññesaṃ kusalādibhāvasādhakānaṃ hetūnaṃ aññena kusalādibhāvasādhakena <a name="V0.0231"></a> payojanaṃ natthi sayameva kusalādisabhāvattāti dasseti. Na sabhāvasiddho alobhādīnaṃ kusalādibhāvo ubhayasabhāvattā taṃsampayuttaphassādīnaṃ viyāti <a name="M0.0228"></a> imamatthaṃ dasseti <span class="bld">‘‘yasmā panā’’</span>tiādinā. <span class="bld">Sā pana</span> aññapaṭibaddhā kusalāditā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na koci dhammo na hotī</span>ti rūpādibhedena chabbidhesu saṅkhatāsaṅkhatapaññattidhammesu kocipi dhammo ārammaṇapaccayo na na hoti, svāyaṃ ārammaṇapaccayabhāvo heṭṭhā dhātuvibhaṅgavaṇṇanāyaṃ vuttoyeva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Purimābhisaṅkhārūpanissaya</span>nti ‘‘chandavato’’tiādinā vuttākārena purimasiddhaṃ cittābhisaṅkhārakasaṅkhātaṃ upanissayaṃ. <span class="bld">Citte</span>ti cittasīsenāyaṃ niddeso daṭṭhabbo. Na hi cittameva tathābhisaṅkharīyati, atha kho taṃsampayuttadhammāpi. <span class="bld">Sādhayamānā</span>ti vase vattayamānā. Vasavattanañcettha tadākārānuvidhānaṃ. Chandādīsu hi hīnesu majjhimesu paṇītesu taṃtaṃsampayuttāpi tathā tathā pavattanti. Tenāha <span class="bld">‘‘hīnādibhāvena tadanuvattanato’’</span>ti. <span class="bld">Tenā</span>ti attano vase vattāpanena, tesaṃ vā vase vattanena. <span class="bld">Te</span>hi chandādayo. <span class="bld">Adhipatipaccayā honti</span> attādhīnānaṃ patibhāvena pavattanato. <span class="bld">Garukātabbaṃ ārammaṇaṃ</span> mahaggatadhammalobhanīyadhammādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tadanantaruppādaniyamo</span>ti tassa tasseva cittassa anantaraṃ uppajjamānataṃ. <span class="bld">Taṃtaṃsahakārīpaccayavisiṭṭhassā</span>ti tena tena ārammaṇādinā sahakārīkāraṇena taduppādanasamatthatāsaṅkhātaṃ visesaṃ pattassa. <span class="bld">Tāyayevā</span>ti yā vekhādāne pupphanasamatthatā vekhāpagame laddhokāsā, tāyameva.</p>
- <p class="bodytext">Upasaggavasenapi atthaviseso hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘saddatthamattato nānākaraṇa’’</span>nti. <span class="bld">Vacanīyatthato</span>ti bhāvatthato. Bhāvatthopi hi vacanaggahaṇānusārena viññeyyattā ‘‘vacanīyo’’ti vuccati. <span class="bld">Nirodhuppādantarābhāvato</span>ti purimanirodhassa pacchimuppādassa ca byavadhāyakābhāvato. <span class="bld">Nirantaruppādanasamatthatā</span>ti etena nirodhānaṃ nirodhasamakāluppādavādaṃ nivāreti. Sati hi samakālatte byavadhānāsaṅkā eva na siyā saṇṭhānābhāvato. Idamito heṭṭhā uddhaṃ tiriyanti vibhāgābhāvā attanā ekattamiva upanetvāti yojanā. Saṇṭhānābhāvena hi appaṭighabhāvūpalakkhaṇena <a name="V0.0232"></a> vibhāgābhāvaṃ, tena ekattamivūpanayanaṃ suṭṭhu anantarabhāvaṃ sādheti, sahāvaṭṭhānābhāvena pana anantarameva uppādanaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Vibhāgato <a name="M0.0229"></a> ñāṇena ākarīyatīti <span class="bld">ākāro,</span> dhammānaṃ pavattibhedo. Nevasaññānāsaññāyatanaphalasamāpattīnaṃ nirodhuppādānantaratāyāti yojanā. <span class="bld">Purimacutī</span>ti asaññasattuppattito purimacuti. Yadi kālantaratā natthi, kathamidaṃ ‘‘sattāhaṃ nirodhaṃ samāpajjitvā pañca kappasatāni atikkamitvā’’ti vacananti āha <span class="bld">‘‘na hi tesaṃ…pe… vucceyyā’’</span>ti. Nanu tesaṃ antarā rūpasantāno pavattatevāti anuyogaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘na ca…pe… aññasantānattā’’</span>ti. Yadi evaṃ tesaṃ aññabhinnasantānaṃ viya aññamaññūpakārenapi bhavitabbanti codanāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘rūpārūpa…pe… hontī’’</span>ti. Tenetaṃ dasseti – yadipi rūpārūpadhammā ekasmiṃ puggale vattamānā visesato aññamaññūpakārakabhāvena vattanti, aññamaññaṃ pana visadisasabhāvatāya visuṃyeva santānabhāvena pavattanato byavadhāyakā na honti santativasena mithu apariyāpannattā, yato ‘‘aññamaññaṃ vippayuttā, visaṃsaṭṭhā’’ti ca vuttanti. Upakārako ca nāma accantaṃ bhinnasantānānampi hotiyevāti na tāvatā santānābhedoti bhiyyopi nesaṃ byavadhāyakatābhāvo veditabbo. Yathā samānajātikānaṃ cittuppādānaṃ nirantaratā suṭṭhu anantarabhāvena pākaṭā, na tathā asamānajātikānanti adhippāyena <span class="bld">‘‘javanānantarassa javanassa viya bhavaṅgānantarassa bhavaṅgassa viyā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paccayabhāvo cetthā</span>ti ettha <span class="bld">ca</span>-saddo byatireko. So yena visesenettha uppādakkhaṇaṃ, taṃ visesaṃ joteti. <span class="bld">Anantarapaccayādīna</span>nti <span class="bld">ādi</span>-saddena samanantarapaccayaṃ saṅgaṇhāti. Purepacchābhāvā, tadupādikā vā uppādanirodhā <span class="bld">pubbantāparantaparicchedo,</span> tena <span class="bld">gahitānaṃ</span> khaṇattayapariyāpannānanti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘uppajjatīti vacanaṃ alabhantāna’’</span>nti. Uppādakkhaṇasamaṅgī hi ‘‘uppajjatī’’ti vuccati. Tathā hi vuttaṃ ‘‘uppādakkhaṇe uppajjamānaṃ, no ca uppannaṃ, bhaṅgakkhaṇe uppannaṃ no ca uppajjamāna’’nti (yama. 2.cittayamaka.81). <span class="bld">So</span>ti anantarādipaccayabhāvo. <span class="bld">Apariccheda</span>nti kālavasena paricchedarahitaṃ. <span class="bld">Yato</span>ti pubbantāparantavasena paricchedābhāvato. <span class="bld">Tenevā</span>ti kālavasena paricchijja eva dhammānaṃ gahaṇato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uppattiyā</span> <a name="V0.0233"></a> <span class="bld">paccayabhāvena pākaṭenā</span>ti idaṃ tassa nidassanabhāvanidassanaṃ. Siddhañhi nidassanaṃ. <span class="bld">Paccayuppannāna</span>nti paccayanibbattānaṃ, attano phalabhūtānanti <a name="M0.0230"></a> adhippāyo. <span class="bld">Sahajātabhāvenā</span>ti saha uppannabhāvena. Attanā sahuppannadhammānañhi sahuppannabhāvena upakārakatā sahajātapaccayatā. Tena ṭhitikkhaṇepi nesaṃ upakārakatā veditabbā. Evañhi ‘‘pakāsassa padīpo viyā’’ti nidassanampi suṭṭhu yujjati. Padīpo hi pakāsassa ṭhitiyāpi paccayoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aññamaññatāvasenevā</span>ti iminā sahajātādibhāvena attano upakārakassa upakārakatāmattaṃ na aññamaññapaccayatā, atha kho aññamaññapaccayabhāvavasenāti lakkhaṇasaṅkarābhāvaṃ dasseti, na sahajātādipaccayehi vinā aññamaññapaccayassa pavatti. Tenevāha <span class="bld">‘‘na sahajātatādivasenā’’</span>ti. Yadipi aññamaññapaccayo sahajātādipaccayehi vinā na hoti, sahajātādipaccayā pana tena vināpi hontīti sahajātatādividhureneva pakārena aññamaññapaccayassa pavattīti dassento <span class="bld">‘‘sahajātādi…pe… na hotī’’</span>ti vatvā tamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ <span class="bld">‘‘na ca purejāta…pe… hontī’’</span>ti āha. <span class="bld">Sahajātatādī</span>ti ca <span class="bld">ādi</span>-saddena nissayaatthiavigatādīnaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Pathavīdhātuyaṃ patiṭṭhāya eva sesadhātuyo upādārūpāni viya yathāsakakiccaṃ karontīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘adhiṭṭhānākārena pathavīdhātu sesadhātūna’’</span>nti. Ettha <span class="bld">adhiṭṭhānākārenā</span>ti ādhārākārena. Ādhārākāro cettha nesaṃ sātisayaṃ tadadhīnavuttitāya veditabbo, yato bhūtāni aniddisitabbaṭṭhānāni vuccanti. Evañca katvā cakkhādīnampi adhiṭṭhānākārena upakārakatā suṭṭhu yujjati. Na hi yathāvuttaṃ tadadhīnavuttiyā visesaṃ muñcitvā añño cakkhādīsu adesakānaṃ arūpadhammānaṃ adhiṭṭhānākāro sambhavati. Yadipi yaṃ yaṃ dhammaṃ paṭicca ye ye dhammā pavattanti, tesaṃ sabbesaṃ tadadhīnavuttibhāvo, yena pana paccayabhāvavisesena cakkhādīnaṃ paṭumandabhāvesu cakkhuviññāṇādayo tadanuvidhānākāreneva pavattanti, svāyamidaṃ tesaṃ tadadhīnavuttiyā siddho visesoti vutto. Evañhi paccayabhāvasāmaññe satipi ārammaṇapaccayato nissayapaccayassa viseso siddhoti veditabbo. Svāyaṃ dhātuvibhaṅge vibhāvitoyeva. <span class="bld">Khandhādayo taṃtaṃnissayānaṃ khandhādīna</span>nti ‘‘upakārakā’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṃ</span> <a name="M0.0231"></a><a name="V0.0234"></a> <span class="bld">kiñci kāraṇaṃ nissayoti vadati,</span> na vuttalakkhaṇūpapannameva. Etena paccayaṭṭho idha nissayaṭṭhoti dasseti. <span class="bld">Tatthā</span>ti niddhāraṇe bhummaṃ. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘niddhāretī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Suṭṭhukatataṃ dīpeti,</span> kassa? ‘‘Attano’’ti vuttassa pakatasaddena visesiyamānassa paccayassa. Kena katanti? Attano kāraṇehīti siddhovāyamattho. <span class="bld">Tathā</span>ti phalassa uppādanasamatthabhāvena. Atha vā <span class="bld">tathā</span>ti nipphādanavasena upasevanavasena ca. Tattha nipphādanaṃ hetupaccayasamodhānena phalassa nibbattanaṃ, taṃ suviññeyyanti anāmasitvā upasevanameva vibhāvento <span class="bld">‘‘upasevito vā’’</span>ti āha. Tattha <span class="bld">allīyāpanaṃ</span> paribhogavasena veditabbaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘upabhogūpasevana’’</span>nti. <span class="bld">Vijānanādivasenā</span>ti vijānanasañjānanānubhavanādivasena. <span class="bld">Tenā</span>ti yathāvuttaupasevitassa pakatabhāvena. <span class="bld">Anāgatānampi…pe… vuttā hoti,</span> pageva atītānaṃ paccuppannānañcāti adhippāyo. Paccuppannassapi hi ‘‘paccuppannaṃ utu bhojanaṃ senāsanaṃ upanissāya jhānaṃ uppādentī’’tiādivacanato (paṭṭhā. 2.18.8) pakatūpanissayabhāve labbhatīti.</p>
- <p class="bodytext">Yathā ye dhammā yesaṃ dhammānaṃ pacchājātapaccayā honti, te tesaṃ ekaṃsena vippayuttaatthiavigatapaccayāpi honti, tathā ye dhammā yesaṃ dhammānaṃ purejātapaccayā honti, te tesaṃ nissayārammaṇapaccayāpi hontīti ubhayesu ubhayesaṃ paccayākārānaṃ lakkhaṇato saṅkarābhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘vippayuttākārādīhi visiṭṭhā, nissayārammaṇākārādīhi visiṭṭhā’’</span>ti ca vuttaṃ. Yathā hi pacchājātapurejātākārā aññamaññavisiṭṭhā, evaṃ pacchājātavippayuttākārādayo purejātanissayākārādayo ca aññamaññavibhattasabhāvā evāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Manosañcetanāhāravasena pavattamānehī</span>ti iminā cetanāya sampayuttadhammānampi tadanuguṇaṃ attano paccayuppannesu pavattimāha. <span class="bld">Tenevā</span>ti cetanāhāravasena upakārakattā eva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Payogena karaṇīyassā</span>ti etena bhinnajāti yaṃ tādisaṃ payogena kātuṃ na sakkā, taṃ nivatteti. Anekavāraṃ pavattiyā āsevanaṭṭhassa pākaṭabhāvoti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘punappunaṃ karaṇa’’</span>nti. Ekassa pana <a name="M0.0232"></a> paccayadhammassa ekavārameva pavatti. <span class="bld">Attasadisassā</span>ti arūpadhammasārammaṇatāsukkakaṇhādibhāvehi attanā sadisassa. Idaṃ paccayuppannavisesanaṃ, <span class="bld">‘‘attasadisasabhāvatāpādana’’</span>nti <a name="V0.0235"></a> idaṃ pana paccayabhāvavisesanaṃ, tañca bhinnajātiyatādimeva visadisasabhāvataṃ nivatteti, na bhūmantaratādi. Na hi parittā dhammā mahaggataappamāṇānaṃ dhammānaṃ āsevanapaccayā na hontīti. <span class="bld">Vāsanaṃ</span> vāsaṃ gāhāpanaṃ, idha pana vāsanaṃ viya vāsanaṃ, bhāvananti attho. <span class="bld">Ganthādīsū</span>ti ganthasippādīsu. Visaye cetaṃ bhummaṃ, na niddhāraṇe. Tena ganthasippādivisayā purimasiddhā ajjhayanādikiriyā <span class="bld">‘‘ganthādīsu purimā purimā’’</span>ti vuttā, sā pana āsevanākārā idha udāharaṇabhāvena adhippetāti āha <span class="bld">‘‘purimā purimā āsevanā viyāti adhippāyo’’</span>ti. Niddhāraṇe eva vā etaṃ bhummaṃ. Ganthādivisayā hi āsevanā ganthādīti vuttā yathā rūpavisayajjhānaṃ rūpanti vuttaṃ ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīsu (ma. ni. 2.248; 3.312; paṭi. ma. 1.209; dha. sa. 248).</p>
- <p class="bodytext">Attano viya sampayuttadhammānampi kiccasādhikā cetanā cittassa byāpārabhāvena lakkhīyatīti āha <span class="bld">‘‘cittapayogo cetanā’’</span>ti. <span class="bld">Tāyā</span>ti tāya cetanāya. <span class="bld">Uppannakiriyatāvisiṭṭhe</span>ti cittapayogasaṅkhātāya cetanākiriyāya uppattiyā visiṭṭhe visesaṃ āpanne. Yasmiñhi santāne kusalākusalacetanā uppajjati, tattha yathābalaṃ tādisaṃ visesādhānaṃ katvā nirujjhati, yato tattheva avasesapaccayasamavāye tassā phalabhūtāni vipākakaṭattārūpāni nibbattissanti. Tenāha <span class="bld">‘‘sesapaccaya…pe… na aññathā’’</span>ti. <span class="bld">Tesa</span>nti vipākakaṭattārūpānaṃ. <span class="bld">Tenā</span>ti cittakiriyabhāvena. <span class="bld">Kiṃ vattabba</span>nti asahajātānampi bhāvīnaṃ upakārikā cetanā sahajātānaṃ upakārikāti vattabbameva natthīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nirussāhasantabhāvenā</span>ti ussāhanaṃ ussāho, natthi etassa ussāhoti nirussāho, so eva santabhāvoti nirussāhasantabhāvo, tena. Ussāhoti ca kiriyamayacittuppādassa pavattiākāro veditabbo, yo byāpāroti ca vuccati, na vīriyussāho. Svāyaṃ yathā asamugghātitānusayānaṃ kiriyamayacittuppādesu sātisayo <a name="M0.0233"></a> labbhati, na tathā niranusayānaṃ. Tato eva te santasabhāvā vipākuppādanabyāpārarahitāva honti, kiriyamayacittuppādatāya pana saussāhā evāti tatopi visesanatthaṃ ‘‘nirussāhasantabhāvenā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Etenā</span>ti nirussāhasantabhāvaggahaṇena. <span class="bld">Sārammaṇādibhāvenā</span>ti sārammaṇaarūpadhammacittacetasikaphassādibhāvena. <span class="bld">Visadisavipākabhāvaṃ dasseti</span> yathāvuttaussāhamattarahitasantabhāvassa vipakkabhāvamāpannesu arūpadhammesu eva labbhanato. <span class="bld">So</span>ti vipākabhāvo. <span class="bld">Vipākānaṃ payogena asādhetabbatāyā</span>ti <a name="V0.0236"></a> ‘‘chandavato kiṃ nāmana sijjhatī’’tiādinā cittābhisaṅkhārapayogena yathā kusalākusalā nipphādīyanti, evaṃ vipākānaṃ payogena anipphādetabbattā. <span class="bld">Payogenā</span>ti kammaphaluppattimūlahetubhūtena purimapayogena. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘payogasampattiṃ āgamma vipaccantī’’tiādi. <span class="bld">Aññathā</span>ti payogena vinā. <span class="bld">Sesapaccayesū</span>ti kammassa vipākuppādane sahakārīkāraṇesu. <span class="bld">Kammassa kaṭattāyeva</span> payoge sati asatipīti vuttamevatthaṃ avadhāraṇena dassento vipākānaṃ nirussāhataṃ pākaṭaṃ karoti. <span class="bld">Na kilesavūpasamasantabhāvo</span> yathā taṃ santānesu jhānasamāpattīsūti adhippāyo. Ayañca vipākānaṃ santabhāvo nānumāniko, atha kho paccakkhasiddhoti dassento <span class="bld">‘‘santabhāvatoyevā’’</span>tiādimāha. Tattha abhinipātaggahaṇena kiccato pañcaviññāṇāni dasseti. Tenevāha <span class="bld">‘‘pañcahi viññāṇehi na kiñci dhammaṃ paṭijānāti aññatra abhinipātamattā’’</span>ti. <span class="bld">Tappaccayavata</span>nti vipākapaccayavantānaṃ, vipākapaccayena upakattabbānanti attho. <span class="bld">Avipākānaṃ</span> rūpadhammānaṃ. <span class="bld">Vipākānukulaṃ pavatti</span>nti santasabhāvaṃ paccayabhāvamāha.</p>
- <p class="bodytext">Yathāsakaṃ paccayehi nibbattānaṃ paccayuppannānaṃ anubalappadānaṃ upatthambhakattaṃ, tayidaṃ āhāresu na niyataṃ tato aññathāpi pavattanato. Tathā sati tadeva tattha kasmā gahitanti codanaṃ manasi katvā āha <span class="bld">‘‘satipi…pe… upatthambhakattenā’’</span>ti. Tena padhānāppadhānesu padhānena niddeso ñāyagatoti dasseti. Kāmañcettha ‘‘rūpārūpānaṃ upatthambhakattenā’’ti avisesato vuttaṃ, sāmaññajotanā pana visese avatiṭṭhatīti yathārahaṃ paccayabhāvo niddhāretabbo. Svāyaṃ tesaṃ upatthambhakattassa padhānabhāvavibhāvaneneva āvi bhavatīti tameva dassento <a name="M0.0234"></a> <span class="bld">‘‘upatthambhakattañhī’’</span>tiādimāha. Phassamanosañcetanāviññāṇāni attanā sahajātadhammānaṃ sahuppādanabhāvena paccayā hontīti āha <span class="bld">‘‘satipi janakatte arūpīnaṃ āhārāna’’</span>nti. <span class="bld">Upatthambhakattaṃ hoti</span> uppādato parampi nesaṃ paccayabhāvato. <span class="bld">Asatipi janakatte</span> upatthambhiyamānassa rūpassa aññehi yathāsakaṃ paccayehi janitattā. Tenāha <span class="bld">‘‘catusamuṭṭhānikarūpūpatthambhakarūpāhārassā’’</span>ti. Yadaggena rūpārūpāhārā attano phalassa uppattiyā paccayā honti, tadaggena ṭhitiyāpi paccayā hontiyevāti upatthambhakattaṃ janakattaṃ na byabhicarati, tasmā anupatthambhakassa āhārassa kuto janakatā. Tenāha <span class="bld">‘‘asati pana…pe… natthīti upatthambhakattaṃ padhāna’’</span>nti. Yasmā janako ajanakopi hutvā āhāro upatthambhako hoti, anupatthambhako pana hutvā janako na hotiyeva, tasmāssa upatthambhakattaṃ padhānanti <a name="V0.0237"></a> attho. Idāni janakattampi āhārānaṃ upatthambhanavaseneva hotīti dassento <span class="bld">‘‘janayamānopi hī’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Avicchedavasenā</span>ti santatiyā ghaṭṭanavasena.</p>
- <p class="bodytext">Yadi adhipatiyaṭṭho indriyapaccayatā, evaṃ sante adhipatipaccayato indriyapaccayassa kiṃ nānākaraṇanti codanaṃ manasi katvā taṃ tesaṃ nānākaraṇaṃ dassento <span class="bld">‘‘na adhipatipaccayadhammānaṃ viyā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">pavattinivārake</span>ti attano adhipatipaccayapavattiyā nivārake aññe adhipatipaccayadhamme. <span class="bld">Abhibhavitvā pavattanenā</span>ti purimābhisaṅkhārasiddhena dhoreyyabhāvena abhibhuyya pavattiyā. <span class="bld">Garubhāvo</span>ti jeṭṭhakabhāvo. Ayañhettha saṅkhepattho – yena jeṭṭhakabhāvena chandādayo attano pavattivibandhake tulyayogīdhamme tadaññadhamme viya abhibhuyya pavattanti, na so indriyapaccayatāya adhipatiyaṭṭhoti adhippetoti. Atha ko carahīti āha <span class="bld">‘‘atha kho’’</span>tiādi. <span class="bld">Dassanādikiccesu</span> nimittabhūtesu <span class="bld">cakkhuviññāṇādīhi</span> cakkhādīhi paccayehi cakkhādīnaṃ anuvattanīyatāti sambandho. <span class="bld">Jīvane</span> anupālane <span class="bld">jīvantehi</span> sahajātadhammehi jīvitassa, <span class="bld">sukhitādīhi</span> sukhitadukkhitasomanassitadomanassitupekkhitehi sahajātadhammehi sukhādīnaṃ anuvattanīyatāti yojanā. <span class="bld">Taṃtaṃkiccesū</span>ti vuttameva dassanādikiccaṃ paccāmasati. Cakkhādayo <a name="M0.0235"></a> paccayā etesanti cakkhādipaccayā, cakkhuviññāṇādayo. Tehi <span class="bld">cakkhādipaccayehi. Cakkhādīna</span>nti cakkhādijīvitasukhādisaddhādīnaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tesu kiccesū</span>ti dassanādikiccesu. <span class="bld">Cakkhādīnaṃ issariyaṃ</span> adhipatiyaṭṭho, sā indriyapaccayatāti attho. <span class="bld">Tappaccayānaṃ</span> cakkhuviññāṇādīnaṃ <span class="bld">tadanuvattanena</span> tesaṃ cakkhādīnaṃ anuvattanena. <span class="bld">Tattha</span> dassanādikicce. <span class="bld">Pavattī</span>ti ca idaṃ tassa adhipatiyaṭṭhassa pākaṭakaraṇaṃ. Anuvattakena hi anuvattanīyo adhipatiyaṭṭho pākaṭo hoti. Yathā cakkhādīnaṃ kiccavasena adhipatiyaṭṭho, na evaṃ bhāvadvayassa. Tassa pana tādisena kāraṇatāmattenāti dassento <span class="bld">‘‘itthipurisindriyānaṃ panā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Paccayehī</span>ti kammādipaccayehi. <span class="bld">Tato</span>ti itthādiggahaṇapaccayabhāvato. <span class="bld">Taṃsahitasantāne</span>ti itthindriyādisahitasantāne. <span class="bld">‘‘Sukhindriyadukkhindriyānipi cakkhādiggahaṇena gahitānī’’</span>ti idaṃ indriyapaccayameva sandhāya vuttaṃ, pacchājātādīhi pana tāni rūpadhammānampi paccayā hontiyeva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Lakkhaṇārammaṇūpanijjhānabhūtāna</span>nti aniccatādilakkhaṇassa pathavīkasiṇādiārammaṇassa ca upanijjhānavasena <a name="V0.0238"></a> pavattānaṃ. <span class="bld">Vitakkādīna</span>nti vitakkavicārapītivedanācittekaggatānaṃ. <span class="bld">Upagantvā nijjhāna</span>nti upanikacca nijjhānajjhānārammaṇassa jhānacakkhunā byattataraṃ olokanaṃ atthato cintanameva hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘pekkhanaṃ cintanañcā’’</span>ti. Tenevāha <span class="bld">‘‘vitakkanādivasenā’’</span>ti. <span class="bld">Vitakkādīnaṃyeva sādhāraṇo,</span> yena teyeva ‘‘jhānaṅgānī’’ti vuccanti. <span class="bld">Sukhadukkhavedanādvaya</span>nti sāmaññavacanampi upanijjhāyanaṭṭhassa adhikatattā anupanijjhānasabhāvameva taṃ bodhetīti āha <span class="bld">‘‘sukhindriyadukkhindriyadvaya’’</span>nti. Tañhi idhādhippetabbaṃ, na somanassadomanassindriyaṃ. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘adhippāyo’’</span>ti. <span class="bld">Ajhānaṅgā upekkhācittekaggatā</span> pañcaviññāṇasahagatā daṭṭhabbā vitakkapacchimakattā jhānaṅgānaṃ. <span class="bld">Yadi eva</span>nti jhānaṅgavacaneneva ajhānaṅgānaṃ nivattanaṃ kataṃ, evaṃ sante. <span class="bld">Ekantena</span> na upekkhāya viya anekantena. Anekantikañhi upekkhāya ajhānaṅgattaṃ. Yadi ekantena ajhānaṅgaṃ sukhadukkhindriyaṃ, atha kathaṃ pasaṅgoti āha <span class="bld">‘‘jhānaṅgaṭṭhāne niddiṭṭhattā’’</span>ti. Atha vā yadi ekantena ajhānaṅgataṃ vedanādvayaṃ, kathaṃ jhānaṅgavohāroti āha <span class="bld">‘‘jhānaṅgaṭṭhāne niddiṭṭhattā’’</span>ti. Satipi…pe… dassanatthaṃ ‘‘ṭhapetvā sukhadukkhindriyadvaya’’nti vuttanti yojanā<a name="M0.0236"></a>. Yadi evaṃ yathāvuttavedanādvayena saddhiṃ tādisā upekkhācittekaggatā kasmā na ṭhapitāti āha <span class="bld">‘‘upekkhā…pe… atthī’’</span>ti, pañcaviññāṇasahagatānaṃ jhānapaccayabhāvo pana natthi, na itaresanti adhippāyo. Gahaṇaṃ kataṃ upekkhācittekaggatānanti ānetvā yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yato tato vā</span>ti duggatito vā sugatito vā saṃkilesato vā vodānato vā niyyānaṭṭho, svāyaṃ yathākkamaṃ sammā micchā vā hotīti āha <span class="bld">‘‘sammā vā micchā vāti attho’’</span>ti. <span class="bld">Ahetukacittesu na labbhantī</span>ti ettha ahetukacittesu eva na labbhantīti evamavadhāraṇaṃ gahetabbaṃ, na ahetukacittesu na labbhanti evāti. Tasmā purimasmiñhi avadhāraṇe ahetukacittesu alābho niyatoti so patiyogīsu nivattito hoti. Tenāha <span class="bld">‘‘sahetukacittesu alābhābhāvadassanatthaṃ vutta’’</span>nti. Dutiye pana ahetukacittāni alābhe niyatānīti tesu anavasesato alābhena bhavitabbaṃ. Tathā sati yo kesuci ahetukacittesu jhānapaccayo labbhati, sopi nivārito siyā. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘na ahetukacittesū’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">lābhābhāvadassanattha</span>nti lābhābhāvasseva dassanatthaṃ na vuttanti attho. Tena ekaccālābho apaṭikkhitto hoti. Tenevāha <span class="bld">‘‘katthaci kassaci lābho na nivārito’’</span>ti. <span class="bld">Evaṃ atthe gayhamāne</span>ti evaṃ vuttanayena paṭhamapadāvadhāraṇavasena atthe viññāyamāne. <span class="bld">Ettakameva viññāyeyyā</span>ti ahetukacittesu kesuci cittesu jhānamaggapaccayesu kassaci <a name="V0.0239"></a> paccayassa lābho na nivāritoti ettakameva viññāyeyya avisesena vuttattā. Kiṃ panettha upari kātabbanti āha <span class="bld">‘‘na savitakka…pe… kata’’</span>nti. Yadipi na kataṃ, atthato pana taṃ katamevāti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ahetukacittesu vā lābhābhāvadassanatthe</span>tiādi pacchimapadāvadhāraṇavasena atthadassanaṃ. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā ahetukacittesu na labbhanti evāti evaṃ niyame kariyamāne yathāvutto attho sambhavati, tasmā. Ayañca attho pāṭhantarenapi saṃsandatīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘yena alābhenā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Taṃ alābha</span>nti taṃ dhammasaṅgaṇiyaṃ pakāsitaṃ alābhaṃ. <span class="bld">Esā</span>ti esa idha paṭṭhānavaṇṇanāyaṃ ‘‘ahetukacittesu na labbhantī’’ti <a name="M0.0237"></a> alābho vutto. Kīdiso pana alābhoti taṃ dassento <span class="bld">‘‘yathā hī’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">sahetukesū</span>ti sahetukacittesu. <span class="bld">Saṅkaḍḍhitvā</span>ti avisaṭe katvā. <span class="bld">Ekattagatabhāvakaraṇa</span>nti ekabhāvāpādanaṃ. <span class="bld">Imasmiṃ pana pakaraṇe jhānapaccayo vuttova</span> yathālābhapaccayākāravibhāvane desanāya tapparabhāvato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sama</span>nti avisamaṃ, sammā, saha vā. <span class="bld">Pakārehī</span>ti ekavatthukatādippakārehi. <span class="bld">Yuttatāyā</span>ti saṃsaṭṭhatāya. Sā pana saṃsaṭṭhatā yasmā sabhāvato anekesampi sataṃ ekattagamanaṃ viya hoti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘ekībhāvopagamanena viya upakārakatā’’</span>ti. Evaṃ upakārakatā ca tesaṃ bahūnaṃ sahacca ekattakāritāya nidassetabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yuttānampi sata</span>nti vuttappakārena saṃsaṭṭhatāya aññamaññasambandhatāya yuttānampi samānānaṃ. Ayañca yuttatā na sampayuttapaccayatāya viya paccayadhammesu paccayuppannadhammesu ca veditabbā, kevalaṃ tattha arūpasabhāvattā ubhayaṃ samadhuraṃ, idha rūpārūpasabhāvattā vidhuranti ayaṃ viseso. <span class="bld">Vippayuttabhāvenā</span>ti visaṃsaṭṭhabhāvena. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘nānattūpagamenā’’</span>ti. Idañhettha vippayuttatāya visesanaṃ yā nānattūpagamanasaṅkhātā vippayuttatā, na sā ‘‘ñāṇavippayutta’’ntiādīsu viya abhāvamattanti, ayañca upakārakatā vinā saṃsaggena sahāvaṭṭhāyitāya kiccakāritādīhi nidassetabbā. <span class="bld">Na hī</span>tiādi ‘‘yuttāna’’nti vuttassa atthassa samatthanaṃ ‘‘tādise yoge satiyeva vippayuttapaccayatā’’ti. Tenāha <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādi. Tassattho – yathā ‘‘vatthu khandhānaṃ, sahajātā kusalā khandhā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ, pacchājātā kusalā khandhā purejātassa imassa kāyassa vippayuttapaccayena paccayo’’tiādivacanato (paṭṭhā. 1.1.434) vatthusahajātapacchājātavasena yuttānaṃ <a name="V0.0240"></a> atthi vippayuttapaccayatā, na evaṃ ayuttānaṃ vatthusahajāta…pe… atthīti. Yadi evaṃ rūpānaṃ rūpehi kasmā vippayuttapaccayo na vuttoti āha <span class="bld">‘‘rūpānaṃ panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Vippayogoyeva natthi</span> sampayogāsaṅkāya abhāvato. Sampayujjamānānañhi arūpānaṃ rūpehi, rūpānañca tehi siyā sampayogāsaṅkā, sampayogalakkhaṇaṃ pana natthīti tesaṃ vippayogo vutto. Tenāha <span class="bld">‘‘catūhi sampayogo catūhi vippayogo’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atthi</span> <a name="M0.0238"></a> <span class="bld">me pāpakammaṃ kata</span>nti katabhāvavisiṭṭhā atthitā vuccamānā kiriyāya siddhabhāvameva dīpeti, na sijjhamānatanti āha <span class="bld">‘‘nibbattatālakkhaṇaṃ atthibhāva’’</span>nti. Atthato pana kammassa anibbattaphalatāya evamettha atthitā veditabbā. <span class="bld">Atthi puggalo</span>ti panettha tassā paññattiyā gahetabbatā, tadupādānassa vā pabandhāvicchedo labbhatevāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘upalabbhamānatālakkhaṇaṃ atthibhāva’’</span>nti. Paccayadhammassa yadipi uppādato paṭṭhāya yāva bhaṅgā labbhamānatā atthibhāvo, tathāpi tassa yathā uppādakkhaṇato ṭhitikkhaṇe sātisayo byāpāro, evaṃ paccayuppannepīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘satipi janakatte upatthambhakappaṭṭhānā atthibhāvena upakārakatā’’</span>ti. <span class="bld">Vatthārammaṇasahajātādīna</span>nti <span class="bld">ādi</span>-saddena purejātapacchājātādīni saṅgaṇhāti. <span class="bld">Atthibhāveneva</span> na nissayādibhāvenāti ‘‘sādhāraṇa’’nti vuttaṃ upakārakattaṃ vibhāveti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Phassādīnaṃ anekesaṃ sahabhāvo natthī</span>ti idaṃ na ekacittuppādapariyāpanne sandhāya, atha kho nānācittuppādapariyāpanneti dassento <span class="bld">‘‘ekasmiṃ phassādisamudāye sati dutiyo na hotī’’</span>ti āha. Svāyamattho ‘‘sahabhāvo natthī’’ti sahabhāvapaṭikkhepeneva viññāyati. Ettāvatā pana anavabujjhantānaṃ vasena vivaritvā vutto. <span class="bld">Tenā</span>ti anekesaṃ phassādīnaṃ sahabhāvābhāvena. Yadi natthitāmattena upakārakatā natthipaccayatā, anānantarātītavasenapi siyāti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘satipī’’</span>tiādi. <span class="bld">Tānī</span>ti purimataracittāni. <span class="bld">Dadamānaṃ viyā</span>ti kasmā vuttaṃ, nanu okāsaṃ detiyeva. Tathā hi vuttaṃ ‘‘pavattiokāsadānena upakārakatā’’ti? Saccametaṃ, evamajjhāsayā viya paccayadhammā abhāvaṃ gacchantīti dassanatthaṃ viya-saddaggahaṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Natthitāvigamānaṃ satipi paccayassa dhammassa anupaladdhitāsāmaññe natthivigatapaccayesu labbhamānaṃ visesamatthaṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘ettha cā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Abhāvamattenā</span>ti hutvā abhāvamattena. Tenettha nirodhānantaraṃ paccayadhammassa upakārakattaṃ āha, yathā taṃ <span class="bld">‘‘okāsadāna’’</span>nti <a name="V0.0241"></a> vuttaṃ. <span class="bld">Sabhāvavigamenā</span>ti etena nirodhato parampi yato ‘‘vigatatā nirodhappattatā’’ti vuttaṃ. Paccayadhamme yāsaṃ natthitāvigatatānaṃ vasena natthivigatapaccayā vuttā, tāsaṃ visese dassite natthivigatapaccayānaṃ viseso <a name="M0.0239"></a> dassito hotīti <span class="bld">‘‘natthitā ca nirodhānantarasuññatā vigatatā nirodhappattatā’’</span>ti vuttaṃ, tattha nirodhānantarā na nirodhasamakālāti adhippāyo. <span class="bld">Tathā</span>ti iminā yathā paccayadhammāvisesepi natthivigatapaccayabhāvaviseso niddhārito, tathā atthiavigatapaccayabhāvavisesoti imamatthaṃ upasaṃharati. Yathā hi nirodhānantaranirodhappattīhi natthivigatatānaṃ bhedo lakkhito, evaṃ paccayadhammassa dharamānatānirodhānupagamehi atthiavigatatānanti. Kathaṃ panāyaṃ dhammāvisese paccayabhāvaviseso duviññeyyarūpena ṭhito sammā vibhāvissatīti āha <span class="bld">‘‘dhammānañhī’’</span>tiādi. <span class="bld">Tadabhisamayāya</span> tesaṃ paccayavisesānaṃ adhigamatthaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Catūsu khandhesu ekassapi asaṅgahitattābhāvato anantarādīhīti vibhattiṃ pariṇāmetvā yojanā. <span class="bld">Añña</span>nti sukhumarūpaṃ. Na hi taṃ purejātapaccayo hoti. Nanu ca rūparūpampi purejātapaccayabhāvena kusalattike nāgatanti āha <span class="bld">‘‘rūparūpaṃ panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Aññattha āgatamevā</span>ti yadipi kusalattike nāgataṃ, sanidassanattikādīsu pana āgatattā na sakkā rūparūpassa purejātapaccayataṃ paṭikkhipitunti attho.</p>
- <p class="centered">Paccayuddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Paccayaniddeso</p>
- <p class="subhead">1. Hetupaccayaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. <span class="bld">Hetupaccayena paccayabhāvo hetupaccayoti uddiṭṭho,</span> na hetupaccayadhammoti attho. <span class="bld">So</span>ti hetubhāvena paccayo. Ettha ca paṭhamavikappe yo hetupaccayena paccayabhāvo vutto, yo ca dutiyavikappe hetubhāvena paccayo vutto, so yasmā atthato yathāvuttassa paccayadhammassa yathāvuttānaṃ <a name="V0.0242"></a> paccayuppannānaṃ hetupaccayabhāvoyeva, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘ubhayathāpi hetubhāvena upakārakatā hetupaccayoti uddiṭṭhoti dassitaṃ hotī’’</span>ti. Yathā cettha, evaṃ ‘‘ārammaṇapaccayena paccayabhāvo, ārammaṇabhāvena vā paccayo ārammaṇapaccayo’’tiādinā ārammaṇapaccayādīsu attho netabboti dassento <a name="M0.0240"></a> <span class="bld">‘‘esa nayo sesapaccayesupī’’</span>ti āha. <span class="bld">Dhammasabhāvo eva, na dhammato aññā</span> dhammasatti nāma atthīti. <span class="bld">Upakārakaṃ dhamma</span>nti paccayadhammaṃ āha. <span class="bld">Upakārakata</span>nti paccayataṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paccattaniddiṭṭho</span>ti paccattavasena niddiṭṭho, paṭhamāya vibhattiyā niddiṭṭhoti attho. <span class="bld">Tenā</span>ti paccayadhammaniddesabhūtena paccattaniddiṭṭhena paṭhamena hetusaddena. <span class="bld">Etassā</span>ti hetusaddābhidheyyamatthamāha. So hi chabbidho navavidho dvādasavidhoti anekabhedena bhinnopi hetubhāvasāmaññena ekajjhaṃ katvā ekavacanena vutto. Dutiyo hetusaddoti ānetvā yojanā. <span class="bld">Hetunā sampayuttāna</span>nti adhikatattā vuttaṃ ‘‘hetu sampayuttānaṃ paccayo honto hetunā sampayuttānameva paccayo hoti, na vippayuttāna’’nti evaṃ padametaṃ. Na hi sabbena sabbaṃ hetuvippayuttadhammānaṃ hetupaccayo na hotīti. Sampayuttasaddassa sambandhīsaddattā <span class="bld">‘‘sampayuttasaddassa sāpekkhattā’’</span>ti vuttaṃ. Sampayuttoti hi vutte kena sampayuttoti ekantato sambandhiantaraṃ apekkhitabbaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘aññassa…pe… viññāyatī’’</span>ti. <span class="bld">Nāyaṃ ekanto</span>ti yvāyaṃ ‘‘dutiye hetusadde avijjamāne’’tiādinā vutto attho, ayamekanto na hoti, aññāpekkhopi saddo aññassa visesanaṃ hotīti idaṃ na sabbattheva sambhavatīti attho. ‘‘Paccattaniddiṭṭho’’ti iminā paṭhamassa hetusaddassa sampayuttasaddānapekkhataṃ āha. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘hehupaccayena paccayoti ettheva byāvaṭo’’</span>ti. <span class="bld">Avisiṭṭhā</span>ti na visesitā. <span class="bld">Eva</span>nti yathā hetusaddena aññattha byāvaṭena sampayuttā na visesiyanti kiccantarapasutattā, evaṃ sampayuttasaddena hetusaddavisesanarahitena tadatthamattabyāvaṭattā avisesato sampayuttānaṃ gahaṇaṃ siyā. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘sampayuttasaddenā’’</span>tiādi. <span class="bld">Āhārindriyāsampayuttassa abhāvato</span>ti āhārehi indriyehi ca nasampayuttassa dhammassa abhāvato. Na hi phassacetanāviññāṇavedanājīvitavirahito cittuppādo atthi. Tenāha <span class="bld">‘‘vajjetabbā…pe… taṃ na kata’’</span>nti. <span class="bld">Vajjetabbaṃ</span> hetuvippayuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evampī</span>ti dutiyena hetusaddena gayhamānepi nāpajjati. Yadipi hetavo bahavo, sāmaññaniddeso cāyaṃ, tathāpi sāmaññajotanāya visesaniddiṭṭhattāti <a name="M0.0241"></a> adhippāyo. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘paccatta…pe… vuttattā’’</span>ti. <span class="bld">Vināpi dutiyena hetusaddena hetusampayuttabhāve siddhepī</span>ti iminā yaṃ <a name="V0.0243"></a> vuttaṃ ‘‘nāyamekanto’’ti, tameva ulliṅgeti. <span class="bld">Na pana hetūna</span>nti idaṃ hetussa paccayabhāvena gahitattā paccayuppannabhāvena gahaṇaṃ na yujjeyyāti āsaṅkamānaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘evampi gahaṇaṃ siyā’’</span>ti. <span class="bld">So</span>ti dutiyo hetusaddo. Apare pana ‘‘hetusampayuttakāna’’nti ettha hetūnañca sampayuttakānañcāti samāsaṃ vikappenti. <span class="bld">Patiṭṭhāmattādibhāvena nirapekkhā</span>ti hetujhānamaggadhammā patiṭṭhānaupanijjhānaniyyānamattena aññadhammanirapekkhā hetujhānamaggapaccayakiccaṃ karonti. <span class="bld">Sāpekkhā evā</span>ti aññasāpekkhā eva. <span class="bld">Āharitabbaisitabbā</span> āhārindriyapaccayehi upakattabbadhammā. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā yehi sāpekkhā, te attano paccayuppannadhamme paccayabhāveneva paricchinditvā tiṭṭhanti, tasmā. Tenāha <span class="bld">‘‘te vināpi…pe… na kata’’</span>nti. <span class="bld">Paricchindanti</span> visesenti. <span class="bld">Ta</span>nti dutiyaṃ āhārindriyaggahaṇaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti āhārindriyapaccayaniddese. Na kevalañca tattheva, <span class="bld">idha ca</span> hetupaccayaniddese <span class="bld">dutiyena hetuggahaṇena paccayuppannānaṃ puna visesanakiccaṃ natthi,</span> kasmā? Paccayabhūteneva hetunā sampayuttānaṃ aññesañca hetūnaṃ avicchinnattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Purimavacanāpekkho vuttasseva niddeso</span>ti taṃ-saddassa paṭiniddesabhāvamāha. <span class="bld">Pākaṭībhūte eva</span> atthe pavattati, pākaṭībhāvo ca aññānapekkhena saddena pakāsitattā veditabbo. <span class="bld">Anapekkhanīyo</span> atthantarabyāvaṭattā. <span class="bld">Añño</span>ti hetusaddato añño. <span class="bld">Niddisitabbapakāsako vutto natthi,</span> yo taṃ-saddena paṭiniddesaṃ labheyya.</p>
- <p class="bodytext">Yadi evaṃ ‘‘taṃsamuṭṭhānāna’’nti ettha kathanti āha <span class="bld">‘‘hetusampayuttakānanti iminā panā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">pana</span>-saddo satipi hetū hetusampayuttakānaṃ niddesabhāve hetusampayuttakasadde labbhamānānaṃ niddisitabbānaṃ pākaṭīkaraṇasaṅkhātaṃ hetusaddato visesaṃ joteti. ‘‘Hetusampayuttakāna’’nti imassa samāsapadassa uttarapadatthappadhānattamāha <span class="bld">‘‘paccayuppannavacanenā’’</span>ti. Tena ca yathādhippetassa atthassa ekadesova vuccati dhammānaṃ visesanabhāvatoti āha <span class="bld">‘‘asamattenā’’</span>ti. Visesanaṃ nāma visesitabbāpekkhanti āha <span class="bld">‘‘paccayuppannavacanantarāpekkhenā’’</span>ti. Vuttatāya vinā paṭiniddesatā natthīti <span class="bld">‘‘pubbe vuttenā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ-saddena</span> <a name="M0.0242"></a> <span class="bld">niddisitabba</span>nti ‘‘taṃsamuṭṭhānāna’’nti ettha taṃ-saddena niddisitabbaṃ hetusampayuttakasadde pākaṭībhūtaṃ kiṃ panāti pucchati. Te hetū ceva…pe… hetusampayuttakā ca <a name="V0.0244"></a> taṃ-saddena niddisitabbā hetusampayuttakasadde pākaṭībhūtāti sambandho. <span class="bld">Aññathā</span>ti ‘‘yehi hetūhī’’tiādinā vuttappakārato aññathā aññena pakārena. Taṃ aññaṃ pakāraṃ dassento <span class="bld">‘‘te hetū…pe… sambandhe satī’’</span>ti āha. <span class="bld">Idhā</span>ti anantaraṃ vuttasambandhanaṃ bhummaniddesena parāmasati. <span class="bld">Tenevā</span>ti paṭhameneva hetusaddena. <span class="bld">Taṃ-saddena niddisitabbā</span>ti ‘‘taṃsamuṭṭhānāna’’nti ettha taṃ-saddena niddisitabbā yathā pākaṭā, evaṃ pubbe ‘‘taṃsampayuttakāna’’nti vuttacodanāyampi evameva teneva taṃ-saddena niddisitabbā pākaṭā bhavituṃ arahanti. Tathā ca sati niddisitabbassa…pe… na yujjeyya. <span class="bld">Duvidhampi vā hetuggahaṇaṃ apanetvā</span>ti ‘‘hetū hetusampayuttakāna’’nti ettha kataṃ dvippakārahetuggahaṇaṃ avicāretvā ‘‘taṃsampayuttakānanti avatvā’’tiādinā <span class="bld">taṃ-saddavacanīyataṃ codeti,</span> ‘‘niddisitabbassa apākaṭattā’’tiādinā <span class="bld">pariharati ca. Hetū hi paccayā</span>ti idaṃ ayaṃ hetupaccayakathāti katvā vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ na vutta</span>nti cittasamuṭṭhānavacanaṃ na vuttaṃ. <span class="bld">Tassā</span>ti sahajātapaccayassa. <span class="bld">Kaṭattārūpassa paccayabhāvo na vutto bhaveyya,</span> vuttova so ‘‘vipākābyākato eko khandho tiṇṇannaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ sahajātapaccayena paccayo, tayo khandhā ekassa khandhassa kaṭattā ca rūpāna’’ntiādinā, tasmā cittacetasikānaṃ kaṭattārūpapaccayabhāvo na sakkā nivāretuṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti sahajātapaccayaniddese. Tattha hi ‘‘cittacetasikā dhammā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ sahajātapaccayena paccayo’’ti cittasamuṭṭhānarūpāni eva niddiṭṭhāni. <span class="bld">Idhāpī</span>ti imasmiṃ hetupaccayaniddesepi. <span class="bld">Evaṃ bhavitabba</span>nti ‘‘cittasamuṭṭhānāna’’nti niddesena bhavitabbaṃ. Yadi evaṃ kasmā tathā na vuttanti āha <span class="bld">‘‘cittasamuṭṭhānānanti panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Visesitaṃ hoti</span> sabbacittacetasikāsamuṭṭhānabhāvena. <span class="bld">Vacanenā</span>ti yathādassitena sahajātapaccayaniddesavacanena. <span class="bld">Cittacetasikānaṃ paccayabhāvo eva hi tattha paccayaniddese vutto,</span> na cittacetasikānaṃ samuṭṭhānabhāvoti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Hetuādipaṭibaddhatañca dasseti</span> yadaggena tāni cittapaṭibaddhavuttīni, tadaggena taṃsampayuttadhammapaṭibaddhavuttīnipi hontīti. <span class="bld">Ārammaṇametaṃ hotī</span>ti <a name="M0.0243"></a> yadetaṃ kusalākusalacetanāvasena manodvāre cetanaṃ sesadvāresu kāyavacīpayogavasena saṅkappanaṃ, yañca kāmarāgādīnaṃ santāne anusayanaṃ, etaṃ ārammaṇaṃ eso paccayo kammaviññāṇassa ṭhitiyā patiṭṭhānāya. <span class="bld">Patiṭṭhite</span>ti kammaṃ javāpetvā paṭisandhiākaḍḍhanasamatthatāpatiṭṭhāpatte kammaviññāṇe viruḷheti <a name="V0.0245"></a> tato eva kammaviññāṇato paṭisandhiviññāṇabīje <span class="bld">viruḷhe</span> viruhanteti attho. Atha vā <span class="bld">patiṭṭhā viññāṇassa hotī</span>ti kilesābhisaṅkhārasaṅkhāte kammaviññāṇassa ṭhitiyā pavattiyā ārammaṇe paccaye paṭisiddhe āyatipaṭisandhiviññāṇassa patiṭṭhā hoti, <span class="bld">tasmiṃ</span> paṭisandhiviññāṇe punabbhavābhinibbattivasena <span class="bld">patiṭṭhite</span> patiṭṭhahante <span class="bld">viruḷhe</span> bījabhāvena viruhante nāmarūpassa avakkanti hotīti evamettha attho veditabbo. Tenāha <span class="bld">‘‘paṭisandhināmarūpassa viññāṇapaccayatā vuttā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Purimatarasiddhāyā</span>ti khettabhāvanibbattiyā puretarameva siddhāya pathaviyā. Attalābhoyeva cettha patiṭṭhānaṃ, na paṭiladdhattabhāvānaṃ avaṭṭhānanti dassento <span class="bld">‘‘patiṭṭhānaṃ kammassa kaṭattā uppattīti vuttaṃ hotī’’</span>ti āha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sesarūpāna</span>nti paṭisandhikkhaṇe pathavīdhātuādīnaṃ sesarūpānaṃ, pavatte pana tisantatirūpānampi. <span class="bld">Sahabhavanamattaṃ vā dasseti</span>. Sahabhāvenapi hi atthi kāci visesamattā. <span class="bld">Katthaci katthacī</span>ti pakatikālabhavavisesādike. Tatiyapakatiyañhi paṭhamakappikakāle ca bhāvakalāpo natthi, rūpabhave kāyakalāpopi. <span class="bld">Ādi</span>-saddena tattheva ghānajivhākalāpā, kāmabhave ca andhādīnaṃ cakkhādikalāpā saṅgayhanti. <span class="bld">Katthaci abhāvābhāvato</span>ti nāmarūpokāse katthacipi abhāvābhāvato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tesa</span>nti pavattiyaṃ kaṭattārūpādīnaṃ. Na hi hetu pavattiyaṃ kaṭattārūpassa paccayo hoti, utuāhārajānaṃ pana sambhavoyeva natthi. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘paccayabhāvappasaṅgoyeva natthī’’</span>ti. <span class="bld">Na pana labbhati</span> paccayapaccanīye tādisassa vārassa anuddhaṭattā. <span class="bld">Ida</span>nti ‘‘pavattiyaṃ kaṭattārūpādīnaṃ paccayabhāvapaṭibāhanato’’ti idaṃ ‘‘hetū sahajātāna’’nti adesanāya parihāravacanaṃ, īdisī pana codanā anokāsā evāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘bhagavā panā’’</span>tiādi <a name="M0.0244"></a> vuttaṃ. Yo hi dhammo yathā bhagavatā desito, so tatheva gahetabboti.</p>
- <p class="centered">Hetupaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Ārammaṇapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. <span class="bld">Uppajjanakkhaṇeyevā</span>ti <a name="V0.0246"></a> ettha uppādato paṭṭhāya yāva bhaṅgā uddhaṃ pajjanaṃ gamanaṃ pavattanaṃ uppajjanaṃ, tassa khaṇo, tasmiṃ uppajjanakkhaṇeti evaṃ vā attho daṭṭhabbo. Evañhi sati uppajjanasaddena uppannasaddena viya sabbe pavattamānabhāvā saṅgahitā honti, na uppādamattaṃ. <span class="bld">Tenā</span>ti cakkhuviññāṇādīnaṃ vattamānakkhaṇeyeva rūpādīnaṃ ārammaṇapaccayattena. <span class="bld">Anālambiyamānāna</span>nti sabbena sabbaṃ nālambiyamānānanti attho. Aññathā hi yathāvuttānaṃ rūpādīnaṃ yadā ārammaṇapaccayattābhāvo, tadā anālambiyamānatāvāti. <span class="bld">Sabbarūpānī</span>ti sabbāni rūpāyatanāni, yattakāni tāni āpāthagatāni yogyadese ṭhitāni, tāni sabbānīti attho. <span class="bld">Saha na hontī</span>ti ekajjhaṃ ārammaṇaṃ na honti. Satipi hi anekesaṃ ekajjhaṃ āpāthagamane yattha yattha pubbābhogo, taṃ taṃyeva ārammaṇaṃ hoti, na sabbaṃ. Nīlādisaṅghātavasena cetaṃ vuttaṃ, na paccekaṃ nīlādirūpāyatanamattavasena. Samuditāniyeva hi rūpāyatanāni cakkhuviññāṇassa ārammaṇaṃ, na visuṃ visunti dhātuvibhaṅgavaṇṇanāyaṃ dassitoyaṃ nayo. Yaṃ pana aṭṭhakathāyaṃ ‘‘te te visuṃ visuṃ ārammaṇapaccayo hontī’’tipi vuttaṃ, tampi yathāvuttamevatthaṃ sandhāya vuttaṃ. Aññathā rūpāyatanaṃ manindriyagocaraṃ nāma na siyā. Saddādīsupi eseva nayo. Tenevāha <span class="bld">‘‘tathā saddādayopī’’</span>ti. ‘‘Saha na hontī’’ti vuttamatthaṃ pāḷiyā vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘yaṃ yanti hi vacanaṃ rūpādīni bhindatī’’</span>ti āha.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ye ete’’tiādiko purimo attho, ‘‘na ekato hontī’’tiādiko pana pacchimo, ‘‘sabbārammaṇatādivasena vā idhāpi attho gahetabbo’’ti kasmā vuttaṃ. Na hi ‘‘yaṃ yaṃ vā panārabbhā’’ti imissā pāḷiyā viya ‘‘yaṃ yaṃ dhammaṃ ārabbhā’’ti imassa pāṭhassa purato manoviññāṇassa sabbārammaṇatā nāgatā. Vuttañhi ‘‘sabbe dhammā manoviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo’’ti. Na <a name="M0.0245"></a> hi anantarameva pāḷiyaṃ sarūpato āgatamatthaṃ gahetvā padantaraṃ saṃvaṇṇetabbaṃ. Tattha hi ‘‘rūpārammaṇaṃ vā’’tiādinā niyamavasena cha ārammaṇāni vatvā ‘‘yaṃ yaṃ vā panārabbhā’’ti vacanaṃ sabbārammaṇatādidassananti yuttamevetanti, idha pana sabbārammaṇataṃ vatvā puna ‘‘yaṃ yaṃ dhammaṃ ārabbhā’’ti vuccamānaṃ sabbārammaṇatādassananti kathamidaṃ yujjeyya? Kamābhāvopi ‘‘sabbe dhammā’’ti avisesavacaneneva siddho ārammaṇānupubbiyāva aggahitattā. Na hi manodhātuyā viya <a name="V0.0247"></a> manoviññāṇadhātuyā idha ārammaṇāni anupubbato gahitāni, tattha viya vā eteneva niyamābhāvopi saṃvaṇṇitoti veditabbo. Tasmā aṭṭhakathāyaṃ vuttanayenevettha attho gahetabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pavatta</span>nti pavattanaṃ. Nadiyā sandanaṃ pabbatassa ṭhānanti hi vuttā aviratamavicchedanāyaṃ tathāpavattikiriyāva. Tenāha <span class="bld">‘‘avirataṃ avicchinnaṃ sandantī’’</span>ti. <span class="bld">Eva</span>nti yathā ‘‘sandantī’’ti vattamānavacanaṃ vuttaṃ, evaṃ ‘‘ye ye dhammā uppajjantī’’ti sabbasaṅgahavasena uppajjanassa gahitattā ārammaṇapavaggato ‘‘uppajjantī’’ti vattamānavacanaṃ vuttanti attho. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ <span class="bld">‘‘sabbakālasaṅgahavasenā’’</span>tiādi. Tathā ca vuttaṃ <span class="bld">‘‘atītānāgata…pe… adhippāyo’’</span>ti, atītānāgatapaccuppannānaṃ cittacetasikānanti attho. <span class="bld">Samudāyavasenā</span>ti cittena rāsīkaraṇavasena. <span class="bld">Adhippāyo</span>ti iminā vattamānupacārena vināva ‘‘ye ye dhammā uppajjantī’’ti ettha vattamānatthaṃ sakkā yojetunti imamatthaṃ ulliṅgeti. Tenāha <span class="bld">‘‘ime panā’’</span>tiādi. Yadipi paccayadhammā keci atītā anāgatāpi honti, paccayuppannadhammo pana paccuppanno evāti āha <span class="bld">‘‘atītānāgatānaṃ na hontī’’</span>ti. Uppāde vā hi paccayuppannassa paccayena bhavitabbaṃ ṭhitiyaṃ vāti. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā atītānāgatā paramatthato natthi, tasmā. <span class="bld">Tesū</span>ti paccayuppannesu. <span class="bld">Taṃtaṃpaccayā</span>ti taṃ taṃ rūpādiārammaṇaṃ paccayo etesanti taṃtaṃpaccayā. <span class="bld">Ayamattho dassito hoti</span> samānasabhāvattā. Na hi atthābhedena sabhāvabhedo atthi. <span class="bld">Na pana taṃtaṃpaccayavantatā dassitā hoti</span> atītānāgatesu nippariyāyena tadabhāvato. Yasmā <span class="bld">paccayavanto</span> paccayuppannāyeva, te ca <span class="bld">paccuppannāyevā</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṃ</span> <a name="M0.0246"></a> <span class="bld">yaṃ dhammaṃ te te dhammā</span>ti yaṃnimittāyaṃvacanabhedo, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘ettha cā’’</span>tiādi āraddhaṃ. Rūpārūpadhammā hi kalāpato pavattamānāpi cittacetasikānaṃ kadāci visuṃ visuṃ ārammaṇaṃ honti, kadāci ekajjhaṃ, na ettha niyamo atthi, purimābhogoyeva pana tathāgahaṇe kāraṇaṃ. Tayimaṃ dīpetuṃ bhagavatā yaṃvacanabhedo katoti ca sakkā vattuṃ, yasmā pana ekakalāpapariyāpannānampi dhammānaṃ ekajjhaṃ gahaṇe na samudāyo gayhati tadābhogābhāvato, atha kho samuditā dhammā evāti sahaggahaṇampi visuṃgahaṇagatikaṃ, tasmā visuṃgahaṇasabbhāvadīpanatthaṃ ‘‘yaṃ ya’’nti vatvā satipi visuṃgahaṇe te sabbe ekajjhaṃ ārammaṇapaccayo hontīti dassanatthaṃ ‘‘te te’’ti vuttanti imamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘cattāro hi khandhā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">vedanādīsū</span>ti vedanādīsu catūsu khandhesu abhinditvā gahaṇavasena, bhinditvā pana gahaṇavasena phassādīsu. <span class="bld">Yo</span> <a name="V0.0248"></a> <span class="bld">ca rūpādiko</span>ti idaṃ viññāṇantarassa sādhāraṇārammaṇavasena vuttaṃ, <span class="bld">ye ca aneke phassādayo</span>ti idaṃ asādhāraṇārammaṇavasena. <span class="bld">Te sabbe</span>ti te sādhāraṇāsādhāraṇappabhede sabbepi ārammaṇadhamme. <span class="bld">Ekekameva ārabbha uppajjantī</span>ti ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. <span class="bld">Rūpārammaṇadhammā ca aneke</span> nīlādibhedato. <span class="bld">Tathā</span>ti aneke. Tena bherisaddādike, mūlagandhādike, mūlarasādike, kathinasamphassādike, vedanādike ca saṅgaṇhāti. <span class="bld">Aneke</span>ti hi iminā anekakalāpagatānaṃyeva vaṇṇādīnaṃ indriyaviññāṇārammaṇabhāvamāha. Sāmaññato hi vuttaṃ yathārahaṃ bhinditvā nidassitabbaṃ hotīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kusalavipākassā</span>ti kusalassa vipākassa ca. <span class="bld">Na hi nibbānaṃ pubbe nivuttha</span>nti idaṃ ‘‘diṭṭhanibbānoyevā’’tiādinā vakkhamānameva atthaṃ hadaye ṭhapetvā vuttaṃ. Pubbenivāsānussatiñāṇena hi nibbānavibhāvanaṃ adiṭṭhasaccassa vā siyā diṭṭhasaccassapi vā. Tattha adiṭṭhasaccena tāva taṃ vibhāvetumeva na sakkā appaṭividdhattā, itarassa pana pageva vibhūtamevāti taṃ tena vibhāvitaṃ nāma hotīti adhippāyo. Ettha ca <span class="bld">‘‘na ca taṃ vutta’’</span>nti iminā pubbenivāsānussatiñāṇassa nibbānārammaṇakaraṇābhāvaṃ āgamato dassetvā <span class="bld">‘‘na hi nibbāna’’</span>ntiādinā yuttito dasseti. Tattha <span class="bld">‘‘na pubbe nivutthaṃ asaṅkhatattā’’</span>ti kasmā vuttaṃ? Gocarāsevanāya āsevitassapi nivutthanti icchitattā. Diṭṭhasaccoyeva hi pubbenivāsānussatiñāṇena <a name="M0.0247"></a> nibbānaṃ vibhāveti, na adiṭṭhasacco. Taṃ pana ñāṇaṃ khandhe viya khandhapaṭibaddhepi vibhāvetīti nibbānārammaṇakhandhavibhāvane nibbānampi vibhāvetīti sakkā viññātuṃ. Etena payojanābhāvacodanā paṭikkhittāti daṭṭhabbā. <span class="bld">Evaṃ anāgataṃsañāṇepi yojetabba</span>nti yathā pubbenivāsānussatiñāṇassa nibbānārammaṇatā dassitā, evaṃ anāgataṃsañāṇepi yathārahaṃ yojetabbaṃ. Tattha pana ‘‘khandhapaṭibaddhavibhāvanakāle’’tiādinā yojanā veditabbā. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘yathāraha’’</span>nti. <span class="bld">Kassaci</span> abhiññāppattassapi rūpāvacarassa, pageva itarassa.</p>
- <p class="centered">Ārammaṇapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Adhipatipaccayaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Dhurasahacariyato <a name="V0.0249"></a> dhoreyyo ‘‘dhura’’nti vuttoti āha <span class="bld">‘‘dhuranti dhuraggāha’’</span>nti. Chandassa pubbaṅgamatāsiddhaṃ pāsaṃsabhāvaṃ upādāya aṭṭhakathāyaṃ ‘‘jeṭṭhaka’’nti vuttanti tamevatthaṃ dīpento <span class="bld">‘‘seṭṭha’’</span>nti āha. Tathā hi vuttaṃ <span class="bld">aṭṭhasāliniyaṃ</span> ‘‘chandaṃ pubbaṅgamaṃ katvā āyūhita’’nti. <span class="bld">Purimachandassā</span>ti ‘‘chandādhipatī’’ti purimasmiṃ pade niddesavasena vuttassa chandasaddassa <span class="bld">samānarūpena</span> sadisākārena. <span class="bld">Tadanantaraṃ niddiṭṭhenā</span>ti tassa purimassa chandasaddassa anantaraṃ niddesavasena vuttena. Tato eva ca taṃsamānatthatāya ca <span class="bld">taṃsambandhena</span> ‘‘chandasampayuttakāna’’nti ettha chandasaddeneva adhipatisaddarahitenāti attho. <span class="bld">Paccayabhūtassā</span>ti adhipatipaccayabhūtassa. <span class="bld">Sampayuttakavisesanabhāvo</span>ti attanā sampayuttadhammānaṃ so eva adhipatipaccayatāsaṅkhāto visesanabhāvo. <span class="bld">Esa nayo</span>ti iminā ‘‘vīriyādhipati vīriyasampayuttakānantiādīsu purimavīriyassa samānarūpenā’’tiādinā vattabbaṃ atthavacanaṃ atidisati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kusalābyākatānaṃ pavatti</span>nti kusalābyākatānaṃ adhipatīnaṃ pavattanākāraṃ. <span class="bld">Aladdhaṃ</span> ārammaṇaṃ <span class="bld">laddhabbaṃ</span> labbhanīyaṃ, laddhuṃ vā sakkuṇeyyaṃ, dutiye pana atthe lābhamarahatīti <span class="bld">laddhabbaṃ. Avaññāta</span>nti pageva anavaññātanti attho.</p>
- <p class="bodytext">Appanāppattā kusalakiriyadhammā mahābalā sādhipatikā eva honti, tathā micchattaniyatāpīti āha <span class="bld">‘‘appanāsadisā…pe… nuppajjantī’’</span>ti. <span class="bld">Appanāsadisā</span>ti <a name="M0.0248"></a> appanāppattasadisā. <span class="bld">Kammakilesāvaraṇabhūtā ca te</span>ti te micchattaniyatadhammā kammāvaraṇabhūtā, ye ānantariyappakārā kilesāvaraṇabhūtā, ye niyatamicchādiṭṭhidhammā, sampayuttacetanāya panettha kilesāvaraṇapakkhikatā daṭṭhabbā ānantariyacetanāsampayuttassa paṭighassa kammāvaraṇapakkhikatā viya. Paccakkhagati anantaratāya vinā bhāvinīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘paccakkhasaggānaṃ kāmāvacaradevānampī’’</span>ti. Tena tesu ānantariyā viya asambhāvino ahetukābhinivesādayopīti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tividhopi kiriyārammaṇādhipatī</span>ti ettha ayaṃ kiriyārammaṇādhipatīti ajjhattārammaṇo adhippeto, udāhu bahiddhārammaṇoti ubhayathāpi na sambhavo evāti dassento <span class="bld">‘‘kāmāvacarādibhedato panā’’</span>tiādimāha. Tattha parasantānagatānaṃ sārammaṇadhammānaṃ adhipatipaccayatā <a name="V0.0250"></a> natthīti sambandho. <span class="bld">Abhāvato</span>ti avacanato. Avacanañhi nāma yathādhammasāsane abhidhamme abhāvo evāti eteneva anuddhaṭatāpi avuttato veditabbā. Ajjhattārammaṇabahiddhārammaṇadvayavinimuttassa sārammaṇadhammassa abhāvato natthīti viññāyatīti vattabbe tameva viññāyamānataṃ sambhāvento <span class="bld">‘‘natthīti viññāyamānepī’’</span>ti āha. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘bahiddhā khandhe’’</span>tiādi. <span class="bld">Rūpe eva bhavituṃ arahati</span> edisesu ṭhānesu arūpe asambhavatoti adhippāyo. Asambhavato ca yathāvuttapāḷianusāratoti veditabbanti. <span class="bld">‘‘Vicārita’’</span>nti kasmā vuttaṃ, nanu ‘‘atītārammaṇe anāgate khandhe garuṃ katvā assādetī’’tiādivacanato arūpepi edisesu ṭhānesu khandhasaddo pavattateva. <span class="bld">Āvajjanakiriyasabbhāvato panā</span>ti idaṃ yathādassitapāḷiyā virodhapariharaṇādhippāyena vuttaṃ, avacanaṃ pana katthaci vineyyajjhāsayena, katthaci nayadassanena hotīti kuto virodhāvasaro.</p>
- <p class="centered">Adhipatipaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Anantarapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. Yathāvuttā nirodhānantarasuññatā nirodhappattatā <span class="bld">okāsadānaviseso,</span> attano anurūpacittuppādanasamatthatā cittaniyamahetutā, tattha <a name="M0.0249"></a> anantaruppādanasamatthatā ca saṇṭhānābhāvato suṭṭhutaraṃ nirantaruppādanasamatthatā ca <span class="bld">cittaniyamahetuviseso</span> daṭṭhabbo. <span class="bld">Dhātuvasenā</span>ti viññāṇadhātumanodhātumanoviññāṇadhātuvasena. Ettakā eva hi dhātuyo bhinnasabhāvā anantarapaccayatāya niyametvā vattabbā, abhinnasabhāvā pana visesābhāvato purimatāmattaṃyeva visesaṃ purakkhatvā vattabbāti tā kusalādibhedena tathā vuttā. Tenāha <span class="bld">‘‘kusalādivasena cā’’</span>ti. Yā pana manodhātumanoviññāṇadhātuvasena anantarapaccayatā vattabbā, tattha manoviññāṇadhātu manodhātuyā anantarapaccayena paccayoti vuccamāno sammoho siyā, pure manodhātuyā anantarapaccayabhāvena vuttā, idāni manoviññāṇadhātu manodhātuyāti paccayapaccayuppannavisesā na viññāyeyya, manodhātuyā pana cakkhuviññāṇādidhātūnaṃ anantarapaccayabhāve vuccamāne niyamo natthi. Tenāha <span class="bld">‘‘manodhātu cakkhuviññāṇadhātuyāti cā’’</span>ti<a name="V0.0251"></a>. <span class="bld">Tathevā</span>ti niyamābhāvato evāti attho. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā ito aññathā desanāya paccayapaccayuppannānaṃ visesābhāvo cittavisesadassanavicchedo niyamābhāvo cāti ime dosā āpajjanti, tasmā. <span class="bld">Nidassanenā</span>ti dhātuvasena nidassanena. <span class="bld">Nayaṃ dassetvā</span>ti ‘‘manoviññāṇadhātu taṃsampayuttakā ca dhammā manodhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ anantarapaccayena paccayo’’ti evamādikassa anantarapaccayatāggahaṇassa nayaṃ dassetvā. <span class="bld">Niravasesadassanattha</span>nti niravasesassa anantarapaccayabhāvino cittuppādassa dassanatthaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sadisakusalāna</span>nti samānakusalānaṃ, samānatā cettha ekavīthipariyāpannatāya veditabbā. Tenevāha <span class="bld">‘‘bhūmibhinnānampi paccayabhāvo vutto hotī’’</span>ti. Samānavīthitā ca yasmā samānavedanā samānahetukā ca honti, tasmā <span class="bld">‘‘vedanāya vā hetūhi vā sadisakusalāna’’</span>nti āha. <span class="bld">Vā</span>-saddo cettha aniyamattho. Tena ñāṇasaṅkhārādibhedassapi vikappanavasena saṅgaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Cutipi gahitā</span> taṃsabhāvattā. Bhavaṅgacittameva hi pariyosāne ‘‘cutī’’ti vuccati. Kusalākusalānantarañca kadāci sā uppajjatīti <span class="bld">tadārammaṇampi gahita</span>nti daṭṭhabbaṃ, kiriyajavanānantaraṃ tadārammaṇuppattiyanti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Kāmāvacarakiriyāya <a name="M0.0250"></a> āvajjanassāti ayamettha attho adhippetoti dassento <span class="bld">‘‘āvajjanaggahaṇena kāmāvacarakiriyaṃ visesetī’’</span>ti āha. Tameva hi atthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ <span class="bld">‘‘kāmāvacaravipāko’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Voṭṭhabbanampi gahitaṃ</span> santīraṇānantarattāti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Anantarapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Sahajātapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. <span class="bld">Porāṇapāṭho</span>ti purātano aṭṭhakathāpāṭho. <span class="bld">Imassā</span>ti imassa padassa. <span class="bld">Avuttassā</span>ti pāḷiyaṃ avuttassa. Yadipi sahagatasaddassa atthasaṃvaṇṇanāyaṃ saṃsaṭṭhasaddassa viya samānatthassapi katthaci saddantarassa attho vuccati pariyāyavisesabodhanatthaṃ, tathāpi na mūlasaddassa attho vibhāvito <a name="V0.0252"></a> hotīti dassento āha <span class="bld">‘‘na ca…pe… hotī’’</span>ti. ‘‘Aññamañña’’nti ca ‘‘aññaañña’’nti vattabbe <span class="bld">ma</span>-kārāgamaṃ katvā niddeso, kammabyatihāre cetaṃ padaṃ, tasmā itaretaranti vuttaṃ hoti. Paccayapaccayuppannānaṃ ekasmiṃyeva khaṇe paccayuppannapaccayabhāvassa icchitattā yo hi yassa paccayo yasmiṃ khaṇe, tasmiṃyeva khaṇe sopi tassa paccayoti ayamettha aññamaññapaccayatā. Tathā hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘añño aññassā’’ti vatvā ‘‘iminā…pe… dīpetī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Okkamanaṃ</span> pavisananti attho. Āsanakkhaṇe hi dhammā purimabhavato imaṃ bhavaṃ pavisantā viya honti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘paralokato imaṃ lokaṃ āgantvā pavisantaṃ viya uppajjatī’’</span>ti. Tasmā avisesena paṭisandhi okkantisaddābhidheyyāti adhippāyena vuttaṃ <span class="bld">‘‘okkanti…pe… adhippāyenāhā’’</span>ti. <span class="bld">Taṃnivāraṇattha</span>nti tassa khaṇantare rūpīnaṃ sahajātapaccayabhāvassa ‘‘kañci kāle na sahajātapaccayena paccayo’’ti nivāraṇatthaṃ. Tena padadvayena samānesu paccayapaccayuppannadhammesu purimato pacchimassa visesamatthaṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Evañca ‘‘kañci kāle’’ti padassa ‘‘keci kāleti vā, kismiñci kāle’’ti vā vibhattivipallāsena attho gahetabboti adhippāyena paṭhamavikappaṃ dassetvā idāni pakārantarena dassetuṃ <span class="bld">‘‘kañci kāleti keci</span> <a name="M0.0251"></a> <span class="bld">kismiñci kāleti vā attho’’</span>ti āha. Tena ‘‘kañcī’’ti ayaṃ sāmaññaniddesoti dasseti. Yo hi ayaṃ ‘‘kecī’’ti paccattabahuvacanābhidheyyo attho, yo ca ‘‘kismiñcī’’ti bhummekavacanābhidheyyo, tadubhayaṃ sati kālavantakālatāvibhāge kiṃ-saddassa vacanīyatāsāmaññena pana ekajjhaṃ katvā ‘‘kañcī’’ti pāḷiyaṃ vuttanti taṃ vibhajitvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘keci kismiñcī’’</span>ti vuttaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘kismiñcī’’ti bhummavaseneva vuttaṃ. <span class="bld">Tena</span> yathāvuttaatthavibhāgena padena. <span class="bld">Vatthubhūtā</span>ti vatthusabhāvā. Hadayarūpameva sandhāya vadati. <span class="bld">Rūpantarāna</span>nti hadayavatthuto aññarūpānaṃ. Arūpīnaṃ sahajātapaccayataṃ pubbe ‘‘okkantikkhaṇe nāmarūpa’’nti ettha anivāritaṃ nivāretīti yojanā, tathā vatthussa ca kālantare paṭisandhikālato aññasmiṃ kāle arūpīnaṃ nivāretīti. <span class="bld">Evañca katvā</span>tiādinā yathāvuttaatthavaṇṇanāya pāḷiyaṃ vibhattiniddesassa rūpakabhāvamāha. Punapi purimato pacchimassa upacayena visesaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘purimena cā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">purimenā</span>ti ‘‘okkantikkhaṇe nāmarūpa’’nti iminā paccayaniddesavacanena. <span class="bld">‘‘Eko khandho vatthu ca tiṇṇaṃ khandhāna’’ntiādinā</span> paṭiccavārādipāṭhena. Atthavivaraṇañhi paccayaniddesapāḷiyā sabbepi satta mahāvārā. Vatthussa vattabbatte āpanne kinti paccayoti tassa nāmassāti yojanā. <span class="bld">Etenā</span>ti ‘‘rūpino <a name="V0.0253"></a> dhammā arūpīnaṃ dhammāna’’nti etena vacanena. <span class="bld">Kevalassā</span>ti nāmarahitassa vatthussa. <span class="bld">Tathā</span>ti nāmassa paccayabhāvena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Katthacī</span>ti ‘‘rūpino dhammā arūpīnaṃ dhammānaṃ kañci kālaṃ sahajātapaccayena paccayo’’ti etasmiṃ niddese. Ettha hi aññamaññasahajātapaccayabhāvo labbhati. <span class="bld">Vacanenā</span>ti ‘‘aññamañña’’nti iminā vacanena pāḷiyaṃ sahajātapaccayabhāvassa <span class="bld">asaṅgahitattā,</span> atthato pana labbhatevāti. Tenāha <span class="bld">‘‘labbhamānepī’’</span>ti. <span class="bld">Tassā</span>ti aññamaññapaccayattassa. <span class="bld">Eva</span>nti ‘‘na aññamaññavasenā’’ti iminā pakārena. <span class="bld">Samudāyekadesavasena sāmivacana</span>nti avayavāvayavisambandhe avayavini sāmivacananti attho, <span class="bld">niddhāraṇe vā</span> ‘‘kaṇhā gāvīna’’ntiādīsu viya.</p>
- <p class="centered">Sahajātapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Nissayapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. <span class="bld">Kismiñci</span> <a name="M0.0252"></a> <span class="bld">kāleti idaṃ na labbhati</span> sabbadāpi nissayapaccayatāya labbhamānattā. Sahajaṃ purejanti hi vibhāgaṃ anāmasitvā nissayatāmattameva nissayapaccayatā. <span class="bld">Vatthurūpaṃ pañcavokārabhave</span>ti vatthurūpaṃ pañcavokārabhave cāti ca-saddo luttaniddiṭṭho daṭṭhabbo. <span class="bld">Tassā</span>ti āruppavipākaṭṭhapanassa. <span class="bld">Pakāsetabbattā</span>ti iminā apākaṭaṃ pākaṭaṃ katvā vacanena codanā anokāsāti dasseti.</p>
- <p class="centered">Nissayapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">9. Upanissayapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. <span class="bld">Upanissaye tayo</span>ti anantarārammaṇapakatūpanissayappabhede tayo upanissaye. <span class="bld">Anekasaṅgāhakatāyā</span>ti anekesaṃ paccayadhammānaṃ saṅgahaṇato. <span class="bld">Ekanteneva honti</span> cittaniyamahetubhāvena <a name="V0.0254"></a> pavattiniyamato. <span class="bld">Yesu padesū</span>ti yesu kusalādipadesu. <span class="bld">Saṅgahito</span>ti saṅgahaṃ gato, kusalādipadesu yesaṃ padānaṃyeva anantarūpanissayo labbhatīti attho. <span class="bld">Tesu ‘‘kesañcī’’ti na vuttaṃ</span>. Kasmā? <span class="bld">Na sakkā vattuṃ</span> ekanteneva upalabbhanato. <span class="bld">Tesū</span>ti kusalākusalapadesu. Na hi kusalo akusalassa anantarūpanissayo hoti, akusalo vā kusalassa, ārammaṇapakatūpanissayā pana anekantikā, tasmā tattha ‘‘kesañcī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Siddhānaṃ paccayadhammāna</span>nti paccayabhāvena purimanipphannānaṃ kusalādīnaṃ kusalassa akusalassa vāti attho. <span class="bld">Akusalādīhī</span>ti yathāsaṅkhyaṃ akusalena kusalena vā. <span class="bld">Avisesenā</span>ti yathāvuttavisese niyamaṃ aggahetvā akusalādīsu akusalakusalānaṃ ‘‘kesañcī’’tiādinā.</p>
- <p class="bodytext">Anārammaṇattā ārammaṇūpanissayaṃ pubbāparaniyamena appavattito anantarūpanissayaṃ na labhatīti yojanā. <span class="bld">Pakatassā</span>ti nipphāditassa, upasevitassa vā. Na hi rūpasantānassa saddhādinipphādanaṃ atthi, utubhojanādiupasevanaṃ vā sambhavati. Tenāha <span class="bld">‘‘yathā hi…pe… rūpasantānenā’’</span>ti. Nanu ca rūpasantāne pubbenāparaṃ viseso labbhati<a name="M0.0253"></a>, so ca na vinā samānajātiyena kāraṇenāti svāyaṃ pakatūpanissayalābhoti kadāci āsaṅkeyyāti āha <span class="bld">‘‘yasmiñcā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">ta</span>nti utubījādikaṃ kammādi ca <span class="bld">tena</span> rūpena purimanipphannena. <span class="bld">Uppādanaṃ</span> sābhisandhikaṃ daṭṭhabbaṃ. Adhipatīsu pubbābhisaṅkhāro viya <span class="bld">pakappanaṃ</span> saṃvidahanaṃ. <span class="bld">Pakaraṇaṃ</span> vuttalakkhaṇena kāraṇabhāvena avaṭṭhānaṃ, yato kāraṇaviseso ‘‘pakatī’’ti vuccati. Yadi evaṃ kasmā rūpasseva taṃ paṭikkhipīyatīti āha <span class="bld">‘‘yathā ca…pe… daṭṭhabbā’’</span>ti. Evampi utubījādīnaṃ aṅkurādīsu kathaṃ paccayavisesabhāvoti āha <span class="bld">‘‘utubījādayo pana…pe… bhāvato’’</span>ti. Upanissayoti ca yasmā balavatākāraṇaṃ adhippetaṃ, tasmā na ettha ekantena purimanipphatti icchitabbā. Yadi evaṃ pāḷiyaṃ kathaṃ purimaggahaṇanti āha <span class="bld">‘‘purimapurimānaṃyeva panā’’</span>tiādi. Tepi vā parikappanavasena purimanipphannāyeva nāma honti. Na hi asaṃviditākāre vatthusmiṃ patthanāpavattīti. Tenāha <span class="bld">‘‘taṃsamānalakkhaṇatāyā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dhamme</span>ti puggalasenāsanapaññattīnaṃ upādānabhūte dhamme. <span class="bld">Ayaṃ nayo</span>ti paññattimukhena paññapetabbā tadupādānabhūtā dhammā gayhantīti yathāvutto nayo. <span class="bld">Etthevā</span>ti ‘‘senāsanampi upanissayapaccayena paccayo’’ti etasmiṃyeva vacane. Kathaṃ paccuppannassa pakatūpanissayabhāvoti codanāya ‘‘vakkhatī’’tiādinā āgamaṃ dassetvā yuttiṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘paccuppannānampica tādisānaṃ pubbe</span> <a name="V0.0255"></a> <span class="bld">pakatattā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Tādisāna</span>nti yādisā utuādayo paccupaṭṭhitā, tādisānaṃ tato <span class="bld">pubbe</span> puretaraṃ <span class="bld">pakatattā</span> pakatūpanissayayogyatāya āpāditattā.</p>
- <p class="bodytext">Kasiṇādīnampi ārammaṇūpanissayatā sambhavatīti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘iminā adhippāyena ‘ekaccāyā’ti āhā’’</span>ti. Tathā hi ‘‘kasiṇamaṇḍalaṃ disvā’’tiādinā tassa upanissayabhāvo aṭṭhakathāyaṃ vutto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Arūpāvacarakusalampi upanissayo hoti,</span> pageva kāmāvacararūpāvacarakusalanti adhippāyo. Taṃ pana yathā upanissayo hoti, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘yasmiṃ kasiṇādimhī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Anuppannajhānuppādane</span>ti rūpāvacarajjhānaṃ sandhāyāha, arūpāvacarajjhāne pana vattabbameva natthi. <span class="bld">Taduppādakakusalāna</span>nti tassa rūpāvacaravipākassa uppādakakusalānaṃ, rūpāvacarakusalānanti <a name="M0.0254"></a> attho. <span class="bld">Paṭisandhiniyāmakassā</span>ti rūpāvacarapaṭisandhiniyāmakassa. <span class="bld">Cutito</span>ti rūpāvacarapaṭisandhiyā anantarapaccayabhūtāya cutiyā. <span class="bld">Purimajavanassa vasenā</span>ti cutiyā āsannajavanabhāvena. <span class="bld">Rūpāvacarakusalaṃ arūpāvacaravipākassā</span>ti etthāpi ‘‘taduppādakakusalāna’’ntiādinā ānetvā yojetabbaṃ. Yathā ca ‘‘rūpāvacarakusalaṃ arūpāvacaravipākassa upanissayo’’ti vuttaṃ, evaṃ ‘‘kāmāvacarakusalampi taduppādakakusalāna’’ntiādinā yojetabbaṃ. Lokuttaravipākassa tebhūmakakusalānampi pādakādivasena upanissayabhāvo pākaṭoyeva, tathā taṃtaṃbhūmakakusalānaṃ taṃtaṃbhūmakakiriyānaṃ, kāmāvacarakusalassa rūpārūpāvacarakiriyānaṃ, rūpāvacarakusalassa arūpāvacarakiriyāya upanissayabhāvoti imamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘evaṃ paccekaṃ…pe… veditabbo’’</span>ti āha. ‘‘Saddhaṃ upanissāya dānaṃ detī’’tiādinā pakatūpanissayo uddesavaseneva pāṭho āgato, na vibhajanavasenāti āha <span class="bld">‘‘pāḷiyampi…pe… vissajjito’’</span>ti. Kusalattikādīsu anulomādibhedabhinnattā <span class="bld">pañhāvāresū</span>ti bahuvacananiddeso.</p>
- <p class="bodytext">Lokuttaranibbattanaṃ upanissāya parassa sinehuppādane lokuttaradhammā upanissayo viya hontīti ayamettha leso, bhāvino pana lokuttarassa akusalānaṃ upanissayatā sambhavatīti āha <span class="bld">‘‘na idaṃ sārato daṭṭhabbanti adhippāyo’’</span>ti. <span class="bld">Rūpāvacarādikusalāna</span>nti rūpārūpāvacaralokuttarakusalānaṃ uppādiyamānassa rūpāvacarakusalassāti yojanā. Rūpāvacarakiriyassa ca arūpāvacaravipāko upanissayo kathanti āha <span class="bld">‘‘pubbe nivutthādīsu…pe… arahato’’</span>ti<a name="V0.0256"></a>. Taṃ taṃ vipākaṃ patthento tassa tassa vipākassa hetubhūtaṃ kusalaṃ nibbattetīti vipākānaṃ kusalūpanissayatāti āha <span class="bld">‘‘catubhūmakā…pe… upanissayo’’</span>ti. Lokiyakusalānaṃ pana lokuttaravipākā upanissayo na hontīti dassento <span class="bld">‘‘yadipī’’</span>tiādimāha. Teneva hi ‘‘tathā tebhūmakavipāko’’ti tebhūmakaggahaṇaṃ kataṃ. Tattha <span class="bld">tenā</span>ti anāgāminā. <span class="bld">Ta</span>nti arahattaphalaṃ. <span class="bld">Tasmā</span>ti adiṭṭhapubbattā. <span class="bld">Tāni viyā</span>ti sotāpattiphalāni viya. <span class="bld">Tesa</span>nti puthujjanādīnaṃ. <span class="bld">Imassā</span>ti anāgāmino. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā puthujjanādīnaṃ santāne jhānādīnaṃ sotāpattiphalādīnaṃ na upanissayapaccayo anupaladdhapubbattā, evaṃ anāgāmino jhānādīnaṃ <a name="M0.0255"></a> aggaphalaṃ upanissayapaccayo adiṭṭhapubbattā. Tenāha <span class="bld">‘‘upaladdhapubbasadisameva hi anāgatampi upanissayo’’</span>ti. Aṭṭhakathāyaṃ pana heṭṭhimaphalānaṃ kusalūpanissayatā vuttā eva.</p>
- <p class="bodytext">Yathā vipākā kusalānaṃ, evaṃ kiriyāpi tesaṃ upanissayo hotīti taṃ nayaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘kiriyaṃ atthapaṭisambhidādi’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Yonisomanasikāre vattabbameva natthī</span>ti catubhūmakakusalassapi yonisomanasikāro upanissayo hotīti ettha vattabbameva natthi, tadatthaṃ yonisomanasikāraṃ pavattentassāti attho. <span class="bld">Ta</span>nti yonisomanasikāraṃ. Akusalassa ca catubhūmakavipākassa upanissayo yonisomanasikāroti yojanā. <span class="bld">Evaṃ kiriyassapī</span>ti yathā kusalassa yonisomanasikārassa vasena upanissayo vutto, evaṃ kiriyassapi yonisomanasikārassa vasena yojetabbanti attho. So hi taṃ upanissāya rāgādiuppādane akusalassa vuttanayena kusalākusalūpanissayabhāvamukhena catubhūmakavipākassa upanissayo hotiyeva. Yadi kiriyasaṅkhāto…pe… hotiyeva, atha kasmā pakatūpanissayavibhajane kiriyā na gahitā, utubhojanasenāsanāniyeva gahitānīti āha <span class="bld">‘‘nevavipākanavipākadhammadhammesu…pe… nayadassanamattamevā’’</span>ti. <span class="bld">Evamādika</span>nti <span class="bld">ādi</span>-saddena ‘‘kusalaṃ dhammaṃ sahajāto abyākato dhammo uppajjati na upanissayapaccayā’’ti evamādikaṃ saṅgaṇhāti. Upanissayapariyāyo upanisasaddoti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘viññāṇūpanisaṃ nāmarūpaṃ, nāmarūpūpanisañca saḷāyatanantiādikenā’’</span>ti. Ettha hi viññāṇassa nāmarūpānaṃ phassarūpādīnaṃ cakkhāyatanādīnañca upanissayabhāvo vuttoti.</p>
- <p class="centered">Upanissayapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">10. Purejātapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. Dassitameva <a name="V0.0257"></a> nayadassanavasenāti yojanā. Yadi dassitameva, kasmā vuttaṃ ‘‘sāvasesavasena desanā katā’’ti āha <span class="bld">‘‘sarūpena adassitattā’’</span>ti. ‘‘Yaṃ yaṃ dhammaṃ purejātaṃ ārabbha ye ye dhammā uppajjanti cittacetasikā <a name="M0.0256"></a> dhammā, te te dhammā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ purejātapaccayena paccayo’’ti evaṃ <span class="bld">sarūpena</span> pāḷiyaṃ <span class="bld">adassitattā. Iddhividhābhiññāya cā</span>ti <span class="bld">ca</span>-saddena cutūpapātañāṇassapi saṅgaho daṭṭhabbo. Tassapi hi rūpadhammārammaṇakāle <span class="bld">aṭṭhārasasu yaṃ kiñci ārammaṇapurejātaṃ hoti</span> paccuppannārammaṇattā. ‘‘Cavamāne upapajjamāne’’ti hi vuttaṃ. Dibbacakkhudibbasotañāṇesu ca vattabbameva natthi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Itarassapi abhāvā</span>ti ārammaṇapurejātassapi abhāvā aggahaṇaṃ paṭisandhibhāvinoti yojanā. Satipi kassaci paṭisandhibhāvino ārammaṇapurejāte vibhūtaṃ pana katvā ārammaṇakaraṇābhāvato avijjamānasadisanti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘itarassapi abhāvā’’</span>ti. Tenevāha <span class="bld">‘‘paṭisandhiyā viya aparibyattassa ārammaṇassa ārammaṇamattabhāvato’’</span>ti. Santīraṇabhāvino manoviññāṇadhātuyāpi ekanteneva purejātapaccayo rūpādīni pañcārammaṇānīti yojanā. Ettha ca ‘‘manodhātūnañcā’’tiādi ‘‘tadārammaṇabhāvino’’ti padassa purato vattabbo, uppaṭipāṭiyā likhitaṃ.</p>
- <p class="centered">Purejātapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">11. Pacchājātapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. <span class="bld">Niravasesadassitapurejātadassanavasenā</span>ti ‘‘catusamuṭṭhānikatisamuṭṭhānikarūpakāyassā’’ti evaṃ niravasesato dassitassa purejātassa paccayuppannassa dassanavasena. Paccayā hi idha kāmāvacararūpāvacaravipākā, tesu kāmāvacaravipāko ca catusamuṭṭhānikarūpakāyassa paccayo, na itaro. Tenevāha <span class="bld">‘‘rūpāvacaravipāko pana āhārasamuṭṭhānassa na hotī’’</span>ti, tasmā ‘‘tassevā’’ti vuttepi yathārahamattho veditabbo.</p>
- <p class="centered">Pacchājātapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">12. Āsevanapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. Pakārehi <a name="M0.0257"></a><a name="V0.0258"></a> guṇitaṃ <span class="bld">paguṇaṃ,</span> bahukkhattuṃ pavattiyā bhāvitanti attho. Atisayena paguṇaṃ <span class="bld">paguṇataraṃ,</span> tatoyeva <span class="bld">balavataraṃ</span>. Tassa bhāvo, tena paguṇatarabalavatarabhāvena <span class="bld">visiṭṭhaṃ</span> visesappattaṃ. Svāyaṃ viseso vipāke natthīti āha <span class="bld">‘‘etena vipākābyākatato visesetī’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Āsevanapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">13. Kammapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. <span class="bld">Evaṃsabhāvā</span>ti kammapaccayena upakārakasabhāvā. <span class="bld">Samatthatā</span>ti ānubhāvo. <span class="bld">Tassā</span>ti vipākakkhandhakaṭattārūpasaṅkhātassa phalassa. <span class="bld">Kammapaccayabhāvo vutto</span>ti kammapaccayena paccayabhāvo vutto. <span class="bld">Ekavokāre rūpampī</span>ti ekavokārepi rūpaṃ na janeti, pageva catuvokāreti attho.</p>
- <p class="centered">Kammapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">14. Vipākapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Yathā hi rūpabhave saññīnaṃ taṃnibbattitapuññābhisaṅkhāreneva rūpuppatti, evaṃ asaññīnampīti tattha kāmāvacarakammunā yathā vipākānurūpānaṃ paccayo honto kesañciyeva hoti, na sabbesaṃ, katthaciyeva hoti, na sabbattha, na evaṃ vipākānanti āha <span class="bld">‘‘ekantenā’’</span>ti. <span class="bld">Tesaṃ vasenā</span>ti tesaṃ vipākapaccayalābhīnaṃ vipākakkhandhānaṃ vasena. <span class="bld">Na hī</span>tiādinā ‘‘ekantenā’’ti vuttamatthaṃ byatirekato vibhāveti. <span class="bld">Bhūmidvayavipāko</span>ti kāmāvacararūpāvacaravipāko āruppe rūpassa na hi paccayoti yojanā.</p>
- <p class="centered">Vipākapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">15. Āhārapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. Kevalāya <a name="M0.0258"></a><a name="V0.0259"></a> ojāya ajjhoharaṇassa abhāvā <span class="bld">‘‘asitapītādivatthūhi saha ajjhoharitovā’’</span>ti vuttaṃ. Khādanīyabhojanīyappabhede asite tāva kabaḷīkāratā hotu, pātabbādike pana kathanti āha <span class="bld">‘‘pātabba…pe… hontī’’</span>ti. Yebhuyyavasena vā evaṃ vuttanti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anupālako</span>ti upatthambhako. <span class="bld">Cittasamuṭṭhānassa</span> kāyassa <span class="bld">āhārapaccayabhāvo</span> kabaḷīkārāhārassa vicāretvā gahetabbo. Kasmāti ce? Ettha kāraṇamāha <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādinā. Sati hi paccayabhāve ‘‘cittasamuṭṭhāno kabaḷīkārāhāro cittasamuṭṭhānassa kāyassa āhārapaccayena paccayo’’tiādi vattabbaṃ siyā, na pana vuttaṃ, nocittasamuṭṭhānassa pana vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘tividhopi…pe… vutto’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Āhārapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">16. Indriyapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. ‘‘Missakattā’’ti idaṃ indriyatāya rūpārūpajīvitindriyānaṃ ekajjhaṃ katvā desitataṃ sandhāya vuttaṃ, tasmā <span class="bld">missakattā</span>ti rūpajīvitindriyamissakattāti attho. <span class="bld">Jīvitindriya</span>nti arūpajīvitindriyaṃ. <span class="bld">Na sabbena sabbaṃ vajjitabba</span>nti yathā pañhāpucchake arūpajīvitindriyaṃ missakattā na gahitaṃ, na evamidha arūpajīvitindriyaṃ aggahitanti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Arūpānaṃ</span> cakkhuviññāṇādīnaṃ <span class="bld">paccayantarāpekkhāni</span> āvajjanārammaṇādiaññapaccayasāpekkhāni <span class="bld">indriyapaccayā siyuṃ</span> cakkhādīnaṃ rūpārūpānaṃ aññamaññaṃ kadācipi avinibbhuttabhāvassa abhāvato, paccayantarasamodhānāpekkhatāya ca. <span class="bld">Yo pana nirapekkho</span>ti yathā cakkhādīni paccayantaresu sāpekkhāni, evaṃ sāpekkho ahutvā yo tattha nirapekkho indriyapaccayo hoti avinibbhuttadhammānaṃ yathā duvidhampi jīvitindriyaṃ, so attano…pe… natthīti <a name="V0.0260"></a> yojanā. <span class="bld">Avinibbhuttānaṃ tesampi</span> liṅgādīnaṃ <span class="bld">siyuṃ</span> vinibbhuttānaṃ paccayuppannānaṃ indriyapaccayatābhāvassa adiṭṭhattā. Nanu cakkhādīnaṃ vinibbhuttānaṃ <a name="M0.0259"></a> indriyapaccayabhāvo diṭṭhoti? Saccaṃ diṭṭho, na pana so samānajātiyāti dassento <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Sati ceva</span>nti evaṃ vuttappakāre samānajātiyaṃyeva avinibbhuttassa indriyapaccayabhāve sati <span class="bld">itthipurisindriyehi</span> saddhiṃ. Sahayoge hi idaṃ karaṇavacanaṃ. Yadipi itthipurisindriyāni liṅgādīnaṃ kalalādikāle indriyapaccayataṃ na phareyyuṃ tesaṃ tadā abhāvato. Ye pana rūpadhammā tadā santi, tehi avinibbhuttāva, tesaṃ kasmā na pharantīti āha <span class="bld">‘‘aññesaṃ panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Abījabhāvato</span> animittabhāvato. <span class="bld">Tadanurūpāna</span>nti kalalādiavatthānurūpānaṃ <span class="bld">atthitaṃ icchanti,</span> yato ‘‘itthī, puriso’’ti pakativibhāgo viññāyatīti tesaṃ adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kusalajātiya</span>nti niddhāraṇe bhummaṃ. Ye pana ‘‘kusalajātika’’nti paṭhanti, tesaṃ paccattekavacanaṃ. <span class="bld">Visuṃ ekajāti vā bhūmi vā na hoti</span> tadekadesabhāvato. <span class="bld">Hetuādīsupī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena ‘‘akusalāhāresupi eseva nayo’’ti evamādikaṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Esa nayo</span>ti yvāyaṃ ‘‘bhūmivasena vuttesū’’tiādinā arūpe alabbhamānassa indriyapaccayassa aṭṭhapane atthanayo vutto, esa nayo yojetabboti. <span class="bld">Tathā apariyāpannakusalahetu, tathā akusalahetū</span>ti etthāpi paṭhamāpariyāpannakusalahetu domanassasahagatākusalahetu ca visuṃ ekajāti bhūmi vā na hontīti āruppe alabbhamānāpi visuṃ na ṭhapitāti yojetabbo. Esa nayo ‘‘akusalāhāresupi eseva nayo’’ti evamādīsu.</p>
- <p class="bodytext">Sati sahajātapaccayatte uppādakkhaṇepi indriyapaccayatā siyāti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘sahajātapaccayattābhāvaṃ sandhāyā’’</span>ti. Vuttañhi ‘‘uppajjamāno saha uppajjamānabhāvena upakārako dhammo sahajātapaccayo’’ti (paṭṭhā. aṭṭha. paccayuddesavaṇṇanā). Tassa pana sahajātapaccayattābhāvo yadipi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sahajātapaccayatā pana tassa natthī’’ti sarūpeneva dassito, tathāpi taṃ ananujānanto <span class="bld">‘‘uppāda…pe… nivāretu’’</span>nti vatvā <span class="bld">‘‘vakkhatī’’</span>tiādinā tamatthaṃ samattheti. <span class="bld">Kammapaccayasadisa</span>nti hi etena tassa uppādakkhaṇe paccayabhāvo pakāsito. <span class="bld">Pavattecā</span>ti <span class="bld">ca</span>-saddena paṭisandhiyañca kaṭattārūpassa rūpajīvitindriyato añño indriyapaccayo na hi atthīti yojanā. <span class="bld">Paṭiccavārādayo</span> <a name="M0.0260"></a> sampayuttavārapariyosānā <span class="bld">cha</span> vārā <span class="bld">uppādakkhaṇameva gahetvā pavattā</span> ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo <a name="V0.0261"></a> dhammo uppajjati hetupaccayā’’tiādinā, na ṭhitikkhaṇanti adhippāyo. <span class="bld">Evañca katvā</span>ti uppādakkhaṇameva gahetvā pavattattā. <span class="bld">Etesū</span>ti yathāvuttesu chasu vāresu. Keci pana ‘‘rūpajīvitindriyassa anupālanaṃ uppādakkhaṇe na pākaṭaṃ balavañca yathā ṭhitikkhaṇe pacchājātādipaccayalābhato thirabhāvappattiyāssa taṃ pākaṭaṃ balavañca, tasmā ‘ṭhitikkhaṇe’ti vutta’’nti vadanti.</p>
- <p class="centered">Indriyapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">17. Jhānapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. <span class="bld">Somanassadomanassasaṅkhātānī</span>ti somanassadomanassapariyāyena vuttāni, jhānaṅgabhāvavisesanato vā somanassadomanassabhūtāneva sukhadukkhāni jhānaṅgāni, na itarasukhadukkhānīti jhānaṅgabhūtānaṃyeva sukhadukkhānaṃ jhānaṅgabhāvadassanatthaṃ <span class="bld">somanassadomanassaggahaṇaṃ kataṃ</span>. Idāni yathāvuttameva <span class="bld">‘‘dvipañcaviññāṇesū’’</span>tiādinā vitthārato vibhāveti, taṃ suviññeyyameva. <span class="bld">Tenā</span>ti visesanabhūtena somanassadomanassaggahaṇena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Abhinipātamattattā</span>ti ārammaṇakaraṇamattabhāvato. <span class="bld">Cintanāpavattiyā</span> upanijjhāyanapavattiyā. <span class="bld">Yathāvutteneva kāraṇenā</span>ti ‘‘upanijjhānākārassa abhāvato’’ti etena kāraṇena. <span class="bld">Pubbe</span>tiādito. <span class="bld">Cattāri aṅgāni vajjitānī</span>ti sattasu aṅgesu dassiyamānesu cattāri aṅgāni vajjitāni. <span class="bld">Aṭṭhakathā hesā</span>ti lesena apakāsetabbatāya kāraṇamāha. <span class="bld">Tīsupi ekameva vattabbaṃ siyā,</span> taṃsamānalakkhaṇatāya itaresaṃ tiṇṇampi gahaṇaṃ hotīti. <span class="bld">Tiṇṇaṃ pana vacanenā</span>ti upekkhāsukhadukkhānaṃ ajhānaṅgatādassanatthena vacanena. <span class="bld">Tato</span> upekkhādito <span class="bld">aññassa</span> dhammassa cittekaggatāya <span class="bld">jhānaṅganti uddhaṭabhāvo āpajjati</span> ajhānaṅgesu aggahitattā. <span class="bld">Yathāvuttakāraṇato</span>ti ‘‘upanijjhānākārassa abhāvato’’ti vuttakāraṇato <span class="bld">aññena kāraṇena anuddhaṭabhāvo vā āpajjati</span> anupanijjhāyanasabhāvehi saddhiṃ aggahitattā upanijjhāyanākārabhāvato aññeneva kāraṇena cittekaggatāya <a name="M0.0261"></a> pāḷiyaṃ anuddhaṭabhāvo āpajjati. <span class="bld">Taṃdosapariharaṇattha</span>nti yathāvuttadosavinimocanatthaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ye</span> <a name="V0.0262"></a> <span class="bld">panā</span>tiādi padakāramattadassanaṃ. <span class="bld">Somanassādīhī</span>ti somanassadomanassajhānaṅgupekkhāhi. <span class="bld">Avibhūtabhāvo</span> upekkhanaṃ. Upekkhā hi avibhūtakiccā vuttā. <span class="bld">Samānānaṃ kesaṃ? Sukhādīnaṃ,</span> kehi? <span class="bld">Somanassādīhi,</span> kathaṃ? <span class="bld">Sukha…pe… yuttatā</span>ti yojanā. <span class="bld">Na cittekaggatāyā</span>ti sukhādīhi, tadaññehi abhiniropanādīhi ca anindriyakiccatāya ca anupanijjhāyanakiccatāya ca asamānatāya pañcaviññāṇesu cittekaggatāya jhānaṅganti anuddhaṭabhāve kāraṇaṃ na vattabbanti. <span class="bld">Sā</span>ti cittekaggatā. <span class="bld">Etthā</span>ti ‘‘upekkhāsukhadukkhānī’’ti etasmiṃ aṭṭhakathāvacane na gahitā. <span class="bld">Vicikicchāyuttamanodhātuādīsū</span>ti vicikicchāsampayuttacitte manodhātuyā sampaṭicchanādīsu ca. <span class="bld">Tassāpi</span> cittekaggatāyapi.</p>
- <p class="centered">Jhānapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">18. Maggapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para18"></a><span class="paranum">18</span>. <span class="bld">Duvidhampi saṅkappa</span>nti sammāsaṅkappo micchāsaṅkappoti ca evaṃ anavajjasāvajjabhedena duvidhampi. <span class="bld">Vīriyaṃ samādhi</span>nti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Saṅgaṇhitvā</span> vitakkādibhāvasāmaññena saha gahetvā, ekekameva katvā gahetvāti attho. <span class="bld">Tehi</span> micchāvācākammantājīvehi. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ maggapaccayaniddese <span class="bld">labbhamānāni ca</span> maggapaccayabhāvato, ca-saddena <span class="bld">alabbhamānāni ca</span> maggapaccayattābhāvā. Yadi evaṃ kasmā vuttānīti āha <span class="bld">‘‘maggaṅgavacanasāmaññenā’’</span>ti. Evaṃ pariyāyaniddeso idha kimatthiyoti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘evañhi suttavohāropi dassito hotī’’</span>ti. <span class="bld">Evaṃ pana dassentenā</span>ti paramatthato amaggaṅgānipi sutte maggaṅgavohārasiddhiyā idha maggaṅgehi saha dassentena. <span class="bld">Uddharitvā</span>ti paduddhāraṃ katvā. Idāni micchāvācādīhi saddhiṃ dvādasaṅgāni na dassetabbāni, kasmāti ceti āha <span class="bld">‘‘na hi pāḷiyaṃ…pe… vattabbo’’</span>ti. <span class="bld">Tappaṭipakkhabhāvatoyeva micchāmaggaṅgāni,</span> na micchādiṭṭhiādayo viya sabhāvatoti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Pariyāyanippariyāyamaggaṅgadassanatthepi atthavacane evaṃ na vattabbamevāti dassento <span class="bld">‘‘pariyāya…pe… adhikaraṇānī’’</span>ti āha. Tassattho – yathā <a name="M0.0262"></a> ‘‘aññabhāgiyassa adhikaraṇassā’’ti <a name="V0.0263"></a> ettha pāḷigataadhikaraṇasaddapatirūpako añño adhikaraṇasaddo pāḷigatatadaññasādhāraṇatāya ubhayapadattho uddhaṭo ‘‘adhikaraṇaṃ nāma cattāri adhikaraṇānī’’ti, evamidhāpi nippariyāyaṃ itarañca maggaṅgaṃ dassetukāmena pāḷigatatadaññasādhāraṇo maggaṅgasaddo uddharitabbo siyā, tathā na katanti. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā pāḷigatoyeva maggaṅgasaddo uddhaṭo, na tadaññasādhāraṇo, na ca atthuddhāramukhena adhippetattho niyamito, tasmā. <span class="bld">Tesū</span>ti ahetukacittuppādesu. ‘‘Sammādiṭṭhi…pe… samādhayo’’ti ettha saṅkappavāyāmasamādhayo sammāmicchāsaddehi visesetvā vuttāti āha <span class="bld">‘‘sammādiṭṭhiādayo yathāvuttā santī’’</span>ti. Saṅkappavāyāmasamādhippattā pana tattha keci santiyevāti. Atha vā <span class="bld">sammādiṭṭhiādayo</span>ti vuttappakāre sammādiṭṭhiādike anavasese sandhāya vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘yathāvuttā’’</span>ti. <span class="bld">Uppattiṭṭhānaniyamanatthattā</span> na visesanatthattāti adhippāyo.</p>
- <p class="centered">Maggapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">20. Vippayuttapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. <span class="bld">Sampayogāsaṅkāvatthubhūto</span>ti sampayogāsaṅkāya adhiṭṭhānabhūto. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘arūpino hi khandhā cakkhādīnaṃ vatthūnaṃ abbhantarato nikkhamantā viya uppajjantī’’ti.</p>
- <p class="centered">Vippayuttapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">21. Atthipaccayaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para21"></a><span class="paranum">21</span>. Yasmiṃ sati yaṃ hoti, asati ca na hoti, so tassa paccayoti yadidaṃ samāsato paccayalakkhaṇaṃ yaṃ sandhāya sutte vuttaṃ ‘‘imasmiṃ sati idaṃ hoti, imasmiṃ asati idaṃ na hotī’’ti, tayidaṃ atthipaccaye yojetvā dassento <span class="bld">‘‘yo hī’’</span>tiādiṃ vatvā ayañca nayo <a name="V0.0264"></a> nibbāne na labbhati, tasmā nibbānaṃ atthipaccayabhāvena na uddhaṭanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘nibbānañca…pe… upakārakaṃ hotī’’</span>ti āha. Tena paccayadhammānaṃ <a name="M0.0263"></a> paccayabhāvo visesato byatirekamukhena pākaṭo hotīti dasseti. <span class="bld">Natthibhāvopakārakatāviruddho</span>ti natthipaccayabhāvaviruddho. Vigatāvigatapaccayā viya hi aññamaññaṃ ujupaccanīkabhāvena ṭhitā natthiatthipaccayā. <span class="bld">Na nibbānaṃ atthipaccayo</span> natthibhāvopakārakatāavirodhato. Ye hi atthipaccayadhammā, te natthibhāvopakārakatāviruddhā eva diṭṭhāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Sati ca uppannatteti sambandho. Yesaṃ paccayā honti āhārindriyāti yojanā. <span class="bld">Ekato</span>ti saha. <span class="bld">Sahajātādipaccayattābhāvato</span>ti sahajātapurejātapacchājātapaccayattābhāvato. <span class="bld">Tadabhāvo</span>ti sahajātādipaccayattābhāvo. <span class="bld">Etesa</span>nti atthipaccayatāvasena pavattamānānaṃ āhārindriyānaṃ. <span class="bld">Dhammasabhāvavasenā</span>ti dhammatāvasena. Dhammatā hesā, yadidaṃ paccayuppannehi saha puretaraṃ pacchā ca labbhamānā āhārindriyā tesaṃ atthipaccayā honti, na sahajātādipaccayāti. Yathā vā cakkhādidvārānaṃ rūpādiārammaṇānaṃ satipi niyatavuttitāya dvārārammaṇato viññāṇassa chabbidhabhāve ārammaṇamanāmasitvā, dvārato dvāramanāmasitvā ārammaṇato chabbidhatā vuccati, evamidhāpi āhārindriyānaṃ paccayuppannehi satipi sahajātādibhāve arūpakkhandhādivasena sahajātādibhedabhinnassa atthipaccayassa dassitattā pañhāvāre āhārindriyānaṃ vasena āgate catutthapañcamakoṭṭhāsabhūte atthipaccayavisese sahajātādibhedaṃ āmasituṃ na labbhatīti dassetuṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘āhāro indriyañca sahajātādibhedaṃ na labhatī’’ti vuttaṃ, na pana āhārindriyesu sahajātādibhāvassa abhāvato. Evampettha attho daṭṭhabbo.</p>
- <p class="centered">Atthipaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">22-23-24. Natthivigataavigatapaccayaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para22-23"></a><span class="paranum">22-23</span>. <span class="bld">Etthā</span>ti natthipaccaye. <span class="bld">Nāna</span>nti nānattaṃ. <span class="bld">Etenā</span>ti anantarapaccayato natthipaccayassa visesamattadīpanena ‘‘paccayalakkhaṇameva hettha nāna’’nti iminā vacanena. <span class="bld">Attho</span>ti <a name="V0.0265"></a> dhammo. <span class="bld">Byañjanasaṅgahite</span>ti ‘‘natthipaccayo <a name="M0.0264"></a> vigatapaccayo’’ti evamādibyañjanena saṅgahite. <span class="bld">Paccayalakkhaṇamatte</span>ti ettha pavattiokāsadānena upakārakā arūpadhammā, vigatabhāvena upakārakāti evamādike paccayānaṃ lakkhaṇamatte.</p>
- <p class="centered">Natthivigataavigatapaccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Paccayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Paccayaniddesapakiṇṇakavinicchayakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ādimapāṭho</span>ti purimapāṭho. <span class="bld">Tathā ca satī</span>ti dosassapi sattarasahi paccayehi paccayabhāve sati. Adhipatipaccayabhāvopissa anuññāto hotīti āha <span class="bld">‘‘dosassapi garukaraṇaṃ pāḷiyaṃ vattabbaṃ siyā’’</span>ti. ‘‘Sesāna’’nti vacaneneva nivāritoti kadāci āsaṅkeyyāti taṃnivattanatthamāha <span class="bld">‘‘na ca sesāna’’</span>ntiādi. <span class="bld">Purejātādīhī</span>ti purejātakammāhārajhānindriyamaggavipākapaccayehi. <span class="bld">Tannivāraṇattha</span>nti tassa yathāvuttadosassa nivāraṇatthaṃ. <span class="bld">Visuñca aggahetvā</span>ti lobhamohā vipākapaccayāpi na honti, tathā dosoti evaṃ visuñca aggahetvā. Phoṭṭhabbāyatanaṃ kāyaviññāṇadhātuyā ārammaṇādipaccayo hontaṃyeva pathavīādisabhāvattā attanā sahajātānaṃ sahajātādipaccayā hontiyevāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘phoṭṭhabbāyatanassa sahajātādipaccayabhāvaṃ dassetī’’</span>ti. ‘‘Sabbadhammāna’’nti ‘‘sabbe dhammā manoviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo’’ti ettha vutte sabbadhamme sandhāyāha ‘‘sabbadhammānaṃ yathāyogaṃ hetādipaccayabhāvaṃ dassetī’’ti. <span class="bld">Na hi etaṃ…pe… bhāvadassanaṃ,</span> atha kho ekadhammassa anekapaccayabhāvadassanaṃ, tasmā ‘‘etena phoṭṭhabbāyatanassā’’tiādi vuttanti adhippāyo. <span class="bld">Rūpādīna</span>nti rūpāyatanādīnaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhedā</span>ti visesā. <span class="bld">Bhedaṃ anāmasitvā</span>ti cakkhuviññāṇadhātuādivisesaṃ aggahetvā. <span class="bld">Te evā</span>ti yathāvuttavisesānaṃ sāmaññabhūte khandhe eva. Yaṃ sandhāya ‘‘evaṃ na sakkā vattu’’nti vuttaṃ, taṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Paṭṭhānasaṃvaṇṇanā hesā</span>ti etena sutte vuttapariyāyamaggabhāvenettha <a name="V0.0266"></a> na sakkā micchāvācādīnaṃ maggapaccayaṃ vattunti dasseti. <span class="bld">Sesapaccayabhāvo</span>ti maggapaccayaṃ ṭhapetvā yathāvuttehi sesehi aṭṭhārasahi <a name="M0.0265"></a> paccayehi paccayabhāvo. <span class="bld">Adhipatipaccayo na hotī</span>ti ārammaṇādhipatipaccayo na hoti. <span class="bld">Ta</span>nti vicikicchaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti yathāvuttesu ahirikādīsu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dasadhā paccayā honti, puna tathā hadayavatthu</span>nti idaṃ atthamattavacanaṃ. Pāṭho pana ‘‘hadayavatthu tesañceva vippayuttassa ca vasena dasadhā paccayo hotī’’ti veditabbo. <span class="bld">Rūpasaddagandharasāyatanamattamevā</span>ti idaṃ rūpādīnaṃ sahajātapaccayatāya viya nissayapaccayatāya ca abhāvato, purejātapaccayatāya ca bhāvato vuttaṃ. <span class="bld">Etānī</span>ti yathāvuttāni rūpasaddagandharasārammaṇāni. <span class="bld">Sabbātikkantapaccayāpekkhā</span>ti ‘‘ekadhammassa anekapaccayabhāvato’’ti etasmiṃ vicāre hetuādiatikkantapaccayāpekkhā <span class="bld">etesaṃ</span> rūpādīnaṃ <span class="bld">apubbatā natthi,</span> atha kho ārammaṇaārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayapaccayāpekkhā. Na hi rūpādīni hetusahajātādhipatiādivasena paccayā hontīti. <span class="bld">Tassā</span>ti rūpajīvitindriyassa <span class="bld">purejātapaccayabhāvato apubbatā,</span> tasmā taṃ ekūnavīsatividho paccayo hotīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Sattadhā paccayabhāvo yojetabbo,</span> na hi ojā purejātapaccayo na hotīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Attho</span>ti vā hetuādidhammānaṃ sabhāvo veditabbo. So hi attano paccayuppannehi araṇīyato upagantabbato, ñāṇena vā ñātabbato ‘‘attho’’ti vuccati. <span class="bld">Ākāro</span>ti tasseva pavattiākāro, yena attano paccayuppannānaṃ paccayabhāvaṃ upagacchatīti evamettha attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Taṃ pana</span> vippayuttaṃ. ‘‘Sattahākārehī’’ti paṭhānassa kāraṇamāha <span class="bld">‘‘ukkaṭṭhaparicchedo hī’’</span>tiādinā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṃ kammapaccayo…pe… daṭṭhabbaṃ</span> āsevanakammapaccayānaṃ paccayuppannassa anantaraṭṭhānatāya. Sahajātampi hi anantaramevāti. <span class="bld">Koci panetthā</span>ti ettha etasmiṃ pakatūpanissayasamudāye koci tadekadesabhūto kammasabhāvo pakatūpanissayoti attho. <span class="bld">Tatthā</span>ti ‘‘yadidaṃ ārammaṇapurejāte panettha indriyavippayuttapaccayatā na labbhatī’’ti vuttaṃ, tasmiṃ, tasmiṃ vā ārammaṇapurejātaggahaṇe. <span class="bld">Vatthussa vippayuttapaccayatā labbhatīti na vattabbā</span>. Na hi ārammaṇabhūtaṃ vatthu vippayuttapaccayo hoti, atha kho nissayabhūtamevāti. <span class="bld">Ito uttarī</span>ti ettha <span class="bld">‘‘ito’’</span>ti <a name="V0.0267"></a> idaṃ paccāmasanaṃ purejātaṃ vā sandhāya ārammaṇapurejātaṃ vā. Tattha paṭhamanayaṃ apekkhitvā vuttaṃ <a name="M0.0266"></a> <span class="bld">‘‘purejātato paratopī’’</span>ti. Tena kammādipaccayesupi vakkhamānesu labbhamānālabbhamānaṃ veditabbanti vuttaṃ hoti. Dutiyaṃ pana nayaṃ anapekkhitvā aṭṭhakathāyaṃ āgatavasena vuttaṃ <span class="bld">‘‘ito vā indriyavippayuttato’’</span>ti, attanā vuttanayena pana <span class="bld">‘‘nissayindriyavippayuttato vā’’</span>ti. Tattha vattabbaṃ sayamevāha <span class="bld">‘‘ārammaṇādhipatī’’</span>tiādi. <span class="bld">Kammādīsu labbhamānālabbhamānaṃ na vakkhati</span> ‘‘ito uttarī’’tiādinā pageva atidesassa katattā, tasmā purimoyeva purejātatopīti vuttaatthoyeva adhippeto.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Maggapaccayataṃ avijahantovā’’ti iminā ca maggapaccayo vuttoti ‘‘maggavajjānaṃ navanna’’nti vuttaṃ <span class="bld">pacchimapāṭhe, purimapāṭhe</span> pana ‘‘maggapaccayataṃ avijahantovā’’ti vuttattā eva maggapaccayena saddhiṃ sahajātādipaccayā gahetabbāti ‘‘dasanna’’nti vuttaṃ. Tattha pacchimapāṭhe ‘‘ekādasahākārehī’’ti vattabbaṃ, purimapāṭhe ‘‘dvādasahī’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Samanantaraniruddhatāya ārammaṇabhāvena cā</span>ti vijjamānampi visesamanāmasitvā kevalaṃ samanantaraniruddhatāya ārammaṇabhāvena, na ca samanantaraniruddhatāārammaṇabhāvasāmaññenāti attho. ‘‘Iminā upāyenā’’ti paccayasabhāgatādassanena paccayavisabhāgatādassanena ca vuttaṃ padadvayaṃ ekajjhaṃ katvā paduddhāro katoti dassento <span class="bld">‘‘hetuādīnaṃ sahajātānaṃ…pe… yojetabbā’’</span>ti āha. Hetuārammaṇādīnaṃ sahajātāsahajātabhāvena aññamaññavisabhāgatāti yojanā. <span class="bld">Evamādinā</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena purejātānaṃ cakkhādīnaṃ rūpādīnañca purejātabhāvena sabhāgatā, pavattiyaṃ vatthukhandhādīnaṃ purejātapacchājātānaṃ purejātapacchājātabhāvena visabhāgatāti evamādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. Hetunahetuādibhāvatopi cettha yugaḷakato viññātabbo vinicchayo. Hetupaccayo hi hetubhāvena paccayo, itare tadaññabhāvena. Evamitaresupi yathārahaṃ yugaḷakato veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ubhayappadhānatā</span>ti jananopatthambhanappadhānatā. <span class="bld">Ṭhāna</span>nti padassa atthavacanaṃ <span class="bld">kāraṇabhāvo</span>ti vināpi bhāvapaccayaṃ bhāvapaccayassa attho ñāyatīti. <span class="bld">Upanissayaṃ bhindantenā</span>ti anantarūpanissayapakatūpanissayavibhāgena vibhajantena. <span class="bld">Tayopi upanissayā vattabbā</span> upanissayavibhāgabhāvato. <span class="bld">Upanissayaggahaṇameva kātabbaṃ</span> sāmaññarūpena. <span class="bld">Tatthā</span>ti evamavaṭṭhite anantarūpanissayapakatūpanissayoti <a name="M0.0267"></a><a name="V0.0268"></a> <span class="bld">bhindanaṃ</span> vibhāgakaraṇaṃ yadi <span class="bld">pakatūpanissayassa rūpānaṃ paccayattābhāvadassanatthaṃ,</span> nanu ārammaṇūpanissayaanantarūpanissayāpi rūpānaṃ paccayā na hontiyevāti? Saccaṃ na honti, te pana dassitanayāti tadekadesena itarampi dassitameva hotīti imamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘ārammaṇaṃ…pe… daṭṭhabba’’</span>nti āha. <span class="bld">Taṃsamānagatikattā</span>ti tehi anantarādīhi samānagatikattā arūpānaṃyeva paccayabhāvato. <span class="bld">Ta</span>nti purejātapaccayaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti anantarādīsu paṭhitvā.</p>
- <p class="centered">Paccayaniddesapakiṇṇakavinicchayakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">Pucchāvāro</p>
- <p class="subhead">1. Paccayānulomavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekekaṃ tikaṃ dukañcā</span>ti kusalattikādīsu bāvīsatiyā tikesu hetudukādīsu sataṃ dukesu ekekaṃ tikaṃ dukañca. <span class="bld">Na tikaduka</span>nti tulyayogīnaṃ na tikadukanti attho. Tikavisiṭṭhaṃ pana dukaṃ, dukavisiṭṭhañca tikaṃ, tikavisiṭṭhatikadukavisiṭṭhadukesu viya nissāya upari desanā pavattā evāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ye kusalādidhamme paṭiccāti vuttā</span> ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjati hetupaccayā’’tiādīsu, <span class="bld">te</span> kusalādidhammā <span class="bld">paṭiccatthaṃ pharantā</span> hetuādipaccayaṭṭhaṃ sādhentā kusalādipaccayā cevāti attho. <span class="bld">Tenevāhā</span>ti yasmā paccayadhammānaṃ paccayuppannesu paṭiccatthapharaṇaṃ ubhayesaṃ tesaṃ sahabhāve sati, nāññathā. Teneva kāraṇenāha <span class="bld">‘‘te ca kho sahajātāvā’’</span>ti. <span class="bld">Te</span>ti hetuādipaccayā. Tesu hi hetusahajātaaññamaññanissayādayo sahajātā, anantarasamanantarādayo asahajātā paccayā hontīti. Etehi dvīhi vārehi itaretaratthabodhanavasena pavattāya desanāya kiṃ sādhitaṃ hotīti āha <span class="bld">‘‘evañca niruttikosallaṃ janitaṃ hotī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Te</span> <a name="V0.0269"></a> <span class="bld">te pañhe uddharitvā</span>ti ‘‘siyā kusalo dhammo kusalassa dhammassa hetupaccayena paccayo’’tiādayo ye ye pañhā vissajjanaṃ labhanti, te te pañhe uddharitvā. <span class="bld">Pamādalekhā esā</span>ti idaṃ ‘‘kusalo hetu hetusampayuttakānaṃ dhammāna’’nti likhitaṃ sandhāya vuttaṃ. Paṭiccasahajātavāresu sahajātapaccayo, paccayanissayavāresu nissayapaccayo, saṃsaṭṭhasampayuttavāresu <a name="M0.0268"></a> sampayuttapaccayo ekantikoti katvā vuttoti āha <span class="bld">‘‘purimavāresu…pe… niyametvā’’</span>ti. <span class="bld">Tatthā</span>ti tesu purimavāresu chasu. <span class="bld">Na viññāyanti</span> sarūpato anuddhaṭattā. <span class="bld">Evamādīhi</span> pañhehi. <span class="bld">Hetādipaccayapaccayuppannesū</span>ti hetuādīsu paccayadhammesu sampayuttakkhandhādibhedesu tesaṃ paccayuppannesu. Niddhāraṇe cetaṃ bhummaṃ. <span class="bld">Hetādipaccayānaṃ nicchayābhāvato</span>ti ‘‘ime nāma te hetuādayo paccayadhammā’’ti nicchayābhāvato sarūpato aniddhāritattā. Yathā hi nāma nānājaṭājaṭitaṃ gumbantaragatañca taṃsadisaṃ sarūpato adissamānaṃ idaṃ tanti na vinicchinīyati, evaṃ ñātuṃ icchitopi attho sarūpato aniddhārito nijjaṭo nigumbo ca nāma na hoti nicchayābhāvato, sarūpato pana tasmiṃ niddhārite tabbisayassa nicchayassa vasena puggalassa asambuddhabhāvāppattiyā so pañho nijjaṭo nigumbo ca nāma hotīti āha <span class="bld">‘‘nicchayābhāvato te pañhā nijjaṭā nigumbā ca katvā na vibhattā’’</span>ti, <span class="bld">‘‘na koci pucchāsaṅgahito…pe… vibhattā’’</span>ti ca. <span class="bld">Ta</span>nti pañhāvissajjanaṃ <span class="bld">sandhāya nijjaṭatā na vuttā,</span> atha kho nicchayuppādananti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ṭhapanaṃ</span> nāma idha vineyyasantāne patiṭṭhapanaṃ, taṃ pana tassa atthassa dīpanaṃ jotananti āha <span class="bld">‘‘pakāsitattā’’</span>ti. <span class="bld">Pakārehī</span>ti hetuādipaccayappakārehi, kusalādipaccayapaccayuppannappakārehi vā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para25-34"></a><span class="paranum">25-34</span>. Parikappanaṃ vidahananti katvā āha <span class="bld">‘‘parikappapucchāti vidhipucchā’’</span>ti. <span class="bld">Siyā</span>ti bhaveyyāti attho. <span class="bld">Eso vidhi kiṃ atthī</span>ti etena ‘‘siyā’’ti vidhimhi kiriyāpadaṃ. Pucchā pana vākyatthasiddhā veditabbā. Tameva hi vākyatthasiddhaṃ pucchaṃ dassetuṃ aṭṭhakathāyampi <span class="bld">‘‘kiṃ so kusalaṃ dhammaṃ paṭicca siyā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Saṃpucchanaṃ parikappapucchā</span>ti tasmiṃ pakkhe hi kiriyāya padeneva pucchā vibhāvīyatīti vuttaṃ hotīti. ‘‘Siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayā’’ti ettha ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca hetupaccayā’’ti ubhayamidaṃ paccayavacanaṃ, ‘‘kusalo dhammo uppajjeyyā’’ti paccayuppannavacanaṃ. Tesu <a name="V0.0270"></a> paccayadhammassa paccayabhāve vibhāvite paccayuppannassa uppatti atthato vibhāvitāyeva hotīti paccayadhammova pucchitabbo. Tattha ca paccayadhammavisiṭṭho paṭiccattho vā pucchitabbo siyā paccayavisiṭṭho vāti duvidhā pucchitabbāyeva atthavikappā aṭṭhakathāyaṃ vuttā. Tesu paṭhamasmiṃ pucchā <a name="M0.0269"></a> sadosāti dassento <span class="bld">‘‘yo kusalo dhammo uppajjeyyā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">sabbapucchānaṃ pavattito</span>ti kusalamūlādīnaṃ sattasattapucchānaṃ pavattanato, <span class="bld">uppajjamānaṃ</span> kusalaṃ. <span class="bld">Tehi paccayehī</span>ti pacchājātavipākapaccayehi <span class="bld">uppatti anuññātāti āpajjati,</span> na ca taṃ yuttanti adhippāyo. <span class="bld">Taṃtaṃpaccayā</span>ti tato tato yonisomanasikārādipaccayato. <span class="bld">Bhavanamatthitā ettha na ca pucchitā</span>ti ‘‘kiṃ siyā’’ti vuttayojanāya dosamāha. <span class="bld">Evañca katvā</span>ti uppattiyā eva pucchitattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthā</span>ti ‘‘atha vā’’tiādinā vutte atthantare. <span class="bld">Uppajjeyyāti uppattiṃ anujānitvā</span>ti ‘‘uppajjeyyā’’ti ettha vuttaṃ kusalapaccayaṃ uppattiṃ anujānitvā. <span class="bld">Tassā</span>ti uppattiyā. <span class="bld">Bhavanapucchana</span>nti hetupaccayā bhavanapucchanaṃ na yuttanti sambandho. Puna <span class="bld">tassā</span>ti hetupaccayā uppattiyā. <span class="bld">Bhavanapucchana</span>nti kevalaṃ bhavanapucchanaṃ. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā vuttanayena ubhayatthāpi uppattianujānanamukhena bhavanapucchanaṃ ayuttaṃ, tasmā. Anujānanañca aṭṭhakathāyaṃ vutte atthavikappadvaye atthato āpannaṃ, taṃ ananujānanto āha <span class="bld">‘‘ananujānitvāvā’’</span>tiādi. <span class="bld">Saṃpucchanamevā</span>ti iminā saṃpucchane ‘‘uppajjeyyā’’ti idaṃ kiriyāpadanti dasseti. Yadi evaṃ ‘‘siyā’’ti idaṃ kathanti āha <span class="bld">‘‘siyāti…pe… pucchatī’’</span>ti. <span class="bld">Ayaṃ nayoti</span> ‘‘siyā’’tiādinā anantaravutto atthanayo. <span class="bld">Na viññāyati</span> anāmaṭṭhavisesattā. <span class="bld">Dvepi pucchā</span>ti sambhavanapucchā tabbisesapucchā cāti duvidhāpi pucchā <span class="bld">ekāyeva pucchā</span> saṃpucchanabhāvato ekādhikaraṇabhāvato ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gamanussukkavacana</span>nti gamanassa ussukkavacanaṃ. Gamanakiriyāya yathā attano kattā upari kattabbakiriyāya yogyarūpo hoti, evameva ṭhānaṃ gamanussukkanaṃ tassa bodhanaṃ vacanaṃ. Evaṃbhūtā ca kiriyā yasmā atthato kiriyantarāpekkhā nāma hoti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘gamanassa…pe… attho’’</span>ti. Kathaṃ panetasmiṃ sahajātapaccayapaṭṭhāne paṭiccavāre paṭiccasaddassa pacchimakālakiriyāpekkhatāti codanaṃ manasi katvā āha <span class="bld">‘‘yadipī’’</span>tiādi. Tenetaṃ dasseti ‘‘asatipi paṭiayanuppajjanānaṃ kālabhede aññatra hetuphalesu dissamānaṃ purimapacchimakālataṃ <a name="V0.0271"></a> hetuphalatāsāmaññato idhāpi samāropetvā ruḷhīvasena purimapacchimakālavohāro kato’’ti. Tenāha <span class="bld">‘‘gahaṇappavattiākāravasena…pe… daṭṭhabbo’’</span>ti. Tattha <span class="bld">attapaṭilābho</span> uppādoti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gamana</span>nti <a name="M0.0270"></a> ‘‘paṭiccā’’ti ettha labbhamānaṃ ayanakiriyaṃ pariyāyantarenāha. Sā panatthato pavatti, pavatti ca dhammānaṃ yathāpaccayaṃ uppattiyeva. Sabhāvadhammānañhi uppattiyaṃ loke sabbo kiriyākārakavohāro, tasmā ‘‘paṭiccā’’ti ettha labbhamānaṃ yaṃ paṭiayanaṃ paṭigamanaṃ atthato paṭiuppajjamānaṃ, tañca gacchantādiapekkhāya hotīti āha <span class="bld">‘‘gacchantassa paṭigamanaṃ, uppajjantassa paṭiuppajjana’’</span>nti. Tayidaṃ gamanapaṭigamanaṃ, uppajjanapaṭiuppajjanaṃ samānakiriyā. Kathaṃ? Yasmā <span class="bld">paṭikaraṇaṃ paṭisaddattho. Tasmā</span>ti yasmā sahajātapaccayabhūtassa uppajjantassa paṭiuppajjanaṃ ‘‘paṭicca uppajjatī’’ti ettha attho, tasmā. <span class="bld">Tadāyattuppattiyā</span>ti sahayoge karaṇavacanaṃ, karaṇatthe, hetutthe vā, tasmiṃ uppajjamāne kusaladhamme āyattāya paṭibaddhāya uppattiyā saheva paṭigantvāti attho. Tena paṭiayanattalābhānaṃ samānakālataṃ dasseti. Tenevāha <span class="bld">‘‘sahajātapaccayaṃ katvāti vuttaṃ hotī’’</span>tiādi. Nanu ca samānakālakiriyāyaṃ īdiso saddappayogo natthi, purimakālakiriyāyameva ca atthīti? Nāyamekanto samānakālakiriyāyampi kehici icchitattā. Tathā hi –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Nihantvā timiraṃ loke, udito sataraṃsami;</p>
- <p class="gathalast">Lokekacakkhubhūtoya-matthameti divākaro.</p>
- <p class="gatha1">‘‘Sirīvilāsarūpena, sabbasobhāvibhāvinā;</p>
- <p class="gathalast">Obhāsetvādito buddho, sataraṃsi yathā paro’’ti. –</p>
- <p class="unindented">Ca payogā dissanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para35-38"></a><span class="paranum">35-38</span>. <span class="bld">Tāsū</span>ti dukamūlakanaye hetārammaṇaduke ekūnapaññāsapucchā, tāsu. <span class="bld">Hetārammaṇaduke</span>ti ‘‘hetupaccayā ārammaṇapaccayā’’ti evaṃ hetupaccayaārammaṇapaccayānaṃ vasena āgate paccayaduke. <span class="bld">Dvinnaṃ pucchānaṃ dassitattā</span>ti yasmiṃ vācanāmagge kusalapadamūlā kusalapadāvasānā<a name="V0.0272"></a>, kusalādipadattayamūlā kusalādipadattayāvasānā ca ekūnapaññāsāya pucchānaṃ ādipariyosānabhūtā dve eva pucchā dassitā, taṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ paṇṇattivāre <span class="bld">pucchānaṃ vutto</span> na paccayānanti attho. Pucchāya hi vasena hetupaccaye hetupaccayasaṅkhātaṃ ekamūlaṃ etassāti ekamūlako, nayasaddāpekkhāya cāyaṃ pulliṅganiddeso. Evaṃ ārammaṇapaccayamūlakādīsu. Tathā hetuārammaṇapaccayasaṅkhātāni <a name="M0.0271"></a> dve mūlāni etassāti dvimūlakotiādinā yojetabbā. Paccayānaṃ pana vuccamāne paṭhamanayassa ekamūlakatā na siyā. Na hi tattha paccayantaraṃ atthi, yaṃ mūlabhāvena vattabbaṃ siyā. Tenāha <span class="bld">‘‘paccayānaṃ pana vasenā’’</span>tiādi. <span class="bld">Hetārammaṇadukādīna</span>nti avayave sāmivacanaṃ, adhipatiādīnanti sambandho. <span class="bld">Tato paraṃ mūlassa abhāvato sabbamūlakaṃ</span> anavasesānaṃ paccayānaṃ mūlabhāvena gahitattā. Na hi mūlavantabhāvena gahitā paccayā mūlabhāvena gayhanti. <span class="bld">Paccayagamanaṃ pāḷigamananti viññāyati</span> abhidheyyānurūpaṃ liṅgavacanādīti katvā. <span class="bld">Idhā</span>ti anulome. <span class="bld">Ca</span>-saddo upacayattho. So tevīsatimūlassa sabbamūlabhāvaṃ upacayena vuccamānaṃ joteti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para39-40"></a><span class="paranum">39-40</span>. <span class="bld">Evaṃ satī</span>ti ‘‘ārammaṇapaccayā hetupaccayā’’ti ārabhitvā ‘‘ārammaṇapaccayā avigatapaccayā, ārammaṇapaccayā hetupaccayā’’ti evaṃ vācanāmagge sati. Cakkabandhanavasena pāḷigati āpajjatu, ko dosoti kadāci vadeyyāti āha <span class="bld">‘‘heṭṭhimasodhanavasena ca idha abhidhamme pāḷi gatā’’</span>ti. Tathā hi khandhavibhaṅgādīsupi pāḷi heṭṭhimasodhanavasena pavattā. Gaṇanacārena tamatthaṃ sādhetuṃ <span class="bld">‘‘evañca katvā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Ārammaṇādīsū</span>ti ārammaṇamūlakādīsu nayesu. <span class="bld">Tasmiṃ tasmi</span>nti tasmiṃ tasmiṃ ārammaṇādipaccaye. <span class="bld">Suddhikato</span>ti suddhikanayato. <span class="bld">Tasmā</span>ti ārammaṇamūlakādīsu suddhikanayassa alabbhamānattā. <span class="bld">Ekamūlakanayo daṭṭhabbo</span> ārammaṇamūlaketi adhippāyo. <span class="bld">‘‘Ārammaṇapaccayā…pe… avigatapaccayāti vā’’</span>tiādi tādisaṃ vācanāmaggaṃ sandhāya vuttaṃ. Yattha ‘‘ārammaṇapaccayā hetupaccayā, ārammaṇapaccayā adhipatipaccayā, ārammaṇapaccayā…pe… avigatapaccayā’’ti evaṃ ārammaṇamūlake anantarapaccayamūlabhūtā ārammaṇapaccayapariyosānameva ekamūlakaṃ dassetvā upari avasiṭṭhaekamūlakato paṭṭhāya yāva sabbamūlake vigatapaccayā, tāva saṃkhipitvā avigatapaccayova dassito. Tenāha <span class="bld">‘‘ekamūlakesū’’</span>tiādi. Ito paresupi edisesu ṭhānesu eseva nayo. <span class="bld">Mūlameva dassetvā</span>ti adhipatimūlake ekamūlakassa ādimeva dassetvā. <span class="bld">Na suddhikadassana</span>nti na suddhikanayadassanaṃ. ‘‘Suddhikanayo <a name="V0.0273"></a> hi visesābhāvato ārammaṇamūlakādīsu na labbhatī’’ti hi vuttaṃ. <span class="bld">Nāpi sabbamūlake</span> <a name="M0.0272"></a> <span class="bld">katipayapaccayadassanaṃ</span> upari sabbamūlake ekamūlakassa āgatattā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para41"></a><span class="paranum">41</span>. <span class="bld">Ekasmiñcā</span>ti avigatamūlakādike ca naye. <span class="bld">Saṅkhepantaragato</span>ti saṅkhepassa saṅkhipitassa abbhantaragato, saṅkhipitabboti attho. <span class="bld">Majjhimānaṃ dassana</span>nti majjhimānaṃ nayato dassanaṃ, aññathā saṅkhepo eva na siyā. <span class="bld">Gatidassana</span>nti antadassanaṃ akatvā pāḷigatiyā dassanaṃ, tañca ādito paṭṭhāya katipayadassanameva. <span class="bld">Tena</span> vigatapaccayuddhāraṇena <span class="bld">osānacatukkaṃ dasseti</span> avigatamūlake vigatapaccayassa osānabhāvato. <span class="bld">Sabbamūlakassa avasānena</span> ‘‘vigatapaccayā’’ti padena.</p>
- <p class="bodytext">Yathā hetuādīnaṃ paccayānaṃ uddesānupubbiyā dukatikādiyojanā katā, evaṃ tattha ārammaṇādipaccaye laṅghitvāpi sakkā yojanaṃ kātuṃ, tathā kasmā na katā? Yadipi anavasesato paccayānaṃ mūlabhāvena gahitattā kesañci kehici yojane atthaviseso natthi, ārammaṇamūlakādīsu pana ārammaṇādhipatidukādīnaṃ hetumūlake ca hetuadhipatianantaratikādīnaṃ taṃtaṃavasiṭṭhapaccayehi yojanāya attheva viseso, evaṃ santepi yasmā uppaṭipāṭiyā yojanā na sukhaggahaṇā, sakkā ca ñāṇuttarena puggalena yathādassitena nayena yojitunti uppaṭipāṭiyā paccaye aggahetvā paṭipāṭiyāva te yojetvā dassitāti imamatthamāha <span class="bld">‘‘ettha cā’’</span>tiādinā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tañca gamanaṃ yutta</span>nti yaṃ sabbehi tikehi ekekassa dukassa yojanāvasena pāḷigamanaṃ, taṃ yuttaṃ tikesu dukānaṃ pakkhepabhāvato. <span class="bld">Tatthā</span>ti dukesu. <span class="bld">Ekekasmi</span>nti ekekasmiṃ dukatike. <span class="bld">Nayā</span>ti anulomanayādayo vāre vāre cattāro nayā, <span class="bld">pucchā</span> pana sattavīsati. Yadi evaṃ kasmā hetudukena samānāti? Taṃ tikapadesu paccekaṃ hetudukassa labbhamānassa hetudukabhāvasāmaññato vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vuttanayenā</span>ti ‘‘na hī’’tiādinā dukatike vuttanayena. Tattha hi na dukassa yojanā atthi, atha kho dukānaṃ ekekena padena tikassa yojanā. Tenāha <span class="bld">‘‘ekeko tiko dukasatena yojito’’</span>ti. <span class="bld">Ekekasmi</span>nti ekekasmiṃ tikaduke.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tikādayo</span> <a name="M0.0273"></a><a name="V0.0274"></a> <span class="bld">cha nayā</span>ti ‘‘tikañca paṭṭhānavara’’ntiādinā gāthāyaṃ vuttā tikapaṭṭhānādayo cha nayā. <span class="bld">Sattavidhampī</span>ti vārabhedena sattadhā bhinditvā vuttampi. <span class="bld">Anuloma</span>nti paccayānulomaṃ anulomabhāvasāmaññena <span class="bld">saha gahetvā</span>. Tathā <span class="bld">catubbidhampi tikapaṭṭhānaṃ</span> tikapaṭṭhānatāsāmaññena, <span class="bld">dukapaṭṭhānādīni</span> ca cattāri cattāri taṃsāmaññena <span class="bld">saha gahetvā. Imamatthaṃ gahetvā</span> ‘‘tikañca paṭṭhānavara’’nti gāthāya adhippāyavibhāvanavasena <span class="bld">‘‘anulomamhī’’</span>tiādinā vuttaṃ imamatthaṃ gahetvā. <span class="bld">Sattappabhede</span>ti paṭiccavārādivasena sattappabhede. <span class="bld">Chapi ete</span> tikādibhedena catucatuppabhedā dhammānulomādivasena cha uddharitabbāti idaṃ dassetīti yojanā. Ayañhettha saṅkhepattho – dhammānulomādivibhāgabhinnāpi tikādibhāvasāmaññena ekajjhaṃ katvā vuttā tikapaṭṭhānādisaṅkhātā tikādayo cha dhammanayā paṭiccavārādivasena vibhajiyamānā tattha tattha niddhāriyamāne anulomatāsāmaññena anulomanti ekato gahite paccayānulome suṭṭhu ativiya gambhīrāti. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘idha pana ayaṃ gāthā tasmiṃ dhammānulome paccayānulomaṃ sandhāya vuttā’’ti dhammānulomo paccayānulomassa visesanabhāvena niyametvā vutto. Esa nayo paccanīyagāthādīsupi. Tikapaṭṭhānassa dukapaṭṭhānassa ca pubbe attho vuttoti āha <span class="bld">‘‘dukatikapaṭṭhānādīsū’’</span>ti. <span class="bld">Tikehi paṭṭhāna</span>nti tikehi nānappakārato paccayavibhāvanaṃ, tikehi vā ñāṇassa pavattanaṭṭhānaṃ. Dukasambandhi tikapaṭṭhānaṃ, dukavisiṭṭhānaṃ vā tikānaṃ paṭṭhānaṃ dukatikapaṭṭhānanti imamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘dukāna’’</span>ntiādimāha. <span class="bld">Dukādivisesitassā</span>ti dukādipadavisesitassa <span class="bld">dukādibhāvo daṭṭhabbo</span> ‘‘hetuṃ kusalaṃ dhammaṃ paṭicca, nahetuṃ kusalaṃ dhammaṃ paṭiccā’’tiādivacanato.</p>
- <p class="centered">Paccayānulomavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Paccayapaccanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para42-44"></a><span class="paranum">42-44</span>. <span class="bld">Yāvā</span>ti pāḷipadassa atthavacanaṃ <span class="bld">yattako</span>ti āha <span class="bld">‘‘pabhedo’’</span>ti. <span class="bld">Atthi</span> tevīsatimūlakassāti attho. <span class="bld">Tāva tattakaṃ</span> pabhedaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti anulome āgatanti attho. <span class="bld">Nayadassanavasena</span> <a name="V0.0275"></a> <span class="bld">dassitaṃ</span><a name="M0.0274"></a>, kinti? <span class="bld">Ekekassa padassa vitthāraṃ dasseti</span>. <span class="bld">Avasesassa paccayassa</span> mūlavantabhāvena gahitassa.</p>
- <p class="centered">Paccayapaccanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Anulomapaccanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para45-48"></a><span class="paranum">45-48</span>. Puna <span class="bld">tatthā</span>ti anulome. <span class="bld">Paccayapadānī</span>ti paccayā eva padāni paccayapadāni. <span class="bld">Idhā</span>ti anulomapaccanīye. <span class="bld">Suddhikapaccayāna</span>nti paccayantarena avomissānaṃ paccayānaṃ, anulomapaccanīyadesanaṃ vakkhamānaṃ sandhāyāti attho.</p>
- <p class="centered">Anulomapaccanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Pucchāvāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">1. Kusalattikaṃ</p>
- <p class="title">1. Paṭiccavāravaṇṇanā</p>
- <p class="subhead">1. Paccayānulomaṃ</p>
- <p class="subhead">(1) Vibhaṅgavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para53"></a><span class="paranum">53</span>. Tikapadānaṃ tikantarapadehi visadisatā pākaṭāyevāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘tikapadanānattamattena vinā’’</span>ti. <span class="bld">Mūlāvasānavasenā</span>ti ‘‘ekamūlekāvasānaṃ navā’’tiādinā vuttamūlāvasānavasena. ‘‘Na tāyeva vedanāttikādīsū’’ti ettha yā sadisatā paṭikkhittā, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘sadisataṃ sandhāya <a name="V0.0276"></a> ‘na tāyevā’ti vutta’’</span>nti āha. <span class="bld">Yā</span>ti yā pucchā. <span class="bld">Sabbapucchāsamāharaṇa</span>nti sabbāsaṃ ekūnapaññāsāya pucchānaṃ samuccayanaṃ anavasesetvā kathanaṃ. <span class="bld">Idha</span> imasmiṃ paṭiccavāruddese <span class="bld">kattabbaṃ</span>. Ādito hi anavasesato vutte pacchā yathārahaṃ tadekadesavacanaṃ yuttaṃ. <span class="bld">Na hi tattha ekūnapaññāsa pucchā vissajjanaṃ labhantī</span>ti tattha tasmiṃ dhammānulomapaccanīye pītittike ekūnapaññāsa pucchā vissajjanaṃ na hi labhanti, aṭṭhavīse pana labhantīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tena sahajātapaccayabhūtenā</span>ti tena vedanādibhedena ekena dhammena sahajātapaccayo hontena, sahajātapaccayataṃ vā pattena pāpuṇantenāti <a name="M0.0275"></a> attho. <span class="bld">Anuññātaṃ viya hotī</span>ti yadipi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘yāva nirodhagamanā’’tiādivacanehi <span class="bld">khaṇattayasamaṅgī</span> uppajjatīti <span class="bld">anuññātaṃ viya hoti, uppādakkhaṇasamaṅgīyeva pana uppajjatīti vutto</span> paṭiccavārādīnaṃ channaṃ vārānaṃ uppādameva gahetvā pavattattā. Tathā hi tesu pacchājātapaccayo anulomato na tiṭṭhati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Idha kusalavacanena gahite khandhe sandhāya vutta</span>nti imasmiṃ paṭiccavāre ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjatī’’ti kusalasaddena gahite khandhe sandhāya vuttaṃ catūsupi kusalakhandhesu ekato uppajjamānesu sāmaññato vuttesu sahajātādisādhāraṇapaccayavasena avisesato sabbe sabbesaṃ paccayāti ayameva imassa paccayo, imasseva ayaṃ paccayoti ca niyametvā vattuṃ na sakkā. Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ekasseva dvinnaṃyeva vā’’tiādi. ‘‘Sukhāya vedanāya sampayuttaṃ dhammaṃ paṭiccā’’tiādīsu pana visesanabhāvena vedanādīnaṃ visuṃ gahitattā ‘‘ekaṃ khandhaṃ paṭicca dve khandhā’’tiādi vattuṃ sakkā. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘vedanāttikādīsu panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Tathā</span>ti iminā ‘‘ekekassapi dukādibhedānañcā’’ti imaṃ anukaḍḍhati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etasmi</span>nti ‘‘vipākābyākataṃ kiriyābyākata’’nti evaṃ vipākakiriyābyākataggahaṇe. <span class="bld">‘‘Sabbasmiṃ na gahetabba’’</span>nti vuttaṃ, kattha pana gahetabbanti āha <span class="bld">‘‘cittasamuṭṭhānañca rūpanti etthevā’’</span>ti. Evaṃ paṭhame vākye atibyāpitaṃ pariharitvā dutiye abyāpitaṃ pariharituṃ <span class="bld">‘‘na kevala’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Etthā</span>ti ‘‘vipākābyākataṃ kiriyābyākata’’nti ettha <span class="bld">na gahetabbaṃ</span> tassapi āruppe uppajjamānassa rūpena vinā uppattito. Ettha ca yathā hetupaccayaggahaṇeneva ahetukaṃ nivattitaṃ, evaṃ cittasamuṭṭhānañca rūpanti rūpaggahaṇeneva āruppe vipākopi tattha uppajjamānena cittuppādena saddhiṃ na gahito. Taṃ panetaṃ atthasiddhameva akatvā sarūpato pākaṭataraṃ <a name="V0.0277"></a> katvā dassetuṃ aṭṭhakathāyaṃ <span class="bld">‘‘vipākābyākata’’</span>ntiādi vuttaṃ. Paṭisandhipacchimacittāni panettha satipi rūpassa anuppādane vavatthānābhāvato na gahitānīti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paccayabhūtassā</span>ti khandhānaṃ paccayabhūtassa vatthussa <span class="bld">aggahitatāpattiṃ nivāretuṃ,</span> kathaṃ? <span class="bld">Paccayuppannabhāvena,</span> kattha? <span class="bld">‘‘Kaṭattā ca rūpa’’nti etasmiṃ sāmaññavacane ‘‘khandhe paṭicca vatthū’’ti vuttaṃ,</span> evañhissa paccayuppannatā dassitā <a name="M0.0276"></a> hotīti. <span class="bld">Aññamaññāpekkhaṃ vacanadvaya</span>nti ‘‘khandhe paṭicca vatthu, vatthuṃ paṭicca khandhā’’ti padadvayaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Sāmaññena gahita</span>nti ‘‘kaṭattā ca rūpa’’nti iminā sāmaññavacanena, kaṭattārūpasāmaññena vā gahitaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upādārūpaggahaṇena vinā</span> ‘‘upādārūpa’’nti aggahetvā kevalaṃ cittasamuṭṭhānarūpaṃ ‘‘kaṭattārūpaṃ’’icceva gahetvāti attho. <span class="bld">Etasmiṃ pana dassane</span>ti ‘‘mahābhūtepi paṭicca uppattidassanattha’’nti vutte etasmiṃ atthadassane. <span class="bld">Khandhapaccayasahita</span>nti paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpaṃ, pavattiyaṃ cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ vadati. <span class="bld">Asahita</span>nti pana pavattiyaṃ kaṭattārūpaṃ āhārasamuṭṭhānaṃ utusamuṭṭhānaṃ anindriyabaddhaṃ asaññabhavasaṅgahitañca rūpaṃ. <span class="bld">Paṭisandhiyampī</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddena pavattiyampi kaṭattārūpaṃ aññañca tattha uppajjanakaṃ upādārūpanti attho daṭṭhabbo. Kathaṃ panettha bhūte paṭicca uppajjamānassa rūpassa hetupaccayā uppajjatīti? ‘‘Khandhe paṭicca hetupaccayā uppajjamānaṃ rūpaṃ bhūtepi paṭicca uppajjatī’’ti evaṃ padametaṃ, bhūtānaṃ vā hetupaccayato nibbattattā evaṃ vuttaṃ. Kāraṇakāraṇampi hi kāraṇantveva vuccati yathā ‘‘corehi gāmo daḍḍho’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhūte paṭicca upādārūpa</span>nti paduddhāro kato, ‘‘mahābhūte paṭicca upādārūpa’’nti pana pāṭhoti aṭṭhakathāyañca tameva vuttaṃ. Ayaṃ hetthattho – ‘‘mahābhūte paṭicca upādārūpa’’nti imasmiṃ pāṭhe vuttanayena upādārūpampi kusale khandhe mahābhūte ca paṭicca uppajjatīti. Ko pana so nayoti taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘mahābhūte…pe… sandhāyāhā’’</span>ti vuttaṃ. Tattha <span class="bld">atthato ayaṃ nayo vutto</span>ti ‘‘mahābhūte paṭicca cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ kaṭattārūpaṃ upādārūpa’’nti iminā abyākate khandhe mahābhūte ca paṭicca upādārūpānaṃ uppattivacanena kusale khandhe mahābhūte ca paṭicca upādārūpānaṃ uppatti atthato vutto hotīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para54"></a><span class="paranum">54</span>. <span class="bld">Rūpena</span> <a name="V0.0278"></a> <span class="bld">vinā paccayuppannaṃ na labbhatī</span>ti etena yā pucchā arūpamissakāvasānā, tāpi idha na gayhanti, pageva rūpāvasānāti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para57"></a><span class="paranum">57</span>. <span class="bld">Tāya samānalakkhaṇā</span>ti pañcakkhandhapaṭisandhitāya gabbhaseyyakapaṭisandhiyā samānalakkhaṇā. <span class="bld">Paripuṇṇadhammāna</span>nti pariyattivibhāgānaṃ pañcakkhandhadhammānaṃ. <span class="bld">Etthā</span>ti etasmiṃ sahajātapaccayaniddese.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cittakammasamuṭṭhānarūpa</span>nti <a name="M0.0277"></a> cittasamuṭṭhānarūpaṃ kammasamuṭṭhānarūpañca. <span class="bld">Puna āhārasamuṭṭhāna</span>nti ettha punagahaṇaṃ utusamuṭṭhānāpekkhaṃ. Na hi taṃ pubbe bāhiraggahaṇena aggahitaṃ, āhārasamuṭṭhānaṃ pana aggahitameva, utusamuṭṭhānassa kasmā punagahaṇanti āha <span class="bld">‘‘etehī’’</span>tiādi. <span class="bld">Tatthā</span>ti asaññasattesu. <span class="bld">Tassā</span>ti utusamuṭṭhānassa. <span class="bld">Ādimhī</span>ti bāhiraāhārasamuṭṭhānautusamuṭṭhānaasaññasattavasena āgatavārehi paṭhamavāre. <span class="bld">Avisesavacana</span>nti bāhirādivisesaṃ akatvā vuttavacanaṃ, arūpampi paccayaṃ labhantaṃ atthaṃ hetādike paccaye labhantaṃ saha saṅgaṇhitvāti yojanā. <span class="bld">Tassā</span>ti, <span class="bld">tatthā</span>ti ca padadvayena yathāvuttaṃ paṭhamavārameva paccāmasati. <span class="bld">Taṃsamānagatika</span>nti cittasamuṭṭhānagatikaṃ. <span class="bld">Idhāpī</span>ti imasmiṃ sahajātapaccayaniddesepi. <span class="bld">Kammapaccayavibhaṅge viyā</span>ti nānākkhaṇikakammapaccayaniddese viya. Tathā hi vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘taṃsamuṭṭhānanti iminā paṭisandhikkhaṇe kaṭattārūpampi saṅgaṇhātī’’ti. Ayañca atthaviseso ettha ekaṃsena icchitabboti dassento <span class="bld">‘‘na hi…pe… atthī’’</span>ti āha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avisesetvā</span>ti ‘‘utusamuṭṭhāna’’ntiādinā visesaṃ akatvā. Upādārūpanti visesetvāva kasmā pana vuttānīti yojanā. <span class="bld">Hetupaccayādīsū</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena sahajātapaccayādiṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Sahā</span>ti cittasamuṭṭhānarūpaṃ kaṭattārūpanti evaṃ ekato. <span class="bld">Visu</span>nti cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ kaṭattārūpato visesetvā. <span class="bld">Tattha bāhiraggahaṇādīhi viyā</span>ti yathā ‘‘bāhiraṃ ekaṃ mahābhūta’’ntiādīsu bāhiraāhārasamuṭṭhānautusamuṭṭhānaggahaṇehi mahābhūtāni visesitāni, evaṃ <span class="bld">ettha</span> ‘‘mahābhūte paṭiccā’’ti etasmiṃ niddese <span class="bld">mahābhūtānaṃ kenaci</span> visesanena <span class="bld">avisesitattā</span> cittasamuṭṭhānarūpabhāvakaṭattārūpabhāvehi visesetvāva vuttānīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext">Idāni aññenapi kāraṇena tesaṃ visesitabbataṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">na</span> <a name="V0.0279"></a> <span class="bld">koci paccayo</span>ti idaṃ paṭṭhāne āgataniyāmena rūpaṃ upanissayapaccayaṃ na labhatīti katvā vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘hetādīsū’’</span>ti. Tadavinābhāvato pana tassa cittakammānaṃ kāraṇabhāvo veditabbo, yato iddhicittanibbattāni kammapaccayāni cāti vuttāni. Nanu cittaṃ āhārautusamuṭṭhānānaṃ paccayo hotīti? Saccaṃ hoti, so pana upatthambhakattena, na janakattenāti dassento āha <span class="bld">‘‘āhāra…pe… janaka’’</span>nti<a name="M0.0278"></a>. Kiṃ pana tesaṃ janakanti āha <span class="bld">‘‘mahābhūtāneva…pe… janakānī’’</span>ti. <span class="bld">Cittena kammunā ca vinā abhāve</span> yathākkamaṃ cittakammasamuṭṭhānaupādārūpānanti attho. <span class="bld">Cittasamuṭṭhānarūpakaṭattārūpabhūtānevā</span>ti cittakammasamuṭṭhānamahābhūtanibbattāneva mahābhūtānaṃ tesaṃ āsannakāraṇattā. <span class="bld">Aññānī</span>ti utuāhārasamuṭṭhānāni upādārūpāni vadati. <span class="bld">Visesanaṃ kataṃ</span> ‘‘cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ kaṭattārūpaṃ upādārūpa’’nti. <span class="bld">Samānajātikena rūpena</span> utunā āhārena cāti attho. <span class="bld">Pākaṭavisesanānevā</span>ti idaṃ yehi mahābhūtehi tāni nibbattāni, tesaṃ ‘‘āhārasamuṭṭhānaṃ utusamuṭṭhāna’’nti visesitattā vuttaṃ. <span class="bld">Na visesanaṃ arahanti</span> na visesitabbāni kāraṇavisesaneneva visesassa siddhattā, ‘‘mahābhūte paṭicca upādārūpa’’ntveva vattabbanti attho. <span class="bld">Etāni pana</span> cittajakammajarūpāni.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Savisesenā</span>ti yena visesena visesitā, taṃ dassento cittaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘sahajātādipaccayabhāvato’’</span>ti, itaraṃ pana sandhāya <span class="bld">‘‘mūlakāraṇabhāvato’’</span>ti, kammūpanissayapaccayabhāvatoti attho. <span class="bld">Itarānī</span>ti āhārautusamuṭṭhānānipi upādārūpāni. <span class="bld">Mahābhūtavisesaneneva visesitānī</span>ti ‘‘āhārasamuṭṭhānaṃ ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca utusamuṭṭhānaṃ ekaṃ mahābhūtaṃ paṭiccā’’ti mahābhūtavisesaneneva janakapaccayena āhārena utunā ca visesitāni. <span class="bld">Idhā</span>ti ‘‘cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ kaṭattārūpaṃ upādārūpa’’nti imasmiṃ vacane. Ettha hi upādārūpānaṃ cittakammasamuṭṭhānatāvacanena taṃnissayānampi tabbhāvo pakāsitoti. <span class="bld">Aññataravisesanaṃ ubhayavisesanaṃ hoti</span> ubhayesaṃ avinibbhogena pavattanato.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para58"></a><span class="paranum">58</span>. <span class="bld">Pubbe</span>ti hetupaccayādīsu. <span class="bld">Visuṃ paccayabhāvenā</span>ti ‘‘paṭisandhikkhaṇe vipākābyākataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā kaṭattā ca rūpa’’ntiādinā vatthussa visuṃ paccayabhāvena. Ettha ca visuṃyeva paccayabhāvena dassitānīti na sakkā vattuṃ, ‘‘khandhe paṭicca vatthu, vatthuṃ paṭicca khandhā’’ti paccayuppannabhāvo viya khandhānaṃ <span class="bld">ekatopi paccayabhāvo dassito</span>. Teneva hi tasmiṃ atthe attano aruciṃ vibhāvento āha <span class="bld">‘‘iminā adhippāyenāhā’’</span>ti. Yo panattho attano <a name="V0.0280"></a> ruccati, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘khandhe paṭicca vatthūti idaṃ panā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Khandhānaṃ</span> paccayabhūtānaṃ paṭiccaṭṭhapharaṇatādassanaṃ<a name="M0.0279"></a>, <span class="bld">vatthussa</span> paccayabhūtassa paṭiccaṭṭhapharaṇatādassanaṃ, na khandhānanti sambandho. <span class="bld">Idhevā</span>ti imasmiṃ aññamaññapaccaye eva. <span class="bld">Hetupaccayādīsupi ayameva nayo,</span> tattha hi paṭiccaṭṭhapharaṇassa samānatā. <span class="bld">Dassitāya</span> paṭiccaṭṭhadvayapharaṇatāya. <span class="bld">Khandhavatthūnañca dassitāyevā</span>ti khandhavatthūnañca ekato paṭiccaṭṭhapharaṇatā dassitāyeva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evamādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena ‘‘akusalaṃ dhammaṃ paṭiccā’’ti evamādi saṅgayhati. Nanu bhavitabbanti yojanā. <span class="bld">Hetupaccayādīhi viyā</span>ti sadisūdāharaṇanti taṃ dassento <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Yaṃ ‘‘ekaṃ, tayo, dve ca khandhe paṭiccā’’ti vuttaṃ</span> paccayajātanti attho. Paccayaṭṭho hi paṭiccaṭṭho. Tenāha <span class="bld">‘‘te hetupaccayabhūtā eva na hontī’’</span>ti. Etena na paṭiccaṭṭhapharaṇakassa ekantiko hetuādipaccayabhāvoti dasseti. Tenāha <span class="bld">‘‘esa nayo ārammaṇapaccayādīsū’’</span>ti. Na hi ārammaṇapaccayabhūto dhammo paṭiccaṭṭhaṃ pharati. Vuttañca ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjati ārammaṇapaccayā’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Paccayantarenapi upakārakatāmattampi gahetvā paṭiccavāre vārantare ca hetuādipaccayā dassitāti upacayena yathāvuttaṃ vibhāvento <span class="bld">‘‘paccayavāre cā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Taṃpaccayā</span>ti vatthupaccayā, yathārahaṃ paccayabhūtaṃ vatthuṃ labhitvāti attho. <span class="bld">Te</span>ti kusale khandhe paṭicca. <span class="bld">Tesa</span>nti mahābhūtānaṃ khandhānaṃ. <span class="bld">Paccayabhāvābhāvato</span>ti idaṃ khandhānaṃ hetusahajātādipaccayabhāvassa mahābhūtesu diṭṭhattā vuttaṃ. Yadi evaṃ aññamaññapaccayāpi te tesaṃ bhaveyyunti parassa āsaṅkanirāsaṅkaṃ karonto <span class="bld">‘‘aññamaññasaddo hī’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Nirapekkho</span>ti aññanirapekkho. Na hi hetudhammo dhammantarāpekkho hutvā hetupaccayo hoti, saddasīsenettha attho vutto. <span class="bld">Aññatarāpekkho</span>ti attanā sahakārikāraṇabhūtaṃ, itaraṃ vā yaṃ kiñci aññataraṃ apekkhatīti aññatarāpekkho. <span class="bld">Yathāvuttetaretarāpekkho</span>ti arūpakkhandhādibhedaṃ pāḷiyaṃ vuttappakāraṃ itaretaraṃ mithu paccayabhūtaṃ apekkhatīti itaretarāpekkho. <span class="bld">Paccayapaccayuppannā ca khandhā mahābhūtā idha yathāvuttā bhaveyyu</span>nti kasmā vuttaṃ. Na hi khandhā mahābhūtā aññamaññaṃ aññamaññapaccayabhāvena vuttā, atha khandhā ca mahābhūtā cāti visuṃ visuṃ gayheyyuṃ, evaṃ sati ‘‘mahābhūtā khandhānaṃ na koci paccayo’’ti na vattabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yassa</span> <a name="M0.0280"></a><a name="V0.0281"></a> <span class="bld">sayaṃ paccayo, tato tena tannissitena vā</span>ti yassa dhammassa sayaṃ attanā paccayo hoti, tato dhammato sayaṃ uppajjamānaṃ kathaṃ tena dhammena tannissitena vā aññamaññapaccayena evaṃbhūtaṃ taṃ dhammajātaṃ aññamaññapaccayā uppajjatīti vattabbataṃ arahatīti vuttamevatthaṃ udāharaṇena vibhāveti <span class="bld">‘‘yathā’’</span>tiādinā. Tattha <span class="bld">‘‘khandhe paṭicca khandhā’’</span>ti idaṃ <span class="bld">‘‘tena aññamaññapaccayena uppajjamāna’’</span>nti imassa udāharaṇaṃ, <span class="bld">‘‘vatthuṃ paccayā khandhā’’</span>ti idaṃ pana <span class="bld">‘‘tannissitena aññamaññapaccayena uppajjamāna’’</span>nti etassa. <span class="bld">Tasmā</span>ti vuttameva atthaṃ kāraṇabhāvena paccāmasati. <span class="bld">Attano paccayassa paccayattābhāvato</span>ti attano paccayabhūtassa arūpakkhandhassa paccayabhāvābhāvato. Na hi mahābhūtā yato khandhato uppannā, tesaṃ paccayā honti. <span class="bld">Tadapekkhattā</span>ti itaretarapaccayabhāvāpekkhattā. <span class="bld">Khandhe paṭicca paccayā cā</span>ti paṭiccavāre vuttaniyāmeneva khandhe paṭicca, paccayavāre vuttaniyāmena khandhe paccayā ca. <span class="bld">Naaññamaññapaccayā ca vuttā</span>ti aññamaññapaccayato aññasmā nissayapaccayādito mahābhūtānaṃ uppatti vuttā cāti attho. <span class="bld">Vatthuṃ paccayā uppajjamānā</span>ti vatthuṃ purejātapaccayaṃ katvā uppajjamānā. <span class="bld">Tannissitena ca aññamaññapaccayenā</span>ti taṃ vatthuṃ nissitena khandhena aññamaññapaccayabhūtena uppajjanti, <span class="bld">tasmā</span> yathāvuttena kāraṇena <span class="bld">vatthuṃ paccayā…pe… vuttā,</span> iminā pariyāyena pana ujukaṃ pavattiyaṃ vatthussa aññamaññapaccayabhāvoti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para59"></a><span class="paranum">59</span>. <span class="bld">Sā na gahitā</span>ti yā ‘‘cakkhāyatanaṃ nissāyā’’tiādinā cakkhāyatanādīnaṃ nissayapaccayatā vuttā, sā idha paṭiccavāre na vuttāti attho sahajātattho paṭiccatthoti katvā. Tenāha <span class="bld">‘‘cakkhāyatanādīni…pe… adhippāyo’’</span>ti. Yesaṃ pana arūpakkhandhamahābhūtanāmarūpacittacetasikamahābhūtarūpidhammānaṃ vasena chadhā nissayapaccayo icchito, tesaṃ vasena idha vibhatto eva. Kathaṃ rūpivasena vibhattoti ce? ‘‘Vatthuṃ paṭicca khandhā’’ti hadayavatthuvasena sarūpato dassito eva. Itaresampi vasena ‘‘abyākataṃ dhammaṃ paṭicca abyākato dhammo uppajjati nissayapaccayā’’ti ettha dassito. Yathā hi ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjati ārammaṇapaccayā’’tiādīsu rūpāyatanādīnaṃ asatipi paṭiccaṭṭhapharaṇe ārammaṇapaccayabhāvo dassito hoti, evamidhāpi cakkhāyatanādīnaṃ nissayapaccayabhāvo dassito hoti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘nissaya…pe… na gahitānī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para60"></a><span class="paranum">60</span>. <span class="bld">Dvīsu</span> <a name="M0.0281"></a> <span class="bld">upanissayesū</span>ti anantarapakatūpanissayesu. <span class="bld">Kusalāpi pana mahaggatā</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddena <a name="V0.0282"></a> abyākate mahaggate ākaḍḍhati ‘‘kusalāpi mahaggatā ārammaṇūpanissayaṃ na labhanti, pageva abyākatā’’ti. <span class="bld">Kadāci na labhanti,</span> yadā garuṃ katvā na pavattantīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para61"></a><span class="paranum">61</span>. <span class="bld">Aññattha</span> hetupaccayādīsu. <span class="bld">Paccayaṃ aniddisitvā</span>ti paccayaṃ dhammaṃ sarūpato aniddisitvā. Na hi hetupaccayaniddesādīsu alobhādikusalādisarūpavisesato hetuādidhammā dassitā. <span class="bld">Kusalādīsū</span>ti idaṃ alobhādivisesanaṃ. Tena yathā alobhādīsu ayameva paccayoti niyamo natthi, evaṃ tabbisesesu kusalādīsūti dasseti. <span class="bld">Idha pana</span> purejātapaccaye. <span class="bld">Vatthunavatthudhammesū</span>ti niddhāraṇe bhummaṃ. <span class="bld">Purejātapaccayā uppajjamānāna</span>nti iminā paṭisandhikkhaṇe, āruppe uppajjamāne ca khandhe nivatteti. Kasmā panettha vatthupurejātameva gahitaṃ, na ārammaṇapurejātanti codanaṃ manasi katvā āha <span class="bld">‘‘ārammaṇapurejātampi hi vatthupurejāte avijjamāne na labbhatī’’</span>ti. <span class="bld">Tassā</span>ti paṭisandhivipākassa. <span class="bld">Na uddhaṭo</span>ti vuttamevatthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ <span class="bld">‘‘nevavipāka…pe… tīṇīti vutta’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Alābhato</span>ti yadi labbheyya, ‘‘cattārī’’ti vattabbaṃ siyāti dasseti. <span class="bld">Tatthā</span>ti vipākattike. <span class="bld">Tīṇī</span>ti ‘‘vipākaṃ dhammaṃ paṭicca vipāko dhammo uppajjati purejātapaccayā, vipākadhammadhammaṃ, nevavipākanavipākadhammadhammaṃ paṭiccā’’ti imāni tīṇi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para63"></a><span class="paranum">63</span>. <span class="bld">Tadupādārūpāna</span>nti te mahābhūte nissāya pavattaupādārūpānaṃ. <span class="bld">Vadatī</span>ti ekakkhaṇikanānākkhaṇikakammapaccayaṃ vadati avinibbhogavasena pavattamānānaṃ tesaṃ paccayena visesābhāvato. <span class="bld">Pavattiyaṃ kaṭattārūpāna</span>nti visesanaṃ paṭisandhikkhaṇe kaṭattārūpānaṃ ekakkhaṇikassapi kammapaccayassa icchitattā. Teneva hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tathā paṭisandhikkhaṇe mahābhūtāna’’nti duvidhopi kammapaccayo vutto.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para64"></a><span class="paranum">64</span>. <span class="bld">Yaṃ yaṃ paṭisandhiyaṃ labbhatī</span>ti cakkhundriyādīsu yaṃ yaṃ indriyarūpaṃ paṭisandhiyaṃ labbhati, <span class="bld">tassa tassa vasena</span> indriyarūpañca vatthurūpañca ‘‘kaṭattārūpa’’nti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para69"></a><span class="paranum">69</span>. <span class="bld">Kesañcī</span>ti pañcavokāre paṭisandhikkhandhādīnaṃ. Tesañhi vatthu niyamato vippayuttapaccayo hoti. <span class="bld">Samānavippayuttapaccayā</span>ti sadisavippayuttapaccayā. Kusalākusalā hi khandhā ekacce ca abyākatā yassa <a name="M0.0282"></a> vippayuttapaccayā honti, na sayaṃ tato vippayuttapaccayaṃ labhanti cittasamuṭṭhānānaṃ vippayuttapaccayābhāvato vatthunāva vippayuttapaccayena uppajjanato. Ekacce pana abyākatā yassa vippayuttapaccayā honti, sayampi tato vippayuttapaccayaṃ labhanti <a name="V0.0283"></a> yathā paṭisandhikkhaṇe vatthukkhandhā. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘kesañci khandhā…pe… nānāvippayuttapaccayāpī’’</span>ti. <span class="bld">Paccayaṃ paccayaṃ karotī</span>ti paccayadhammaṃ vatthuṃ khandhe ca attano paccayabhūtaṃ karoti, yathāvuttaṃ paccayadhammaṃ paccayaṃ katvā pavattatīti attho. <span class="bld">Taṃkiriyākaraṇato</span>ti vippayuttapaccayakiccakaraṇato. <span class="bld">Paṭicca uppatti natthī</span>ti paṭiccaṭṭhapharaṇaṃ natthi sahajātaṭṭho paṭiccaṭṭhoti katvā. ‘‘Paṭicca uppajjantī’’ti ettakamevāha, kiṃ paṭicca? Khandheti pākaṭoyamatthoti. Tenāha <span class="bld">‘‘kiṃ pana paṭiccā’’</span>tiādi. Paccāsattiñāyena anantarassa vidhi paṭisedho vā hotīti gaṇheyyāti taṃ nivāretuṃ vuttanti dassento <span class="bld">‘‘anantarattā…pe… vuttaṃ hotī’’</span>ti āha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para71-72"></a><span class="paranum">71-72</span>. <span class="bld">Saṅkhipitvā dassitānaṃ vasenetaṃ vutta</span>nti saṅkhipitvā dassitānaṃ paccayānaṃ vasena etaṃ ‘‘ime tevīsati paccayā’’tiādivacanaṃ vācanāmaggaṃ dassentehipi pāḷiyaṃ vuttanti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Ekenapī</span>ti kusalādīsu ca padesu ekenapi padena, tasmiṃ tasmiṃ vā paccayaniddese vākyasaṅkhātena ekenapi padena. <span class="bld">Tayo paccayā</span>ti hetuārammaṇādhipatipaccayā. <span class="bld">Te cattāro pacchājātañca vajjetvā</span>ti ettha yathāvutte cattāro paccaye vitthāritattā ‘‘vajjetvā’’ti vuttaṃ, pacchājātaṃ pana sabbena sabbaṃ aggahitattā. Ettakā hi ekūnavīsati paccayā yathāvutte paccaye vajjetvā avasiṭṭhā. <span class="bld">Ye panā</span>ti padakārake vadati. <span class="bld">Saṅkhipitvā</span>ti padassa ‘‘pāḷiyaṃ vitthāritaṃ avitthāritañca sabbaṃ saṅgahetvā vutta’’nti atthaṃ vadanti. <span class="bld">‘‘Tevīsati paccayā’’ti pāṭhena bhavitabbaṃ</span> ‘‘sabbaṃ saṅgahetvā’’ti vuttattā. Pacchājātapaccayoyeva hi vajjetabboti. Evaṃ vādantare vattabbaṃ vatvā idāni pāḷiyā aviparītaṃ atthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘ādimhi panā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Vibhaṅgavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">(2) Saṅkhyāvāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para73"></a><span class="paranum">73</span>. <span class="bld">Yathā</span> <a name="M0.0283"></a><a name="V0.0284"></a> <span class="bld">aññamaññapaccaye viseso vibhaṅge atthī</span>ti idaṃ hetupaccayādivibhaṅgato visesabhāvasāmaññena vuttaṃ. Na hi yādiso aññamaññapaccayavibhaṅge viseso, tādiso purejātapaccayavibhaṅge. Tathā hi aññamaññapaccaye paṭisandhi labbhati, na purejātapaccaye. <span class="bld">‘‘Vipākābyākataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭiccā’’tiādike vibhaṅge</span>ti iminā yasmiṃ paccaye vipākābyākataṃ uddhaṭaṃ, taṃ nidassanavasena dasseti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā hetupaccayādīsu ‘‘vipākābyākataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭiccā’’tiādinā vibhaṅge vipākābyākataṃ uddhaṭaṃ atthi, evaṃ vipākābyākatābhāvaṃ āsevanapaccaye visesaṃ dassetīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para74"></a><span class="paranum">74</span>. <span class="bld">Etasmiṃ anulome</span>ti imasmiṃ paṭiccavāre paccayānulome. <span class="bld">Suddhikanaye</span>ti paṭhame naye. <span class="bld">Dassitagaṇanato</span>ti ‘‘nava, tīṇi, eka’’nti evaṃ saṅkhepato dassitagaṇanato. <span class="bld">Tato paresu nayesū</span>ti tato paṭhamanayato paresu dutiyādinayesu. <span class="bld">Aññissā</span>ti navādibhedato aññissā gaṇanāya. <span class="bld">Abahugaṇanena yuttassa</span> bahugaṇanassa paccayassa, <span class="bld">tena</span> abahugaṇanena. <span class="bld">Samānagaṇanatā cā</span>ti <span class="bld">ca</span>-saddo byatireko. Tena paccanīyato anulome yo viseso vuccati, taṃ joteti. Tenāha <span class="bld">‘‘anulomeyeva daṭṭhabbā’’</span>ti. <span class="bld">Anulomeyevā</span>ti avadhāraṇena nivattitaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘paccanīye…pe… vakkhatī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para76-79"></a><span class="paranum">76-79</span>. Te pana terasamūlakādike naye sāsevanasavipākesu dvīsu dvāvīsatimūlakesu sāsevanameva gahetvā itaraṃ pajahanto āha <span class="bld">‘‘pacchājātavipākānaṃ parihīnattā’’</span>ti. <span class="bld">Virodhābhāve satī</span>ti idaṃ ‘‘siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca akusalo dhammo uppajjeyyā’’tiādīsu viya parikappavacanaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘pucchāya dassitanayenā’’</span>ti. <span class="bld">Tassa ca</span> tevīsatimūlakassa. <span class="bld">Nāma</span>nti tevīsatimūlakanti nāmaṃ. <span class="bld">Dvāvīsati…pe… vutta</span>nti etena dvāvīsatimūlakova paramatthato labbhati, na tevīsatimūlakoti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aññapadānī</span>ti <a name="M0.0284"></a> hetuadhipatipadādīni. <span class="bld">Suddhikanayo</span>ti paṭhamanayo, yaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ekamūla’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Ārammaṇamūlakādīsu na labbhatī</span>ti dumūlakādīsu taṃ na yojīyati. Heṭṭhimaṃ heṭṭhimaṃ sodhetvā eva hi abhidhammapāḷi pavattā, tasmā ‘‘ārammaṇe…pe… pañhā’’ti vuttanti <a name="V0.0285"></a> sambandho. <span class="bld">Tatthā</span>ti ‘‘tīṇiyeva pañhā’’ti pāṭhe. ‘‘Vattu adhippāyānuvidhāyī saddappayogo’’ti katvā adhippāyaṃ vibhāvento āha <span class="bld">‘‘tato uddhaṃ gaṇanaṃ nivāreti, na adho paṭikkhipatī’’</span>ti. Gaṇanāya upanikkhittapaññattibhāvato heṭṭhāgaṇanaṃ amuñcitvāva uparigaṇanā sambhavatīti āha <span class="bld">‘‘tīsu ekassa antogadhatāya ca ‘tīṇiyevā’ti vutta’’</span>nti. <span class="bld">Attano vacana</span>nti ‘‘tatridaṃ lakkhaṇa’’ntiādinā vuttaṃ attano vacanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para80-85"></a><span class="paranum">80-85</span>. <span class="bld">Avigatā…pe… vuttepi</span> vipallāsayojanaṃ akatvāti adhippāyo. <span class="bld">Sā dassitā hotī</span>ti sā vipallāsayojanaṃ akatvā dassiyamānā yadipi dassitā hoti, <span class="bld">na evaṃ āvikaraṇavasena dassitā hoti</span> tādisassa liṅganassa abhāvato yathā vipallāsayojanāyanti adhippāyo. Tenāha <span class="bld">‘‘vipallāsa…pe… hotī’’</span>ti. <span class="bld">Evameva adhippāyo yojetabbo</span>ti ‘‘ye…pe… taṃ dassetu’’nti ettha ‘‘yadipi avigatānantara’’ntiādinā yathā adhippāyo yojito, evameva ‘‘tenetaṃ āvikarotī’’ti etthāpi adhippāyo yojetabbo. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā tattha ‘‘ūnataragaṇanehi samānagaṇanehi ca saddhiṃ saṃsandane ūnatarā samānā ca gaṇanā hotī’’ti ayamattho ñāpanavasena dassito, evamidhāpīti. Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ārammaṇapaccayo yena yena bahutaragaṇanena vā samānagaṇanena vā paccayena saddhiṃ tikadukādibhedaṃ gacchati, sabbattha tīṇeva pañhavissajjanāni veditabbānī’’ti. Na kevalamatthavisesāvikaraṇatthamevettha tathā yojanā katā, atha kho desanākkamoyeva soti dassetuṃ <span class="bld">‘‘paccanīyādīsupi panā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">mūlapada</span>nti ārammaṇapaccayādikaṃ tasmiṃ tasmiṃ naye mūlabhūtaṃ padaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti paccanīyādīsu. <span class="bld">Etaṃ lakkhaṇa</span>nti ‘‘tatridaṃ lakkhaṇa’’ntiādinā vuttalakkhaṇaṃ. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā pubbenāparaṃ pāḷi evameva pavattā, tasmā eva. Tena mūlapadaṃ ādimhiyeva ṭhapetvā desanā ñāyāgatāti dasseti. Yadi evaṃ liṅganena atthavisesāvikaraṇaṃ kathanti <a name="M0.0285"></a> āha <span class="bld">‘‘na ca viññāte atthe vacanena liṅgena ca payojanaṃ atthī’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Paccayānulomavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">Paṭiccavāro</p>
- <p class="subhead">Paccayapaccanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para86-87"></a><span class="paranum">86-87</span>. <span class="bld">Rūpasamuṭṭhāpakavaseneva</span> <a name="V0.0286"></a> <span class="bld">veditabba</span>nti idaṃ aṭṭhakathāvacanaṃ anantaraṃ ‘‘cittasamuṭṭhānañca rūpa’’nti pāḷiyaṃ āgatattā vuttaṃ, pañcaviññāṇānaṃ pana ahetukapaṭisandhicittānañca vasena yojanā sambhavatīti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘sabbasaṅgāhikavasena panetaṃ na na sakkā yojetu’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para93"></a><span class="paranum">93</span>. <span class="bld">Sahajātapurejātapaccayā</span>ti idaṃ paccayena paccayadhammopalakkhaṇanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘sahajātā ca hetuādayo…pe… attho daṭṭhabbo’’</span>ti vatvā <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādinā tamevatthaṃ samattheti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para94-97"></a><span class="paranum">94-97</span>. <span class="bld">So paccayo</span>ti so paṭiccaṭṭhapharaṇako paccayo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para99-102"></a><span class="paranum">99-102</span>. <span class="bld">Cittasamuṭṭhānādayo</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena bāhirarūpaāhārasamuṭṭhānādayo rūpakoṭṭhāsā saṅgayhanti. <span class="bld">Tassā</span>ti maggapaccayaṃ labhantassa rūpassa. <span class="bld">Evameva panā</span>ti iminā yathā namaggapaccaye vuttaṃ, evameva nahetupaccayādīsu yaṃ hetupaccayaṃ labhati, tassa parihīnattāti imamatthaṃ upasaṃharati. Tenāha <span class="bld">‘‘ekaccarūpassa paccayuppannatā daṭṭhabbā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para107-130"></a><span class="paranum">107-130</span>. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti pannarasamūlakādīsu sabbesu nayesu. Kāmaṃ suddhikanayādīsu visadisavissajjanā, idhādhippetatthaṃ pana dassetuṃ <span class="bld">‘‘ekesū’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Idhā</span>ti etesu nāhāramūlakādinayesu. <span class="bld">Gaṇanāyeva na sarūpadassana</span>nti suddhikanaye viya gaṇanāya eva na sarūpadassanaṃ adhippetanti attho.</p>
- <p class="centered">Paccayapaccanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Paccayānulomapaccanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para131-189"></a><span class="paranum">131-189</span>. <span class="bld">Tiṇṇa</span>nti <a name="M0.0286"></a><a name="V0.0287"></a> hetu adhipati maggoti imesaṃ tiṇṇaṃ paccayānaṃ. <span class="bld">Sādhāraṇāna</span>nti ye tesaṃ tiṇṇaṃ sādhāraṇā paccayā paccanīkato na labbhanti, yasmā tesaṃ saṅgaṇhanavasena vuttaṃ, tasmā. <span class="bld">Maggapaccaye</span>ti maggapaccaye anulomato ṭhite. <span class="bld">Itarehī</span>ti hetuadhipatipaccayehi. <span class="bld">Sādhāraṇā sattevā</span>ti maggapaccayavajje satteva. <span class="bld">Hetupaccayopi paccanīyato na labbhatī</span>ti heturahitesu adhipatino abhāvā. <span class="bld">So panā</span>ti hetupaccayo <span class="bld">asādhāraṇoti katvā na vutto</span> sādhāraṇānaṃ alabbhamānānaṃ vuccamānattā. Na hi hetupaccayo maggapaccayassa sādhāraṇo. <span class="bld">Yehī</span>ti yehi paccayehi. <span class="bld">Te</span>ti anantarapaccayādayo. <span class="bld">Ekantikattā</span>ti avinābhāvato. <span class="bld">Arūpaṭṭhānikā</span>ti arūpapaccayā arūpadhammānaṃyeva paccayabhūtā anantarapaccayādayo. <span class="bld">Tenā</span>ti ‘‘ekantikānaṃ arūpaṭṭhānikā’’ti idhādhippetattā. <span class="bld">Tehī</span>ti purejātāsevanapaccayehi. <span class="bld">Tesaṃ vasenā</span>ti tesaṃ ūnataragaṇanānaṃ ekakādīnaṃ vasena. <span class="bld">Tassa tassā</span>ti paccanīyato yojitassa tassa tassa dukādikassa bahugaṇanassa. <span class="bld">Gaṇanā</span>ti ūnataragaṇanā. <span class="bld">Anulomato ṭhitassapī</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddena anulomato ṭhito vā hotu paccanīyato yojito vā, ūnataragaṇanāya samānanti dasseti. <span class="bld">Nayidaṃ lakkhaṇaṃ ekantika</span>nti iminā yathāvuttalakkhaṇaṃ yebhuyyavasena vuttanti dasseti.</p>
- <p class="centered">Paccayānulomapaccanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Paccayapaccanīyānulomavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para190"></a><span class="paranum">190</span>. <span class="bld">Sabbesupī</span>ti pacchājātaṃ ṭhapetvā sabbesupi paccayesu. So hi anulomato alabbhamānabhāvena gahito ‘‘sabbesū’’ti ettha saṅgahaṃ na labhati. Arūpāvacaravipākassa āruppe uppannalokuttaravipākassa ca purejātāsevanānaṃ alabbhanatoti <span class="bld">‘‘kiñci nidassanavasena dassento’’</span>ti āha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avasesānaṃ lābhamatta</span>nti avasesānaṃ ekaccānaṃ lābhaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘na sabbesaṃ avasesānaṃ lābha’’</span>nti<a name="V0.0288"></a>. <span class="bld">Pacchājāte pasaṅgo natthī</span>ti pacchājāto <a name="M0.0287"></a> anulomato tiṭṭhatīti ayaṃ pasaṅgo eva natthi. <span class="bld">Purejā…pe… labbhatī</span>ti iminā vippayutte paccanīyato ṭhite purejāto labbhatīti ayampi atthato āpanno hotīti taṃ niddhāretvā tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘purejāto pana vippayutte paccanīyato ṭhite anulomato labbhatīti idampī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">‘‘avasesā sabbepīti atthe gayhamāne āpajjeyyā’’</span>ti idaṃ tassā atthāpattiyā sabbhāvadassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ, attho pana tādiso na upalabbhatīti ayamettha adhippāyo. Tenāha <span class="bld">‘‘yampi kecī’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">kecī</span>ti padakāre sandhāyāha. Te hi ‘‘arūpadhātuyā cavitvā kāmadhātuṃ upapajjantassa gatinimittaṃ ārammaṇapurejātaṃ hotīti ñāpetuṃ ‘navippayuttapaccayā purejāte’ti ayamattho niddhārito’’ti vadanti, taṃ na yujjati āruppe rūpaṃ ārabbha cittuppādassa asambhavato. Tathā heke asaññabhavānantarassa viya āruppānantarassa kāmāvacarapaṭisandhiviññāṇassa purimānupaṭṭhitārammaṇaṃ icchanti. Tenevāha <span class="bld">‘‘tampi tesaṃ rucimattamevā’’</span>tiādi. <span class="bld">Yujjamānakapaccayuppannavasena vā</span>ti yasmiṃ yasmiṃ paccaye anulomato ṭhite yaṃ yaṃ paccayuppannaṃ bhavituṃ yujjati, tassa tassa vasenāti attho. <span class="bld">Na vicāritaṃ</span> suviññeyyattāti adhippāyo. <span class="bld">Navā</span>ti ārammaṇaanantarasamanantarūpanissayapurejātāsevanasampayuttanatthivigatapaccayā. <span class="bld">Tampi</span> tesaṃ navannaṃ paccayānaṃ anulomato alabbhamānataṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para191-195"></a><span class="paranum">191-195</span>. <span class="bld">Na aññamaññena ghaṭitassa mūlassā</span>ti aññamaññapaccayena paccanīyato ṭhitena yojitassa sattamassa mūlassa vitthāritattā. <span class="bld">Sabbaṃ sadisa</span>nti sabbapāḷigamanaṃ sadisaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Imasmiṃ…pe… veditabbo</span>ti ettha <span class="bld">imasmiṃ etthā</span>ti dve bhummaniddesā. Tesu paṭhamassa visayo paccanīyānulometi aṭṭhakathāyameva dassitoti adassitassa visayaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘etesū’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Pi-saddenā</span>ti ‘‘imesampī’’ti ettha pi-saddena. <span class="bld">Kismiñci</span> paccaye. Kammapaccayaṃ labhantānipi cakkhādīni vipākaviññāṇādīni ca indriyaṃ na labhantīti katvā <span class="bld">‘‘yebhuyyenā’’</span>ti vuttaṃ, katipayaṃ na labhatīti vuttaṃ hoti. <span class="bld">Maggapaccaya</span>ntiādīsupi eseva nayo. <span class="bld">Yathāvuttānī</span>ti pañcavokārapavattiasaññabhavapariyāpannāni kaṭattārūpāneva vadati, na cittasamuṭṭhānarūpānīti <a name="M0.0288"></a> adhippāyo. <span class="bld">Ye rūpadhammānaṃ paccayā hontī</span>ti ye hetuadhipatisahajātādipaccayā rūpadhammānaṃ paccayā honti, eteyeva hetuadhipatiādike cha paccaye <a name="V0.0289"></a> na labhanti. <span class="bld">Eteyevā</span>ti vacanena aññe katipaye labhantīti siddhaṃ hotīti taṃ dassento <span class="bld">‘‘pacchājātā…pe… labhatī’’</span>ti āha. Ayañca paccayalābho na janakavasena veditabboti dassetuṃ <span class="bld">‘‘labbhamānā…pe… dassana’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Dhammavasenā</span>ti paccayuppannadhammavasena. <span class="bld">Indriya</span>nti indriyapaccayaṃ. <span class="bld">Yadi eva</span>nti kaṭattārūpaṃ yaṃ yaṃ na labhati, taṃ taṃ yadi vattabbaṃ, evaṃ sante rūpadhammesu bhūtarūpāniyeva aññamaññapaccayaṃ labhantīti āha <span class="bld">‘‘upādārūpāni…pe… vattabba’’</span>nti. <span class="bld">Taṃ pana</span> upādārūpānaṃ aññamaññapaccayālābhavacanaṃ. <span class="bld">Arūpindriyālābha</span>nti arūpīnaṃ indriyānaṃ vasena indriyapaccayālābhaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para196-197"></a><span class="paranum">196-197</span>. Bahugaṇanampi ūnataragaṇanena yojitaṃ ūnataragaṇameva hotīti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘yadipi tikādīsu ‘hetuyā pañcā’ti idaṃ natthī’’</span>ti. <span class="bld">Anuttānaṃ</span> duviññeyyatāya gambhīraṃ. Yathā ca bhūtarūpāni nārammaṇapaccayā aññamaññapaccayā uppajjanti, evaṃ paṭisandhikkhaṇe vatthurūpanti āha <span class="bld">‘‘vatthupi pana labhatī’’</span>ti. Yathā heṭṭhā ekamūlakaṃ ‘‘dumūlaka’’nti vuttaṃ, evaṃ <span class="bld">idhāpi dumūlakaṃ ‘‘timūlaka’’nti vadanti</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para203-233"></a><span class="paranum">203-233</span>. <span class="bld">Cetanāmattasaṅgāhake</span>ti cetanāmattaṃyeva paccayuppannaṃ gahetvā ṭhite pañhe. Tattha hi ‘‘nakammapaccayā hetupaccayā’’ti vattuṃ sakkā. <span class="bld">Evaṃpakāre</span>ti idaṃ ‘‘tīṇītiādīsū’’ti ettha ādi-saddassa atthavacananti dassento <span class="bld">‘‘ādi-saddo hi pakāratthova hotī’’</span>ti āha. <span class="bld">Rūpampi labbhati</span> cetanāmattameva asaṅgaṇhanato.</p>
- <p class="centered">Paccayapaccanīyānulomavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Paṭiccavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Sahajātavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para234-242"></a><span class="paranum">234-242</span>. <span class="bld">Sahajātapaccayakaraṇa</span>nti sahajātaṃ paccayadhammaṃ paccayaṃ katvā pavatti. <span class="bld">Sahajātāyattabhāvagamana</span>nti sahajāte paccayadhamme āyattabhāvassa <a name="M0.0289"></a> gamanaṃ paccayuppannassa attanā sahajātapaccayāyattavuttitā<a name="V0.0290"></a>. Ettha ca sahajātapaccayasaṅkhātaṃ sahajātaṃ karotīti sahajāto, tathāpavatto paccayuppannadhammo. Tattha pavattamāno sahajātasaddo yasmā tassa paccayuppannassa attanā sahajātaṃ paccayadhammaṃ paccayaṃ katvā pavattiṃ tadāyattabhāvūpagamanañca vadatīti vuccati, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘sahajātasaddena…pe… vutta’’</span>nti. <span class="bld">Tassa karaṇassa gamanassa vā</span>ti tassa yathāvuttassa sahajātapaccayakaraṇassa sahajātāyattabhāvūpagamanassa vā. ‘‘Kusalaṃ dhammaṃ sahajāto’’ti imassa kusalaṃ dhammaṃ sahajātaṃ taṃsahabhāvitañca paccayaṃ katvāti ayamatthoti āha <span class="bld">‘‘kusalādīnaṃ kammabhāvato’’</span>ti. Sahajātapaccayasahabhāvīnaṃ paccayānaṃ saṅgaṇhatthañhettha ‘‘sahajātāyattabhāvagamanaṃ vā’’ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃkammabhāvato</span>ti tesaṃ yathāvuttapaccayakaraṇatadāyattabhāvagamanānaṃ kammabhāvato. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘kusalaṃ dhammaṃ sahajātoti kusalaṃ dhammaṃ paṭicca tena sahajāto hutvā’’ti paṭiccasaddaṃ āharitvā attho vutto, taṃ ‘‘paṭiccattho sahajātattho’’ti katvā vuttaṃ. Sahajātasaddayoge kusalaṃ dhammanti upayogavacanassa yutti na vuttā, ‘‘tena sahajāto hutvā’’ti pana vuttattā karaṇatthe upayogavacananti dassitanti keci. Nissayavāre pana kusalaṃ dhammaṃ nissayatthena paccayaṃ katvāti vadantena idhāpi ‘‘kusalaṃ dhammaṃ sahajātatthena paccayaṃ katvā’’ti ayamattho vuttoyeva hoti, paṭiccasaddāharaṇampi imamevatthaṃ ñāpetīti daṭṭhabbaṃ. Upādārūpaṃ kiñci bhūtarūpassa anupālakaṃ upatthambhakañca hontampi sahajātalakkhaṇena na hoti, tasmā paṭiccatthaṃ na pharatīti āha <span class="bld">‘‘paṭiccāti iminā vacanena dīpito paccayo na hotī’’</span>ti. <span class="bld">Nidassanavasena vutta</span>nti udāharaṇavasena vuttaṃ, na anavasesatoti attho. <span class="bld">Yathāvutto</span>ti paṭiccatthapharaṇavasena vutto. Yathā ca upādārūpaṃ bhūtarūpassa upādārūpassa ca paccayo na hoti, evaṃ ṭhapetvā cha vatthūni sesarūpāni arūpadhammānaṃ paccayo na hotīti dassento <span class="bld">‘‘vatthuvajjāni rūpāni ca arūpāna’’</span>nti āha.</p>
- <p class="centered">Sahajātavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Paccayavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para243"></a><span class="paranum">243</span>. <span class="bld">Pati-saddo</span> <a name="M0.0290"></a><a name="V0.0291"></a><span class="bld"> patiṭṭhatthaṃ dīpeti</span> ‘‘sāre patiṭṭhito’’tiādīsu, <span class="bld">aya-saddo gatiṃ dīpeti</span> ‘‘eti etthāti ayo’’ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhūtupādārūpāni saha saṅgaṇhitvā vuttaṃ</span> upādārūpānaṃ viya bhūtarūpāni nissayo hotīti katvā. Yadi evaṃ kasmā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘mahābhūte nissāya cittasamuṭṭhānaṃ upādārūpa’’nti upādārūpaṃyeva dassitanti āha <span class="bld">‘‘aṭṭhakathāyaṃ panā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para255"></a><span class="paranum">255</span>. <span class="bld">Paṭiccavāre sahajāte</span>ti paṭiccavāre sahajātapaccayavaṇṇanāyaṃ, <span class="bld">kammautujāna</span>nti kammajānaṃ utujānañca vasena attho vuttoti yojanā. Tathā hi tattha vuttaṃ ‘‘dvisantatisamuṭṭhānabhūtavasena vutta’’nti (paṭṭhā. aṭṭha. 1.57). <span class="bld">Kamme cā</span>ti kamme janakakammapaccaye gahite. <span class="bld">Ekantānekantakammajāna</span>nti ekantena kammajānaṃ na ekantakammajānañca. Tattha asaññabhave ekantakammajaṃ nāma jīvitindriyaṃ, itaraṃ upādārūpaṃ bhūtarūpañca na ekantakammajaṃ, tadubhayampi tattha ekajjhaṃ katvā vuttaṃ, ‘‘mahābhūte paṭicca kaṭattārūpa’’nti idaṃ pana kammasamuṭṭhānavaseneva vuttanti. <span class="bld">So nādhippeto</span>ti yo yathādassito paṭiccavāre sahajātapaccaye attho vutto, so idha na adhippeto. Kasmāti ce, āha <span class="bld">‘‘kaṭattā…pe… gahitattā’’</span>ti. <span class="bld">Taṃ pahāyā</span>ti taṃ paṭiccavāre vuttamatthaṃ pahāya aggahetvā. <span class="bld">Yathāgahitassā</span>ti ‘‘asañña…pe… kaṭattārūpaṃ upādārūpa’’nti pāḷiyaṃ eva gahitassa. <span class="bld">Paṭicca paccayā</span>ti idaṃ dvinnaṃ vārānaṃ upalakkhaṇaṃ. Paṭiccavāre āgatanayena mahābhūte paṭicca, paccayavāre āgatanayena mahābhūte paccayā mahābhūtānaṃ uppatti na nivāretabbā, tasmā ‘‘upādārūpasaṅkhātaṃ kaṭattārūpa’’nti evaṃ upādārūpaggahaṇena kaṭattārūpaṃ avisesetvā upādārūpānaṃ nivattetabbānaṃ utucittāhārasamuṭṭhānānaṃ atthitāya kaṭattā…pe… visesanaṃ daṭṭhabbanti evamettha yojanā veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para286-287"></a><span class="paranum">286-287</span>. <span class="bld">Ekaccassa rūpassā</span>ti ahetukacittasamuṭṭhānassa. Ito paresupi ekaccarūpaggahaṇe eseva nayo. <span class="bld">Cakkhādidhammavasenā</span>ti cakkhāyatanādirūpadhammavasena. <span class="bld">Cittasamuṭṭhānādikoṭṭhāsavasenā</span>ti cittajādirūpadhammabhāgavasena. <span class="bld">Sabbaṃ labbhatī</span>ti satipi imassa nayassa <a name="V0.0292"></a> nahetumūlakatte <a name="M0.0291"></a> nonatthinovigatesu ekanti gaṇanaṃ sabbaṃ rūpaṃ sabbassa rūpassa vasena gaṇanā labbhati catusantativasena vattamānesu pañcavīsatiyā rūpadhammesu vajjitabbassa abhāvā.</p>
- <p class="centered">Paccayavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Nissayavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para329-337"></a><span class="paranum">329-337</span>. <span class="bld">Nissayapaccayabhāva</span>nti nissayavāre vuttassa sahajātapurejātassa ca nissayaṭṭhassa dhammassa paccayabhāvaṃ paccayavārena niyametunti yojanā. Tathā paccayavāre ‘‘paccayā’’ti vuttassa paccayadhammassa sahajātapurejātabhāvaṃ nissayavārena niyametunti yojanā. Niyamanañcettha paccayaṭṭhanissayaṭṭhānaṃ pariyāyantarena pakāsitattā atthato bhedābhāvadassananti veditabbo. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘paccayattaṃ nāma nissayattaṃ, nissayattaṃ nāma paccayatta’’</span>nti.</p>
- <p class="centered">Nissayavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">5. Saṃsaṭṭhavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para351-368"></a><span class="paranum">351-368</span>. <span class="bld">Sā</span>ti savatthukā paṭisandhi. <span class="bld">Idhāpī</span>ti imasmiṃ saṃsaṭṭhavārepi. <span class="bld">Adhipatipurejātāsevanesu</span> anulomato <span class="bld">nakammanavipākanajhānanavippayuttesu</span> paccanīyato ṭhitesu na labbhati, <span class="bld">aññesu</span> sahajātādīsu <span class="bld">anulomato</span> hetuādīsu <span class="bld">paccanīyato ca</span> anulomato ca ṭhitesu labbhatīti. Tenāha <span class="bld">‘‘labbhamānapaccayesū’’</span>ti. <span class="bld">Imassa visesassā</span>ti imassa yathāvuttassa visesassa dassanatthaṃ uddhaṭā, tasmā tādisassa visesassa dassetabbassa abhāvato vatthuvirahitā paṭisandhi anuddhaṭā, na vippayutte paccanīyato ṭhite abhāvatoti attho. <span class="bld">Hetupaccayavirahitamattadassanattha</span>nti iminā bhūtakathanaṃ ahetukaggahaṇaṃ na byabhicāranivattananti dasseti. <span class="bld">‘‘Ahetukavipākakiriyavasenā’’ti bhavitabbaṃ</span> hetupariyantattā maggassa.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para369-391"></a><span class="paranum">369-391</span>. ‘‘Hetumhi <a name="V0.0293"></a> anulomato ṭhite jhānamaggā paccanīyato na labbhantī’’tiādi yaṃ idha aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, taṃ hetupaccayādivasena uppajjamāno <a name="M0.0292"></a> dhammo cattāro sabbaṭṭhānikā āhārindriyajhānamaggā cāti ime aṭṭha paccaye alabhanto nāma natthīti iminā paṭiccavāre anulomapaccanīyavaṇṇanāyaṃ vuttena nayena vedituṃ sakkāti āha <span class="bld">‘‘paṭiccavāre…pe… nayenā’’</span>ti. <span class="bld">Sesesū</span>ti ahetukamohavajjāhetukesu <span class="bld">pañcaviññāṇā…pe… jhānapaccayaṃ labhanti,</span> tasmā ‘‘ahetukamohova jhānamaggapaccayaṃ labhatī’’ti na sakkā vattuṃ, kiñca <span class="bld">paccanīyānulome dvinnaṃ paccayānaṃ anulomena</span> anulomavasena <span class="bld">saha yojanā natthi</span> ekekasseva yojanāya āgatattā, tasmā ahetukamohova maggapaccayaṃ labhatīti evamettha yojanā veditabbā.</p>
- <p class="centered">Saṃsaṭṭhavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Sampayuttavāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para392-400"></a><span class="paranum">392-400</span>. <span class="bld">Sadisaṃ sampayutta</span>nti ‘‘yaṃ sadisaṃ, taṃ saṃsaṭṭha’’nti vuccamānaṃ sampayuttaṃ na hoti ‘‘saṃsaṭṭhā yojitā hayā’’tiādīsu. <span class="bld">Asaṃsaṭṭhaṃ vokiṇṇa</span>nti yaṃ na saṃsaṭṭhaṃ antarantarā uppajjamānena vokiṇṇampi vimissatāya sampayuttanti vuccamānaṃ, taṃ saṃsaṭṭhaṃ na hoti ‘‘yā sā vīmaṃsā…pe… kosajjasampayuttā’’tiādīsu. Evaṃ asampayuttassapi saṃsaṭṭhapariyāyo asaṃsaṭṭhassa ca sampayuttapariyāyo atthīti tadubhayaṃ itaretaraṃ niyametīti dassanatthaṃ vāradvayadesanāti dassento āha <span class="bld">‘‘ubhayaṃ…pe… niyāmakaṃ hotī’’</span>ti, saṃsaṭṭhasaddo hi vokiṇṇaṭṭho natthi, sampayuttasaddo ca sadisattho, tasmā yathā saṃsaṭṭhasaddo sampayuttasaddāpekkho sadisatthato vinivattitvā ekuppādādisabhāvameva atthaṃ bodheti, evaṃ sampayuttasaddopi saṃsaṭṭhasaddāpekkho vokiṇṇaṭṭhato vinivattitvāti aññamaññāpekkhassa saddadvayassa aññamaññaniyāmakatā veditabbā.</p>
- <p class="centered">Sampayuttavāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">7. Pañhāvāravibhaṅgavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para401-403"></a><span class="paranum">401-403</span>. <span class="bld">Te</span> <a name="M0.0293"></a><a name="V0.0294"></a> <span class="bld">paccaye</span>ti te hetuādike paccaye. <span class="bld">Paṭipāṭiyā</span>ti ettha paccayapaṭipāṭiyā kusalādipadapaṭipāṭiyā vāti āsaṅkāyaṃ ubhayavasenapi attho yujjatīti dassento paṭhamaṃ tāva sandhāyāha <span class="bld">‘‘yathākkamenā’’</span>tiādi. Tassattho – ‘‘hetupaccayo ārammaṇapaccayo’’tiādinā nayena desanākkamena yāya paṭipāṭiyā paṭiccavāre paccayā āgatā, tadanurūpaṃ te dassetunti. Dutiyaṃ pana dassetuṃ <span class="bld">‘‘kusalo kusalassā’’</span>tiādi vuttaṃ. Sā panāyaṃ padapaṭipāṭi yasmā na kusalapadadassanamattena dassitā hoti, tasmā taṃ ekadesena sakalaṃ nayato dassento āha <span class="bld">‘‘kusalo kusalassāti…pe… hotī’’</span>ti. <span class="bld">Tenā</span>ti nidassanamattena ‘‘kusalo kusalassā’’ti padena. <span class="bld">Sabbo pabhedo</span>ti yaṃ tattha tattha paccaye ‘‘kusalo kusalassā’’tiādiko yattako pabhedo vissajjanaṃ labhati, so sabbo pabhedoti attho. <span class="bld">Te paccaye paṭipāṭiyā dassetu</span>nti te hetuādipaccaye kusalādipadapaṭipāṭiyā dassetuṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para404"></a><span class="paranum">404</span>. Phalavisesaṃ ākaṅkhantā paṭiggāhakato viya dāyakatopi yathā dakkhiṇā visujjhati, evaṃ dānaṃ dentīti āha <span class="bld">‘‘visuddhaṃ katvā’’</span>ti. <span class="bld">Tesanti vattabbatāraha</span>nti iminā vodānassa sakadāgāmiādīnaṃ āveṇikataṃ dasseti. Kāmaṃ aggamaggapurecārikampi vodānameva, asekkho pana hutvā taṃ paccavekkhatīti na taṃ idha gahitaṃ. <span class="bld">Ta</span>nti vodānaṃ. <span class="bld">Gotrabhucitta</span>nti aṭṭhamakassa uppajjanakāle ‘‘gotrabhū’’ti vattabbatārahaṃ cittaṃ. Gotrabhusadisanti vā sotāpannādigotrābhibhāvīti vā <span class="bld">gotrabhucitta</span>nti evamettha attho veditabbo. <span class="bld">Paccayuppannaṃ bhūmito vavatthapeti,</span> ‘‘tebhūmakakusalamevā’’ti ettha viya na paccayadhammanti attho. <span class="bld">Desanantarattā</span>ti ‘‘kusalacittasamaṅgissā’’tiādinā puggalāmasanadesanato aññattā, aññathā gahitaṃ puna na gaṇheyyāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para405"></a><span class="paranum">405</span>. Rāgarahitassa viya somanassarahitassa ca rāgassa na ārammaṇe assādanavasena pavatti ajjhupekkhanatoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘assādanaṃ…pe… kicca’’</span>nti. Sahasākārappavattāya uppilāvitasabhāvāya pītiyā āhitavisesāya taṇhāya taṃ taṇhābhinandananti vuccatīti taṃ sandhāyāha <a name="M0.0294"></a> <span class="bld">‘‘pītikiccasahitāya taṇhāya kicca’’</span>nti. Yathā ca yathāvuttakiccavisesāya pītiyā āhitavisesā taṇhā taṇhābhinandanā, evaṃ diṭṭhābhinandanā veditabbā. Yasmā pana sā <a name="V0.0295"></a> atthato paccayavisesavisiṭṭhā diṭṭhiyeva, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘diṭṭhābhinandanā diṭṭhiyevā’’</span>ti. <span class="bld">Ettha panā</span>ti ‘‘abhinandatī’’ti padassa taṇhādiṭṭhivasena vuttesu etesu pana dvīsu atthesu. <span class="bld">Abhinandantassā</span>ti idaṃ diṭṭhābhinandanaṃyeva sandhāya vuttanti adhippāyena <span class="bld">‘‘pacchimatthameva gahetvā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Abhinandantassā</span>ti pana avisesato vuttattā taṇhāvasena diṭṭhivasena abhinandantassāti ayamettha attho adhippeto, tasmā <span class="bld">‘‘abhinandanā…pe… na sakkā vattu’’</span>nti idamidha vacanamanokāsaṃ. Kasmā? Diṭṭhirahitepi santāne abhinandanassa vuttattā. <span class="bld">Taṇhāvasena nandatī</span>ti taṇhābhinandanavaseneva vutto attho purimo attho. <span class="bld">Dvīsu pana somanassasahagatacittuppādesū</span>ti diṭṭhirahitāni somanassasahagatacittāni sandhāyāha. <span class="bld">Yathāvuttenā</span>ti ‘‘sarāgassa somanassassā’’tiādinā vuttena somanassena assādentassa, rāgena ca tesuyeva yathāvuttesu dvīsu cittesu assādentassa, catūsupi somanassasahagatacittesu sappītikataṇhāya abhinandantassa, catūsupi diṭṭhisampayuttesu diṭṭhābhinandanāya abhinandantassa diṭṭhi uppajjatīti evamettha yojanā veditabbā. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘itipi sakkā yojetu’’</span>nti. Yathā diṭṭhūpanissayato diṭṭhābhinandanā sambhavati, evaṃ taṇhūpanissayato taṇhābhinandanāpi sambhavatīti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Abhinandati rāgo uppajjatī’’ti vacanato sappītikataṇhāya abhinandantassa rāguppattipi vattabbā, na vā vattabbā taṇhābhinandanāya eva rāguppattiyā vuttattā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para406"></a><span class="paranum">406</span>. ‘‘Tadārammaṇatāyā’’ti vattabbe <span class="bld">‘‘tadārammaṇatā’’</span>ti vuttanti āha <span class="bld">‘‘vibhattilopo hettha kato’’</span>ti. <span class="bld">Tadārammaṇatā</span>ti ettha tā-saddābhidheyyo attho bhāvo nāma, so pana tadārammaṇasaddābhidheyyato añño natthīti dassento āha <span class="bld">‘‘bhāvavantato vā añño bhāvo nāma natthī’’</span>ti. Etena sakatthe ayaṃ <span class="bld">tā</span>-saddoti dasseti. Tenāha <span class="bld">‘‘vipāko tadārammaṇabhāvabhūtoti attho’’</span>ti. Etasmiñcatthe ‘‘tadārammaṇatā’’ti paccattekavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Viññāṇañcāyatana…pe… na vutta</span>nti yadipi kāmāvacaravipākānampi kammaṃ <a name="M0.0295"></a> ārammaṇaṃ labbhati, taṃ pana viññāṇañcāyatananevasaññānāsaññāyatanavipākānaṃ viya na ekantena imassa vipākacittassa idaṃ kammaṃ ārammaṇanti vavatthitaṃ kāmāvacaravipākacittānaṃ bahubhedattā, tasmā taṃ labbhamānampi na vuttanti attho. Yadi evaṃ kiṃ taṃ labbhamānampi na dassitamevāti āsaṅkāyaṃ āha <span class="bld">‘‘tadārammaṇena panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Anulomato samāpajjane yebhuyyena āsannasamāpattiyā ārammaṇabhāvo dassito,</span> aññathā ‘‘paṭilomato vā ekantarikavasena vā’’ti vacanaṃ niratthakaṃ siyāti adhippāyo. <span class="bld">Bhaveyyā</span>ti anāsannāpi samāpatti ārammaṇaṃ bhaveyya, na sakkā paṭikkhipitunti <a name="V0.0296"></a> attho. Teneva hi <span class="bld">‘‘yebhuyyenā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Evaṃ satī</span>ti yadi āvajjanāya eva ārammaṇabhāvena kusalānaṃ khandhānaṃ abyākatārammaṇatā adhippetā, evaṃ sante. <span class="bld">Vattabbaṃ siyā</span>ti ‘‘iddhividhañāṇassā’’ti ca pāḷiyaṃ vattabbaṃ siyā tassāpi āvajjanāya ārammaṇabhāvato. <span class="bld">Taṃ na vutta</span>nti taṃ abyākataṃ iddhividhañāṇaṃ ‘‘kusalā khandhā iddhividhañāṇassā’’ti na vuttaṃ. <span class="bld">Hontī</span>ti ārammaṇaṃ honti. <span class="bld">Tānī</span>ti cetopariyañāṇādīni. <span class="bld">Yāya kāyacī</span>ti cetopariyañāṇādīnaṃ aññesañca kusalānaṃ ārammaṇakaraṇavasena āvajjantiyā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para407-409"></a><span class="paranum">407-409</span>. Ādīnavadassanena sabhāvato ca aniṭṭhatāmattavasena ca domanassassa uppatti veditabbāti yojetabbaṃ. Āghātavatthuādibhedena <span class="bld">akkhantibhedā</span> veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para410"></a><span class="paranum">410</span>. <span class="bld">Sabbassā</span>ti pakaraṇaparicchinne gayhamāne sabbassa abyākatassa, atthantaravasena pana gayhamāne sabbassa ñeyyassāti attho. <span class="bld">Asakkuṇeyyattā</span>ti idaṃ vattabbassa anantāparimeyyatāya vuttaṃ, na aññāṇapaṭighātato.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para417"></a><span class="paranum">417</span>. Vodānasaṅkhātaṃ vuṭṭhānaṃ apubbato na hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘apubbato cittasantānato vuṭṭhānaṃ bhavaṅgamevā’’</span>ti. Tañhi yathāladdhassa visesassa vodāpanaṃ paguṇabhāvāpādanaṃ apubbaṃ nāma na hoti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘heṭṭhimaṃ heṭṭhimañhi paguṇajjhānaṃ uparimassa uparimassa padaṭṭhānaṃ hoti, tasmā vodānampi vuṭṭhānanti vutta’’nti. <span class="bld">Avajjetabbattā vattabbaṃ natthī</span>ti kusalabhāvena <a name="M0.0296"></a> samānattā vajjetabbatāya abhāvato vibhajitvā vattabbaṃ natthi, tasmā yadettha visesanaṃ labbhati, taṃ dassento <span class="bld">‘‘nevasaññānāsaññāyatanaṃ…pe… samāpattiyā’’</span>ti āha. <span class="bld">Cittuppādakaṇḍe vuttamevā</span>ti paṭṭhāne pana ‘‘kusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’tiādinā ‘‘kiriyānantaraṃ tadārammaṇabhāve’’ti yaṃ vattabbaṃ, taṃ cittuppādakaṇḍavaṇṇanāyaṃ vuttameva.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tā ubhopī</span>ti yā ‘‘kusalavipākāhetukasomanassasahagatā upekkhāsahagatā cā’’ti dve manoviññāṇadhātuyo vuttā, tā ubhopi somanassasahagatamanoviññāṇadhātuvasena vuttā. Kasmā? Dasannaṃ kāmāvacarabhavaṅgānaṃ attano tadārammaṇakāle santīraṇakāle ca voṭṭhabbanassa anantarapaccayabhāvato. Upekkhāsahagatā pana yathāvuttānaṃ dasannaṃ vipākānaṃ manoviññāṇadhātūnaṃ attano <a name="V0.0297"></a> tadārammaṇādikāle voṭṭhabbanakiriyassa santīraṇakāle manodhātukiriyassa bhavaṅgakāleti yojetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para423"></a><span class="paranum">423</span>. <span class="bld">Paṭivijjhitvā</span>ti jānitvā. <span class="bld">Daḷhaṃ na gahetabba</span>nti daḷhaggāhaṃ na gahetabbaṃ. <span class="bld">Balavato…pe… vipaccanato</span>ti etena balavatā dubbalatā ca appamāṇaṃ, katokāsatā pamāṇanti dasseti. Katokāsatā ca avasesapaccayasamavāye vipākābhimukhatāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Yaṃ kiñcī</span>ti ca balavaṃ dubbalaṃ vāti attho. <span class="bld">Vipākajanakampi kiñci kammaṃ upanissayapaccayo na hotīti sakkā vattuṃ</span>. Sati hi kammaupanissayapaccayānaṃ avinābhāve vipākattike upanissayapaccaye gahite kammapaccayo visuṃ na uddharitabbo siyā, vedanāttike ca upanissaye paccanīyato ṭhite kammapaccayena saddhiṃ aṭṭhāti na vattabbaṃ siyāti adhippāyo. Paccayadvayassa pana labbhamānatapparāya desanāya upanissaye gahitepi kammapaccayo uddharitabboyevāti sakkā vattuṃ. Labbhamānassa hi uddharaṇaṃ ñāyāgataṃ, tathā upanissaye paccanīyato ṭhitepi kammapaccayo vattabbova upanissayassa anekabhedattā, vipākaṃ janentaṃ kammaṃ vipākassa upanissayo na hotīti na vattabbamevāti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Parassa</span> <a name="M0.0297"></a> <span class="bld">pavattaṃ omāna</span>nti parasantāne attānaṃ uddissa pavattaṃ avamānaṃ. <span class="bld">Tesū</span>ti yo anena pubbe hato, tassa ñātimittesu. Mātughātanatthaṃ pavattitatāya purimacetanāya <span class="bld">mātughātakammena sadisatā,</span> yathā ca <span class="bld">āṇattiyaṃ pahārepi</span> eseva nayo. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘esa nayo dvīhi pakārehīti etthāpī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Vaṭṭanissito dānādivasena saddhaṃ uppādento rāgaṃ upanissāya dānādivasena saddhaṃ uppādeti nāma, na vivaṭṭanissito avisesena vuttattāti āha <span class="bld">‘‘iminā adhippāyena vadatī’’</span>ti. <span class="bld">Etesa</span>nti kāyikasukhadukkhānaṃ. <span class="bld">Ekatopī</span>ti idaṃ yadipi ekasmiṃ santāne sukhadukkhānaṃ ekasmiṃ khaṇe uppatti natthi, paccayasamāyogo pana tesaṃ ekajjhampi hotīti katvā vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para425"></a><span class="paranum">425</span>. <span class="bld">Purimavāresu viyā</span>ti paṭiccavārādīsu purimesu viya. <span class="bld">Imasmi</span>nti pañhāvāre. <span class="bld">Paccayena uppatti vuccatī</span>ti hetuādinā tena tena paccayena taṃtaṃpaccayuppannassa uppatti na vuccati<a name="V0.0298"></a>. <span class="bld">Tesaṃ tesaṃ dhammāna</span>nti hetuādīnaṃ tesaṃ tesaṃ paccayadhammānaṃ. <span class="bld">Taṃtaṃpaccayabhāvo</span>ti hetuādīnaṃ taṃtaṃpaccayabhāvo vuccati. Teneva purimesu chasu vāresu ‘‘kusalo dhammo uppajjatī’’tiādinā tattha tattha uppādaggahaṇaṃ kataṃ, idha pana ‘‘kusalassa dhammassa hetupaccayena paccayo’’tiādinā paccayabhāvo gahito. <span class="bld">Tenā</span>ti upatthambhakattena paccayabhāvena. <span class="bld">Idhā</span>ti pañhāvāre.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para427"></a><span class="paranum">427</span>. <span class="bld">Patiṭṭhābhūtassā</span>ti nissayabhūtassa. <span class="bld">Kammapaccayo</span>ti sahajātakammapaccayo. <span class="bld">Dukamūlakadukāvasānā</span>ti ‘‘kusalo ca abyākato ca dhammā kusalassa ca abyākatassa ca dhammassā’’ti evaṃ dukamūlakadukāvasānā katvā vuttapañhā. <span class="bld">Tatthā</span>ti paccayavāre. <span class="bld">Kusalo ca abyākato ca dhammā</span>ti kusalābyākatappabhedā paccayuppannā dhammā. <span class="bld">Yato tato vā</span>ti paccayadhammaniyamaṃ akatvā yato tato vā kusalābyākatavasena <span class="bld">ubhayapaccayato uppattimattameva tattha</span> paccayavāre <span class="bld">adhippetaṃ, ubhayassa</span> yathāvuttassa paccayuppannassa <span class="bld">ubhinnaṃ</span> yathāvuttānaṃyeva paccayadhammānaṃ <span class="bld">paccayabhāvo na adhippeto</span> uppādapadhānattā tassā desanāyāti adhippāyo. <span class="bld">Nissayādibhūtā</span>ti nissayaatthiavigatabhūtā paccayadhammā na labbhanti, tasmā kusalo ca…pe… na vuttanti yojanā.</p>
- <p class="centered">Pañhāvāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Pañhāvārassa ghaṭane anulomagaṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para439"></a><span class="paranum">439</span>. <span class="bld">Etthā</span>ti <a name="M0.0298"></a> abyākatamūlake. <span class="bld">Yadi eva</span>nti yadi kusalākusalamūlehi alabbhamānampi labbhati, evaṃ sante. <span class="bld">Gaṇanamattasāmaññato, na</span> paccayasāmaññatoti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para440"></a><span class="paranum">440</span>. <span class="bld">Nidassanavasena daṭṭhabbo</span> yebhuyyena indriyamaggapaccayānañca hetupaccayassa visabhāgattā. <span class="bld">Indriyamaggapaccayā ca visabhāgā</span>ti visesanena yo tattha sabhāgabhāvo, taṃ nivatteti. <span class="bld">Tathā bhāvābhāvato</span>ti tasmiṃ hetupaccayākāre sati bhāvato, hetudhammānaṃ hetupaccayabhāve <a name="V0.0299"></a> sati sahajātādipaccayabhāvatoti attho. <span class="bld">Adhipatipaccayādīna</span>nti adhipatindriyamaggapaccayānaṃ. <span class="bld">Visabhāgatā</span> hetupaccayassa. <span class="bld">Kusalādihetūna</span>nti kusalākusalakiriyābyākatahetūnaṃ. <span class="bld">Hetupaccayabhāve</span>ti hetupaccayatte hetubhāvena upakārakatte. <span class="bld">Vipākapaccayabhāvābhāvato</span>ti vipākapaccayabhāvassa abhāvato. Na hi vipākānaṃ vipākapaccayatā atthi. Vipākahetūnaṃ itarahetūhi hetupaccayatāya atthi sabhāgatāti āha <span class="bld">‘‘hetuvajjāna’’</span>nti. <span class="bld">Vipākānaṃ visabhāgatāya bhavitabbaṃ,</span> na hi vipākadhammadhammanevavipākanavipākadhammadhammānaṃ vipākehi sabhāgatā atthi rāsantarabhāvatoti adhippāyo. <span class="bld">Ubhayapaccayasahite</span>ti hetuvipākapaccayasahite. <span class="bld">Hetupaccayabhāve vipākamhī</span>ti hetupaccayabhāvena vattamāne vipākadhamme. <span class="bld">Vipākapaccayattābhāvābhāvato</span>ti vipākapaccayabhāvābhāvassa abhāvato. Na hi vipāko vipākassa vipākapaccayo na hoti, tasmā natthi hetuvipākapaccayānaṃ visabhāgatāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Idāni vuttamevatthaṃ udāharaṇena samatthento <span class="bld">‘‘yathā hī’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Hetusahajātapaccayasahite</span>ti hetupaccayasahajātapaccayasahite, ubhayapaccayayutteti attho. <span class="bld">Hetūna</span>nti idaṃ ‘‘sahajātapaccayattābhāvo’’ti imināpi sambandhitabbaṃ. Hetūnañhi hetupaccayasahite rāsimhi hetupaccayabhāvo viya sahajātapaccayabhāvopi atthīti. Tattha hetuvajjānaṃ sahajātadhammānaṃ hetudhammassa ca na sabhāgatā vuccati sahajātapaccayena sabhāgabhāvato. <span class="bld">Evamidhāpī</span>ti yathā hetusahajātapaccayesu vuttappakārena natthi visabhāgatā, evamidhāpi <a name="M0.0299"></a> hetuvipākapaccayesu natthi visabhāgatāti attho. <span class="bld">Esa nayo vippayuttapaccayepī</span>ti yvāyaṃ nayo hetusahajātapaccayesu visabhāgatābhāvo vutto, esa nayo hetusahite vippayuttapaccayepīti attho. Tatthāpi hi ‘‘hetuvippayuttapaccayasahite rāsimhī’’tiādi sakkā yojetunti. Paccuppanno eva paccayuppanno, paccayo pana atītopi anāgatopi kālavinimuttopi hotīti paccuppannakkhaṇe hetupaccayabhāve sahajātādipaccayabhāvaṃ sandhāya tathābhāvābhāvavasena sabhāgatāya vuccamānāya nānākkhaṇikānaṃ kusalādīnaṃ hetūnaṃ vipākānañca vasena visabhāgatā tasseva hetussa na vattabbāti imamatthaṃ dasseti <span class="bld">‘‘apicā’’</span>tiādinā.</p>
- <p class="bodytext">Aggahitavisesato sāmaññato viseso na suviññeyyo hotīti adhippāyenāha <span class="bld">‘‘kusalā vīmaṃsādhipatīti evaṃ vattabba’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para441-443"></a><span class="paranum">441-443</span>. <span class="bld">‘‘Itarāni</span> <a name="V0.0300"></a> <span class="bld">dve labhatī’’</span>ti evaṃ vattuṃ na sakkā, hetādhipatidukehi dassitāni yāni ‘‘kusalo dhammo kusalassa dhammassa, kusalo dhammo abyākatassa, kusalo dhammo kusalassa ca abyākatassa ca, abyākato dhammo abyākatassā’’ti cattāri vissajjanāni, tesu hetusahajātanissayaatthiavigataindriyamaggapaccayesu sampayuttapaccaye paviṭṭhe ‘‘kusalo dhammo kusalassa, abyākato dhammo abyākatassā’’ti imāni dve labhati. Yaṃ sandhāya aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘sace tehi saddhiṃ…pe… tāneva dve labhatī’’ti, tehi pana itarāni nāma ‘‘kusalo dhammo abyākatassa, kusalo dhammo kusalassa ca abyākatassa cā’’ti imāni dvepi siyuṃ. Na hi kusalo dhammo kusalassa vippayuttapaccayena paccayo hoti. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘itarāni dve labhatīti purimapāṭho’’</span>tiādi. <span class="bld">Itarāni dve</span>ti vā aññāni dve, yāni sampayuttapaccayavasena dve vissajjanāni, vippayuttapavese pana tato aññāni aññathābhūtāni dve vissajjanāni. Yāni sandhāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘kusalo abyākatassa, abyākato abyākatassāti dve labhatīti paṭhantī’’</span>ti. <span class="bld">Tesū</span>ti ūnataragaṇanāhetūsu vipākaaññamaññādīsu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anāmaṭṭhavipākānī</span>ti <a name="M0.0300"></a> aggahitavipākapaccayāni, ghaṭanaṃ apekkhitvā ayaṃ napuṃsakaniddeso. <span class="bld">Na vipākaheturahitāni</span> sādhāraṇavasena vuttattā. Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sāmaññato navannampi hetūnaṃ vasena vuttānī’’ti, ‘‘vipākahetupi labbhatī’’ti ca.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthā</span>ti pañcamaghaṭanato paṭṭhāya pañcasu ghaṭanesu. Tena vipākena saha, samaṃ vā uṭṭhānaṃ etassāti <span class="bld">samuṭṭhāna</span>nti ayampi attho sambhavatīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpampi taṃsamuṭṭhānaggahaṇeneva saṅgaṇhātī’’</span>ti. <span class="bld">Eseva nayo</span>ti iminā kaṭattārūpampi taṃsamuṭṭhānaggahaṇeneva saṅgaṇhātīti imamevatthaṃ atidisati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evampī</span>ti ‘‘etesu panā’’tiādinā saṅkhepato vuttappakārepīti attho. Tenāha <span class="bld">‘‘etesu pana…pe… vuttanayenapī’’</span>ti. <span class="bld">Yo yo paccayo</span>ti yo yo hetuādipaccayo <span class="bld">mūlabhāvena ṭhito</span> paresaṃ paccayānaṃ. <span class="bld">Tappaccayadhammāna</span>nti tehi hetuādipaccayehi paccayabhūtānaṃ hetuādidhammānaṃ. <span class="bld">Niravasesaūnaūnataraūnatamalābhakkamenā</span>ti te dhammā yesu vissajjanesu yathārahaṃ niravasesā labbhanti<a name="V0.0301"></a>, yesu ūnā ūnatarā ūnatamā ca labbhanti, tena kamena ghaṭanāvacanato paccayuppannāpi yathākkamaṃ niravasesādikkameneva labbhanti. Tenāha <span class="bld">‘‘niravasesalābhe ca…pe… veditabbo’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Hetumūlakaṃ niṭṭhitaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para445"></a><span class="paranum">445</span>. <span class="bld">Pañcame ekanti sanissayato abyākatamūlaṃ akusala</span>nti idaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘vatthuvasena sanissayaṃ vakkhatī’’</span>ti. <span class="bld">Na ida</span>nti idaṃ catutthaṃ ghaṭanaṃ labbhamānassapi vatthussa vasena ghaṭanaṃ na hoti tassa vakkhamānattā, tasmā ‘‘ārammaṇavasenevā’’ti ekaṃso gahitoti atthayojanā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para446"></a><span class="paranum">446</span>. <span class="bld">Sahajātapurejātā eko nissayapaccayo</span>ti iminā satipi paccayadhammabhede paccayabhāvabhedo natthīti dasseti, tathā <span class="bld">‘‘atthipaccayo’’</span>ti imināpi. Avigatapaccayopettha atthipaccayeneva saṅgahitoti daṭṭhabbo. ‘‘Atthiavigatapaccayo’’ti pāṭho. Sahajātārammaṇādhipati pana na kevalaṃ paccayadhammappabhedova, atha kho paccayabhāvabhedopi atthevāti āha <span class="bld">‘‘evaṃ…pe… abhāvato’’</span>ti. Vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ <a name="M0.0301"></a> kātuṃ <span class="bld">‘‘nissayabhāvo hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">sahajātapurejātanissayādīna</span>nti sahajātanissayapurejātanissayādīnaṃ. <span class="bld">Ādi</span>-saddena sahajātapurejātaatthiavigatabhāve saṅgaṇhāti. <span class="bld">Na paneva</span>ntiādinā vuttamevatthaṃ vivaranto <span class="bld">‘‘sahajāto hī’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Bhinnasabhāvā</span>ti samānepi adhipatisaddavacanīyabhāve paccayabhāvavisiṭṭhena sabhāvena bhinnasabhāvā, na hetupaccayādayo viya sabhāvamattena. <span class="bld">Tenevā</span>ti bhinnasabhāvattā eva. Aññathā ‘‘kusalo kusalassa sahajātavasena, abyākato ārammaṇavasena adhipatipaccayena paccayo hotī’’ti tadubhayaṃ ekajjhaṃ katvā vattabbaṃ siyā, na ca vuttanti dassento āha <span class="bld">‘‘pañhāvāravibhaṅge…pe… na vutta’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para447-452"></a><span class="paranum">447-452</span>. <span class="bld">Sādhāraṇavasenā</span>ti adhipatindriyabhāvasāmaññena. Tathā ceva cha ghaṭanāni yojetvā dasseti <span class="bld">‘‘adhipatī’’</span>tiādinā. <span class="bld">Dve paccayadhammā</span>ti vīriyavīmaṃsānaṃ vasena dve paccayadhammā, <span class="bld">ekoyeva</span> cittādhipativasena. <span class="bld">Samaggakāni pubbe vattabbāni siyuṃ</span> adhipatipaṭipāṭiyāti adhippāyo. Paṭhamañhi vīriyādhipati pacchā cittādhipatīti. <span class="bld">Tesaṃ</span> āhāramaggapaccayānaṃ <a name="V0.0302"></a> <span class="bld">pacchā vuttāni</span> samaggakāni. <span class="bld">Sadisattā</span>ti idaṃ parato ‘‘hetuvasena vuttaghaṭanehi sadisattā’’tiādivacanaṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para457-460"></a><span class="paranum">457-460</span>. <span class="bld">Dumūlaka</span>nti kusalābyākatamūlakaṃ. Taṃ kusalamūlakesu kasmā vuttanti codanāyaṃ āha <span class="bld">‘‘abyākatasahitassa kusalassa paccayabhāvadassanavasenā’’</span>ti. <span class="bld">Etthā</span>ti anulomagaṇane. <span class="bld">Yathāvuttesū</span>ti ‘‘sahajātaaññamaññanissayavipākasampayuttavippayuttaatthiavigatamūlakesū’’ti evaṃ vuttesu sahajātādimūlakesu. <span class="bld">Atthiavigatamūlakavajjesū</span>ti atthiavigatamūlakāni ṭhapetvā avasesesu <span class="bld">āhārena</span> āhārapaccayena ghaṭanāni na yojitānīti sambandho. Adhipatindriyehi ca nissayādivajjesu sahajātādīsu ghaṭanāni na yojitānīti yojanā. <span class="bld">Tesū</span>ti hetukammajhānamaggesu āhāre adhipatindriyesu ca taṃtaṃghaṭanavasena yathāvuttesu yojiyamānesu. <span class="bld">Tenā</span>ti hetuādiarūpadhammānaṃyeva labbhanato. <span class="bld">Tehi ghaṭanānī</span>ti hetuādīhi yojiyamānāni ghaṭanāni. <span class="bld">Rūpamissakattābhāvenā</span>ti idaṃ vuttasadisatāya kāraṇavacanaṃ. Kasmā panettha atthiavigatamūlakāni nissayavippayuttaatthiavigatāni <a name="M0.0302"></a> tehi vajjitānīti āha <span class="bld">‘‘atthiavigatehi panā’’</span>tiādi. Nissayādīhi yojiyamānāni adhipatindriyāni rūpamissakāni hontīti na vuttānīti sambandho. Yadi evaṃ kasmā atthiavigatamūlakesu āhārena, nissayādimūlakesu ca adhipatindriyehi yojanā katāti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘adhipatāhārindriyamūlakesū’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para473-477"></a><span class="paranum">473-477</span>. Edisesu ṭhānesu khandha-saddo arūpesveva niruḷhoti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘na pavatte viya khandhāyeva paccayuppannabhāvena gahetabbā’’</span>ti. <span class="bld">Kaṭattārūpampi pana labbhatī</span>ti iminā ‘‘ekakkhaṇikakammavasena vuttānī’’ti vacanaṃ paṭikkhipati. Yamatthaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘kasmā na vutta’’</span>nti vuttaṃ, taṃ pākaṭataraṃ karonto <span class="bld">‘‘nanū’’</span>tiādiṃ vatvā puna taṃ udāharaṇena vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘yathācā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Ārammaṇanissayapaccayabhāvenā</span>ti ārammaṇapaccayabhāvena nissayapaccayabhāvena ca. Kammassa ca paccayabhāvo pākaṭoyevāti āha <span class="bld">‘‘kammampi ārammaṇapaccayabhāvena vattabba’’</span>nti. <span class="bld">Dvinnaṃ paccayabhāvāna</span>nti kammārammaṇapaccayabhāvānaṃ. <span class="bld">Aññamaññapaṭikkhepato</span>ti iminā dvinnaṃ paccayabhāvānaṃ bhinnattā pavattiākārassa ekakkhaṇe ekasmiṃ paccayadhamme ayujjamānataṃ dasseti. Yathādassitassa nidassitabbena asamānataṃ dassento <span class="bld">‘‘paccuppannañhi…pe… yuttaṃ vattu’’</span>nti āha. <span class="bld">Kammaṃ panā</span>tiādinā kammārammaṇapaccayānaṃ <a name="V0.0303"></a> pavattiākārassa bhinnattā ekajjhaṃ hutvā appavattimeva vibhāveti. Yato te aññamaññaṃ paṭikkhepakā vuttā, kasmā pana taṃyeva vatthu ārammaṇapaccayo hoti nissayapaccayo ca, na taṃyeva kammaṃ ārammaṇapaccayo ca kammapaccayo cāti? Na codetabbametaṃ, dhammasabhāvo esoti dassento <span class="bld">‘‘esa ca sabhāvo’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">vattamānāna</span>nti paccuppannānaṃ. <span class="bld">Ya</span>nti idaṃ ‘‘vattabbatā’’ti iminā sambandhiyamānaṃ <span class="bld">‘‘yā’’</span>ti itthiliṅgavasena vipariṇāmetabbaṃ. <span class="bld">Yathā</span>tiādinā tamevatthaṃ udāharaṇadassanena vibhāveti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para478-483"></a><span class="paranum">478-483</span>. Yaṃ viññāṇaṃ adhipatipaccayo na hoti, taṃ <span class="bld">anāmaṭṭhādhipatibhāvaṃ</span> daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Vatthussa vasenā</span>ti hāpetabbassa vatthussa vasena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para484-495"></a><span class="paranum">484-495</span>. Arūpindriyāni <a name="M0.0303"></a> rūpānaṃ paccayattena labbhantīti yojanā. Yadipi evaṃ vuttaṃ rūpindriyānaṃ arūpānaṃ paccayattañca labbhatīti āha <span class="bld">‘‘cakkhādīni ca pana cakkhuviññāṇādīnaṃ labbhantī’’</span>ti. <span class="bld">Taṃsamānagatikā</span>ti vīriyena samānagatikā maggapaccayatāya.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para511-514"></a><span class="paranum">511-514</span>. Vippayuttamūlake ‘‘dasame kusalādayo cittasamuṭṭhānāna’’nti idaṃ pavattivasena aṭṭhakathāyaṃ vuttanti āha <span class="bld">‘‘paṭisandhiyaṃ pana ‘khandhā kaṭattārūpānaṃ vatthu ca khandhāna’nti idampi labbhatī’’</span>ti. <span class="bld">Tassa dassanavasenā</span>ti tassa vatthussa dassanavasena, na anavasesato paccayadhammassa dassanavasena. Tenāha <span class="bld">‘‘khandhā ca vatthussāti idampi pana labbhatevā’’</span>ti. <span class="bld">Na vajjetabbānī</span>ti tesampi paccayuppannabhāvena yojetabbattā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para515-518"></a><span class="paranum">515-518</span>. <span class="bld">Arūpavatthārammaṇamahābhūtaindriyāhārānaṃ</span> paccayadhammānanti attho. <span class="bld">‘‘Āhārindriyapaccayā cā’’tipi pana vattabbaṃ</span>. Kasmā? <span class="bld">Na hi indriyāhārānaṃ vasena sahajātādayo labbhanti,</span> indriyāhārānaṃ pana vasena indriyāhārapaccayāva labbhanti. ‘‘Sahajātaṃ purejātaṃ pacchājātaṃ āhāraṃ indriya’’nti hi uddisitvā atthipaccayo vibhattoti. Keci panettha ‘‘āhāraggahaṇena kabaḷīkāro āhārova gahito, indriyaggahaṇena ca rūpajīvitindriyameva, sesāhārindriyāni sahajātādīsveva antogadhāni katāni. Yāni tadantogadhāni, te sandhāya aṭṭhakathāyaṃ ‘arūpavatthārammaṇamahābhūtaindriyāhārānaṃ vasenā’ti ettha indriyāhāraggahaṇaṃ katanti ‘sahajātapurejātapacchājātapaccayā labbhantī’ti vutta’’nti vadanti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="V0.0304"></a> arūpānaṃ sahajātapacchājātāhārindriyapaccayabhāvo yathārahaṃ veditabbo. Vatthu sahajātaṃ purejātañca, ārammaṇaṃ purejātameva, abhiññāñāṇassa pana kadāci sahajātampi ārammaṇapaccayo hotiyeva. Sahajātaggahaṇena panettha sahajātapaccayabhūtova gayhati, so ca ekuppādādilakkhaṇayuttovāti yo dhammo sahajāto hutvā ārammaṇaṃ hoti, na so idha adhippeto. Yadi sahajātopi ārammaṇaṃ hoti, kasmā pāḷiyaṃ tathā na vibhattanti? Ekakalāpapariyāpannassa ekuppādādilakkhaṇayuttassa bhinnakalāpapariyāpannato saṅkaramocanatthaṃ. Apica appacurabhāvato apākaṭabhāvato ca taṃ na gahitaṃ<a name="M0.0304"></a>. <span class="bld">Tato</span>ti navamatoti attho, na dasamatoti adhippāyo. Na hi ekādasame adhipati atthīti. <span class="bld">Tathā cuddasame</span>ti ettha <span class="bld">tathā</span>-saddena vatthuggahaṇena cakkhādivatthūnipi gahitānīti imamatthaṃ upasaṃharati. <span class="bld">Tadevā</span>ti ārammaṇameva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para519"></a><span class="paranum">519</span>. <span class="bld">Sahajātāni viyā</span>ti sahajātapaccayasahitāni viya ghaṭanāni. <span class="bld">Sahajātenā</span>ti sahajātapaccayena. <span class="bld">Tānī</span>ti ‘‘pakiṇṇakaghaṭanānī’’ti vuttaghaṭanāni. Yāni hi sahajātapaccayena na yojitāni, tānettha pakiṇṇakaghaṭanānīti vuttāni. <span class="bld">Purejāta…pe… vasenā</span>ti ettha ayaṃ yojanā – purejātassa pacchājātassa āhārassa indriyassa ca sahajātena aññamaññañca sāmaññavasena, tesaṃyeva sahajātena aññamaññañca asāmaññavasena cāti vuttaṃ hoti. Yathā purejātassa pacchājātassa ca sahajātena asāmaññaṃ bhinnasabhāvattā, tato eva āhārindriyānampi tena asāmaññaṃ, evaṃ purejātādīnaṃ catunnampi aññamaññaṃ asāmaññaṃ bhinnasabhāvattā. Evaṃ asāmaññavasena asamānatāvasena yathāvuttāni ghaṭanāni vippakiṇṇāni. Yathā pana sahajātapaccayadhammā arūpakkhandhādayo teneva sahajātapaccayatāsaṅkhātena mithūnaṃ samānabhāvena aññehi asaṃkiṇṇā attano paccayuppannānaṃ paccayo hontīti asāmaññavasena tesaṃ pavatti, evaṃ purejātādipaccayadhammāpīti tesaṃ sahajātena aññamaññañca yathāvuttassa sāmaññassa asāmaññassa ca vasena tāni ghaṭanāni vippakiṇṇānīti pakiṇṇakāni vuttāni. Evaṃ sante sahajātānampi ghaṭanānaṃ pakiṇṇakabhāvo āpajjatīti? Nāpajjati, tesaṃ sahajātatāya eva avippakiṇṇabhāvasiddhito. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘sahajātaṃ aggahetvā vuttāni pakiṇṇakāni nāmā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tānī</span>ti pakiṇṇakaghaṭanāni. <span class="bld">Kusalavipākā</span>ti kusalā ca vipākā ca, ye abhinnalakkhaṇā hutvā kusalasabhāvā vipākasabhāvā cāti attho. Evaṃsabhāvañca ekaṃ aññindriyamevāti <a name="V0.0305"></a> āha <span class="bld">‘‘idaṃ…pe… labbhatī’’</span>ti. Nanu ca saddhindriyādivasenapi ayamattho labbhatīti? Tesaṃ kiriyasabhāvatāpi atthevāti. <span class="bld">Dukkha</span>nti cetasikadukkhaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘akusalamevā’’</span>ti. Vipākassa dukkhassāti yojanā. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘ajhānaṅgattā’’</span>ti. <span class="bld">Akusalavipākakiriyā</span>ti vicikicchācittapañcaviññāṇakiriyāmanodhātūsu pavattanato akusalavipākakiriyāva hoti cittaṭṭhitīti <a name="M0.0305"></a> attho. Yasmā akusalavipākāti evamatthe gayhamāne dukkhassa cittaṭṭhitiyā ca vasena yathā jhānesu, evaṃ aññesaṃ vasena aññesu ca na labbhati, tasmā akusalassa vipākāti evamatthe gayhamāne dukkhindriyassa vasena indriyesu labbhatīti dassento āha <span class="bld">‘‘akusalassa…pe… labbheyyā’’</span>ti. Imasmiṃ kusalattike vipāko vipākābyākatamicceva gayhati, na akusalādipadehi visesetvāti imamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘kusalavipākā…pe… natthī’’</span>ti āha.</p>
- <p class="centered">Pañhāvārassa ghaṭane anulomagaṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Paccanīyuddhāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para527"></a><span class="paranum">527</span>. <span class="bld">Nahetupaccayenā</span>ti ettha na-kāro aññatthoti dassento <span class="bld">‘‘hetupaccayato aññena paccayenā’’</span>ti āha. <span class="bld">Aggahitaggahaṇenā</span>hi sahajātādisaṅgahavasena aggahitānaṃ gahaṇena. <span class="bld">Aṭṭha hontī</span>ti imissā pāḷiyā āgatā ārammaṇādayo aṭṭha paccayā honti. <span class="bld">Tesū</span>ti aṭṭhasu paccayesu. <span class="bld">Tīhī</span>ti ārammaṇasahajātaupanissayapaccayehi. <span class="bld">Dvīhī</span>ti ārammaṇapaccayaupanissayapaccayehi. <span class="bld">Tasmiṃ tasmiṃ paccaye</span>ti tasmiṃ tasmiṃ hetuādike paccaye. <span class="bld">Tato</span> hetuādipaccayato. <span class="bld">Yathāyogaṃ yojetabbā</span>ti yasmiṃ paccaye paccanīyato ṭhite ye paccayā anulomato yojanaṃ labhanti, te yojetabbāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dvinna</span>nti anantarūpanissayassa pakatūpanissayassāti imesaṃ dvinnaṃ. <span class="bld">Vatthupurejātassa vasena purejātaṃ</span> ārammaṇapurejātassa ārammaṇena saṅgahitattā. <span class="bld">Aññissā cetanāyā</span>ti nānākkhaṇikakammapaccayabhāveneva pavattāya cetanāya. Arūpāhārā apariccattasahajātabhāvā eva <a name="V0.0306"></a> āhārapaccayo honti, rūpāhāro ṭhitippattoyevāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘sahajātato aññassa kabaḷīkārāhārassa vasena āhāro’’</span>ti. <span class="bld">Sahajātato aññassā</span>ti ca idaṃ arūpāhāranivattanatthaṃ vuttaṃ, na kabaḷīkārāhāravisesanivattanatthaṃ tādisasseva tassa abhāvato. Na hi rūpāhāro sahajātapaccayo hoti, nāpi purejātapaccayo hoti<a name="M0.0306"></a>. Yathā sahajātānaṃ sahajātapaccayo na hoti, evaṃ purejātānaṃ pacchājātapaccayo na hoti, pacchājātānañca purejātapaccayo na hoti. Kasmā? Tādisassa paccayalakkhaṇassa abhāvato. Yesañhi yo janako, na tehi tassa sahajātatā atthi, nāpi purejātatā purejātapaccayalakkhaṇayuttā, pacchājātapaccayatāya pana vattabbameva natthi rūpadhammattā. Upatthambhakattepi eseva nayo, tasmā sahajātādividhuro eva tassa paccayabhāvo veditabbo. Teneva hi ‘‘sahajātaṃ purejātaṃ pacchājātaṃ āhāraṃ indriya’’nti ettha rūpajīvitindriyaṃ viya rūpāhāro visuṃ gahito. Tathā cāha <span class="bld">‘‘rūpāhāro…pe… āhārapaccayova hotī’’</span>ti. <span class="bld">Sahajātato purejātato ca aññassa rūpajīvitindriyassā</span>ti ettha rūpāhāre vuttanayeneva attho veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evañca katvā</span>ti purimapurimehi asaṅgahitasaṅgaṇhanavasena pacchimapacchimānaṃ gahitattā tathā rūpāhārassa jīvitindriyassa ca vasena idha āhārindriyapaccayānaṃ gahitattāti attho, aññathā ‘‘āhārapaccayena paccayo, indriyapaccayena paccayo’’ti vattabbaṃ siyāti adhippāyo. Tenevāha <span class="bld">‘‘ārammaṇa…pe… icceva vutta’’</span>nti. <span class="bld">Tadaññābhāvā</span>ti tato ārammaṇādipaccayato aññassa idhādhippetakammādipaccayassa kusale abhāvā. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā ārammaṇato aññesaṃ dvinnaṃ vasena upanissayo vutto, tasmā ‘‘ārammaṇādhipati ārammaṇapaccaye saṅgahaṃ gacchatī’’ti vattabbaṃ, na ārammaṇūpanissayeti adhippāyo. Yadi evaṃ kasmā parittattikapañhāvārapaccanīye ārammaṇaṃ na vuttaṃ. Upanissayena hi asaṅgahitatte taṃ vattabbameva siyāti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘yaṃ panā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">purimehi asaṅgahitavasena vuttāna</span>nti purimehi paccayehi asaṅgahitavasena vuttānaṃ pacchimānaṃ paccayānaṃ. <span class="bld">Saṅgahitavivajjanābhāvato</span>ti attanā samānalakkhaṇatāya saṅgahitassa paccayassa vivajjanābhāvato, vivajjane kāraṇaṃ natthīti attho. <span class="bld">Upanissayato aññārammaṇābhāvato</span>ti appamāṇo dhammo appamāṇassa dhammassa ārammaṇaṃ honto ārammaṇūpanissayova hoti ārammaṇādhipatibhāvatoti attho. Yathā ārammaṇe gahite ārammaṇūpanissayo gahitova hoti balavārammaṇabhāvato<a name="M0.0307"></a>, evaṃ ārammaṇūpanissaye gahite ārammaṇaṃ <a name="V0.0307"></a> gahitameva hoti taṃsabhāvattāti tattha taṃ visuṃ na uddhaṭanti daṭṭhabbaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘na pana ārammaṇūpanissayassa ārammaṇe asaṅgahitattā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pacchājātaāhārāna</span>nti attano paccayuppannato purejātakāyato pacchājātānaṃ arūpāhārānaṃ. Te hi attanā sahajātaarūpadhammānaṃ taṃsamuṭṭhānarūpadhammānampi sahajātaatthipaccayā honti, purejātānaṃ pana vatthūnaṃ pacchājātaatthipaccayo. <span class="bld">Pacchājātindriyāna</span>nti pacchājātānaṃ arūpindriyānaṃ. Sesaṃ āhāre vuttanayena yojetabbaṃ. Yasmā ete āhārindriyā yasmiṃ khaṇe purejātaatthipaccayaṃ labhanti, tasmiṃyeva khaṇe taṃtaṃpaccayuppannānaṃ sahajātaatthipaccayo pacchājātaatthipaccayo ca honti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘sahāpi atthiavigatapaccayabhāvo hotī’’</span>ti. <span class="bld">Tiṇṇa</span>nti sahajātādīnaṃ tiṇṇaṃ. <span class="bld">Chahi bhedehī</span>ti visuṃ gahitehi sahajātādīhi pañcahi yathārahaṃ ekajjhaṃ gahitabhedena cāti chahi atthipaccayabhedehi. <span class="bld">Ekekaṃ saṅgahetvā</span>ti atthipaccayalakkhaṇaṃ avigatapaccayalakkhaṇañca visuṃ visuṃ chahi bhedehi saṅgahetvā vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ajjhattikabāhirabhedatoti vattabbaṃ</span> cakkhādīnaṃ jīvitindriyassa ca adhippetattā, saparasantānikānañca indriyānaṃ anadhippetattā. <span class="bld">Nissayapurejātavippayuttaatthiavigatānaṃ</span> purejātabhūtānanti adhippāyo. Tesañhi purejāte saṅgaho. <span class="bld">Tadekadesassā</span>ti ārammaṇekadesassa, ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayānanti attho. <span class="bld">Tesa</span>nti nissayādīnaṃ. <span class="bld">Upanissayādīsū</span>ti upanissayapurejātapaccayādīsu. <span class="bld">Taṃ pana</span> purejātabhūtaṃ ārammaṇaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti upanissayapaccayasaṅgahe. Yathāvuttanayo cettha ekantena gahetabboti dassetuṃ <span class="bld">‘‘atha panā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Eva-saddo ānetvā yojetabbo,</span> aññathā tesu pañhesu ekasabhāvatova paccayassa āgamanaṃ vuttaṃ siyā. <span class="bld">Tenā</span>ti ‘‘ekovā’’ti avadhāraṇena aggahitena. <span class="bld">Tesū</span>ti sahajātapurejātapaccayesu. <span class="bld">Ukkaṭṭhavasenā</span>ti ‘‘eko dve’’tiādinā vuttaukkaṃsavasena. <span class="bld">Te te paccaye saṅgahetvā</span>ti te hetuādipaccaye sahajātādipaccayehi saṅgahetvā. <span class="bld">Dassitapaccayaparicchedo</span>ti soḷasādibhedena saṅgahetvā dassitapaccayaparicchedo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pabhedaparihānīsū</span>ti <a name="M0.0308"></a> sahajātapaccayādīhi saṅgahitapaccayappabhede taṃtaṃpaccayapaṭikkhepe pañhāparihāniyañcāti <a name="V0.0308"></a> attho. <span class="bld">Nahetupaccayā</span>ti iminā hetupaccayato aññe paccayā gahitāti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘nahetupaccayāti ettha labbhamānapaccaye sandhāya vutta’’</span>nti. <span class="bld">Evañca katvā</span>ti sabbapaccanīyasādhāraṇalakkhaṇavasena vuttattā eva <span class="bld">na vattabbaṃ siyā,</span> na hi hetupaccaye paccanīyato ṭhite hetudhammo hetussa dhammassa sahajātapaccayena paccayoti sakkā vattuṃ. <span class="bld">Vīsati paccayā</span>ti hetupaccayena saddhiṃ vīsati paccayā. Parihānīyaṃ vitthārakathaṃ dassentoti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para528"></a><span class="paranum">528</span>. <span class="bld">Tehi tehi paccayehī</span>ti sahajātapaccayādīhi tehi tehi saṅgāhakabhūtehi paccayehi. <span class="bld">Te te paccayā</span>ti saṅgahetabbā aññamaññapaccayādayo hetupaccayādayo vā te te paccayā. <span class="bld">Aññesaṃ abhāvaṃ sandhāya vuttaṃ,</span> na tesaṃ sabbesaṃ sambhavanti adhippāyo. Tenāha <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">dveyevā</span>ti ārammaṇādhipatiṃ apanetvā āha. <span class="bld">Abyākatassapī</span>ti pi-saddena na kevalaṃ kusalasseva, atha kho abyākatassapīti kusalaṃ sampiṇḍeti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para530"></a><span class="paranum">530</span>. <span class="bld">Tena saddhi</span>nti vatthunā saddhiṃ. <span class="bld">Suddhāna</span>nti kevalānaṃ vatthunā vinā ca gahitānaṃ kusalakkhandhānaṃ. Yadipi vatthunā saddhiṃ sahajātaṭṭho natthi, nissayādibhāvo pana atthevāti dassento <span class="bld">‘‘vatthunā panā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext">Sahajātapurejātapacchājātaāhārindriyānaṃ atthipaccayena saṅgahetabbattā sahajātādīhi saṅgahetabbānaṃ taṃsaṅgaho sukaroti dassetuṃ upanissayena saṅgahetabbānaṃ saṅgaho vuttanayo evāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘catūsu sabbapaccaye saṅgaṇhitvā’’</span>ti. Kammaṃ pana sahajātūpanissayehi asaṅgahetabbatāpi atthīti sarūpato gahitaṃ, aññathā ‘‘tīsu paccayesū’’ti vattabbaṃ siyā. <span class="bld">Missakāmissakassā</span>ti sahajātapurejātādibhāvehi missakassa tathā amissakassa ca. Vuttamevatthaṃ vitthārato dassetuṃ <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tenā</span>ti atthipaccayavibhāgasaṅgāhakānaṃ sahajātādīnaṃ gahaṇena. <span class="bld">Sabbapaccayānaṃ…pe… hotī</span>ti iminā ‘‘imasmiṃ pana paccayuddhāre’’tiādinā vuttopi paccayasaṅgaho idha atthato dassitoyevāti imamatthaṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nissayo</span> <a name="M0.0309"></a> <span class="bld">kasmā na vutto</span>? Sahajātanissayo purejātanissayoti hi sakkā vibhajitunti adhippāyo. <span class="bld">Vippayutto vā kasmā na vutto</span>? Purejātavippayutto pacchājātavippayuttoti vibhajituṃ sakkāti attho. Yaṃ missakāmissakabhāvaṃ manasi katvā ‘‘avattabbattā’’ti <a name="V0.0309"></a> vuttaṃ, taṃ dassento <span class="bld">‘‘nissayo tāvā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Visesitabbo</span> ‘‘vippayuttapaccayena paccayo’’ti avisesena pāḷiyaṃ vuttattā. <span class="bld">So viyā</span>ti atthipaccayo viya, nissayapaccayo viya vā atthipaccayavisesābhāvena vippayuttapaccayo na vattabbova. Dvinnaṃ paccayānaṃ viya pabhedasabbhāvatoti dassento <span class="bld">‘‘sahajātapurejātānañcā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Tathā</span>tiādinā vuttamatthaṃ pāḷiyā samatthetuṃ <span class="bld">‘‘vakkhatī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha maggaphaladhammānaṃ maggaphalataṃsamuṭṭhānarūpavasena sahajātaatthipaccayo tesaṃyeva purejātacatusantatirūpavasena pacchājātaatthipaccayo vutto, na pana vippayuttapaccayabhāvo vakkhatīti yojanā. <span class="bld">So</span>ti vippayuttapaccayo.</p>
- <p class="bodytext">Hetuādīnaṃ sahajātantogadhattā hetuādayo tabbisesā hontīti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘sahajātapaccayo ca hetuādīhi visesetabbo’’</span>ti. <span class="bld">So</span>ti sahajātapaccayo. <span class="bld">Viruddhapaccayehī</span>ti sahajātapurejātassa sahajātādibhāvena viruddhehi paccayehi. Tenāha <span class="bld">‘‘uppattikālaviruddhehi paccayehī’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Paccanīyuddhāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Paccanīyagaṇanavaṇṇanā</p>
- <p class="subhead">Nahetumūlakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para532"></a><span class="paranum">532</span>. <span class="bld">Adhipatipaccayādibhūto ārammaṇapaccayo</span>ti ārammaṇaārammaṇādhipatiārammaṇūpanissaye vadati. Te ca yasmā ārammaṇasabhāvā eva, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘parihāyatiyevā’’</span>ti. <span class="bld">Pannarasasū</span>ti dutiye sahajātapaccaye ‘‘hetupaccayo’’tiādinā vuttesu pannarasasu. <span class="bld">Ekādasannaṃ vasenā</span>ti sahajātapaccayo, sahajātatāvisiṭṭhā adhipatinissayakammāhārindriyatthiavigatahetujhānamaggā cāti imesaṃ ekādasannaṃ <a name="M0.0310"></a> vasena. <span class="bld">Sahajāte antogadhā</span> hetuādayo. <span class="bld">Tasmiṃ paṭikkhitte</span>ti tasmiṃ sahajāte paṭikkhitte paccanīyato ṭhite. <span class="bld">Anantogadhā</span> sahajāte<a name="V0.0310"></a>, ke pana teti āha <span class="bld">‘‘ārammaṇādhipatipurejātanissayādayo’’</span>ti. <span class="bld">Ārammaṇādiākārenā</span>ti ārammaṇapurejātanissayanānākkhaṇikakammādiākārena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmiṃ paṭikkhitte</span>ti tasmiṃ sahajātapaccaye paṭikkhitte. <span class="bld">Ime vārā</span>ti sahajātaṃ purejātanti vissajjitavārā. <span class="bld">Ete nissayādayo</span>ti sahajātatāvisiṭṭhe nissayādike vadati, na itare. Tenāha <span class="bld">‘‘yasmā ca…pe… paṭikkhepena paṭikkhittā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nissayādibhūtañca sahajātapaccayaṃ ṭhapetvā</span>ti etena ‘‘ṭhapetvā sahajātapaccaya’’nti ettha antogadhanissayādibhāvoyeva sahajātapaccayo gahitoti dasseti. <span class="bld">Nissayādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena hetuādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Aññamaññapaccayadhammavasena pavattisabbhāvato</span>ti aññamaññapaccayadhammavasena sahajātādīhi pavattisabbhāvato aññamaññe paṭikkhitte ‘‘kusalo kusalābyākatassā’’ti vāro parihāyati. <span class="bld">Tesaṃ tesaṃ paccayuppannāna</span>nti idaṃ sāmaññavacanampi ‘‘aññamaññapaccayasaṅgahaṃ gatā’’ti vacanato aññamaññapaccayalābhīnaṃyeva gahaṇaṃ siyāti āsaṅkaṃ nivattetuṃ <span class="bld">‘‘kusalo ca kusalassā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Samudāyabhūto</span>ti catukkhandhasamudāyabhūto. <span class="bld">Ekadesabhūtehī</span>ti tasseva ekadesabhūtehi. <span class="bld">‘‘Kusalo panā’’</span>tiādi ‘‘naaññamaññapaccayena…pe… parihāyatī’’ti imassa aṭṭhakathāvacanassa samādhānavacanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpakkhandhekadesova honti</span> rūpāhārarūpindriyavasena, ‘‘ekantena vippayuttapaccayadhammehī’’ti vuttadhammā ‘‘te’’ti paccāmaṭṭhāti āha <span class="bld">‘‘teti te vippayuttapaccayadhammā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para533"></a><span class="paranum">533</span>. <span class="bld">Paccanīyagaṇanaṃ dassetu</span>nti vuttepi nanu paccayagaṇanameva dassitaṃ hotīti kassaci āsaṅkā siyāti taṃ nivattento āha <span class="bld">‘‘paccanīyavāragaṇanā hi dassitā’’</span>ti. Balavakammaṃ vipākassa upanissayo hoti, itaraṃ kammapaccayo evāti āha <span class="bld">‘‘vipākassapi pana…pe… kammapaccayo hotī’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Nahetumūlakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para534"></a><span class="paranum">534</span>. <span class="bld">Paricchinnagaṇanānī</span>ti <a name="M0.0311"></a> idaṃ na gaṇanāpekkhaṃ, atha kho vissajjanāpekkhanti āha <a name="V0.0311"></a> <span class="bld">‘‘paricchinnagaṇanāni vissajjanānī’’</span>ti. Paccanīyato ṭhitopi hetu nayānaṃ mūlabhāveneva ṭhitoti āha <span class="bld">‘‘hetumūlake’’</span>ti, aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘nahetumūlaka’’micceva vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para538"></a><span class="paranum">538</span>. <span class="bld">Mūlaṃ saṅkhipitvā</span>ti sattamūlakaṃ aṭṭhamūlakaṃ navamūlakañca saṅkhipitvā. <span class="bld">Dvīsū</span>ti ‘‘tīṇī’’ti vuttesu tīsu vissajjanesu purimesu dvīsu ‘‘kusalo dhammo abyākatassa, akusalo dhammo abyākatassā’’ti imesu. Tenāha <span class="bld">‘‘vipāko paccayuppanno hotī’’</span>ti. <span class="bld">Tatiye</span>ti ‘‘abyākato dhammo abyākatassā’’ti imasmiṃ. <span class="bld">Tesamuṭṭhānikakāyo</span>ti utucittāhārānaṃ vasena tesamuṭṭhānikakāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para545"></a><span class="paranum">545</span>. <span class="bld">Etaṃ dvayaṃ sandhāya vuttaṃ,</span> yathā arūpaṃ arūpassa, evaṃ rūpampi rūpassa vippayuttapaccayo na hotīti. <span class="bld">Rūpābyākato arūpābyākatassā</span>ti idaṃ vatthukhandhe sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Arūpābyākato rūpābyākatassā</span>ti idaṃ pana cittasamuṭṭhānarūpañcāti tesaṃ ekantiko vippayuttapaccayabhāvoti āha <span class="bld">‘‘sahajāta…pe… hotiyevā’’</span>ti. <span class="bld">Sahajātāhārindriyavasenā</span>ti sahajātaarūpāhārindriyavasena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para546"></a><span class="paranum">546</span>. <span class="bld">Ekamūlakekāvasānā anantarapakatūpanissayavasena labbhantī</span>ti idaṃ yathārahavasena vuttanti taṃ yathārahaṃ paṭikkhepāpaṭikkhepavasenapi dassetabbanti <span class="bld">‘‘atthipaccaye panā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Purimesū</span>ti nārammaṇādīsu. <span class="bld">Navā</span>ti ekamūlakāvasānā nava. <span class="bld">Dveyevā</span>ti ‘‘kusalo dhammo abyākatassa, akusalo dhammo abyākatassā’’ti ime dveyeva.</p>
- <p class="centered">Paccanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Anulomapaccanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para550"></a><span class="paranum">550</span>. <span class="bld">Imehevā</span>ti ‘‘kusalo kusalassa, akusalo akusalassā’’ti imehi eva <span class="bld">samānā honti</span> kusalāditāsāmaññena. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘atthābhāvato pana na anurūpā’’</span>ti. ‘‘Kusalo kusalassā’’tiādinā <a name="M0.0312"></a><a name="V0.0312"></a> satipi uddesato sāmaññe yebhuyyena siyā vibhaṅge visesoti āha <span class="bld">‘‘yathāyogaṃ niddesato cā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para551"></a><span class="paranum">551</span>. <span class="bld">Hetunāma</span>nti hetu ca taṃ nāmañcāti hetunāmaṃ. <span class="bld">Paccaya</span>nti tameva paccayabhūtaṃ sandhāyāti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para552"></a><span class="paranum">552</span>. <span class="bld">Dvinnampi adhipatīna</span>nti sahajātārammaṇādhipatīnaṃ vasena, taṃ ‘‘kusalaṃ kusalassa sahajātato ceva ārammaṇato cā’’tiādinā aṭṭhakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. <span class="bld">Nārammaṇe sattā</span>ti sahajātādhipatissa vasena vuttaṃ, <span class="bld">na sahajāte sattā</span>ti ārammaṇādhipatissa vasena vuttanti yojanā. <span class="bld">Eva</span>nti yathā adhipatimhi vuttaṃ, evaṃ sabbattha sabbapaccayesu. <span class="bld">‘‘Tasmiṃ tasmiṃ…pe… uddharitabbā’’</span>ti vatvā tassa gaṇanuddhārassa sukarataṃ upāyañca dassento <span class="bld">‘‘anulome…pe… viññātu’’</span>nti āha.</p>
- <p class="centered">Anulomapaccanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Paccanīyānulomavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para631"></a><span class="paranum">631</span>. <span class="bld">Parihāpanagaṇanāyā</span>ti parihāpetabbagaṇanāya <span class="bld">samānattañca na ekantikaṃ</span> ūnatamabhāvassapi sambhavatoti adhippāyo. Tenāha <span class="bld">‘‘nahetunārammaṇadukassā’’</span>tiādi. Tattha saddhiṃ yojiyamānena ūnataragaṇanena adhipatipaccayena parihīnāpīti yojanā. <span class="bld">Saddhiṃ parihīnāpī</span>ti vā imasmiṃ pakkhe ‘‘adhipatipaccayenā’’ti itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ. <span class="bld">Eta</span>nti lakkhaṇaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aṭṭhāna</span>nti anulomato aṭṭhānaṃ atiṭṭhanaṃ. <span class="bld">Tiṭṭhantī</span>ti anulomatoti yojanā. <span class="bld">Tesa</span>nti hetuādīnaṃ. <span class="bld">Itaresū</span>ti yādisā adhippetā, te dassetuṃ <span class="bld">‘‘adhipatī’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Imāni dve</span>ti ‘‘kusalābyākatā abyākatassa, akusalāabyākatā abyākatassā’’ti imāni ca dve.</p>
- <p class="centered">Nahetumūlakavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para636"></a><span class="paranum">636</span>. <span class="bld">Hetuyā</span> <a name="M0.0313"></a><a name="V0.0313"></a> <span class="bld">vuttehi tīhī</span>ti hetupaccayā vuttehi tīhi vissajjanehi saddhiṃ. <span class="bld">Vārasāmaññameva vadati,</span> na atthasāmaññanti adhippāyo. <span class="bld">Tathā kamme tīṇīti hetuyā vuttānevāti cā</span>ti ‘‘kamme tīṇī’’ti ettha ‘‘hetuyā vuttānevā’’ti imasmiṃ atthavacanepi tathā vārasāmaññameva sandhāya vadatīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para644"></a><span class="paranum">644</span>. <span class="bld">Ekekamevā</span>ti ekekameva vissajjanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para650"></a><span class="paranum">650</span>. <span class="bld">Sakaṭṭhāne</span>ti attanā ṭhitaṭṭhāne. <span class="bld">Tato paretarā</span>ti tato aggahitapaccayato paretarā paccanīyato. <span class="bld">Nāhāre…pe… lābho hotī</span>ti āhārapaccaye paccanīyato ṭhite indriyapaccayaṃ, anulomato indriyapaccaye ca paccanīyato ṭhite āhārapaccayaṃ anulomato yojetvā yathā pañho labbhatīti attho. <span class="bld">Tesū</span>ti āhārindriyesu. <span class="bld">Dvidhā bhinnāni</span> paccanīyato anulomato ca yojetabbabhāvena.</p>
- <p class="centered">Paccanīyānulomavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Kusalattikavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">2. Vedanāttikavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Vedanāttike <span class="bld">paṭiccādiniyama</span>nti tikapadasambandhavasena paṭiccavārādīsu vattabbaṃ paṭiccasahajātaṭṭhādiniyamanaṃ <span class="bld">na labhanti</span> vedanārūpanibbānāni. Kasmā? Tikamuttakattā. Tathā <span class="bld">paccayuppannavacanaṃ</span>. Na hi sakkā vattuṃ vedanaṃ rūpaṃ nibbānañca sandhāya ‘‘sukhāya vedanāya sampayuttaṃ dhammaṃ paṭicca sukhāya vedanāya sampayutto uppajjatī’’ti. <span class="bld">Tikadhammāna</span>nti vedanāttikadhammānaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti hetupaccayādīsu. <span class="bld">Yathānurūpato</span>ti vedanādīsu yo yassa vedanāya sampayuttadhammassa <a name="V0.0314"></a> ārammaṇādipaccayo bhavituṃ yutto, tadanurūpato. <span class="bld">Ārammaṇādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayādike saṅgaṇhāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. <span class="bld">Kusalattikepi parihīna</span>nti idaṃ paccanīyaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Rūpārūpadhammapariggāhakattā</span>ti idaṃ anādibhūtassapi sahajātassa ādimhi ṭhapane <a name="M0.0314"></a> kāraṇavacanaṃ. <span class="bld">Ādi-saddenā</span>ti ‘‘sahajātādayo’’ti ettha ādi-saddena. Yathārahaṃ ārabbha uppattivasena sabbe arūpadhammā ārammaṇādīnaṃ paccayuppannā hontīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘paccayuppannavasena sabbārūpadhammapariggāhakānaṃ ārammaṇādīna’’</span>nti. <span class="bld">Ādi</span>-saddena ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayādike saṅgaṇhāti. <span class="bld">Tenā</span>ti ‘‘sabbārūpadhammapariggāhakā panā’’tiādivacanena. <span class="bld">Sabbaṭṭhānikānaṃ…pe… dassitā hoti</span> sahajātadassanenāti attho. Ekadesaparihānidassaneneva hi samudāyaparihāni dassitā hotīti. <span class="bld">Sahajātādayo</span>ti vā ādi-saddena sabbaṭṭhānikā cattāropi dassitā hontīti. <span class="bld">Sahajātamūlakā</span>ti sahajātapaccaye sati bhavantā na sahajātaṃ purato katvā pāḷiyaṃ āgatā. Tenāha <span class="bld">‘‘sahajātanibandhanā…pe… vuttaṃ hotī’’</span>ti. So pacchājāto kasmā pana na parihāyatīti sambandho. <span class="bld">Tatthā</span>ti yathāvuttāya parihāniyaṃ aparihāniyañca. <span class="bld">Sahajātanibandhanehī</span>ti sahajātadhammanimittehi paccayabhāvehi idha paccayadhammahetuko vutto. <span class="bld">Etthevā</span>ti parihāniyaṃyeva. Sā hi idha adhikatā. Sahajātanibandhanānameva parihānīti vutte ‘‘kiṃ sabbesaṃyeva nesaṃ parihānī’’ti āsaṅkāya āha <span class="bld">‘‘sahajāta…pe… dassitameta’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. <span class="bld">Nayadassanameva karotī</span>ti yathā ahetukakiriyacetanaṃ sandhāya ‘‘nahetupaccayā nakammapaccayā’’ti vattuṃ labbhā, evaṃ navipākapaccayātipi labbhā. Ahetukamohaṃ pana sandhāya ‘‘nahetupaccayā navipākapaccayā’’ti labbhā, na ‘‘nakammapaccayā’’ti. Tenāha <span class="bld">‘‘na ca paccayapaccayuppannadhammasāmaññadassana’’</span>ntiādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para25-37"></a><span class="paranum">25-37</span>. <span class="bld">Yathā kusalattikaṃ, evaṃ gaṇetabba</span>nti idaṃ yaṃ sandhāya pāḷiyaṃ nikkhittaṃ, taṃ dassetuṃ vuttaṃ <span class="bld">‘‘hetumūlakānaṃ…pe… nagaṇanasāmañña’’</span>nti. Na hi kusalattike anulomapaccanīye gaṇanāhi vedanāttike tā samānā. <span class="bld">Parivattetvāpi yojitā</span>ti ettha ‘‘nahetupaccayā napurejātapaccayā ārammaṇe eka’’nti ārammaṇaṃ paṭhamaṃ vatvā vattabbampi purejātaṃ <a name="V0.0315"></a> parivattetvā paṭhamaṃ vuttanti vadanti. Tathā <span class="bld">nahetupaccayā kamme tīṇī</span>ti idameva padaṃ parivattetvā ‘‘nakammapaccayā hetuyā tīṇīti vutta’’ntipi vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para39"></a><span class="paranum">39</span>. <span class="bld">Taṃsampayutte</span>ti <a name="M0.0315"></a> tena domanassena sampayutte. Domanassasīsena sampayuttadhammā vuttā. <span class="bld">Saddhāpañcakesū</span>ti saddhāsīlasutacāgapaññāsu. <span class="bld">Kattabba</span>nti vā yojanā kātabbāti attho. <span class="bld">Avasesesū</span>ti rāgādīsu. <span class="bld">Pāḷigatidassanattha</span>nti ‘‘evaṃ pāḷi pavattā’’ti pāḷiyā pavattidassanatthaṃ. <span class="bld">Rāgādīhi</span> upanissayabhūtehi. <span class="bld">Anuppattito</span>ti na uppajjanato. Taṃ pāḷigatiṃ tikantarapāḷiyā dassento <span class="bld">‘‘kusalattikepihī’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Idhāpī</span>ti imasmiṃ vedanāttikepi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para62"></a><span class="paranum">62</span>. <span class="bld">Anaññatta</span>nti abhedaṃ. Sukhavedanāsampayutto hi dhammo sukhavedanāsampayuttasseva dhammassa hetupaccayena paccayo, na itaresaṃ. Esa nayo sesapadesu sesesu ca ‘‘tīṇī’’ti āgataṭṭhānesu. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘sabbāni tīṇi suddhānaṃ tiṇṇaṃ padānaṃ vasena veditabbānī’’</span>ti. ‘‘Pacchājātā arūpadhammānaṃ paccayo na hontī’’ti yuttametaṃ, purejātā pana arūpadhammānaṃ paccayā na hontīti kathamidaṃ gahetabbanti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘purejātā’’</span>tiādi, purejātā hutvā paccayo na hontīti attho. Purimataraṃ uppajjitvā ṭhitā hi rūpadhammā pacchā uppannānaṃ arūpadhammānaṃ purejātapaccayo honti, na cāyaṃ nayo arūpadhammesu labbhati. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘purejātattābhāvato’’</span>ti. <span class="bld">Tathā pacchājātattābhāvato</span>ti yathā imasmiṃ tike kassaci dhammassa purejātattābhāvato purejātapaccayo na hontīti vuttaṃ, tathā pacchājātattābhāvato pacchājātā hutvā paccayo na honti, pacchājātapaccayo na hontīti attho. Na hi ekasmiṃ santāne kesuci arūpadhammesu paṭhamataraṃ uppajjitvā ṭhitesu pacchā keci arūpadhammā uppajjanti, yato te tesaṃ pacchājātapaccayo bhaveyyuṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para83-87"></a><span class="paranum">83-87</span>. <span class="bld">Avasesesu aṭṭhasū</span>ti ‘‘sukhāya vedanāya sampayutto dhammo’’tiādinā ekamūlakekāvasānā ye nava nava vārā ārammaṇapaccayādīsu labbhanti, tesu yathāvuttamekaṃ vajjetvā sesesu aṭṭhasu. <span class="bld">Tīsvevā</span>ti suddhesu tīsveva sahajātakammapaccayo labbhati.</p>
- <p class="centered">Vedanāttikavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">3. Vipākattikavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1-23"></a><span class="paranum">1-23</span>. <span class="bld">Soyevā</span>ti <a name="M0.0316"></a><a name="V0.0316"></a> akatasamāsehi padehi yo attho vuccati, soyeva attho vutto hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para24-52"></a><span class="paranum">24-52</span>. <span class="bld">Ta</span>nti taṃ vacanaṃ, <span class="bld">taṃ</span> vā kaṭattārūpaṃ. Yasmā cittasamuṭṭhānassa upādārūpassa yathā khandhe paṭicca uppatti, tathā mahābhūte ca paṭicca uppatti. Na hi tassa tadubhayaṃ vinā uppatti atthi, na evaṃ kaṭattārūpassa. Tañhi kammassa kaṭattā uppajjamānaṃ mahābhūte paṭicca uppajjati, tasmā cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ upādārūpassa taṃ visesaṃ dassetuṃ tadeva vuttaṃ, na kaṭattārūpaṃ vuttanti imamatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘khandhe paṭiccā’’</span>tiādimāha. Yadipi kaṭattārūpaṃ ‘‘mahābhūte paṭicca cittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ upādārūpa’’nti ettha na gahitaṃ, vacanantarena pana gahitamevāti dassento <span class="bld">‘‘pavattiyaṃ panā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Evañca katvā</span>ti khandhe paṭicca uppattiyā abhāvatoyeva. <span class="bld">Nāhārapaccaye</span>ti āhārapaccaye paccanīyato ṭhite. <span class="bld">Tampī</span>ti kaṭattārūpampi. Ṭhitikkhaṇe kaṭattārūpassa āhāro upatthambhako hotīti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘uppādakkhaṇe’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Vipākattikavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">4. Upādinnattikavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para51"></a><span class="paranum">51</span>. Adhipatidhammoyeva lokuttaradhammesu nādhipatipaccayā uppajjatīti āha <span class="bld">‘‘nādhipatipaccayāti sayaṃ adhipatibhūtattā’’</span>ti. Nanu adhipatidhammopi ārammaṇādhipativasena adhipatipaccayena uppajjatīti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘avirahitā…pe… dassetī’’</span>ti. <span class="bld">Avirahitārammaṇādhipatīsū</span>ti lokuttare sandhāyāha. Te hi nibbānārammaṇattā evaṃ vuccati. <span class="bld">Pi</span>-saddena ko pana vādo virahitārammaṇādhipatianekantārammaṇādhipatīsūti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para72"></a><span class="paranum">72</span>. <span class="bld">Anupālanupatthambhanavasenā</span>ti jīvitindriyaṃ viya kaṭattārūpānaṃ anupālanavasena ojā tasseva kammajakāyassa upatthambhanavasena paccayo hoti, na janakavasenāti yojanā. <span class="bld">Etasmiṃ</span> <a name="V0.0317"></a> <span class="bld">pana atthe satī</span>ti <a name="M0.0317"></a> kammajakalāpe ojā tasseva kammajakāyassa upatthambhakavasena paccayo hotīti etasmiṃ atthe labbhamāne. <span class="bld">Āhārantipi vattabba</span>nti yathā jīvitindriyavasena ‘‘upādinnupādāniyo dhammo upādinnupādāniyassa dhammassa atthipaccayena paccayo’’ti vuttaṃ, evaṃ yathāvuttaāhārassapi vasena vattabbanti attho. Ettha ca yasmiṃ kalāpe kammajā ojā kadāci tasseva upatthambhanapaccayo hotīti ayamattho aṭṭhakathāyaṃ dassito. Yadi kammajā ojā ekaṃsato sakalāparūpūpatthambhanavaseneva pavattati, tathā sati imāya pāḷiyā virodho siyāti dassento <span class="bld">‘‘yadi ca…pe… hotī’’</span>ti aṭṭhakathāvacanaṃ uddharitvā tattha dosaṃ vibhāvento <span class="bld">‘‘evaṃ satī’’</span>ti āha. Tattha <span class="bld">ta</span>nti taṃ vacanaṃ. <span class="bld">Anajjhohaṭāya</span> attano paccayato nibbattāya, paccayo cettha kammaṃyeva. Tenāha <span class="bld">‘‘sasantānagatāya upādinnojāyā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ayampi pañho,</span> na kevalaṃ pubbe vuttaāhāroyevāti adhippāyo. <span class="bld">Uddharitabbo siyā,</span> na ca uddhaṭo. <span class="bld">Tasmā</span>ti etassa ‘‘vādo balavataro’’ti etena sambandho. Kasmā pana yathāvuttesu dvīsu pañhesu āhāro na uddhaṭoti āha <span class="bld">‘‘ajjhohaṭassā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">dutiyapañho</span>ti dukamūlake dutiyapañhoti yojanā. <span class="bld">Dutiyapañho ca na uddhaṭo</span>ti etthāpi ‘‘ajjhohaṭassa…pe… abhāvato’’ti idaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. <span class="bld">Itarassā</span>ti anajjhohaṭassa. <span class="bld">Ajjhohaṭameva</span> na anajjhohaṭaṃ, yathāvuttojanti adhippāyo. <span class="bld">‘‘Balavataro’’</span>ti vatvā tassa balavatarabhāvaṃ dassento <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādimāha. Katipayālope ajjhoharitvā vasitvā ṭhitassa viya ajjhohaṭamattāhi maṇḍūkādīhi ajjhohārakassa sarīre visesādhānaṃ veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Idha vuttehī</span>ti imasmiṃ upādinnattike vuttehi. <span class="bld">Ekamūlakadukatikāvasānapañhavissajjanehī</span>ti ekapadamūlakehi dukāvasānehi tikāvasānehi ca pañhavissajjanehi. Te pana ‘‘anupādinnupādāniyo dhammo upādinnupādāniyassa anupādinnupādāniyassa ca dhammassa atthipaccayena paccayo, anupādinnaanupādāniyo dhammo upādinnupādāniyassa anupādinnupādāniyassa anupādinnaanupādāniyassa ca dhammassa atthipaccayena paccayo’’ti evaṃ veditabbo. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ upādinnattike. <span class="bld">Dutiyadukāvasāne viyā</span>ti dutiyadukāvasāne pañhavissajjane viya, ‘‘anupādinnupādāniyo <a name="M0.0318"></a> dhammo upādinnupādāniyassa anupādinnupādāniyassa ca dhammassa atthipaccayena paccayo, sahajātaṃ pacchājāta’’nti etassa vissajjane viyāti attho. Ayañca attho tatiyapadamūlakesu dukatikāvasānapañhesupi labbhateva<a name="V0.0318"></a>. Yadi pana te pañhā kusalattikepi labbhanti, atha kasmā tattha na uddhaṭāti āha <span class="bld">‘‘sukhāvabodhanatthaṃ pana tattha sahajātavaseneva vissajjanaṃ kata’’</span>nti. <span class="bld">Sahajātavasenevā</span>ti sahajātaatthipaccayavaseneva. <span class="bld">Ekamūlakadukāvasānā</span>ti ‘‘kusalo dhammo kusalassa ca abyākatassa cā’’ti evaṃpakārā pañhā. <span class="bld">Tattha</span> kusalattike uddhaṭā. <span class="bld">Idha pana</span> imasmiṃ upādinnattike. <span class="bld">Etehi</span> yathāvuttehi vissajjanehi. <span class="bld">Eko dhammo</span>ti eko vedanādiko paccayadhammo. <span class="bld">Anekehī</span>ti sahajātapacchājātādīhi anekehi atthipaccayavisesehi. <span class="bld">Anekesaṃ dhammāna</span>nti anekesaṃ paccayuppannadhammānaṃ. <span class="bld">Eko atthipaccayo</span>ti idaṃ atthipaccayatāsāmaññato vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Idāni yathāvuttaṃ avuttañca atthipaccaye labbhamānaṃ visesaṃ vitthārato dassento <span class="bld">‘‘eko hī’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">eko</span>ti atthipaccayavisesesu eko. <span class="bld">Ekassā</span>ti tādisasseva ekassa. Aññathā hi eko dhammo ekassa dhammassa paccayo nāma natthi. <span class="bld">Ekenevā</span>ti sahajātaatthipaccayeneva yathā okkantikkhaṇe vatthu. Tañhi attanā sahajātassa nāmassa sahajātaatthipaccayeneva paccayo hoti, na purejātādinā. <span class="bld">Eko</span> sahajātaarūpakkhandho <span class="bld">anekesaṃ</span> attanā sahajātānaṃ arūpakkhandhānaṃ <span class="bld">ekena</span> sahajātaatthipaccayena, <span class="bld">anekehi</span> sahajātapacchājātaatthipaccayehi yathākkamaṃ attanā sahajātānaṃ cittasamuṭṭhānarūpānaṃ purejātānaṃ tesamuṭṭhānikarūpānaṃ. <span class="bld">Aneko</span> purejātavatthurūpañceva sahajātaarūpakkhandhā ca <span class="bld">ekassa</span> arūpakkhandhassa yathākkamaṃ purejātasahajātaatthipaccayehi. <span class="bld">Aneko</span> arūpadhammo <span class="bld">anekesaṃ</span> sahajātaarūpadhammānaṃ purejātarūpadhammānañca sahajātapacchājātaatthipaccayehi. <span class="bld">Aneko</span> vā āhārindriyappakāro <span class="bld">anekesaṃ</span> rūpadhammānaṃ yathārahaṃ sahajātapurejātapacchājātāhārindriyavasena atthipaccayena paccayo hoti. Evaṃ paccayuppannānaṃ asamānattepi ayamattho sambhavati, samānatte <a name="M0.0319"></a> pana vattabbameva natthi. Tenāha <span class="bld">‘‘samānatte paccayuppannadhammāna’’</span>nti. <span class="bld">Sahajātaṃ purejāteneva saha atthipaccayo hotī</span>ti sahajātaatthipaccayadhammo purejātaatthipaccayadhammena saheva atthipaccayo hoti. Yathā vatthunā purejātaatthipaccayaṃ labhantā eva kusalādidhammā sahajātānaṃ khandhānaṃ cittasamuṭṭhānānañca rūpānaṃ sahajātaatthipaccayo honti, tathā te purejātassa kāyassa pacchājātapaccayopi hontiyeva. Tenāha <span class="bld">‘‘pacchājātena cā’’</span>ti. Atthipaccayo hotīti sambandho. Ayaṃ sahajātapacchājātānaṃ atthipaccayabhāvo paccayadhammānaṃ abhede eva icchito, na bhede. Tenāha <span class="bld">‘‘anaññadhammattena…pe… nānādhammatte’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni <a name="V0.0319"></a> tassa nānādhammatte abhāvaṃ pāḷiyā vibhāvento <span class="bld">‘‘yadi siyā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">eko atthipaccayabhāvo natthī</span>ti ekasseva paccayadhammassa vasena labbhamāno eko atthipaccayabhāvo natthi. Kasmā? Virodhato. Tena vuttaṃ <span class="bld">‘‘sahajāta…pe… na vutta’’</span>nti. <span class="bld">Evañca katvā</span>ti sahajātapacchājātānaṃ ekadhammavasena saha alābhato eva. <span class="bld">Ekadhammavasenā</span>ti ekasseva paccayadhammassa vasena. Tenāha <span class="bld">‘‘nānādhammānaṃ viruddhasabhāvattā’’</span>ti. Viruddhasabhāvatā ca sahajātapacchājātavasena veditabbā, idha pana lokiyalokuttarādibhāvatoti. <span class="bld">Aññathā</span>ti tesaṃ sahajātapacchājātānaṃ ekajjhaṃ lābhe. <span class="bld">Indriyapaṭikkhepepī</span>ti indriyapaccaye paccanīkato ṭhitepi. <span class="bld">Tassa pañhassa lābhato</span>ti ‘‘upādinnupādāniyo ca anupādinnupādāniyo ca dhammā upādinnupādāniyassa dhammassa atthipaccayena paccayo’’ti etassa pañhassa lābhato. <span class="bld">Bāvīsā</span>ti ekamūlakāvasānā nava, ekamūlakadukāvasānā pañca, ekamūlakatikāvasānamekaṃ, dukamūlakekāvasānā cattāro, dukamūlakāvasānā dve, dukamūlakatikāvasānamekanti evaṃ bāvīsati. Yathā pubbe sahajātaṃ purejātena saheva atthipaccayo hotīti vuttaṃ, evaṃ purejātampi tenāti dassento āha <span class="bld">‘‘purejātaṃ sahajāteneva saha atthipaccayo hotī’’</span>ti. Tattha <span class="bld">sahajāteneva sahā</span>ti sahajātena saheva. Aṭṭhānappayutto hi ayaṃ eva-saddo, sahajātena na vinā purejātaatthipaccayoti attho. Itaresu pana atthipaccayadhammesu niyamo natthi tehi <a name="M0.0320"></a> sahāpi vināpi bhāvato. Tenāha <span class="bld">‘‘na itarehī’’</span>ti. <span class="bld">Tampi vatthu taṃsahitapurejātamevā</span>ti yaṃ ‘‘purejātaṃ sahajāteneva saha atthipaccayo hotī’’ti vuttaṃ, tampi vatthupurejātañceva taṃsahitārammaṇapurejātameva ca, na kevalaṃ ārammaṇapurejātaṃ. Tenāha <span class="bld">‘‘na itara’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni yathāvuttamatthaṃ pāṭhantarena vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘kusalattike hī’’</span>tiādi vuttaṃ. Yadi purejātaṃ taṃsahajātena vināpi atthipaccayo siyā, ‘‘navippayuttapaccayā atthiyā pañcā’’ti vattuṃ na sakkā, vuttañcetaṃ, tasmā viññāyati ‘‘purejātaṃ sahajātena saheva atthipaccayo hotī’’ti. <span class="bld">Navippayutte bāvīsā</span>ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Tatthā</span>ti sanidassanattike. <span class="bld">Atthivibhaṅge</span>ti atthipaccayassa vibhajane. <span class="bld">Tikamūlakekāvasāna</span>nti ‘‘sanidassanasappaṭigho ca anidassanasappaṭigho ca anidassanaappaṭigho ca dhammā anidassanasappaṭighassa dhammassa atthipaccayena paccayo’’ti evaṃ tikamūlako ekāvasāno pañho uddhaṭo. <span class="bld">Paccayuddhāre</span>ti ca tattheva paccayuddhāre. Tathā ca so pañho uddhaṭo. Tayidaṃ kathaṃ, yadi purejātaṃ sahajāteneva saha atthipaccayo hotīti codanāyaṃ āha <span class="bld">‘‘taṃ vatthusahitassa…pe… paccayabhāvato’’</span>ti. Tassattho <a name="V0.0320"></a> – yadipi tattha sanidassanasappaṭighaggahaṇena ārammaṇapurejātassa atthipaccayabhāvo vutto, tathāpi anidassanaappaṭighaggahaṇato vatthumpi gahitanti vatthusahitassa ārammaṇapurejātassa sahajātena saheva atthipaccayabhāvo vuttoti. <span class="bld">Pacchājātaṃ āhārindriyeheva saha atthipaccayo hoti,</span> na purejātenāti adhippāyo. <span class="bld">Anaññadhammatte</span>ti paccayadhammassa anaññatte. Sahajātena saha atthipaccayo hotīti yojanā. Sesapadadvayepi eseva nayo. Tatthāpi paṭiyogipurejātaṃyeva daṭṭhabbaṃ. ‘‘Atthipaccayavisesesu panā’’tiādinā attanā dassitaṃ vicāraṃ <span class="bld">‘‘evameta’’</span>nti nigamanavasena paccāmasati.</p>
- <p class="centered">Upādinnattikavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">6. Vitakkattikavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. Vitakkattike <a name="M0.0321"></a> <span class="bld">sattasu mūlakesū</span>ti ‘‘savitakkasavicāraṃ dhammaṃ paṭiccā’’tiādinā āgatāni tīṇi ekakāni, tīṇi dukāni, ekaṃ tikanti evaṃ ekamūlakāni yāni sattamūlakāni, tesu. <span class="bld">Yathākkama</span>nti pāḷiyaṃ āgatānukkamena. <span class="bld">Sattā</span>ti paṭhame ekake satta. <span class="bld">Pañcā</span>ti dutiye pañca. Tānimāni hetupaccaye vuttanayena veditabbāni. Idha pana pavattivaseneva yojetabbaṃ. <span class="bld">Tīṇī</span>tiādīsu tatiye tīṇi, catutthe ekaṃ, pañcame tīṇi, chaṭṭhepi tīṇi, sattame ekaṃ. Tāni pana yathākkamaṃ tatiyapadaṃ paṭicca tatiyapadadutiyapadatadubhayavasena, paṭhamapadatatiyapadāni paṭicca tatiyapadavasena, paṭhamapadadutiyapadāni paṭicca paṭhamapadatatiyapadatadubhayavasena, dutiyapadatatiyapadāni paṭicca paṭhamapadatatiyapadatadubhayavasena, paṭhamadutiyatatiyapadāni paṭicca tatiyapadavaseneva veditabbāni. <span class="bld">Aññamaññe aṭṭhavīsā</span>tiādīsupi imināva nayena gaṇanā veditabbā. <span class="bld">Eva</span>nti yathāvuttaṃ gaṇanaṃ paccāmasati. <span class="bld">Dutiyatatiyamūlakesu ekaṃ eka</span>nti dutiyamūlake ekaṃ, tatiyamūlake ekanti yojetabbaṃ. <span class="bld">Tathā āsevane</span>ti yathā purejāte ekādasa, tathā āsevaneti attho. <span class="bld">Aññānī</span>ti adhipatiaññamaññapurejātāsevanato aññesu paccayesu gaṇanāni. <span class="bld">Hetuārammaṇasadisānī</span>ti hetuārammaṇapaccayesu gaṇanāsadisāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para31"></a><span class="paranum">31</span>. <span class="bld">Avisesenā</span>ti <a name="V0.0321"></a> ‘‘vipāka’’nti visesanaṃ akatvā na pana vissajjanaṃ katanti yojanā. Tattha kāraṇaṃ vattuṃ <span class="bld">‘‘kasmā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Itaresa</span>nti lokiyavipākānaṃ. <span class="bld">Te visuṃ niddhāretvā vuttā</span>ti te yathāvuttalokiyavipākā avitakkavicāramattasāmaññato visuṃ nīharitvā vuttā. ‘‘Avitakkavicāramatte khandhe paṭicca avitakkavicāramattā adhipatī’’ti vuttarāsi <span class="bld">purimakoṭṭhāso</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para38"></a><span class="paranum">38</span>. <span class="bld">Eta</span>nti ‘‘avitakkavicāramattaṃ avitakka…pe… saha gacchantenā’’ti āgatapāḷipadaṃ. Tassa atthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘mūlaṃ…pe… vuttaṃ hotī’’</span>ti āha. Tattha <span class="bld">avitakka…pe… yojentenā</span>ti avitakkehi avitakkapariyāyena vuttehi avitakkavicāramattaavitakkaavicārapadehi saha mūlapadaṃ<a name="M0.0322"></a>, āsevanamūlakameva vā gacchantena yojentena <span class="bld">napurejātasadisaṃ</span> nāsevane <span class="bld">pāḷigamanaṃ kātabbaṃ,</span> paṭhitabbanti attho. Potthakesu pana ‘‘avitakkavicāramattaṃ vipākena saha gacchantenā’’ti dissati, vipākena visesanabhūtena saha yojentenāti attho. Tenevāha <span class="bld">‘‘vipākaṃ avitakkavicāramattantiādi yojetabba’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext">Ekamūlake pāḷiyaṃ yojitamevāti <span class="bld">‘‘dumūlakesu paṭhame’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para49"></a><span class="paranum">49</span>. <span class="bld">Mūlapadameva avasānabhāvenā</span>ti ‘‘savitakkasavicāraṃ dhammaṃ paccayā savitakkasavicāro dhammo uppajjati nahetupaccayā’’tiādinā mūlapadameva avasānabhāvena yojitaṃ. <span class="bld">Satta mohā uddharitabbā</span>ti idaṃ nahetupaccayaṃ sandhāya vuttaṃ. Paṭiccavāre hi ahetukamoho tikkhattumeva āgato. Idha pana <span class="bld">‘‘vatthuṃ paccayā’’</span>tiādinā catūsupi mūlakesu āgato, tasmā sattakkhattuṃ āgamanaṃ sandhāya ‘‘satta mohā’’ti vuttanti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upanissayena saṅgahitattā</span>ti upanissayapaccayeneva kammapaccayassa saṅgahitattā. Sabbassapi rūpārūpāvacarakammassa balavabhāvato upanissayattābhāvo natthi, yato taṃ ‘‘garū’’ti vuccati, kammakkhayakarassa pana kammassa balavabhāve vattabbameva natthīti imamatthaṃ pāḷiyā eva vibhāvetuṃ vuttaṃ <span class="bld">‘‘upādinnattikapañhāvārapaccanīye hi…pe… viññāyatī’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Vitakkattikavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">8. Dassanenapahātabbattikavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paṭiccasamuppādavibhaṅge</span> <a name="V0.0322"></a> <span class="bld">vicāritanayena vicāretabba</span>nti idaṃ ‘‘na ca puthujjanānaṃ dassanena pahātuṃ sakkuṇeyyo, itaresaṃ na kenaci paccayena paccayo na hontīti sakkā vattu’’ntiādinā attanā ānītaṃ <a name="M0.0323"></a> amataggapathavinicchayaṃ sandhāya vuttaṃ. Tattha yaṃ vattabbaṃ, tampi paṭiccasamuppādaṭīkāya atthavivaraṇe vuttameva, tasmā tattha vuttanayeneva veditabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Dassanenapahātabbattikavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Paṭṭhānapakaraṇa-anuṭīkā samattā.</p>
- <p class="centered">Iti pañcapakaraṇamūlaṭīkāya līnatthavaṇṇanā</p>
- <p class="centered">Anuṭīkā samattā.</p>
- <p class="centered">Abhidhammassa anuṭīkā samattā.</p>
- </body>
|