| 123456789101112131415161718192021222324252627282930313233343536373839404142434445464748495051525354555657585960616263646566676869707172737475767778798081828384858687888990919293949596979899100101102103104105106107108109110111112113114115116117118119120121122123124125126127128129130131132133134135136137138139140141142143144145146147148149150151152153154155156157158159160161162163164165166167168169170171172173174175176177178179180181182183184185186187188189190191192193194195196197198199200201202203204205206207208209210211212213214215216217218219220221222223224225226227228229230231232233234235236237238239240241242243244245246247248249250251252253254255256257258259260261262263264265266267268269270271272273274275276277278279280281282283284285286287288289290291292293294295296297298299300301302303304305306307308309310311312313314315316317318319320321322323324325326327328329330331332333334335336337338339340341342343344345346347348349350351352353354355356357358359360361362363364365366367368369370371372373374375376377378379380381382383384385386387388389390391392393394395396397398399400401402403404405406407408409410411412413414415416417418419420421422423424425426427428429430431432433434435436437438439440441442443444445446447448449450451452453454455456457458459460461462463464465466467468469470471472473474475476477478479480481482483484485486487488489490491492493494495496497498499500501502503504505506507508509510511512513514515516517518519520521522523524525526527528529530531532533534535536537538539540541542543544545546547548549550551552553554555556557558559560561562563564565566567568569570571572573574575576577578579580581582583584585586587588589590591592593594595596597598599600601602603604605606607608609610611612613614615616617618619620621622623624625626627628629630631632633634635636637638639640641642643644645646647648649650651652653654655656657658659660661662663664665666667668669670671672673674675676677678679680681682683684685686687688689690691692693694695696697698699700701702703704705706707708709710711712713714715716717718719720721722723724725726727 |
- <body>
- <p class="centered"> Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa</p>
- <p class="nikaya">Abhidhammapiṭake</p>
- <p class="book">Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā</p>
- <p class="subsubhead">Vīsatigāthāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. Abhidhammasaṃvaṇṇanāya <a name="M0.0001"></a><a name="V0.0001"></a> atthaṃ saṃvaṇṇetukāmo tassā ādigāthāya tāva payojanasambandhābhidhānapubbaṅgamaṃ atthaṃ niddhārento uḷārajjhāsayānaṃ nisammakārīnaṃ paṭipatti paresaṃ vividhahitasukhanipphādanappayojanāti ācariyassāpi dhammasaṃvaṇṇanāya ādimhi satthari nipaccakārassa antarāyavisosanatthatā viya satthari dhamme ca paresaṃ accantasukhappaṭilābhasaṃvattaniyasaddhāratanuppādanatthatāpi siyāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘dhammasaṃvaṇṇanāya’’</span>ntiādimāha. Tattha yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne apāyesu apatamāne dhāretīti <span class="bld">dhammo</span>ti sāmaññavacanopi dhamma-saddo saddantarasannidhānena <a name="V0.0002"></a> idha pariyattivisesavisayo. Saṃvaṇṇīyati attho etāyāti <span class="bld">saṃvaṇṇanā,</span> aṭṭhakathā.</p>
- <p class="bodytext">Tividhayānamukhena vimuttidhammaṃ yathārahamanusāsatīti <span class="bld">satthā</span>. Paṇamanaṃ paṇāmo, kāyavācācittehi satthu guṇaninnatā. Kiriyā karaṇaṃ, paṇāmassa karaṇaṃ <span class="bld">paṇāmakaraṇaṃ,</span> vandanāpayogo. So ca kiñcāpi ‘‘idāni adhippetaṃ paṇāmaṃ karonto’’tiādinā ‘‘tassa pāde namassitvā’’tiādikassa adhippetapaṇāmabhāvaṃ dassessati, ‘‘karuṇā viyā’’tiādikassa pana sabbassa thomanāvasena vuttassapi vasena veditabbo. So hi satthu mahākaruṇādiguṇavisesakittanavasena pavatto mahākaruṇādiguṇavisesāvinābhāvinā saṃvaṇṇiyamānasaṃvaṇṇanādhammavibhāvitena <span class="bld">dhammassa svākkhātabhāvena</span> svākkhātadhamme satthari <a name="M0.0002"></a> anuppannasaddhānaṃ saddhājananāya, uppannasaddhānañca bhiyyobhāvāya hoti. Satthuno ca aviparītadhammadesanabhāvena avitathadesanābhūte dhammeti etena satthuno mahākaruṇādiguṇānaṃyeva ca phalavisesanipphādanasamatthatāya pasādāvahataṃ āha. Dhammena hi satthusiddhi, satthārā ca dhammasiddhi, dhammasampattiyāpi satthuguṇatāya satthuguṇavibhāvanena sampajjatīti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ satthari paṇāmakaraṇassa ekaṃ payojanaṃ dassetvā idāni sambandhaṃ vibhāveti <span class="bld">‘‘tadubhayappasādā hī’’</span>tiādinā. Na hi satthari dhamme vā appasanno saṃvaṇṇiyamāne tadadhigantabbe ca dhamme sammā paṭipajjati, nāpi sīlādianupādāparinibbānantaṃ mahantaṃ atthaṃ sādheti, tasmā dhammasaṃvaṇṇanāsu paresaṃ sammāpaṭipattiākaṅkhāya tathārūpadhammapaṭiggāhakehi ca viniyojitena satthari dhamme ca pasāduppādanaṃ satthari paṇāmakaraṇaṃ vihitanti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Bhagavato guṇasaṃkittanaṃ tassa dhammasaṅghānampi thomanā hotiyevāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘ratanattayapaṇāmavacana’’</span>nti. Tathā ca vakkhati ‘‘bhagavato thomanenevā’’tiādi (dha. sa. mūlaṭī. 6). Vakkhamānaṃ vā ‘‘saddhammañcassa pūjetvā’’tiādiṃ sandhāya vuttaṃ. Viññāpanatthaṃ paresaṃ viññūnanti vā sambandhanīyaṃ. Aviññūnaṃ appamāṇatāya abhājanatāya ca viññūnaṃ gahaṇaṃ. Te hi buddhādīsu sagāravassa pamāṇabhūtataṃ jānantā tassa vacanaṃ sotabbaṃ saddhātabbaṃ maññanti, sammadeva ca naṃ anutiṭṭhantā tadadhippāyaṃ pūrenti. Idhāpi purimanayeneva sambandho veditabbo pasādaviññāpanādimukhenapi sammāpaṭipattiākaṅkhāya paveditattā.</p>
- <p class="bodytext">Ettha <a name="V0.0003"></a> ca paṭhamo atthavikappo saddhānusārīnaṃ puggalānaṃ vasena vutto, dutiyo dhammānusārīnaṃ. Paṭhamo vā asaṃsiddhasatthudhammānaṃ vasena vutto, dutiyo saṃsiddhasatthudhammānaṃ. Tathā paṭhamo paṭhame ratane paṇāmakiriyādassanaparo, dutiyo itaresupīti ayaṃ viseso veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">Paṇāmo karīyati etāyāti paṇāmakaraṇaṃ, paṇāmakiriyābhinipphādikā cetanā. Sā hi khettasampattiyā ācariyassa ca ajjhāsayasampattiyā diṭṭhadhammavedanīyabhūtā yathāladdhasampattinimittakassa kammassa <a name="M0.0003"></a> balānuppadānavasena purimakammanipphannassa vipākasantānassa antarā vemajjhe āyanti āpatantīti antarāyāti laddhanāmānaṃ rogādianatthānaṃ vidhāyakassa upapīḷakassa upacchedakassa vā kammassa viddhaṃsanasamattho puññātisayoti imamatthaṃ dasseti <span class="bld">‘‘ratanattayapaṇāma…pe… visesabhāvato’’</span>ti. Evañca katvā rāgādipariyuṭṭhānābhāvavacanena antarāyassa kāraṇabhūtāya payogavipattiyā abhāvassa, atthalābhādivacanena anantarāyatāhetubhūtāya payogasampattiyā sabbhāvassa, ‘‘sabyāpajjhāya pajāya abyāpajjho viharatī’’ti (a. ni. 6.10; 11.11) vacanena diṭṭheva dhamme sukhavihāritāya ca pakāsanaṃ <span class="bld">mahānāmasuttaṃ</span>yeva udāhaṭaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Guṇavisesadassanattha</span>nti etena satipi kāyamanopaṇāmānaṃ antarāyavisosanasamatthabhāve tehi paṇāmavisayassa paṇāmārahabhāvavibhāvanena sātisayo vacīpaṇāmo vihitoti dasseti. <span class="bld">Guṇavisesavā hī</span>tiādinā ācariyassa yuttapattakāritaṃ dasseti. <span class="bld">Desanā vinayapiṭake</span>ti ettha nanu vinayapiṭakassapi desanābhāvato desanāvinayapiṭakānaṃ bhedavacanaṃ na yuttanti? No na yuttaṃ ‘‘tīsupi cetesu ete dhammatthadesanāpaṭivedhā’’ti (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; dī. ni. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā; pārā. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā) ettha viya samudāyadesanāya avayavadesanānaṃ ādhārabhāvato. Desanākāle vā manasā vavatthāpitāya vinayatantiyā vinayapiṭakabhāvato tadatthapaññāpanassa ca desanābhāvato bhedavacanaṃ. Atha vā desīyati etenāti <span class="bld">desanā,</span> desanāsamuṭṭhāpako cittuppādo, tassa ca vinayapiṭakavisayo karuṇāpubbaṅgamo ca soti evamettha bhedavacanopapatti daṭṭhabbā. <span class="bld">Suttantapiṭake</span>tiādīsupi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext">Kathaṃ pana bhagavato desanā vinayapiṭake karuṇāppadhānā, suttābhidhammapiṭakesu ca paññākaruṇāpaññāppadhānāti viññāyatīti? Yato ukkaṃsapariyantagatahirottappopi bhagavā lokiyasādhujanehipi <a name="V0.0004"></a> pariharitabbāni ‘‘sikharaṇī’’tiādīni vacanāni yathāparādhañca garahavacanāni vinayapiṭakadesanāyaṃ mahākaruṇāsañcoditamānaso mahāparisamajjhe abhāsi, taṃtaṃsikkhāpadapaññattikāraṇāpekkhāya verañjādīsu sārīrikañca <a name="M0.0004"></a> khedamanubhosi, tasmā kiñcāpi bhūmantarapaccayākārasamayantarakathānaṃ viya vinayapaññattiyāpi samuṭṭhāpikā paññā anaññasādhāraṇatāya atisayakiccavatī, tatopi karuṇāya kiccaṃ adhikanti adhippāyena vuttaṃ <span class="bld">‘‘vinayapiṭake karuṇāppadhānā’’</span>ti. Karuṇābyāpārādhikatāya hi desanāya karuṇāppadhānatā, suttantadesanāya mahākaruṇāsamāpattibahulo veneyyasantānesu tadajjhāsayānulomena gambhīramatthapadaṃ patiṭṭhapesīti karuṇāpaññāppadhānatā, abhidhammadesanāya pana sabbaññutaññāṇassa visayabhāvappahonako rūpārūpaparicchedo dhammasabhāvānurodhena pavattitoti paññāppadhānatā. <span class="bld">Teneva ca kāraṇenā</span>tiādinā desanānurūpataṃtaṃsaṃvaṇṇanāya thomanā ācariyassa pakatīti dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Kusalā rūpaṃ cakkhumā dasa dāḷimādi samūhavasena atthānavabodhanattho viya atthāvabodhanattho hi saddappayogo attaparādhīno kevalo atthapadatthako, so padatthavipariyesakārinā iti-saddena saddapadatthako jāyatīti āha <span class="bld">‘‘karuṇā viyāti nidassanavacana’’</span>nti. Nidassanañhi nāma nidassitabbadhamme tena ca sambandhe sati hoti, nāññathāti tassa nidassanabhāvaṃ vibhāvento āha <span class="bld">‘‘yassa yathā…pe… pavattitthāti attho’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tattha karuṇā viyāti nidassanavacana’’ntiādinā nidassananidassitabbadhammānaṃ ādhāravisayabyāpārehi savisesanehi saha pakāsanavasena gāthāya atthatatvaṃ dassetvā avayavabhedavasena atthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘kiratīti karuṇā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha nicchandarāgānaṃ bhūtapubbagatiyā vā sattatā veditabbā. Ekassapi dhammassa anekasāmaññākāravantatāya <span class="bld">‘‘yathāsabhāvaṃ pakārehī’’</span>ti vuttaṃ. Tathā hi vuttaṃ – ‘‘sabbe dhammā sabbākārenā’’ti (mahāni. 156; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. ma. 3.5) dhammānaṃ aññeyyattaṃ paṭikkhipati ñātuṃ asakkuṇeyyattābhāvato. Etena tassā paññāya akicchavuttitaṃ āha. Yatheva hi ‘‘ñeyyesu sabbesu pavattitthā’’ti ettāvatā adhippetatthe siddhe tesaṃ attattaniyatāvirahasaṃsūcanatthaṃ paresaṃ sattādimicchāgāhapaṭisedhanena <span class="bld">dhamma</span>-saddena ñeyyā visesitabbā, evaṃ <span class="bld">‘‘dhammesu sabbesu pavattitthā’’</span>ti ettāvatā <a name="M0.0005"></a> ca adhippetatthe siddhe dhammesu tassā paññāya ākaṅkhappaṭibaddhatāya akicchavuttitaṃ dassetuṃ aññeyyattapaṭisedhanena <span class="bld">ñeyya</span>-saddena dhammā <a name="V0.0005"></a> visesitāti. <span class="bld">Ñeyyadhamma</span>-saddā nīluppalasaddā viya aññamaññaṃ bhedābhedayuttāti <span class="bld">‘‘ñeyyā ca te dhammā cā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Yā yā</span>ti yathā-saddassatthaṃ dasseti. Byāpanicchāyañhi ayaṃ <span class="bld">yathā</span>-saddo, tappabhedā paññā pavattitthāti sambandhoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhagavati pavattāvā</span>ti idaṃ yebhuyyena upamānopameyyatthānaṃ bhinnādhāratāya bhinnādhārassa ca upamānatthassa idha asambhavato vuttaṃ. Bhagavato karuṇāya aññehi asādhāraṇabhāvo satte saṃsāradukkhato uddharitvā accantasukhe nibbāne patiṭṭhapetuṃ attano sarīrajīvitapariccāgenapi ekantahitajjhāsayatāvasena veditabbo, yato vineyyānaṃ kosohitavatthaguyhapahūtajivhāvidaṃsanampi kataṃ, yañca yadime sattā jāneyyuṃ, bhagavato sāsanena rahadamiva sītalaṃ sampajjalitaṃ aggikkhandhampi samogāheyya. Aññesaṃ passantānanti sambandho. <span class="bld">Uddhaṭā</span>ti padaṃ apekkhitvā <span class="bld">mahoghapakkhandānaṃ sattāna</span>nti kammatthe sāmivacanaṃ. Ayañhettha saṅkhepattho – kāmādimahoghapakkhande satte tato uddhaṭā natthañño koci maṃ ṭhapetvāti passato yathā bhagavato karuṇāya āvisanaṃ hoti, na evaṃ aññesaṃ tathādassanasseva abhāvato. Atha vā <span class="bld">aññesaṃ passantāna</span>nti yadipi pare passeyyuṃ, tathāpi na tesaṃ bhagavato viya karuṇokkamanaṃ atthi appaṭipattito attahitamattapaṭipattito cāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anāvaraṇā</span> tīsu kālesu sabbattha appaṭihatavuttitāya, <span class="bld">asādhāraṇā</span> sabbadhammānaṃ niravasesahetupaccayapariggahavasena tesañca sabhāvakiccādiavatthāvisesādiparijānanena āyūhanavelāyameva taṃtaṃkammānaṃ taṃtaṃphalavisesahīnamajjhimapaṇītādivibhāgassa indriyabaddhesu anindriyabaddhesu ca atisukhumatirohitavidūravuttiatītānāgatādibhedabhinnānaṃ rūpadhammānaṃ taṃtaṃkāraṇasamavāyavibhāvaneneva taṃtaṃphalesu vaṇṇasaṇṭhānagandharasaphassādivisesassa niravasesato paṭivijjhanena veditabbā. Ayañca attho bhagavato anekadhātunānādhātulokaṃ yathābhūtaṃ ñāṇādivasena veditabbo. <span class="bld">Yathā ca passantassā</span>ti idaṃ rāgaggiādīhi <a name="M0.0006"></a> lokasannivāsassa ādittatādiākāradassanaṃ bhagavato mahākaruṇokkamanupāyaṃ sandhāya vuttaṃ. Taṃ pana bahukehi ākārehi passantānaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ <a name="V0.0006"></a> sattesu mahākaruṇā okkamati. ‘‘Āditto lokasannivāso…pe… uyyutto…pe… payāto…pe… kummaggappaṭipanno…pe… upanīyati loko adhuvo…pe… atāṇo loko anabhissaro…pe… assako loko sabbaṃ pahāya gamanīyaṃ…pe… ūno loko atitto taṇhādāsoti passantānaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ sattesu mahākaruṇā okkamatī’’tiādinā (paṭi. ma. 1.117) paṭisambhidāmagge parosataṃ ākārehi dassitanti ganthavitthāraṃ pariharituṃ saṃvaṇṇayituñca upāyaṃ dassetuṃ āha <span class="bld">‘‘taṃ sabbaṃ paṭisambhidāmagge mahākaruṇāñāṇavibhaṅgavasena jānitabba’’</span>nti. Indriyaparopariyattaāsayānusaya yamakapāṭihāriya sabbaññutānāvaraṇañāṇāni sesāsādhāraṇañāṇāni. Tesampi hi vibhaṅgo ‘‘idha tathāgato satte passati apparajakkhe’’tiādinā (paṭi. ma. 1.111) paṭisambhidāmagge nānappakārena dassitoti purimanayeneva atidisati. <span class="bld">Ādi</span>-saddena tattha vibhattānaṃ paṭisambhidāsaccañāṇādīnaṃ saṅgaho katoti veditabbo.</p>
- <p class="bodytext">Nippadesasappadesavisayā karuṇā viya bhagavato paññāpi idha nippadesasappadesavisayā niravasesā adhippetāti tassā katipayabhedadassanena nayato tadavasiṭṭhabhedā gahetabbāti dassento <span class="bld">‘‘paññāggahaṇena cā’’</span>tiādimāha. Te pana sīlasamādhi paññāvimuttivimuttiñāṇadassana, dvācattālīsasatadukadhamma, bāvīsatitikadhamma, catusatipaṭṭhāna sammappadhāna iddhipāda sāmaññaphala ariyavaṃsādi, pañcagati pañcapadhāniyaṅgapañcaṅgikasamādhi indriya bala nissāraṇīyadhātu vimuttāyatana vimuttiparipācanīyadhammasaññādi, chasāraṇīyadhamma anussatiṭṭhāna agāravagārava nissāraṇiyadhātu satatavihāra anuttariya nibbedhabhāgiyapaññādi, sattaaparihāniyadhamma ariyadhana bojjhaṅga sappurisadhammanijjaravatthu saññā dakkhiṇeyyapuggalakhīṇāsavabalādi, aṭṭhapaññāpaṭilābhahetu micchatta sammatta lokadhamma ariyānariyavohāra ārambhavatthu kusītavatthu akkhaṇa mahāpurisavitakka abhibhāyatana vimokkhādi, navayonisomanasikāramūladhammapārisuddhipadhāniyaṅga <a name="M0.0007"></a> sattāvāsa āghātavatthu āghātapaṭivinaya saññānānatta anupubbavihārādi, dasanāthakaradhamma kasiṇāyatana akusalakammapatha kusalakammapatha micchatta sammatta ariyavāsa dasabalañāṇa asekkhadhammādi, ekādasamettānisaṃsa sīlānisaṃsa dhammatā buddhihetu, dvādasāyatanapaṭiccasamuppāda dhammacakkākāra, terasadhutaguṇa, cuddasabuddhañāṇa, pañcadasacaraṇavimuttiparipācanīyadhamma, soḷasaānāpānassati saccākāra suttantapaṭṭhāna, aṭṭhārasa buddhadhammadhātu bhedakaravatthu, ekūnavīsatipaccavekkhaṇa, catuvīsatipaccaya, aṭṭhavīsatisuttantapaṭṭhāna, paṇṇāsaudayabbayadassana, paropaṇṇāsakusaladhamma, dvāsaṭṭhidiṭṭhigata, aṭṭhasatataṇhāvicaritādibhedānaṃ dhammānaṃ paṭivijjhanadesanākārappavattā, ye ca catuvīsatikoṭisatasahassasamāpattisañcārimahāvajirañāṇappabhedā, ye ca anantanayasamantapaṭṭhānapavicayadesanākārappavattā, ye ca anantāsu <a name="V0.0007"></a> lokadhātūsu anantānaṃ sattānaṃ āsayānusayacaritādivibhāvanākārappavattāti evaṃpakārā bhagavato paññāpabhedā, sabbepi idha <span class="bld">ādi</span>-saddena nayato saṅgayhantīti veditabbaṃ. Ko hi samattho bhagavato paññāya pabhede anupadaṃ niravasesato dassetuṃ. Teneva bhagavantaṃ ṭhapetvā paññavantānaṃ aggabhūto dhammasenāpatisāriputtattheropi buddhaguṇaparicchedanaṃ patianuyutto ‘‘apica me, bhante, dhammanvayo vidito’’ti (dī. ni. 2.146) āhāti.</p>
- <p class="bodytext">Saṃsāramahoghapakkhandānaṃ sattānaṃ tato santāraṇatthaṃ paṭipanno tehi payojito nāma hoti asatipi tesaṃ tathāvidhe abhisandhiyanti vuttaṃ <span class="bld">‘‘sattā hi mahābodhiṃ payojentī’’</span>ti. <span class="bld">Etena sabbenā</span>ti mahābodhimūlādidassanena. Apagamanaṃ nirupakkilesanti yojetabbaṃ. Jātasaṃvaddhabhāvadassanena ‘‘anādi anidhano ca satto’’ti evaṃpakārā micchāvādā paṭisedhitā honti. <span class="bld">Samaññā…pe… dasseti</span> satte paramatthato asatipi sattapaññattivohārasūcanato. <span class="bld">Karuṇā ādipaññā pariyosāna</span>nti idaṃ sambharaṇanipphattikālāpekkhāya vuttaṃ, na paricchedavantatāya. Tenevāha <span class="bld">‘‘tannidānabhāvato tato uttarikaraṇīyābhāvato’’</span>ti. <span class="bld">Sabbe buddhaguṇā dassitā honti</span> nayato dassitattā. Eso eva hi anavasesato buddhaguṇadassanupāyo yadidaṃ nayaggāhaṇaṃ. Paradhanaharaṇāditopi virati paresaṃ anatthapariharaṇavasappavattiyā <a name="M0.0008"></a> siyā karuṇūpanissayāti <span class="bld">karuṇānidānaṃ sīlaṃ</span>. Tato eva <span class="bld">‘‘tato pāṇātipātādiviratippavattito’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. <span class="bld">Yassā saṃvaṇṇana</span>ntiādinā ‘‘dayāyā’’tiādithomanāya sambandhaṃ dasseti. Payojanaṃ pana vuttanayena veditabbaṃ. <span class="bld">Abbhantaraṃ</span> niyakajjhattaṃ, tato bahibhūtaṃ <span class="bld">bāhiraṃ</span>. <span class="bld">Dayāti karuṇā adhippetā</span>ti <span class="bld">dayā</span>-saddassa mettākaruṇānaṃ vācakattā vakkhamānañca anuyogaṃ manasi katvā vuttaṃ. Tāya hi samussāhito, na mettāyāti adhippāyo. <span class="bld">Pubbe vuttassa paṭiniddeso hotī</span>ti <span class="bld">ta</span>-saddassa atthaṃ āha. <span class="bld">Ta</span>nti paññaṃ <span class="bld">visesetvā</span> upamābhāvena <span class="bld">vinivattā</span> caritatthatāya. <span class="bld">Paṭiniddesaṃ nārahati</span> padhānāpadhānesu padhāne kiccadassanato. <span class="bld">Dvinnaṃ padānaṃ…pe… vato</span>ti karuṇāvācinā <span class="bld">dayā</span>-saddena ekādhikaraṇabhāvena vuccamāno <span class="bld">ta</span>-saddo tato aññadhammavisayo bhavituṃ na yuttoti adhippāyo. Apariyāyasaddānaṃ samānādhikaraṇabhāvo visesanavisesitabbabhāve sati hoti, nāññathāti āha <span class="bld">‘‘samānā…pe… hotī’’</span>ti. Samānādhikaraṇabhāvena hettha visesanavisesitabbabhāvo sādhīyati, sā ca samānādhikaraṇatā visiṭṭhavibhattikānaṃ na hotīti samānavibhattitāyapi tameva sādhīyatīti <span class="bld">‘‘dayā…pe… cida’’</span>nti idaṃ dayāya visesitabbabhāve kāraṇavacanaṃ. Padhānatāya hi <a name="V0.0008"></a> sāmaññatāya ca sā visesitabbā jātā. Tattha bhagavato tadaññesañca karuṇānaṃ vācakattā sāmaññatā veditabbā. <span class="bld">Tassa cā</span>ti dayā-saddassa. ‘‘Padhānañca pañña’’ntiādinā kiñcāpi purimagāthāya paññāppadhānā, ‘‘tāyā’’ti pana kevalaṃ avatvā dayāvisesanabhāvena vuttattā appadhānāyapi karuṇāya paṭiniddeso yuttoti dasseti. Appadhānatā ca karuṇāya purimagāthāya vasena vuttā, idha pana padhānā eva. Tathā ca vuttaṃ ‘‘dayāsamussāhinīti padhānā’’ti (dha. sa. mūlaṭī. 2).</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kathaṃ pana…pe… ñātabbā</span>ti vakkhamānaññeva atthaṃ hadaye ṭhapetvā codeti. <span class="bld">Yadi eva</span>nti yadi aṭṭhakathāya adhippāyaṃ aggahetvā vacanamattameva gaṇhasi. <span class="bld">Mettāti ca na yujjeyyā</span>ti yathā ‘‘mettacittataṃ āpanno’’ti etissā aṭṭhakathāya vasena na dayā karuṇā<a name="M0.0009"></a>, evaṃ ‘‘nikkaruṇataṃ āpanno’’ti etissā aṭṭhakathāya vasena na dayā mettāti vacanamattaggahaṇe aṭṭhakathānampi virodhaṃ dasseti. ‘‘Adhippāyavasena yojetabbo’’ti vatvā tameva adhippāyaṃ <span class="bld">dayā-saddo hī</span>tiādinā vivarati. Akkharacintakā hi <span class="bld">dayā</span>-saddaṃ dānagatirakkhaṇesu paṭhanti. Anurakkhaṇañca mettākaruṇānaṃ hitūpasaṃhāradukkhāpanayanākāravuttīnaṃ samānakiccaṃ, tasmā ubhayattha <span class="bld">dayā</span>-saddo pavattatīti vuttaṃ. <span class="bld">Antonīta</span>nti antogadhaṃ, rukkhattho viya dhavakhadirādīnaṃ anurakkhaṇattho mettākaruṇānaṃ sāmaññanti attho, adhippāyo pana ‘‘dayāpanno’’ti ettha sabbapāṇabhūtahitānukampīti anantaraṃ karuṇāya vuttattā <span class="bld">dayā</span>-saddo mettāpariyāyoti viññāyati. Mettāpi hi karuṇā viya pāṇātipātaviratiyā kāraṇanti. ‘‘Adayāpanno’’ti ettha pana kāruṇiko avihiṃ sajjhāsayattā paresaṃ vihesāmattampi na karoti, ko pana vādo pāṇātipātaneti nikkaruṇatāya pāṇātipātitā dassitāti veditabbā. Etamevatthaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘evañhi aṭṭhakathānaṃ avirodho hotī’’</span>ti āha. Yadi dayā-saddo mettākaruṇānaṃ vācako, evampikathaṃ pana karuṇā ‘‘dayā’’ti jānitabbāti anuyogo tadavattho evāti codanaṃ manasi katvā <span class="bld">karuṇā ca desanāyā</span>tiādinā karuṇāya eva gahaṇe kāraṇamāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nanu tāyā</span>tiādinā sāmatthiyatopi pakaraṇaṃ balavanti pakaraṇavaseneva karuṇāvisayassa ñātataṃ dasseti. <span class="bld">Yathāruci pavattitthā</span>ti etaṃ purimagāthāya sappadesanippadesasattavisayāya karuṇāya gahitabhāvassa kāraṇavacanaṃ. Yathārucipavatti hi ekasmiṃ anekesu ca icchānurūpappavattīti. <span class="bld">‘‘Idha pana nippadesasattavisayataṃ gahetu’’</span>nti etena siddhe sati ārambho ñāpakattho hotīti puna ‘‘sattesū’’ti <a name="V0.0009"></a> vacanaṃ imamatthavisesaṃ bodhetīti dasseti. <span class="bld">Na devesuyevā</span>tiādināpi dayāsādhanassa samussāhanassa sattavisayabhāve sāmatthiyaladdhepi ‘‘sattesū’’ti vacanaṃ tassa nippadesasattavisayabhāvo adhippetoti imaṃ visesaṃ ñāpetīti dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Kāladesadesakaparisādiparidīpanaṃ bāhiranidānanti kālādīni niddhārento <span class="bld">‘‘yasmiṃ kāle’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Avasānamhi vasanto tidasālayeti vacanato</span>ti etena tassa pāṭihāriyassa saddantarasannidhānena <a name="M0.0010"></a> avacchinnataṃ dasseti. <span class="bld">Tattha pavattavohārena ca na sakkā</span>ti puthujjanasantānepi rāgādipaṭipakkhaharaṇassa abhāvato nicchandarāgesu sattavohāro viya puthujjanasantāne rāgādipaṭipakkhaharaṇavasena pavattaṃ tadabhāvepi bhagavato santāne ruḷhīvasena pāṭihāriyantveva vuccatīti na sakkā vattunti adhippāyo. <span class="bld">Diṭṭhiharaṇavasena</span> ye sammādiṭṭhikā jātā acelakakassapādayo viya, <span class="bld">diṭṭhippakāsane asamatthabhāvena</span> appaṭibhānabhāvādippattiyā saccakādayo viya.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span> . <span class="bld">Sītapabbatā</span> nāma ‘‘sineruṃ parivāretvā ṭhitā yugandharo…pe… giri brahā’’ti (visuddhi. 1.137; pārā. aṭṭha. 1.1 verañjakaṇḍavaṇṇanā) evaṃ vuttapabbatā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para4-5"></a><span class="paranum">4-5</span>. Sabbaso cakkavāḷasahassehi sabbaso āgamma sabbaso sannisinnenāti sambandhavasena tayo vikappā yuttā, sabbaso cakkavāḷasahassehi dasahi dasahīti pana aniṭṭhasādhanato paṭisedhito. <span class="bld">Vajjitabbe</span>ti ye vajjetuṃ sakkā ‘‘atisammukhā atisamīpaṃ unnatappadeso’’ti, ete. Itare pana tassā parisāya mahantabhāvena na sakkā pariharituṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sabbañeyya…pe… samatthā’’ti vatvā <span class="bld">tesaṃ desetabbappakārajānanasamatthā</span>ti vacanaṃ attanā paṭividdhākārassa dhammasāmināpi paresaṃ desetuṃ asakkuṇeyyattā vuttaṃ. Aññathā sabbepi sattā diṭṭhasaccā eva bhaveyyuṃ. Sabbañeyyadhammānaṃ yathāsabhāvajānanasamatthatādiyeva <span class="bld">yathāvuttabalaṃ. Tesaṃ gahaṇasamatthataṃ dīpeti,</span> adhikavacanamaññamatthaṃ bodhetīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. <span class="bld">Tathāgato vandanīyo</span>tiādinā ‘‘namassitvā’’tiādikiriyāvisesānaṃ taṃtaṃsuttānurodhena <a name="V0.0010"></a> pavattitamāha. <span class="bld">Sarīrasobhaggādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena kalyāṇavākkaraṇatāādhipaccaparivārasampattiādi saṅgayhati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. <span class="bld">Antaradhāpetvā</span>ti nirodhetvā. Nirodhanañcettha uppādakahetupariharaṇavasena tesaṃ anuppattikaraṇanti veditabbaṃ. <span class="bld">Atthaṃ pakāsayissāmīti sambandho</span>ti ‘‘sosetvā’’ti pubbakālakiriyāya aparakālakiriyāpekkhatāya vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. <span class="bld">Dukkarabhāvaṃ</span> <a name="M0.0011"></a> <span class="bld">dīpetu</span>nti adukkarassa tathāabhiyācetabbatābhāvatoti adhippāyo. Pārājikasaṅghādisesānaṃ sīlavipattibhāvato thullaccayādīnañca yebhuyyena ācāravipattibhāvato ācārasīlānaṃ tathā yojanā katā, tathā cārittasīlassa ācārasabhāvattā itaraṃ sabhāveneva gahetvā dutiyā. <span class="bld">Asakkuṇeyya</span>nti visuddhācārādiguṇasamannāgatena sabrahmacārinā saddhammaciraṭṭhitatthaṃ sādaraṃ abhiyācitena tena ca abhidhammatthappakāsane samatthoti yāthāvato pamāṇitena tabbimukhabhāvo na sukaroti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. <span class="bld">Devadeva</span>-saddassa attho paṭṭhānasaṃvaṇṇanāṭīkāyaṃ vipañcitoti na vitthārayimha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para13"></a><span class="paranum">13</span>. <span class="bld">Paṭhamasaṅgītiyaṃ yā aṭṭhakathā saṅgītā</span>ti vacanena sā bhagavato dharamānakālepi aṭṭhakathā saṃvijjati, tena pāṭho viya bhagavaṃmūlikāvāti viññāyati. ‘‘Abhidhammassā’’ti padaṃ ‘‘atthaṃ pakāsayissāmī’’ti etadapekkhanti ‘‘kassa pana sā aṭṭhakathā’’ti pucchitvā adhikāravasena tameva abhidhammapadaṃ ākaḍḍhati. Āvuttiādivasena vā ayamattho vibhāvetabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. Ariyamaggassa bojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgavisesaṃ pādakajjhānameva niyametītiādinayappavatto <span class="bld">tipiṭakacūḷanāgattheravādo ādi</span>-saddena vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamenti, puggalajjhāsayo niyametīti evamādayo <span class="bld">moravāpivāsimahādattattheratipiṭakacūḷābhayattheravādā</span>dayo saṅgayhanti. <span class="bld">Tappakāsanenevā</span>ti abhidhammassa atthappakāsaneneva. <span class="bld">So</span>ti mahāvihāravāsīnaṃ vinicchayo. <span class="bld">Tathā</span>ti asammissānākulabhāvena. Asammissānākulabhūto vā vinicchayo mahāvihāravāsīnaṃ santakabhāvena, etena abhidhammassa atthappakāsaneneva mahāvihāravāsīnaṃ vinicchayo idha abhinipphādīyatīti dasseti. Atha vā <span class="bld">tappakāsanenevā</span>ti asammissānākulabhāvappakāsaneneva<a name="V0.0011"></a>. <span class="bld">So</span>ti pakāsiyamāno abhidhammattho. <span class="bld">Tathā</span>ti mahāvihāravāsīnaṃ vinicchayabhāvena. Imasmiṃ atthavikappe ‘‘asammissaṃ anākulaṃ atthaṃ pakāsayissāmī’’ti sambandhanīyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. <span class="bld">Aññañca</span> <a name="M0.0012"></a> <span class="bld">sabbaṃ atthappakāsanaṃ hotī</span>ti tosanaṃ hotīti attho. Tenevāha <span class="bld">‘‘sabbena tena tosanaṃ kataṃ hotī’’</span>ti. Yuttarūpā yojanā.</p>
- <p class="centered">Vīsatigāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">Nidānakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paricchedo</span> sattappakaraṇabhāvo. <span class="bld">Sanniveso</span> sattannaṃ pakaraṇānaṃ tadavayavānañca vavatthānaṃ. <span class="bld">Sāgarehi tathā cintā</span>ti ‘‘imassa abhidhammassa gambhīrabhāvavijānanatthaṃ cattāro sāgarā veditabbā’’tiādinā nayena jalasāgarādīhi saha nayasāgaravicāro. ‘‘Satabhāgena sahassabhāgena dhammantarā dhammantaraṃ saṅkamitvā saṅkamitvā desesī’’tiādinā desanābhedehi abhidhammassa gambhīrabhāvakathā <span class="bld">desanāhi gambhīratā</span>.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Evaṃ temāsaṃ nirantaraṃ desentassā’’tiādinā desanākāle bhagavato sarīrassa yāpitākāravicāro <span class="bld">desanā…pe… gahaṇaṃ. Tathā therassa…pe…pi cā</span>ti ‘‘abhidhamme vācanāmaggo nāmā’’tiādinā abhidhamme vācanāmaggassa sāriputtattherasambandhitatā tassa ca teneva uppāditatā. Yo hi bhagavatā devatānaṃ desitākāro, so aparicchinnavāranayatantitāya ananto aparimāṇo na bhikkhūnaṃ vācanāyoggo, yo ca therassa desitākāro, so atisaṃkhittatāya. Nātisaṅkhepanātivitthārabhūto pana pāṭhanayo therappabhāvito vācanāmaggoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vacanatthavijānanenā</span>tiādinā kusalā dhammātiādipadānaññeva atthavaṇṇanaṃ akatvā abhidhamma-saddavicārassa sambandhamāha. ‘‘Ye te mayā dhammā abhiññā desitā. Seyyathidaṃ – cattāro <a name="V0.0012"></a> satipaṭṭhānā…pe… sikkhitaṃ sikkhiṃsu dve bhikkhū abhidhamme nānāvādā’’tiādisuttavasena kiñcāpi bodhipakkhiyadhammā ‘‘abhidhammo’’ti vuccanti, dhamma-saddo ca samādhiādīsu diṭṭhappayogo, pariyattidhammo eva pana idha adhippetoti dassento <span class="bld">‘‘suttantādhikā pāḷīti attho’’</span>ti āha. Tattha dhammabyabhicārabhāvena visesato abhidhammo viya suttantopi ‘‘dhammo’’ti vuccati. ‘‘Yo <a name="M0.0013"></a> vo, ānanda, mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto’’tiādīsu (dī. ni. 1.216) aññattha ca sambhavato abhi-saddena nivattetabbatthaṃ dīpetuṃ ‘‘suttantā’’ti vuttaṃ. Nanu ca atirekavisesaṭṭhā bhinnasabhāvā yato te yathākkamaṃ adhikavicittapariyāyehi bodhitā, tasmā ‘‘dhammātirekadhammavisesaṭṭhehī’’ti bahuvacanena bhavitabbaṃ, na ekavacanenāti anuyogaṃ manasi katvā āha <span class="bld">‘‘dvinnampi…pe… ekavacananiddeso kato’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Payogameva nārahati</span> upasagga-saddānaṃ dhātu-saddasseva purato payojanīyattā. <span class="bld">Athāpi payujjeyya</span> atimālādīsu <span class="bld">ati</span>-saddādayo viya. Evampi yathā ‘‘atimālā’’ti ettha samāsavasena anāvibhūtāya kamanakiriyāya visesako <span class="bld">ati</span>-saddo, na mālāya, evamidhāpi <span class="bld">abhi</span>-saddo na dhammavisesako yuttoti adhippāyo. <span class="bld">Aññassapi hi upasaggassā</span>ti idaṃ ruḷhīvasena, atthe upasajjatīti vā upasaggassa anvatthasaññataṃ gahetvā vuttaṃ. Atichattādīsu hi <span class="bld">ati</span>-saddo idha upasaggoti adhippeto. Tattha yathā kalyāṇo pūjito vā puriso atipurisoti bhavati, evaṃ atirekavisesaṭṭhānampi kalyāṇapūjitatthabhāvasambhavato kalyāṇaṃ vā pūjitaṃ vā chattaṃ atichattanti saddanayo veditabbo. Kalyāṇapūjitabhāvā hi guṇavisesayogena icchitabbā. Guṇaviseso cesa yadidaṃ pamāṇātireko ca vicittarūpatā ca. Evañca pana katvā ‘‘akiriyāyapī’’ti vacanaṃ samatthitaṃ bhavati. Yathā ca atichattādīsu, evaṃ abhidhamma-saddepi daṭṭhabbaṃ. Anekatthā hi nipātāti. <span class="bld">Tabbhāvadīpakattā</span>ti atirekavisesabhāvadīpakattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekato anāgatattā</span>ti idaṃ suttante ekato āgatānaṃ khandhāyatanādīnaṃ suttantabhājanīyassa diṭṭhattā ‘‘cha imāni, bhikkhave, indriyānī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.495-496) cakkhādīnaṃ channaṃ itthindriyādīnaṃ tiṇṇaṃ sukhindriyādīnaṃ pañcannaṃ saddhindriyādīnaṃ pañcannaṃ anaññātaññassāmītindriyādīnañca tiṇṇaṃ vasena visuṃ visuṃ suttantabhāvena āgatattā ekasuttabhāvena anāgatānaṃ bāvīsatiyā indriyānaṃ suttantabhājanīyassa adiṭṭhattā <a name="V0.0013"></a> ca vuttaṃ, na suttante ekato āgamanassa suttantabhājanīyassa kāraṇattā. Suttante ekato sabbena sabbañca anāgatā hi bhūmantaraparicchedapaṭisambhidā suttantabhājanīyavasena vibhattā dissanti, ekato āgatāni ca <a name="M0.0014"></a> sikkhāpadāni tathā na vibhattāni. Veramaṇīnaṃ viya pana sabhāvakiccādivibhāgavinimutto bāvīsatiyā indriyānaṃ samāno vibhajanappakāro natthi, yo suttantabhājanīyaṃ siyāti <span class="bld">indriyavibhaṅge suttantabhājanīyaṃ natthī</span>ti yuttaṃ siyā.</p>
- <p class="bodytext">Yadipi paccayadhammavinimutto paccayabhāvo nāma natthi, yathā pana pavatto paccayadhammo paccayuppannadhammānaṃ paccayo hoti, so tassa pavattiākāraviseso hetuādibhāvo tato añño viya paccayadhammassa paccayabhāvoti vutto, so ca ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā sambhavantī’’tiādīsu padhānabhāvena vutto. Tattha ca guṇībhūtā hetuhetuphalabhūtā avijjāsaṅkhārādayoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘paccayabhāvo uddiṭṭho’’</span>ti. <span class="bld">Uddiṭṭhadhammāna</span>ntiādi uddesena paricchinnānaṃyeva khandhādīnaṃ khandhavibhaṅgādīsu pañhapucchakanayo dassito, na ito aññathāti katvā vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Suttante</span> saṅgītisuttantādike. <span class="bld">Pañca sikkhāpadāni</span> pāṇātipātā…pe… pamādaṭṭhānā veramaṇīti evaṃ uddiṭṭhāni. <span class="bld">Añño pana veramaṇīnaṃ vibhajitabbappakāro natthī</span>ti idaṃ atītāniccādivibhāgo veramaṇīnaṃ khandhāyatanādīsu antogadhattā tabbaseneva vijānitabbo, tato pana añño abhidhammanayavidhuro veramaṇīnaṃ vibhajitabbappakāro natthīti adhippāyena vuttaṃ. Tathā ca <span class="bld">paṭisambhidāmagge</span> ‘‘cakkhuṃ aniccaṃ…pe… jarāmaraṇaṃ anicca’’nti anupadadhammasammasanakathāyaṃ na veramaṇiyo uddhaṭā.</p>
- <p class="bodytext">Nanu dhammasaṅgaṇīdhātukathādīnampi vasena abhidhammapāḷiyā atirekavisesabhāvo dassetabboti? Saccametaṃ, so pana ekantaabhidhammanayanissito avuttopi siddhoti katvā na dassito. Etena vā nidassanena sopi sabbo netabbo. Abhidhammanayasāmaññena vā abhidhammabhājanīyapañhapucchakehi so vutto evāti na vuttoti daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pañhavārā</span>ti pucchanavissajjanavasena pavattā pāḷinayā. <span class="bld">Etthevā</span>ti dhammahadayavibhaṅge eva. Apekkhāvasikattā appamahantabhāvassa yato appamattikā mahādhātukathātanti dhammahadayavibhaṅgavacanavasena avasesā, taṃ dassanatthaṃ <span class="bld">‘‘dhammahadayavibhaṅge anāgantvā mahādhammahadaye āgatatantito’’</span>ti <a name="V0.0014"></a> vuttaṃ. Dhammahadaya…pe… āgatatantito rūpakaṇḍadhātuvibhaṅgādīsu anāgantvā mahādhātukathāyaṃ āgatatanti appamattikāvāti sambandho<a name="M0.0015"></a>. Atha dhātukathāya vitthārakathā mahādhātukathā dhammahadayavibhaṅge anāgantvā mahādhammahadaye āgatatantito dhātukathāyaṃ anāgantvā mahādhātukathāya āgatatanti appamattikāvāti yojetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upalabbhatī</span>ti anulomapaccanīyapañcakassa, <span class="bld">nupalabbhatī</span>ti paccanīyānulomapañcakassa upalakkhaṇavasena vuttaṃ. <span class="bld">Saccikaṭṭhaṃ nissaya</span>nti ‘‘sabbatthā’’tiādinā desādianāmasanena rūpādisattapaññāsadhammappabhedaṃ saccikaṭṭhameva nissayabhūtaṃ. <span class="bld">Sabbatthā</span>ti etthāpi ‘‘upalabbhati nupalabbhatīti paṭiññāya gahitāya paṭikkhepaggahaṇattha’’nti ānetvā sambandhanīyaṃ, tathā <span class="bld">sabbadā sabbesū</span>ti etthāpi. Yadi khandhāyatanādayo gahitā aṭṭhakathāyaṃ āgatanayena, atha pana vuttanti sambandho. <span class="bld">Yo saccikaṭṭho</span>ti saccikaṭṭhanissayaṃ upalakkheti. <span class="bld">Etehī</span>ti etehi vacanehi. Saccikaṭṭhadesakālappadesehi kathaṃ saccikaṭṭhādīnaṃ padeso ekadesabhūto sabboti vuccati? Padesānaṃ puthuttā. ‘‘Sabbesu padesesū’’ti paccekaṃ bhedāmasanavasena cāyaṃ pañho pavattoti na purimehi avaseso.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upalabbhati…pe… micchāti eka</span>nti <span class="bld">upalabbhatī</span>ti paṭiññāggahaṇapaṭikkhepaggahaṇaniggaṇhanānaṃ anulomapaṭilomato paṭiññāṭhapananiggahapāpanāropanānañca vasena pavattā tanti paṭhamapañcakassa ekaṃ aṅgaṃ eko avayavoti attho. Evaṃ sesesupi netabbaṃ. <span class="bld">Niggahassa suniggahabhāvaṃ icchato</span> sakavādino ‘‘tvaṃ ce pana maññasi vattabbe kho puggalo nupalabbhatī’’tiādinā (kathā. 3) <span class="bld">paṭiññāṭhapanena,</span> tena ‘‘tava tattha hetāya paṭiññāya hevaṃ paṭijānanto hevaṃ niggahetabbe atha taṃ niggaṇhāma suniggahito ca hotī’’ti vatvā ‘‘hañci puggalo nupalabbhatī’’tiādinā (kathā. 2) paravādino attano paṭikammaṃ yathā sakavādī na nibbeṭheti, evaṃ karaṇaṃ <span class="bld">paṭikammaveṭhanaṃ</span>. Paravādino <span class="bld">paṭikammassa duppaṭikammabhāvaṃ icchato</span> sakavādino <span class="bld">taṃnidassanena</span> ‘‘eso ce dunniggahito heva’’nti paṭikammanidassanena, ‘‘vattabbe kho puggalo upalabbhati…pe… paramatthenāti (kathā. 1). No ca mayaṃ tayā tattha hetāya paṭiññāya hevaṃ paṭijānanto hevaṃ niggahetabbā. Atha amhe niggaṇhāsi dunniggahitā ca homā’’ti vatvā ‘‘hañci puggalo upalabbhatī’’tiādinā (kathā. 5) <span class="bld">niggahassa dunniggahitabhāvadassanena</span> <a name="M0.0016"></a> aniggahitabhāvakaraṇaṃ <span class="bld">niggahanibbeṭhanaṃ</span>. ‘‘Tena hi yaṃ niggaṇhāsi hañci <a name="V0.0015"></a> puggalo upalabbhatī’’tiādiṃ vatvā ‘‘tena hi ye kate niggahe se niggahe dukkaṭe sukate paṭikamme sukatā paṭipādanā’’ti sakavādino niggahassa, aniggahabhāvāropanena attano paṭikammassa supaṭikammabhāvakaraṇena ca sakavādino niggahassa <span class="bld">chedo</span> vināsanaṃ puggalavādanisedhanavasena samuṭṭhitattā. Dhammatāya anulomanavasena uṭṭhahitvā tabbilomanavasena pavatto <span class="bld">anulomapaccanīkapañcako</span> vuttavipariyāyena dutiyapañcako veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tadādhāro</span>ti te saccikaṭṭhaparamatthā rūpādayo ādhārā etassāti tadādhāro. Etena ‘‘rūpasmiṃ attā’’ti evaṃpakāro puggalavādo dassito hoti. <span class="bld">Tesaṃ vā ādhārabhūto</span>ti etena ‘‘attani rūpa’’nti evaṃpakāro. <span class="bld">Aññatra vā tehī</span>ti tehi rūpādīhi vinā. Ādhārādheyyādibhāvena asaṃsaṭṭho visuṃyeva vinā. Tena sattādiguṇehi avokiṇṇo purisoti evamādiko. Taṃsāmibhūtatāya vā tadadhīnabhāvena ‘‘aññatra vā tehī’’ti vuttanti ‘‘rūpavā attā’’ti evaṃpakāro puggalavādo dassitoti veditabbo. <span class="bld">Anañño</span>ti etena ‘‘rūpaṃ attā’’ti evaṃpakāro. <span class="bld">Ruppanādisabhāvo</span> rūpakkhandhādīnaṃ visesalakkhaṇaṃ, <span class="bld">sappaccayādisabhāvo</span> sāmaññalakkhaṇaṃ. Rūpādito añño <span class="bld">anañño vā</span> aññatte ca tadādhārādibhūto <span class="bld">upalabbhamāno āpajjatīti anuyuñjati</span> sakavādī pakārantarassa asambhavato. Puggalavādī <span class="bld">puggalassa rūpādīhi na aññattaṃ icchati</span> rūpādi viya paccakkhato anumānato vā gāhayituṃ asakkuṇeyyattā tassa ca kārakavedakabhāvassa ayujjamānakattā. <span class="bld">Nāpi anaññattaṃ</span> ruppanasappaccayādisabhāvappasaṅgato puggalasseva abhāvappasaṅgato ca. Yatheva hi na vinā indhanena aggi paññāpiyati, na ca aññaṃ indhanato aggiṃ sakkā paṭijānituṃ, nāpi anaññaṃ. Yadi hi añño siyā, na uṇhaṃ indhanaṃ siyā. Atha anañño, niddahitabbaṃyeva dāhakaṃ siyā. Evameva na vinā rūpādīhi puggalo paññāpiyati, na ca tehi añño, nāpi anañño sassatucchedabhāvappasaṅgatoti laddhiyaṃ ṭhatvā puggalavādī ‘‘na hevā’’ti paṭikkhipati. Tattha aggindhanopamā tāva yadi lokavohārena vuttā, apaḷittaṃ kaṭṭhādiindhanaṃ niddahitabbañca, paḷittaṃ bhāsuruṇhaṃ aggi dāhakañca, tañca ojaṭṭhamakarūpaṃ purimapacchimakālikaṃ <a name="M0.0017"></a> aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ, yadi evaṃ puggalo rūpādīhi añño anicco ca āpanno. Atha paramatthato, tasmiṃyeva kaṭṭhādike paḷitte yaṃ usumaṃ so aggi, taṃsahajātāni tīṇi bhūtāni indhanaṃ, evampi siddhaṃ lakkhaṇabhedato aggindhanānaṃ aññattanti aggi viya indhanato rūpādīhi añño puggalo anicco ca āpannoti byāhatāti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Puggalo <a name="V0.0016"></a> upalabbhatīti paṭijānantassa pakārantarassa asambhavato vuttesu pakāresu ekena pakārena upalabbhamāno upalabbhatīti ‘‘āpanna’’nti vuttaṃ <span class="bld">‘‘paṭiññāya ekattāpanna’’</span>nti. Ekattāpannattā eva <span class="bld">appaṭikkhipitabbaṃ,</span> puggale paṭisiddhe tadabhinivesopi ayāthāvato puggalavādino gahitākārasuññatāvibhāvanena sakaṭṭhānato cāvito paṭisedhito eva nāma hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘puggaladiṭṭhiṃ paṭisedhento’’</span>ti. Puggaloyeva vā tathā passitabbattā diṭṭhi. ‘‘Sāmī nivāsī kārako vedako nicco dhuvo’’ti abhinivesavisayabhūto hi parikappamattasiddho puggalo idha paṭikkhipīyati, ‘‘na cattārome, bhikkhave, puggalā’’tiādinā vuttavohārapuggaloti <span class="bld">ananuyogo</span> ākāsakusumassa rattanīlādibhāvavicāraṇā viyāti attho. Pubbe ‘‘nupalabbhatī’’ti paṭijānitvā visesacodanāya anāpajjanato puna ‘‘na hevā’’ti paṭikkhepo <span class="bld">paṭiññāya āpajjanaleso</span>. Vañjhāputtakassa dīgharassatānuyogassa viya sabbena sabbaṃ paramatthato anupalabbhamānassa puggalassa rūpādīhi aññānaññatānuyogassa ananuyogabhāvo eva idha <span class="bld">aviparītattho</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yaṃkāraṇā</span>ti etena ‘‘yatonidāna’’nti ettha vibhattialopo daṭṭhabboti dasseti. <span class="bld">Ajjhācarantī</span>ti abhibhavanti. Abhinandanādayo taṇhādīhi yathāsaṅkhyaṃ yojetabbā, taṇhādiṭṭhīhi vā abhinandanajjhosānāni, tīhipi abhivadanaṃ avisesena vā tīhipi tayo yojetabbā. <span class="bld">Ettha ce natthi abhinanditabba</span>ntiādinā abhinandanādīnaṃ abhāvasūcanena phalūpacārato abhinandanādīnaṃ samucchedapaṭippassaddhibhūtaṃ maggaphalaṃ vuccati, taṃ paccāmasanañca esevāti idanti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘abhi…pe… phalaṃ vā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ñāyatīti jāna’’nti ukkaṃsagativijānanena niravasesaṃ ñeyyajātaṃ pariggayhatīti tabbisayāya <span class="bld">jānāti</span>kiriyāya sabbaññutaññāṇameva karaṇaṃ bhavitumarahatīti <a name="M0.0018"></a> <span class="bld">‘‘sabbaññutaññāṇena jānitabbaṃ jānātī’’</span>ti vuttaṃ. Atha vā pakaraṇavasena, ‘‘bhagavā’’ti saddantarasannidhānena vā ayaṃ attho vibhāvetabbo. <span class="bld">Passaṃ passatī</span>ti etthāpi eseva nayo. <span class="bld">Jānantāpi vipallāsavasena jānanti</span> titthiyā paṭhamajjhānaarūpajjhānehi kāmarūpapariññāvādino. <span class="bld">Jānanto jānātiyeva bhagavā</span> anāgāmiarahattamaggehi taṃpariññāvāditāya. Ayañca attho <span class="bld">dukkhakkhandhasutta</span>vasena (ma. ni. 1.163, 175 ādayo) vibhāvetabbo. Paññācakkhunā uppannattā vā <span class="bld">cakkhubhūto. Ñāṇabhūto</span>tiādīsupi eseva nayo. Atha vā dibbacakkhuādikaṃ <a name="V0.0017"></a> pañcavidhampi cakkhuṃ bhūto pattoti <span class="bld">cakkhubhūto</span>. Evaṃ <span class="bld">ñāṇabhūto</span>tiādīsupi daṭṭhabbaṃ. Sāmukkaṃsikāya dhammadesanāya sātisayo bhagavato vattuādibhāvoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘catusaccadhamme vadatīti vattā’’</span>tiādi. ‘‘Pavattā’’ti ettha pa-kārassa pakaṭṭhatthataṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘ciraṃ…pe… pavattā’’</span>ti āha. Niddhāretvā netā <span class="bld">ninnetā</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Ekūnanavuti cittānī’’ti vuttā</span> cittasahacariyāya yathā ‘‘kuntā pacarantī’’ti. Tesañca pāḷipadesānaṃ ekekaṃ padaṃ uddharitvāpi kiñcāpi kusalattikapadāniyeva uddharitvā cittuppādakaṇḍe cittāni vibhattāni, kusalattikena pana sabhāvadhammasaṅgahitānaṃ sesattikadukapadānaṃ asaṅgahitānaṃ abhāvato kusalattikapaduddhārena nayadassanabhūtena itarattikadukapadānipi uddhaṭānevāti vuttaṃ. Evañca katvā mātikāggahaṇaṃ samatthitaṃ bhavati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">So ca dhammo</span>ti ‘‘tayo kusalahetū’’tiādīsu (dha. sa. 1060) purimāya purimāya pāḷiyā pacchimā pacchimā atthaniddesoti vuttaṃ. ‘‘Samānentī’’tisaddassa paṭapaṭāyati-saddassa viya saddanayo daṭṭhabboti dassetuṃ <span class="bld">‘‘samānaṃ karontī’’</span>ti vuttaṃ. Samānakaraṇañca ūnapakkhipanena adhikāpanayanena vā hoti, idha ūnapakkhipanenāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘pūrentī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Samānetabbanti etthāpī</span>ti ‘‘paṭṭhānaṃ samānetabba’’nti ettha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Balavatā ñāṇavegena</span> abhidhammapaccavekkhaṇavasappavattena. <span class="bld">Balavato ñāṇavegassa</span> sabbakilesakkhepanavasappavattassa. <span class="bld">Gambhīrameva gambhīragataṃ</span> diṭṭhigatantiādīsu viya. <span class="bld">Niravasesenā</span>ti na kañci avasesetvā. <span class="bld">Pañcakhīlarahitenā</span>ti pañcacetokhīlarahitena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekādhikesu</span> <a name="M0.0019"></a> <span class="bld">aṭṭhasu kilesasatesū</span>ti ‘‘jātimado’’tiādinā ekakavasena āgatā tesattati, ‘‘kodho ca upanāho cā’’tiādinā dukavasena chattiṃsa, ‘‘tīṇi akusalamūlānī’’tiādinā tikavasena pañcādhikaṃ sataṃ, ‘‘cattāro āsavā’’tiādinā catukkavasena chappaññāsa, ‘‘pañcorambhāgiyāni saṃyojanānī’’tiādinā pañcakavasena pañcasattati, ‘‘cha vivādamūlānī’’tiādinā chakkavasena caturāsīti, ‘‘satta anusayā’’tiādinā sattakavasena ekūnapaññāsa, ‘‘aṭṭha kilesavatthūnī’’tiādinā <a name="V0.0018"></a> aṭṭhakavasena catusaṭṭhi, ‘‘nava āghātavatthūnī’’tiādinā navakavasena ekāsīti, ‘‘dasa kilesavatthūnī’’tiādinā dasakavasena sattati, ‘‘ajjhattikassuppādāya aṭṭhārasa taṇhāvicaritānī’’tiādinā aṭṭhārasakavasena aṭṭhasatanti evaṃ ekādhikesu aṭṭhasu kilesasatesu. <span class="bld">Sesā</span> tenavutādhikaṃ chasataṃ kilesā. Te brahmajālasuttāgatāhi dvāsaṭṭhiyā diṭṭhīhi saha pañcapaññāsādhikaṃ sattasataṃ honti.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā cuddasekantākusalā, pañcavīsati kusalābyākatasādhāraṇā, cuddasa kusalattikasādhāraṇā, upacayādidvayaṃ ekaṃ katvā sattavīsati rūpāni cāti ime asīti dhammā, imesu bhāvadvaye ekaṃ ṭhapetvā ajjhattikā ekūnāsīti, bāhirā ekūnāsītīti sabbepi aṭṭhapaññāsādhikaṃ sataṃ honti. Imesu ekekasmiṃ dasannaṃ dasannaṃ kilesānaṃ uppajjanato <span class="bld">asītiadhikaṃ diyaḍḍhakilesasahassaṃ</span> honti.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā tepaññāsa arūpadhammā, aṭṭhārasa rūparūpāni, ākāsadhātu, lakkhaṇarūpāni cāti pañcasattati dhammā ajjhattabahiddhābhedato paññāsasataṃ honti. Tattha ekekasmiṃ dasa dasa kilesātipi diyaḍḍhakilesasahassaṃ. Tathā ettha vedanaṃ sukhindriyādivasena pañcavidhaṃ katvā sattapaññāsa arūpadhammā, aṭṭhārasa rūparūpāni cāti pañcasattati vipassanūpagadhammā ajjhattabahiddhābhedato paññāsasataṃ honti. Etesu ekekasmiṃ dasa dasa kilesātipi <span class="bld">diyaḍḍhakilesasahassaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">Aparo nayo – dvādasaakusalacittuppādesu paṭhame cha kilesā, dutiye satta, tatiye cha, catutthe satta, pañcame cha, chaṭṭhe satta, sattame cha, aṭṭhame satta, navame pañca, dasame cha, ekādasame pañca, dvādasame cattāroti sabbe dvāsattati, ime pañcadvārikā pañcasu rūpādīsu ārammaṇesu <a name="M0.0020"></a> ekekasmiṃ dvāsattatīti saṭṭhiadhikāni tīṇi satāni, manodvārikā pana chasu ārammaṇesu ekekasmiṃ dvāsattati dvāsattatīti katvā dvattiṃsādhikāni cattāri satāni, sabbānipi dvānavutiadhikāni sattasatāni, tāni ajjhattabahiddhāvisayatāya <span class="bld">caturāsītiadhikaṃ diyaḍḍhakilesasahassaṃ</span> hontīti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā rūpārammaṇādīni pañca, avasesarūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇavasena pañca dhammārammaṇakā sesā cāti dasa, te ajjhattabahiddhābhedato vīsati, paññatti cāti ekavīsatiyā <a name="V0.0019"></a> ārammaṇesu dvāsattati dvāsattati kilesāti dvādasādhikaṃ <span class="bld">diyaḍḍhakilesasahassaṃ</span> honti.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā dvādasasu akusalacittuppādesu paṭhame vīsati dhammā, dutiye dvāvīsati, tatiye vīsati, catutthe dvāvīsati, pañcame ekūnavīsati, chaṭṭhe ekūnavīsati, sattame ekūnavīsati, aṭṭhame ekavīsati, navame ekūnavīsati, dasame ekavīsati, ekādasame soḷasa, dvādasame soḷasāti sabbe akusaladhammā chattiṃsādhikāni dve satāni, ime chasu ārammaṇesu paccekaṃ chattiṃ sādhikāni dve satāni, sabbe soḷasādhikāni cattāri satāni ca sahassaṃ hontīti evampi <span class="bld">diyaḍḍhakilesasahassaṃ</span> veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Itaresa</span>nti taṇhāvicaritānaṃ ‘‘atītāni chattiṃsā’’tiādinā atītādibhāvāmasanato. <span class="bld">Khepane</span>ti ariyamaggena samucchindane. ‘‘Diyaḍḍhakilesasahassaṃ khepetvā’’ti hi vuttaṃ. Paramatthato atītādīnaṃ maggena appahātabbattā <span class="bld">‘‘atītādibhāvāmasanā aggahaṇaṃ khepane’’</span>ti vuttaṃ. Yaṃ pana paṭṭhāne ‘‘dassanena pahātabbo dhammo dassanena pahātabbassa dhammassa anantarapaccayena paccayo’’tiādinā tike, tathā dassanena pahātabbātītatikatike ‘‘atītā dassanena pahātabbā’’tiādinā ca tīsu <a name="M0.0021"></a> kālesu dassanādipahātabbavacanaṃ kataṃ, taṃ atītādīnaṃ saṃkiliṭṭhatāya apāyagamanīyatāya ca dassanapahātabbehi niratisayattā vuttanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na bhāsitatthavacana</span>nti idaṃ ‘‘hitapariyāyavacana’’nti etena nivattitassa ekadesakathanaṃ. Yathā hi ayaṃ <span class="bld">attha</span>-saddo na bhāsitatthavacanaṃ, evaṃ visayappayojanādivacanampi na hotīti. <span class="bld">Yathāvuttassā</span>ti hitapariyāyassa. ‘‘Na haññadatthatthipasaṃsalābhā’’ti padassa niddese ‘‘attattho vā parattho vā’’tiādinā (mahāni. 69) kiñcāpi suttanirapekkhaṃ attatthādayo vuttā suttatthabhāvena aniddiṭṭhattā, tesu pana ekopi atthappabhedo suttena dīpetabbataṃ nātikkamatīti āha <span class="bld">‘‘te suttaṃ sūcetī’’</span>ti. Imasmiṃ vikappe <span class="bld">attha</span>-saddo bhāsitatthavacanampi hoti. Purimakā hi pañca atthappabhedā hitapariyāyā, tato pare cha bhāsitatthappabhedā, pacchimakā pana ubhayasabhāvā. Tattha duradhigamatāya vibhāvane aladdhagādho <span class="bld">gambhīro,</span> na vivaṭo <span class="bld">guḷho,</span> mūludakādayo viya paṃsunā akkharasannivesādinā tirohito <span class="bld">paṭicchanno,</span> niddhāretvā ñāpetabbo <span class="bld">neyyo,</span> yathārutavaseneva veditabbo <span class="bld">nīto</span>. <span class="bld">Anavajjanikkilesavodānā</span> pariyāyavasena vuttā, kusalavipākakiriyadhammavasena vā<a name="V0.0020"></a>. <span class="bld">Paramattho</span> nibbānaṃ, aviparītasabhāvo eva vā. <span class="bld">Sātisayaṃ pakāsitāni</span> tapparabhāvena pakāsitattā. ‘‘Ettakaṃ tassa bhagavato suttāgataṃ suttapariyāpanna’’nti (pāci. 1242), ‘‘sakavāde pañcasuttasatānī’’ti (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; kathā. aṭṭha. nidānakathā) ca evamādīsu <span class="bld">sutta</span>-saddo upacaritoti adhippāyenāha <span class="bld">‘‘idameva atthānaṃ sūcanato suttanti vutta’’</span>nti. <span class="bld">Ekantahitapaṭilābhasaṃvattanikā suttantadesanā</span>ti idampi vineyyānaṃ hitasampāpane suttantadesanāya tapparabhāvaṃyeva sandhāya vuttaṃ. Tapparabhāvo ca vineyyajjhāsayānulomato daṭṭhabbo, tathā <span class="bld">attatthādippakāsanapadhānatāpi. Itarehī</span>ti vinayābhidhammehi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rattiādīsū</span>ti rattirājavinayesu visayabhūtesu. Nanu ca ‘‘abhirattī’’ti avuttattā rattiggahaṇaṃ na kattabbaṃ, ‘‘abhiññātā abhilakkhitā’’ti ca ñāṇalakkhaṇakiriyāvisesako <span class="bld">abhi</span>-saddoti? Na, ‘‘abhiññātā abhilakkhitā’’ti <span class="bld">abhi</span>-saddavisiṭṭhānaṃ ñātalakkhitasaddānaṃ rattisaddena <a name="M0.0022"></a> samānādhikaraṇatāya rattivisayattā. Ettha ca vācakasaddasannidhāne nipātānaṃ tadatthajotakamattattā lakkhitasaddatthajotako <span class="bld">abhi</span>-saddo lakkhaṇe vattatīti vutto. Abhilakkhitasaddapariyāyo ca abhiññātasaddoti daṭṭhabbo, abhivinayasaddassa pana abhipurisassa viya samāsasiddhi daṭṭhabbā. Anekatthā hi nipātā, anekatthabhedo ca saddānaṃ payogavisayoti.</p>
- <p class="bodytext">Kiñcāpi desanādayo desetabbādinirapekkhā na santi, āṇādayo pana visesato desakādiadhīnāti taṃtaṃvisesayogavasena tesaṃ bhedo vutto. Yathā hi āṇāvidhānaṃ visesato āṇārahādhīnaṃ tattha kosallayogato, evaṃ vohāraparamatthavidhānāni ca vidhāyakādhīnānīti <span class="bld">āṇādividhino desakāyattatā</span> vuttā. Aparādhajjhāsayānurūpaṃ viya dhammānurūpampi sāsanaṃ visesato tathāvinetabbapuggalāpekkhanti vuttaṃ <span class="bld">‘‘sāsitabba…pe… tabbabhāvenā’’</span>ti. Saṃvarāsaṃvaranāmarūpānaṃ viya viniveṭhetabbāya diṭṭhiyāpi kathanaṃ sati vācāvatthusmiṃ, nāsatīti visesato tadadhīnanti āha <span class="bld">‘‘kathetabbassa…pe… kathā’’</span>ti. <span class="bld">Upārambhādī</span>ti upārambhanissaraṇadhammakosarakkhaṇāni. <span class="bld">Pariyāpuṇanādī</span>ti pariyāpuṇanasuppaṭipattiduppaṭipattiyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tantisamudāyo avayavatantiyā ādhāro</span> yathā ‘‘rukkhe sākhā’’ti. <span class="bld">Na codetabbametaṃ</span> samukhena, visayavisayimukhena vā vinayādīnaṃyeva gambhīrabhāvassa vuttattāti adhippāyo. Dhammo hi vinayādayo, tesañca visayo attho, dhammatthavisayā ca desanāpaṭivedhāti. ‘‘Paṭivedhassā’’tiādinā <a name="V0.0021"></a> dhammatthānaṃ duppaṭividdhattā desanāya uppādetuṃ asakkuṇeyyattā paṭivedhassa uppādetuñca paṭivijjhituñca asakkuṇeyyattā dukkhogāhataṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Dhammānurūpaṃ <span class="bld">yathādhamma</span>nti ca attho yujjati. Desanāpi hi paṭivedho viya aviparītaṃ savisayavibhāvanato dhammānurūpaṃ pavattati yato ‘‘aviparītābhilāpo’’ti vuccati. <span class="bld">Dhammaniruttiṃ dassetī</span>ti etena desanāsaddasabhāvāti dīpeti. Tathā hi niruttipaṭisambhidāya parittārammaṇādibhāvo pāḷiyaṃ vutto, aṭṭhakathāyañca ‘‘taṃtaṃsabhāvaniruttisaddaṃ ārammaṇaṃ katvā’’tiādinā saddārammaṇatā. Imassa atthassa ayaṃ saddo vācakoti vacanavacanīyaṃ <a name="M0.0023"></a> vavatthapetvā taṃtaṃvacanīyavibhāvanavasena pavattito hi saddo desanāti. Nanu ca ‘‘dhammo tantī’’ti imasmiṃ pakkhe dhammassapi saddasabhāvattā dhammadesanānaṃ viseso na siyāti? Na, tesaṃ tesaṃ atthānaṃ bodhakabhāvena ñāto uggahitādivasena ca pubbe pavattito saddappabandho dhammo, pacchā paresaṃ avabodhanatthaṃ pavattito tadatthappakāsanako saddo desanāti. Atha vā yathāvuttasaddasamuṭṭhāpako cittuppādo desanā musāvādādayo viya. <span class="bld">Vacanassa pavattana</span>nti ca yathāvuttacittuppādamāha. So hi vacanaṃ pavatteti, taṃ vā etena pavattīyatīti <span class="bld">pavattanaṃ</span>. Desīyati attho etenāti <span class="bld">desanā</span>. Pakārehi ñāpīyati etena, pakārato ñāpetīti vā <span class="bld">paññattī</span>ti vuccatīti. Tenevāha <span class="bld">‘‘adhippāyo’’</span>tiādi. Abhisameti, abhisamīyati vā etenāti <span class="bld">abhisamayo</span>ti evampi abhisamayattho sambhavati. Abhisametabbato pana abhisamayoti dutiyavikappe paṭivedhoyevāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vuttanayena veditabbā</span>ti avijjāsaṅkhārādīnaṃ dhammatthānaṃ duppaṭivijjhatāya dukkhogāhatā, tesaṃ paññāpanassa dukkarabhāvato taṃdesanāya paṭivedhanasaṅkhātassa paṭivedhassa uppādanavisayikaraṇānaṃ asakkuṇeyyatāya dukkhogāhatā veditabbā.</p>
- <p class="bodytext">Kāraṇe phalavohārena te dhammā dukkhāya saṃvattantīti vuttanti āha <span class="bld">‘‘upārambha…pe… hetubhāvenā’’</span>ti. <span class="bld">Aññaṃ attha</span>nti upārambhaṃ nissaraṇañca. <span class="bld">Niṭṭhāpetvā</span>ti kathanavasena pariyosāpetvā. Tassa ‘‘āraddha’’nti etena sambandho. <span class="bld">Uddānasaṅgahādibhedo saṅgīto</span>ti pāṭho yutto, ‘‘saṅgītiyā’’ti pana likhanti. Purimaṃ vā <span class="bld">saṅgītiyā</span>ti bhāvena bhāvalakkhaṇe bhummaṃ, pacchimaṃ adhikaraṇe. <span class="bld">Piṭakādī</span>ti piṭakanikāyaṅgadhammakkhandhāni.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="V0.0022"></a> aṅgesu suttaṅgameva na sambhavati ‘‘sagāthakaṃ suttaṃ geyyaṃ, niggāthakaṃ suttaṃ veyyākaraṇa’’nti (dī. ni. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā; pārā. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā; dha. sa. aṭṭha. nidānakathā) vuttattā, maṅgalasuttādīnañca suttaṅgasaṅgaho na siyā gāthābhāvato dhammapadādīnaṃ viya, geyyaṅgasaṅgaho vā siyā sagāthakattā sagāthāvaggassa viya, tathā ubhatovibhaṅgādīsu sagāthakapadesānanti? Vuccate –</p>
- <p class="gatha1">Suttanti <a name="M0.0024"></a> sāmaññavidhi, visesavidhayo pare;</p>
- <p class="gathalast">Sanimittā niruḷhattā, sahatāññena nāññato. (netti. aṭṭha. saṅgahavāravaṇṇanā);</p>
- <p class="bodytext">Sabbassapi hi buddhavacanassa suttanti ayaṃ <span class="bld">sāmaññavidhi</span>. Tenevāha āyasmā mahākaccāyano <span class="bld">nettiyaṃ</span> ‘‘navavidhasuttantapariyeṭṭhī’’ti (netti. saṅgahavāra). ‘‘Ettakaṃ tassa bhagavato suttāgataṃ suttapariyāpannaṃ (pāci. 1242) sakavāde pañca suttasatānī’’ti (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; kathā. aṭṭha. nidānakathā) evamādi ca etassa atthassa sādhakaṃ, tadekadesesu pana geyyādayo <span class="bld">visesavidhayo</span> tena tena nimittena patiṭṭhitattā. Tathā hi geyyassa sagāthakattaṃ tabbhāvanimittaṃ. Lokepi hi sasilokaṃ sagāthakaṃ vā cuṇṇiyaganthaṃ ‘‘geyya’’nti vadanti. Gāthāvirahe pana sati pucchaṃ katvā vissajjanabhāvo veyyākaraṇassa. Pucchāvissajjanañhi byākaraṇanti vuccati. Byākaraṇameva veyyākaraṇanti.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ sante sagāthakānampi pañhavissajjanavasena pavattānaṃ veyyākaraṇabhāvo āpajjatīti? Nāpajjati veyyākaraṇādisaññānaṃ anokāsabhāvato ‘‘gāthāvirahe pana satī’’ti visesitattā ca. Tathā hi dhammapadādīsu kevalaṃ gāthābandhesu sagāthakattepi somanassañāṇamayikagāthāpaṭisaṃyuttesu ‘‘vuttañheta’’ntiādivacanasambandhesu abbhutadhammapaṭisaṃyuttesu ca suttavisesesu yathākkamaṃ gāthāudānaitivuttakaabbhutadhammasaññā patiṭṭhitā, tathā satipi gāthābandhabhāve bhagavato atītāsu jātīsu cariyānubhāvappakāsakesu jātakasaññā. Satipi pañhavissajjanabhāve sagāthakatte ca kesuci suttantesu vedassa labhāpanato vedallasaññā patiṭṭhitāti evaṃ tena tena sagāthakattādinā nimittena tesu tesu suttavisesesu <a name="V0.0023"></a> geyyādisaññā patiṭṭhitāti visesavidhayo suttaṅgato pare geyyaṅgādayo. Yaṃ panettha geyyaṅgādinimittarahitaṃ, taṃ suttaṅgaṃ visesasaññāparihārena sāmaññasaññāya pavattanatoti.</p>
- <p class="bodytext">Nanu ca sagāthakaṃ suttaṃ geyyaṃ, niggāthakaṃ suttaṃ veyyākaraṇanti suttaṅgaṃ na sambhavatīti codanā tadavatthāti? Na, sodhitattā. Sodhitañhi pubbe gāthāvirahe sati pucchāvissajjanabhāvo veyyākaraṇabhāvassa nimittanti. Yañca vuttaṃ ‘‘gāthābhāvato maṅgalasuttādīnaṃ suttaṅgasaṅgaho na siyā’’ti, taṃ <a name="M0.0025"></a> na, <span class="bld">niruḷhattā</span>. Niruḷho hi maṅgalasuttādīsu suttabhāvo. Na hi tāni dhammapadabuddhavaṃsādayo viya gāthābhāvena paññātāni, kintu suttabhāveneva. Teneva hi aṭṭhakathāyaṃ suttanāmakanti nāmaggahaṇaṃ kataṃ. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘sagāthakattā geyyaṅgasaṅgaho vā siyā’’ti, tadapi natthi. Yasmā <span class="bld">sahatāññena</span>. Saha gāthāhīti sagāthakaṃ, sahabhāvo ca nāma attato aññena hoti, na ca maṅgalasuttādīsu gāthāvinimutto koci suttappadeso atthi, yo ‘‘saha gāthāhī’’ti vucceyya, na ca samudāyo nāma koci atthi. Yadapi vuttaṃ ‘‘ubhatovibhaṅgādīsu sagāthakappadesānaṃ geyyaṅgasaṅgaho siyā’’ti, tadapi na, <span class="bld">aññato</span>. Aññā eva hi tā gāthā jātakādipariyāpannattā. Ato na tāhi ubhatovibhaṅgādīnaṃ geyyaṅgabhāvoti evaṃ suttādīnaṃ aṅgānaṃ aññamaññasaṅkarābhāvo veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jinasāsanaṃ</span> abhidhammo. <span class="bld">Paṭividdhaṭṭhānaṃ</span> paṭivedhabhūmi paṭivedhāvatthā, paṭivedhahetu vā. ‘‘So evaṃ pajānāmi sammādiṭṭhipaccayāpi vedayita’’nti (saṃ. ni. 5.11-12) vuttaṃ. Pāḷiyaṃ pana ‘‘so evaṃ pajānāmi micchādiṭṭhipaccayāpi vedayitaṃ. Sammādiṭṭhipaccayāpi vedayita’’nti āgataṃ (saṃ. ni. 5.11-12). <span class="bld">Paccayādīhī</span>ti paccayasabhāvavūpasamatadupāyādīhi. <span class="bld">Paravādicodanaṃ patvā</span>ti aṭṭhakathāyaṃ āgataṃ paravādicodanaṃ patvā. <span class="bld">Adhiga…pe… rūpenā</span>ti adhigantabbo ca so desetabbo cāti adhigantabbadesetabbo, so eva dhammo, tadanurūpena. Ettha ca yathādhammasāsanattā yathādhigatadhammadesanābhāvato abhidhammassa abhisambodhi adhigamanidānaṃ. Desakālādiyeva desanānidānaṃ. Yaṃ pana aṭṭhakathāyaṃ ‘‘desanānidānaṃ yāva dhammacakkappavattanā’’ti vuttaṃ, taṃ abhidhammadesanāvisesena dhammacakkappavattananti katvā vuttaṃ. Dhammacakkappavattanasutte vā desitehi ariyasaccehi sakalābhidhammapadatthasaṅgahato, paramatthato abhidhammabhūtānaṃ vā sammādiṭṭhiādīnaṃ tattha desitattā vuttaṃ. Tattakānaṃyeva desanāruḷhatāya aḍḍhachakkesu jātakasatesu paripācanaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Na hi ettakāsu eva jātīsu puññādisambhārasambharaṇaṃ<a name="V0.0024"></a>, kiṃ pana kāraṇaṃ ettakā eva jātiyo desitāti? Tadaññesaṃ aṭṭhuppattiyā abhāvato.</p>
- <p class="subhead">Sumedhakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Uppanne <a name="M0.0026"></a> buddhe tato attānaṃ seyyato vā sadisato vā dahanto jhānābhiññāhi parihāyati, na tathā sumedhapaṇḍito aṭṭhāsīti tassa jhānābhiññāhi aparihāni daṭṭhabbā. Tenevāha <span class="bld">‘‘tāpasehi asamo’’</span>ti. Yathā nibbānaṃ, aññaṃ vā niccābhimataṃ aviparītavuttitāya sabbakālaṃ tathābhāvena ‘‘sassata’’nti vuccati, evaṃ buddhānaṃ vacananti tassa sassatatā vuttā. Tenevāha <span class="bld">‘‘aviparītamevā’’</span>ti. Upapāramīādivibhāgena <span class="bld">anekappakāratā. Samādānādhiṭṭhāna</span>nti samādānassa adhiṭṭhānaṃ pavattanaṃ karaṇanti attho. <span class="bld">Ñāṇatejenā</span>ti pāramīpavicayañāṇappabhāvena. Mahānubhāvañhi taṃ ñāṇaṃ bodhisambhāresu anāvaraṇaṃ anācariyakaṃ mahābodhisamuppattiyā anurūpapubbanimittabhūtaṃ. Tathā hi taṃ manussapurisabhāvādiādhārameva jātaṃ. Kāyādīsu asubhasaññādibhāvena <span class="bld">suddhagocarā</span>. ‘‘Aññathā’’ti padassa pakaraṇaparicchinnaṃ atthaṃ dassento <span class="bld">‘‘līnatā’’</span>ti āha. Līnatāti ca saṅkoco vīriyahāni vīriyārambhassa adhippetattā. Tenāha <span class="bld">‘‘esā me vīriyapāramī’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Nidānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">1. Cittuppādakaṇḍaṃ</p>
- <p class="chapter">Tikamātikāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. <span class="bld">Tenā</span>ti <a name="M0.0027"></a><a name="V0.0025"></a> vedanāsaddena. <span class="bld">Sabbapadehī</span>ti tīhi padehi laddhanāmo hoti avayavadhammenāpi samudāyassa apadisitabbato yathā ‘‘samaṃ cuṇṇa’’nti. Codako yathādhippetamatthaṃ appaṭipajjamāno vibhattiantasseva padabhāvaṃ sallakkhetvā <span class="bld">‘‘nanu sukhāyā’’</span>tiādinā codeti. Itaro <span class="bld">‘‘adhippetappakāratthagamakassā’’</span>tiādinā attano adhippāyaṃ vivarati. Tena ‘‘vākyaṃ idha padanti vutta’’nti dasseti. <span class="bld">Hetupadasahetukapadādīhī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena nahetupadaahetukapadahetusampayuttapadāni hetuvippayuttapadampi vā saṅgaṇhāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ubhayekapadavasenā</span>ti ubhayapadavasena hetudukasambandho, ekapadavasena sahetukadukasambandho. <span class="bld">Tathā</span>ti ubhayekapadavasena. Ettha ca sahetukahetusampayuttadukātiādinā yathā hetugocchake paṭhamadukasambandhā dutiyatatiyadukā, paṭhamadukadutiyadukasambandhā catutthachaṭṭhadukā, paṭhamadukatatiyadukasambandho pañcamo duko, evaṃ āsavagocchakādīsupīti nayaṃ dasseti. Sakkā hi imināva nayena tesupi dukantarasambandho viññātuṃ, kevalaṃ pana āsavagocchakādīsu dutiyadukatatiyadukasambandho osānaduko, kilesagocchake ca dutiyacatutthadukasambandhoti. Dhammānaṃ sāvasesaniravasesabhāvena tikadukānaṃ sappadesanippadesatā vuttāti yehi tikadukā sāvasesāti padissanti apadissanti, te asaṅgahitadhammāpadeso. Evaṃ sati ‘‘asaṅgahito’’ti visesanaṃ kimatthiyanti? Etassevatthassa pākaṭakaraṇatthaṃ daṭṭhabbaṃ. Atha vā padissati etena samudāyoti padeso, avayavo. ‘‘Sāmaññajotanā visese avatiṭṭhatī’’ti yathādhippetaṃ visesaṃ dassento <span class="bld">‘‘asaṅgahito’’</span>ti āha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anavajjattho</span> <a name="V0.0026"></a> avajjavirahattho. <span class="bld">Nāmaṃ</span> saññā, <span class="bld">kiriyā</span> karaṇaṃ, <span class="bld">payojanaṃ</span> ratharathaṅgavibhāvanena tesaṃ pakārato yojanaṃ. Kusena ñāṇena lātabbāti kusalāti ayamattho ñāṇasampayuttānaṃ tāva hotu, ñāṇavippayuttānaṃ kathanti āha <span class="bld">‘‘ñāṇavippayuttānampī’’</span>tiādi. Ñāṇavippayuttāpi <a name="M0.0028"></a> hi ñāṇeneva pavattiyanti hitasukhahetubhūtāya pavattiyā paññavantānaṃ paṭipattibhāvato. Na hi antarena yonisomanasikāraṃ kusaluppatti atthīti. ‘‘Yadi kusalassa ubhayabhāgagataṃ saṃkilesalavanaṃ pākaṭaṃ siyā, kusā viya lunantīti kusalāti ayamattho yutto siyā’’ti koci vadeyyāti āsaṅkāya āha <span class="bld">‘‘sammappadhānadvayaṃ viyā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na cā</span>tiādinā ‘‘sabhāvaṃ dhārentī’’ti ettha paramatthato kattukammassa ca bhedo natthi, kappanāsiddho eva pana bhedoti dasseti. Tattha <span class="bld">nāmavasena viññātāviññāte</span>ti yesaṃ ‘‘dhammā’’ti iminā pariyāyena aviññātā sabhāvā, ‘‘sabhāvaṃ dhārentī’’ti iminā ca pariyāyena viññātā, tesaṃ vasena evaṃ vuttaṃ. Ettha ca paṭhamo attho saṅkhatāsaṅkhatadhammavasena vutto, dutiyo saṅkhatavasena, tatiyo saṅkhatāsaṅkhatapaññattidhammavasenāti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kusalapaṭisedhanaṃ</span> kusalābhāvo eva. Abhāvo hi sattāpaṭisedhoti. <span class="bld">Dhammo</span>ti sabhāvadhammo. <span class="bld">Akusalavacanena na koci attho</span> sabhāvadhammassa abodhakattāti adhippāyo. Atha siyā akusalavacanena koci attho asabhāvadhammabodhakattepi ‘‘paññattidhammā’’tiādīsu viya, evaṃ sati ‘‘anabyākatā’’ti ca vattabbaṃ siyā, tato cāyaṃ catukko āpajjati, na tiko. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā dukacatukkabhāvo anabyākatavohāro ca natthi, so ca vuttanayena abhāvamattavacane āpajjati, tasmā. <span class="bld">Sabhāvadhāraṇādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena ‘‘dhārīyanti paccayehī’’ti ayamattho saṅgahito. Ñeyyapariyāyena pana <span class="bld">dhamma</span>-saddenāyaṃ dosoti nanu añeyyapariyāyepi <span class="bld">dhamma</span>-sadde na koci dosoti? Na, vuttadosānativattanato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pārisesenā</span>ti ettha nanu ayamakāro na-atthattayasseva jotako, atha kho ‘‘ahetukā dhammā, abhikkhuko āvāso’’ti taṃyoganivattiyā, ‘‘appaccayā dhammā’’ti taṃsambandhibhāvanivattiyā. Paccayuppannañhi paccayasambandhīti appaccayuppannattā asambandhitā ettha jotīyati. ‘‘Anidassanā dhammā’’ti taṃsabhāvanivattiyā. Nidassanañhi daṭṭhabbatā. Atha cakkhuviññāṇaṃ nidassanaṃ, taggayhabhāvanivattiyā, tathā ‘‘anāsavā dhammā’’ti. ‘‘Appaṭighā dhammā <a name="V0.0027"></a> anārammaṇā dhammā’’ti taṃkiccanivattiyā. ‘‘Arūpino dhammā acetasikā <a name="M0.0029"></a> dhammā’’ti tabbhāvanivattiyā. Tadaññatā hi ettha pakāsīyati. ‘‘Amanusso’’ti tabbhāvamattanivattiyā. Manussattamattaṃ natthi aññaṃ samānanti sadisatā hettha sūciyati. ‘‘Asamaṇo samaṇapaṭiñño aputto’’ti taṃsambhāvanaguṇanivattiyā. Garahā hi ettha ñāyati. ‘‘Kacci nu bhoto anāmayā, anudarā kaññā’’ti tadappabhāvanivattiyā. ‘‘Anuppannā dhammā’’ti taṃsadisabhāvanivattiyā. Atītānañhi uppannapubbattā upādidhammānañca paccayekadesanipphattiyā āraddhuppādabhāvato kālavinimuttassa ca vijjamānattā uppannānukūlatā, pageva paccuppannānanti tabbidhurabhāvo ettha viññāyati. ‘‘Asekkhā dhammā’’ti tadapariyosānanivattiyā. Taṃniṭṭhānañhettha pakāsīyatīti evamanekesaṃ atthānaṃ jotako, tattha kiṃ vuccate atthadvayameva vatvā pārisesenāti? Itaresaṃ ettha suvidūrabhāvato. Na hi kusalavippayuttādīnaṃ dhammānaṃ akusalabhāvo yujjati.</p>
- <p class="bodytext">Akusalasaddassa uccāraṇānantaraṃ vineyyānaṃ kusalapaṭipakkhabhūte atthe paṭipattibhāvato tattha <span class="bld">niruḷhatā</span> daṭṭhabbā. <span class="bld">‘‘Viruddhasabhāvattā’’</span>ti vuttaṃ kiccavirodhādīnampi tadantogadhattā, viruddhasabhāvattepi vināsakavināsitabbabhāvo kusalākusalesu niyatoti dassetuṃ <span class="bld">‘‘tappaheyyabhāvato’’</span>ti āha. Itarathā kusalānampi akusalehi pahātabbabhāve accantaṃ samucchinnakusalamūlattā apāyapūrakā eva sattā siyuṃ. Yaṃ pana ‘‘dhammāpi vo, bhikkhave, pahātabbā’’ti (ma. ni. 1.240) vuttaṃ, taṃ ‘‘rūpaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahathā’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.33) viya tadārammaṇasaṃkilesappahānavasena pariyāyena vuttaṃ. Yathāha ‘‘na hi kusalā akusalehi pahātabbā’’ti (dha. sa. mūlaṭī 1).</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Phassādivacanehi</span> taṃniddesabhūtehi. <span class="bld">Tabbacanīyabhāvenā</span>ti tehi ‘‘sukhāya vedanāya sampayuttā dhammā’’tiādivacanehi abhidheyyabhāvena. Yathā anavajjasukhavipākādiatthā kusalādivacanehi, evaṃ avipākatthā abyākatavacanena bodhitā evāti āha <span class="bld">‘‘abyākatavacaneneva cā’’</span>ti. <span class="bld">Kāraṇaṃ avatvā</span>ti idha vuttabhāvena anuvattamānattāti kāraṇaṃ avatvā. <span class="bld">Aññā…pe… nivāretabbo</span>ti etena kusalākusalasaddā viya kusalākusalasabhāvānaṃ <a name="M0.0030"></a> tadubhayaviparītasabhāvānaṃ dhammānaṃ abyākatasaddo bodhakoti dasseti. Na hi avipākavacanaṃ vuttaṃ, akusalavacanañca avuttaṃ. Yato avipākavacanassa adhikatabhāvo akusalassa ca tabbacanīyabhāvena akathitabhāvo <a name="V0.0028"></a> siyā, tasmā na akusalānaṃ abyākatatāti ayaṃ akusalānaṃ anabyākatabhāve yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃ pariharitu</span>nti abyākatanivattanamāha. Yadi evaṃ ‘‘sukhavipākānavajjā’’ti vattabbaṃ. Anavajjā hi byabhicāritāya visesitabbāti? Na, sukhavipākavacanassa visesanabhāvena aggahitattā. Sukhavipākavacanena hi kusalabhāve samatto viññāyati, anavajjavacanaṃ panettha kusalānaṃ agarahitabbatāsaṅkhātaṃ kañci visesamāha. Teneva ca tassa visesanabhāvena vuttassa pavattisukhatādidassanabhāvaṃ sayameva vakkhatīti. Manosamācāravisesabhūtā phaladhammā visesena paṭippassaddhāvajjā nāma hontīti samācārattayavasena tasmiṃ sutte anavajjadhammānaṃ vuttattā ca te anavasesato saṅgahetvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘virahitāvajjamattā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Avajjavināsanabhāvo dassito</span> kaṇhasukkadhammānaṃ vajjhaghātakabhāvassa niyatattā. <span class="bld">Savipākatā</span> vipākadhammatā. <span class="bld">Sukho vipāko etesanti sukhavipākā</span>ti iminā samāsena kusalānaṃ sukhavipākavantatā vuttā. Sā ca nesaṃ na taṃsamaṅgitāya asahavattanatoti taduppādanasamatthatāti viññāyatīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘sukhavipākavipaccanasabhāvaṃ dassetī’’</span>ti. <span class="bld">Yuttameta</span>nti paramatthato bhedābhāvepi yathāvuttavacanavacanīyabhāvasaṅkhāto bhedo tasmiṃ abhidheyyatthabhūte vatthusmiṃ upacārena hotīti yuttamettha lakkhaṇalakkhitabbabhāvena bhedavacanaṃ. Bhavati hi saddatthavisesamattenapi abhinne vatthusmiṃ bhedavacanaṃ yathā ‘‘silāputtakassa sarīra’’nti.</p>
- <p class="bodytext">Vināpi bhāvābhidhāyinā saddena bhāvappadhāno niddeso hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘anavajjavacanena anavajjattaṃ āhā’’</span>ti. Evañcettha padaviggaho gahetabbo – na avajjaṃ anavajjaṃ, avajjapaṭipakkhatāya agarahitabbasabhāvo. Sukho vipāko assāti sukhavipākaṃ, sukhavipākavipaccanasamatthatā. Anavajjañca taṃ sukhavipākañcāti anavajjasukhavipākaṃ, taṃ lakkhaṇaṃ etesanti <span class="bld">anavajjasukhavipākalakkhaṇā</span>. Atha vā pubbe viya anavajjaṃ, vipaccanaṃ vipāko, sukhassa vipāko sukhavipāko, anavajjañca sukhavipāko <a name="M0.0031"></a> ca anavajjasukhavipākaṃ ekattavasena. Taṃ lakkhaṇaṃ etesanti <span class="bld">anavajjasukhavipākalakkhaṇā</span>. Kiṃ panettha kāraṇaṃ padadvayapariggahe, nanu ekeneva padena iṭṭhappasiddhi. Yadipi ‘‘avajjarahitaṃ anavajja’’nti imasmiṃ pana pakkhe abyākatanivattanatthaṃ sukhavipākaggahaṇaṃ kattabbaṃ siyā, sukhavipākaggahaṇe pana kate anavajjaggahaṇaṃ na kattabbameva. ‘‘Avajjapaṭipakkhā anavajjā’’ti <a name="V0.0029"></a> etasmiṃ pana pakkhe sukhavipākaggahaṇañcāti codanaṃ manasi katvā āha <span class="bld">‘‘tattha anavajjavacanenā’’</span>tiādi. Tena pavattisukhasukhavipākatāattasuddhivisuddhavipākatāakusalaabyākatasabhāvanivattirasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānavisesadīpanato evaṃ vipulappayojanattho padadvayapariggahoti dasseti. <span class="bld">Sukha</span>-saddassa iṭṭhapariyāyatā viya ‘‘nibbānaparamaṃ sukhaṃ (dha. pa. 203-204), sukhā virāgatā loke (udā. 11), tesaṃ vūpasamo sukho’’tiādīsu (dī. ni. 2.221, 272) saṅkhāradukkhūpasamapariyāyatāpi vijjati, taṃavipākatāya pana idha sukhavipākabhāvo na sakkā vattunti dassento āha <span class="bld">‘‘saṅkhā…pe… natthī’’</span>ti. Idaṃ vuttaṃ hoti – tebhūmakakusalānampi vivaṭṭasannissayabhāvena pavattisabhāvattā kiñcāpi sabbe kusalā saṅkhāradukkhūpasamasukhanipphādakā sambhavanti, yathāvuttasukhassa pana avipākabhāvato na etena padena kusalānaṃ sukhavipākatā sambhavatīti. Vipakkabhāvamāpannesu arūpadhammesu niruḷhattā <span class="bld">vipāka</span>-saddassa <span class="bld">‘‘yadi panā’’</span>ti sāsaṅkaṃ vadati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathāsambhava</span>nti saha avajjenāti sāvajjā, garahitabbabhāvayuttā. Tena nesaṃ garahitabbasabhāvaṃ dasseti. Aññepi atthi dukkhabhāvena garahitabbasabhāvā akusalavipākāti sāvajjavacanamattena tesampi akusalatāpattidosaṃ disvā taṃ pariharituṃ <span class="bld">dukkhavipākavacana</span>māha. <span class="bld">Avajja</span>-saddo vā rāgādīsu ekantākusalesu niruḷhoti taṃsahavattidhammānaṃ eva sāvajjabhāve kusalābyākatehi akusalānaṃ viseso sāvajjavacaneneva dassito. Abyākatehi pana visiṭṭhaṃ kusalākusalānaṃ sādhāraṇaṃ savipākatālakkhaṇanti tasmiṃ lakkhaṇe visesadassanatthaṃ dukkhavipākalakkhaṇaṃ vuttaṃ. Ito paraṃ ‘‘dukkho vipāko etesanti dukkhavipākā’’tiādinā sukhavipākaanavajjakusalapadānaṃ ṭhāne dukkhavipākasāvajjaakusalapadāni ṭhapetvā yathāvuttanayena attho veditabbo<a name="M0.0032"></a>. Yojanā ca sāvajjavacanena akusalānaṃ pavattidukkhataṃ dasseti, dukkhavipākavacanena vipākadukkhataṃ. Purimañhi attano pavattisabhāvavasena lakkhaṇavacanaṃ, pacchimaṃ kālantare vipākuppādanasamatthatāyāti. Tathā purimena akusalānaṃ avisuddhasabhāvataṃ dasseti, pacchimena avisuddhavipākataṃ. Purimena ca akusale kusalasabhāvato nivatteti, pacchimena abyākatasabhāvato savipākattadīpakattā pacchimassa. Purimena vā avajjavantatādassanato kiccaṭṭhena rasena anatthajananarasataṃ dasseti, pacchimena sampattiatthena aniṭṭhavipākarasataṃ. Purimena ca upaṭṭhānākāraṭṭhena paccupaṭṭhānena saṃkilesapaccupaṭṭhānataṃ, pacchimena phalaṭṭhena dukkhavipākapaccupaṭṭhānataṃ. Purimena ca ayonisomanasikāraṃ <a name="V0.0030"></a> akusalānaṃ padaṭṭhānaṃ pakāseti. Tato hi te sāvajjā jātāti. Pacchimena akusalānaṃ aññesaṃ padaṭṭhānabhāvaṃ vibhāveti. Te hi dukkhavipākassa kāraṇaṃ hotīti. Ettha ca <span class="bld">dukkha</span>-saddo aniṭṭhapariyāyavacananti veditabbaṃ. Aniṭṭhacatukkhandhavipākā hi akusalā, na dukkhavedanāvipākāva. <span class="bld">Vipāka</span>-saddassa phalapariyāyabhāve pana nissandavipākena aniṭṭharūpenapi dukkhavipākatā yojetabbā. Vipākadhammatāpaṭisedhavasena abyākatānaṃ avipākalakkhaṇāti lakkhaṇaṃ vuttanti tadatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘avipākārahasabhāvā’’</span>ti āha. <span class="bld">Evaṃpakārāna</span>nti abhiññādike saṅgaṇhāti.</p>
- <p class="bodytext">Chahi padehi tikesu, catūhi dukesu yathākkamaṃ cha cattāro atthā vuttā. <span class="bld">Chakkabhāvo na bhavissatī</span>ti etena catukkabhāvābhāvo dassitanayattā coditoyevāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Atthabhedo upapajjatī</span>ti kasmā evaṃ vuttaṃ, nanu tīhi dhammasaddehi vuccamāno sabhāvadhāraṇādiatthena abhinno eva so atthoti? Na, jātiādibhedena bhedasabbhāvato. Bhedakā hi jātiādayo. <span class="bld">Māsapadatthatāyā</span>ti māsa-saddābhidheyyabhāvena. <span class="bld">Tabbacanīyabhinnatthāna</span>nti tehi kālasaddādīhi vattabbānaṃ visiṭṭhatthānaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘yathā kālasaddādiabhidheyyānaṃ kālādiatthānaṃ bhinnasabhāvānampi māsa-saddābhidheyyabhāvena abhedo, evaṃ jātiādibhedena bhinnānampi tesaṃ tiṇṇaṃ dvinnañca atthānaṃ dhamma-saddābhidheyyabhāvena natthi bhedo’’ti. <span class="bld">Vini…pe… mānā</span>ti dhamma-saddassa rūpābhedepi bhedakāraṇamāha. Bhinnajātiyatthavacanīyatāya hi tassevatthabhedoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sādhetu</span>nti <a name="M0.0033"></a> bodhetuṃ. Hotu asambandho, kā no hānīti kadāci vadeyyāti āsaṅkāya āha <span class="bld">‘‘pubbā…pe… nāma hontī’’</span>ti. <span class="bld">So cā</span>ti sabhāvadhāraṇapaccayadhariyamānatāsaṅkhāto attho na sakkā vattunti yathāvuttassa abhāvassa apekkhāvuttitāya vuttaṃ. Na hi apekkhāvuttino antarena apekkhitabbaṃ labhanti. Satipi sabhāvadhāraṇādiatthasāmaññe kusalajātiādivisiṭṭhasseva tassa idha adhippetattā ekatthatā na anuññātāti vuttaṃ, vacanasilesavasena vā. <span class="bld">Atha vā</span>tiādinā tiṇṇaṃ dhammasaddānaṃ abhāvattaṃ asampaṭicchanto nānatthatābhāvadosaṃ pariharati.</p>
- <p class="bodytext">Ñāpakahetubhāvato upapatti idha kāraṇanti vuttāti āha <span class="bld">‘‘kāraṇaṃ nāma yuttī’’</span>ti. <span class="bld">Punaruttī</span>tiādinā nanu ‘‘kusalādīnampi ekattaṃ āpajjatī’’ti vuttattā ekattāpattipi vattabbāti<a name="V0.0031"></a>? Saccaṃ vattabbā, sā pana abhāvāpattiyaṃ eva antogadhā nānattābhāvacodanāsāmaññena. Bhedābhedanibandhanattā visesanavisesitabbabhāvassa so accantamabhinnesu niyamena natthīti visesanavisesitabbābhāvena accantābhedaṃ dasseti, na pana accantaṃ abhinnesuyeva visesanavisesitabbābhāvaṃ. Atha vā accantaṃ abhinnesu avivaṭasaddatthavivaraṇatthaṃ pavattā. Kasmā? Visesanavisesitabbābhāvatoti evaṃ yojanā kātabbā. Amittaṃ abhibhavituṃ sakkuṇātīti <span class="bld">sakko,</span> indatīti <span class="bld">indo,</span> purime dadātīti <span class="bld">purindado</span>ti evaṃ kiriyāguṇādipariggahavisesena.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhedābhedavantesū</span>ti visesasāmaññavantesu. <span class="bld">Nīla</span>-saddo hi uppalasaddasamāyogo rattuppalasetuppalādiuppalajātisāmaññato vinivattetvā nīlaguṇayuttameva uppalajātivisesaṃ joteti. <span class="bld">Uppala</span>-saddopi nīla-saddasamāyutto bhamaraṅgārakokilādigatanīlaguṇasāmaññato avacchinditvā uppalavatthugatameva nīlaguṇaṃ pakāsetīti visesatthasāmaññatthayuttatā padadvayassa daṭṭhabbā. Iminā nayena itaratrāpi bhedābhedavantatā yojetabbā. <span class="bld">Tāya tāya anumatiyā</span>ti tena tena saṅketena. <span class="bld">Te te vohārā</span>ti accantaṃ abhinne atthe pariyāyabhāvena accantaṃ bhinne yathāsakaṃ atthavivaraṇabhāvena bhedābhedavante visesanavisesitabbabhāvena tā tā samaññā paññattiyo siddhāti attho<a name="M0.0034"></a>. <span class="bld">Samāne</span>ti ekasmiṃ. <span class="bld">Kusalādibhāva</span>nti kucchitasalanādibhāvaṃ. Abhidhānatthopi hi anavajjasukhavipākādiabhidheyyattho viya sabhāvadhāraṇādisāmaññatthaṃ visesetīti.</p>
- <p class="bodytext">Etthāha ‘‘kiṃ pana kāraṇaṃ tikā eva paṭhamaṃ vuttā, na dukā, tikesupi kusalattikova, na añño’’ti? Vuccate – sukhaggahaṇato appabhedato ca tikā eva paṭhamaṃ vuttā. Yasmā tikehi bodhite kusalādibhede tabbibhāgabhinnā hetuādayo vuccamānā suviññeyyā honti. Tathā hi ‘‘tayo kusalahetū’’tiādinā kusalādimukhena hetuādayo vibhattā, katipayabhedā ca tikā dvāvīsatiparimāṇattā.</p>
- <p class="bodytext">Tesu pana sabbasaṅgahaasaṅkaraādikalyāṇabhāvena paṭhamaṃ kusalattikaṃ vuttaṃ. Niravasesā hi rūpārūpadhammā kusalattikena saṅgahitā, na tathā vedanāttikādīhi. Nanu vipākattikādīhipi niravasesā dhammā saṅgahitāti? Saccametaṃ, tesu pana anavajjasāvajjadhammā na asaṅkarato vuttā yathā kusalattike. Nanu ca saṃkiliṭṭhasaṃkilesikattikādīsupi <a name="V0.0032"></a> te asaṅkarato vuttāti? Evametaṃ, te pana akalyāṇabhūte pāpadhamme ādiṃ katvā vuttā, na evamayaṃ. Ayaṃ pana kalyāṇabhūte pujjabhavaparinibbutinipphādake puññadhamme ādiṃ katvā vutto. Iti bhagavā saṇhasukhumaṃ rūpārūpadesanaṃ ārabhanto sabbasaṅgahaasaṅkaraādikalyāṇaguṇayogato paṭhamaṃ kusalattikaṃ deseti, kiñca tadaññattikānaṃ sukhaggahaṇato. Tathā hi kusalattikamukhena ‘‘kāmāvacarakusalato cattāro somanassasahagatacittuppādā’’tiādinā vedanāttikādayo vibhattāti.</p>
- <p class="bodytext">Kusalattikepi ca padhānapāsaṃsaubhayahitabhāvato kusalā dhammā paṭhamaṃ vuttā. Kusalā hi dhammā sukhavipākattā sabbasaṅkhatadhammānaṃ uttamā avajjavidhamanato viññuppasatthā idhalokaparalokesu atthāvahā nissaraṇāvahā ca, tasmā padhānādibhāvena paṭhamaṃ vuttā, tappaṭipakkhattā tadanantaraṃ akusalā, tadubhayaviparītasabhāvā tadanantaraṃ abyākatā vuttā. Kusalavasena vā assādo, akusalavasena ādīnavo, abyākatadhammesu nibbānavasena nissaraṇanti iminā assādādikkamena, kusalesu patiṭṭhāya paṇḍitā akusale pajahantā abyākatadhammabhūtamaggaphalaṃ nibbānañca sacchikarontīti iminā vā paṭipattikkamena ayamanupubbī ṭhapitāti veditabbā.</p>
- <p class="bodytext">Kasmā <a name="M0.0035"></a> panettha sekkhattikādīsu viya sarūpato purimapadadvayapaṭikkhepavasena tatiyapadaṃ na vuttaṃ ‘‘nevakusalā nākusalā’’ti? Visesadīpanatthaṃ. Yathā hi sekkhāsekkhasabhāvesu dhammesu kocipi dhammo tadubhayasabhāvena kenacipi pariyāyena kadāci abyākaraṇīyo nāma natthīti sekkhattike padadvayapaṭikkhepavasena ‘‘nevasekkhā nāsekkhā’’tveva vuttaṃ, na evaṃ idha. Idha pana kusalasabhāvā eva dhammā aggaphaluppattiyā tathā na byākaraṇīyā hontīti imassa visesassa dīpanatthaṃ ‘‘abyākatā’’ti vuttaṃ. Vacanamatte eva vā idaṃ nānākaraṇaṃ ‘‘abyākatā nevakusalā nākusalā’’ti byākata-saddena kusalākusalānaṃ bodhitattāti.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca akusalesu taṇhāya sabbākusalehi, tebhūmakakusalākusalehi vā samudayasaccaṃ, taṃtaṃavasiṭṭhatebhūmakadhammehi dukkhasaccaṃ, lokuttarakusalena maggasaccaṃ, avasiṭṭhaabyākatavisesena nirodhasaccaṃ dassitaṃ hoti. Tattha samudayena assādo, dukkhena ādīnavo, magganirodhehi nissaraṇaṃ. Kiñcāpi nāmarūpaparicchedabhāvato sabhāvadhammaniddhāraṇapadhānā abhidhammakathā, tesaṃ pana <a name="V0.0033"></a> kusalādivisese niddhārite tassa upasampādetabbatādipi atthato vuttameva hoti. Akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya ‘‘sabbapāpassa akaraṇaṃ, kusalassa upasampadā’’ti (dha. pa. 183; dī. ni. 2.90) evamādivacanato hi kusalādīnaṃ upasampādanādidassanaparaṃ bhagavato sāsanaṃ, tasmā kusalānaṃ upasampādanaṃ akusalānaṃ pahānañca upāyo, abyākatavisesassa sacchikiriyā phalaṃ, kusalādīnaṃ upasampādanādiatthā desanā āṇattīti ayaṃ <span class="bld">desanāhāro</span>.</p>
- <p class="bodytext">Ārogyaṭṭhena anavajjaṭṭhena kosalyasambhūtaṭṭhena ca kusalā, tappaṭipakkhato akusalā, tadubhayaviparītato abyākatā, sabhāvadhāraṇādiatthena dhammāti anupadavicinanaṃ <span class="bld">vicayo hāro</span>.</p>
- <p class="bodytext">Pujjabhavaphalaparinibbutinipphatti kusalehīti yujjati sukhavipākattā, apāyadukkhasaṃsāradukkhuppatti akusalehīti yujjati aniṭṭhaphalattā, tadubhayaphalānaṃ anuppatti abyākatehīti yujjati avipākadhammattāti ayaṃ <span class="bld">yutti hāro</span>.</p>
- <p class="bodytext">Kusalā <a name="M0.0036"></a> dhammā sukhavipākassa padaṭṭhānaṃ, akusalā dukkhavipākassa, abyākatā kusalākusalābyākatadhammānanti ayaṃ <span class="bld">padaṭṭhāno hāro</span>.</p>
- <p class="bodytext">Kusalaggahaṇena ye anavajjasukhavipākā sukhāya vedanāya sampayuttā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā vipākadhammadhammā anupādinnupādāniyā anupādinnaanupādāniyā…pe… araṇā dhammā, te bodhitā bhavanti kusalalakkhaṇena ekalakkhaṇattā. Tathā akusalaggahaṇena ye sāvajjadukkhavipākā sukhāya vedanāya sampayuttā dukkhāya vedanāya sampayuttā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā vipākadhammadhammā anupādinnupādāniyā saṃkiliṭṭhasaṃkilesikā…pe… saraṇā dhammā, te bodhitā bhavanti akusalalakkhaṇena ekalakkhaṇattā. Tathā abyākataggahaṇena ye avipākārahā sukhāya vedanāya sampayuttā dukkhāya vedanāya sampayuttā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā vipākā dhammā nevavipākanavipākadhammadhammā upādinnupādāniyā anupādinnupādāniyā anupādinnaanupādāniyā…pe… araṇā dhammā, te bodhitā bhavanti abyākatalakkhaṇena ekalakkhaṇattāti ayaṃ <span class="bld">lakkhaṇo hāro</span>.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kucchite <a name="V0.0034"></a> pāpadhamme salayantī’’tiādinā nirutti veditabbā, kusalādimukhena rūpārūpadhamme pariggahetvā visuddhiparamparāya ‘‘kathaṃ nu kho sattā anupādisesanibbānabhāgino bhaveyyu’’nti ayamettha bhagavato adhippāyo, nidānaṃ asādhāraṇato kusalādibhedena bujjhanakasattā. Sādhāraṇato pana pākaṭameva. Paṭhamaṃ kusalattikassa desanā vicāritāyevāti ayaṃ <span class="bld">catubyūho hāro</span>.</p>
- <p class="bodytext">Kusalaggahaṇena kalyāṇamittapariggaho yonisomanasikārapariggaho ca. Tattha paṭhamena sakalaṃ brahmacariyamāvattati, dutiyena ca yonisomanasikāramūlakā dhammā. Akusalaggahaṇena vuttavipariyāyena yojetabbaṃ. Abyākataggahaṇena pana sakalasaṃkilesavodānapakkho yathārahamāvattatīti ayaṃ <span class="bld">āvatto hāro</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tattha kusalā bhūmito catudhā vibhattā, sampayuttapavattiākārādito pana anekadhā. Akusalā bhūmito ekadhā vibhattā, sampayuttādito anekadhā. Abyākatā pana vipākakiriyarūpanibbānavasena catudhā bhūmisampayuttādito anekadhā ca vibhattāti ayaṃ <span class="bld">vibhatti hāro</span>.</p>
- <p class="bodytext">Kusalā <a name="M0.0037"></a> dhammā akusalānaṃ tadaṅgādippahānāya vītikkamādippahānāya ca saṃvattanti, akusalā dhammā kusalānaṃ anupasampajjanāya, abyākatesu asaṅkhatadhātu sabbasaṅkhatanissaraṇāyāti ayaṃ <span class="bld">parivatto hāro</span>.</p>
- <p class="bodytext">Kusalā anavajjā puññānīti pariyāyavacanaṃ, akusalā sāvajjā apuññānīti pariyāya vacanaṃ, abyākatā avipākārahā nevaācayagāmī naapacayagāmīnoti pariyāyavacananti ayaṃ <span class="bld">vevacano hāro</span>.</p>
- <p class="bodytext">Kusalādayo ‘‘yasmiṃ samaye’’tiādinā pabhavabhūmivevacanapaññattivasena yathāsambhavaṃ pariññādipaññattivasena ca paññattāti ayaṃ <span class="bld">paññatti hāro</span>.</p>
- <p class="bodytext">Akusalānaṃ kucchitānaṃ pāpadhammānaṃ salanaṃ kusānaṃ viya kusānaṃ vā rāgādīnaṃ lavanaṃ evaṃdhammatāti ayaṃ paṭiccasamuppādamukhena avataraṇaṃ, tathā kusena lātabbā kosallasambhūtā cāti <a name="V0.0035"></a> paccayapaṭibaddhavuttitāya paṭiccasamuppāda…pe… avataraṇaṃ, paccayapaṭibaddhavuttitāya vā ādiantavantā aniccantikā cāti aniccatāmukhena avataraṇaṃ, aniccatā eva udayabbayapaṭipīḷitatāya dukkhāti dukkhatāmukhena avataraṇaṃ, nissattanijjīvaṭṭhena dhammāti abyāpārato suññatāmukhena avataraṇaṃ, evaṃ kusalāti cattāro khandhā dvāyatanāni dve dhātuyotiādinā khandhāyatanadhātādimukhenapi avataraṇaṃ veditabbaṃ. Iminā nayena akusalābyākatesupi avataraṇaṃ dassetabbanti ayaṃ <span class="bld">avataraṇo hāro</span>.</p>
- <p class="bodytext">Kusalāti ārambho, dhammāti padasuddhi, no ārambhasuddhi. Tathā akusalā dhammā abyākatāti, dhammāti pana padasuddhi ārambhasuddhi cāti ayaṃ <span class="bld">sodhano hāro</span>.</p>
- <p class="bodytext">Dhammāti sāmaññato adhiṭṭhānaṃ, taṃ avikappetvā visesavacanaṃ kusalākusalābyākatāti. Tathā kusalā dhammāti sāmaññato adhiṭṭhānaṃ, taṃ avikappetvā kāmāvacaraṃ somanassasahagatantiādi visesavacanaṃ. Akusalā dhammātiādīsupi eseva nayoti ayaṃ <span class="bld">adhiṭṭhāno hāro</span>.</p>
- <p class="bodytext">Kusalānaṃ dhammānaṃ navamo khaṇo cattāri ca sampatticakkāni yonisomanasikāro eva vā hetu, vuttavipariyāyena akusalānaṃ dhammānaṃ hetu, kusalākusalā dhammā yathāsambhavaṃ abyākatānaṃ dhammānaṃ hetūti ayaṃ <span class="bld">parikkhāro hāro</span>.</p>
- <p class="bodytext">Kusalāti <a name="M0.0038"></a> pariññeyyaggahaṇañceva bhāvetabbaggahaṇañca. Akusalāti pariññeyyaggahaṇañceva pahātabbaggahaṇañca. Abyākatāti pariññeyyaggahaṇañceva sacchikātabbaggahaṇañca. Dhammāti pariññādīnaṃ pavattanākāraggahaṇaṃ. Tena pariññeyyappahānabhāvanāsacchikaraṇāni dīpitānīti tadaṅgādivītikkamādippahānāni lokiyalokuttarā ca bhāvanā dassitāti ayaṃ <span class="bld">samāropano hāro</span>.</p>
- <p class="bodytext">Kāmañcetaṃ avisesato sabhāvadhammakathanaṃ, visesavanto pana dhammā visesato niddhāritā. Tathā hi citteneva samayo niyamito, tasmā kusalaggahaṇena visesato sādhiṭṭhāno samatho vipassanā ca dassitāti. Tathā tappaṭipakkhato akusalaggahaṇena sādhiṭṭhānā taṇhā avijjā ca<a name="V0.0036"></a>, abyākataggahaṇena saparivārā cetovimutti paññāvimutti cāti ayaṃ <span class="bld">nandiyāvattassa nayassa bhūmi</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tathā kusalaggahaṇena mūlabhāvavisesato tīṇi kusalamūlāni, tesu ca adosena sīlakkhandho, alobhena samādhikkhandho, amohena paññākkhandho nīyati. Tathā akusalaggahaṇena tīṇi akusalamūlāni, tesu ca lobhena tadekaṭṭhā akusalā dhammā. Tathā dosamohehi taṃtadekaṭṭhā. Abyākataggahaṇena appaṇihitānimittasuññatā nīyantīti ayaṃ <span class="bld">tipukkhalassa nayassa bhūmi</span>.</p>
- <p class="bodytext">Tathā kusalaggahaṇena yato kosallato sambhūtā kusalā, taṃ paññindriyaṃ. Taṃsahajātā tadupanissayā ca saddahanussahanāpilāpāvikkhepā saddhindriyādīni. Tehi ca sabbe saddhammā bodhitā bhavanti. Akusalaggahaṇena akosallapaṭicchāditādīnavesu kāyavedanācittadhammesu subhasukhaniccaattābhinivesabhūtā cattāro vipallāsā. Abyākataggahaṇena yathāvuttaindriyapaccayāni yathāvuttavipallāsappahānabhūtāni ca cattāri sāmaññaphalāni bodhitānīti ayaṃ <span class="bld">sīhavikkīḷitassa nayassa bhūmī</span>ti ime tayo atthanayā.</p>
- <p class="bodytext">Tehi ca siddhehi dve kammanayāpi siddhā hontīti. Ayaṃ tiko sabbadhammasaṅgahitasabbabhāgiyo veditabboti idaṃ <span class="bld">sāsanapaṭṭhānaṃ</span>.</p>
- <p class="centered">Ayaṃ tāva nettinayena kusalattikavaṇṇanā.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ <a name="M0.0039"></a> vedanāttikādīsupi yathāsambhavaṃ catusaccaniddhāraṇādividhinā soḷasa hārā pañca nayā niddisitabbā, ativitthārabhayena pana na vitthārayāma. Sakkā hi iminā nayena tesu tesu tikadukesu taṃtaṃhāranayayojanānurūpadhammaniddhāraṇavasena te te hāranayā viññunā niddisitunti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. <span class="bld">Tañca</span> sukhindriyaṃ <span class="bld">sukhavedanā eva hoti</span> sāmaññassa bhedapariyādānato, bhedassa ca sāmaññapariccāgatoti adhippāyo. Yasmā pana visesasāmaññāni avayavasamudāyā viya aññamaññato bhinnāni, tasmā <span class="bld">‘‘na pana…pe… samānatthattā’’</span>ti vuttaṃ. Idāni tameva nesaṃ bhinnatatvaṃ <a name="V0.0037"></a> <span class="bld">‘‘ayañhī’’</span>tiādinā vivarati. <span class="bld">Ta</span>nti sukhahetūnaṃ kāraṇaṃ. Tena sukhassa kāraṇaṃ sukhahetu, sukhassa kāraṇakāraṇaṃ sukhamūlanti dasseti. <span class="bld">Sukhahetūna</span>nti ettha <span class="bld">hetu</span>-saddena kāraṇabhāvasāmaññato hetupaccayā saṅgahitāti āha <span class="bld">‘‘puññapassaddhiādīna’’</span>nti. Ettha ca sukhamūlasukhahetūsu phalūpacārena, sukhārammaṇasukhapaccayaṭṭhānesu sukhasahacariyāya, abyāpajjanibbānesu dukkhāpagamabhāvena sukhapariyāyo vuttoti daṭṭhabbo. <span class="bld">Iṭṭhāsū</span>ti sukhupekkhānaṃ vipariṇāmāññāṇasaṅkhāradukkhatāya aniṭṭhabhāvopi atthīti viseseti. Upekkhameva vā apekkhitvā visesanaṃ kataṃ. Sā hi akusalavipākabhūtā aniṭṭhāpi atthīti. <span class="bld">Evamādīsū</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena ‘‘sovaggikaṃ sukhavipāka’’nti (dī. ni. 1.163) evamādiṃ saṅgaṇhāti. Iṭṭhapariyāyo hi ettha sukha-saddoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Saṅkhāradukkhādīsū</span>ti ettha <span class="bld">ādi</span>-saddena ‘‘ṭhitisukhaṃ vipariṇāmadukkhaṃ, akusalaṃ kāyakammaṃ dukkhudrayaṃ dukkhavipāka’’ntiādike saṅgaṇhāti. Yathākkamaṃ sukhavedanā dukkhaaniṭṭhapariyāyo hi ettha dukkha-saddoti. Dukkhavedanādukkhavatthuādīsu dukkhasaddappavatti vuttanayeneva yojetabbā. Vipākāvipākabhedāya sabbāyapi sukhavedanāya vasena lakkhaṇassa vuttattā tadubhayānukūlamatthaṃ vivaranto <span class="bld">‘‘sabhāvato’’</span>tiādimāha. Tattha vipākā sabhāvato iṭṭhassa anubhavanalakkhaṇā. Itarā sabhāvato saṅkappato ca iṭṭhassa iṭṭhākārassa vā anubhavanalakkhaṇāti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Asamānapaccayehi <a name="M0.0040"></a> ekajjhaṃ uppattito samānapaccayehi ekajjhaṃ uppatti sātisayāti ukkaṃsagativijānanavasena <span class="bld">‘‘samānapaccayehi sahuppattikāti attho’’</span>ti vuttaṃ. Atha vā uppajjanaṃ uppādo, uppajjati etasmāti uppādoti duvidhopi uppādo ekuppādāti ettha ekasesanayena saṅgahitoti iminā adhippāyena <span class="bld">‘‘samā…pe… attho’’</span>ti vuttaṃ siyā. <span class="bld">Tena tāni ekavatthukānī</span>ti etassa ca ‘‘kappentassā’’tiādinā sambandho. Tattha purimavikappe ekaṃ vatthu nissayo etesanti yojanā, na ekaṃyeva vatthūti. Ekekabhūtassa bhūtattayanissitattā catubhūtanissitattā ca upādārūpānaṃ. Dutiyavikappe pana ekaṃyeva vatthu etesu nissitanti yojanā. Nissayanissitatāsaṅkhātaupakāropakattabbabhāvadīpanaṃ ekavatthukavacananti dutiyavikappe mahābhūtavasena yojanā katā. Itarathā <span class="bld">ekaṃ vatthu etesū</span>ti samāsatthabhāvena upādārūpānampi pariggaho vattabbo siyā. <span class="bld">Pañcaviññāṇasampaṭicchanāna</span>nti idaṃ nidassananti daṭṭhabbaṃ. Kiriyamanodhātucakkhuviññāṇādayopi hi ekārammaṇābhinnavatthukā cāti pākaṭoyamatthoti. <span class="bld">Santīraṇādīna</span>nti <a name="V0.0038"></a> <span class="bld">ādi</span>-saddena voṭṭhabbanajavanatadārammaṇāni saṅgayhanti, etāni ca sampaṭicchanādīni cutiāsannāni idhādhippetānīti daṭṭhabbaṃ. Tāni hi taduddhaṃ kammajarūpassa anuppattito ekasmiṃyeva hadayavatthusmiṃ vattanti, itarāni pana purimapurimacittakkhaṇuppanne hadayavatthusmiṃ uttaruttarāni pavattantīti. Chasu vā vatthūsu ekaṃ hadayavatthuyeva vatthu etesanti evaṃ pana atthe sati cutiāsannato itaresaṃ sampaṭicchanādīnaṃ gahaṇaṃ siyāti ñātabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Etthāha – ‘‘kasmā panettha kusalattikānantaraṃ vedanāttikova vutto’’ti? Kismiṃ pana vuccamāne ayamanuyogo na siyā, apica avayavānaṃ anekabhedatādassanatthā tikantaradesanā. Sammāsambuddhena hi kusalattikena sabbadhammānaṃ tidhā vibhāgaṃ dassetvā puna tadavayavānaṃ kusalādīnampi anekabhedabhinnataṃ dassentena tesaṃ vedanāsampayogavibhāgavibhāvanatthaṃ ‘‘sukhāya vedanāya sampayuttā’’ti vuttaṃ. Kusalā hi dhammā siyā sukhāya vedanāya sampayuttā, siyā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā. Akusalā dhammā siyā sukhāya vedanāya sampayuttā, siyā dukkhāya vedanāya sampayuttā, siyā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā, tathā abyākatā sampayogārahāti. Evaṃ kusalādidhammānaṃ <a name="M0.0041"></a> paccekaṃ vedanābhedena vibhāgadassanatthaṃ kusalattikānantaraṃ vedanāttikaṃ vatvā idāni sukhasampayuttādīnaṃ paccekaṃ vipākādibhedabhinnataṃ dassetuṃ vedanāttikānantaraṃ vipākattiko vutto. Sukhasampayuttā hi dhammā siyā vipākā, siyā vipākadhammadhammā, siyā nevavipākanavipākadhammadhammā. Tathā adukkhamasukhasampayuttā, dukkhasampayuttā pana siyā vipākā, siyā vipākadhammadhammāti iminā nayena avasesattikānaṃ dukānañca tassa tassa anantaravacane payojanaṃ vibhāvetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. <span class="bld">Vipākaniruttiñca labhantī</span>ti tesu vipākasaddassa niruḷhataṃ dasseti. <span class="bld">Sukkakaṇhādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena akaṇhaasukkaphassādibhāvo pariggahito. Sati pana pāka-saddassa phalapariyāyabhāve rūpaṃ viya na nihīno pakkaṃ viya visiṭṭho pākoti <span class="bld">vipāko</span>ti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Sabyāpāratā</span>ti saussāhatā. <span class="bld">Santāne sabyāpāratā</span>ti etena cittappayogasaṅkhātena kiriyābhāvena vipākadhammānaṃ santānavisesamāha ‘‘yato yasmiṃ cittuppāde kusalākusalā cetanā, taṃsantāne eva tassā vipākuppattī’’ti. Ettha ca ‘‘sabyāpāratā’’ti etena āvajjanadvayaṃ vipākañca nivatteti, ‘‘anupacchinnāvijjātaṇhāmāne’’ti iminā avasiṭṭhaṃ kiriyaṃ nivatteti. Ubhayenapi anusayasahāyasaussāhatālakkhaṇā <a name="V0.0039"></a> vipākadhammadhammāti dasseti. Lokuttarakusalānampi hi anusayā upanissayā honti, yato ‘‘katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ…pe… tasmiṃ samaye avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādinā (vibha. 342) ariyamaggacetanāya avijjāupanissayatā paṭiccasamuppādavibhaṅge pakāsitā. Nirussāhasantabhāvalakkhaṇā vipākā, ubhayaviparītalakkhaṇā nevavipākanavipākadhammadhammāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Abhiññādikusalāna</span>nti <span class="bld">ādi</span>-saddena ‘‘ahosi kammaṃ nāhosi kammavipāko’’ti (paṭi. ma. 1.234) iminā tikena saṅgahitaṃ gatiupadhikālapayogābhāvena avipākaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ upapajjavedanīyañca saṅgaṇhāti. Aparāpariyavedanīyaṃ pana saṃsārappavattiyaṃ ahosikammādibhāvaṃ na bhajati. <span class="bld">Bhāvanāya pahātabbādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena dassanena pahātabbaṃ saṅgaṇhāti. Ubhayampi ‘‘vipākānuppādane’’ti vacanato gatiupadhikālapayogābhāvena anuppannavipākameva adhippetaṃ bhāvanāya pahātabbassapi pavattivipākassa <a name="M0.0042"></a> anujānanato. Yesaṃ pana bhāvanāya pahātabbā avipākā, tesaṃ matena <span class="bld">ādi</span>-saddena dassanena pahātabbassa ahosikammanti evaṃpakārasseva pariggahoti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para4"></a><span class="paranum">4</span>. ‘‘Kathamādinnā’’ti ayampi pañho labbhati. ‘‘Phalabhāvenā’’ti hi ādānappakāravacanaṃ. Kesañci gotrabhupaccavekkhaṇādīnaṃ upetakiriyabhūtānaṃ taṃkattubhūtānañca atthānaṃ upetabbasambandhabhāvato tadabhidhāyinopi saddā sambandhā evāti <span class="bld">‘‘upetasaddasambandhinā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Upeta</span>nti hi upetabbatthe vuccamāne avassaṃ upetakiriyā upetā ca ñāyatīti. ‘‘Rūpadhātuyā kho pana, gahapati, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā, cetaso adhiṭṭhānā abhinivesā anusayā’’tiādīsu ‘‘upayo’’ti taṇhādiṭṭhiyo adhippetāti āha <span class="bld">‘‘upaya…pe… diṭṭhīhī’’</span>ti. <span class="bld">Yathāsambhava</span>nti ‘‘ārammaṇakaraṇavasenā’’tiādinā aṭṭhakathāyaṃ vuttaatthesu yo yo sambhavati yojetuṃ, so soti attho. <span class="bld">Na vacanānupubbenā</span>ti ‘‘kiṃ pana taṃ upeta’’ntiādinā vuttavacanānupubbena na yojetabbo. <span class="bld">Sabbapaccayuppannāna</span>nti sabbatebhūmakapaccayuppannānaṃ. <span class="bld">Nāpajjati</span> sāmaññajotanāya visese avaṭṭhānato visesatthinā ca viseso anupayujjatīti taṃ pana visesaṃ vuttappakāraṃ niyametvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘bodhaneyyā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upetaṃ dīpetī</span>ti yathā ‘‘pācariyo’’ti ettha pagato ācariyo pācariyoti <span class="bld">pa</span>-saddo pagataṃ <a name="V0.0040"></a> dīpeti, evaṃ <span class="bld">upa</span>-saddo upetaṃ dīpeti eva, na cettha gatādiatthānaṃ ekantena paccattavacanayogo icchitoti. <span class="bld">Atisaddo viyā</span>ti ca idaṃ sasādhanakiriyādīpanasāmaññena vuttanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Paccayabhāvenā</span>ti etena purimanibbattiṃ viseseti. Tena sahajātassapi upādānassa saṅgaho kato hoti. Sahajātopi hi dhammo paccayabhūto purimanipphanno viya voharīyati yathā ‘‘ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca tayo mahābhūtā’’ti, ‘‘ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā’’ti (paṭṭhā. 1.1.53) ca. <span class="bld">Dhātukathāyaṃ pakāsita</span>nti ‘‘upapattibhavo pañcahi khandhehi ekādasahāyatanehi sattarasahi dhātūhi saṅgahito. Katihi asaṅgahito. Na kehici khandhehi ekenāyatanena ekāya dhātuyā asaṅgahito’’ti (dhātu. 67) evamādiṃ <a name="M0.0043"></a> sandhāyāha. <span class="bld">Tasmā evā</span>ti upādinnasaddānapekkhattā eva. <span class="bld">Avisesetvā</span>ti upādinnānupādinnavisesaṃ akatvā. Upādānānaṃ ārammaṇabhāvānativattanato upādānehi upādātabbāti vā <span class="bld">upādāniyā,</span> upādātuṃ vā arahantīti <span class="bld">upādāniyā,</span> upādāne niyuttāti vā <span class="bld">upādāniyā ka</span>-kārassa <span class="bld">ya</span>-kāraṃ katvāti evamettha attho daṭṭhabboti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. <span class="bld">Vibādhanaṃ</span> pīḷanaṃ kilamanaṃ <span class="bld">upatāpo</span> pariḷāho appassaddhibhāvo. <span class="bld">Vidūsitā malīnā</span> ca yato keci akilesasabhāvāpi aniṭṭhaphalā gārayhā ca jātā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para6"></a><span class="paranum">6</span>. ‘‘Sīlamattakaṃ, paraṃ viya mattāyā’’tiādīsu mattā-saddassa pamāṇavācakatā daṭṭhabbā. Mariyādavācako vā mattā-saddo. Vicāro hettha jhānaṅgesu heṭṭhimamariyādo, na paṭhamajjhānaupacārajjhānesu viya vitakko. Sā pana vicāramariyādatā vitakkābhāvena etesaṃ jātāti avitakkaggahaṇaṃ kataṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – avitakkā hutvā vicāramariyādajhānaṅgesu vicāraheṭṭhimakoṭikāti. Atha vā īsadattho <span class="bld">mattā</span>-saddo ‘‘mattāsukhapariccāgā’’tiādīsu (dha. pa. 290) viya. Ayañhettha attho – vitakkarahitā bhāvanāya atisukhumabhūtavicārattā īsaṃ vicārā ca avitakkavicāramattāti. Na hi ito paraṃ vicāro atthīti. Yadi vitakkavisesarahitā vicāramattā, evaṃ sante avitakkavacanaṃ kimatthiyanti āha <span class="bld">‘‘vicāramattavacanenā’’</span>tiādi. Yadi vicāramattato aññesampi avitakkānaṃ atthibhāvajotanatthaṃ avitakkavacanaṃ, avitakkā ca vicāramattā avicārāti nivattetabbā gahetabbā ca, evaṃ sati vicāramattā visesanaṃ, avitakkā visesitabbāti vicāramattāvitakkāti vattabbanti codanaṃ manasi katvā āha <span class="bld">‘‘visesanavisesitabbabhāvo’’</span>tiādi. <span class="bld">Yathākāma</span>nti vattuicchānurūpaṃ<a name="V0.0041"></a>. Yena yena hi pakārena dhammesu nivattetabbagahetabbabhāvā labbhanti, tena tena pakārena visesanavisesitabbabhāvo sambhavatīti. Padānaṃ anukkamo <span class="bld">padānukkamo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avitakkā savitakkā ca savicārā avicārā cā</span>ti avitakkāsavicārā savitakkā avicārāti yojetabbaṃ. Ubhayekadesadassanampi ubhayadassananti adhippāyena <span class="bld">‘‘yadi savitakkasavicārā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Itarampi pakāsetu</span>nti <a name="M0.0044"></a> idaṃ yathā savitakkasavicāresu cittuppādesu vitakko avitakkasavicāratāya ‘‘avitakkavicāramatto’’ti vutto, evaṃ yathāvuttacittuppādesu vicāro ‘‘savitakkaavicāro’’ti sakkā viññātunti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Vitakkābhāvena ete vicāramattā</span>ti ayampi attho visesanivattiatthaṃyeva <span class="bld">mattā</span>-saddaṃ gahetvā vutto. <span class="bld">Vicāramattā</span>ti hi vicāramattavantoti viññāyamānattā tadaññavisesavirahasāmaññato nivattetvā vitakkavisesavirahasaṅkhāte <span class="bld">avitakka</span>-saddo sannidhāpito viseseti dutiyajjhānadhammeti. Yathāha <span class="bld">‘‘na vicārato’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. <span class="bld">Vedayamānā</span>ti anubhavamānā. <span class="bld">Sukhākāre</span>ti iṭṭhākāre, iṭṭhānubhavanākāre vā. <span class="bld">Udāsinā</span>ti natiapanatirahitā. <span class="bld">Sukhadukkhānaṃ aviruddhā</span> tesaṃ byavadhāyikābhāvato. Sukhadukkhāni viya hi sukhadukkhānaṃ anantaraṃ pavattanato byavadhāyikābhūtā na tehi virujjhati, na pana sukhadukkhāni anantarāpavattito. ‘‘Upapattito ikkhatīti upekkhā’’ti ayaṃ panattho idha <span class="bld">upekkhā</span>-saddassa sabbupekkhāpariyādānato na vutto. Na hi lobhasampayuttādiupekkhā upapattito ikkhatīti. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā pītisahagatāyeva na sukhasahagatā, sukhasahagatāpi na pītisahagatā evāti pītisahagatā sukhasahagatā ca aññamaññaṃ bhinnā, tasmā. Satipi sukhasahagatānaṃ yebhuyyena pītisahagatabhāve yena sukhena samannāgatā sukhasahagatā eva honti, na pītisahagatā, taṃ sukhaṃ nippītikasukhanti ayaṃ viseso iminā tikena dassitoti imamatthaṃ vibhāvento <span class="bld">‘‘pītisahagatāti vatvā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Siddho</span>ti sāvasesaṃ niravasesañca sukhapītiyo saṅgahetvā pavattehi paṭhamadutiyapadehi yo pītisahagato dhammaviseso, taṃ sukhaṃ, yo ca sukhasahagato dhammaviseso, sā pītīti satipi aññamaññaṃ saṃsaṭṭhabhāve padantarasaṅgahitabhāvadīpanatosiddho ñāto viditoti attho. ‘‘Catutthajjhānasukhaṃ atipaṇītasukhanti oḷārikaṅgato nīharitvā tassa paṇītabhāvaṃ dassetuṃ ayaṃ <a name="V0.0042"></a> tiko vutto’’ti keci vadanti, tadetaṃ sabbesaṃ sukhavedanāsampayuttadhammānaṃ idha <span class="bld">‘‘sukhasahagatā’’</span>ti vuttattā vicāretabbaṃ. Tathā hi ‘‘sukhabhūmiyaṃ kāmāvacare’’tiādinā (dha. sa. 1283) ‘‘kāmāvacarakusalato <a name="M0.0045"></a> cattāro somanassasahagatacittuppādā’’tiādinā (dha. sa. 1598) ca niddeso pavattoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. <span class="bld">Nibbānārammaṇataṃ sandhāyāha,</span> na nibbānapaṭivijjhanaṃ, itarathā gotrabhussa dassanabhāvāpatti acodanīyā siyāti adhippāyo. Nanu ca disvā kattabbakiccakaraṇena sotāpattimaggova dassananti ukkaṃsagativijānanena nibbānassa paṭivijjhanameva dassananti gotrabhussa dassanabhāvāpatti na codetabbāvāti? Na, dassanasāmaññasseva suyyamānattā dassanakattabbakiccakaraṇānañca bhedena vuttattā. Tattha yadipi ‘‘paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontī’’tiādīsu (ma. ni. 2.182) viya abhinnakālassapi bhinnakālassa viya bhedopacāradassanato bhedavacanaṃ yuttaṃ, dassanavisese pana adhippete dassanasāmaññavacanaṃ na kattabbanti dassanasāmaññamattaṃ gahetvā codanā katāti <span class="bld">‘‘nibbānārammaṇataṃ sandhāyāhā’’</span>ti vuttaṃ. Dutiyatatiyamaggānampi dhammacakkhupariyāyasabbhāvato <span class="bld">‘‘bhāvanābhāvaṃ appatta’’</span>nti vuttaṃ. Tattha <span class="bld">bhāvanā</span> vaḍḍhanā. Sā ca bahulaṃ uppattiyā hotīti āha <span class="bld">‘‘punappunaṃ nibbattanenā’’</span>ti. <span class="bld">Tathā hi satī</span>ti ‘‘ubhayapaṭikkhepavasenā’’ti padassa dassanabhāvanāpaṭikkhepavasenāti atthe sati. Nanu lokiyasamathavipassanāpi yathābalaṃ kāmacchandādīnaṃ pahāyakā, tatra kathamidaṃ vuttaṃ, na ca añño pahāyako atthīti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘aññehī’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para9"></a><span class="paranum">9</span>. <span class="bld">Appahātabbahetumattesū</span>ti appahātabbahetukamattesu. Sabbo kusalābyākatadhammo <span class="bld">yathādhippetattho. Samāso na upapajjati</span> asamatthabhāvato. <span class="bld">Yesa</span>nti ye tatiyarāsibhāvena vuttā dhammā, attho tesaṃ. <span class="bld">Ubhinna</span>nti visuṃ visuṃ yojetabbatāya dve pahātabbahetusaddāti katvā vuttaṃ. <span class="bld">Eta</span>nti ‘‘nevadassanena nabhāvanāya pahātabbo hetu etesaṃ atthī’’ti etaṃ vacanaṃ. <span class="bld">Tehi</span> dassanabhāvanāpadehi <span class="bld">yuttena</span> pahātabbahetukapadena. <span class="bld">Evañca katvā</span>ti evaṃ dassanabhāvanāpadehi pahātabbahetukapadassa visuṃ visuṃ yojanato. Evañhi purimapadadvaya…pe… dassanametaṃ hotīti. <span class="bld">Eva</span>nti dassanabhāvanāhi napahātabbo hetu etesanti evaṃ atthe sati. ‘‘Hetu…pe… siyā’’ti <a name="M0.0046"></a> etassa ‘‘purimasmiñhi atthe’’tiādinā ahetukānaṃ aggahitabhāvadassanavasena atthaṃ vatvā idāni ‘‘atha vā’’tiādinā dutiyasseva atthassa yuttabhāvaṃ <a name="V0.0043"></a> vibhāvento <span class="bld">‘‘gahetabbatthassevā’’</span>tiādimāha. So hi ‘‘evamattho gahetabbo’’ti vuttattā gahetabbattho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para10"></a><span class="paranum">10</span>. <span class="bld">Aññathā</span>ti ārammaṇakaraṇamatte adhippete. Kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ <span class="bld">‘‘ārammaṇaṃ katvā</span>ti etena catukiccasādhakaṃ ārammaṇakaraṇaṃ vuccatī’’ti? Sāmaññajotanāya visese avaṭṭhānato ariyamaggadhammānaṃyeva ca apacayagāmibhāvato. ‘‘Cattāro maggā apariyāpannā apacayagāmino’’ti (dha. sa. 1021) hi vuttaṃ. Tenevāha ‘‘ariyamaggānaṃ etaṃ adhivacana’’nti. Eteneva vā visesupalakkhaṇahetubhūtena vacanena yathāvutto ārammaṇakaraṇaviseso viññāyati. Ukkaṃsagativijānanena vā ayamattho veditabbo. <span class="bld">Paccavekkhaṇādīna</span>nti vodānādayo saṅgaṇhāti. <span class="bld">Hetubhāvenā</span>ti sampāpakahetubhāvena. Ñāpako kārako sampāpakoti tividho hi hetu, tathā ñāpetabbādibhāvena phalaṃ. Yathā nirayādimanussabhāvādigāmipaṭipadābhāvato akusalalokiyakusalacittuppādā ‘‘ācayagāmino dhammā’’ti vuttā, na micchādiṭṭhiādilokiyasammādiṭṭhiādidhammā eva, evaṃ nibbānagāmipaṭipadābhāvato lokuttarakusalacittuppādā ‘‘apacayagāmino’’ti daṭṭhabbā, na ariyamaggadhammā evāti imamatthaṃ dassento āha <span class="bld">‘‘purimapacchimāna’’</span>ntiādi. Tattha ariyamaggasseva nibbānagāmipaṭipadābhāvo paribyattoti tasseva apacayagāmibhāvo yutto, tadanuvattakattā pana sesadhamme saṅgahetvā vuttaṃ. Apacaye dukkhaparijānanādinā sātisayaṃ gamanaṃ yesante apacayagāminoti ‘‘maggā eva apacayagāmino’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Purimapacchimāna</span>nti ca imasmiṃ tike paṭhamapadadutiyapadasaṅgahitānaṃ atthānanti attho. ‘‘Jayaṃ veraṃ pasavati (dha. pa. 201), caraṃ vā yadi vā tiṭṭha’’ntiādīsu (itivu. 86, 110; su. ni. 195) viya sānunāsiko ācaya-saddoti <span class="bld">‘‘anunāsikalopo kato’’</span>ti vuttaṃ. Ettha ca ‘‘ācina’’nti vattabbe ‘‘ācaya’’nti byattayavasena vuttanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Ācayā hutvā gacchantī</span>ti etena apacinantīti apacayā, apacayā hutvā gacchanti pavattantīti ayamattho nayato dassitoti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. <span class="bld">Lokiyesu</span> <a name="M0.0047"></a> <span class="bld">asekkhabhāvānāpatti daṭṭhabbā</span>ti kasmā evaṃ vuttaṃ, nanu –</p>
- <p class="indent">‘‘Sikkhatīti kho bhikkhu tasmā sekkhoti vuccati. Kiñca sikkhati, adhisīlampi <a name="V0.0044"></a> sikkhati adhicittampi sikkhati adhipaññampi sikkhati. Sikkhatīti kho bhikkhu tasmā sekkhoti vuccati (a. ni. 3.86). Yopi kalyāṇaputhujjano anulomapaṭipadāya paripūrakārī sīlasampanno indriyesu guttadvāro bhojane mattaññū jāgariyānuyogamanuyutto pubbarattāpararattaṃ bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ bhāvanānuyogamanuyutto viharati ‘ajja vā sve vā aññataraṃ sāmaññaphalaṃ adhigamissāmī’ti, sopi sikkhatīti sekkho’’ti –</p>
- <p class="unindented">Vacanato yathāvuttakalyāṇaputhujjanassapi sīlādidhammā sekkhāti vuccantīti? Na, pariyāyabhāvato. Nippariyāyena hi sekkhāsekkhabhāvo yathāsambhavaṃ maggaphaladhammesu evāti lokiyesu sekkhabhāvāsaṅkābhāvato asekkhabhāvānāpatti vuttā. Tenevāha <span class="bld">‘‘sīlasamādhī’’</span>tiādi. Arahattaphaladhammāpi sikkhāphalabhāvena pavattanato heṭṭhimaphaladhammā viya sikkhāsu jātātiādiatthehi sekkhā siyuṃ, heṭṭhimaphaladhammāpi vā sikkhāphalabhāvena pavattanato arahattaphaladhammā viya asekkhāti codanaṃ manasikatvā <span class="bld">‘‘pariniṭṭhitasikkhākiccattā’’</span>ti vuttaṃ, tathā <span class="bld">‘‘heṭṭhimaphalesu panā’’</span>tiādi. ‘‘Taṃ eva sāliṃ bhuñjāmi, sā eva tittirī, tāni eva osadhānī’’tiādīsu taṃsadisesu tabbohāro daṭṭhabbo. Etena ca sekkhasadisā asekkhā yathā ‘‘amanusso’’ti vuttaṃ hotīti aññe. Aññattha ‘‘ariṭṭha’’ntiādīsu vuddhiatthepi a-kāro dissatīti vuddhippattā sekkhā asekkhāti ayampi attho vutto.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para12"></a><span class="paranum">12</span>. <span class="bld">Kilesavikkhambhanasamatthatāyā</span>ti idaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Vitakkādivikkhambhanasamatthatāpi hettha labbhatīti. Akusalaviddhaṃsanarasattā vā kusalānaṃ tattha sātisayakiccayuttataṃ parittadhammehi mahaggatānaṃ pakāsetuṃ ‘‘kilesavikkhambhanasamatthatāyā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Vipākakiriyesu dīghasantānatāva,</span> na kilesavikkhambhanasamatthatā vipulaphalatā cāti <a name="M0.0048"></a> attho. ‘‘Vipulaṃ phalaṃ vipulaphala’’nti evaṃ pana atthe gayhamāne vipākesupi vipulaphalatā labbhateva. Sopi ekasesanayena aṭṭhakathāyaṃ vuttoti veditabbo. <span class="bld">Mahantehi gatā paṭipannā</span>ti ayaṃ panattho tiṇṇampi sādhāraṇoti. Guṇato ayaṃ ettakoti sattānaṃ pamāṇaṃ karontā viya pavattantīti oḷārikā kilesā <span class="bld">‘‘pamāṇakarā’’</span>ti vuttā. Tehi parito khaṇḍitā paricchinnāti <span class="bld">parittā</span>. Satipi kehici paricchinnatte mahāpamāṇabhāvena gatā pavattāti <span class="bld">mahaggatā</span><a name="V0.0045"></a>. Paricchedakarānaṃ kilesānaṃ sukhumānampi agocarabhāvato tehi na kathañcipi paricchinnā vītikkantāti <span class="bld">aparicchinnā appamāṇā,</span> yato te ‘‘apariyāpannā’’tipi vuccanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. <span class="bld">Tittiṃ na janenti</span> santataratāya asecanakabhāvato. Ettha ca ‘‘pamāṇakarehī’’tiādiko atthavikappo ‘‘atappakatthenā’’tiādikāya hīnattikapadavaṇṇanāya parato bahūsu potthakesu likhīyati, yathāṭhāne eva pana ānetvā vattabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para15"></a><span class="paranum">15</span>. Lokiyasādhujanehipi atijigucchanīyesu ānantariyakammanatthikavādādīsu pavatti vinā vipallāsabalavabhāvena na hotīti <span class="bld">‘‘vipariyāsadaḷhatāyā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Etenā</span>ti ‘‘vipākadāne satī’’tiādinā satipi kālaniyame vipākuppādane sāsaṅkavacanena. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā yathāvuttanayena niyatatāya atippasaṅgo dunnivāro, tasmā. <span class="bld">Balavatā…pe… pavattī</span>ti etena asamānajātikena anivattanīyavipākataṃ, samānajātikena ca vipākānuppādanepi anantaraṃ vipākuppādanasamatthatāya avihantabbataṃ anantarikānaṃ dasseti. Yato tesaṃ vipākadhammatā viya sabhāvasiddhā <span class="bld">niyatānantariyatā. Aññassa…pe… dānato</span>ti imināpi asamānajātikādīhi anivattanīyaphalataṃ eva vibhāveti.</p>
- <p class="bodytext">Codako adhippāyaṃ ajānanto ‘‘nanū’’tiādinā atippasaṅgameva codeti. Itaro ‘‘nāpajjatī’’tiādinā attano adhippāyaṃ vivarati. <span class="bld">Ekante</span>ti avassambhāvini. <span class="bld">Sanniyatattā</span>ti sampādane janane niyatabhāvato. Uparatā avipaccanasabhāvāsaṅkā yesu tāni uparatāvipacca…pe… saṅkāni, tabbhāvo <span class="bld">upa…pe… saṅkattaṃ,</span> tasmā. <span class="bld">‘‘Na samatthatāvighātattā</span>ti <a name="M0.0049"></a> balavatāpi ānantariyena anupahantabbataṃ āha. <span class="bld">Upatthambhakāni</span> anubalappadāyakāni honti uppattiyā santānassa visesitattā. Tena nesaṃ vipākānuppādanepi amoghavuttitaṃ āha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. <span class="bld">Maggakiccaṃ</span> pariññādi. Aṭṭhaṅgikamaggasammādiṭṭhimaggasampayuttālobhādosasaṅkhātehi maggahetūhi maggasampayuttakhandhasesamaggaṅgasammādiṭṭhīnaṃ sahetukabhāvadassanato tiṇṇaṃ nayānaṃ <span class="bld">asaṅgahitasaṅgaṇhanavasenā</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Hetubahutāvasenā</span>ti bahuhetukassa paṭhamanayassa anantaraṃ bahuhetukatāsāmaññena <span class="bld">nikkhepakaṇḍapāḷiyaṃ</span> tatiyaṃ vuttanayo idha <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> dutiyaṃ vutto. Yathāsakaṃ <a name="V0.0046"></a> paccayehi pavattamānesu nirīhakesu dhammesu kesañci anuvattanīyabhāvo na kevalaṃ dhammasabhāvatoyeva, atha kho purimadhammānaṃ pavattivisesenapi hotīti āha <span class="bld">‘‘pubbābhisaṅkhāravasenā’’</span>ti. Pavattiviseso hi purimapurimānaṃ cittacetasikānaṃ uttaruttaresu visesādhānaṃ bhāvanāpubbābhisaṅkhāroti. <span class="bld">Anuvattayamāno</span>ti garukārayamāno. <span class="bld">Udāharaṇavasenā</span>ti nidassanavasena, na niravasesadassanavasena. <span class="bld">Yasmā panā</span>tiādinā yathāvuttaṃ atthaṃ pāṭhantarena sādheti. Tattha hi adhipatipaccayassa paccanīye ṭhitattā maggo adhipati maggādhipatīti ayamattho labbhatīti. <span class="bld">Samānasaddatthavasenā</span>ti satipi aññapadatthasamānādhikaraṇasamāsatthabhede maggādhipatisaddatthabhedābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para17"></a><span class="paranum">17</span>. <span class="bld">Uppanna</span>-saddo uppādādiṃ paṭipajjamāno, patvā vigato cāti duvidhesu atthesu ubhayesampi vācako, na purimānaṃyevāti tamatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘anuppannā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">uppannabhāvo</span> uppādādippattatā. Tena atītāpi saṅgahitā honti. Tenevāha <span class="bld">‘‘sabbo uppannabhāvo’’</span>ti. <span class="bld">Uppannadhammabhāvo</span> ‘‘uppannā dhammā’’ti padena gahitadhammabhāvo, vattamānadhammabhāvoti attho. Yo vā uppādādippatto attano ca sabhāvaṃ dhāreti paccayehi ca dhārīyati, so uppannadhammoti paccuppannabhāvo <span class="bld">uppannadhammabhāvo</span>ti evamettha attho daṭṭhabbo. Uppannadhamme vatvā ‘‘anuppannā’’ti vacanaṃ na yathādhigatapaṭisedhananti kathamidaṃ paccetabbanti āha <span class="bld">‘‘yadi hī’’</span>tiādi. Keci panettha ‘‘uppannāti padena atītāpi saṅgahitā. Yadi na saṅgahitā, nibbānaṃ viya tepi navattabbāti vattabbaṃ siyā<a name="M0.0050"></a>, na ca tathā vutta’’nti vadanti, taṃ pana tesaṃ matimattameva. Ayaṃ pana tiko dvinnaṃ addhānaṃ vasena pūretvā dassitoti aṭṭhakathāyaṃ vakkhatīti. Evaṃ sante kasmā atītā navattabbāti na vuttāti? Dhammavasena asaṅgahitattābhāvato. Dhammavasena hi asaṅgahitaṃ nibbānaṃ tattha navattabbaṃ jātaṃ, na ca niyogato atītā nāma dhammā keci atthi, ye idha asaṅgahitattā navattabbā siyunti. Phalanibbattito kāraṇassa puretaraṃ nibbatti idha pariniṭṭhitasaddena vuccati, na tassa hutvā vigatabhāvoti āha <span class="bld">‘‘anāgate vā’’</span>ti. Yato metteyyassa bhagavato uppajjanakaphalampi ‘‘uppādī’’ti vuccati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para20"></a><span class="paranum">20</span>. <span class="bld">Yassa jhānā vuṭṭhahitvā</span>tiādinā ‘‘tenānandā’’tiādipāḷiyā heṭṭhāpāḷiṃ atthavasena dasseti. Ayañhi tattha pāḷi –</p>
- <p class="indent">‘‘Kathañcānanda<a name="V0.0047"></a>, bhikkhu ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapeti sannisādeti ekodiṃ karoti samādahati. Idhānanda, bhikkhu vivicceva…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Evaṃ kho…pe… samādahati. So ajjhattaṃ suññataṃ manasi karoti, tassa ajjhattaṃ suññataṃ manasikaroto suññatāya cittaṃ na pakkhandati…pe… muccati. Evaṃ santametaṃ, ānanda, bhikkhu evaṃ sampajānāti ajjhattaṃ kho me suññataṃ manasikaroto ajjhattaṃ suññatāya cittaṃ na pakkhandati…pe… muccatīti, itiha tattha sampajāno hoti. So bahiddhā suññataṃ…pe… ajjhattabahiddhā suññataṃ…pe… so āneñjaṃ manasi karoti, tassa āneñjaṃ manasikaroto āneñjāya cittaṃ na pakkhandati…pe… muccatīti, itiha tattha sampajāno hoti. Tenānanda, bhikkhunā’’ti (ma. ni. 3.188).</p>
- <p class="bodytext">Tattha <span class="bld">ajjhattasuññatādīsū</span>ti ajjhattaṃ bahiddhā ajjhattabahiddhā ca suññatāya āneñje ca. <span class="bld">Paṭhamajjhānādisamādhinimitte</span>ti pādakabhūtapaṭhamajjhānādisamādhinimitte. Apaguṇapādakajjhānato vuṭṭhitassa hi ajjhattaṃ suññataṃ manasikaroto tattha cittaṃ na pakkhandati. Tato ‘‘parassa santāne nu kho katha’’nti bahiddhā manasi karoti, tatthapi na pakkhandati. Tato ‘‘kālena attano santāne, kālena parassa santāne nu kho katha’’nti <a name="M0.0051"></a> ajjhattabahiddhā manasi karoti, tatthapi na pakkhandati. Tato ubhatobhāgavimutto hotukāmo ‘‘arūpasamāpattiyaṃ nu kho katha’’nti āneñjaṃ manasi karoti, tatthapi na pakkhandati. ‘‘Idāni me cittaṃ na pakkhandatī’’ti vissaṭṭhavīriyena na bhavitabbaṃ, pādakajjhānameva pana sādhukaṃ punappunaṃ manasi kātabbaṃ, evamassa rukkhaṃ chindato pharasumhi avahante punappunaṃ nisitanisitaṃ kāretvā chindantassa chijje pharasu viya kammaṭṭhāne manasikāro vahatīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘tasmiṃyevā’’</span>tiādi vuttanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atthato ca asamānattā</span>ti idaṃ kasmā vuttaṃ. Nanu yesu atthesu ajjhatta-saddo vattati, te sabbe dassetvā idhādhippetatthaniddhāraṇatthaṃ atthuddhāravasenetaṃ vuttaṃ. Cakkhādīsu ca ajjhattika-saddo ajjhattānaṃ abbhantaratāvisesamupādāya pavattati, yato te ajjhattaajjhattāti vuccanti. Apica ‘‘cha ajjhattikānī’’ti idaṃ ajjhattika-saddassa cakkhādīnaṃ ajjhattabhāvavibhāvanasabbhāvato idha udāharaṇavasena vuttaṃ. Teneva hi aṭṭhakathāyaṃ ajjhattikaduke ‘‘ajjhattāva ajjhattikā’’ti vuttaṃ. Evañca sati na ettha saddato asamānatāpi siyā, tasmāyeva <a name="V0.0048"></a> yathāvuttacodanaṃ visodhento <span class="bld">‘‘ayaṃ panetthā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Tenā</span>ti tasmā. <span class="bld">Taṃvācakassā</span>ti ajjhattajjhattavācakassa <span class="bld">sakkā vattuṃ</span> tadatthassa ajjhattabhāvasabbhāvato.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Na kho, ānanda, bhikkhu sobhati saṅgaṇikārāmo saṅgaṇikārato saṅgaṇikārāmataṃ anuyutto’’tiādinā (ma. ni. 3.186) pabbajitāsāruppassa nekkhammasukhādinikāmalābhitāya abhāvassa ca dassanena saṅgaṇikārāmatāya, ‘‘nāhaṃ, ānanda, ekaṃ rūpampi samanupassāmi, yattha rattassa yathābhiratassa rūpassa vipariṇāmaññathābhāvā na uppajjeyyuṃ sokapari…pe… upāyāsā’’ti (ma. ni. 3.186) evaṃ rūpādiratiyā ca ādīnavaṃ vatvā sace koci duppaññajātiko pabbajito vadeyya ‘‘sammāsambuddho khette paviṭṭhā gāviyo viya amheyeva gaṇato nīharati, ekībhāve niyojeti, sayaṃ pana rājarājamahāmattādīhi parivuto viharatī’’ti, tassa vacanokāsupacchedanatthaṃ cakkavāḷapariyantāya parisāya majjhe nisinnopi tathāgato ekakovāti dassanatthaṃ ‘‘ayaṃ kho panā’’ti desanā āraddhāti āha <span class="bld">‘‘tappaṭipakkhavihāradassanattha’’</span>nti. Tattha <span class="bld">sabbanimittāna</span>nti rūpādīnaṃ saṅkhatanimittānaṃ<a name="M0.0052"></a>. <span class="bld">Ajjhatta</span>nti visayajjhattaṃ. <span class="bld">Suññata</span>nti anattānupassanānubhāvanibbattaphalasamāpattiṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘ajjhatta’’</span>ntiādi. Tattha dutiye vikappe <span class="bld">ṭhāna</span>-saddo kāraṇapariyāyo daṭṭhabbo. <span class="bld">Saccakasuttenā</span>ti mahāsaccakasuttena. Tattha hi –</p>
- <p class="indent">‘‘Abhijānāmi kho panāhaṃ, aggivessana, anekasatāya parisāya dhammaṃ desetā, apissu maṃ ekameko evaṃ maññati ‘mamevārabbha samaṇo gotamo dhammaṃ desetī’ti. Na kho panetaṃ, aggivessana, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Yāvadeva viññāpanatthāya tathāgato paresaṃ dhammaṃ desetīti. So kho ahaṃ, aggivessana, tassāyeva kathāya pariyosāne tasmiṃyeva purimasmiṃ samādhinimitte ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapemi sannisādemi, ekodiṃ karomi, samādahāmi ‘yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’ti (ma. ni. 1.387) –</p>
- <p class="unindented">Āgatanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para22"></a><span class="paranum">22</span>. Aññehi anidassanehi aññaṃ viya katvā yathā ‘‘silāputtakassa sarīra’’nti. <span class="bld">Dhammasabhāvasāmaññenā</span>tiādinā kiñcāpi rūpāyatanato añño nidassanabhāvo nāma natthi, dhammasabhāvo <a name="V0.0049"></a> pana atthi. Tato ca rūpāyatanassa viseso nidassanabhāvena katoti tadaññadhammavisesakaro nidassanabhāvo rūpāyatanato anaññopi añño viya katvā upacaritoti dasseti. <span class="bld">Atthaviseso</span> sāmaññavisesatthabhedo. <span class="bld">Sayaṃ sampattānaṃ</span> phoṭṭhabbadhammānaṃ, <span class="bld">nissayavasena sampattānaṃ</span> ghānajivhākāyānaṃ gandharasānañca, itaresaṃ asampattānaṃ. <span class="bld">Aññamaññapatanaṃ</span> aññamaññassa yogyadese avaṭṭhānaṃ, <span class="bld">yena</span> paṭihananabhāvena. <span class="bld">Byāpārādī</span>ti cittakiriyāvāyodhātuvipphāravasena akkhipaṭalādīnaṃ heṭṭhā upari ca saṃsīdanalaṅghanādippavattimāha. <span class="bld">Vikāruppatti</span> visadisuppatti, visayassa iṭṭhāniṭṭhabhāvena anuggaho upaghāto cāti attho.</p>
- <p class="centered">Tikamātikāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">Dukamātikāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1-6"></a><span class="paranum">1-6</span>. <span class="bld">Samānadesaggahaṇānaṃ</span> <a name="M0.0053"></a> ekasmiṃyeva vatthusmiṃ gahetabbānaṃ, ekavatthuvisayānaṃ vā. Atha vā samānadesānaṃ ekavatthukattā samānagahetabbabhāvānaṃ ekuppāditoti attho. Ye dhammā hetusahagatā, te hetūhi saha saṅgayhanti. Yo ca tesaṃ sahetukabhāvo, so sahajātādīhi hetūhi katoti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘samā…pe… sabbhāva’’</span>nti. <span class="bld">Ādi</span>-saddena cettha suppatiṭṭhitabhāvasādhanādihetubyāpāre pariggaṇhāti. <span class="bld">Ekībhāvūpagamana</span>nti ekakalāpabhāvena pavattamānānaṃ cittacetasikānaṃ saṃsaṭṭhatāya samūhaghanabhāvena duviññeyyanānākaraṇataṃyeva sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Dhammanānattābhāvepī</span>ti sabhāvatthabhedābhāvepi. <span class="bld">Padatthanānattenā</span>ti nānāpadābhidheyyatābhedena. Etena pakārantarāpekkhaṃ dukantaravacananti dasseti. Anekappakārā hi dhammā. Teneva ‘‘sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchantī’’ti (mahāni. 156; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85) vuttaṃ. Ayañca attho tikesupi daṭṭhabbo. Yesaṃ vineyyānaṃ yehi pakāravisesehi dhammānaṃ vibhāvane kate paṭivedho hoti, tesaṃ tappakārabhedehi dhammānaṃ vibhāvanaṃ. Yesaṃ pana yena ekeneva pakārena vibhāvane paṭivedho hoti, tesampi taṃ vatvā dhammissarattā tadaññaniravasesappakāravibhāvanañca desanāvilāsoti āha <span class="bld">‘‘desetabbappakārajānana’’</span>ntiādi. Nanu ekena pakārena jānantassa tadaññappakāravibhāvanaṃ aphalaṃ <a name="V0.0050"></a> hotīti? Na hoti paṭisambhidāppabhedassa upanissayattā. Te pakārā etesanti tappakārā, tabbhāvo <span class="bld">tappakāratā</span>. Iminā dhammānaṃ vijjamānasseva pakāravisesassa vibhāvanaṃ desanāvilāsoti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aññatthāpī</span>ti ‘‘ahetukā ceva dhammā na ca hetū’’tiādīsu. Yathā paṭhamadukekadese gahetvā dutiyatatiyadukehi saddhiṃ chaṭṭhadukanaye yojanā ‘‘hetū dhammā sahetukāpi ahetukāpī’’tiādayo tayo dukā labbhanti, evaṃ dutiyatatiyadukekadese gahetvā paṭhamadukena saddhiṃ yojanāya ‘‘sahetukā dhammā hetūpi na hetūpi, ahetukā dhammā hetūpi na hetūpi, hetusampayuttā dhammā hetūpi na hetūpi, hetuvippayuttā dhammā hetūpi na hetūpī’’ti cattāro dukā <a name="M0.0054"></a> labbhanti, te pana vuttanayeneva sakkā dassetunti na dassitāti daṭṭhabbā. Atha vā pāḷiyaṃ vuttehi catutthapañcamehi aṭṭhakathāyaṃ dassitehi purimehi dvīhi ninnānākaraṇato ete na vuttā. Sannivesavisesamattameva hettha visesoti. Teneva hi ninnānatthattā pāḷiyaṃ āgatadukesu yathāniddhāritadukānaṃ yathāsambhavaṃ avarodhanena avuttataṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘etesu panā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā ‘‘etena vā gatidassanenā’’tiādinā vakkhamānanayena ‘‘hetū ceva dhammā ahetukā cā’’tiādīnaṃ sambhavantānaṃ dukānaṃ saṅgahe sati etesampi saṅgaho siyā. Yato vā dukato padaṃ niddhāretvā dukantaraṃ vuccati, tena sati ca nānatte dukantaraṃ labbhati, na cettha koci viseso yathāvuttadukehīti saṃvaṇṇanāsu na dassitanti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca yathā sahetukadukato hetusampayuttadukassa, hetusahetukadukato ca hetuhetusampayuttadukassa padatthamattato nānattaṃ, na sabhāvatthato. Evaṃ santepi sahetukahetusahetukaduke vatvā itarepi vuttā, evaṃ hetusampayuttahetuhetusampayuttadukādīhi sabhāvatthanānattābhāvepi padatthanānattasambhavato dhammanānattābhāvepi padatthanānattena dukantaraṃ vuccatīti vuttattā ‘‘hetusahagatā dhammā, na hetusahagatā dhammā, hetusahajātā dhammā, na hetusahajātā dhammā. Hetusaṃsaṭṭhā dhammā, hetuvisaṃsaṭṭhā dhammā. Hetusamuṭṭhānā dhammā, na hetusamuṭṭhānā dhammā. Hetusahabhuno dhammā, na hetusahabhuno dhammā’’tiādīnaṃ, tathā ‘‘hetū ceva dhammā hetusahagatā cā’’tiādīnaṃ, ‘‘na hetū kho pana dhammā hetusahagatāpi, na hetusahagatāpī’’tiādīnañca sambhavantānaṃ anekesaṃ dukānaṃ saṅgaho anuññāto viya dissati. Tathā hi vakkhati ‘‘etena vā gatidassanenā’’tiādi. Evaṃ āsavagocchakādīsupi ayamattho yathāsambhavaṃ vattabbo. Dhammānaṃ vā sabhāvakiccādiṃ bodhetabbākārañca <a name="V0.0051"></a> yāthāvato jānantena dhammasāminā yattakā dukā vuttā, tattakesu ṭhātabbaṃ. Addhā hi te dukā na vattabbā, ye bhagavatā na vuttāti veditabbaṃ. Na hetuhetusampayuttaduko chaṭṭhadukena ninnānatthoti adhippāyo. <span class="bld">Tesū</span>ti paṭhamadukatatiyadukesu. Yadi dukantarehi dukantarapadehi ca samānatthattā etesaṃ dukānaṃ dukantarapadānañca avacanaṃ<a name="M0.0055"></a>, evaṃ sati chaṭṭhaduke paṭhamapadampi na vattabbaṃ catutthaduke dutiyapadena samānatthattā. Tathā ca chaṭṭhadukoyeva na hotīti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘catutthaduke’’</span>tiādi. <span class="bld">Dukapūraṇattha</span>nti idaṃ samānatthataṃyeva sandhāya vuttaṃ, desanāviseso pana vijjatiyeva. Atthantaratābhāvepi pakārabhedahetukaṃ dukantaravacananti dassito hi ayamatthoti. <span class="bld">Etena gatidassanenā</span>ti atthavisesābhāvepi chaṭṭhadukapūraṇasaṅkhātena nayadassanena. <span class="bld">Paṭhamaduke…pe… dassito</span> pāḷiyaṃ vuttehi catutthapañcamehi, aṭṭhakathāyaṃ dassitehi purimehi dvīhi, idha dassitehi catūhi. <span class="bld">Tesū</span>ti dutiyatatiyadukesu. <span class="bld">Paṭhamadukapakkhepena dassito</span> pāḷiyaṃ chaṭṭhadukena itaratra ca itaradukehīti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para7-13"></a><span class="paranum">7-13</span>. <span class="bld">Paccayabhāvamattena…pe… atthita</span>nti etena na paṭiladdhattatāsaṅkhātā sasabhāvatāva atthitā, atha kho paṭipakkhena anirodho appahīnatā anipphāditaphalatā kāraṇāsamugghātena phalanibbattanārahatā cāti imamatthaṃ dasseti. Tathā hi ‘‘imasmiṃ sati idaṃ hotī’’ti ettha ‘‘satī’’ti iminā vacanena yena vinā yaṃ na hoti, taṃ atītādipi kāraṇaṃ saṅgahitamevāti. Tenevāha <span class="bld">‘‘na sahetu…pe… kālānamevā’’</span>ti. <span class="bld">Same…pe… dīpeti</span> samecca sambhūya paccayehi katanti <span class="bld">saṅkhata</span>nti. <span class="bld">Ayametesaṃ viseso</span>ti ayaṃ paccayanibbattānaṃ paccayavantatā anekapaccayanipphāditatā ca dukadvaye purimapadatthānaṃ bhedo, itaresaṃ pana purimapadasaṅgahitadhammavidhurasabhāvatāyāti. <span class="bld">Avini…pe… ṭhapanato</span>ti ‘‘ettakā’’ti pabhedaparicchedaniddhāraṇavasena abhidhammamātikāyaṃ dhammānaṃ avuttattā vuttaṃ. Suttantamātikāyaṃ pana niddhāritasarūpasaṅkhāvisesattā vinicchitatthaparicchedāyeva avijjādayo vuttāti. <span class="bld">‘‘Pathavīādi rūpa’’</span>nti etasmiṃ atthavikappe anekahetukesu cittuppādesu hetūnaṃ sahetukabhāvo viya sabbesaṃ pathavīādīnaṃ rūpibhāvo siddhoti āha <span class="bld">‘‘purima…pe… pajjatī’’</span>ti. Na hi tesu niyato katthaci saṃsāmibhāvoti. Aniccānupassanāya vā lujjati chijjati vinassatīti gahetabbo lokoti taṃgahaṇarahitānaṃ lokuttarānaṃ natthi lokatā. <span class="bld">Tenevā</span>ti dukkhasaccabhāvena pariññeyyabhāvenāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dukabahutā</span> <a name="V0.0052"></a> <span class="bld">āpajjatī</span>ti kasmā vuttaṃ, nanu vīsati dukā vibhattā, ‘‘avuttopi yathālābhavasena veditabbo’’ti ca vakkhatīti dukabahutā <a name="M0.0056"></a> icchitā evāti? Saccametaṃ, taṃyeva pana dukabahutaṃ anicchanto evamāha. Apica dukabahutā āpajjati, sā ca kho viññāṇabhedānusārinī, tatrāpi kāmāvacarakusalato ñāṇasampayuttāni, tathā mahākiriyato manodvārāvajjananti evaṃpakārānaṃ sabbadhammārammaṇaviññāṇānaṃ anāmasanato na byāpinīti dasseti <span class="bld">‘‘dukabahutā’’</span>tiādinā. Abyāpibhāve pana dosaṃ dassento <span class="bld">‘‘tathā ca…pe… siyā’’</span>ti āha. <span class="bld">Niddesena ca viruddha</span>nti ‘‘ye te dhammā cakkhuviññeyyā, na te dhammā sotaviññeyyā’’tiādinā rūpāyatanādīnaṃ paccekacakkhuviññāṇādinā kenaci viññeyyataṃ, sotaviññāṇādinā kenaci naviññeyyatañca dassentena nikkheparāsiniddesena ‘‘dvinnampi padānaṃ atthanānattato duko hotī’’ti idaṃ vacanaṃ viruddhaṃ, tathā atthuddhāraniddesenapi atthato na sametīti attho. <span class="bld">Tatthā</span>ti tassaṃ nikkheparāsisaṃvaṇṇanāyaṃ. Yo ca paṭisedho kato atthanānattato dukaṃ dassetunti adhippāyo. <span class="bld">Na hi sama…pe… sedhetu</span>nti etena ‘‘ye te dhammā cakkhuviññeyyā, na te dhammā sotaviññeyyā’’ti ettakesu niddesapadesu dukapadadvayappavatti pāḷito eva viññāyatīti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tathevā</span>ti ubhinnaṃ kecina-saddānaṃ aniyamato cakkhusotādinissayavohārena cakkhusotaviññāṇādiko bhinnasabhāvoyeva dhammo atthoti dassanavasena. Rūpāyatanameva hi cakkhusotaviññāṇehi viññeyyāviññeyyabhāvato ‘‘kenaci viññeyyaṃ kenaci naviññeyya’’nti ca vuccatīti. Yadi evaṃ imasmimpi pakkhe dukabahutā āpajjatīti codanaṃ manasi katvā āha <span class="bld">‘‘na cetthā’’</span>tiādi. <span class="bld">Viññātabbabhedenā</span>ti viññātabbavisesena, viññeyyekadesenāti attho. <span class="bld">Dukabhedo</span>ti dukaviseso, kenaci viññeyyaduko, tappabhedoyeva vā. <span class="bld">Samatto</span> pariyatto paripuṇṇoti attho. <span class="bld">Yattakā viññātabbā tattakā dukā</span>ti dukabhedāpajjanappakāradassanaṃ. <span class="bld">Evañca satī</span>tiādinā imissā saṃvaṇṇanāya laddhaguṇaṃ dasseti. ‘‘Ye te dhammā cakkhuviññeyyā, na te dhammā sotaviññeyyā’’ti rūpāyatanasseva vuttattā atthabhedābhāvato kathamayaṃ duko hotīti āha <span class="bld">‘‘viññāṇanānattenā’’</span>tiādi. Yadi pana sabbaviññātabbasaṅgahe dukosamatto hoti, nikkheparāsiniddeso kathaṃ nīyatīti āha <span class="bld">‘‘etassa panā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext">Ettha <a name="M0.0057"></a> pana yathā viññāṇanānattena viññātabbaṃ bhinditvā duke vuccamāne satipi viññātabbānaṃ <a name="V0.0053"></a> bahubhāve yattakā viññātabbā, tattakā dukāti natthi dukabahutā dukasaṅgahitadhammekadesesu dukapadadvayappavattidassanabhāvato. Evaṃ dvinnampi padānaṃ atthanānattena duke vuccamānepi yattakāni viññāṇāni, tattakā dukāti natthi dukabahutā dukasaṅga…pe… bhāvato eva. Na hi ekaṃyeva viññāṇaṃ ‘‘kenaci kenacī’’ti vuttaṃ, kintu aparampīti sabbaviññāṇasaṅgahe duko samatto hoti, na ca katthaci dukassa pacchedo atthi indriyaviññāṇānaṃ viya manoviññāṇassapi visayassa bhinnattā. Na hi atītārammaṇaṃ viññāṇaṃ anāgatādiārammaṇaṃ hoti, anāgatārammaṇaṃ vā atītādiārammaṇaṃ, tasmā yathāladdhavisesena visiṭṭhesu manoviññāṇabhedesu tassa tassa visayassa ālambanānālambanavasena dukapadadvayappavatti na sakkā nivāretuṃ. Teneva ca aṭṭhakathāyaṃ ‘‘manoviññāṇena pana kenaci viññeyyañceva aviññeyyañcāti ayamattho atthi, tasmā so avuttopi yathālābhavasena veditabbo’’ti bhūmibhedavasena yathālābhaṃ dassessati. ‘‘Vavatthānābhāvato’’ti idampi anāmaṭṭhavisesaṃ manoviññāṇasāmaññameva gahetvā vuttaṃ. Pāḷi pana indriyaviññāṇehi nayadassanavasena āgatāti daṭṭhabbaṃ. Evañca katvā imissāpi atthavaṇṇanāya ‘‘kenacī’’ti padaṃ aniyamena sabbaviññāṇasaṅgāhakanti siddhaṃ hoti, niddesena ca na koci virodho. Cakkhuviññeyyanasotaviññeyyabhāvehi dukapadadvayappavatti dassitā, na pana cakkhuviññeyyācakkhuviññeyyabhāvehi visesakāraṇābhāvato. Kiñca ‘‘ye vā panā’’ti padantarasampiṇḍanatopi ‘‘ye te dhammā cakkhuviññeyyā…pe… na te dhammā cakkhuviññeyyā’’ti (dha. sa. 1101) ettāvatā dukapadadvayappavatti dassitāti viññāyati. Padantarabhāvadassanattho hi yevāpana-saddo yathā ‘‘ye keci kusalā dhammā, sabbe te kusalamūlā. Ye vā pana kusalamūlā, sabbe te dhammā kusalā’’tiādīsu (yama. 1.mūlayamaka.1). Aññathā ‘‘ye te dhammā cakkhuviññeyyā, na te dhammā sotaviññeyyā. Ye te dhammā sotaviññeyyā, na te dhammā cakkhuviññeyyā’’ti pāḷi abhavissa. Yaṃ pana vadanti ‘‘ye te dhammā cakkhuviññeyyā…pe… na te dhammā cakkhuviññeyyāti iminā atthato dve <a name="M0.0058"></a> dukā vuttā hontī’’ti, tadapi cakkhuviññeyyācakkhuviññeyyataṃ sotaviññeyyāsotaviññeyyatañca sandhāya vuttaṃ, na pana ‘‘cakkhuviññeyyanasotaviññeyyataṃ sotaviññeyyanacakkhuviññeyyatañcā’’ti daṭṭhabbaṃ. Etena pāḷipaṭisedhanañca nivāritaṃ daṭṭhabbaṃ paṭisedhanasseva abhāvato. Tathā yassa ārammaṇassa vijānanabhāvena yo attho vuccamāno aniyamadassanatthaṃ ‘‘kenacī’’ti vutto, soyeva tato aññassa avijānanabhāvena vuccamāno aniyamadassanatthaṃ puna ‘‘kenacī’’ti vuttoti <a name="V0.0054"></a> tadatthadassane tenevāti ayaṃ padattho na sambhavatīti na sakkā vattunti. Evamettha yathā aṭṭhakathā avaṭṭhitā, tathā attho yujjatīti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para14-19"></a><span class="paranum">14-19</span>. Santānassa ajaññamalīnabhāvakaraṇato kaṇhakammavipākahetuto ca aparisuddhattā <span class="bld">‘‘asucibhāvena sandantī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Tatthā</span>ti vaṇe. <span class="bld">Paggharaṇaka…pe… saddo</span>ti etena āsavo viya āsavoti ayampi attho dassitoti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Gotrabhu…pe… vuttānī</span>ti etena gotrabhuggahaṇaṃ upalakkhaṇaṃ yathā ‘‘kākehi sappi rakkhitabba’’nti dasseti. Gotrabhusadisā gotrabhūti pana atthe sati guṇappadhānatthānaṃ ekena saddena avacanīyattā vodānādayova vuttā bhaveyyuṃ. Atha vā <span class="bld">gotrabhū</span>ti ekasesena sāmaññena vā ayaṃ niddesoti veditabbaṃ. Abhividhivisayaṃ avadhinti vibhattiṃ pariṇāmetvā vattabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sampayuttehi</span> āsavehi <span class="bld">taṃsahitatā</span> āsavasahitatā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā sahetukānaṃ sampayuttehi hetūhi sahetukatā, na evaṃ sāsavāti vuttadhammānaṃ sampayuttehi āsavehi sāsavatā, atha kho vippayuttehīti. Dukantare avuttapadabhāvoyevettha dukayojanāya ñāyāgatatā. Yadi evaṃ hetugocchake kathanti āha <span class="bld">‘‘hetugocchake panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Paṭhame duke dutiyassa pakkhepe eko</span>ti catutthadukamāha. <span class="bld">Paṭhame duke tatiyassa pakkhepe dve</span>ti ‘‘āsavā ceva dhammā āsavavippayuttā ca, āsavavippayuttā ceva dhammā no ca āsavā’’ti iminā saddhiṃ pañcamadukamāha. <span class="bld">Paṭhamassa dutiye duke pakkhepe eko</span>ti ‘‘no āsavā dhammā sāsavāpi anāsavāpī’’ti ayameko. <span class="bld">Tatiye paṭhamassa pakkhepe dve</span>ti ‘‘āsavā dhammā āsavasampayuttāpi <a name="M0.0059"></a> āsavavippayuttāpi, no āsavādhammā āsavasampayuttāpi āsavavippayuttāpī’’ti ime dve. <span class="bld">Tatiye dutiyassa pakkhepe eko</span>ti ‘‘sāsavā dhammā āsavasampayuttāpi āsavavippayuttāpī’’ti eko. <span class="bld">Dutiye tatiyassa pakkhepe eko</span>ti chaṭṭhadukamāha. <span class="bld">Tīhī</span>ti catutthapañcamachaṭṭhehi. <span class="bld">Itare</span>ti tadavasiṭṭhā pañca. Te pana paṭhame tatiyadukadutiyapadapakkhepe eko, dutiye paṭhamadukadutiyapadapakkhepe eko, tatiye paṭhamassa ekekapadapakkhepe dve, tatiye dutiyadukapaṭhamapadapakkhepe ekoti evaṃ veditabbā. ‘‘Sāsavā dhammā āsavāpi no āsavāpi. Āsavasampayuttā dhammā āsavāpi no āsavāpi. Āsavavippayuttā dhammā āsavāpi no āsavāpī’’ti etesampi, ‘‘āsavasahagatā dhammā no āsavasahagatā dhammā’’ti evamādīnañca aggahaṇe kāraṇaṃ gahaṇanayo ca pubbe vuttanayeneva veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Esa</span> <a name="V0.0055"></a> <span class="bld">nayo</span>ti yo esa paṭhamaduke dutiyadukapakkhepādiko upāyo idha āsavagocchake vutto, esa nayo saṃyojanagocchakādīsu dukantaraniddhāraṇeti attho. Tattha pāḷiyaṃ anāgatadukā saṃyojanagocchake tāva ‘‘saṃyojanā ceva dhammā saṃyojanavippayuttā ca, saṃyojanavippayuttā ceva dhammā no ca saṃyojanā, saṃyojanā dhammā saṃyojanasampayuttāpi saṃyojanavippayuttāpi, no saṃyojanā dhammā saṃyojanasampayuttāpi saṃyojanavippayuttāpi, no saṃyojanā dhammā saṃyojaniyāpi asaṃyojaniyāpi, saṃyojaniyā dhammā saṃyojanasampayuttāpi saṃyojanavippayuttāpī’’ti pañca. Evaṃ ganthaoghayogaupādānagocchakesu paccekaṃ pañca. Nīvaraṇagocchake pana nīvaraṇānaṃ nīvaraṇavippayuttabhāvābhāvato ‘‘no nīvaraṇā dhammā nīvaraṇiyāpi anīvaraṇiyāpi, no nīvaraṇā dhammā nīvaraṇasampayuttāpi nīvaraṇavippayuttāpi, nīvaraṇiyā dhammā nīvaraṇasampayuttāpi nīvaraṇavippayuttāpī’’ti tayo. Tathā parāmāsagocchake ‘‘no parāmāsā dhammā parāmaṭṭhāpi aparāmaṭṭhāpi, no parāmāsā dhammā parāmāsasampayuttāpi parāmāsavippayuttāpi, parāmaṭṭhā dhammā parāmāsasampayuttāpi parāmāsavippayuttāpī’’ti. Kilesagocchake ‘‘no kilesā dhammā saṃkilesikāpi asaṃkilesikāpi, no kilesā dhammā saṃkiliṭṭhāpi asaṃkiliṭṭhāpi, no kilesā dhammā kilesasampayuttāpi kilesavippayuttāpi, saṃkilesikā dhammā <a name="M0.0060"></a> saṃkiliṭṭhāpi asaṃkiliṭṭhāpi, saṃkilesikā dhammā kilesasampayuttāpi kilesavippayuttāpi, asaṃkiliṭṭhā dhammā saṃkilesikāpi asaṃkilesikāpī’’ti cha dukāti evaṃ veditabbā. Sesaṃ vuttanayameva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para20-25"></a><span class="paranum">20-25</span>. <span class="bld">Paccayabhāvenā</span>ti saṃyojanatthaṃ dasseti. Yathāsakaṃ paccayabhāvo eva hi kāmarāgādīnaṃ vaṭṭasaṃyojananti. Yadi evaṃ kathaṃ kāmarāgādīnaṃyeva saṃyojanabhāvoti āha <span class="bld">‘‘satipī’’</span>tiādi. <span class="bld">Aññesa</span>nti saṃyojanehi aññesaṃ kilesābhisaṅkhārādīnaṃ. <span class="bld">Tappaccayabhāve</span>ti tesaṃ kilesakammavipākavaṭṭānaṃ paccayabhāve. Orambhāgiyuddhaṃbhāgiyabhāvena saṅgahitā paricchinnā <span class="bld">ora…pe… saṅgahitā,</span> tehi kāmarāgādīhi visesapaccayabhūtehi. Kāmakammabhavādīnaṃ kāmūpapattibhavādinipphādanepi niyamoti katvā āha <span class="bld">‘‘taṃtaṃ…pe… hotī’’</span>ti. Tena saṃyojanānaṃ bhāve yathāvuttaniyamānaṃ kammūpapattibhavānaṃ bhāvaṃ dassetvā tadabhāve abhāvaṃ dassento <span class="bld">‘‘na cā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Bandhanaṃ</span> aseribhāvakaraṇaṃ andubandhanādayo viya. <span class="bld">Ganthakaraṇaṃ</span> avacchinnatākaraṇaṃ. <span class="bld">Cakkalakaṃ</span> pādapuñchanarajjumaṇḍalaṃ. <span class="bld">Na codetabba</span>nti paññācakkhunā pacurajanassa passituṃ asakkuṇeyyattā yathāvuttavisesassa saddheyyataṃ āha. Tividho hi attho koci <a name="V0.0056"></a> paccakkhasiddho yo rūpādidhammānaṃ paccattavedanīyo aniddisitabbākāro, sabbadhammānaṃ sabhāvalakkhaṇanti vuttaṃ hoti. Koci anumānasiddho yo ghaṭādīsu paṭādīsu ca pasiddhena paccayāyattabhāvena ghaṭapaṭa-saddādīnaṃ aniccatādiākāro, koci okappanasiddho yo pacurajanassa accantamadiṭṭho saddhāvisayo sagganibbānādi. Tattha yassa satthuno vacanaṃ paccakkhasiddhe anumānasiddhe ca atthe na visaṃvādeti aviparītappavattiyā, tassa vacanena saddheyyatthasiddhīti tathārūpo ca bhagavāti <span class="bld">‘‘dhammānaṃ sabhāva…pe… na codetabba’’</span>nti vuttaṃ. Esa nayo ito paresupi evarūpesu.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para26-37"></a><span class="paranum">26-37</span>. Yathā sarabhehi atikkamitabbā pabbatarāji sarabhaniyā, evaṃ oghaniyāti saddasiddhīti āha <span class="bld">‘‘tenā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para50-54"></a><span class="paranum">50-54</span>. Vipariyesaggāho parāmasananti ‘‘parato’’ti ettha na dhammasabhāvato aññathāmattaṃ paranti adhippetaṃ, atha kho tabbipariyāyoti āha <span class="bld">‘‘paratoti niccādito’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para55-68"></a><span class="paranum">55-68</span>. Yadi <a name="M0.0061"></a> sabhāvato avijjamānaṃ, kathamārammaṇabhāvoti āha <span class="bld">‘‘vicittasaññāya saññita’’</span>nti, parikappanāmattasiddhanti attho. Duviññeyyanānattatāya nirantarabhāvūpagamanaṃ saṃsaṭṭhabhāvoti <span class="bld">‘‘suviññeyyanānattattā na saṃsaṭṭhatā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Tesaṃ</span> arūpakkhandhānaṃ. <span class="bld">Itarehi</span> rūpanibbānehi. Kiṃ pana kāraṇaṃ samānuppādanirodhānaṃ ekakalāpabhūtānaṃ arūpadhammānameva aññamaññaṃ saṃsaṭṭhatā vuccati, na pana tathābhūtānampi rūpadhammānanti āha <span class="bld">‘‘esa hi tesaṃ sabhāvo’’</span>ti. Tena yadipi keci arūpadhammā visuṃ ārammaṇaṃ honti, dandhappavattikattā pana rūpadhammānaṃyeva suviññeyyanānattaṃ, na arūpadhammānanti tesaṃ saṃsaṭṭhabhāvo tadabhāvo ca itaresaṃ sabhāvasiddhoti dasseti. Samūhaghanatāya vā dubbibhāgatarattā natthi arūpadhammānaṃ visuṃ ārammaṇabhāvoti duviññeyyanānattattā tesaṃyeva saṃsaṭṭhatā. <span class="bld">Amuñcitvā</span> tadadhīnavuttitāya <span class="bld">gahetabbato</span> buddhiyā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para83-100"></a><span class="paranum">83-100</span>. Kāmataṇhā <span class="bld">kāmo</span> uttarapadalopena yathā rūpabhavo rūpaṃ. Evaṃ sesesupi. <span class="bld">Ārammaṇakaraṇavasenā</span>ti etena kāmarūpārūpataṇhānaṃ visayabhāvo yathākkamaṃ kāmarūpārūpāvacaratāya kāraṇanti dasseti. Avassañcetamevaṃ sampaṭicchitabbaṃ, aññathā kāmāvacarādibhāvo <a name="V0.0057"></a> aparipuṇṇavisayo siyā. Yadi hi ālambitabbadhammavasena bhūmiparicchedo, evaṃ sati anārammaṇānaṃ saṅgaho na siyā. Atha vipākadānavasena, evampi avipākānaṃ saṅgaho na siyā, tasmā ārammaṇakaraṇavasena pariyāpannānaṃ bhūmiparicchedo kātabbo. Evañhi sati kāmāvacarādibhāvo paripuṇṇavisayo siyā. Tenevāha <span class="bld">‘‘evañhi satī’’</span>tiādi. Apariyāpannānaṃ pana lokato uttiṇṇabhāvena anuttarabhūmitā. <span class="bld">Akāmāvacarāditā nāpajjatī</span>ti abyāpitadosaṃ pariharati, <span class="bld">kāmāvacarāditā nāpajjatī</span>ti atibyāpitadosaṃ. Nanu ca imasmiṃ pakkhe kāmataṇhā katamā, kāmāvacaradhammārammaṇā taṇhā, kāmāvacaradhammā katame, kāmataṇhāvisayāti itarītaranissayatā dosoti? Na, avīciādiekādasokāsaninnatāya kiñci taṇhaṃ kāmataṇhābhāvena gahetvā taṃsabhāvāya visayabhāvena kāmāvacaradhammānaṃ upalakkhetabbattā.</p>
- <p class="bodytext">Idāni yathāvuttamatthaṃ pāṭhena samatthento <span class="bld">‘‘nikkhepakaṇḍepī’’</span>tiādimāha. Tattha hi kāmataṇhāya ālambitabbattā kāmadhātupariyāpannadhammā ca kāmabhavasaṅkhāte <a name="M0.0062"></a> kāme ogāḷhā hutvā caranti, nāññatthāti <span class="bld">etthāvacarā</span>ti vuttanti. Visesatthinā viseso anupayujjatīti imamatthaṃ dassento āha <span class="bld">‘‘lokassa vasena pariyāpannanicchayato’’</span>ti. Tena lokiyadhammesu pariyāpanna-saddassa niruḷhataṃ dasseti bhagavato taduccāraṇānantaraṃ vineyyānaṃ tadatthapaṭipattito. Paricchedakāpekkhā paricchinnatāti <span class="bld">‘‘paricchedakārikāya taṇhāyā’’</span>ti vuttaṃ. Sā hi dhammānaṃ kāmāvacarādibhāvaṃ paricchindati. <span class="bld">Pari</span>-saddo cettha ‘‘upādinnā’’tiādīsu upa-saddo viya sasādhanaṃ kiriyaṃ dīpetīti ayamattho vuttoti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Niyyānakaraṇasīlā <span class="bld">niyyānikā</span> yathā ‘‘apūpabhakkhanasīlo āpūpiko’’ti, niyyānasīlā eva vā. Rāgadosamohāva gahitāti ñāyati, itarathā pahānekaṭṭhatāvacanaṃ nippayojanaṃ siyā. ‘‘Raṇohatā na jotanti, candasūriyā satārakā’’tiādīsu raṇa-saddassa reṇupariyāyatā daṭṭhabbā. Sampahārapariyāyattā yuddha-saddassa sampahāro ca paharitabbādhāroti akusalasenāva ‘‘saraṇā’’ti vuttā. <span class="bld">Dukkhādīna</span>nti phalabhūtānaṃ dukkhavighātaupāyāsapariḷāhānaṃ sabhāgabhūtāya ca micchāpaṭipadāya. <span class="bld">Tannibbattakasabhāvānaṃ akusalāna</span>nti etena sabbesampi akusalānaṃ saraṇataṃ dasseti.</p>
- <p class="centered">Abhidhammadukamātikāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">Suttantikadukamātikāpadavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para101-108"></a><span class="paranum">101-108</span>. <span class="bld">Vijjāsabhāgatāya</span><a name="V0.0058"></a>, na saṅkappādayo viya vijjāya upakārakabhāvato. <span class="bld">‘‘Abhejjaṃ…pe… ruhatī’’</span>ti ubhayampi anavasesappahānameva sandhāya vuttaṃ. Kiñcāpi hi heṭṭhimamaggehipi pahīyamānā kilesā tena tena odhinā anavasesameva pahīyanti, ye pana avasiṭṭhā bhinditabbā, te lobhādikilesabhāvasāmaññato puna viruḷhā viya honti. Arahattamagge pana uppanne na evaṃ avasiṭṭhābhāvato. <span class="bld">Tadupacārena</span> nissayavohārena. Kusalehi tāpetabbāti vā <span class="bld">tapaniyā,</span> tadaṅgādivasena bādhitabbā pahātabbāti attho. <span class="bld">Samānatthāni</span> adhivacanādīnaṃ saṅkhādibhāvato. ‘‘Sabbeva dhammā adhivacanapathā’’tiādinā adhivacanādīnaṃ visayabhāve na koci dhammo vajjito, vacanabhāvo eva ca <a name="M0.0063"></a> adhivacanādīnaṃ vakkhamānena nayena yujjatīti adhippāyenāha <span class="bld">‘‘sabbañca vacanaṃ adhivacanādibhāvaṃ bhajatī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para109-118"></a><span class="paranum">109-118</span>. Aññaṃ anapekkhitvā sayameva attano nāmakaraṇasabhāvo nāmakaraṇaṭṭhoti, tena arūpadhammānaṃ viya opapātikanāmatāya pathavīādīnampi nāmabhāvo siyāti āsaṅkāya nivattanatthaṃ <span class="bld">‘‘nāmantarānāpajjanato’’</span>ti āha. Na hi vinā pathavīādināmenapi rūpadhammā viya kesādināmehi vinā vedanādināmehi aññena nāmena arūpadhammā piṇḍākārato voharīyantīti. Yaṃ pana parassa nāmaṃ karoti, tassa aññāpekkhaṃ nāmakaraṇanti nāmakaraṇasabhāvatā natthīti sāmaññanāmādikaraṇānaṃ nāmabhāvo nāpajjati. Yassa caññehi nāmaṃ karīyati, tassa nāmakaraṇasabhāvatāya abhāvoyevāti natthi nāmabhāvo. Ye pana anāpannanāmantarā sabhāvasiddhanāmā ca, te vedanādayova nāmaṃ nāmāti dassento <span class="bld">‘‘attanāvā’’</span>tiādimāha. Phassādīnaṃ ārammaṇābhimukhatā taṃ aggahetvā appavattiyevāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘avinābhāvato’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Adhivacanasamphasso</span> manosamphasso, so nāmamantarena gahetuṃ asakkuṇeyyatāya pākaṭoti nidassanabhāvena vutto. <span class="bld">Ruppanasabhāvenā</span>ti nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Pakāsakapakāsitabbabhāvenapi hi vināpi nāmena rūpadhammā pākaṭā hontīti. Atha vā pakāsakapakāsitabbabhāvo visayivisayabhāvo cakkhurūpādīnaṃ sabhāvo, so ruppanasabhāve sāmaññe antogadhoti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para119-123"></a><span class="paranum">119-123</span>. <span class="bld">Ito pubbe parikamma</span>ntiādinā samāpattivuṭṭhānakusalatā viya samāpattikusalatāpi <a name="V0.0059"></a> jhānalābhīnaṃyeva hotīti vuttaṃ viya dissati. ‘‘Itaresampi anussavavasena samāpattīnaṃ appanāparicchedapaññā labbhatī’’ti vadanti. ‘‘Evaṃ sīlavisodhanādinā samāpattiṃ appetīti jānanakapaññā saha parikammena appanāparicchedajānanakapaññā’’ti keci. <span class="bld">Vuṭṭhāne kusalabhāvo</span> vuṭṭhānavasitā. <span class="bld">Pubbe</span>ti samāpajjanato pubbe.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para124-134"></a><span class="paranum">124-134</span>. Sobhane rato surato, tassa bhāvo soraccanti āha <span class="bld">‘‘sobhanakammaratatā’’</span>ti. Suṭṭhu vā orato virato sorato<a name="M0.0064"></a>, tassa bhāvo soraccanti. Ayaṃ panattho aṭṭhakathāyaṃ vutto eva. <span class="bld">Appaṭisaṅkhānaṃ</span> moho. <span class="bld">Kusalabhāvanā</span> bodhipakkhiyadhammānaṃ vaḍḍhanā. <span class="bld">Saññāṇaṃ</span> upalakkhaṇaṃ. <span class="bld">Saviggahaṃ</span> sabimbakaṃ. <span class="bld">Upalakkhetabbākāraṃ</span> dhammajātaṃ, ārammaṇaṃ vā. <span class="bld">Avikkhepo</span>ti cittavikkhepapaṭipakkho. Ujuvipaccanīkatāya hi pahānavuṭṭhānena ca avikkhepo vikkhepaṃ paṭikkhipati, pavattituṃ na detīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para135-142"></a><span class="paranum">135-142</span>. <span class="bld">Kāraṇasīlaṃ</span> lokiyaṃ. <span class="bld">Phalasīlaṃ</span> lokuttaraṃ tena sijjhatīti katvā, lokiyassapi vā sīlassa kāraṇaphalabhāvo pubbāparabhāvena daṭṭhabbo. <span class="bld">Sampannasamudāyassa</span> paripuṇṇasamūhassa. <span class="bld">Akusalā sīlā</span> akusalā samācārā. <span class="bld">Sīlasampadā</span> sīlasampatti sīlaguṇāti attho. <span class="bld">Sahottappaṃ ñāṇa</span>nti ottappassa ñāṇappadhānataṃ āha, na pana ñāṇassa ottappasahitatāmattaṃ. Na hi ottapparahitaṃ ñāṇaṃ atthīti. <span class="bld">Adhimuttatā</span> abhirativasena nirāsaṅkāpavatti. <span class="bld">Nissaṭatā</span> visaṃyuttatā. Ettha ca adhimuttatānissaṭatāvacanehi tadubhayapariyāyā dve vimuttiyo ekasesanayena idha ‘‘vimuttī’’ti vuttāti dasseti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘cittassa ca adhimutti nibbānañcā’’ti. Uppajjati etenāti uppādo, na uppādoti <span class="bld">anuppādo,</span> tabbhūte anuppādapariyosāne vimokkhante anuppādassa ariyamaggassa kilesānaṃ vā anuppajjanassa pariyosāneti ṭhānaphalehi ariyaphalameva upalakkhīyatīti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Mātikāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">Kāmāvacarakusalapadabhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1"></a><span class="paranum">1</span>. <span class="bld">Appetu</span>nti <a name="V0.0060"></a> nigametuṃ. ‘‘Padabhājanīyaṃ na vutta’’nti padabhājanīyāvacanena appanāvarodhaṃ sādhetvā padabhājanīyāvacanassa kāraṇaṃ vadanto <span class="bld">‘‘sarūpenā’’</span>tiādimāha. Tattha ‘‘phasso hotī’’tiādīsu hoti-saddo atthi-saddena anānatthoti adhippāyena vuttaṃ <span class="bld">‘‘dutiyena hoti-saddenā’’</span>ti. Pubbe aṭṭhakathādhippāyena vatvā yathāvuttassa pāḷippadesassa appanāvarodho samatthitoti attano adhippāyaṃ dassento <span class="bld">‘‘saṅkhepenā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ñātuṃ</span> <a name="M0.0065"></a> <span class="bld">icchito</span>ti lakkhaṇassa pucchāvisayataṃ dassetuṃ vuttaṃ. <span class="bld">Yena kenacī</span>ti dassanādivisesayuttena, itarena vā. Avatthāviseso hi ñāṇassa dassanatulanatīraṇāni. <span class="bld">‘‘Adiṭṭhata’’</span>ntiādīsu āhāti yojetabbaṃ, sabbattha ca lakkhaṇassāti. Tañhettha adhikatanti. <span class="bld">Adiṭṭhaṃ jotīyati etāyā</span>ti etena diṭṭhaṃ saṃsandati etāyāti diṭṭhasaṃsandanā. Vimatiṃ chindati etāyāti vimaticchedanāti etāsampi saddattho nayato dassito, atthato pana sabbāpi tathāpavattaṃ vacanaṃ, taduppādako vā cittuppādoti veditabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Aññamaññato pabhijjatīti pabhedo, viseso, tena <span class="bld">pabhedena. Dhammānaṃ desana</span>nti kiñcāpi samayabhūmijātiārammaṇasabhāvādivasena anavasesappabhedapariggahato niddesadesanāva vattuṃ yuttā, tathāpi kusalādimātikāpadasaṅgahitavisesoyeva idha pabhedoti adhippetoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘pabheda…pe… desanaṃ āhā’’</span>ti. Tenevāha <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘kusala…pe… dīpetvāti phasso hoti…pe… avikkhepo hotī’’ti (dha. sa. aṭṭha. dhammuddesavāra phassapañcamakarāsivaṇṇanā). ‘‘Phasso phusanā’’tiādinā ca pabhedavantova sātisayaṃ niddiṭṭhā, na pana mātikāyaṃ vuttappabhedoti pabhedavantadassanaṃ niddeso. <span class="bld">Idaṃ vuttaṃ hotī</span>tiādinā ‘‘pabhede…pe… dassanattha’’nti imassa vākyassa piṇḍatthamāha. Yadi dhammā eva pucchitabbā vissajjetabbā ca, kasmā kusalāti pabhedavacananti āha <span class="bld">‘‘te panā’’</span>tiādi. Na hi pabhedehi vinā pabhedavanto atthīti. ‘‘Ime dhammā kusalā’’ti etena ‘‘phasso hotī’’ti, ‘‘phasso phusanā’’ti ca ādinā uddiṭṭhaniddiṭṭhānaṃ dhammānaṃ kusalabhāvo vissajjito hotīti iminā adhippāyena <span class="bld">‘‘ime dhammā kusalāti vissajjanepī’’</span>ti āha. <span class="bld">Imasmiñhī</span>ti <span class="bld">hi</span>-saddo kāraṇattho. Tena yasmā dhammāva desetabbā, te ca kusalā…pe… bhedā desetabbā<a name="V0.0061"></a>, tasmāti evaṃ vā yojanā. <span class="bld">Dhammānamevā</span>ti avadhāraṇaphalaṃ dasseti <span class="bld">‘‘avohāradesanāto’’</span>ti. <span class="bld">Atthānañcā</span>ti <span class="bld">ca</span>-saddena ‘‘phasso phusanā’’ti evamādisabhāvaniruttiṃ yathāvuttadhammādiñāṇañca saṅgaṇhāti. ‘‘Iti evaṃ ayaṃ pavattetabbo nivattetabbo cā’’ti tathā tathā vidhetabbabhāvo itikattabbatā, tāya yutto <span class="bld">iti…pe… yutto</span><a name="M0.0066"></a>, tassa vidhetabbassāti attho, <span class="bld">visesanattā</span> pabhedassāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Itikattabbatāyuttassa visesitabbattā <span class="bld">uddeso dhammappadhāno,</span> tasmā tattha dhammassa visesitabbattā ‘‘kusalā dhammā’’ti ayaṃ padānukkamo kato. <span class="bld">Pucchā saṃsayitappadhānā</span> anicchitanicchayanāya pavattetabbattā. Tena sabbadhammesu samugghāṭitavicikicchānusayānampi pucchā desetabbapuggalagatasaṃsayāpattiṃ attani āropetvā saṃsayāpannehi viya pavattīyatīti dasseti. Kāmāvacarādibhedo viya kusalādibhāvena kusalādibhedo dhammabhāvena niyatoti dhammāti vutte nicchayābhāvato ‘‘kusalā nu kho akusalā nu kho’’tiādinā saṃsayo hotīti āha <span class="bld">‘‘kusalādibhedo pana saṃsayito’’</span>ti. Dhammabhāvo pana kusalādīsu ekantikattā nicchitoyevāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘na ca dhammabhāvo saṃsayito’’</span>ti. Tena saṃsayito nicchetabbabhāvena padhāno ettha kusalabhāvo, na tathā dhammabhāvoti dhammā kusalāti vuttanti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cittuppādasamaye</span>ti cittassa uppajjanasamaye. ‘‘Atha vijjamāne’’ti ettha atha-saddassa atthamāha <span class="bld">‘‘pacchā’’</span>ti. Bhojanagamanādīhi samayekadesanānattaṃ dassetvā avasesanānattaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘samavāyādī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Visesitā</span>ti etena ‘‘niyamitā’’ti padassa atthaṃ vivarati, tasmā yathāvuttacittavisesitabbato samayatoti attho. <span class="bld">Yathādhippetāna</span>nti kāmāvacarādivisesayuttānaṃ. ‘‘Tasmiṃ samaye’’ti cittuppattiyā visesitabbopi samayo yena cittena uppajjamānena visesīyati, tasseva cittassa ‘‘yasmiṃ samaye’’ti ettha sayaṃ visesanabhāvaṃ āpajjati. Tathā ‘‘tasmiṃ samaye’’ti ettha visesanabhūtaṃ cittaṃ attanā visesitabbasamayassa upakāratthaṃ ‘‘yasmiṃ samaye…pe… citta’’nti visesitabbabhāvaṃ āpajjati. Upakāroti ca aññamaññaṃ avacchedakāvacchinditabbabhāvoti daṭṭhabbaṃ. Purimadhammānaṃ bhaṅgasamakālaṃ, bhaṅgānantarameva vā pacchimadhammānaṃ uppatti <span class="bld">purimapacchimānaṃ nirantaratā</span> kenaci anantaritatā. Yāya bhāvapakkhassa balavabhāvena paṭicchādito viya hutvā abhāvapakkho na paññāyatīti tadevetanti gahaṇavasena pacurajano vipariyesito, soyamattho <a name="M0.0067"></a> alātacakkena supākaṭo hoti. Tenevāha <span class="bld">‘‘ekībhūtānamivā’’</span>ti<a name="V0.0062"></a>. Ekasamūhavasena ekībhūtānamiva pavatti <span class="bld">samūhaghanatā,</span> dubbiññeyyakiccabhedavasena ekībhūtānamiva pavatti <span class="bld">kiccaghanatā</span>ti yojanā. Ettha ca paccayapaccayuppannabhāvena pavattamānānaṃ anekesaṃ dhammānaṃ kālasabhāvabyāpārārammaṇehi dubbiññeyyabhedatāya ekībhūtānamiva gahetabbatā yathākkamaṃ santatighanatādayoti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Sahakārīkāraṇasannijjhaṃ sametīti <span class="bld">samayo,</span> samavetīti atthoti <span class="bld">samaya</span>-saddassa samavāyatthataṃ dassento <span class="bld">‘‘paccayasāmaggi’’</span>nti āha. Sameti samāgacchati ettha maggabrahmacariyaṃ tadādhārapuggalehīti <span class="bld">samayo,</span> khaṇo. Samenti ettha, etena vā, samāgacchanti dhammā sahajātadhammehi uppādādīhi vāti <span class="bld">samayo,</span> kālo. Dhammappavattimattatāya atthato abhūtopi hi kālo dhammappavattiyā adhikaraṇaṃ karaṇaṃ viya ca parikappanāmattasiddhena rūpena voharīyatīti. Samaṃ, saha vā avayavānaṃ ayanaṃ pavatti avaṭṭhānanti <span class="bld">samayo,</span> samūho yathā ‘‘samudāyo’’ti. Avayavasahāvaṭṭhānameva hi samūho. Paccayantarasamāgame eti phalaṃ etasmā uppajjati pavattati cāti <span class="bld">samayo,</span> hetu yathā ‘‘samudayo’’ti. Sameti sambandho eti savisaye pavattati, sambandhā vā ayanti etenāti <span class="bld">samayo,</span> diṭṭhi. Diṭṭhisaṃyojanena hi sattā ativiya bajjhantīti. Samayanaṃ saṅgati samodhānanti <span class="bld">samayo,</span> paṭilābho. Samassa nirodhassa yānaṃ, sammā vā yānaṃ apagamo appavattīti <span class="bld">samayo,</span> pahānaṃ. Abhimukhabhāvena sammā etabbo abhisametabbo adhigantabboti aviparīto sabhāvo <span class="bld">abhisamayo</span>. Abhimukhabhāvena sammā vā eti gacchati bujjhatīti <span class="bld">abhisamayo,</span> avirādhetvā dhammānaṃ aviparītasabhāvāvabodho. Ettha ca upasaggānaṃ jotakamattattā tassa tassa atthassa vācako <span class="bld">samaya</span>-saddo evāti saupasaggopi vutto. <span class="bld">Tānevā</span>ti pīḷanādīneva. <span class="bld">Vipphārikatā</span> seribhāvena kiriyāsu ussāhanaparinipphanno.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kesucī</span>ti akusalavipākādīsu. Khaṇassa asambhavo tena vinābhāvoti āha <span class="bld">‘‘nanū’’</span>tiādi. <span class="bld">Dhammenevā</span>ti visesantararahitena. Taṃyeva hi avadhāraṇena nivattitaṃ visesaṃ dasseti <span class="bld">‘‘na tassa pavattitthā’’</span>tiādinā. <span class="bld">Yathā vā tathā vā</span>ti kālena loko pavattati nivattatīti vā kālo nāma bhāvo vattanalakkhaṇo bhāvānaṃ pavattiokāsadāyakoti <a name="M0.0068"></a> vā yena tena pakārena. Idha uttamahetuno sambhavo eva natthīti hetuhetusādhāraṇahetūyeva paṭisedheti. <span class="bld">Tappaccayataṃ</span> anekapaccayataṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pakatissaravāda</span>ggahaṇaṃ <a name="V0.0063"></a> nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Pajāpatipurisakālavādādayopi <span class="bld">‘‘ekakāraṇavādo’’</span>ti. <span class="bld">Vā</span>-saddena vā tesampi saṅgaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Avayava…pe… dāyo vutto</span> avayavadhammena samudāyassa apadisitabbattā, yathā ‘‘samaṃ cuṇṇaṃ, alaṅkato devadatto’’ti ca. <span class="bld">Anipphādanaṃ</span> nipphādanābhāvo ahetubhāvo. Nipphādetuṃ asamatthassa pana paccayantarānaṃ sahassepi samāgate nattheva samatthatāti āha <span class="bld">‘‘nipphādanasamatthassā’’</span>ti. Ettha ca sahakārīkāraṇāyattā phaluppādanā paccayadhammānaṃ aññamaññāpekkhāti vuttāti apekkhā viyāti apekkhā daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nibyāpāresu</span> abyāvaṭesu. <span class="bld">Ekekasmi</span>nti aṭṭhakathāyaṃ āmeḍitavacanassa luttaniddiṭṭhataṃ dasseti. Sati ca āmeḍite siddho bahubhāvoti. Andhasataṃ passatīti ca paccattavacanaṃ niddhāraṇe bhummavasena pariṇāmetvā <span class="bld">‘‘andhasate’’</span>ti āha. Tathā ekekasminti iminā visuṃ asamatthatā jotitāti andhasataṃ passatīti samuditaṃ passatīti atthato ayamattho āpannoti āha <span class="bld">‘‘andhasataṃ sahitaṃ passatīti adhippāyo’’</span>ti. <span class="bld">Aññathā</span>ti yathārutavasena atthe gayhamāne. Yasmā <span class="bld">asā…pe… siddho</span> sivikubbahanādīsu, tasmā nāyamattho sādhetabbo. Idāni tassatthassa supākaṭabhāvena asādhetabbataṃ dassento <span class="bld">‘‘visu’’</span>ntiādimāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etenupāyenā</span>ti yoyaṃ khaṇasaṅkhāto samayo kusaluppattiyā dullabhabhāvaṃ dīpeti. <span class="bld">Attano dullabhatāyā</span>ti ettha khaṇattho vā samaya-saddo khaṇasaṅkhāto samayoti attho vutto. Etena upāyabhūtena nayabhūtena. <span class="bld">Yojanā kātabbā</span>ti etthāyaṃ yojanā – <span class="bld">samavāya…pe… vuttiṃ dīpeti</span> sayaṃ paccayasāmaggibhāvato, samavāyattho vā samaya-saddo samavāyasaṅkhāto samayo. So yāya paccayasāmaggiyā satīti imassa atthassa pakāsanavasena dhammānaṃ anekahetuto vuttiṃ dīpeti. <span class="bld">Kāla…pe… parittataṃ dīpeti</span> attano atiparittatāya. <span class="bld">Samūha…pe… sahuppattiṃ dīpeti</span> sayaṃ dhammānaṃ samudāyabhāvato. <span class="bld">Hetu…pe… vuttitaṃ dīpeti</span> sati eva attani attano phalānaṃ <a name="M0.0069"></a> sambhavatoti. Atthapakkhe ca saddapakkhe ca yasmiṃ atiparitte kāle yasmiṃ dhammasamudāye yamhi hetumhi satīti etassa atthassa ñāpanavasena tadādhārāya tadadhīnāya ca kusaladhammappavattiyā duppaṭivijjhataṃ anekesaṃ sahuppattiṃ parādhīnappattiñca dīpetīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Daḷhadhammā dhanuggahā</span>ti daḷhadhanuno issāsā. <span class="bld">Daḷhadhanu</span> nāma dvisahassathāmaṃ vuccati. <span class="bld">Dvisahassathāma</span>nti ca yassa āropitassa jiyābaddho lohasīsādīnaṃ bhāro daṇḍe gahetvā yāva kaṇḍappamāṇā <a name="V0.0064"></a> ukkhittassa pathavito muccati. <span class="bld">Sikkhitā</span>ti dasadvādasavassāni ācariyakule uggahitasippā. <span class="bld">Katahatthā</span>ti dhanusmiṃ ciṇṇavasībhāvā. Koci sippameva uggaṇhāti, katahattho na hoti, ime pana na tathāti dasseti. <span class="bld">Katupāsanā</span>ti rājakulādīsu dassitasippā. <span class="bld">Catuddisā ṭhitā assū</span>ti ekasmiṃyeva padese thambhaṃ vā rukkhaṃ vā yaṃ kiñci ekaṃyeva nissāya catuddisābhimukhā ṭhitā siyunti attho. <span class="bld">Evaṃ vuttajavanapurisassā</span>ti na evarūpo puriso koci bhūtapubbo aññatra bodhisattena. So hi javanahaṃsakāle evarūpamakāsi. Sutte pana abhūtaparikappanavasena upamāmattaṃ āhaṭaṃ. <span class="bld">Tapparabhāvā</span>ti tapparabhāvato hetusaṅkhātassa samayassa parāyattavuttidīpane ekantabyāvaṭasabhāvatoti attho. Ye pana ‘‘tapparabhāvo’’ti paṭhanti, tesaṃ paccayāyattavuttidīpanato tapparabhāvo hetusaṅkhātassa samayassa, tasmā tassa parāyattavuttidīpanatā vuttāti yojanā. Samudāyāyattatādīpane tapparo, tadekadesāyattatādīpane tapparo na hotīti āha <span class="bld">‘‘atapparabhāvato’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Nanu ca taṃ taṃ upādāya paññatto kālo vohāramattako, so kathaṃ ādhāro tattha vuttadhammānanti āha <span class="bld">‘‘kālopi hī’’</span>tiādi. Yadi kiriyāya kiriyantaralakkhaṇaṃ bhāvenabhāvalakkhaṇaṃ, kā panettha lakkhaṇakiriyāti āha <span class="bld">‘‘ihāpī’’</span>tiādi. <span class="bld">Lakkhaṇabhūtabhāvayutto</span>ti <span class="bld">iti</span>-saddo hetuattho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā sattāsaṅkhātāya lakkhaṇakiriyāya yutto samayo, tasmā tattha bhūminiddesoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uddānato</span>ti yadi saṅkhepatoti attho. Nanu ca avasiṭṭhakilesādayo viya kilesakāmopi assādetabbatāya vatthukāme samavaruddho ñāṇaṃ viya ñeyyeti saṅkhepato ekoyeva kāmo <a name="M0.0070"></a> siyāti anuyogaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘kilesakāmo’’</span>tiādi. <span class="bld">Sahitassā</span>ti visayavisayibhāvena avaṭṭhitassa. ‘‘Uddānato dve kāmā’’ti kiñcāpi sabbe kāmā uddiṭṭhā, ‘‘catunnaṃ apāyāna’’ntiādinā pana visayassa visesitattā orambhāgiyakilesabhūto kāmarāgo idha kilesakāmoti gahitoti <span class="bld">‘‘tenā’’</span>tiādimāha. Codako tassa adhippāyaṃ ajānanto <span class="bld">‘‘nanu cā’’</span>tiādinā anuyuñjati. Itaro pana <span class="bld">‘‘bahalakilesassā’’</span>tiādinā attano adhippāyaṃ vivarati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāmāvacaradhammesu</span> vimānakapparukkhādippakāresu parittakusalādīsu vā. Nanu ca ‘‘catunnaṃ apāyāna’’nti visayassa visesitattā rūpārūpadhātuggahaṇassa asambhavoyevāti? Na, ‘‘uddānato <a name="V0.0065"></a> dve kāmā’’ti niravasesato kāmānaṃ uddiṭṭhattā. Uddiṭṭhepi hi kāmasamudāye yathā tadekadesova gayhati, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘duvidho’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Kāmarāgo</span> pañcakāmaguṇiko rāgo. <span class="bld">Kāmataṇhā</span> kāmāvacaradhammavisayā taṇhā. <span class="bld">Nirodhataṇhā</span> ucchedadiṭṭhisahagato rāgo. <span class="bld">Idhā</span>ti ekādasavidhe padese. Yadi anavasesappavatti adhippetā, ‘‘duvidhopeso’’ti na vattabbaṃ vatthukāmekadesassa idha appavattanatoti anuyogena yebhuyyabhāvato anavaseso viya anavasesoti vā attho gahetabboti dassento <span class="bld">‘‘vatthukāmopī’’</span>tiādimāha. Anavasesasadisatā cettha sabhāvabhinnassa kassaci anavasesato. <span class="bld">Evañca katvā</span>ti kilesakāmavatthukāmānaṃ anavasesaparipuṇṇabhāvena abhilakkhitattāti attho. <span class="bld">Cāsaddassa rassattaṃ kata</span>nti kāmāvacarasadde hetukattuattho antonītoti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Visaye</span>ti vatthusmiṃ abhidheyyattheti attho. <span class="bld">Nimittavirahe</span>ti etena ruḷhīsu kiriyā vibhāgakaraṇāya, na attakiriyāyāti dasseti. <span class="bld">Kusalabhāva</span>nti jātakabāhitikasuttaabhidhammapariyāyena kathitaṃ kusalattaṃ. <span class="bld">Tassā</span>ti sukhavipākabhāvassa. <span class="bld">Tassa paccupaṭṭhānataṃ vattukāmatāyā</span>ti etena ‘‘anavajjasukhavipākalakkhaṇa’’nti ettha sukhasaddo iṭṭhapariyāyo vuttoti dasseti. Saññāpaññākiccaṃ saññāṇakaraṇapaṭivijjhanāni, tadubhayavidhurā ārammaṇūpaladdhi ‘‘vijānātī’’ti iminā vuccatīti āha <span class="bld">‘‘saññā…pe… gahaṇa’’</span>nti. Nanu ca phassādikiccatopi visiṭṭhakiccaṃ cittanti? Saccametaṃ, so pana viseso na tathā duravabodho, yathā <a name="M0.0071"></a> saññāpaññāviññāṇānanti saññāpaññākiccavisiṭṭhalakkhaṇatāya viññāṇalakkhaṇamāha. Anantaradhammānaṃ paguṇabalavabhāvassa kāraṇabhāvena pavattamāno santānaṃ cinoti nāma. Tathāpavatti ca āsevanapaccayabhāvoti āha <span class="bld">‘‘āsevanapaccayabhāvena cinotī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cittakatamevā</span>ti abhisaṅkhāraviññāṇakatameva. <span class="bld">Nānattādīnaṃ vavatthāna</span>nti ettha vavatthānaṃ paccekaṃ yojetabbaṃ. <span class="bld">Vavatthānaṃ</span> paricchedo asaṅkarabhāvo. Tena ca dhammo nicchito nāma hotīti āha <span class="bld">‘‘nicchitatā’’</span>ti. <span class="bld">Liṅganānattādīnī</span>ti ettha itthipurisasaṇṭhānavasena liṅganānattaṃ. Devamanussatiracchānādivasena itthiliṅgassa puthuttaṃ, tathā purisaliṅgassa. Devādibhede itthiliṅge paccekaṃ nānattakāyatāsaṅkhātassa aññamaññavisadisasabhāvassa desādibhedabhinnassa ca visesassa vasena pabhedo veditabbo. Tathā purisaliṅge. Liṅganibbattakassa vā kammassa yathāvuttanānattādivasena liṅgassa nānattādīni yojetabbāni. Liṅganānattādīsu pavattattā saññādīnaṃ <a name="V0.0066"></a> nānattādīni. Tenevāha ‘‘kammanānattādīhi nibbattāni hi tānī’’ti. Apadādinānākaraṇadassanena liṅganānattaṃ dassitaṃ. Tasmiñca dassite saññānānattādayo dassitā evāti āvattati bhavacakkanti dassento āha <span class="bld">‘‘anāga…pe… ghaṭento’’</span>ti. Itthiliṅgapurisaliṅgādi viññāṇādhiṭṭhitassa rūpakkhandhassa sannivesaviseso. Saññāsīsena cattāro khandhā vuttā. Vohāravacanena ca pañcannaṃ khandhānaṃ voharitabbabhāvena pavatti dīpitā, yā sā taṇhādiṭṭhiabhinivesahetūti imamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘liṅgādi…pe… yosānānī’’</span>ti āha.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ye keci, bhikkhave, dhammā akusalā akusalabhāgiyā, sabbete manopubbaṅgamā’’ti (a. ni. 1.56-57), ‘‘manopubbaṅgamā dhammā’’ti (dha. pa. 1, 2) ca evamādivacanato cittahetukaṃ kammanti āha <span class="bld">‘‘kammañhi cittato nibbatta’’</span>nti. <span class="bld">Yathāsaṅkhya</span>nti kammato liṅgaṃ liṅgato saññāti attho. Na purimavikappe viya kammato liṅgasaññā liṅgato liṅgasaññāti ubhayato ubhayappavattidassanavasena. ‘‘Bhedaṃ gacchanti itthāyaṃ purisoti vā’’ti bhedassa visesitattā itthādibhāvena voharitabbabhāvo idha bhedoti <span class="bld">‘‘itthipurisādivohāraṃ gacchantī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Addhadvayavasenā</span>ti atītapaccuppannaddhadvayavasena. Guṇābhibyāpanaṃ <a name="M0.0072"></a> kittīti āha <span class="bld">‘‘patthaṭayasata’’</span>nti. Kammanānākaraṇena vinā kammanibbattanānākāraṇābhāvato <span class="bld">‘‘kammajehi…pe… nānākaraṇa’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Avipaccanokāso</span> aṭṭhānabhūtā, gatikālopi vā. Kāmāvacaraṃ abhisaṅkhāraviññāṇaṃ rūpadhātuyā cakkhuviññāṇādiṃ janetvā anokāsatāya tadārammaṇaṃ ajanentaṃ ettha nidassetabbaṃ. Ekaccacittakaraṇassa adhippetattā cakkhādivekallena cakkhuviññāṇādīnaṃ ajanakaṃ kammaviññāṇaṃ avasesapaccayavikale anogadhaṃ daṭṭhabbaṃ. Tadapi <span class="bld">kālagatipayogādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena saṅgahitanti. Ettha ca ‘‘sahakārīkāraṇavikalaṃ vipākassa accantaṃ okāsameva na labhati, itaraṃ vipākekadesassa laddhokāsanti, idametesaṃ nānatta’’nti vadanti, taṃ vipākassa okāsalābhe sati sahāyakāraṇavikalatāva natthīti adhippāyena vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Bhavatu tāva bhavitvā apagataṃ bhūtāpagataṃ, anubhavitvā apagataṃ pana kathanti āha <span class="bld">‘‘anubhūtabhūtā’’</span>tiādi. Tena <span class="bld">anubhūta</span>-saddena yo attho vuccati, tassa <span class="bld">bhūta</span>-saddoyeva vācako, na <span class="bld">anu</span>-saddo, <span class="bld">anu</span>-saddo pana jotakoti dasseti. Sākhābhaṅgasadisā hi nipātopasaggāti. Kiriyāvisesakattañca upasaggānaṃ anekatthattā dhātusaddānaṃ tehi vattabbavisesassa jotanabhāveneva avacchindananti yattakā dhātusaddena abhidhātabbā atthavisesā, tesaṃ <a name="V0.0067"></a> yaṃ sāmaññaṃ aviseso, tassa visese avaṭṭhāpanaṃ tassa tassa visesassa jotanamevāti āha <span class="bld">‘‘sāmañña…pe… visesīyatī’’</span>ti. <span class="bld">Anubhūta</span>-saddo bahulaṃ kammatthe eva dissatīti tassa idha kattuatthavācitaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘anubhūtasaddo cā’’</span>tiādimāha. Satipi sabbesaṃ cittuppādānaṃ savedayitabhāvato ārammaṇānubhavane, savipallāse pana santāne cittābhisaṅkhāravasena pavattito abyākatehi visiṭṭho kusalākusalānaṃ sātisayo visayānubhavanākāroti ayamattho idhādhippetoti dassento <span class="bld">‘‘vattuṃ adhippāyavasenā’’</span>ti āha. <span class="bld">Bhūtāpagatabhāvābhidhānādhippāyenā</span>ti kusalākusalassa ākaḍḍhanupāyamāha.</p>
- <p class="bodytext">Uppatitakiccanipphādanato uppatitasadisattā <span class="bld">‘‘uppatita’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Uppajjituṃ āraddho</span>ti anāgatassapi tasseva uppanna-saddena vuttatāya kāraṇamāha. Ettha ca rajjanādivasena ārammaṇarasānubhavanaṃ sātisayanti akusalañca kusalañca uppajjitvā niruddhatāsāmaññena ‘‘sabbasaṅkhataṃ bhūtāpagata’’nti <a name="M0.0073"></a> vuttaṃ. Sammohavinodaniyaṃ pana ‘‘vipākānubhavanavasena tadārammaṇaṃ. Avipakkavipākassa sabbathā avigatattā bhavitvā vigatatāmattavasenakammañca bhūtāpagata’’nti vuttaṃ. Teneva tattha okāsakatuppannanti vipākamevāha. Idha pana kammampīti. Ārammaṇakaraṇavasena bhavati ettha kilesajātanti <span class="bld">bhūmī</span>ti vuttā upādānakkhandhā. <span class="bld">Aggiāhito viyā</span>ti bhūmiladdhanti vattabbatāya upāyaṃ dasseti. <span class="bld">Etenā</span>ti kammaṃ. <span class="bld">Etassā</span>ti vipāko vuttoti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avikkhambhitattā</span>ti avinoditattā. <span class="bld">Sabhūmiya</span>nti sakabhūmiyaṃ. <span class="bld">Vicchinditvā</span>ti puna uppajjituṃ adatvā. <span class="bld">Khaṇattayekadesagataṃ khaṇattayagatanti vutta</span>nti yathāvuttassa udāharaṇassa upacārabhāvamāha. Tena uppannā dhammā paccuppannā dhammāti idamettha udāharaṇaṃ yuttanti dasseti. <span class="bld">Padhānenā</span>ti padhānabhāvena. <span class="bld">Desanāya cittaṃ pubbaṅgama</span>nti lokiyadhamme desetabbe cittaṃ pubbaṅgamaṃ katvā desanā bhagavatā ucitāti dasseti. <span class="bld">Dhammasabhāvaṃ vā sandhāyā</span>ti lokiyadhammānaṃ ayaṃ sabhāvo yadidaṃ te cittajeṭṭhakā cittapubbaṅgamā pavattantīti dasseti. Tena tesaṃ tathādesanāya kāraṇamāha, sabbe akusalā dhammā cittavajjāti attho. <span class="bld">Kecī</span>ti padakārā. <span class="bld">Phassādayopī</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddena rāgādayo sampiṇḍeti. Kālabhedābhāvepi paccayabhāvena apekkhito dhammo purimanipphanno viya voharīyatīti āha <span class="bld">‘‘paṭhamaṃ uppanno viyā’’</span>ti. Anupacaritamevassa pubbaṅgamabhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘anantarapaccayamana’’</span>ntiādi vuttaṃ. ‘‘Khīṇā bhavanettī’’tiādivacanato (dī. ni. 2.155; netti. 114) nettibhūtāya <a name="V0.0068"></a> taṇhāya yuttaṃ cittaṃ nāyakanti āha <span class="bld">‘‘taṇhāsampayuttaṃ vā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yaṃ tasmiṃ samaye cetasikaṃ sāta’’nti niddiṭṭhattā somanassavedanā sātasabhāvāti āha <span class="bld">‘‘sabhāvavasena vutta’’</span>nti. Nippariyāyena <span class="bld">madhura</span>-saddo rasavisesapariyāyo, iṭṭhabhāvasāmaññena idha upacārena vuttotiāha <span class="bld">‘‘madhuraṃ viyā’’</span>ti. Paramatthato taṇhāvinimutto nandirāgo nandirāgabhāvo vā natthīti <span class="bld">‘‘na ettha sampayogavasena sahagatabhāvo atthī’’</span>ti, <span class="bld">‘‘nandirāgasahagatā’’</span>ti ca vuccati. Tena viññāyati ‘‘sahagatasaddo taṇhāya nandirāgabhāvaṃ jotetī’’ti. Avatthāvisesavācako vā <a name="M0.0074"></a> saha-saddo ‘‘sanidassanā’’tiādīsu viya, sabbāsupi avatthāsu nandirāgasabhāvāvijahanadīpanavasena nandirāgabhāvaṃ gatā nandirāgasahagatāti taṇhā vuttā. Gata-saddassa vā ‘‘diṭṭhigata’’ntiādīsu viya atthantarābhāvato nandirāgasabhāvā taṇhā <span class="bld">‘‘nandirāgasahagatā’’</span>ti vuttā, nandirāgasabhāvāti attho. <span class="bld">Idhāpī</span>ti imissaṃ aṭṭhakathāyaṃ. <span class="bld">Imasmimpi pade</span>ti ‘‘somanassasahagata’’nti etasmimpi pade. <span class="bld">Ayamevattho</span>ti saṃsaṭṭho eva. <span class="bld">Yathādassitasaṃsaṭṭhasaddo</span>ti atthuddhārappasaṅgena pāḷito aṭṭhakathāya āgatasaṃsaṭṭhasaddo. <span class="bld">Sahajāte</span>ti sahajātatthe.</p>
- <p class="bodytext">Kālavisesānapekkho kammasādhano <span class="bld">ābhaṭṭha</span>-saddo bhāsitapariyāyoti dassento āha <span class="bld">‘‘abhāsitabbatā anābhaṭṭhatā’’</span>ti. <span class="bld">Pāḷiya</span>nti imissā paṭhamacittuppādapāḷiyaṃ. <span class="bld">Abhāsitattā evā</span>ti asaṅkhārikabhāvassa avuttattā eva. Kāraṇapariyāyattā vatthusaddassa paccayabhāvasāmaññato dvārabhūtadhammānampi siyā vatthupariyāyoti āha <span class="bld">‘‘dvāraṃ vatthūti vutta’’</span>nti. Tena vatthu viya vatthūti dasseti. Manodvārabhūtā dhammā yebhuyyena hadayavatthunā saha carantīti <span class="bld">dvārena…pe… hadayavatthu vutta</span>nti āha yathā ‘‘kuntā pacarantī’’ti. <span class="bld">Sakiccabhāvenā</span>ti attano kiccabhāvena, kiccasahitatāya vā. <span class="bld">Aññāsādhāraṇo</span>ti <span class="bld">sa</span>-saddassa atthamāha. Sako hi raso sarasoti.</p>
- <p class="bodytext">Anantaracittahetukattā cittassa ekasamuṭṭhānatā vuttā, sahajātacittaphassahetukattā cetasikānaṃ dvisamuṭṭhānatā. ‘‘Cittasamuṭṭhānā dhammā, phuṭṭho bhikkhave vedeti, phuṭṭho sañjānāti, phuṭṭho cetetī’’ti (saṃ. ni. 4.93) hi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sukhumarajādirūpa</span>nti <a name="V0.0069"></a> aṇutajjārirūpamāha. Paramāṇurūpe pana vattabbameva natthi. <span class="bld">Vatthuparittatāyā</span>ti etena anekakalāpagatāni bahūniyeva rūpāyatanāni samuditāni saṃhaccakāritāya sivikubbahanañāyena cakkhuviññāṇassa ārammaṇapaccayo, na ekaṃ katipayāni vāti dasseti. Nanu ca evaṃ sante cakkhuviññāṇaṃ samudāyārammaṇaṃ āpajjatīti? Nāpajjati samudāyasseva abhāvato. Na hi paramatthato samudāyo nāma koci atthi. Vaṇṇāyatanameva hi yattakaṃ yogyadese avaṭṭhitaṃ, sati <a name="M0.0075"></a> paccayantarasamāyoge tattakaṃ yathāvuttena ñāyena cakkhuviññāṇassa ārammaṇapaccayo hoti avikappakattā tassa. Tadabhinihaṭaṃ pana manoviññāṇaṃ anekakkhattuṃ uppajjamānaṃ purimasiddhakappanāvasena samūhākārena saṇṭhānādiākārena ca pavattatīti kiṃ cakkhuviññāṇassa ekaṃ vaṇṇāyatanaṃ ārammaṇaṃ, udāhu anekānīti na codetabbametaṃ. Na hi paccakkhavisaye yuttimagganā yuttā. Kiñca bhiyyo accharāsaṅghātakkhaṇena anekakoṭisaṅkhāya cittuppattiyā pavattanato cittassa lahuparivattitāya samānepi ghaṭasarāvādivaṇṇānaṃ yogyadesāvaṭṭhāne purimamanasikārānurūpaṃ ‘‘ghaṭo’’ti vā ‘‘sarāvo’’ti vā paṭhamaṃ tāva eko manoviññāṇasantānena paricchijjati, pacchā itaro cakkhuviññāṇavīthiyā byavahitenāti avisesavidutāya pana ghaṭasarāvādibuddhiyā abhedāpattiparikappanāti. Īdisīpettha codanā acodanāti daṭṭhabbā. <span class="bld">Khaṇaparittatāyā</span>ti pabandhakkhaṇassa ittaratāya. Pabandhavasena hi paccekaṃ rūpārūpadhammā virodhiavirodhipaccayasamāyoge lahuṃ dandhañca nirujjhanato parittakālā dīghakālā ca honti, sabhāvalakkhaṇavasena pana ekaparicchedā evāti. Yathā ca rūpāyatanaṃ, evaṃ itarānipi. Saddādayopi hi vatthuparittatādibhāvena labbhantīti. <span class="bld">Accāsannāditāyā</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena anāvajjanaṃ kenaci paṭicchannatāti evamādiṃ saṅgaṇhāti. Visayidhammaṃ visesato sinoti bandhatīti visayoti anaññatthabhāvāpekkho visayoti āha <span class="bld">‘‘visayo anaññatthabhāvenā’’</span>ti. Na hi cakkhuviññāṇādayo rūpāyatanādito aññasmiṃ ārammaṇe pavattantīti. Gāvo caranti etthāti gocaro, gocaro viyāti gocaroti sambahulacāritāpekkho gocaroti āha <span class="bld">‘‘gocaro tattha caraṇenā’’</span>ti. Bahulañhi cakkhuviññāṇādīhi rūpādayo gayhanti, na tathā manoviññāṇenāti. <span class="bld">Tesa</span>nti manoviññāṇena gayhamānānaṃ rūpāyatanādīnaṃ. ‘‘Vacanassa anupapattito’’ti kasmā vuttaṃ, nanu pañcadvāre pavattamanoviññāṇadhātuṃ sandhāya tesaṃ gocaravisayaṃ paccanubhotīti vacanaṃ upapajjatiyevāti? Na, niyamābhāvato. Na hi pañcadvārābhinihaṭaṃyeva mano idha ‘‘mano’’ti vuttanti niyamahetu atthīti, etaṃyeva vā codanaṃ manasi <a name="V0.0070"></a> katvā dibbacakkhuñāṇādiggahaṇaṃ kataṃ. <span class="bld">Evaṃvaṇṇo</span>tiādivacanato pubbenivāsaatītānāgataṃsañāṇādayopi idha sambhavanti. <span class="bld">Itarathā</span>ti rūpaṃ saddantiādinā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhojana</span> <a name="M0.0076"></a>…pe… <span class="bld">ussāhādīhī</span>ti idaṃ yāya kammaññatāya rūpakāyassa kallatā hoti, tassā paccayanidassanaṃ. Bhojane hi sammāpariṇate sappāye ca utubhojane sammupayutte sammāpayogasaṅkhāte kāyikacetasikavīriye ca samāraddhe lahutādisabbhāvena kāyo kammakkhamo hoti sabbakiriyānukūloti. Atha vā <span class="bld">bhojana…pe… ussāhādīhī</span>ti idaṃ kāyassa kalyatāya viya upaddutatāyapi kāraṇavacanaṃ. Visamabhojanāpariṇāmādito hi kāyassa upaddavakarā vātādayo uppajjantīti. <span class="bld">Anuvattantassā</span>ti padaṃ ‘‘jayaṃ veraṃ pasavatī’’tiādīsu (dha. pa. 201) viya hetuatthavasena veditabbaṃ. Jāgaraṇanimittañhi idha anuvattanaṃ adhippetanti. Atha vā <span class="bld">anuvattantassā</span>ti idaṃ pakatiyā diṭṭhādivasena āpāthagamanupanissayānaṃ kalyatādinibbattānaṃ kāyikasukhādīnaṃ sambhavadassanaṃ. Kāyakalyatādiṃ ananuvattantassa hi yathāvuttaupanissayābhogābhāvena vuttappakāraṃ āpāthagamanaṃ na siyāti. Yathānubhūte rūpādivisaye cittassa ṭhapanaṃ āvajjanaṃ cittapaṇidahanaṃ. Yathānubhūtena rūpādinā sadisaṃ asadisaṃ sambandhañca sadisāsadisasambandhaṃ, tassa dassanādi sadisāsadisasambandhadassanādi, cittapaṇidahanañca sadisāsadisa…pe… dassanādi ca <span class="bld">citta…pe… dassanādayo</span> te paccayāti yojetabbaṃ. <span class="bld">Dhātukkhobhādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena devatūpasaṃhārādiṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Taṃsadisatā</span> diṭṭhasutasadisatā. <span class="bld">Taṃsampayuttatā</span> diṭṭhasutapaṭibaddhatā. <span class="bld">Kenaci vutte</span>ti iminā saddhāya anussavanibbattataṃ āha. <span class="bld">Ākāravicāraṇa</span>nti tesaṃ tesaṃ atthānaṃ upaṭṭhānākāravicāraṇaṃ. <span class="bld">Katthaci</span> atthe.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Niyamitassā</span>ti kusalameva mayā uppādetabbanti evaṃ niyamitassa. Pasādasinehābhāvo dosabahulatāya hotīti <span class="bld">lūkhapuggalā dosabahulā</span>ti āha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āyatanabhāvato</span>ti kāraṇabhāvato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vijjamānavatthusmi</span>nti etena ‘‘vināpi deyyadhammapariccāgena cittuppādamatteneva dānamayaṃ kusalaṃ upacitaṃ hotī’’ti kesañci atidhāvanaṃ nivattitaṃ hotīti.</p>
- <p class="bodytext">Dhammasavanassa <a name="M0.0077"></a><a name="V0.0071"></a> ghosanaṃ <span class="bld">dhammasavanaghosanaṃ. Tassā</span>ti ‘‘saddadānaṃ dassāmī’’ti saddavatthūnaṃ ṭhānakaraṇabheriādīnaṃ sasaddappavattikaraṇassa. <span class="bld">Cintanaṃ</span> tathā tathā cittuppādanaṃ. <span class="bld">Aññatthā</span>ti suttesu. <span class="bld">Aparatthā</span>ti abhidhammapadesu. <span class="bld">Apariyāpannā</span>ti padassa atthavaṇṇanā ‘‘paribhogaraso’’tiādikāya atthavaṇṇanāya parato bahūsu potthakesu likhīyati, yathāṭhāneyeva pana ānetvā vattabbā. Tattha paramatthato avijjamānattā lakkhaṇapaññattiyo aññāyatanattā cha ajjhattikāyatanāni asaṅgahitā dhammāyatanenāti yojetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Ekadvārikakammaṃ aññasmiṃ dvāre uppajjatī’’ti kasmā vuttaṃ, nanu rūpādīsu ekārammaṇaṃ cittaṃ yathā na aññārammaṇaṃ hoti cittavisesassa adhippetattā, evaṃ kammavisese adhippete kāyadvārādīsu ekadvārikakammaṃ aññasmiṃ dvāre na uppajjati tattheva pariyositattā, atha kammasāmaññaṃ adhippetaṃ, rūpādīsu ekārammaṇanti idaṃ udāharaṇaṃ na siyāti? Na, asadisabhāvavibhāvanavasena udāhaṭattā, itarathā manoviññāṇabhūtaṃ idaṃ cittaṃ chasupi visayesu pavattanato anibaddhārammaṇanti ārammaṇaṃ sadisūdāharaṇabhāvena vucceyya ārammaṇaṃ viya dvārampi anibaddhanti. Yasmā pana satipi kammānaṃ dvārantaracaraṇe yebhuyyena vuttiyā tabbahulavuttiyā ca dvārakammānaṃ aññamaññaṃ vavatthānaṃ vakkhati, tasmā pāṇātipātādibhāvasāmaññena kammaṃ ekattanayavasena gahetvā tassa vacīdvārādīsu pavattisabbhāvato kammassa anibaddhattāti vuttanti āha <span class="bld">‘‘kāyadvārādīsu ekadvārikakammaṃ aññasmiṃ dvāre na nuppajjatī’’</span>ti. Rūpādīsu pana ekārammaṇaṃ cittaṃ tenevārammaṇena paricchinnanti visiṭṭhameva gahitanti ārammaṇameva nibaddhanti vuttanti cittaviseso eva gahito, na cittasāmaññaṃ. ‘‘Nanu ca rūpārammaṇaṃ vā…pe… dhammārammaṇaṃ vā yaṃ yaṃ vā panā’’ti ārammaṇampi aniyameneva vuttanti? Saccametaṃ, tattha pana yaṃ rūpādīsu ekārammaṇaṃ cittaṃ, taṃ tena vinā nappavattati, kammaṃ pana kāyadvārikādibhedaṃ vacīdvārādīsu na nappavattatīti imassa visesassa jotanatthaṃ pāḷiyaṃ ārammaṇameva gahitaṃ, dvāraṃ na gahitanti imamatthaṃ dasseti <span class="bld">‘‘ārammaṇameva nibaddha’’</span>ntiādinā. <span class="bld">Vacīdvāre uppajjamānampi</span> pāṇātipātādīti attho.</p>
- <p class="title">Kāmāvacarakusalaṃ</p>
- <p class="subhead">Kāyakammadvārakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kammadvārāna</span>ntiādinā <a name="M0.0078"></a><a name="V0.0072"></a> pakāsetabbassa sarūpaṃ pakāsanupāyañca dasseti. <span class="bld">Niyatarūparūpavasenā</span>ti dhammasaṅgahe niddiṭṭhaniyatarūparūpavasena. Aññathā kammasamuṭṭhānikakāye hadayavatthupi gahetabbaṃ siyā. Ekasantatipariyāpanno upādinnakakāyo idha gahitoti cakkhāyatanādīti vuttesu eko bhāvo hadayavatthu ca gahitanti na sakkā vattuṃ ‘‘cakkhāyatanādīni jīvitapariyantānī’’ti sannivesassa vibhāvitattā.</p>
- <p class="bodytext">Vipphandamānavaṇṇaggahaṇānantaraṃ viññattiggahaṇassa icchitattā calanākārāva vāyodhātu viññattivikārasahitāti kadāci āsaṅkeyyāti tannivattanatthaṃ <span class="bld">‘‘paṭhamajavanasamuṭṭhitā’’</span>ti āha. <span class="bld">Desantaruppattihetubhāvena cāletu</span>nti etena desantaruppatti calanaṃ, taṃnimitte ca kattubhāvo upacaritoti dasseti, aññathā khaṇikatā abyāpāratā ca dhammānaṃ na sambhaveyyāti. <span class="bld">Tadabhimukhabhāvavikāravatī</span>ti taṃdisamabhimukho tadabhimukho, tassa bhāvo tadabhimukhabhāvo, so eva vikāro, taṃsamaṅginī vāyodhātu tadabhimukhabhāvavikāravatī. Idāni tadabhimukhabhāvavikā rassa viññattibhāvaṃ dassento āha <span class="bld">‘‘adhippāyasahabhāvī’’</span>tiādi. <span class="bld">Evañca katvā</span>tiādinā imissā atthavaṇṇanāya laddhaguṇaṃ dasseti. Tattha <span class="bld">āvajjanassā</span>ti manodvārāvajjanassa. <span class="bld">Yato bāttiṃsā</span>tiādinā tassa viññattisamuṭṭhāpakatā na sakkā paṭisedhetunti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Paccayo bhavituṃ samattho</span>ti etena yathāvuttavāyodhātuyā thambhanacalanasaṅkhātakiccanipphādane tassa ākāravisesassa sahakārīkāraṇabhāvamāha. Anidassanasappaṭighatādayo viya mahābhūtānaṃ avatthāvisesamattaṃ so ākāravisesoti paramatthato na kiñci hotīti <span class="bld">‘‘paramatthato abhāvaṃ dassetī’’</span>ti āha. Paramatthato cittasamuṭṭhānabhāvo paṭisedhito. Kammasamuṭṭhānādibhāvassa pana sambhavoyeva natthīti yathāvuttavikārassa paramatthato sabbhāve nakutocisamuṭṭhitattā appaccayattaṃ āpannaṃ. Na hi rūpaṃ appaccayaṃ atthi, appaccayatte ca sati niccabhāvo āpajjati, na ca nibbānavajjo attho sabhāvadhammo <a name="M0.0079"></a> nicco atthi. <span class="bld">Cittasamuṭṭhānabhāvo viyā</span>ti viññattiyā cittasamuṭṭhānaupādārūpabhāvo upacārasiddhoti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Viññattiyā</span> <a name="V0.0073"></a> karaṇabhūtāya. <span class="bld">Yaṃ karaṇa</span>nti yaṃ cittakiriyaṃ cittabyāpāraṃ. <span class="bld">Viññattiyā viññātatta</span>nti idamesa kāretīti yadetaṃ adhippāyavibhāvanaṃ, etaṃ viññattivikārarahitesu rukkhacalanādīsu na diṭṭhaṃ, hatthacalanādīsu pana diṭṭhaṃ, tasmā vipphandamānavaṇṇavinimutto koci vikāro atthi kāyikakaraṇasaṅkhātassa adhippāyassa ñāpakoti viññāyati. Ñāpako ca hetu ñāpetabbamatthaṃ sayaṃ ñātoyeva ñāpeti, na sabbhāvamattenāti vaṇṇaggahaṇānantaraṃ vikāraggahaṇampi viññāyati. Tathā hi visayabhāvamāpanno eva saddo atthaṃ pakāseti, netaro. Tenevāha <span class="bld">‘‘na hi viññattī’’</span>tiādi. Yadi pana cittajarūpānaṃ calanākāro viññatti, cakkhuviññāṇassa vipphandamānavaṇṇārammaṇattā tenapi sā gahitā siyāti āsaṅkāya nivattanatthaṃ āha <span class="bld">‘‘cakkhuviññāṇassā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tālapaṇṇādirūpānī</span>tiādināpi viññattiyā viññātabbataṃ manoviññāṇeneva ca viññātabbataṃ dasseti. Sañjānāti etenāti saññāṇaṃ, tassa udakādino saññāṇaṃ taṃsaññāṇaṃ, tassa ākāro taṃsaññāṇākāro, udakādisahacārippakāro ca so taṃsaññāṇākāro cāti <span class="bld">udakā…pe… kāro,</span> taṃ <span class="bld">gahetvā</span> jānitvā. <span class="bld">Tadākārassā</span>ti udakādiñāpanākārassa. Yadi yathāvuttavikāraggahaṇaṃyeva kāraṇaṃ adhippāyaggahaṇassa, atha kasmā aggahitasaṅketassa adhippāyaggahaṇaṃ na hotīti? Na kevalaṃ vikāraggahaṇameva adhippāyaggahaṇassa kāraṇaṃ, kiñcarahīti āha <span class="bld">‘‘etassa panā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Atha panā</span>tiādinā viññattiyā anumānena gahetabbataṃ dasseti. <span class="bld">Sādhippāya…pe… nantara</span>nti adhippāyasahitavikārena sahajātavaṇṇāyatanaggahaṇasaṅkhātassa cakkhudvārikaviññāṇasantānassa anantaraṃ. <span class="bld">Adhippāyaggahaṇassā</span>ti adhippāyavavatthāpakassa tatiyavāre javanassa. <span class="bld">Adhippāyasahabhū vikārābhāve abhāvato</span>ti etena yathāvuttavikāraṃ adhippāyaggahaṇena anuminoti. <span class="bld">Evaṃ satī</span>tiādinā yathānumitamatthaṃ nigamanavasena dasseti. Tattha <span class="bld">udakādiggahaṇenevā</span>ti tālapaṇṇādīnaṃ vaṇṇaggahaṇānantarena purimasiddhasambandhānuggahitena udakādīnaṃ tattha atthibhāvavijānaneneva. Yathā tālapaṇṇādīnaṃ udakādisahacārippakārataṃ <a name="M0.0080"></a> saññāṇākāro viññātoyeva hoti nānantariyakattā, evaṃ vipphandamānavaṇṇaggahaṇānantarena purimasiddhasambandhānuggahitena gantukāmatādiadhippāyavijānaneneva viññatti viññātā hoti tadabhāve abhāvatoti upamāyojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabhāvabhūta</span>nti <a name="V0.0074"></a> anvatthabhūtaṃ. <span class="bld">Dvidhā</span>ti viññāpanato viññeyyato ca. Kāyaviññattiyā tathāpavattamānāya cetanāsaṅkhātassa kammassa kāyakammabhāvo nipphajjati tāya upalakkhitabbattā, na pana catuvīsatiyā paccayesu kenaci paccayabhāvatoti dassento <span class="bld">‘‘tasmiṃ dvāre siddhā’’</span>tiādimāha. Tena vacīdvāruppannāpi pāṇātipātādayo saṅgahitāti tesaṃ saṅgahitabhāvaṃ dasseti. Atha vā kāyadvāruppannāya kāyakammabhūtāya cetanāya vasena <span class="bld">‘‘tena dvārena viññātabbabhāvato’’</span>ti vuttaṃ, tassāyeva dvārantaruppannāya vasena <span class="bld">‘‘tena dvārena nāmalābhato’’</span>ti. Manodvārāvajjanassapi viññattisamuṭṭhāpakabhāvo nicchitoti <span class="bld">‘‘ekādasannaṃ kiriyacittāna’’</span>nti āha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dvārantaracārino</span>ti dvārantarabhāvena pavattanakā. <span class="bld">Dvārasambhedā</span>ti dvārānaṃ saṅkaraṇato. Dvārānañhi dvārantarabhāvappattiyā sati kāyadvārassa vacīdvārādibhāvo, vacīdvārassa ca kāyadvārādibhāvo āpajjatīti taṃtaṃdvāruppannakammānampi saṅkaro siyā. Tenāha <span class="bld">‘‘kammasambhedopī’’</span>ti. Evaṃ sati kāyakammaṃ…pe… vavatthānaṃ na siyā. Yadi kammāni kammantaracārīni honti, kāyakammādikassa vacīkammādikabhāvāpattito ‘‘kammasambhedā dvārasambhedopī’’ti kāyakammaṃ kāyakammadvāranti aññamaññavavatthānaṃ na siyāti imamatthamāha <span class="bld">‘‘kammānampi kammantaracaraṇe eseva nayo’’</span>ti. Kammantaracaraṇaṃ kammantarūpalakkhaṇatā. Tenevāha <span class="bld">‘‘dvārabhāvenā’’</span>ti. <span class="bld">Dvārantaracaraṇaṃ</span> dvārantaruppatti. <span class="bld">Dvāre</span>ti attano dvāre. <span class="bld">Aññasmi</span>nti dvārantare. <span class="bld">Kammānī</span>ti taṃtaṃdvārikakammāni. <span class="bld">Aññānī</span>ti aññadvārikakammāni. <span class="bld">Dvāre dvārāni na carantī</span>ti dvārantarabhāvena nappavattanti, dvārantaraṃ vā na saṅkamanti. Kiñcāpi viññattiyā catuvīsatiyā paccayesu yena kenaci paccayena cetanāya paccayabhāvo natthi, tathā pana viññattiyā pavattamānāya eva pāṇātipātādi hoti, nāññathāti siyā viññattiyā hetubhāvo cetanāyāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘dvārehi kāraṇabhūtehī’’</span>ti. Kāyakammaṃ vacīkammanti kammavavatthānasseva vā <a name="M0.0081"></a> kāraṇabhāvaṃ sandhāya <span class="bld">‘‘dvārehi kāraṇabhūtehī’’</span>ti vuttaṃ. Yadipi ‘‘dvārehi kammānī’’ti vuttaṃ, ‘‘aññamaññaṃ vavatthitā’’ti pana vuttattā kammehipi dvārāni vavatthitānīti ayamatthopi siddhoyevāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘na kevala’’</span>ntiādi vuttaṃ. <span class="bld">Advāracārīhī</span>ti dvārānaṃ sayaṃ vavatthitabhāvamāha, na pana avavatthānaṃ, vavatthānamevāti adhippāyo. Idāni taṃ vavatthānaṃ vibhāveti <span class="bld">kammānapekkhā</span>tiādinā. Tattha samayaniyamitena cittena samayo viya dvāraniyamitehi kammehi dvārāni niyamitānīti ayaṃ saṅkhepattho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃsabhāvattā</span>ti <a name="V0.0075"></a> dvārabhūtehi kāyādīhi upalakkhaṇīyasabhāvattā. <span class="bld">Āṇatti…pe… mānassā</span>ti kāyavacīkammānaṃ vacīkāyaviññattīhi pakāsetabbataṃ āha. <span class="bld">Kāyādīhī</span>ti kāyavacīviññattīhi. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā dvārantare carantānipi kammāni sakena dvārena upalakkhitāneva caranti, tasmā. <span class="bld">Nāpi kammaṃ dvārassā</span>ti yasmiṃ dvārantare kammaṃ carati, tassa dvārassa anattaniyassa. <span class="bld">Taṃtaṃdvāramevā</span>ti sakadvārameva. <span class="bld">Kammassā</span>ti sakasakakammassa. Yadi kammehi dvārāni vavatthitāni, ‘‘kammassa anibaddhattā’’ti idaṃ kathaṃ nīyatīti āha <span class="bld">‘‘pubbe panā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sā</span>ti viññatti. <span class="bld">Tassā</span>ti kammassa. <span class="bld">Kenaci pakārenā</span>ti catuvīsatiyā paccayappakāresu kenaci pakārena. <span class="bld">Taṃsahajātā</span>ti etena kāyaviññattiyā sabbhāveyeva kāyakammassa sabbhāvo, nāññathāti pariyāyena viññattiyā kammassa kāraṇabhāvaṃ vibhāveti. Tenevāha <span class="bld">‘‘uppattiṭṭhānabhāvena vuttā’’</span>ti. <span class="bld">Yathāvuttaniyamenā</span>tiādinā kammassa uppattiṭṭhānabhāve byabhicārābhāvamāha. Tattha <span class="bld">yathāvuttaniyamenā</span>ti aṭṭhakathāyaṃ vuttappakārena vavatthānayuttisaṅkhātena niyamena. <span class="bld">Dvāracaraṇe</span>ti aññadvāracaraṇe.</p>
- <p class="centered">Kāyakammadvārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Vacīkammadvārakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Catūhi aṅgehī</span>ti ettha ‘‘subhāsitaṃyeva bhāsati, no dubbhāsitaṃ. Dhammaṃyeva, piyaṃyeva, saccaṃyeva bhāsati, no alika’’nti (saṃ. ni. 1.213; su. ni. subhāsitasutta) yāni aṅgāni sutte <a name="M0.0082"></a> vuttāni, tesaṃ cetanāsabhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘subhāsitabhāsanā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tathāpavattā</span>ti subhāsitabhāsanādibhāvena pavattā. <span class="bld">Saha sambhūtattā</span>ti saheva uppannattā. Na hi vacīviññatti saddarahitā atthi. Tathā hi <span class="bld">‘‘yā tāya vācāya viññattī’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Vācāgirā byapatho’’tiādinā (dha. sa. 636) nātisukhumaṃyeva saddavācaṃ vatvā ‘‘yā tāya vācāya viññattī’’ti, tāya saddhiṃ yojetvā vacīviññattiyā vuttattā rūpāyatanaṃ viya vatthuparittatādinā <a name="V0.0076"></a> saddāyatanampi anindriyagocaro atthīti ca adhippāyena <span class="bld">‘‘yā tāya…pe… viññāyatī’’</span>ti āha.</p>
- <p class="bodytext">Idāni avisesena cittasamuṭṭhānasaddassa sotaviññāṇārammaṇatā pāḷiyaṃ vuttāti vitakkavipphārasaddo na sotaviññeyyoti mahāaṭṭhakathāvādassa pāḷiyā virodhaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘cittasamuṭṭhāna’’</span>ntiādi vuttaṃ. Evaṃ saṅgahakārassa adhippāye ṭhatvā mahāaṭṭhakathāvādassa paṭisedhetabbataṃ dassetvā idāni attano adhippāye ṭhatvā taṃ pariharituṃ <span class="bld">‘‘mahāaṭṭhakathāyaṃ panā’’</span>tiādimāha. Saṅghaṭṭanākārena pavattānaṃ bhūtānaṃ saddassa nissayabhāvato saṅghaṭṭanena saheva saddo uppajjati. <span class="bld">Tappaccayabhāvo</span>ti upādinnakaghaṭṭanassa paccayabhāvo. Cittajapathavīdhātuyā upādinnakaghaṭṭane paccayo bhavituṃ samattho cittasamuṭṭhānamahābhūtānaṃ eko ākāraviseso atthi. Tadākārattā hi tesaṃ pathavīdhātu upādinnakaṃ ghaṭṭetīti imamatthaṃ vuttānusārena veditabbattā ‘‘vuttanayeneva veditabbo’’ti vatvā tameva vuttanayaṃ <span class="bld">‘‘tabbikārāna’’</span>ntiādinā vibhāveti. Tattha aññamaññassa paccayabhāvo tappaccayabhāvo vuttoti attho. <span class="bld">Aññampi sabbaṃ vidhāna</span>nti ‘‘na cittasamuṭṭhānāti etena paramatthato abhāvaṃ dassetī’’tiādinā attanā vuttavidhānaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana vuttavidhānaṃ ‘‘heṭṭhā vuttanayeneva veditabba’’nti aṭṭhakathāyaṃ vuttamevāti.</p>
- <p class="bodytext">Attano attano paccayuppannassa desantare pārampariyena uppādanaṃ <span class="bld">desantaruppādanaparamparatā. Laddhāsevanenā</span>ti laddhapubbābhisaṅkhārena. <span class="bld">Cittenevā</span>ti paṭhamacitteneva. ‘‘Satta javanāni satta akkharāni nibbattentīti vādaṃ paṭikkhipitvā ekajavanavārapariyāpannāni cittāni ekamakkharaṃ nibbattentī’’ti vadanti. Kiñcāpi paṭhamacittenapi ghaṭṭanā nipphajjati, ekasseva pana bahuso pavattanena <a name="M0.0083"></a> atthi koci visesoti purimajavanasamuṭṭhitāhi ghaṭṭanāhi paṭiladdhāsevanena sattamajavanena samuṭṭhitā ghaṭṭanā paribyattamakkharaṃ nibbattetīti upatthambhanaṃ natthīti na sakkā vattuṃ. Laddhābhisaṅkhārena pana paṭhamacittenapi ghaṭṭanā balavatī hotīti aṭṭhakathāyaṃ ‘‘upatthambhanakiccaṃ natthī’’ti vuttaṃ siyā, sabbametaṃ vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Vacīkammadvārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Manokammadvārakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sabbāyapi <a name="V0.0077"></a> kāyavacīviññattiyā kāyavacīdvārabhāvo viya sabbassapi cittassa manodvārabhāvo sambhavatī’’ti dassanatthaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ayaṃ nāma mano manodvāraṃ na hotīti na vattabbo’’ti vatvā taṃdvāravantadhammadassanatthaṃ ‘‘ayaṃ nāma cetanā’’tiādi vuttanti āha <span class="bld">‘‘yassa dvāraṃ mano, taṃ dassanatthaṃ vutta’’</span>nti. Yathā pana tividhacatubbidhakāyavacīkammānaṃ dvārabhāvato kāyakammadvāravacīkammadvārāni vuttāni, evaṃ manokammanti vuttaabhijjhādīnaṃ dvārabhāvato vaṭṭahetubhūtalokiyakusalākusalasampayuttamano eva manokammadvāranti sanniṭṭhānaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Cetanāya attano kiccaṃ āraddhāya sampayuttāpi taṃ taṃ sakiccaṃ ārabhantīti sā ne sakicce pavatteti nāma, tathā pavattentī ca sampayutte ekasmiṃ ārammaṇe avippakiṇṇe karoti byāpāreti cāti vuccati, tathā sampayuttānaṃ yathāvuttaṃ avippakiṇṇakaraṇaṃ sampiṇḍanaṃ āyūhanaṃ byāpārāpādanaṃ byāpāraṇaṃ cetayananti āyūhanacetayanānaṃ nānattaṃ dassento <span class="bld">‘‘phassādidhammehī’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Tathākaraṇa</span>nti yathā phassādayo sakasakakicce pasutā bhavanti, tathā karaṇaṃ. Teneva yathāvuttena avippakiṇṇabyāpāraṇākārena sampayuttānaṃ karaṇaṃ pavattananti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Kammakkhayakarattā</span>ti kammakkhayakaramanassa kammadvārabhāvo na yujjatīti adhippāyo. Yato ‘‘kammapathakathā lokiyā evā’’ti vadanti.</p>
- <p class="centered">Manokammadvārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Kammakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Samānakālāpi <a name="M0.0084"></a> kāraṇaphalakiriyā pubbāparakālā viya vattuṃ yuttāyeva. Seyyathāpi paṭiccasamuppāde ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’nti dassetuṃ <span class="bld">‘‘atha vā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Copanakiriya</span>nti viññattidvayaṃ āha. Tassā hi cittasamuṭṭhānakāyasaddavācāhi kāyavacīviññattīhi eva vā purimapurimāhi pavattetabbattā ‘‘kāyavācāhi copanakiriyaṃ karotī’’ti vuttaṃ tabbikārānaṃ bhūtānaṃ tathāpavattanato. Atha vā <span class="bld">kāyavācāhī</span>ti kāyavacīviññattīhi<a name="V0.0078"></a>. <span class="bld">Copanakiriya</span>nti rūpakāyassa thambhanacalanakiriyaṃ upādinnakaghaṭṭanakiriyañca. Esā hi kiriyā ‘‘rūpakāyaṃ thambhetuṃ cāletuṃ paccayo bhavituṃ samattho’’ti, ‘‘upādinnakaghaṭṭanassa paccayabhūto’’ti ca vuttattā kāyavacīviññattīhi nipphajjatīti. Evañca katvā ‘‘copanakiriyānissayabhūtā kāyavācā’’ti, ‘‘kāyādīhi karaṇabhūtehi copanābhijjhādikiriyaṃ karonti vāsiādīhi viya chedanādi’’nti ca idampi vacanaṃ samatthitaṃ bhavati. Na kevalaṃ dharamānatāva sabbhāvo, atha kho maggena asamucchinnatāpīti dassento <span class="bld">‘‘anirodhitevā’’</span>ti āha. Asamucchinnatā ca kāyādīnaṃ tadupanissayakilesāsamucchedenevāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Kāyādīhi karaṇabhūtehi copanābhijjhādikiriyaṃ karontī’’ti etena copanābhijjhādikiriyānibbattidvārena cetanānibbattiyeva vuttāti iminā adhippāyena <span class="bld">‘‘evañca…pe… yujjantī’’</span>ti āha. Evañca katvā <span class="bld">kāye sati vācāya satī</span>tiādivacanaṃ anulomitaṃ hoti. <span class="bld">Yāya cetanāyā</span>ti karaṇaniddeso pana kāyādīnaṃ copanābhijjhādikiriyāya ca cetanāhetukattadassanatthaṃ vuttoti.</p>
- <p class="bodytext">Sabhāvato upakārakato magge sati sabbhāvato ca bojjhaṅgā magge antogadhāti āha <span class="bld">‘‘na ca na sakkā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kammapathaṃ appattānampi taṃtaṃdvāre saṃsandana</span>nti yathā kammapathaṃ pattānaṃ, evaṃ kammapathaṃ appattānampi satipi dvārantaruppattiyaṃ yathāsakaṃ dvāreheva nāmaggahaṇanti vadanti, evaṃ sati aṭṭhakathāya virodho. Dutiyatthassa ca abhāvo siyā, tasmā <span class="bld">taṃtaṃdvāre saṃsandana</span>nti yasmiṃ yasmiṃ dvāre kammapathaṃ appattā akusalacetanādayo pavattā, tāsaṃ tena teneva dvārena nāmaggahaṇaṃ. Taṃ pana taṃtaṃdvārapakkhikabhāvakaraṇato tattha avarodhananti <a name="M0.0085"></a> vuttaṃ. Yathā hi kammapathaṃ pattā kāyakammādisaṅkhātā cetanā dvārantare uppannāpi kāyakammādināmameva labhanti, na evaṃ kammapathaṃ appattā. Tā pana yattha yattha dvāre uppajjanti, tena teneva dvārena kāyaduccaritaṃ vacīduccaritantiādināmaṃ labhanti. Evaṃ nāmaggahaṇameva hi tesaṃ taṃtaṃdvārapakkhikakaraṇaṃ vuttaṃ. Teneva hi <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘kiñcāpi vacīdvāre copanappattaṃ kammapathaṃ, appattatāya pana kāyakammaṃ na hoti, kevalaṃ vacīduccaritaṃ nāma hotī’’ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Satipi pāṇātipātādicetanāya vacīdvārādīsu pavattiyaṃ yathāvuttayebhuyyatabbahulavuttiyā kāyakammādibhāvavavatthāpanaṃ <a name="V0.0079"></a> kāyādikassa taṃtaṃdvārabhāvavavatthāpanañca <span class="bld">kammadvārābhedanaṃ</span>. Tañhi kammadvārānaṃ asaṃkiṇṇabhāvena patiṭṭhāpanaṃ. Yaṃ sandhāya ‘‘āṇattisamuṭṭhitesū’’ti <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> vakkhati. Keci pana ‘‘ekekasmiṃ dvāre anekesaṃ kammānaṃ pavattidassanampi dvārasaṃsandana’’nti vadanti. Yathā pavatto byāpādo kammapatho hoti, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘ime sattā haññantū’’</span>ti pavatti byāpādassa dassitā. Kāyadvārikacetanāya sahakārīkāraṇabhāvato <span class="bld">kāyakammavohāralābhā,</span> abhijjhādīnaṃ parasantakassa attano pariṇāmanavasena ‘‘ime sattā haññantū’’tiādinā ca appavattattā <span class="bld">manokammavohāravirahā,</span> acetanāsabhāvato vā pāṇātipātādivasena abbohārikā, pāṇātipātādibhāvena na vattabbāti attho. <span class="bld">Etthā</span>ti abbohārikabhāve.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dasavidhā iddhi…pe… tabbā</span> vitthārenāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tenādhippeta</span>nti ‘‘akusalaṃ vacīkammaṃ manodvāre samuṭṭhātī’’ti vadantena adhippetaṃ. <span class="bld">‘‘Na uposathakkhandhake vutta’’</span>nti kasmā vuttaṃ, nanu tena uposathakkhandhakato suttaṃ āhaṭanti? Kiñcāpi āhaṭaṃ, tattha avuttoyeva pana so tena vuttoti gahitoti dassento <span class="bld">‘‘tattha avuttamevā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Sugatiduggatīsu upapajjanaṃ sukatadukkaṭakammato na hoti, khandhasivādīhi pana hotīti gahetvā ‘natthi dinna’ntiādinā parāmasantassa vasena <span class="bld">‘micchādiṭṭhi…pe… paribhaṇḍādīni karotī’</span>ti vutta’’nti vadanti. <span class="bld">Abhijjhādipadhānattā</span>ti etena vijjamānesupi byāpādādīsu yadā kāyavacīdvāresu cetanā <a name="M0.0086"></a> balavatī hoti, na tathā itare, tadā padhānabhāvato cetanā kāyakammaṃ vacīkammanti ca vohāraṃ labhati. So kho panassā padhānabhāvo pāṇātipātādisiddhiyā viññāyati. Yadā pana tesuyeva dvāresu abhijjhādayo balavanto honti, na tathā cetanā, tadā tattha vijjamānāpi cetanā apadhānabhāvato kāyakammaṃ vacīkammanti ca vohāraṃ na labhati. Abhijjhādayo pana padhānabhāvato satipi kāyaṅgavācaṅgacopane sakena vavatthānena manokammantveva vuccantīti dasseti. Ye pana ‘‘tīsupi dvāresu kammapathabhāvena appattiyā dvārattayepi kammapathappattamanokammena saha pavattiyā ca cetanā ettha kammanti na vuccatī’’ti vadanti, tehi abhijjhādīnaṃ padhānasabhāvaṃyeva sandhāya vuttaṃ siyā. Atha vā cetanāya nippariyāyakammabhāvato pariyāyakamme anavarodhetabbattā <span class="bld">‘‘abbohārikā’’</span>ti <a name="V0.0080"></a> vuttaṃ. Attano sabhāveneva pana sā etthāpi kammanti vuccati. Yathāha ‘‘cetanāhaṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmī’’tiādi (kathā. 539). <span class="bld">Aṭṭhakathāyañca</span> ‘‘tasmiṃ dvāre siddhā cetanā’’tiādinā cetanāyeva padhānaṃ katvā vuttaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘sabhāveneva sā manokamma’’</span>ntiādi. Atha vā kammapathappattaabhijjhādīhi kāyavacīdvāre sahajātā cetanā kāyavacīkammavasena abbohārikā cetanāsaṅkhātamanokammattāti. Yadi abhijjhādayo padhānā, na cetanā, evaṃ sati abhijjhādayo cettha kammaṃ, na cetanā, abhijjhādipakkhikā vā sā siyāti anuyogaṃ manasi katvā āha <span class="bld">‘‘tividhā, bhikkhave’’</span>tiādi. ‘‘Cetanāpi…pe… manodvāre eva samuṭṭhahantī’’ti idaṃ manodvāre cetanāya abhijjhādīhi manokammabhāve nibbisesabhāvadassananti katvā <span class="bld">‘‘cetanā…pe… adhippāyo’’</span>ti āha. Cetanā cetanākammaṃ, abhijjhādayo cetanāsampayuttakammanti ettakameva hi ettha visesoti. Ettha ca cetanāya kāyavacīkammabhāvo siyāti āsaṅkāya abhāvato manodvāre akusalakāyavacīkammānaṃ anuppattito ca abbohārikāti na vuttanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Virativisiṭṭhā</span>ti viratito cetanāya padhānabhāvamāha. Tattha ‘‘tividhā, bhikkhave, kāyasañcetanā’’tiādinā (kathā. 539) āgamamhi <span class="bld">‘‘pāṇātipātādipaṭipakkhabhūtā’’</span>ti yuttiṃ dasseti. Yasmā ca paṭṭhāne cetanāva ‘‘kammapaccayo’’ti <a name="M0.0087"></a> vuttā, na virati, abhijjhādayo vā, tasmā nippariyāyena kammaṃ ‘‘cetanā’’ti anabhijjhādayo ‘‘cetanāpakkhikā vā’’ti vuttāti veditabbaṃ. Asaṅkarato kammadvārāni vavatthapento <span class="bld">‘‘rakkhatī’’</span>ti, vipariyāyena <span class="bld">‘‘bhindatī’’</span>ti vuttoti rakkhaṇabhindanāni anāsetvā nāsetvā ca kathananti vuttānīti.</p>
- <p class="centered">Kammakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext">Tatiyo vikappo paṭhamacatutthaviññāṇadvāresuyeva labbhati, na itarattha ‘‘sotaṃ ghāna’’ntiādinā avuttattā, itarathāpi vā avibhattike niddese labbhati. Yato saṃvaravasena pātimokkhasīlaṃ pavattati, taṃ dussīlyanti āha <span class="bld">‘‘dussīlyaṃ pāṇātipātādicetanā’’</span>ti. Itarā saṃvaravinimuttā abhijjhādomanassayuttā tappadhānā vā akusaladhammā <span class="bld">satipaṭipakkhā akusalā dhammā</span><a name="V0.0081"></a>. Ārammaṇe cittavossaggavasena pavatto akusalacittuppādo <span class="bld">pamādo</span>. Vīriyapanodanabhāvato thinamiddhaṃ <span class="bld">‘‘kosajja’’</span>nti vuttaṃ, thinamiddhappadhāno vā cittuppādo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asuddhatā</span>ti akevalatā aññena sammissatā. Dvārañhi dvārantarikakammassa dvāraṃ hontaṃ tena missitaṃ viya hoti. Tenevāha <span class="bld">‘‘musāvādādinopi kāyadvāre pavattisabbhāvā’’</span>ti. Keci pana ‘‘aviññeyyamānantarānaṃ dvārantaracittānaṃ antarantarā appavattito suddhanti vutta’’nti vadanti, taṃ anekassapi javanavārassa kāyakammādibhāvena pabandhanavasena pavatti atthīti katvā vuttaṃ. <span class="bld">Aviruddhaṃ hotī</span>ti akusalakāyakammādibhāvena avadhāretvā asaṃvaraṃ vatvā puna tasseva vācāasaṃvaradvārādīsu uppattivacanaṃ kāyadvārūpalakkhito asaṃvaro dvārantare pavattopi kāyadvāriko evāti evaṃ saṃvaṇṇanāya sati na virujjhatīti attho. Idāni taṃ avirujjhanākāraṃ <span class="bld">‘‘asaṃvaro hī’’</span>tiādinā vibhāveti. <span class="bld">Sadvāre</span>ti attano dvāre. <span class="bld">Asaṃvaro dvārantare uppajjamānopi sadvāravasena uppannoti vuccatī</span>ti etena vācāasaṃvaradvāre uppannopi kāyiko asaṃvaro copanakāyaasaṃvaradvāravasena uppannotveva vuttoti daṭṭhabbaṃ. Esa nayo itaratthāpi. <span class="bld">Kammaṃ aññadvāre</span>ti kammassa dvārantaracaraṇaṃ pākaṭanti katvā vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evaṃ</span> <a name="M0.0088"></a> <span class="bld">satī</span>ti copanasaṅkhāte kāyaasaṃvaradvāre asaṃvaroti ettake eva gahite. Kammapathabhāvappattasseva kammabhāvo aṭṭhakathāyaṃ vuttoti āha <span class="bld">‘‘kammapathabhāvappattatāya vacīmanokamma’’</span>nti. <span class="bld">Sesa</span>nti dvārantarānupalakkhitaṃ. <span class="bld">Tathā na vuccatī</span>ti kāyakammanti na vuccatīti attho. <span class="bld">Tattheva vakkhāmā</span>ti kammapathasaṃsandane vakkhāma. ‘‘So hi kāyadvāre copanappatto akusalaṃ kāyakammaṃ hotī’’tiādinā (dha. sa. aṭṭha. kammapathasaṃsandanakathā) ‘‘copanakāyaasaṃvaradvāravasena uppanno akusalaṃ kāyakammameva hotī’’tiādinā ca vacīkammādīnañca kammapathappattānaṃ asaṃvarabhūtānaṃ kāyakammādibhāve āpanne ‘‘catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ akusalaṃ vacīkammameva hotī’’tiādinā apavādena nivatti daṭṭhabbāti evaṃ vakkhamānataṃ sandhāyāha. <span class="bld">Antogadhatā daṭṭhabbā</span> paccayasannissitaājīvapārisuddhisīlānaṃ ñāṇavīriyehi sādhetabbattāti adhippāyo.</p>
- <p class="subhead">Akusalakammapathakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sarasena</span> <a name="V0.0082"></a> attano sabhāvena. Yāya cetanāya pavattamānassa jīvitindriyassa paccayabhūtesu mahābhūtesu upakkamakaraṇahetu taṃmahābhūtapaccayā uppajjanakamahābhūtā nuppajjissanti, sā tādisapayogasamuṭṭhāpikā cetanā pāṇātipāto nāma. Laddhupakkamāni hi bhūtāni na purimabhūtāni viya visadānīti samānajātiyānaṃ bhūtānaṃ kāraṇaṃ na hontīti. Ekassapi payogassa sahasā nipphādanavasena kiccasādhikāya bahukkhattuṃ pavattajavanehi laddhāsevanāya ca sanniṭṭhāpakacetanāya vasena payogassa mahantabhāvo. Satipi kadāci khuddake ceva mahante ca pāṇe payogassa samabhāve mahantaṃ hanantassa cetanā tibbatarā uppajjatīti vatthussa mahantabhāvoti tadubhayaṃ cetanāya balavabhāveneva hotīti āha <span class="bld">‘‘payoga…pe… bhāvato’’</span>ti. <span class="bld">Yathāvuttapaccayavipariyāyepī</span>ti payogavatthuādipaccayānaṃ amahattepi. <span class="bld">Taṃtaṃpaccayehī</span>ti guṇavantatādipaccayehi. Ettha ca hantabbassa guṇavantatāya mahāsāvajjatā vatthumahantatāya viya daṭṭhabbā. Kilesānaṃ upakkamānaṃ dvinnañca mudutāya tibbatāya ca appasāvajjatā mahāsāvajjatā ca yojetabbā. Pāṇo pāṇasaññitā vadhakacittañca pubbabhāgasambhārā, upakkamo <a name="M0.0089"></a> vadhakacetanāsamuṭṭhāpito, pañcasambhāravatī pāṇātipātacetanāti sā pañcasambhāravinimuttā daṭṭhabbā. Esa nayo adinnādānādīsupi.</p>
- <p class="bodytext">Mantaparijappanena parassa santakaharaṇaṃ <span class="bld">vijjāmayo,</span> vinā mantena parasantakassa kāyavacīpayogehi ākaḍḍhanaṃ tādisaiddhiyogena <span class="bld">iddhimayo</span> payogoti adinnādānassapi cha payogā sāhatthikādayo veditabbā.</p>
- <p class="bodytext">Abhibhavitvā vītikkamane micchācāro mahāsāvajjo, na tathā ubhinnaṃ samānacchandabhāve. <span class="bld">‘‘Cattāro sambhārā</span>ti vuttattā abhibhavitvā vītikkamane satipi maggenamaggapaṭipattiadhivāsane purimuppannasevanābhisandhipayogābhāvato micchācāro na hoti abhibhuyyamānassā’’ti vadanti. Sevanacitte sati payogābhāvo na pamāṇaṃ itthiyā sevanappayogassa yebhuyyena abhāvato. Purisasseva hi yebhuyyena sevanappayogo hotīti itthiyā puretaraṃ sevanacittaṃ upaṭṭhāpetvā nipannāyapi micchācāro na siyāti āpajjati, tasmā purisassa vasena ukkaṃsato cattāro sambhārā vuttāti daṭṭhabbaṃ. Aññathā itthiyā purisakiccakaraṇakāle <a name="V0.0083"></a> purisassapi sevanappayogābhāvato micchācāro na siyāti. Keci pana ‘‘attano ruciyā pavattitassa tīṇi aṅgāni, balakkārena pavattitassa tīṇīti sabbāni aggahitaggahaṇena cattārī’’ti vadanti, vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Duṭṭhacittassa amaraṇādhippāyassa pharusakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā pharusacetanā <span class="bld">pharusavācā</span>. Maraṇādhippāye pana sati atthasiddhitadabhāvesu pāṇātipātā byāpādā ca hontīti. Yaṃ pati pharusavācā payujjati, tassa sammukhāva sīsaṃ eti. ‘‘Parammukhepi pharusavācā hotī’’ti vadanti.</p>
- <p class="bodytext">Yadi cetanāya sabbadā kammapathabhāvābhāvato aniyato kammapathabhāvoti kammapatharāsimhi avacanaṃ, nanu abhijjhādīnampi kammapathaṃ appattānaṃ atthitāya aniyato kammapathabhāvoti tesampi kammapatharāsiyaṃ avacanaṃ āpajjatīti? Nāpajjati, kammapathatātaṃsabhāgatāhi tesaṃ tattha vuttattā. Yadi evaṃ cetanāpi tattha vattabbā siyāti? Saccametaṃ, sā pana pāṇātipātādikāti pākaṭo tassā <a name="M0.0090"></a> kammapathabhāvoti na vuttaṃ siyā. Cetanāya hi ‘‘cetanāhaṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmi,’’‘‘tividhā, bhikkhave, kāyasañcetanā akusalaṃ kāyakamma’’ntiādivacanehi kammabhāvo dīpito. Kammaṃyeva ca sugatiduggatīnaṃ taduppajjanasukhadukkhānañca pathabhāvena pavattaṃ kammapathoti vuccatīti pākaṭo tassā kammapathabhāvo. Abhijjhādīnaṃ pana cetanāsamīhanabhāvena sucaritaduccaritabhāvo, cetanājanitataṃbandhatibhāvena sugatiduggatitaduppajjanasukhadukkhānaṃ pathabhāvo cāti na tathā pākaṭo kammapathabhāvoti te eva kammapatharāsibhāvena vuttā. Atathājātiyattā vā cetanā tehi saddhiṃ na vuttā siyā. Vicāretvā gahetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Pāṇātipātādīnaṃ ārammaṇāneva tabbiratiārammaṇānīti <span class="bld">pañca sikkhāpadā parittārammaṇā evā</span>ti vacanena adinnādānādīnaṃ sattārammaṇatāvacanassa virodhaṃ codeti. Tathā hi vakkhati ‘‘vītikkamitabbatoyeva hi veramaṇī nāma hotī’’ti. <span class="bld">Sayameva pariharissatī</span>ti <span class="bld">sikkhāpadavibhaṅge</span> pañhapucchakavaṇṇanaṃ sandhāya vadati. Tattha hi ‘‘yasmā sattoti saṅkhyaṃ gate saṅkhāreyeva ārammaṇaṃ karoti, tasmā parittārammaṇāti vuccantī’’ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Duggatatādīnī</span>ti <a name="V0.0084"></a> <span class="bld">ādi</span>-saddena ‘‘aladdhālābho laddhavināso icchitānaṃ bhogānaṃ kicchapaṭilābho rājādīhi sādhāraṇabhogatā dukkhavihāro sāsaṅkavihāro’’ti evamādayo saṅgahitā. Keci pana ‘‘diṭṭheva dhamme bhogajāniādayo nissandaphala’’nti vadanti.</p>
- <p class="subhead">Kusalakammapathakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tāsañca</span> viratīnaṃ cetanāsampayuttattā cetanādvārena sugatiduggatitaduppajjanasukhadukkhānaṃ pathabhāvo yuttoti adhippāyo.</p>
- <p class="subhead">Kammapathasaṃsandanakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tathā</span>ti kammapathappattānaṃ. <span class="bld">Kecī</span>ti dhammasirittheraṃ sandhāyāha. So hi kammapathappattānameva dussīlyādīnaṃ susīlyādīnañca kammapathehi atthato nānattābhāvadassanaṃ, tesaṃ vā phassadvārādīhi avirodhabhāvena dīpanaṃ kammapathasaṃsandananti vadati. <span class="bld">Kammapathatā natthī</span>ti etena yathāvuttānaṃ asaṃvarasaṃvarānaṃ <a name="M0.0091"></a> tesaṃ vāde kammapathasaṃsandane asaṅgahitataṃ dasseti. Ye pana saṅgahaṃ labhanti, tesaṃ gahaṇe payojanābhāvaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘tividha…pe… dassanenā’’</span>ti vuttaṃ. Evaṃ purimapakkhe saṅkhepato dosaṃ vatvā dutiyapakkhepi vattuṃ <span class="bld">‘‘na ca duccaritāna’’</span>ntiādimāha. Tena ye duccaritasucaritaasaṃvarasaṃvarā anucarīyanti, tesaṃ kāyakammāditā vidhīyatīti dasseti. ‘‘Pañcaphassadvāravasena uppanno asaṃvaro akusalaṃ manokammameva hotī’’tiādinā hi vuttanti. <span class="bld">Yadi cā</span>tiādinā anavasesapariyādānābhāvamāha. <span class="bld">Uppatti na vattabbā</span>ti kammapatha…pe… vadantehi ‘‘manokammaṃ chaphassadvāravasena uppajjatī’’ti na vattabbanti attho. Atha vā yadi kammapathappattāneva dussīlyādīni kāyakammādināmehi aṭṭhakathāyaṃ vuttānīti evaṃ vadantehi aṭṭhakathācariyehi manokammassa chaphassadvāravasena uppatti na vattabbāti attho. <span class="bld">Taṃtaṃkammabhāvassa vuttattā</span>ti ‘‘tividhaṃ kāyaduccaritaṃ akusalaṃ kāyakammameva hotī’’tiādiṃ (vibha. 913) sandhāyāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kammantarampi taṃdvārikakammameva siyā</span>ti pāṇātipātādikassa vacīkammādibhāvamāsaṅkati. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā kesañci asaṃvarānaṃ saṃvarānañca kammapathatā natthi, kāyaduccaritādīnañca kammapathehi nānattābhāvadassanena payojanaṃ natthi, na ca duccaritādīnaṃ phassadvārānaṃ vasena uppatti <a name="V0.0085"></a> dīpitā, na cāyaṃ vidhi niravasesasaṅgāhikā, kammānañca saṅkaro āpajjati, aṭṭhakathāyañca pubbāparavirodho, tasmāti attho. <span class="bld">Samānanāmatā</span> kāyakammāditā. <span class="bld">Sāmaññanāmāvijahanaṃ</span> kāyakammādibhāvāvijahanaṃ. <span class="bld">Ubhayesa</span>nti kammapathākammapathānaṃ. <span class="bld">Uppattipariyāyavacanābhāvato</span>ti etena phassadvāraasaṃvaradvārādīnaṃ taṃdvārikakammānañca atthato nānattābhāvepi tathā tathā pavattadesanāvasena te vicāritāti dasseti. ‘‘Akusalaṃ kāyakammaṃ pañcaphassadvāravasena na uppajjatī’’tiādiko dutiyavinicchayo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāye vācāya ca…pe… siddhito</span>ti etena copanappattaṃ akusalaṃ manokammaṃ copanaṃ appattato visesetvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘kāyavacīkamma’’</span>nti vuttaṃ, na pana kāyavacīkammabhāvatoti dasseti. Tena kāyavacīgahaṇaṃ yathāvuttacopanappattaṃ eva vibhāvetīti daṭṭhabbaṃ. Tenevāha – ‘‘copanappattaṃ akusalaṃ kāyadvāre vacīdvāre ca manokammaṃ hotī’’ti. <span class="bld">Taṃ</span>-sadde <a name="M0.0092"></a> vutte <span class="bld">yaṃ</span>-saddo abyabhicāritasambandhatāya vuttoyeva hotīti katvā <span class="bld">‘‘yaṃ uppajjatī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Uppādamattaparicchinnenā</span>ti chaphassadvārikakammenāti attho. <span class="bld">Matta</span>-saddena visesanivattiatthena manokammatāvisesaṃ nivatteti. <span class="bld">Niyamassa eva</span>-saddassa <span class="bld">akatattā</span> ‘‘kāyavacīkammameva hotī’’ti avuttattā. Idāni niyamākaraṇena laddhaguṇaṃ dassento <span class="bld">‘‘na pana sabbampī’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Niyamassa akatattā’’tiādi <span class="bld">purimanayo</span>ti adhippeto. Vattuadhippāyānurodhinī saddappavattīti samāsapade ekadesopi ākaḍḍhīyati adhikāravasenāti adhippāyena <span class="bld">‘‘kamma-saddamattena sambandhaṃ katvā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Yaṃ pana vadantī</span>tiādinā ettha padakāramatassa ayuttataṃ dasseti. Tattha <span class="bld">cetanāpakkhikāna</span>nti kāyavacīkammabhūtacetanāpakkhikānaṃ. <span class="bld">Sata</span>nti samānānaṃ. <span class="bld">Taṃtaṃdvārakammapathānañcā</span>ti idaṃ imassa cittassa kammapathabhāvena pavattaṃ kālaṃ sandhāya vuttaṃ, na sabbadā, kammapathabhāveneva pavattanato. <span class="bld">Ca</span>-saddena vā akammapathasaṅgaho daṭṭhabbo. Atha vā taṃtaṃdvārā ca taṃtaṃdvārakammapathā ca taṃtaṃdvārakammapathāti ‘‘taṃtaṃdvārā’’ti padena akammapathānaṃ saṃvarānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. <span class="bld">Tena sabhāvenā</span>ti manokammassa dvārabhāvena, na attanoti adhippāyo. <span class="bld">Evamidhāpī</span>ti cittajanito cittasampayuttassa kammassa dvārabhāvo cittepi upacaritoti attho. <span class="bld">Vattabbameva natthi</span> anantarapaccayabhūtamanorahitassa cittassa abhāvatoti.</p>
- <p class="centered">Dvārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="bodytext">Kamābhāvaniyamābhāve <a name="V0.0086"></a> <span class="bld">sabbārammaṇatādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena saṅgaṇhāti. <span class="bld">Na hi…pe… atthī</span>ti padhāne asambhavato appadhānaṃ adhikarīyatīti dasseti.</p>
- <p class="title">Dhammuddesavārakathā</p>
- <p class="subhead">Phassapañcamakarāsivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">‘‘Tasmiṃ samaye phasso hotī’’tiādikāya pāḷiyā phassādīnaṃ kāmāvacaratādidassane na tapparabhāvo, sabhāvadassane eva pana tapparabhāvoti dasseti <span class="bld">‘‘na hi phassādīna’’</span>ntiādinā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cittakiriyābhāvenā</span>ti <a name="M0.0093"></a> cittabyāpārabhāvena. Phassassa sampajjanamuppajjanameva. <span class="bld">Sannipatitappavattiyā paccayo hotī</span>ti etena cittārammaṇasannipātakāraṇaṃ phasso cittārammaṇasannipātoti vuttoti dasseti. Phasso hi cittassa ārammaṇe phusanākāreneva pavattito tassa ārammaṇe sannipatitappavattiyā paccayoti ca vuccati. Sā cassa phusanākārappavatti sākhagge ṭhitaṃ disvā bhūmisaṇṭhitassa avīrakapurisassa jaṅghacalanaṃ, ambilaambapakkādiṃ khādantaṃ disvā mukhe kheḷuppatti, dayālukassa paraṃ haññamānaṃ disvā sarīrakampananti evamādīsu paribyattā hoti. <span class="bld">Tabbisesabhūtā rūpadhammā</span>ti yathā paṭihananavasena aññamaññaṃ āsannataraṃ uppajjamānesu rūpadhammavisesesu saṅghaṭṭanapariyāyo, evaṃ cittārammaṇānaṃ visayakaraṇavisayabhāvappatti paṭihananākārena hoti. So ca cittanissito dhammaviseso saṅghaṭṭanapariyāyena vutto, yadāha <span class="bld">‘‘eva’’</span>ntiādi. Keci pana ‘‘saṅghaṭṭanaraso phasso pañcadvārikova, na itaro vatthārammaṇasaṅghaṭṭanābhāvato’’ti vadanti, taṃ na yujjati upacārasiddhattā saṅghaṭṭanassa. Itarathā pañcadvārikassapi taṃ na sambhaveyyāti. Indriyamanasikāresu yathāpavattamānesu taṃtaṃārammaṇe viññāṇaṃ uppajjati, tesaṃ tathāpavattiyeva <span class="bld">viññāṇassa visayabhāvakaraṇaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yaṃ kho, bhikkhave, ime pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ vuccati kāmānaṃ assādo’’tiādivacanato (a. ni. 9.34) sukhavedanāva assādoti āha <a name="V0.0087"></a> <span class="bld">‘‘assādabhāvato’’</span>ti. <span class="bld">Phusanādibhāvena ārammaṇaggahaṇaṃ ekadesānubhavana</span>nti anupacaritameva phassādīnaṃ anubhavanakiccamāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nimittenā</span>ti nīlādinā dīghādinā ca nimittena. <span class="bld">Etenupāyenā</span>ti yathā ñāṇappadhāne cittuppāde saññā ñāṇamanuvattati, evaṃ samādhippadhāne samādhinti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pabandhatī</span>ti paṭṭhapeti sampayuttadhamme sakasakakicce paṭṭhapeti. Teneva hi tadatthaṃ vivaranto <span class="bld">‘‘pavattetī’’</span>ti āha.</p>
- <p class="bodytext">Vijjamānatāvācī <span class="bld">hoti</span>-saddo, vijjamānatā ca saṅkhatadhammānaṃ uppajjanena vinā natthīti ‘‘cittaṃ na tathā atthato nuppajjatī’’ti vuttaṃ. Tena yasmā cittaṃ <a name="M0.0094"></a> na nuppajjati uppajjati eva, tasmā cittaṃ hotīti vuttanti ayamettha aṭṭhakathāya attho. Evamavaṭṭhite <span class="bld">hoti-uppajjati</span>-saddānaṃ samānatthattena na kiñci payojanaṃ dissati. Atha vā bhavanaṃ nāma sattā, sattā ca uppādādinā samaṅgitāti phassādīnaṃ khaṇattayapariyāpannatā ‘‘phasso hotī’’tiādīsu <span class="bld">hoti</span>-saddena vuttā. Tattha yo bhāvo uppādasamaṅgī, na so na hoti nāma, tasmā <span class="bld">uppajjati</span>-saddena vuccamānassa atthassa <span class="bld">hoti</span>-saddavacanīyatā na na sambhavati. <span class="bld">Uppannaṃ hotī</span>ti ettha pana kiñcāpi <span class="bld">uppanna</span>-saddeneva uppādādisamaṅgitā vuccati, tabbhāvānativatti pana <span class="bld">hoti</span>-saddena vuttā khaṇattayavītivattepi <span class="bld">uppanna</span>-saddassa vattanato, tasmā na ettha <span class="bld">uppajjati</span>-saddena samānatthatāsabbhāvadassanaṃ viya uppajjatidassanampi virujjhati pākaṭakaraṇabhāvato. Itarathā ‘‘cittaṃ uppannaṃ hotī’’ti imināva cittassa vijjamānabhāvo dassitoti kiṃ puna vijjamānabhāvadassanenāti na na sakkā vattuṃ, samayavavatthānavasena savisesaṃ vuttampi cittaṃ phassādīhi sahuppattiyā suṭṭhutaraṃ nibbisesanti dassetuṃ cittassa puna vacanaṃ. Uddiṭṭhadhammānaṃyeva cettha niddesavāre vibhajanaṃ, na vibhaṅge viya pāḷiyā āruḷhasabbapadānanti ‘‘uddesavāre saṅgaṇhanatthaṃ niddesavāre vibhajanattha’’nti ayampi attho niccalo. Tathā hi ‘‘yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetī’’tiādīsu maggādayo na vibhattā. Apica adhipatibhāvena indriyesu viya phassavedanāsaññācetanāhi saha sabbacittuppādasādhāraṇarāsiyaṃ gahetabbattā samayavavatthāne vuttampi cittaṃ phassapañcamake vuttanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="subhead">Jhānaṅgarāsivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vitakkana</span>nti <a name="V0.0088"></a> vitakkanakiriyā, sā ca vitakkassa attano paccayehi pavattimattamevāti bhāvaniddeso vasavattibhāvanivāraṇāya hoti. Yasmiṃ ārammaṇe cittaṃ abhiniropeti, taṃ tassa gahaṇayogyaṃ karonto vitakko ākoṭento viya parivattento viya ca hotīti tassa ākoṭanalakkhaṇatā pariyāhananarasatā ca vuttā. Idañca lakkhaṇaṃ kiccasannissitaṃ katvā vuttaṃ. Dhammānañhi sabhāvavinimuttā kāci kiriyā nāma natthi, tathā gahetabbākāro. Bodhaneyyajanānurodhena pana paramatthato ekasabhāvopi sabhāvadhammo pariyāyavacanehi viya samāropitarūpehi bahūhi pakārehi pakāsīyati. Evañhi so suṭṭhu pakāsito hotīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vipphāro</span> <a name="M0.0095"></a> nāma vitakkassa thinamiddhapaṭipakkho ārammaṇe anolīnatā asaṅkoco, so pana abhiniropanabhāvato calanaṃ viya hotīti adhippāyena <span class="bld">‘‘vipphāravāti vicalanayutto’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Upacārappanāsu santānena pavattiya</span>nti etena yathā apubbārammaṇe paṭhamābhinipātabhūto vitakko vipphāravā hoti, na tathā ekasmiṃyeva ārammaṇe nirantaraṃ anuppabandhavasena pavattiyaṃ, nātivipphāravā pana tattha hoti sannisinnabhāvatoti dasseti. Tenevāha <span class="bld">‘‘niccalo hutvā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Pītisukhena abhisandetī’’tiādivacanato (dī. ni. 1.226; ma. ni. 1.427) pītiyā pharaṇaṃ kāyavisayanti yathā taṃ hoti, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘paṇītarūpehī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Visārassa byaggabhāvassa paṭipakkho sabhāvo avisāro, na visārābhāvamattaṃ. Avisārāvikkhepānaṃ samādhānabhāvato atthato visesābhāvepi samukhena sampayuttamukhena ca ubhayaṃ vuttanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘avisā…pe… vikkhepo’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Visesato</span>ti atisayenāti vā attho gahetabbo. Sukhañhi samādhissa visesakāraṇaṃ ‘‘sukhino cittaṃ samādhiyatī’’ti (dī. ni. 3.359; a. ni. 3.96; 6.10; 11.12) vacanato.</p>
- <p class="subhead">Indriyarāsivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tatthā</span>ti <a name="V0.0089"></a> saddahanasaṅkhāte adhimokkhalakkhaṇe. <span class="bld">Puggalo saddahatī</span>ti imināpi saddhāya āhitavisesānaṃ taṃsampayuttadhammānaṃ saddahanakiriyāya kattubhāvameva vibhāveti. Avayavabyāpāro hi samudāye voharīyatīti. Na kevalaṃ pasādanīyavatthusmiṃ appasādanākārappavattameva akusalaṃ assaddhiyaṃ, atha kho appasādanīyavatthusmiṃ pasādanākārappavattampīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘micchādhimokkho’’</span>ti vuttaṃ. Tena pūraṇādīsu pasādassa assaddhiyatamāha. <span class="bld">Pasādabhūto</span>ti etena appasādabhūtaṃ assaddhiyaṃ nivatteti. <span class="bld">Vatthugato</span>ti iminā micchādhimokkhaṃ. ‘‘Pasādabhūto nicchayo’’ti iminā pana vibhāvitamevatthaṃ pākaṭaṃ karonto <span class="bld">‘‘na yevāpanakādhimokkho’’</span>ti āha. Akālussiyaṃ pasādo, taṃ pana asaṅkhobhabhāvato <span class="bld">‘‘anāvilabhāvo’’</span>ti vuttaṃ. Tañhi sampayuttesu vidahantī saddhā akālussiyapaccupaṭṭhānā. <span class="bld">Evameta</span>nti adhimuccanākārena pana gahetabbattā <a name="M0.0096"></a> adhimuttipaccupaṭṭhānā. <span class="bld">Buddhādivatthūnī</span>ti ettha idhalokaparalokakammaphalasambandhāpi saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Saddhāhattho, mahānāma, ariyasāvako’’ti, ‘‘saddhīdha vittaṃ purisassa seṭṭha’’nti (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 184), ‘‘saddhā bījaṃ tapo vuṭṭhī’’ti (saṃ. ni. 1.197; su. ni. 77) evamādivacanato kusaladhammānaṃ ādānādīsu hatthādayo viya saddhā daṭṭhabbā.</p>
- <p class="indent">‘‘Idha bhikkhunā kammaṃ kattabbaṃ hoti. Tassa evaṃ hoti ‘kammaṃ kho me kattabbaṃ bhavissati, kammaṃ kho pana me karontassa na sukaraṃ buddhānaṃ sāsanaṃ manasi kātuṃ, handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāyā’’’ti (dī. ni. 3.335) –</p>
- <p class="unindented">Ādikā anurūpapaccavekkhaṇā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃmūlakānī</span>ti gantabbamaggādimūlakāni. Ettha ca <span class="bld">maggo gantabbo hotī</span>tiādayo aṭṭhakathāyaṃ dassanavaseneva vuttā, na pāḷiyaṃ āgatānukkamenāti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Karaṇādikāle viya cirakatādiārammaṇaṃ vibhūtaṃ katvā pavattantī sati taṃ upagantvā tiṭṭhantī <a name="V0.0090"></a> anissajjantī ca hoti. Yaṃ ārammaṇaṃ sammuṭṭhaṃ, taṃ pilavitvā gataṃ viya calitaṃ viya ca hoti, tappaṭipakkhabhāvena pana asammuṭṭhanti imamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘udake alābu viyā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">sāraṇa</span>nti etena ‘‘saranti tāyā’’ti imamevatthaṃ vibhāveti. Saraṇakiriyāya hi pavattamānānaṃ dhammānaṃ tattha ādhipaccabhāvena sati paccayo. Tassā hi tathā paccayabhāve sati te dhammā sāritā asammuṭṭhakatā apilāvitāhontīti. ‘‘Imehi nāma hetūhi paccayehi ca ete dhammā sambhavantī’’ti <span class="bld">sambhavato</span>. ‘‘Imaṃ nāma phalaṃ nibbattentī’’ti <span class="bld">phalato</span> dhammā uppajjanena vipaccanena ca nipphannā nāma hontīti. <span class="bld">Vatthubhūtā</span>ti ārammaṇabhūtā.</p>
- <p class="bodytext">Satipi sabbesaṃ sārammaṇadhammānaṃ ārammaṇaggahaṇe na cittaṃ viya pare paricchijjagāhinoti <span class="bld">‘‘paricchinnopaladdhivasena jānātī’’</span>ti cittaṃ vuttaṃ. Cetasikesu hi keci visayaṃ paricchijja gahetuṃ na sakkonti, keci pana paricchedamatteyeva <a name="M0.0097"></a> tiṭṭhanti, na viññāṇaṃ viya visayaṃ gaṇhantīti ye āsaṅkitabbā, tesu tadabhāvaṃ dassento <span class="bld">‘‘na saññā…pe… vijjhanavasenā’’</span>ti āha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pītiyā ca somanassabhāvo āpajjatī</span>ti idaṃ pīti ca somanassañca pītisomanassanti pītisomanassānaṃ tulyayogaṃ sandhāya vuttaṃ. Somanassasseva pana ‘‘ājaññaratho’’ti viya pītiyuttaṃ somanassaṃ pītisomanassanti padhānabhāvo icchitoti na pītiyā somanassabhāvappatti. Na hi padhāne vijjamāne appadhānaṃ upayujjati, pītiggahaṇañcettha pītiyuttassa somanassassa yebhuyyena bhāvato paribyattakiccato ca kataṃ, na ca nippītikasomanassassa asaṅgaho. Ruḷhīsaddesu kiriyāya anaccantikabhāvato. Pītiyā pana upalakkhaṇabhāvena ayamattho suṭṭhu yujjatīti dassento āha <span class="bld">‘‘pītiupalakkhitaṃ vā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pavattaṃ</span> upādinnakkhandhaṃ. <span class="bld">Ciraṭṭhitikaṃ hotī</span>ti etena na kevalaṃ anupāletabbadhammānaṃ khaṇaṭṭhitiyāyeva, atha kho pabandhānupacchedassapi jīvitaṃ kāraṇanti dasseti. Aññathā hi āyukkhayamaraṇaṃ na yujjeyyāti. <span class="bld">Avisesenā</span>ti kāraṇavisesānapekkhena jīvitindriyatāsāmaññena. Yadipi arūpāsaññabhavesu rūpārūpadhammā nappavattanti, tehi pana purimapacchimabhavesu carimapaṭhamadhammā samānajātiyena abyavahitatāya nirantarāyeva nāma hontīti <span class="bld">‘‘yāva parinibbānaṃ avicchinnaṃ pavattatī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Anupālanādikassā</span>ti anupālanapavattanaṭṭhapanāniyeva <a name="V0.0091"></a> vadati. <span class="bld">Jīvamānavisesappaccayabhāvato</span>ti sahajātānaṃ jīvamānatāvisesassa paccayabhāvato. Indriyabaddhassa hi matarūpato kammajassa ca utujādito viseso jīvitindriyakatoti.</p>
- <p class="subhead">Maggaṅgarāsivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aviparītaniyyānikabhāvenā</span>ti idaṃ <span class="bld">sammā</span>-saddassa <span class="bld">diṭṭhi</span>-ādisaddānañca samānādhikaraṇatāvasena diṭṭhiādīnaṃ avisesabhūtassa niyyānikabhāvassa sammā-saddena visesitabbattā vuttaṃ. Aviparītattho hi sammā-saddo, na niyyānikatthoti. Aviparītaniyyānikattho eva vā sammā-saddo. Anekatthā hi nipātāti. <span class="bld">Evamevā</span>ti aviparītaniyyānikabhāvena.</p>
- <p class="subhead">Balarāsivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Patissavo <a name="M0.0098"></a> vacanasampaṭiggahoti adhippāyena <span class="bld">‘‘sappatissavaṃ patissavabhūtaṃ taṃsabhāgañca yaṃ kiñci gārava’’</span>nti āha. <span class="bld">Tattha tattha pākaṭabhāvenā</span>ti ajjhattabhūtesu jātiyādīsu bahiddhābhūtesu bhikkhuādīsu hirottappānaṃ anurūpapaccavekkhaṇavasena sasambhārapathavīādīsu pathavīdhātuādīnaṃ viya vibhūtakiccabhāvenāti attho.</p>
- <p class="subhead">Mūlarāsivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evañhi upamāya sametī</span>ti yathā asucimhi patitapurisassa satipi kāyena allīyane bhāvo anallīno, evaṃ alobhopi ārammaṇakaraṇavasena gahitepi ārammaṇe alaggabhāvena anallīnabhāvo anallīnākāro eva pavattati. Evaṃsabhāvo hi so dhammoti. Kiñci dussīlyaṃ dosasamuṭṭhānaṃ sabbampi dussīlyaṃ dosūpanissayanti <span class="bld">‘‘dosasamuṭṭhānataṃ dosūpanissayatañcā’’</span>ti vuttaṃ. Tena adoso dosasseva ujuvipaccanīko, taṃmukhena dussīlyassāti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tattha jātānaṃ dhammānaṃ anativattanaṭṭhena…pe… āsevanaṭṭhena bhāvanā</span>ti yo so ekattupagato <a name="V0.0092"></a> paṭhamajjhānādiappanācittuppādo āsannūpacārāhitaviseso nīvaraṇādiparipanthavisuddhiyā visuddho, tadāvaraṇavisayavirahena ca samappavattaappanāsamādhisaṅkhātaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipanno, evaṃ paṭipannattā eva tatthupagamanena tattha ca pakkhando, visodhetabbassa vikkhepassa kilesasaṃsaggassa ca abhāvato visodhanasamādhānaekattupaṭṭhānabyāpāravirahena visuddhisamathapaṭipattiekattupaṭṭhānākāre ajjhupekkhanto abhibyattarūpāya sahajātatatramajjhattupekkhāya kiccavasena upekkhānubrūhito, tasmiṃyeva jātā samādhipaññāsaṅkhātā yuganaddhadhammā. Te yathā aññaṃ anativattamānā hutvā pavattanti, evaṃ bhāvanā brūhanā. Tathā yāni tattha saddhādīni indriyāni nānākilesehi vimuttattā vimuttirasena ekarasāni hutvā pavattāni. Yañca tattha tadupagaṃ, tesaṃ anativattanaekarasabhāvānaṃ anucchavikaṃ vīriyaṃ vāhīyati pavattīyati, yā cassa tasmiṃ khaṇe pavattā paguṇabalavabhāvāpattisaṅkhātā āsevanā. Sabbesaṃ etesaṃ ākārānaṃ bhāvanā uppādanā vaḍḍhanā, ayaṃ <span class="bld">tattha jātānaṃ…pe… āsevanaṭṭhena bhāvanā</span> nāma.</p>
- <p class="bodytext">Yasmā <a name="M0.0099"></a> panāyaṃ bhāvanākāro ‘‘paṭhamassa jhānassa paṭipadāvisuddhi ādī’’tiādināpi (paṭi. ma. 1.158) <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> āgato eva, ñāṇena ca saṃkilesavodānesu taṃ taṃ ādīnavaṃ ānisaṃsañca disvā tathā tathā nipphādetabbo, tasmā <span class="bld">‘‘evaṃ vuttāya paññāsādhanāya bhāvanāyā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Appavattī</span>ti yasmiṃ dhamme sati yathāvuttā bhāvanā nappavattati, so dhammo paṭipakkhabhāvanāparāmasanena abhāvanāti vuttoti adhippāyo. Na hi abhāvamattassa amoho paṭipakkhoti yujjatīti. <span class="bld">Tappaṭipakkhabhūtā akusalā</span> kāmacchandādayo daṭṭhabbā. Pamādaviseso vā <span class="bld">abhāvanā</span>. So hi ‘‘kusalānaṃ vā dhammānaṃ anāsevanā abhāvanā abahulīkamma’’ntiādinā niddiṭṭhoti.</p>
- <p class="bodytext">Ekantena alabbhaneyyadassanatthaṃ <span class="bld">‘‘jarādhammo’’</span>ti vuttaṃ. Tathā hi pāḷiyaṃ ‘‘jātidhammānaṃ, bhikkhave, sattānaṃ evaṃ icchā uppajjatī’’tiādinā (ma. ni. 3.373) icchitālābho vibhatto. Alobhānubhāvena kāyānupassanāya, amohānubhāvena cittadhammānupassanāya siddhi pākaṭāyevāti apākaṭaṃ adosānubhāvena vedanānupassanāsiddhiṃ vibhāvento <span class="bld">‘‘sukhavipariṇāme’’</span>tiādimāha. Ayañca yojanā alobhādīnaṃ visesapaccayataṃ sandhāya katā, avisesena <a name="V0.0093"></a> pana sabbe sabbesaṃ paccayā. Sabhāvato saṅkappato ca uppannassa dukkhassa asahanavaseneva uppajjatīti doso taṃdassanassa <span class="bld">āsannapaṭipakkho,</span> na rāgo viya dūrapaṭipakkho.</p>
- <p class="subhead">Kammapatharāsivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext">Abhijjhādayo viya anabhijjhādayopi na ekantaṃ kammapathabhūtāyevāti āha <span class="bld">‘‘kammapathatātaṃsabhāgatāhī’’</span>ti. Manokammapathabhāvena pavattanakammabhāvato hi etesaṃ kammapatharāsibhāvena saṅgaho, na sabbadā kammapathāyevāti. Tena yo aññopi dhammo aniyato kammapathabhāvena pākaṭo ca, tassapi kammapathatāvacanaṃ na virujjhatīti dasseti.</p>
- <p class="subhead">Passaddhādiyugalavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sama</span>nti <a name="M0.0100"></a> sammā. <span class="bld">Cetiyavandanādiattha</span>nti cetiyavandanādihetu. Samathacatusaccakammaṭṭhānavasena tabbhedavasena ca sabbakammaṭṭhānabhāvanābhiyuttānaṃ mudumajjhimatikkhindriyatādibhedavasena sabbayogīnaṃ cittassa līnuddhaccādikālavasena sabbadā hitāhitadhammūpalakkhaṇabhāvato yathāsabhāvaṃ paṭivedhabhāvato ca satisampajaññānaṃ pāribandhakaharaṇabhāvanāvaḍḍhanāni avisesato daṭṭhabbāni. Yathā appanākosallena vinā samatho samathamantarena yathābhūtāvabodho ca natthīti nānākkhaṇikā samādhipaññā aññamaññassa visesakāraṇaṃ, evaṃ paṭivedhe ekakkhaṇikāpīti dassento āha <span class="bld">‘‘aññamaññaṃ nimittabhāvenā’’</span>ti. Paññāya hi sātisayaṃ avabhāsiyamāne visaye samādhi ekattavasena appetuṃ sakkoti, samādhimhi ca majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipanne paññā ārammaṇesu visadā vahatīti. <span class="bld">Samaṃ pavattā</span>ti aññamaññānativattanena samaṃ avisamaṃ ekarasabhāvena pavattā. Aññamaññasahāyabhāvūpagamanena yogino manorathadhurākaḍḍhane rathadhurākaḍḍhane viya ājāneyyayugo yugalako hutvā aññamaññānativattamānena naddhā baddhā viyāti vā <span class="bld">yuganaddhā</span>. Adhicittamanuyuttehi vīriyasamādhayo samaṃ yojetabbāti imassa visesassa dassanatthaṃ pubbe gahitāpi te puna gahitāti dassetuṃ vīriyasamādhiyojanatthāyāti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Taṃ pana samādhivīriyayogassa vibhāvanaṃ hotīti <span class="bld">‘‘yogavacanatthāyāti attho’’</span>ti āha.</p>
- <p class="subhead">Yevāpanakavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathā</span> <a name="V0.0094"></a> <span class="bld">tathā vā</span>ti sammā micchā vā. <span class="bld">Anadhimuccanto</span>ti ‘‘idaṃ karissāmi, etaṃ karissāmī’’ti evaṃ pavattapubbabhāgasanniṭṭhānahetukena payogakālasanniṭṭhānena anicchinanto. Yattha hi anicchayo, tattha appaṭipatti evāti. <span class="bld">Saṃsappanaṃ</span> saṃsayo. So hi ‘‘āsappanā parisappanā’’ti vutto. Asatipi byāpāre tatramajjhattatāya sati taṃsampayuttadhammā sakasakakiccavasena anūnānadhikatāya alīnaanuddhatatāya ca saṃvattantīti sā tesaṃ tathāpavattiyā paccayabhūtā ūnādhikabhāvaṃ nivāreti viyāti <span class="bld">ūnādhikanivāraṇarasā</span> vuttā. Tathā pavattipaccayattāyeva tesu dhammesu majjhattatāti ca vuttā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jhānapadassā</span>ti <a name="M0.0101"></a> <span class="bld">jhāna</span>saddassa. <span class="bld">Tesū</span>ti pañcasu. <span class="bld">Pañca hi aṅgāni jhānapadassa attho</span>ti idaṃ saṃvaṇṇiyamānattāyeva imaṃ cittuppādaṃ sandhāya vuttaṃ. Na hi sabbasmiṃ cittuppāde pañceva jhānaṅgāni. <span class="bld">Padasamūho</span> vākyaṃ, <span class="bld">padakoṭṭhāso vā</span> phassapañcamakādi dhammarāsi. <span class="bld">Vuttaṃ pūrita</span>nti chapaṇṇāsāditāya pūraṇavasena. Phassapaccayā vedanā ‘‘phuṭṭho vedeti, phuṭṭho sañjānātī’’tiādivacanato (saṃ. ni. 4.93) phasso vedanādīnaṃ paccayo. Yadipi chandādayo yathāvuttarāsikiccābhāvato tesu na vattabbā, visuṃ rāsiantarabhāvena pana sarūpato vattabbāti codanaṃ manasi katvā <span class="bld">‘‘vuttānampī’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="centered">Dhammuddesavārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">Kāmāvacarakusalaṃ</p>
- <p class="subhead">Niddesavārakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para2"></a><span class="paranum">2</span>. <span class="bld">Sante</span>ti sabhāvato vijjamāne. Phassassa visayavisayīnaṃ sannipatanākārena gahetabbattā phusanaṃ visaye cittassa sannipatanaṃ vuttaṃ. ‘‘Cintanaṭṭhena cittaṃ, mananaṭṭhena mano’’tiādinā <a name="V0.0095"></a> cittādisaddā cintanādibyāpāramukhena attano atthaṃ vibhāventīti āha <span class="bld">‘‘cittaṃ manotiādīsu viya kiccavisesaṃ anapekkhitvā’’</span>ti. Yathā loke vikatameva vekataṃ, visayo eva vesayanti vuccati, evaṃ mano eva mānasanti saddamattaviseso. <span class="bld">Nīlā</span>di-saddā viya vatthādīsu cittesu parisuddhabhāvanibandhanā <span class="bld">paṇḍara</span>saddassa pavattīti tassa <span class="bld">guṇavisesā</span>pekkhatā vuttā. Yathā kāyikaṃ sātanti ettha kāyappasādanissitanti attho, evaṃ <span class="bld">cetasikaṃ sāta</span>nti ettha cetonissitaṃ sātanti <span class="bld">nissayavisesā</span>pekkhatā vuttā. Ekakkhaṇikā nānākkhaṇikā ca cittassa ṭhiti nāma, tassa avatthāvisesoti <span class="bld">avatthāvisesā</span>pekkho cittassa ṭhitīti evaṃpakāro niddeso. ‘‘Na lubbhatī’’ti vuttassa cittassa, puggalassa vā pavattiākārabhāvena alubbhanāti alobho vuttoti <span class="bld">aññassa kiriyābhāvavisesā</span>pekkho <span class="bld">alubbhanā</span>ti niddeso. Vuttanayeneva alubbhitassa bhāvo <span class="bld">alubbhitatta</span>nti ayaṃ niddeso <span class="bld">aññassa bhāvabhūtatāvisesā</span>pekkho vutto. Kattukaraṇabhāvādayo sabhāvadhammānaṃ ajjhāropanavaseneva sijjhanti<a name="M0.0102"></a>, bhāvaniddeso pana ajjhāropanānapekkho, tatoyeva ca visesantaravinimutto vinivatto visesato nijjīvabhāvagibhāvato sabhāvaniddeso nāma hotīti phassoti idaṃ phusanaṭṭhena <span class="bld">‘‘dhammamattadīpanaṃ sabhāvapada’’</span>nti vuttaṃ. Ārammaṇaṃ phusantassa cittassa pavattiākāro phusanabyāpāro hotīti <span class="bld">‘‘phusanakiriyā phusanākāro’’</span>ti vuttaṃ. Samphusanāti saṃ-saddo ‘‘samudayo’’tiādīsu viya samāgamatthadīpakoti āha <span class="bld">‘‘samāgamaphusanā’’</span>ti. ‘‘Phusāmi nekkhammasukha’’ntiādīsu (dha. pa. 272) paṭilābhopi phusanā samphusanāti ca vuccatīti āha <span class="bld">‘‘na paṭilābhasamphusanā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aparena</span> vevacanena. Bahussutabhāvasampādikāya paññāya <span class="bld">paṇḍicca</span>pariyāyo. Sippāyatanādīsu dakkhatābhūtāya <span class="bld">kosalla</span>pariyāyo, yattha katthaci tikkhasukhumāya <span class="bld">nepuñña</span>pariyāyo, sammā dhamme paññapentiyā <span class="bld">vebhabyā</span>pariyāyoti evamādinā tesu tesu paññāvisesesu te te pariyāyavisesā visesena pavattāti tesaṃ paññāvisesānaṃ nānākāle labbhamānatā vuttā, <span class="bld">itarepi anugatā honti</span> yebhuyyenāti adhippāyo. <span class="bld">Atthanānattena</span> paññādiatthavisesena. <span class="bld">Kodho kujjhanā kujjhitatta</span>nti evaṃpakārā niddesā sabhāvākārabhāvadīpanavasena byañjanavaseneva vibhāgavacanaṃ. Paṇḍiccantiādayo paññāvisesanibandhanattā atthavasena vibhāgavacananti imamatthamāha <span class="bld">‘‘atha vā’’</span>tiādinā. <span class="bld">Evamākāro panā</span>ti purimākārato viseso atthato vibhattigamanassa kāraṇaṃ vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Paṭikkhipanaṃ <a name="V0.0096"></a> paṭisedhanaṃ paṭikkhepo, tassa nānattaṃ viseso paṭikkhepanānattaṃ, saddhammagarutāya paṭikkhepo saddhammagarutāpaṭikkhepo, tena saddhammagarutāpaṭikkhepena nānattaṃ <span class="bld">saddhammagarutāpaṭikkhepanānattaṃ</span>. Taṃ saddhammagarutāpaṭikkhepanānattaṃ pana kodhagarutādibhedabhinnanti <span class="bld">‘‘kodhagarutādivisiṭṭhenā’’</span>ti vuttaṃ. Kodhādīhi visiṭṭho bhinno saddhammagarutāya paṭikkhepo paṭisedhanaṃ kodhādivisiṭṭhapaṭikkhepo. Kodhagarutādiyeva, tassa nānattena <span class="bld">saddhammagarutāpaṭipakkhanānattenā</span>ti kodhagarutā saddhammagarutāya paṭipakkho. Makkhalābhasakkāragarutā saddhammagarutāya paṭipakkhoti saddhammagarutāya paṭipakkhabhāvavisesena asaddhammagarutā tabbhāvena <a name="M0.0103"></a> ekībhūtāpi nānattaṃ gatā. Yasmā pana <span class="bld">kodho</span> atthato dosoyeva. <span class="bld">Makkho</span> dosappadhānā paraguṇaviddhaṃsanākārappavattā akusalā khandhā. Taggarutā ca tesaṃ sādaraabhisaṅkharaṇavasena pavattanameva. <span class="bld">Lābhagarutā</span> catunnaṃ paccayānaṃ sakkāragarutā, tesaṃyeva susaṅkhatānaṃ laddhakāmatā. Tadubhayesu ca ādarakiriyā tathāpavattā icchāyeva, tasmā ‘‘saddhammagarutāpaṭipakkhanānattena asaddhammā nānattaṃ gatā’’ti vuttaṃ. Tathā hi cattāro asaddhammā icceva uddiṭṭhā. <span class="bld">Asaddhammagarutā</span>ti ettha ca purimasmiṃ vikappe ‘‘na saddhammagarutā’’ti saddhammagarutā na hotīti attho. Dutiyasmiṃ saddhammagarutāya paṭipakkhoti saddhammagarutā eva vā paṭipakkho, tassa nānattena <span class="bld">saddhammagarutāpaṭipakkhanānattenā</span>ti evamettha attho daṭṭhabbo. Kodhamakkhagarutānañhi saddhammavisesā pavattibhedabhinnā mettā paṭipakkho. Lābhasakkāragarutānaṃ appicchatā santosā. Tena kodhagarutā na saddhammagarutāti kodhagarutā kāyaci saddhammagarutāya paṭipakkhoti ayamattho vutto hoti. Tathā makkhagarutādīsupi. Evañca katvā ‘‘cattāro saddhammā saddhammagarutā na kodhagarutā…pe… saddhammagarutā na sakkāragarutā’’ti (a. ni. 4.44) āgatatantipi samatthitā bhavati. Lobho na hotīti <span class="bld">alobho</span> lubbhanā na hotīti <span class="bld">alubbhanā</span>ti evamādiko alobhotiādīnaṃ lobhādivisiṭṭho paṭikkhepo ‘‘phasso phusanā’’tiādikehi visadisabhāvato <span class="bld">‘‘phassādīhi nānatta’’</span>nti vutto. <span class="bld">Phassādīhī</span>ti cettha alubbhanādayopi <span class="bld">ādi</span>-saddena saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Lobhādipaṭipakkhenā</span>ti ‘‘lobhapaṭipakkho alobho’’tiādinā yojetabbaṃ. Sesaṃ purimasadisameva. Alobhādosāmohānaṃ vidhuratāya paṭipakkhabhāvena ca labbhamāno aññamaññavisadiso lobhādivisiṭṭhapaṭikkhepabhāvena lobhādipaṭipakkhabhāvena ca viññāyatīti āha <span class="bld">‘‘alobhā…pe… yojetabba’’</span>nti. Bahūhi pakārehi dīpetabbatthatā <span class="bld">mahatthatā</span>. <span class="bld">Ādaravasena</span> sotūnaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para3"></a><span class="paranum">3</span>. Yadipi <a name="V0.0097"></a> ekasmiṃ khaṇe ekaṃyeva ārammaṇaṃ hoti, chasupi pana ārammaṇesu uppattirahattā <span class="bld">‘‘tehi vā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Tassā</span>ti sātassa sukhassa. <span class="bld">Jātā</span>ti etassa atthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘kāraṇabhāvena phassatthaṃ pavattā’’</span>ti vuttaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā cetasikasātasaṅkhātā somanassavedanā <a name="M0.0104"></a> saheva uppajjati, evaṃ tadanurūpaphassasahitā hutvā pavattā tajjāti vuttā. <span class="bld">Sādayatī</span>ti adhigamāsīsāya anaññaninnaṃ karoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para5"></a><span class="paranum">5</span>. <span class="bld">Na tassā tajjatā</span>ti tassā manoviññāṇadhātuyā tassāruppā ‘‘tassa jātā’’ti vā ubhayathāpi tajjatā na yujjati. Yadipi phasso viññāṇassa visesapaccayo na hoti, tathāpi so tassa paccayo hotiyevāti tassa tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajatā vattabbāti codanaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘na ca tadevā’’</span>tiādi. <span class="bld">Tehi ārammaṇehi jātā tajjā</span>ti imināpi atthena tajjā manoviññāṇadhātusamphassajāti vattuṃ na sakkā. Viññāṇassa pana tajjatāpaññatti labbhateva. Tathā hi ‘‘kiṃ vā etenā’’tiādinā phassādīnaṃ tathā desetabbataṃ āha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para7"></a><span class="paranum">7</span>. Cittassa ārammaṇe ānayanākārappavatto vitakko atthato ārammaṇaṃ tattha ākaḍḍhanto viya hotīti <span class="bld">‘‘ārammaṇassa ākaḍḍhanaṃ vitakkana’’</span>nti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para8"></a><span class="paranum">8</span>. Ārammaṇassa anumajjanākārappavatto vicāro tattha paribbhamanto viya samantato caranto viya ca hotīti <span class="bld">‘‘samantato caraṇaṃ vicaraṇa’’</span>nti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para11"></a><span class="paranum">11</span>. <span class="bld">Tathā avaṭṭhānamattabhāvato</span>ti pāṇavadhādisādhanaavaṭṭhānamattabhāvato, na balavabhāvatoti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para14"></a><span class="paranum">14</span>. Yena dhammena citte ārammaṇaṃ upatiṭṭhati jotati ca, so dhammo upaṭṭhānaṃ jotananti ca vuttoti āha <span class="bld">‘‘upaṭṭhānaṃ jotanañca satiyevā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para16"></a><span class="paranum">16</span>. <span class="bld">Saṇhaṭṭhenā</span>ti sukhumaṭṭhena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para30"></a><span class="paranum">30</span>. <span class="bld">Bhāvo</span>ti hiriyanaṃ vadati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para33"></a><span class="paranum">33</span>. <span class="bld">Na</span> <a name="V0.0098"></a> <span class="bld">byāpādetabbo</span>ti <span class="bld">abyāpajja</span>-saddassa kammatthataṃ āha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para42-43"></a><span class="paranum">42-43</span>. Yadi anavajjadhammānaṃ sīghasīghaparivattanasamatthatā lahutā, sāvajjadhammānaṃ kathanti āha <span class="bld">‘‘avijjānīvaraṇāna’’</span>ntiādi. <span class="bld">Tesaṃ bhāvo</span> <a name="M0.0105"></a> <span class="bld">garutā</span>ti etena satipi sabbesaṃ arūpadhammānaṃ samānakhaṇatte mohasampayuttānaṃ sātisayo dandho pavattiākāroti dasseti. So pana tesaṃ dandhākāro santāne pākaṭo hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para44-45"></a><span class="paranum">44-45</span>. Appaṭighāto avilomanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para46-47"></a><span class="paranum">46-47</span>. <span class="bld">Kilinna</span>nti avassutaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para50-51"></a><span class="paranum">50-51</span>. <span class="bld">Paccosakkanaṃ</span> māyā yā accasarātipi vuccati. <span class="bld">Arumakkhanaṃ</span> vaṇālepanaṃ. Veḷu eva dātabbabhāvena pariggahito <span class="bld">veḷudānaṃ</span> nāma.</p>
- <p class="centered">Niddesavārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Koṭṭhāsavārakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para58-120"></a><span class="paranum">58-120</span>. <span class="bld">Te</span>ti phassapañcamakādayo. <span class="bld">Saṅgahagamanenevā</span>ti sādhāraṇatādinā kenaci sadisatālesena, na phassādayo viya visuṃ dhammabhāvenevāti attho. <span class="bld">Tathā avippakiṇṇattā</span>ti phassādayo viya sarūpena visuṃ visuṃ avuttattā. Yadipi chandādayo saṅgahasuññatavāresupi sarūpena na vuttā, khandhāyatanadhāturāsīsu pana saṅgahitāyevāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘yasmā panā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Taṃniddese</span>ti saṅkhārakkhandhaniddese. Khandhānaṃ dhātāyatanabhāve byabhicārābhāvato akhandhabhāvanivāraṇena anāyatanādhātubhāvanivāraṇampi daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Na yevāpanakā ṭhapetabbā</span>ti khandhādirāsiantogadhataṃ sandhāya vuttaṃ. Uddesādīsu pana ‘‘yevāpanātveva vuttānaṃ tesaṃ tathāyeva saṅgaho yutto’’ti aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ṭhapetvā yevāpanake’’ti vuttaṃ. Sarūpena avuttānampi cittuppādapariyāpannānaṃ <a name="V0.0099"></a> khandhādibhāvo na vāretabboti na yevāpanakā ṭhapetabbāti vuttanti ubhayesampi adhippāyo veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Āhārapaccayasaṅkhātenā</span>ti upatthambhakapaccayasaṅkhātena. So ca āhārānaṃ upatthambhakabhāvo pākaṭoti katvā vutto, na janakattābhāvato. Ojaṭṭhamakarūpassa hi vedanādīnañca āhāraṇato tesaṃ janakattaṃ labbhatīti. Yadi upatthambhako idha paccayoti adhippeto, kabaḷīkārāhārassa tāva hotu, itaresaṃ kathanti āha <span class="bld">‘‘yathā hī’’</span>tiādi<a name="M0.0106"></a>. <span class="bld">Sahajātādipaccaye</span>ti sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatapaccaye vadati, mahācatukkaṃ vā, <span class="bld">ekenākārenā</span>ti rūpārūpānaṃ upatthambhakattena upakārakabhāvamāha. So eva ca nesaṃ āharaṇakiccaṃ. ‘‘Saṅkhārapaccayā viññāṇa’’nti vacanato cetanāya viññāṇassa paccayabhāvo sātisayoti āha <span class="bld">‘‘viññāṇaṃ visesenā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathāgatamaggoti vutto</span> kāraṇaphalānaṃ abhedūpacārenāti daṭṭhabbaṃ, nānākkhaṇiko aṭṭhaṅgikamaggo upanissayo etassāti <span class="bld">aṭṭhaṅgikamaggūpanissayo</span>. Ariyamaggassa yathāgatamaggapariyāyo vuccamāno tassa yā purimakālabhūtā abhedopacārasiddhā āgamanāvatthā tato nātivilakkhaṇāti imamatthaṃ vibhāvetīti āha <span class="bld">‘‘pubbabhāga…pe… dīpitā’’</span>ti. Viññāṇassa cittavicittatā vijānanabhāvavisesā evāti āha <span class="bld">‘‘vijānanameva cittavicittatā’’</span>ti. <span class="bld">Vedanākkhandhādīna</span>nti <span class="bld">ādi</span>-saddena ‘‘dvāyatanāni hontī’’tiādīsu vuttamanāyatanādayopi saṅgaṇhāti. <span class="bld">Tappaṭikkhepo</span>ti tassa jātiniddesabhāvassa paṭikkhepo. <span class="bld">Kato hotī</span>ti etena āhārindriyajhānamaggaphalahetuyo yattakā imasmiṃ citte labbhanti, te sabbepi ‘‘eko viññāṇāhāro hotī’’tiādinā avuttāpi atthato vuttāyevāti dasseti. Esa nayo aññatthāpi.</p>
- <p class="centered">Koṭṭhāsavārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Suññatavārādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para121-145"></a><span class="paranum">121-145</span>. <span class="bld">Yathāvutte</span> <a name="V0.0100"></a> <span class="bld">samaye</span>ti vuttappakārasamūhe.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para146"></a><span class="paranum">146</span>. <span class="bld">Ussāhanaṃ</span> pesanaṃ niyojanaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para156-159"></a><span class="paranum">156-159</span>. <span class="bld">Nātisamāhitāyā</span>ti nānāvajjanūpacāraṃ sandhāya vadati. <span class="bld">Yevāpanakehipi nibbisesataṃ dasseti</span> karuṇāmuditānampi uppajjanato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāyavacīkiriyā</span> kāyavacīpavatti, viññatti eva vā. <span class="bld">Asamattabhāvana</span>nti pubbabhāgabhāvanamāha.</p>
- <p class="centered">Kāmāvacarakusalavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">Rūpāvacarakusalaṃ</p>
- <p class="subhead">Catukkanayo</p>
- <p class="subhead">Paṭhamajjhānakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para160"></a><span class="paranum">160</span>. <span class="bld">Uttarapadalopaṃ</span> <a name="M0.0107"></a> <span class="bld">katvā ‘‘rūpabhavo rūpa’’</span>nti vutto, ‘‘rūpī rūpāni passati (ma. ni. 2.248; 3.312; dha. sa. 248; paṭi. ma. 1.209), rūparāgo’’tiādīsu (dha. sa. 363) viyāti daṭṭhabbaṃ. Payogasampāditassa rūpajjhānassa rūpabhavātikkamassapi upāyabhāvato yathā rūpūpapattiyā eva maggoti ayaṃ niyamo na yujjati, evaṃ paccayantaravikalatādīhi rūpūpapattiyā anabhinipphādakassapi atthibhāvato rūpūpapattiyā maggo evāti ayampi niyamo na yujjati. Evañca sati yadeva rūpūpapattiyā nipphādakaṃ, tasseva sampayuttassa rūpāvacarakusalabhāvo, na anabhinipphādakassāti ayamattho āpannoti codanaṃ samuṭṭhāpeti <a name="V0.0101"></a> <span class="bld">na sabbassa kusalajjhānassā</span>tiādinā. Tattha sāmaññasaddopi adhikāravasena visesaniddiṭṭho hotīti <span class="bld">‘‘kusalajjhānassa maggabhāvo’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Rūpūpapattijanakasabhāvo rūpabhavavipaccanasabhāvoti tassapi vipākadhammabhāve satipi sabbakusalākusalasādhāraṇaṃ vipākadhammabhāvasāmaññaṃ ‘‘vipākadhammabhāvo viyā’’ti udāharaṇabhāvena vuttaṃ. Sāmaññampi hi visesato bhinnaṃ katvā voharīyatīti. <span class="bld">Sabbasamāno</span>ti rūpūpapattiyā nipphādakassa paccayantaravikalatādīhi anipphādakassa ca sabbassa yathādhigatassa jhānassa sādhāraṇo. Etena uttarapadāvadhāraṇassa pariggahitataṃ dasseti. ‘‘Ito añño maggo nāma natthī’’ti imināpi sajātiyā sādhāraṇo aññajātivinivattiyā anaññasādhāraṇo imassa jhānassa rūpūpapattiyā upāyabhāvo vuttoti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Itare dve</span> saddhā hirī ca. Yadi paṭipadāya sādhetabbato puggalapubbaṅgamāya desanāya bhāventena samayavavatthānaṃ kataṃ. Paṭipadārahitesu kathanti āha <span class="bld">‘‘kesañcī’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">kesañcī</span>ti samathabhāvanāya katādhikārānaṃ. Tesañhi maggādhigamanato pubbe anadhigatajjhānānaṃ paṭisambhidādayo viya maggādhigameneva tāni samijjhanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aññānī</span>ti ariyamaggasiddhito aññāni. <span class="bld">Tesupī</span>ti ariyamaggena siddhattā paṭipadārahitesupi. Nanu ca ariyamaggasiddhassapi āgamanavasena paṭipadā upalabbhatiyeva. Itarathā ‘‘na kāmāvacaraṃ viya vinā paṭipadāya uppajjatī’’ti<a name="M0.0108"></a>, ‘‘bahutaraṃ lokiyajjhānampi na vinā paṭipadāya ijjhatī’’ti ca vacanaṃ virujjheyyāti? Na, yebhuyyena gahaṇato puggalavisesāpekkhattā ca. Ariyamaggasamijjhanakañhi jhānaṃ kassacideva hoti, tasmā itaraṃ bahutaraṃ lokiyajjhānaṃ puthujjanassa ariyassa ca akatādhikārassa na vinā paṭipadāya sijjhatīti tesaṃ vasena vuttaṃ. Ariyamaggasiddhassapi jhānassa vipākānaṃ viya kusalena ariyamaggena sadisattābhāvato atabbipākattā ca na maggāgamanavasena paṭipadā yujjati, evamassa paṭipadāviraho siddho. Evañca katvā suddhikanavakadesanāpi suṭṭhu nītā hoti. Tathā ca vakkhati lokuttarakathāyaṃ ‘‘lokiyajjhānampī’’tiādi (dha. sa. mūlaṭī. 277).</p>
- <p class="bodytext">Vaṭṭāsayassa visesapaccayabhūtāya taṇhāya tanukaraṇavasena vivaṭṭāsayassa vaḍḍhananti āha <span class="bld">‘‘taṇhāsaṃkilesasodhanena āsayaposana’’</span>nti. Āsayaposananti ca jhānabhāvanāya paccayabhūtā pubbayogādivasena <a name="V0.0102"></a> siddhā ajjhāsayasampadā. Sā pana taṇhupatāpavigamena hotīti āha <span class="bld">‘‘taṇhāsaṃkilesasodhanenā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Thinamiddhādīna</span>nti thinamiddhauddhaccakukkuccavicikicchānaṃ. <span class="bld">Pahāna</span>nti pahāyakaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Taṃsadisesū</span>ti mahaggatabhāvādinā paṭhamajjhānasamādhisadisesu.</p>
- <p class="bodytext">Pītisukhavantaṃ jhānaṃ pītisukhanti vuttaṃ yathā arisasoti dassento <span class="bld">‘‘pītisukha…pe… akāro vutto’’</span>ti āha. Maggassapi vā nibbānārammaṇato tathalakkhaṇūpanijjhānatā yojetabbā. <span class="bld">Asammosadhamma</span>nti avināsabhāvaṃ.</p>
- <p class="subhead">Dutiyajjhānakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para161-162"></a><span class="paranum">161-162</span>. Diṭṭhādīnavassa taṃtaṃjhānakkhaṇe anuppajjanadhammatāpādanaṃ vūpasamanaṃ virajjanaṃ pahānañcāti idhādhippetavitakkādayoyeva jhānaṅgabhūtā tathā karīyanti, na taṃsampayuttaphassādayoti vitakkādīnaṃyeva vūpasamādivacanaṃ ñāyāgataṃ. Yasmā pana vitakkādayo viya taṃsampayuttadhammāpi etena etaṃ oḷārikanti diṭṭhādīnavā eva, tasmā avisesena vitakkādīnaṃ taṃsahajātānañca vūpasamādike vattabbe vitakkavicārādīnaṃyeva vūpasamādikaṃ vuccamānaṃ ‘‘adhikavacanamaññamatthaṃ bodhetī’’ti kiñci visesaṃ dīpetīti taṃ dassento <span class="bld">‘‘yehi vitakkavicārehī’’</span>tiādimāha. Visuṃ <a name="M0.0109"></a> visuṃ ṭhitānipi vitakkavicārasamatikkamavacanādīni paheyyaṅganiddesatāsāmaññena cittena samūhato gahetvā avayavena samudāyopalakkhaṇaṃ katanti dassento <span class="bld">‘‘tesaṃ…pe… taṃ dīpakanti vutta’’</span>nti āha. Idāni avayavena samudāyopalakkhaṇaṃ vinā vitakkavicāravūpasamavacanena pītivirāgādivacanānaṃ savisaye samānabyāpārataṃ dassento <span class="bld">‘‘atha vā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tasmiṃ dassite</span>ti ‘‘yā saddhā saddahanā’’tiādinā jhānavibhaṅge sampasādane dassite. <span class="bld">Samānādhikaraṇaniddesenevā</span>ti tattheva vibhaṅge uddesapaduddhārādīsu saddhājhānānaṃ ‘‘sampasādana’’nti ekādhikaraṇatāvacaneneva.</p>
- <p class="bodytext">Oḷārikaṅgamukhena <a name="V0.0103"></a> <span class="bld">‘‘tadanudhammatā satī’’</span>ti vuttāya taṃtaṃjhānanikantiyā vikkhambhanaṃ vitakkavicāravūpasamavacanādīhi pakāsitanti āha <span class="bld">‘‘taṇhāppahānaṃ etesaṃ vūpasamana’’</span>nti (vibha. 799). Yato vitakkavicāresu virattabhāvadīpakaṃ vitakkavicāravūpasamavacananti tadubhayābhāvadīpanaṃ puna katanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘ye cā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="subhead">Tatiyajjhānakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para163"></a><span class="paranum">163</span>. <span class="bld">Vīriyaṃ upekkhāti vuttaṃ</span> ‘‘paggahaniggahesu byāpārākaraṇena upekkhiyatī’’ti. Gahaṇe majjhattabhāvena saṅkhāre upekkhatīti saṅkhārupekkhā, tathāpavattā vipassanā paññā. Tassā pana visayato pabhedo ‘‘aṭṭha saṅkhārupekkhā’’tiādinā (paṭi. ma. 1.57) yassaṃ <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> vutto, taṃ pāḷisesaṃ dassento <span class="bld">‘‘paṭhamajjhāna’’</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">uppāda</span>nti purimakammapaccayā idha uppattiṃ. <span class="bld">Pavatta</span>nti tathā uppannassa pavattiṃ. <span class="bld">Nimitta</span>nti sabbampi saṅkhāragataṃ nimittabhāvena upaṭṭhānato. <span class="bld">Āyūhana</span>nti āyatiṃ paṭisandhihetubhūtaṃ kammaṃ. <span class="bld">Paṭisandhi</span>nti āyatiṃ upapattiṃ. <span class="bld">Gati</span>nti yāya gatiyā sā paṭisandhi hoti. <span class="bld">Nibbatti</span>nti khandhānaṃ nibbattanaṃ. <span class="bld">Upapatti</span>nti ‘‘samāpannassa vā upapannassa vā’’ti evaṃ vuttaṃ vipākappavattiṃ. <span class="bld">Jāti</span>nti jarādīnaṃ paccayabhūtaṃ bhavapaccayā jātiṃ. <span class="bld">Jarāmaraṇādayo</span> pākaṭā eva. Ettha ca uppādādayo pañceva saṅkhārupekkhāñāṇassa visayavasena vuttā, sesā tesaṃ vevacanavasena. ‘‘Nibbatti <a name="M0.0110"></a> jātī’’ti idañhi dvayaṃ uppādassa ceva paṭisandhiyā ca vevacanaṃ. ‘‘Gati upapatti cā’’ti idaṃ dvayaṃ pavattassa. Jarādayo nimittassāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Bhūtassā</span>ti khandhapañcakassa. <span class="bld">Etehī</span>ti jhānacittasamuṭṭhitarūpehi.</p>
- <p class="centered">Catukkanayavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Pañcakanayavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para167"></a><span class="paranum">167</span>. <span class="bld">Ākārabheda</span>nti ākāravisesaṃ. Anekākārā hi dhammā, te ca niravasesaṃ <a name="V0.0104"></a> yāthāvato bhagavatā abhisambuddhā. Yathāha – ‘‘sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchantī’’ti (mahāni. 156; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. 3.5). <span class="bld">Dutiyajjhānapakkhikaṃ</span> na paṭhamajjhānapakkhikanti adhippāyo. Tenevāha <span class="bld">‘‘paṭhamajjhānameva hī’’</span>tiādi. Atthato hi catukkapañcakanayā aññamaññānuppavesino. Pañcakanaye dutiyajjhānaṃ kiṃ savicāratāya paṭhamajjhānapakkhikaṃ udāhu avitakkatāya dutiyajjhānapakkhikanti siyā āsaṅkāti tadāsaṅkānivattanatthamidaṃ vuttaṃ. <span class="bld">Kasmā</span>tiādinā tattha kāraṇamāha. Suttantadesanāsu ca dutiyajjhānameva bhajantīti sambandho. Ca-saddena na kevalaṃ idheva, atha kho suttantadesanāsupīti desanantarepi yathāvuttajjhānassa paṭhamajjhānapakkhikattābhāvaṃ dasseti. Idāni bhajanampi dassetuṃ <span class="bld">‘‘vitakkavūpasamā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tena suttantepi pañcakanayassa labbhamānataṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Nanu ca suttante cattāriyeva jhānāni vibhattānīti pañcakanayo natthiyevāti? Na, ‘‘savitakkasavicāro samādhī’’tiādinā samādhittayāpadesena pañcakanayassa labbhamānattā. Catukkanayanissito pana katvā pañcakanayo vibhattoti tatthāpi pañcakanayo niddhāretabbo. Vitakkavicārānaṃ vūpasamāti hi vitakkassa vicārassa vitakkavicārānañca vitakkavicārānanti sakkā vattuṃ. Tathā avitakkaavicārānanti ca vinā saha ca vicārena vitakkappahānena avitakkaṃ saha vinā ca vitakkena vicārappahānena avicāranti avitakkaṃ avicāraṃ avitakkaavicārañcāti vā tividhampi sakkā saṅgaṇhituṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dutiya</span>nti <a name="M0.0111"></a> ca vitakkarahite vitakkavicāradvayarahite ca ñāyāgatā desanā. Dutiyaṃ adhigantabbattā vicāramattarahitepi dvayappahānādhigatasamānadhammattā. Evañca katvā pañcakanayaniddese dutiye vūpasantopi vitakko taṃsahāyavicārāvūpasamena na sammāvūpasantoti vitakkavicāradvayarahite viya vicāravūpasameneva tadupasamaṃ sesadhammasamānatañca dassentena ‘‘vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti tatiyaṃ catukkanaye dutiyena nibbisesaṃ vibhattaṃ. Duvidhassapi sahāyavirahena aññathā ca vitakkappahānena avitakkattaṃ samādhijaṃ pītisukhattañca samānanti samānadhammattāpi dutiyanti niddeso. Vicāramattampi hi vitakkavicāradvayarahitaṃ viya ‘‘yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti avitakkavicāramattaṃ <a name="V0.0105"></a> samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti avitakkaṃ samādhijaṃ pītisukhanti vibhattaṃ. Paṭhamajjhāne vā sahacārīsu vitakkavicāresu ekaṃ atikkamitvā dutiyampi tatraṭṭhameva dosato disvā ubhayampi sahātikkamantassa pañcakanaye tatiyaṃ vuttaṃ tatiyaṃ adhigantabbattā. Paṭhamato anantarabhāvena panassa dutiyabhāvo ca uppajjati. Kasmā panettha sarūpato pañcakanayo na vibhattoti? Vineyyajjhāsayato. Yathānulomadesanā hi suttantadesanāti.</p>
- <p class="subhead">Paṭipadācatukkādivaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para176-180"></a><span class="paranum">176-180</span>. <span class="bld">Tadanurūpatā</span>ti tassa paṭhamādijjhānassa anurūpasabhāvā. Yathāladdhajjhānaṃ santato paṇītato disvā assādayamānā nikanti taṃsampayuttā khandhā vā tadārakkhabhūtā satiyeva vā tassa jhānassa anucchavikatāya ‘‘tadanudhammatā satī’’ti vuttāti. <span class="bld">Kadācī</span>ti yadā paṭhamaṃ adhigantvā yathānisinnoyeva vinā payogantaraṃ dutiyādīni adhigacchati, īdise kāleti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para186"></a><span class="paranum">186</span>. Kusalajjhānassa adhigatattā ‘‘sekkhā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Na hi te uppādenti nāmā</span>ti ariyamaggakkhaṇe rūpāvacarajjhānānaṃ anuppajjamānataṃ sandhāyāha.</p>
- <p class="subhead">Kasiṇakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para203"></a><span class="paranum">203</span>. <span class="bld">Āruppapādakatā</span> <a name="M0.0112"></a> <span class="bld">ca dassitā</span> vinā abhāvato. Na hi tesaṃ āruppapādakatāya vinā nirodhapādakatā atthīti. Nimminituṃ icchitassa vatthuno nimmānavasena khippaṃ nisanti nisāmanaṃ ālocanaṃ adhigamo etassāti khippanisanti. Tabbhāvo ‘‘khippanisantibhāvo’’ti āha <span class="bld">‘‘khippadassanaṃ khippābhiññatā’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Kasiṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Abhibhāyatanakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para204"></a><span class="paranum">204</span>. Paṭibhāganimittabhūtaṃ <a name="V0.0106"></a> kasiṇārammaṇasaṅkhātaṃ āyatanaṃ kāraṇaṃ etassāti <span class="bld">kasiṇāyatanaṃ,</span> jhānaṃ. Atha vā ārammaṇassa anavasesapharaṇaṭṭhena kasiṇañca taṃ āyatanañca yogino sukhavisesānaṃ adhiṭṭhānabhāvato manāyatanadhammāyatanabhāvato cāti sasampayuttaṃ jhānaṃ <span class="bld">kasiṇāyatanaṃ</span>. Tenevāha ‘‘satipi abhibhāyatanānaṃ kasiṇāyatanatte’’ti. Bhāvanāya nimittaṃ bhāvanānimittaṃ, ārammaṇassa parittappamāṇatā suvisuddhanīlāditā ca, tadeva nānattaṃ. Bhāvanā eva vā pubbabhāgabhūtā bhāvanānimittaṃ, tassa nānattaṃ bhāvanānimittanānattaṃ. Pubbabhāgabhāvanā hi yathāvuttavisese ārammaṇe pavattiākāravisesato nānāsabhāvāti. Kasiṇanimittassa abhibhavanakabhāvanānimittanānattaṃ <span class="bld">kasiṇa…pe… nānattaṃ,</span> tatoti yojetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca purimāni cattāri abhibhāyatanāni bhūtakasiṇārammaṇāni, bhūtakasiṇesu ca yaṃ suvaṇṇaṃ dubbaṇṇanti ca na sakkā vattuṃ. Tattha pavattitāni sabbattha vā vaṇṇābhogarahitena pavattitāni paṭhamatatiyābhibhāyatanānīti dutiyacatutthāni vaṇṇakasiṇārammaṇāni. Yadi evaṃ dutiyacatutthehi pañcamādīnaṃ ko visesoti ‘‘pañcamādīni vaṇṇato ramaṇīyatarāni, na tathā itarānī’’ti vadanti. Purimānipi cattāri aṭṭha kasiṇārammaṇāneva, tasmā taṃ nesaṃ matimattaṃ ‘‘aṭṭhasu kasiṇesū’’ti vuttattā. Vimokkhesu ca paṭhamadutiyavimokkhā aṭṭha kasiṇārammaṇā. Tatiyo vaṇṇakasiṇārammaṇo. Paṭhamadutiyāpi vā vaṇṇakasiṇārammaṇā eva ‘‘bahiddhā nīlakasiṇādirūpāni <a name="M0.0113"></a> jhānacakkhunā passatī’’ti vuttattā. Ārammaṇamanuññatāya hi tattha aniggatitabhāvena tesaṃ pavattīti. Evaṃ sante tatiyassa itarehi ko visesoti? Subhākārābhogo. Tatiyo eva hi subhanti ābhujanavasena pavattati, na itareti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ñāṇaṃ</span> appanāpaññā. <span class="bld">Vijjamānepī</span>ti <span class="bld">api</span>-saddena avijjamānepīti dasseti. <span class="bld">Parittappamāṇatā abhibhavanassa kāraṇaṃ</span> imesu catūsu abhibhāyatanesūti adhippāyo. Nanu ca sabbattha <span class="bld">‘‘suvaṇṇadubbaṇṇānī’’</span>ti vacanato vaṇṇābhogasahitāniyeva gahitānīti? Na gahitānīti dassento <span class="bld">‘‘tattha cā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Tatthā</span>ti āgamesu. <span class="bld">Tathā appamāṇānī</span>ti vaṇṇābhogarahitāni ca sabbāni appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānīti attho. Yadi evaṃ kathaṃ visiṭṭhānaṃ vaṇṇābhogena rahitānaṃ sahitānañca ekajjhaṃ manasi karoti? Na ekajjhaṃ, visuṃyeva <a name="V0.0107"></a> pana tesu manasikāro. Yadi visuṃ kathamekanti? Parittabhāvasāmaññato. Yadi evaṃ ‘‘suvaṇṇadubbaṇṇaggahaṇaṃ atiricchatī’’ti, nātiricchatīti dassento <span class="bld">‘‘atthi hi eso pariyāyo’’</span>tiādimāha. Tattha yadidaṃ vaṇṇābhogajanitaṃ visesaṃ aggahetvā parittasāmaññena ekattaṃ netvā ‘‘parittāni abhibhuyyā’’ti vatvā puna tadantogadhadhammappabhedaṃ vineyyavasena dassetuṃ ‘‘tāni ce kadāci vaṇṇavasena ābhujitāni honti suvaṇṇadubbaṇṇāni abhibhuyyā’’ti vattabbatāya vaṇṇābhogarahitāni sahitāni ca visuṃ manasi katvā ubhayatthāpi vaṇṇābhogarahitaparittābhibhavane taṃ sahitaparittābhibhavane ca parittābhibhavanassa sāmaññaṃ gahetvā ekanti vacanaṃ, eso pariyāyo vijjatīti ayamadhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Evaṃ suttantābhidhammapāṭhavisesato aṭṭhakathāya virodhābhāvaṃ dassetvā idāni suttantābhidhammapāṭhānaṃ avirodhaṃ adhippāyavibhāvanena dassetuṃ <span class="bld">‘‘tatthacā’’</span>tiādimāha. Evaṃ abhidhamme vaṇṇābhogarahitāni sahitāni ca visuṃ vuttāni. Suttante pana ‘‘ubhayāni ekajjha’’nti vuttaṃ, taṃ kathaṃ viññāyatīti āha <span class="bld">‘‘tadeta’’</span>ntiādi. Tattha <span class="bld">āgatassā</span>ti suttante āgatassa. Tattha hi ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’ti āgataṃ. <span class="bld">Avacanato</span>ti abhidhamme avacanato. Yadipi vimokkhā visuṃ desitā, kasiṇāyatanabhāvo viya pana abhibhāyatanānaṃ vimokkhakiccatāpi atthīti abhibhāyatanavimokkhānaṃ idhāpi saṅkaro dunnivāroti codanaṃ manasi katvā āha <a name="M0.0114"></a> <span class="bld">‘‘sabbavimokkhakiccasādhāraṇavacanabhāvato’’</span>ti. Tena yathā abhibhāyatanadesanāyaṃ abhibhāyatanakiccāni niravasesato vuttāni, evaṃ vimokkhadesanāyaṃ vimokkhakiccānīti idha tesaṃ asaṅkaroyevāti dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Ye ca yathāvuttaṃ vavatthānaṃ na sampaṭicchanti, tehi suttantābhidhammapāṭhabhede aññaṃ kāraṇaṃ vattabbaṃ siyā. Kimettha vattabbaṃ, nanu aṭṭhakathāyaṃ ‘‘kasmā pana yathā suttante’’tiādiṃ vatvā ‘‘ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato’’ti kāraṇaṃ vuttanti. Na taṃ tassa kāraṇavacananti dassento <span class="bld">‘‘ajjhattarūpāna’’</span>ntiādimāha. Tattha <span class="bld">ya</span>nti idha suttante ca ‘‘bahiddhā rūpāni passatī’’ti (a. ni. 8.65) vuttavacanaṃ sandhāyāha. Bahiddhā rūpāniyeva hi abhibhavanīyānīti. <span class="bld">Aññahetuka</span>nti desanāvilāsato aññaṃ abhibhavanīyahetu etassāti aññahetukaṃ. Ajjhattaarūpasaññitāya eva, na suttante viya ajjhattarūpasaññitāya cāti attho. <span class="bld">Avibhūtattā</span>ti idaṃ ñāṇuttarānaṃ saha nimittuppādanena appanānibbattanaṃ ārammaṇassa abhibhavo na <a name="V0.0108"></a> suṭṭhu vibhūtabhāvamantarena sambhavatīti katvā vuttaṃ. Nanu ca aṭṭhakathāyaṃ pāṭhadvayavisesassa desanāvilāso kāraṇabhāvena vuttoti āha <span class="bld">‘‘desanāvilāso ca yathāvuttavavatthānavasena veditabbo’’</span>ti. Desanāvilāso hi nāma vineyyajjhāsayānurūpaṃ vijjamānasseva pariyāyassa vibhāvanaṃ na yassa kassacīti. Tattha ca ‘‘pariyāyadesanattā’’tiādinā vuttappakāravavatthānaṃ desanāvilāsanibandhanamāha. Tathā ceva hi purato desanāvilāso vibhāvito.</p>
- <p class="centered">Abhibhāyatanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Vimokkhakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para248"></a><span class="paranum">248</span>. <span class="bld">Ta</span>nti ‘‘sasantatipariyāpannarūpa’’nti vuttakesādivaṇṇamāha. Taṃ pana yasmā khalamaṇḍalādi viya paramparāya jhānassa kāraṇaṃ, tasmā <span class="bld">‘‘jhānassa hetubhāvenā’’</span>ti āha. <span class="bld">Yenā</span>ti yathāvuttarūpavisesena. <span class="bld">Visiṭṭhenā</span>ti atisayappattena ‘‘rūpūpapattiyā’’tiādīsu (dha. sa. 160 ādayo; vibha. 625) viya uttarapadalopena <a name="M0.0115"></a> ‘‘rūpa’’nti vuttena rūpajhānena. ‘‘Visiṭṭhenā’’ti iminā hi atisayarūpayutto rūpīti vuttoti dasseti. ‘‘Paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati pathavīkasiṇa’’ntiādinā (dha. sa. 499) <span class="bld">jhānānameva kasiṇabhāvena pavattā. Sutte ārammaṇānaṃ</span> kasiṇabhāvena pavattā ‘‘pathavīkasiṇameko sañjānātī’’tiādinā (dī. ni. 3.360; a. ni. 10.25).</p>
- <p class="centered">Vimokkhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Brahmavihārakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para251"></a><span class="paranum">251</span>. Aññāṇasampayuttāpi vā upekkhāvedanā <span class="bld">aññāṇupekkhā, upekkhā</span>ti aññāṇasampayuttā upekkhāvedanā, aññāṇupekkhātipi etāsaṃyeva nāmanti (vibha. aṭṭha. 947) hi <a name="V0.0109"></a> <span class="bld">sammohavinodaniyaṃ</span> vakkhatīti. Appaṭibhāganimittattepi ekaṃ katipaye vā satte odissa pavattā paricchinnarūpādiupādānavisaye pavattattā kathamappamāṇagocarāti āha <span class="bld">‘‘na ca sammutisaccavasenā’’</span>tiādi. Evampi yathā natthi sattā opapātikāti sattavasena pavattāyapi micchādiṭṭhiyā saṅkhārārammaṇatā vuccati upādānavasena, evaṃ sattavasena pavattānampi mettādīnaṃ saṅkhārārammaṇatāpi siyāti ce? Na, aparāmasanavasena pavattānaṃ mettādīnaṃ saupādānaggahaṇāsambhavatoti dassento āha <span class="bld">‘‘aparāmāsā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="centered">Brahmavihārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Asubhakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para263"></a><span class="paranum">263</span>. ‘‘Ekāhamataṃ vā dvīhamataṃ vā’’tiādinā (dī. ni. 2.379; ma. ni. 1.112) vuttāsu navasu sivathikāsu vaṇṇavasena pavattajjhānaṃ <span class="bld">sivathikāvaṇṇajjhānaṃ</span>. Nanu cetassa vaṇṇakasiṇehi gahaṇaṃ yuttaṃ, na asubhehīti? Na, sivathikāvaṇṇaṃ upamaṃ katvā attano kāye paṭikūlattaṃ amuñcitvāva vaṇṇavasena pavattanato<a name="M0.0116"></a>. Tenevāha <span class="bld">‘‘paṭikūlamanasikārasāmaññenā’’</span>ti. Ayamattho <span class="bld">sivathikāvaṇṇajjhānassā</span>ti etthāpi yojetabboti vibhāvento <span class="bld">‘‘tampī’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="centered">Asubhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Rūpāvacarakusalavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Arūpāvacarakusalakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para265"></a><span class="paranum">265</span>. <span class="bld">Rūpanimitta</span>nti rūpahetu rūpādhikaraṇaṃ. <span class="bld">Rūpārūpanimittesū</span>ti rūpadhammesu ca pathavīkasiṇādinimittesu ca. <span class="bld">Tadārammaṇajjhānesū</span>ti ettha <span class="bld">taṃ</span>-saddena rūpanimittaṃ paccāmasati rūpampi <a name="V0.0110"></a> vā rūpadhammārammaṇānampi rūpāvacarajjhānānaṃ sambhavato. <span class="bld">Rūpādīsū</span>ti rūpārūpanimittatadārammaṇajjhānesu rūpapaṭibaddhadhammesu ca. <span class="bld">Anāvajjitukāmatādinā</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena asamāpajjitukāmatādiṃ saṅgaṇhāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cutito uddhaṃ uppattirahānaṃ…pe… anuppattidhammatāpādanena samatikkamo</span>ti etena samatikkamitabbattena rūpāvacarakusalānaṃ rūpāvacaravipākakiriyehi visesābhāvaṃ dasseti anadhigatabhāvato. Yesañhi rūpasaññādīnaṃ arūpabhāvanāya samatikkamādiko labbhati, te dassetuṃ ‘‘arūpabhāvanāya abhāve cutito uddhaṃ uppattirahāna’’nti vuttanti. <span class="bld">Yā</span>ti ekantarūpanissitā avasiṭṭhaparittavipākasaññādayo.</p>
- <p class="bodytext">Āneñjasantasamāpattisukhānubhavanabhavavisesūpapajjanādayo āruppasamāpattīnaṃ atthāti āha <span class="bld">‘‘rūpasaññā…pe… na attho’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Idha ugghāṭitakasiṇavasena parittānantatā hoti</span> nippariyāyadesanattāti adhippāyo. Yadi evaṃ parittakasiṇugghāṭite kathamākāsānañcāyatanavacananti? Tatthāpi anantapharaṇasabbhāvato. Tenevāha <span class="bld">‘‘anantapharaṇatāsabbhāve’’</span>ti. Yadi sabbattha anantapharaṇatā atthi, atha kasmā ‘‘ananto ākāso’’ti na vuttanti āha <span class="bld">‘‘samayavavatthāpanā’’</span>tiādi. Tattha <span class="bld">paṭipattī</span>ti jhānabhāvanākāramāha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para266"></a><span class="paranum">266</span>. Ugghāṭabhāvo <span class="bld">ugghāṭimaṃ</span>. Yathā pākimaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para268"></a><span class="paranum">268</span>. Ākāse <a name="M0.0117"></a> pavattitaviññāṇātikkamato tatiyāti paduddhāraṃ katvā yuttito āgamato ca tadatthaṃ vibhāvetuṃ <span class="bld">‘‘tadatikkamato hī’’</span>tiādimāha. Āruppasamāpattīnaṃ ārammaṇātikkamena pattabbattā visesato ārammaṇe dosadassanaṃ tadeva atikkamitabbanti ayaṃ yutti, ārammaṇe pana atikkante tadārammaṇaṃ jhānampi atikkantameva hoti. Bhāvanāya ārammaṇassa vigamanaṃ apanayanaṃ vibhāvanā. <span class="bld">Pāḷiya</span>nti vibhaṅge. Nanu ca pāḷiyaṃ ‘‘taññeva viññāṇa’’nti avisesena vuttaṃ ‘‘na ākāsānañcāyatanaviññāṇa’’nti. ‘‘Na taññevaviññāṇanti visesavacanena ayamattho siddho’’ti dassento <span class="bld">‘‘viññāṇañcāyatana’’</span>ntiādimāha.</p>
- <p class="centered">Arūpāvacarakusalakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Tebhūmakakusalavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para269"></a><span class="paranum">269</span>. <span class="bld">Sattahi</span> <a name="V0.0111"></a> <span class="bld">mahāvārehī</span>ti paṭiccasahajātapaccayanissayasaṃsaṭṭhasampayuttapañhāvārehi anulomapaccanīyaanulomapaccanīyapaccanīyānulomādinayā <span class="bld">anulomādinayā</span>. Bhāradvājagotamādayo aṭṭhacattālīsa loke gottāni mūlabhūtāni, tathā kaṭṭhakalāpādayo aṭṭhacattālīseva caraṇānīti āha <span class="bld">‘‘aṭṭhacattālīsa’’</span>ntiādi. Tattha <span class="bld">tesa</span>nti bhabbābhabbānaṃ. Dvārasīsena dvāravantāni gayhantīti adhippāyenāha <span class="bld">‘‘taṃtaṃdvārāni vā kāyādīnī’’</span>ti. Acittīkārena vā kataṃ <span class="bld">hīnaṃ,</span> ajjhupekkhanena kataṃ <span class="bld">majjhimaṃ,</span> sakkaccakataṃ <span class="bld">paṇītaṃ</span>. Āmisakiñjakkhādihetu vā kataṃ <span class="bld">hīnaṃ,</span> puññaphalakāmatāya kataṃ <span class="bld">majjhimaṃ,</span> kattabbamicceva ariyabhāve ṭhitena kataṃ <span class="bld">paṇītaṃ</span>. Bhavasampattilobhena vā pavattitaṃ <span class="bld">hīnaṃ,</span> alobhajjhāsayena pavattitaṃ <span class="bld">majjhimaṃ,</span> parahitāya pavattitaṃ <span class="bld">paṇītaṃ</span>. Parittakataṃ vā <span class="bld">hīnaṃ,</span> mattaso kataṃ <span class="bld">majjhimaṃ,</span> adhimattaso kataṃ <span class="bld">paṇītaṃ</span>. Mahaggatesu pana paṭiladdhamattaṃ <span class="bld">hīnaṃ,</span> nātisubhāvitaṃ <span class="bld">majjhimaṃ,</span> subhāvitaṃ vasippattaṃ <span class="bld">paṇītaṃ</span>. Imesupi ekekassa hīnādikassa āyūhananānattādivasena hīnādibhedo labbhatiyevāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Sampayuttadhammānaṃ vasenā</span>ti yo cittappabhāvito cittasampayuttānaṃ cittādhipateyyabhāvo, so taṃnimitte citte upacaritoti evaṃ vā ettha attho.</p>
- <p class="centered">Tebhūmakakusalavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Lokuttarakusalavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para277"></a><span class="paranum">277</span>. ‘‘Kenaṭṭhena <a name="M0.0118"></a> lokuttara’’ntiādi paṭisambhidāvacanaṃ (paṭi. ma. 2.43) aṭṭhakathāya ābhataṃ, tasmā tattha ‘‘tividhopi anuttaradhammo lokaṃ taratī’’tiādinā saṅgahitoti taṃ tīhi padehi yojetvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘lokaṃ taratīti etenā’’</span>tiādimāha. Ekekasmiṃ yojetabbo lokassa antagamanāditāya maggādīsupi labbhamānattā. Maggeyeva vā tividhopi attho yojetabboti sambandho. <span class="bld">Anativattanādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena indriyānaṃ ekarasatā tadupagavīriyavāhanaṃ āsevanāti ime tayo bhāvanāvisese saṅgaṇhāti. Yasmā cete bhāvanāvisesā saṃkilesavodānesu vaṭṭavivaṭṭesu ca taṃtaṃādīnavānisaṃsadassanabhūtāya pubbabhāgapaññāya <a name="V0.0112"></a> sampāditena ñāṇavisesena nipphajjanti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘aññamaññaṃ…pe… vaḍḍhetī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nissayo hotī</span>ti rukkho viya sākhāya ādhārabhāvena voharīyatīti attho. Phalañāṇaphalaṅgānaṃ nissayavacanaṃ nissayapaccayattā. Tatoyeva nissayabhāvato patiṭṭhābhāvato. Ariyaphalasannissayena hi ariyā katakiccā suṭṭhu nibbinnasabbabhavāpi cirataraṃ loke parahitāya tiṭṭhanti. Kilesānaṃ odhiso pajahanakāpi ariyamaggā avisesena sabbākusalānaṃ sabbakusalapaṭipakkhatāya aññamaggappahātabbesupi kenaci pahānākārena pavattantīti taṃ pahānākāraṃ dassento <span class="bld">‘‘itaresaṃ vijjutobhāsena viya tamassā’’</span>ti āha. Yena <span class="bld">pāḷiyaṃ</span> heṭṭhimamaggañāṇānaṃ vijjūpamatā dassitā. Yadi evaṃ uparimaggavajjhā kilesā itareti idhādhippetā. Na tesaṃ samucchedavacanaṃ yuttaṃ. Na hi bhāvanāya pahātabbe dassanamaggo samucchindituṃ sakkoti. Tathā ca sati dassanena pahātabbā eva te siyuṃ. Atha tadaṅgappahānaṃ adhippetaṃ, yena ‘‘vijjutobhāsena viya tamassā’’ti vuttaṃ, taṃ pubbabhāgavipassanāya eva siddhaṃ na ca yuttaṃ lokuttaramaggo tadaṅgavasena kilese pajahatīti. Vikkhambhanepi eseva nayo, anulomañāṇeneva tassa sātisayaṃ sādhitattā. Atha pana paṭhamamaggavajjhā eva kilesā itareti adhippetā, evaṃ sante tesaṃ itarabhāvova na siyā, na ca anapāyagamanīyā <a name="M0.0119"></a> nāma kilesā dassanena pahātabbā atthi, nāpi paṭhamamaggavajjhā kilesā tena vijjutobhāsena viya tamo samucchinditabbāti vattuṃ yuttanti upaparikkhitabboyaṃ ‘‘itaresaṃ…pe… samucchedo’’ti. Lokiyajjhānampi <span class="bld">na vinā paṭipadāya ijjhatī</span>ti idaṃ adhippāyavasena netabbaṃ neyyatthattāti taṃ adhippāyaṃ vibhāvento <span class="bld">‘‘akatādhikārassā’’</span>ti āha. Tena yathāvuttavacanassa ca sappadesataṃ dasseti. Nanu ca katādhikārassa ariyassa maggena samijjhamānampi jhānaṃ maggapaṭipadāvasena paṭipadāsahitamevāti. Na vinā paṭipadāya ijjhatīti sakkā vattuṃ, tenetaṃ vacanaṃ nippadesamevāti anuyogaṃ sandhāyāha <span class="bld">‘‘katādhikārassa panā’’</span>tiādi. Idāni tassa vacanassa adhippāyavasena gahetabbatthatā pāḷitopi viññāyatīti dassento āha <span class="bld">‘‘yathāvutta…pe… katā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Yo kocīti avisesavacana’’nti tassa apavādaṃ dassento <span class="bld">‘‘sakiṃ dvikkhattu’’</span>nti ādimāha. Paricchinditvā gahaṇaṃ parijānanaṃ. <span class="bld">Nāmarūpavavatthāpanādīna</span>nti nāmarūpavavatthāpanapaccayapariggahalakkhaṇapaṭivedhanikantipariyādānānaṃ<a name="V0.0113"></a>. <span class="bld">Kicchasiddhito</span>ti nāmarūpavavatthāpanādīnaṃ kesañci sabbesampi vā kicchasiddhito. Esa nayo dutiyavārādīsupi yathāsambhavaṃ. <span class="bld">Sukhasiddhiyampī</span>ti nāmarūpavavatthāpanādīnaṃ kicchasiddhi maggapātubhāvadandhabhāvassa kāraṇabhāve anekantikā. Vipassanāsahagatindriyānaṃ pana mandatā tassa ekantakāraṇanti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etadantattā paṭipadāyā</span>ti etena nippariyāyato paṭipadāñāṇadassanavisuddhisaṅkhātāya vipassanāpaññāya cirācirappavattivasena maggassa khippadandhābhiññatā vuttāti dasseti. <span class="bld">Purimāna</span>nti purimavārānaṃ, lakkhaṇapaṭivedhādīnaṃyeva vā. Heṭṭhimakoṭiyā tikkhattuṃ kilesavikkhambhane sati dukkhāpaṭipadābhāvo, na tato heṭṭhāti nicchitattā āha <span class="bld">‘‘tikkhattuṃ vikkhambhanavāratāvasenā’’</span>ti. <span class="bld">Tassa sukhāpaṭipadā veditabbā</span> ukkaṃsavasenāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Yasmiṃ puggale visaṃvādanabhedanāniṭṭhānatthaniyojanānaṃ pavatti, tattha sinehaviraheneva tesaṃ pavatti, so ca puggalo asaṅgahito hotīti musāvādādīnaṃ visaṃvādanādikiccatāya lūkhatā ca apariggahatā ca vuttā. Tappaṭipakkhaviruddhasabhāvattā sammāvācāya siniddhabhāvatā pariggāhakasabhāvatā<a name="M0.0120"></a>. Saddhāvisesayogato vā tassā siniddhabhāvo daṭṭhabbo. <span class="bld">Samuṭṭhāpetī</span>ti pavatteti. Jīvamāno vā satto, <span class="bld">sampayuttadhammā vā vodāya</span>nti etena sayaṃ vā vodāyatīti vodānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para285"></a><span class="paranum">285</span>. Taṇhādiṭṭhīhi <span class="bld">patiṭṭhānaṃ</span>. Avasesakilesābhisaṅkhārehi <span class="bld">āyūhanā</span>. Sassatadiṭṭhiyā <span class="bld">patiṭṭhānaṃ</span>. Ucchedadiṭṭhiyā <span class="bld">āyūhanā</span>. Līnavasena <span class="bld">patiṭṭhānaṃ</span>. Uddhaccavasena <span class="bld">āyūhanā</span>. Kāmasukhānuyogavasena <span class="bld">patiṭṭhānaṃ</span>. Attakilamathānuyogavasena <span class="bld">āyūhanā</span>. Sabbākusalābhisaṅkhāravasena <span class="bld">patiṭṭhānaṃ</span>. Sabbalokiyakusalābhisaṅkhāravasena <span class="bld">āyūhanā</span>ti oghataraṇasuttavaṇṇanāyaṃ vuttesu pakārantaresu idha avuttānaṃ vasenapi patiṭṭhānāyūhanā veditabbā.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā kilesaggahaṇena taṇhāsassatadiṭṭhisabbākusalābhisaṅkhārā gahitā taṃsabhāgatāya tadekaṭṭhatāya ca. Tathā abhisaṅkhāraggahaṇena avasesakilesaucchedadiṭṭhisabbalokiyakusalābhisaṅkhārā. Līnuddhaccakāmasukhattakilamathānuyogānaṃ visuṃ vuttattā tehi na yojetabbanti kilesābhisaṅkhāravasena patiṭṭhānāyūhane vatvā taṇhādiṭṭhīnaṃ tattha visesapaccayataṃ dīpetuṃ tadubhayavasenapi yojanā katā. Nayadassanaṃ vā etaṃ tattha daṭṭhabbaṃ. Evamitarepi pakārā yojetabbāti<a name="V0.0114"></a>. ‘‘Catūhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato puggalo’’tiādīsu (ma. ni. 4.112, 114) <span class="bld">aṅga</span>-saddassa kāraṇatthatā daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para299"></a><span class="paranum">299</span>. Musāvādādīni bhāsamāno karoti nāma kiṃ vakkhamānaṃ kiriyaṃ, kā pana sāti? Musāvādādikiriyāti viditovāyamattho. Evaṃ vā ettha yojanā daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para301"></a><span class="paranum">301</span>. <span class="bld">Nipphāditapaccayāna</span>nti cīvarādipaccayānaṃ. <span class="bld">Kuhanavatthūnī</span>ti pāpicchataṃ nissāya lūkhacīvarādisevanavasena ‘‘yo te vihāre vasati, so arahā’’tiādinā (pārā. 224) attānaṃ ariyaguṇasāmantaṃ katvā bhaṇanavasena visesalābhino viya attano pariharaṇavasena ca pavattā akusalacittuppādā paresaṃ vimhāpanakāraṇāni kuhanavatthūni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para343"></a><span class="paranum">343</span>. Satipi <a name="M0.0121"></a> saguṇārammaṇehi maggassa animittanāmalābhe na nippariyāyena vipassanā animittanāmikāti āgamanato maggo animittanāmaṃ na labhatīti āha <span class="bld">‘‘na pana saguṇārammaṇehi…pe… siddhaṃ hotī’’</span>ti. Yasmā pana āgamanato suññataṃ appaṇihitanti laddhanāmassa maggassa saguṇato ārammaṇato ca taṃnāmābhāvo na kadācipi atthi, tasmā nāmattayapāripūrihetuāgamanato nāmalābhoti adhippāyenāha <span class="bld">‘‘paripuṇṇanāmasiddhihetuttā’’</span>ti. <span class="bld">Sabbesa</span>nti sabbavimokkhamukhāgatānampi maggānaṃ. <span class="bld">Nāmattayayogo</span>ti suññatāpaṇihitānimittanāmayogo. <span class="bld">Vavatthānaṃ</span> asaṅkaro.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para350"></a><span class="paranum">350</span>. Nimittadhammā saṅkhārā tehi sanimittā saviggahā viya upaṭṭhahantīti tesaṃ abhāvitabhāvanassa bhāvitabhāvanassa ca upaṭṭhahanākāraṃ dassento <span class="bld">‘‘samūhādī’’</span>tiādimāha. Tena ca ‘‘vimokkhena saddhindriyaṃ adhimattaṃ hotī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 350) vuttaṃ, na ‘‘tasmiṃ vimokkhe’’ti, tasmā <span class="bld">‘‘animittavimokkhoti aniccānupassanaṃ āhā’’</span>ti vuttaṃ. Itaratthāpi eseva nayo. Animittassa animittabhāvābhāvo natthīti kasmā vuttaṃ, nanu ca aniccānupassanāya animittavimokkhabhāvo pariyāyenāti nippariyāyadesanāya tassā animittabhāvābhāvo atthi eva, evañca sati ‘‘animittassa animittanāmadānābhāvo’’ti ca na na sakkā vattunti upamāsaṃsandanaṃ suṭṭhutaraṃ yujjati, tathā animittena maggassa animittabhāvo na yujjatiyeva. Tenāha ‘‘paramatthato nāmaṃ dātuṃ na sakkotī’’ti? Saccametaṃ<a name="V0.0115"></a>, pariyāyasiddhaṃyeva pana aniccānupassanāya animittabhāvaṃ gahetvā maggasodhanavasenāyamanuyogo kato ‘‘animittavimokkhassa animittabhāvābhāvo natthītiviruddhaṃ viya hotī’’ti. Evañca katvā ‘‘animittaṃ…pe… dīpito hotī’’ti sayameva vakkhatīti. <span class="bld">Sāmañña</span>nti upamopamitabbānaṃ sambandhamāha. <span class="bld">Na maggādhipatī</span>ti maggo adhipati maggādhipatīti chandacittānaṃ ayaṃ samaññā natthīti attho. <span class="bld">Na ca tehi maggassā</span>ti chandacittehi maggo adhipati etassāti maggādhipatīti ayaṃ samaññā maggassa natthi. Kasmā? Tesaṃ chandacittānaṃ amaggaṅgattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jhānassa suññatādināmakattā</span>ti etena indriyabalādīnampi maggasampayogato suññatādināmakatā dassitāti daṭṭhabbaṃ. Satipi paccanīkāmasane <a name="M0.0122"></a> na tassa maggassa taṃ paribyattaṃ yathā sarasatāti āha <span class="bld">‘‘sarasappadhāno’’</span>ti. <span class="bld">Dvīhī</span>ti sarasapaccanīkehi. <span class="bld">Aññanirapekkhehī</span>ti āgamananirapekkhehi. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā sarasatova nāmalābhe avavatthānāpatti sabbassa maggassa sabbanāmabhāvāpatti hoti, tasmā. <span class="bld">Attābhi…pe… maggā</span>ti tena āgamanato nāmalābhassa paccanīkato nāmalābhabhāvaṃ dasseti. <span class="bld">Sarasantare</span>ti animittabhāvādike. <span class="bld">Paccanīkasahitena sarasenā</span>ti suññatāppaṇihitabhāvehi tadāgamanehi. <span class="bld">Nimittaggahaṇānivāraṇā</span>ti saṅkhāranimittaggāhassa anisedhanato. Suññatāppaṇihitasseva maggassa vuttattā aniccato vuṭṭhahantassa maggo idha asaṅgahito siyāti āsaṅkitvā āha <span class="bld">‘‘aniccānupassanā’’</span>tiādi. Saṅkhārehi vuṭṭhānaṃ na siyā, lakkhaṇehi eva vuṭṭhānaṃ siyāti adhippāyo, lakkhaṇapaṭivedho na siyā atadārammaṇattāti attho. Saṅkhārānañhi hutvā abhāvaudayabbayapaṭipīḷanāvasavattanākāresu aniccatādilakkhaṇavohāro.</p>
- <p class="bodytext">Ākāravantesu gahitesu tadākāropi gahitoyeva hotīti āha <span class="bld">‘‘lakkhaṇānipi paṭividdhāni honti tadākārasaṅkhāraggahaṇato’’</span>ti. <span class="bld">Yathāvuttādhippāyenā</span>ti ‘‘anicca’’ntiādinā ‘‘saṅkhāresū’’tiādināva vuttappakārādhippāyena. <span class="bld">Visu</span>nti saṅkhārehi vinivattetvā.</p>
- <p class="subhead">Lokuttarakusalaṃ</p>
- <p class="subhead">Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pañcadhā</span> <a name="V0.0116"></a> <span class="bld">uddisati</span> pañcupādānakkhandhe ajjhattadukavasena rūpadukavasena ca bhinditvā abhinditvā ca nimittavacaneneva uddisati pavattassapi saṅkhāranimittabhāvānativattanato vuṭṭhātabbatāsāmaññato ca. Teneva upādinnānupādinnavasena pavattaṃ dvidhā katvā niddisitvāpi ‘‘ayaṃ tāva nimitte vinicchayo’’ti nimittavaseneva nigameti. Ettha ca nimittaṃ ajjhattabahiddhā, pavattaṃ pana ajjhattamevāti ayametesaṃ viseso. <span class="bld">Bojjhaṅgādivisesa</span>nti bojjhaṅgajhānaṅgamaggaṅgānaṃ asadisataṃ. Asamāpajjitukāmatāsaṅkhātā vitakkādivirāgabhāvanā <span class="bld">asamāpajjitukāmatāvirāgabhāvanā. Itarassā</span>ti pādakajjhānādikassa. <span class="bld">Atabbhāvato</span>ti yathāvuttavirāgabhāvanābhāvassa abhāvato. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā maggāsannāya vipassanāya somanassasahagatatte maggassa paṭhamādijjhānikatā ca upekkhāsahagatatte <a name="M0.0123"></a> pañcamajjhānikatā eva ca tabbasena ca bojjhaṅgādīnaṃ visesoti tesaṃ niyame āsannakāraṇaṃ padhānakāraṇañca vuṭṭhānagāminivipassanā, na evaṃ pādakajjhānādayoti.</p>
- <p class="bodytext">Idāni apādakapaṭhamajjhānapādakānaṃ pakiṇṇakasaṅkhārapaṭhamajjhānāni sammasitvā nibbattitānañca maggānaṃ ekantena paṭhamajjhānikabhāvato vipassanāniyamoyevettha ekantiko padhānañcāti imamatthaṃ vibhāvento <span class="bld">‘‘vipassanāniyamenevā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">itare</span>ti dutiyajjhānikādimaggā. Pādakajjhānātikkantānaṃ aṅgānaṃ asamāpajjitukāmatāvirāgabhāvanābhūtā vuṭṭhānagāminivipassanā adhiṭṭhānabhūtena pādakajjhānena āhitavisesā maggassa jhānaṅgādivisesaniyāmikā hotīti <span class="bld">‘‘pādakajjhānavipassanāniyamehī’’</span>ti vuttaṃ. Yathā ca adhiṭṭhānabhūtena pādakajjhānena, evaṃ ārammaṇabhūtena sammasitajjhānena ubhayasabbhāve ajjhāsayavasena āhitavisesā vipassanā niyametīti āha <span class="bld">‘‘evaṃ sesavādesupi…pe… yojetabbo’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pādakajjhānasaṅkhāresū</span>ti paṭhamajjhānasaṅkhāresu. ‘‘Paṭhamajjhānaṃ pādakaṃ katvā’’ti (dha. sa. aṭṭha. 350) hi vuttaṃ. <span class="bld">Taṃtaṃvirāgāvirāgabhāvanābhāvenā</span>ti vitakkādīnaṃ virajjanāvirajjanabhāvanābhāvena. Tena ārammaṇajjhānassapi vipassanāya visesādhānaṃ upanissayatamāha.</p>
- <p class="bodytext">Pādakajjhānasammasitajjhānāniyeva bojjhaṅgādivisesānaṃ upanissayo kāraṇanti <span class="bld">pādakajjhānasammasitajjhānupanissayo</span><a name="V0.0117"></a>, tassa sabbhāve. <span class="bld">Tadabhāvābhāvato</span>ti tassa ajjhāsayassa abhāvābhāvato.</p>
- <p class="bodytext">Catutthajjhānikassa maggassa āruppe arūpajjhānameva pādakaṃ siyāti āha <span class="bld">‘‘catutthajjhānikavajjāna’’</span>nti. Ariyamaggassa oḷārikaṅgātikkamanūpanissayā vipassanāya adhiṭṭhānārammaṇabhūtā dutiyajjhānādayo. <span class="bld">Pañcahi aṅgehī</span>ti pañcahi jhānaṅgehi. ‘‘Taṃtaṃvādehi paññāpiyamānāni pādakajjhānādīni vādasahacāritāya ‘vādā’ti vuccantī’’ti adhippāyena <span class="bld">‘‘tayopete vāde’’</span>ti āha. Vadanti etehīti vā vādakaraṇabhūtāni pādakajjhānādīni vādā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vipākasantānassa…pe…</span> <a name="M0.0124"></a> <span class="bld">susaṅkhatattā</span>ti etena yasmiṃ santāne kammaṃ uppajjati, tattha uppajjamānameva kiñci visesādhānaṃ karotīti dīpeti. Yato tasmiṃyeva santāne tassa vipāko, nāññattha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Purimānulomaṃ viya ta</span>nti yathā gotrabhuṭṭhāne uppannānulomato purimaanulomañāṇaṃ taṃ gotrabhuṭṭhāne uppannānulomaṃ anubandhati, evaṃ. <span class="bld">Tadapī</span>ti gotrabhuṭṭhāne uppannānulomañāṇampi aññaṃ anulomañāṇameva anubandheyya, tassa anantaraṃ uppajjeyya. <span class="bld">Sā bhūmī</span>ti sā pañcupādānakkhandhasaṅkhātā kilesānaṃ uppattiṭṭhānatāya bhūmi. <span class="bld">Eko bhavoti gahetvā vutta</span>nti etena satta bhave dve bhaveti idampi adhippāyavasena netabbatthaṃ, na yathārutavasenāti dasseti. Tatthāyaṃ adhippāyo – ekavāraṃ kāmāvacaradevesu ekavāraṃ manussesūti evampi missitūpapattivasena tesu ekissā eva upapattiyā ayaṃ paricchedo. Yaṃ pana ‘‘na te bhavaṃ aṭṭhamamādiyantī’’ti (khu. pā. 6.9; su. ni. 232) vuttaṃ, tampi kāmāvacarabhavaṃyeva sandhāyāha. Mahaggatabhavānaṃ paricchedo natthīti vadanti. Tathā ‘‘ṭhapetvā dve bhave’’ti etthāpi kāmāvacaradevamanussabhavānaṃ missakavaseneva, tasmā <span class="bld">kāmadhātuyaṃ ye dve bhavā</span>ti kāmāvacaradevamanussavasena ye dve bhavāti attho. Purimavikappesu puggalabhedena paṭipadā bhinditvā kassaci calatīti, kassaci na calatīti katvā ‘‘calati evā’’ti avadhāraṇamantarena attho vutto. Yasmā pana <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> (dha. sa. aṭṭha. 350 lokuttarakusalapakiṇṇakakathā) ‘‘yathā ca paṭipadā, evaṃ adhipatipi calati evā’’ti vuttaṃ, tasmā sabbesampi paṭipadāsu abhedena gahitāsu ekantena calanaṃ sambhavatīti <span class="bld">‘‘calaticceva vuttaṃ, na na calatī’’</span>ti tatiyavikappo calanāvadhāraṇo vutto.</p>
- <p class="centered">Lokuttarakusalapakiṇṇakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Paṭhamamaggavīsatimahānayavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para357"></a><span class="paranum">357</span>. Jhānamaggādipariyāyehi <a name="V0.0118"></a> kathite bojjhanakāti adhippetā, visesato pubbabhāge ‘‘jhānaṃ bhāvemi maggaṃ bhāvemī’’ti pavattajjhāsayā hontīti adhippāyena <span class="bld">‘‘yassa pubbabhāge’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para358"></a><span class="paranum">358</span>. <span class="bld">Upanissayavasenā</span>ti <a name="M0.0125"></a> tathā cittappavattisaṅkhātena pubbabhāgābhisaṅkhārena. Tenevāha <span class="bld">‘‘yassa hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Tadanurūpabalā</span>ti adhipatipaccayalābhena sattivisesayogamāha. Yadi pubbabhāgābhisaṅkhāravasena chandādīnaṃ adhipatibhāvo, kimatthameteyeva evaṃ vuttā, nanu saddhādīnampi pubbabhāgābhisaṅkhāro labbhatīti āha <span class="bld">‘‘sesadhammāna’’</span>ntiādi. <span class="bld">Ataṃsabhāvattā</span>ti sampayuttehi sātisayamanuvattitabbabhāvarahitattā. Kiñcāpi hi saddhādayopi indriyapaccayatāya sampayuttehi anuvattayanti, ekasmiṃ pana cittuppāde samadhurena aññena vinā sampayuttehi anuvattanīyabhāvo na tesaṃ yathā chandādīnanti teyeva adhipatibhāvena vuttā. Evañca katvā indriyasahajātādhipatipaccayānaṃ viseso paribyatto hoti.</p>
- <p class="subhead">Catumagganayasahassavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para362"></a><span class="paranum">362</span>. <span class="bld">Mānassa diṭṭhisadisā pavatti</span>. Tathā hi so adhipati viya aññādhipatinā diṭṭhiyā saha nappavattatīti. <span class="bld">Ekadesa…pe… upamā hoti,</span> na sabbasāmaññena, itarathā sūriyatthaṅgamane andhakārāvattharaṇaṃ viya aggamaggatirodhāne saccapaṭicchādakatamappavatti āpajjeyyāti adhippāyo. <span class="bld">Aññamañña</span>nti aññe aññe. ‘‘Ānītaṃ idaṃ sutta’’nti vibhatti pariṇāmetabbā. <span class="bld">Yathāvuttanayenā</span>ti imissā aṭṭhakathāyaṃ vuttanayena. <span class="bld">Na upamāya vuttattā</span>ti imasmiṃ sutte na upamāya vuttabhāvato. <span class="bld">Yathāvuttanayenā</span>ti vā etasmiṃ sutte vuttappakārena nayena imissā aṭṭhakathāyaṃ upamāya na vuttattā. <span class="bld">Avayavā viya honti,</span> yena te cetasi niyuttā, cittassa eteti ca <span class="bld">cetasikā</span>tiādinā vuccanti, na pana ‘‘phassikā’’tiādināti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="centered">Kusalakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">Akusalapadaṃ</p>
- <p class="title">Dhammuddesavāro</p>
- <p class="subhead">Paṭhamacittavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para365"></a><span class="paranum">365</span>. Khaṇattayassa <a name="V0.0119"></a> akusalesu asambhavato samavāyakālahetusamūhattho <span class="bld">samaya</span>-saddo. Lobhābhibhūtāya eva iṭṭhārammaṇasmiṃ itaratra <a name="M0.0126"></a> ca iṭṭhākāraggahaṇavasena somanassasahagatabhāvoti evamādiṃ sandhāya <span class="bld">‘‘yathānurūpa’’</span>nti vuttaṃ. ‘‘Kilesāturatāya anārogyaṭṭhena kilesavajjasabbhāvato sāvajjaṭṭhena avijjāsambhūtatāya akosalyasambhūtaṭṭhena akusala’’nti ca ‘‘sāvajjadukkhavipākalakkhaṇaṃ, anatthajananarasaṃ, saṃkilesapaccupaṭṭhānaṃ, ayonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ, gārayhabhāvato vā sāvajjalakkhaṇaṃ, saṃkilesabhāvarasaṃ, aniṭṭhavipākapaccupaṭṭhānaṃ, yathāvuttapadaṭṭhānamevā’’ti ca evamādinā vuttanayena anugantabbatāya vuttaṃ <span class="bld">‘‘vuttanayaṃ anugantvā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Gataṃ gamanaṃ pavattīti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘gatamattaṃ gatimattaṃ gahaṇamatta’’</span>nti. Diṭṭhiyā hi gati pavatti evāti. <span class="bld">Āsannakāraṇattā</span>ti padaṭṭhānatāya, yonisomanasikāro viya hi kusalassa ayonisomanasikāro akusalassa accāsannahetu. Tathā hi satipi asaddhammasavanādikāraṇe ayoniso anāvajjite avavatthāpite ca natthi akusalappavatti. Tathā ca vakkhati <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘ayoniso akusala’’nti. Etena ekantakāraṇatā ca vuttatthā hoti. Paṭisaṅkhā sītādikhamanaṃ appamādavihāroti vuttaṃ <span class="bld">‘‘appamajjanaṃ khamana’’</span>nti. Tena satisaṃvaroti idha khantisaṃvaro vuttoti adhippāyo indriyasaṃvarassa vuttattā. <span class="bld">Pahānasaṃvaro</span>ti <span class="bld">vīriyasaṃvaro</span>. So hi ‘‘uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti pajahatī’’tiādinā (ma. ni. 1.26; a. ni. 4.14; 6.58) vuttoti.</p>
- <p class="bodytext">Sammāpaṭipattiyā paṭipakkhabhāvena gahetabbatākāro moho <span class="bld">sammāpaṭipattipaṭipakkhabhāvaggahaṇākāro</span>. Tena hi nivutā na sammā paṭipajjanti. Abhijjhāya visesayogo <span class="bld">kammapathappatti</span>.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anupaparikkhā moho</span>. So cettha diṭṭhirahito veditabbo. Diṭṭhisahitassa pana diṭṭhiyā anuvidhāyakattā taggahaṇeneva gahaṇanti. <span class="bld">Avatthusmi</span>nti asaddahanīye vatthusmiṃ. <span class="bld">Sānunayo adhimokkho</span>ti <a name="V0.0120"></a> mohadiṭṭhīnaṃ saddhāpatirūpatamāha. Ahirikānottappamohādīhi pamajjanato <span class="bld">ahirikādīhi</span> kāraṇehi. <span class="bld">Ārakkharahitacitte</span>ti cittassa sativirahataṃyeva dasseti. Ārakkhapaccupaṭṭhānā hi satīti. Etena ‘‘assaddhiyacitte andhabālacitte’’ti padadvayaṃ vuttatthaṃ hoti. <span class="bld">Upanāhādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena <a name="M0.0127"></a> rāgādayo saṅgayhanti. Rāgādīnaṃ pariyuṭṭhānādisabhāvatāya <span class="bld">‘‘avisesenā’’</span>ti vuttaṃ visesassa ekaccassa asambhavato. <span class="bld">Idhā</span>ti, imasmiṃ citte. <span class="bld">Nipphādetabbe payojane bhummaṃ</span> ‘‘cammasmiṃ dīpinaṃ hantī’’ti (vajira. ṭī. 17-18 verañjakaṇḍavaṇṇanā) viya <span class="bld">ārammaṇaṃ vā avūpasamo</span> phalūpacārena ‘‘semho guḷo’’ti viya.</p>
- <p class="centered">Dhammuddesavārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Niddesavārakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para390"></a><span class="paranum">390</span>. Sabhāvapaṭicchādavasena pakatiattādiasantaggahaṇassa nissayattā nimittattā <span class="bld">asantaṃ bujjhati,</span> niccādivisamaggahaṇassa saññādivipariyesassa nissayattā <span class="bld">asamaṃ bujjhatī</span>ti moho vutto nimittassa kattubhāvena upacāritattā, ayañca attho diṭṭhisahitamohavasena daṭṭhabbo. Ettha ca <span class="bld">pakatī</span>ti kāpilānaṃ padhānaṃ.</p>
- <p class="subhead">Tatiyacittavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para400"></a><span class="paranum">400</span>. Apaṇṇakapadaṃ viya avirajjhanakapadampi kadāci niyatabhāvaṃ dīpeyyāti aniyatataṃ dīpetuṃ <span class="bld">‘‘uppattiarahaṅgānī’’</span>ti vuttaṃ mānassa aniyatattā. Yadi hi māno niyato siyā, kāmarāgassa mānarahitā pavatti na siyā, tathā bhavarāgassa. Evaṃ sati paṭṭhāne catukkhattuṃ kāmarāgena yojanā na siyā, tikkhattuṃyeva siyā, bhavarāgamūlikā ca na siyā, evañca saṃyojanānaṃ saṃyojanehi aṭṭhavidhena yojanā siyā, na dasavidhā dassitāti yathāvuttāhi yojanāhi mānassa aniyatabhāvo pakāsito. Atha vā mānena saddhiṃ pañca honti yathāvuttāni apaṇṇakaṅgāni, kiṃ pana hontīti apekkhāyaṃ yevāpanakāti viditovāyamattho. Yevāpanakānañhi pañcabhāvo idha vidhīyati, na apaṇṇakaṅgānanti so yathā hoti<a name="V0.0121"></a>, tathā yojetabbaṃ. Kilesaduke paṭiccavārādīsu ‘‘kilesaṃ dhammaṃ paṭicca kileso dhammo uppajjati hetupaccayā’’tiādīsu ‘‘lobhaṃ paṭicca moho māno thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappaṃ. Lobhaṃ paṭicca moho māno uddhaccaṃ <a name="M0.0128"></a> ahirikaṃ anottappaṃ. Lobhaṃ paṭicca moho thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappaṃ. Lobhaṃ paṭicca moho uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappa’’nti vibhattattā <span class="bld">‘‘tathā kilesadukepī’’</span>ti vuttaṃ. Diṭṭhivippayuttasasaṅkhārikāsaṅkhārikacittavasena hi ayaṃ pāṭhabhedoti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kāmarāgo catudhā ekato uppajjati, paṭigho tidhā, māno ekadhā, tathā vicikicchā bhavarāgoti uddisitvā kāmarāgo mānasaṃyojanaavijjāsaṃyojanehi ceva avijjāsaṃyojanamatteneva ca saddhiṃ māno bhavarāgāvijjāsaṃyojanehi saddhiṃ bhavarāgo avijjāsaṃyojanena saddhi’’nti <span class="bld">aṭṭhakathākaṇḍavaṇṇanāyaṃ</span> (dha. sa. aṭṭha. 1485) vakkhamānattā <span class="bld">‘‘idha ca vakkhatī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattheva ‘‘lobho chadhā ekato uppajjati, paṭigho dvedhā, tathā moho’’ti uddisitvā ‘‘lobho asaṅkhāriko diṭṭhivippayutto mohauddhaccaahirikānottappehi, sasaṅkhāriko mohathinauddhaccaahirikānottappehi, asaṅkhāriko eva mohamānauddhaccaahirikaanottappehi, sasaṅkhāriko eva ca mohamānathinauddhaccaahirikaanottappehī’’ti vakkhamānattā <span class="bld">‘‘tathādasavidhā kilesāna’’</span>nti vuttaṃ. ‘‘Aha’’nti gahaṇatāya avaṃkatvā gahaṇampi <span class="bld">‘‘sampaggaho’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="subhead">Catutthacittavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para402"></a><span class="paranum">402</span>. <span class="bld">Ussāhaṃ janentā</span>ti ettha cittapayogasaṅkhāto saṅkhāro eva ussāho, na vīriyussāhoti.</p>
- <p class="subhead">Navamacittavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para413"></a><span class="paranum">413</span>. <span class="bld">Visappanāniṭṭharūpasamuṭṭhānaṃ</span> yena kupitassa sakalasarīraṃ kampati, kupitākāro paññāyati. Etena sampattiattho raso dassito hoti, pavattiākāravasena vā visappanaraso. Tathā hi yassa kuppati, tassa amittassa sampatti yebhuyyena paṭighuppattihetu hotīti. Etena kiccattho raso vutto hotīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para418"></a><span class="paranum">418</span>. <span class="bld">Vacanatthameva</span> <a name="V0.0122"></a> vacanapariyāyameva.</p>
- <p class="subhead">Ekādasamacittavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para424"></a><span class="paranum">424</span>. <span class="bld">Nicchayābhāvā</span>ti <a name="M0.0129"></a> adhimokkhābhāvā. <span class="bld">Asaṇṭhahanato</span>ti santānavasena ekasmiṃ ārammaṇe anavaṭṭhānato.</p>
- <p class="subhead">Dvādasamacittavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para429"></a><span class="paranum">429</span>. Sahajātādhipati natthi ‘‘chandavato ce vicikicchā uppajjati, sā mayhaṃ uppajjeyyā’’tiādippavattiyā abhāvā. <span class="bld">Anuddhaṭattā paṭisiddhatā,</span> yathādhammasāsane avacanampi abhāvaṃ dīpeti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avacanato</span>ti <span class="bld">a</span>-kārassa tadaññavacanataṃ dasseti. Etena ca dassanena pahātabbesu abhāvavacanena kāraṇasiddhiyā phalasiddhīti tattha abhāvassa kāraṇameva tāva dassetuṃ <span class="bld">‘‘paṭisandhianākaḍḍhanato’’</span>ti vuttaṃ. Tena taṃsabhāvatā tassa cittuppādassa vuttā hoti. Tato ca ‘‘balavaṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhati, dubbalaṃ nākaḍḍhatī’’ti idaṃ paṭisandhidānasabhāvesu. Yassa pana paṭisandhidānasabhāvo eva natthi, na tassa balavabhāvo paṭisandhiākaḍḍhane kāraṇanti ayamattho dassito hoti. Anākaḍḍhanaṃ sādheti ‘‘yadi hi ākaḍḍheyyā’’tiādinā. Yasmā ca nāgataṃ, tasmā nākaḍḍhatīti adhippāyo. ‘‘Yasmā pana taṃ paṭisandhidānaṃ natthi, tasmā nāgata’’nti vuttattā <span class="bld">‘‘anākaḍḍhanato anāgamanaṃ sādhetu’’</span>nti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Apāyagamanīyassā</span>ti apāyaṃ gametīti apāyagamanīyaṃ, taṃsabhāvanti attho. Paṭisandhiākaḍḍhane sati uddhaccasahagataṃ ekantena apāyagamanīyaṃ siyā. Tena vuttaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> (dha. sa. aṭṭha. 429) ‘‘itarassāpi ettheva paṭisandhidānaṃ bhaveyyā’’ti. Na hi akusalapaṭisandhi sugatiyaṃ sambhavatīti. ‘‘Catūhi apāyehi ca vippamutto (khu. pā. 6.11; su. ni. 234) avinipātadhammo’’ti (sa. ni. 2.41; 5.998, 1004) vacanato apāyagamanīyañca dassanena pahātabbaṃ. Tenāha ‘‘apāyagamanīyassa dassanena pahātabbattā’’ti. Na cetaṃ dassanena pahātabbaṃ, na so tassa apāyagamanīyo rāgo doso <a name="V0.0123"></a> moho tadekaṭṭhā ca kilesāti etena saṅgahoti sakkā vattuṃ niyogato bhāvanāya pahātabbabhāvena vuttattā. Vuttañhetaṃ ‘‘katame dhammā bhāvanāya pahātabbā, uddhaccasahagato cittuppādo’’ti (dha. sa. 1406).</p>
- <p class="bodytext">‘‘Kusalākusalaṃ <a name="M0.0130"></a> kammaṃ vipākānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.427) vuttakammapaccayabhāvo nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo. So ca yadi uddhaccasahagataṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍheyya, tassāpi siyā. Tathā ca sati uddhaccasahagataṃ dassanena pahātabbaṃ siyā dassanena pahātabbānaṃyeva nānākkhaṇikakammapaccayabhāvassa vuttattā. <span class="bld">Na cetaṃ dassenena pahātabba</span>nti sabbaṃ pubbe viya āvattati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sahajātameva vibhatta</span>nti yathā dassanena pahātabbavibhaṅge ‘‘dassanena pahātabbo dhammo neva dassanena na bhāvanāya pahātabbassa dhammassa kammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.8.86) sahajātaṃ nānākkhaṇikanti uddisitvā ‘‘sahajātā dassanena pahātabbā cetanā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ kammapaccayena paccayo, nānākkhaṇikā dassanena pahātabbā cetanā vipākānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti vibhattaṃ, evaṃ avibhajitvā ‘‘bhāvanāya pahātabbā cetanā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.8.89) ettakameva vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘nānākkhaṇikā cetanā vipākānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti. Tena na bhāvanāya pahātabbassa nānākkhaṇikakammapaccayabhāvoti viññāyati. <span class="bld">Paccanīyepi</span> yathāsambhavaṃ saṅgāhakapaccayānaṃ vasena paccayuddhāre kariyamāne. <span class="bld">Itarattha cā</span>ti dassanenapahātabbapade. Tattha hi ‘‘dassanena pahātabbo dhammo neva dassanena na bhāvanāya pahātabbassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo, sahajātaupanissayapacchājātakammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.8.71) kammapaccayopi vuttoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tadabhāvā</span>ti nānākkhaṇikakammapaccayattābhāvā. Na ca nānākkhaṇikakammapaccayaṃ vinā paṭisandhiākaḍḍhanaṃ atthīti <span class="bld">‘‘paṭisandhianākaḍḍhanato tattha anāgatā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Etthā</span>ti ‘‘ṭhapetvā uddhaccasahagataṃ sesāni ekādaseva paṭisandhiṃ ākaḍḍhantī’’ti ettha. <span class="bld">Pavattivipākassā</span>ti pavattiyaṃ vipāko pavattiekadesatāya pavattibhūto vā vipāko etassāti <span class="bld">pavattivipākaṃ,</span> kammaṃ, tassa. Atha vā pavattiyaṃ vipāko pavattivipāko. Imasmiṃ pana atthe nānākkhaṇikakammapaccayo etassāti <a name="V0.0124"></a> nānā…pe… yo, <span class="bld">tabbhāvo…pe… tā</span>ti evaṃ padacchedo daṭṭhabbo. <span class="bld">Na sakkā nivāretuṃ</span> nānākkhaṇikakammapaccayaṃ vinā vipākassa anuppajjanato.</p>
- <p class="bodytext">Idāni <a name="M0.0131"></a> pavattivipākānaṃ nānākkhaṇikakammapaccayalābhitāya āhaccabhāsitataṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘vuttañcā’’</span>tiādimāha. Vipākadānaṃ paṭisandhivipākadhammatāti maññamāno <span class="bld">‘‘yadi bhāvanā’’</span>tiādimāha. Itaro vipākadānābhāvepi siddho vipākadhammabhāvo tādisānaṃ aññesampi labbhamānattāti āha <span class="bld">‘‘abhiññācittādīna’’</span>nti. <span class="bld">Ādi</span>-saddena attano kālamatikkantaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ upapajjavedanīyañca saṅgaṇhāti. <span class="bld">Vuttaṃ siyā</span>ti idaṃ sahāyapaccayalābhato puthujjanasantānavuttino uddhaccasahagatassa vipākuppādanaṃ, tadabhāvā sekkhasantatiyaṃ tassa vipākānuppādanañca yuttaṃ siyāti vuttaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘idaṃ pana ṭhānaṃ suṭṭhu vicāretabba’’</span>ntiādi. Tathā ca vakkhati ‘‘puthujjanesu uppajjamānānaṃ sakabhaṇḍe chandarāgādīnaṃ uddhaccasahagatacittuppādassa ca saṃyojanattayatadekaṭṭhakilesānaṃ anupacchinnatāya aparikkhīṇasahāyānaṃ vipākuppādanaṃ na sakkā paṭikkhipitunti uddhaccasahagatadhammānaṃ vipāko vibhaṅge vutto’’ti. Tassa tādisasseva sati sahāye vipākuppādanavacanaṃ, asati vipākānuppādanavacanaṃ virujjhatīti ca pavattivipākadāyikaṃ vā uddhaccasahagatassa manasi katvā <span class="bld">‘‘vuttaṃ siyā’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Pavattivipākañhi sandhāya ‘tesaṃ vipāke ñāṇa’nti <span class="bld">paṭisambhidāvibhaṅge</span> (vibha. 725-726) vutta’’nti eke vaṇṇayanti. Evaṃ uddhaccacetanāpi na hoti, sāpi viññāṇapaccayabhāve apanetabbāti idampi paṭisandhiviññāṇameva sandhāya vuttanti.</p>
- <p class="centered">Akusalapadavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">Abyākatapadaṃ</p>
- <p class="subhead">Ahetukakusalavipākavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para431"></a><span class="paranum">431</span>. <span class="bld">Kāmāvacara…pe… ādi vutta</span>nti ettha <span class="bld">ādi</span>-saddena ‘‘upacitattā’’ti padaṃ saṅgayhati ‘‘asādhāraṇakammapaccayavasenā’’ti vuttattā. <span class="bld">‘‘Upacitattā</span>ti laddhāsevanattā’’ti keci vadanti<a name="V0.0125"></a>, taṃ paṭhamajavanassa na yujjati anāsevanattā. Tathā ca sati tassa vipākadānameva na siyāti tato aññathā atthaṃ dassento <span class="bld">‘‘yathā’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">vipākābhimukha</span>nti vipākadānābhimukhaṃ katokāsaṃ. Katokāsatā ca anādimhi saṃsāre anekesaṃ kammānaṃ katānaṃ atthitāya parassa paṭibāhanena hotīti <span class="bld">‘‘aññassa vipākaṃ paṭibāhitvā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Vaḍḍhitatā</span> <a name="M0.0132"></a> ca sakammassa baladānasamatthatāvasena attano kāraṇehi abhisaṅkhatatā. <span class="bld">Asādhāraṇena nāmaṃ uddhaṭaṃ</span> ‘‘bherīsaddo yavaṅkuro’’ti yathā. <span class="bld">Viññāṇāna</span>nti cakkhuviññāṇādīnaṃ. <span class="bld">Visesapaccayattā</span>ti adhikapaccayattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cakkhusannissitañca taṃ rūpavijānanañcā</span>ti etena samānādhikaraṇataṃ samāsassa dassento tattha ca <span class="bld">‘‘cakkhusannissita’’</span>ntiādipadadvayassa nīluppalasaddādīnaṃ viya aññamaññavisesanavisesitabbabhāvamāha. <span class="bld">Aññaviññāṇa</span>nti rūpārammaṇaṃ manoviññāṇaṃ. Rūpaṃyevārammaṇanti pana atthe dibbacakkhuviññāṇaṃ daṭṭhabbaṃ taṃsadisānaṃ tadupacāraṃ katvā yathā ‘‘sā eva tittirī tāni eva osadhānī’’ti. <span class="bld">Jhānapaccayattābhāve na jhānaṅgatā natthī</span>ti pañcaviññāṇesu upekkhādīnaṃ upacaritajhānaṅgataṃ sādheti. Na hi jhānaṅgānaṃ jhānapaccayataṃ vatvā tesaṃ jhānapaccayabhāvo paṭikkhittoti. Yadi evaṃ pañcaviññāṇesu upekkhādayo jhānarāsiṭṭhāne na vattabbā siyunti āha <span class="bld">‘‘jhānapaccayattābhāve’’</span>tiādi. <span class="bld">Upekkhādibhāvato</span>ti upekkhāsukhadukkhekaggatābhāvato. <span class="bld">Aññaṭṭhānābhāvato</span>ti cittaṭṭhitiṃ eva sandhāya vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para436"></a><span class="paranum">436</span>. Akusalaṃ bhavaṅganissandena <span class="bld">‘‘paṇḍara’’</span>nti vuccati, bhavaṅge apaṇḍare taṃmūlikā kuto akusalassa paṇḍaratāti <span class="bld">‘‘akusalassa cā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Paṇḍaratāya kāraṇaṃ vattabbaṃ,</span> yadi aññakāraṇā paṇḍaratā, <span class="bld">sabhāvovāya</span>nti cittassa akilesasabhāvatāya vuttaṃ, na cettha phassādīnampi paṇḍaratāpatti. Yato dhammānaṃ sabhāvakiccavisesaññunā bhagavatā viññāṇaṃyeva tathā niddiṭṭhanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para439"></a><span class="paranum">439</span>. <span class="bld">Anatikkamanena</span> bhāvanāya. Pasādaghaṭṭanaṃ visayassa yogyadese avaṭṭhānanti <span class="bld">‘‘pasādaṃ ghaṭṭetvā āpāthaṃ gantvā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Mahābhūtesu paṭihaññatī</span>ti ettha na sayaṃ kiñci paṭihaññati, nāpi kenaci paṭihaññīyati aphoṭṭhabbasabhāvattā. Visayavisayībhūtaṃ pana abhimukhabhāvappattiyā viññāṇuppattiyā hetutāya visiṭṭhabhāvappattaṃ paṭihatapaṭighātakabhāvena voharīyati<a name="V0.0126"></a>, tasmā tesu sappaṭighavohāro. ‘‘Upādārūpaṃ ghaṭṭetīti evamādi ca upacāravaseneva veditabbaṃ. Mahābhūtārammaṇena pana <a name="M0.0133"></a> kāyappasādanissayabhūtesu mahābhūtesu ghaṭṭiyamānesu pasādopi ghaṭṭito eva nāma hotīti vatvā vīmaṃsitabba’’nti vadanti. Yathādhippetena ekadesasāmaññena upamāvacanato nissitanissayaghaṭṭanānaṃ satipi pubbāparabhāve upamatte upamābhāvena gahetabbabhāvaṃ dassento <span class="bld">‘‘ubhayaghaṭṭanadassanattha’’</span>nti āha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para455"></a><span class="paranum">455</span>. <span class="bld">Dassanādippavattibhāvato</span>ti manodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ adassanāditāya sā etesaṃ eva viseso. <span class="bld">Anaññanissayamanopubbaṅgamatāyā</span>ti aññanissayamanopubbaṅgamattābhāvato. <span class="bld">Aññanissayaviññāṇassa anantarapaccayattābhāvenā</span>ti iminā kiriyāmanodhātutopi visesassa vuttattā <span class="bld">‘‘manodvāraniggamanamukhabhāvābhāvato’’</span>ti vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘niggamanapavesamukhabhāvābhāvato’’ti. Tividhenapi hi manodhātuviññāṇadhātūhi manoviññāṇadhātuyā viseso dassitoti. <span class="bld">Tato eva</span> vijānanavisesavirahatoyeva. Yadi manodhātu ‘‘manoviññāṇa’’nti na vuccati, chaviññāṇakāyāti kathaṃ manodhātuyā tattha saṅgaho hotīti? Saṅgaho eva pariyāyadesanattā. Atthi hi esa pariyāyo ‘‘mananamattaṃ viññāṇaṃ manoviññāṇa’’nti yathā ‘‘mananamattā dhātu manodhātū’’ti. Apica vatthukiccehi manoviññāṇasabhāgattā tassa uparamuppādabhāvato antādibhāvato ca manoviññāṇakāyasaṅgahitā manodhātu, na sesaviññāṇakāyasaṅgahitā ataṃsabhāgattā, idha pana nippariyāyakatattā manaso sambhūya visiṭṭhamanokiccayuttaṃ manoviññāṇanti tadabhāvato ‘‘manoviññāṇantipi na vuccatī’’ti imamevatthaṃ sādhetuṃ <span class="bld">‘‘na hi taṃ viññāṇaṃ manato’’</span>tiādi vuttaṃ. Tena manodhātuyā nippariyāyato manoviññāṇakiccavirahaṃyeva dasseti. <span class="bld">Dassanādīnaṃ panā</span>tiādinā aññaviññāṇavidhuraṃ manodhātuyā ca sabhāvaṃ dasseti.</p>
- <p class="bodytext">Yadi janakasadisatā nāma mahāvipākesu vitakkādīnaṃ sammāsaṅkappāditā, tihetukato nibbattānaṃ tihetukānaṃ, duhetukato nibbattānaṃ duhetukānañca bhavatu sammāsaṅkappāditā, tihetukato pana nibbattaduhetukānaṃ kathanti āha <span class="bld">‘‘tattha hī’’</span>tiādi. <span class="bld">Taṃsotapatitatā na siyā</span> tassā anānantarattā. <span class="bld">Tato eva hī</span>tiādinā vuttasotapatitaṃ evānantarena vacanena samatthayati. Yadi vijjamānānampi <a name="M0.0134"></a> manodhātuādīsu vitakkādīnaṃ pañcaviññāṇesu viya agaṇanūpagabhāvo, evaṃ sante paṭṭhāne kathaṃ tesaṃ jhānapaccayatāvacanaṃ. ‘‘Abyākato dhammo abyākatassa <a name="V0.0127"></a> dhammassa jhānapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.431), ‘‘vipākābyākatāni kiriyābyākatāni jhānaṅgāni sampayuttakānaṃ khandhānaṃ cittasamuṭṭhānānañca rūpānaṃ jhānapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.431) hi vuttaṃ. Paccanīyepi ‘‘abyākataṃ dhammaṃ paṭicca abyākato dhammo uppajjati na jhānapaccayā, pañcaviññāṇasahitaṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.98) pañcaviññāṇāni eva uddhaṭāni, na manodhātuādīnīti āha <span class="bld">‘‘jhānapaccayakiccamattato’’</span>tiādi. Na hettha jhānaṅgānaṃ balavadubbalabhāvo adhikato, atha kho jhānapaccayabhāvamattanti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para469"></a><span class="paranum">469</span>. <span class="bld">Samānavatthukaṃ anantarapaccayaṃ labhitvā</span>ti dassanādito manodhātuyā ca balavabhāve kāraṇavacanaṃ. <span class="bld">Yathārammaṇa</span>nti ārammaṇānurūpaṃ. Yadi samānanissayatāya manodhātuto balavatarattaṃ vipākamanoviññāṇadhātuyā somanassasahagatāya, voṭṭhabbanaṃ kathaṃ majjhattavedananti anuyogaṃ manasi katvā tassa balavabhāvaṃ sampaṭicchitvā santatipariṇāmanabyāpāravisesā na somanassavedananti parihāraṃ vadanto <span class="bld">‘‘voṭṭhabbana’’</span>ntiādimāha. <span class="bld">Vipāko viya anubhavanameva na hotī</span>ti sati samatthatāya vipākānaṃ ekantena ārammaṇarasānubhavanatāya vuttaṃ.</p>
- <p class="centered">Ahetukakusalavipākavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Aṭṭhamahāvipākacittavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para498"></a><span class="paranum">498</span>. Vipākadhammānaṃ kammadvāraṃ vuttaṃ <span class="bld">dvārakathāyaṃ</span> ‘‘tebhūmakakusalākusalo ekūnatiṃsavidho mano’’ti (dha. sa. aṭṭha. manokammadvārakathā). <span class="bld">Payogenā</span>ti attanā parehi vā katena ussāhanapayogena. <span class="bld">Kusalākusalāni viya</span> yesaṃ taṃ tadārammaṇaṃ anubandhabhūtaṃ. Paṭhamapañcamacittānaṃ aññamaññabalavadubbalabhāvavicārena dutiyachaṭṭhādīnampi so vicārito hotīti <span class="bld">‘‘etesu balavaṃ dubbalañca vicāretu’’</span>nti vuttaṃ. Yathā sāliādīnaṃ thaddhamudubhūmivasena tiṇādīnaṃ <a name="M0.0135"></a> anīharaṇanīharaṇavasena utuādiavasesapaccayānaṃ vipattisampattivasena ca phalavisesayogo, evaṃ kammassa sugatiduggativasena avisuddhavisuddhapayogavasena upapattiyā vipattisampattivasena <a name="V0.0128"></a> ca visiṭṭhaphalatāya pariṇamanaṃ, evameva gimhavassakālādīsu bījānaṃ phalavisesayogo viya taṃtaṃkālavisesena kammassa phalavisesayogo hotīti āha <span class="bld">‘‘kālavasena pariṇamatī’’</span>ti. <span class="bld">Sukkasoṇitapaccayāna</span>nti kammavisesaparibhāvitasantānuppannatāya sukkasoṇitānaṃ āyuvisesahetubhāvamāha sukkasoṇitavasenapi vaṇṇādivisesadassanato, yena ‘‘pitūnaṃ ākāraṃ putto anuvidahatī’’ti vuccati. <span class="bld">Taṃmūlakāna</span>nti appāyukasaṃvattaniyakammamūlakānaṃ. <span class="bld">Āhārādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena visamūpakkamādayo pariggaṇhāti.</p>
- <p class="subhead">Vipākuddhārakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yato</span> tihetukādikammato. <span class="bld">Yasmiñca ṭhāne</span>ti paṭisandhiādiṭṭhāne, sugatiduggatiyaṃ vā. <span class="bld">Tihetukato duhetukaṃ anicchanto</span> paṭisandhinti adhippāyo. Pavattivipākaṃ pana tihetukato duhetukampi icchati eva. Tathā hi vakkhati <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘yaṃ purimāya hetukittanaladdhiyā na yujjatī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 498).</p>
- <p class="bodytext">Ye ‘‘tasseva kammassa vipākāvasesenā’’ti, ‘‘ekapupphaṃ yajitvāna, asīti kappakoṭiyo (theragā. 96). Duggatiṃ nābhijānāmī’’ti (apa. thera 2.46.64) ca evamādivacanassa adhippāyaṃ ajānantā ‘‘kiṃ nu kho ekenapi kammena anekā paṭisandhi hotī’’ti, ‘‘disvā kumāraṃ satapuññalakkhaṇa’’ntiādivacanassa (dī. ni. 3.205) atthaṃ asallakkhetvā ‘‘kinnu kho nānākammehi ekā paṭisandhi hotī’’ti saṃsayapakkhandā, tesaṃ bījaṅkuropamāya ‘‘ekasmā ekā, anekasmā ca anekā paṭisandhi hotī’’ti vinicchitattā kammapaṭisandhivavatthānato sāketapañhe vipākuddhārakathāya ussadakittanagahaṇassa sambandhaṃ āha <span class="bld">‘‘kammavasena…pe… dassetu’’</span>nti. Paṭisandhijanakakammavasena paṭisandhivipāko eva alobhalobhādiguṇadosātirekabhāvahetūti attho daṭṭhabbo. Tathā hi vuttaṃ ‘‘so tena kammena dinnapaṭisandhivasena nibbatto luddho hotī’’tiādi. Ettha ca lobhavasena, dosa, moha<a name="M0.0136"></a>, lobhadosa, lobhamoha, dosamoha, lobhadosamohavasenāti tayo ekakā, tayo dvikā, eko tikoti lobhādidassanavasena akusalapakkheyeva satta vārā. Tathā kusalapakkhe alobhādidassanavasenāti cuddasa vārā labbhanti.</p>
- <p class="bodytext">Tattha <a name="V0.0129"></a> ‘‘alobhadosāmohā, alobhādosamohā, alobhadosāmohā balavanto’’ti āgatehi kusalapakkhe tatiyadutiyapaṭhamavārehi dosussadamohussadadosamohussadavārā gahitā. Tathā akusalapakkhe ‘‘lobhādosamohā, lobhadosāmohā, lobhādosāmohā balavanto’’ti āgatehi tatiyadutiyapaṭhamavārehi adosussadaamohussadaadosāmohussadavārā gahitāyevāti akusalakusalapakkhe tayo tayo vāre antogadhe katvā aṭṭheva vārā dassitā. Ye pana ubhayesaṃ vomissatāvaseneva lobhālobhussadavārādayo apare ekūnapaññāsa vārā dassetabbā, te asambhavato eva na dassitā. Na hi ekasmiṃ santāne antarena avatthantaraṃ lobho balavā alobho cāti yujjati. Paṭipakkhatoyeva hi etesaṃ balavadubbalabhāvo, sahajātadhammato vā. Tesu lobhassa tāva paṭipakkhato alobhena anabhibhūtatāya balavabhāvo, tathā dosamohānaṃ adosāmohehi. Alobhādīnaṃ pana lobhādiabhibhavanato sabbesañca samānajātiyaṃ samabhibhūya pavattivaseneva sahajātadhammato balavabhāvo. Tena vuttaṃ <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘lobho balavā, alobho mando, adosāmohā balavanto, dosamohā mandā’’ti. So ca tesaṃ mandabalavabhāvo purimūpanissayato āsayassa paribhāvitatāya veditabbo. Ettha ca paṭhamadutiyehi, sattamapaṭhamehi vā vārehi tihetukakammato paṭisandhipavattivasena tihetukavipāko, itarehi tihetukaduhetukakammato yathāsambhavaṃ paṭisandhipavattivasena duhetukāhetukavipākā dassitāti ayampi viseso veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Idhā</span>ti vipākuddhāramātikāyaṃ. Tena hetukittanaṃ viseseti. <span class="bld">Jaccandhādivipattinimittaṃ</span> moho, sabbākusalaṃ vā. Yaṃ pana vuttanti sambandho. <span class="bld">Tena</span> paṭisambhidāmaggavacanena. <span class="bld">Gatisampattiyā</span> sati <span class="bld">ñāṇasampayutte</span> paṭisandhimhi <a name="M0.0137"></a> nipphādetabbe. <span class="bld">Aññatthā</span>ti nikantipaṭisandhikkhaṇesu. <span class="bld">Kammasarikkhako</span>ti idha sātisayo sarikkhabhāvo adhippetoti daṭṭhabbo. Itarathā tihetukaduhetukāpi aññamaññaṃ sarikkhāyevāti dassitametanti. <span class="bld">Cakkhuviññāṇādīnī</span>ti ettha pañcaviññāṇāni viya apubbanissayapavattinī vijānanavisesarahitā ca manodhātu iṭṭhādibhāgaggahaṇe na samatthāti ‘‘pākaṭāyevā’’ti na vuttā, <span class="bld">ādi</span>-saddena vā saṅgahitā. <span class="bld">Tadārammaṇapaccayasabbajavanavatā</span>ti tadārammaṇassa paccayabhūtasakalajavanappavattisahitena. Yaṃ sandhāya ‘‘idha paripakkattā āyatanāna’’nti vuttaṃ. <span class="bld">Aññakāle</span>ti abuddhipavattikāle.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anulome</span>ti dhammānulome. <span class="bld">Āsevanapaccayā</span>ti āsevanabhūtā paccayā. <span class="bld">Na magge</span> amaggapaccaye<a name="V0.0130"></a>. <span class="bld">Sopi moghavāro labbheyyā</span>ti yadi voṭṭhabbanampi āsevanapaccayo siyā, yathā ‘‘sukhāya vedanāya sampayuttaṃ dhammaṃ paṭicca sukhāya vedanāya sampayutto dhammo uppajjati āsevanapaccayā na (paṭṭhā. 1.2.3) maggapaccayā’’ti (paṭṭhā. 1.2.14) anulomapaccanīye, paccanīyānulome ca ‘‘sukhā…pe… na maggapaccayā āsevanapaccayā’’ti ca vuttaṃ hasituppādacittavasena, evaṃ voṭṭhabbanavasena ‘‘adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttaṃ dhammaṃ paṭiccā’’tiādinā pubbe vuttanayena pāṭho siyā, tathā ca sati vāradvayavasena gaṇanāyaṃ ‘‘āsevanapaccayā na magge dve. Na maggapaccayā āsevane dve’’ti ca vattabbaṃ siyā, na pana vuttaṃ, tasmā na labbheyyāyaṃ moghavāroti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Voṭṭhabbanampi yadi āsevanapaccayo siyā,</span> dutiyamoghavāre attano viya tatiyacatutthavāresupi siyā, tathā sati attanāpi kusalākusalānaṃ siyā. <span class="bld">Na hi…pe… avutto atthi</span> ‘‘purimā purimā kusalā dhammā’’tiādinā anavasesato vuttattā. <span class="bld">Voṭṭhabbanassa…pe… avutto</span> ‘‘abyākato dhammo kusalassa dhammassa āsevanapaccayena paccayo. Akusalassa…pe… paccayo’’ti vacanābhāvato. Na kevalaṃ avutto, atha kho <span class="bld">kusalaṃ…pe… paṭikkhittova. Athāpi siyā</span>tiādi maggasodhanatthameva vuccati. Samānavedanānaṃ eva āsevanapaccayabhāvassa dassanato <span class="bld">‘‘asamānavedanānaṃ vasenā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Evaṃ ‘‘āsevana paccayena</span> <a name="M0.0138"></a><span class="bld"> paccayo’’tipi vattabbaṃ siyā,</span> samānavedanāvasenāti adhippāyo. <span class="bld">Abhinnajātikassa cā</span>ti <span class="bld">ca</span>-saddo abhinnavedanassa cāti sampiṇḍanattho. Vedanāttikepi voṭṭhabbanassa āsevanapaccayattassa abhāvāti yojanā. Kusalattikādīsu yathādassitapāḷippadesesupīti sampiṇḍanattho <span class="bld">pi</span>-saddo. <span class="bld">Gaṇanāya</span> kāraṇabhūtāya gaṇanāya <span class="bld">niddhāriyamānāya</span> sati gaṇanāya vā abbhantare. <span class="bld">Dutiyo moghavāro vīmaṃsitabbo</span>ti āsevanapaccayattābhāvā javanaṭṭhāne ṭhātuṃ na yujjati. Na hi vinā āsevanaṃ javanappavatti atthīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Apicettha ‘‘yaṃ javanabhāvappattaṃ, taṃ chinnamūlakarukkhapupphaṃ viyā’’ti (dha. sa. aṭṭha. 566) vakkhamānattā anupacchinnabhavamūlānaṃ pavattamānassa voṭṭhabbanassa kiriyabhāvo na siyā, vutto ca ‘‘yasmiṃ samaye manoviññāṇadhātu uppannā hoti kiriyā neva kusalā nākusalā na ca kammavipākā upekkhāsahagatā’’ti, tasmā ‘‘javanaṭṭhāne ṭhatvāti javanassa uppajjanaṭṭhāne <a name="V0.0131"></a> dvikkhattuṃ pavattitvā, na javanabhāvenā’’ti, ‘‘āsevanaṃ labhitvāti ca āsevanaṃ viya āsevana’’nti vuccamāne na koci virodho, vipphārikassa pana sato dvikkhattuṃ pavattiyevettha āsevanasadisatā. Vipphārikatāya hi viññattisamuṭṭhāpakattañcassa vuccati. Vipphārikampi javanaṃ viya anekakkhattuṃ appavattiyā dubbalattā na nippariyāyato āsevanapaccayabhāvena pavatteyyāti na imassa pāṭhe āsevanatthaṃ vuttaṃ, aṭṭhakathāyaṃ pana pariyāyato vuttaṃ yathā ‘‘phalacittesu maggaṅgaṃ maggapariyāpanna’’nti. Ayamettha attanomati. Ayampi porāṇakehi asaṃvaṇṇitattā sādhukaṃ upaparikkhitabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evañca katvā</span>ti voṭṭhabbanāvajjanānaṃ anatthantarabhāvato <span class="bld">‘‘āvajjanā’’icceva vuttaṃ,</span> voṭṭhabbanaṭṭhānepīti adhippāyo. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā voṭṭhabbanaṃ āvajjanāyeva atthato upekkhāsahagatāhetukakiriyamanoviññāṇadhātubhāvato, tasmā. Taṃ āvajjanā viya sati uppattiyaṃ kāmāvacarakusalākusalakiriyajavanānaṃ ekantato anantarapaccayabhāveneva vatteyya, no aññathāti adhippāyena <span class="bld">‘‘voṭṭhabbanato’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Catunna</span>nti muñchāmaraṇāsannavelādīsu mandībhūtavegatāya cattāripi javanāni uppajjeyyunti adhippāyena vuttaṃ. <span class="bld">Ayametassa sabhāvo</span>ti <a name="M0.0139"></a> ārammaṇamukhenapi cittaniyāmaṃyeva dasseti. Yadipi <span class="bld">‘‘javanāpāripūriyā…pe… yutto’’</span>ti vuttaṃ, <span class="bld">‘‘āvajjanādīnaṃ paccayo bhavituṃ na sakkotī’’</span>ti pana vuttattā cittappavattivasena paṭhamamoghavārato etassa na koci viseso. Tenevāha <span class="bld">‘‘ayampi…pe… retabbo’’</span>ti. Paṭisandhicitteyeva pavattiyaṃ ‘‘bhavaṅga’’nti vuccamāne na tassa hetuvasena bhedoti ‘‘sahetukaṃ bhavaṅgaṃ ahetukassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 3.1.102) na sakkā vattuṃ, vuttañca, tasmā <span class="bld">sahetukaṃ bhavaṅga</span>nti tadārammaṇaṃ vuttanti viññāyati.</p>
- <p class="bodytext">Sabhāvakiccehi attano phalassa paccayabhāvo, sabhāvakiccānaṃ vā phalabhūtānaṃ paccayabhāvo <span class="bld">sabhāvakiccapaccayabhāvo</span>. <span class="bld">Appaṭisiddhaṃ daṭṭhabba</span>nti ‘‘duhetukasomanassasahagataasaṅkhārikajavanāvasāne evā’’ti imassa atthassa anadhippetattā. Yathā ca ahetukaduhetukapaṭisandhikānaṃ tihetukajavanāvasāne ahetukaduhetukatadārammaṇaṃ appaṭisiddhaṃ, evaṃ tihetukapaṭisandhikassa tihetukajavanānantaraṃ duhetukatadārammaṇaṃ, duhetukapaṭisandhikassa ca duhetukānantaraṃ ahetukatadārammaṇaṃ appaṭisiddhaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘Tihetukakammaṃ tihetukampi duhetukampi ahetukampi vipākaṃ detī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 498) hi vuttaṃ. <span class="bld">Paripuṇṇavipākassā</span>ti <a name="V0.0132"></a> imināpi tihetukajavanato yathāvuttatadārammaṇassa appaṭisiddhaṃyeva sādheti. Na hi paccayantarasāmaggiyā asati tadārammaṇaṃ sabbaṃ avipaccantaṃ kammaṃ paripuṇṇavipākaṃ hotīti. <span class="bld">Mukhanidassanamattameva</span> yathāvuttatadārammaṇappavattiyā avibhāvitattā. Tihetukādikammassa hi ukkaṭṭhassa tihetukakammassa soḷasa, itarassa dvādasa, ukkaṭṭhasseva duhetukakammassa dvādasa, itarassa aṭṭhāti evaṃ soḷasavipākacittādīni yojetabbāni. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā paripuṇṇavipākassa paṭisandhijanakakammassa vasena vipākavibhāvanāya mukhanidassanamattamevetaṃ, tasmā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Evañca katvā</span>ti nānākammato tadārammaṇuppattiyaṃ ito aññathāpi sambhavatoti attho. ‘‘Upekkhā…pe… uppajjatī’’ti ettha kena kiccena uppajjatīti? Tadārammaṇakiccaṃ tāva na hoti javanārammaṇassa anālambaṇato, nāpi santīraṇakiccaṃ tathā appavattanato, paṭisandhicutīsu vattabbameva <a name="M0.0140"></a> natthi, pārisesato bhavaṅgakiccanti yuttaṃ siyā. Na hi paṭisandhibhūtaṃyeva cittaṃ ‘‘bhavaṅga’’nti vuccatīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tanninna</span>nti āpāthagatavisayaninnaṃ āvajjananti sambandho. <span class="bld">Aññassa viya</span> paṭhamajjhānādikassa viya. Etassapi sāvajjanatāya bhavitabbanti adhippāyo. <span class="bld">Atadatthā</span>ti ettha <span class="bld">taṃ</span>-saddena nirodhaṃ paccāmasati. <span class="bld">Uppattiyā</span>ti uppattito. <span class="bld">Ta</span>nti nevasaññānāsaññāyatanaṃ. <span class="bld">Tassa</span> nirodhassa. <span class="bld">Tathā ca uppajjatī</span>ti ‘‘anantarapaccayo hotī’’ti padassa atthaṃ vivarati. <span class="bld">Yathāvuttā</span> vuttappakārā. <span class="bld">Vodānaṃ</span> dutiyamaggādīnaṃ purecārikañāṇaṃ. <span class="bld">Etesa</span>nti ariyamaggacittamaggānantaraphalacittānaṃ. <span class="bld">Etassā</span>ti yathāvuttavipākacittassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Upanissayato</span> tasseva cakkhuviññāṇādivipākassa dassanatthaṃ <span class="bld">cakkhādīnaṃ dassanādiatthato</span> dassanādiphalato, dassanādippayojanato vā. <span class="bld">Purimacittāni</span> āvajjanādīni. Vatthantararahitatte dassetabbe vatthantare viya ārammaṇantarepi na vattatīti <span class="bld">‘‘vatthārammaṇantararahita’’</span>nti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Yadi vipākena kammasarikkheneva bhavitabbaṃ, evaṃ sati imasmiṃ vāre ahetukavipākānaṃ asambhavo eva siyā tesaṃ akammasarikkhakattāti imamatthaṃ manasi katvā āha <span class="bld">‘‘ahetukānaṃ panā’’</span>ti. <span class="bld">Abhinipātamatta</span>nti pañcannaṃ viññāṇānaṃ kiccamāha. Te hi āpāthagatesu rūpādīsu abhinipātanamatteneva <a name="V0.0133"></a> vattanti. <span class="bld">Ādi</span>-saddena sampaṭicchanādīni saṅgaṇhāti. Kusalesu kusalākusalakiriyesupi vā vijjamānā sasaṅkhārikāsaṅkhārikatā aññamaññaṃ asarikkhattā pahānāvaṭṭhānato ca viruddhā viyāti vipākesu sā tadanukūlā siyā, sā pana mūlābhāvena na suppatiṭṭhitānaṃ savisayābhinipatanamattādivuttīnaṃ natthīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘na sasaṅkhārikaviruddho’’</span>tiādi. <span class="bld">Ubhayenapi tesaṃ nibbattiṃ anujānāti</span> yathā ‘‘kaṭattārūpāna’’nti adhippāyo. ‘‘Vipākadhammadhammo vipākassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo. Vipākadhammadhamme khandhe aniccato dukkhato anattato vipassati, assādeti abhinandati, taṃ ārabbha rāgo uppajjati, domanassaṃ uppajjati, kusalākusale niruddhe’’tiādinā (paṭṭhā. 1.3.93) vipākattike viya siyā kusalattikepi pāḷīti katvā <span class="bld">‘‘kusalattike cā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha hi ‘‘kusalo dhammo abyākatassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti uddisitvā ‘‘sekkhā vā puthujjanā vā kusalaṃ aniccato <a name="M0.0141"></a> dukkhato anattato vipassanti, kusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjati, kusalaṃ assādeti abhinandati, taṃ ārabbha rāgo uppajjati, diṭṭhi, vicikicchā, uddhaccaṃ, domanassaṃ uppajjati, akusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’ti vuttaṃ. Avijjamānattā eva avacananti adhippāyena tattha yuttiṃ dasseti <span class="bld">‘‘vipphārikañhī’’</span>tiādinā.</p>
- <p class="bodytext">Ettha keci ‘‘chaḷaṅgupekkhāvatopi kiriyamayacittatāya kiriyajavanassa vipphārikakiriyabhāvo na sakkā nisedhetunti nidassanabhāvena paṇṇapuṭamupanītaṃ asamānaṃ. Kiriyajavanānantaraṃ tadārammaṇābhāvassa pāḷiyaṃ avacanampi akāraṇaṃ labbhamānassapi katthaci kenaci adhippāyena avacanato. Tathā hi dhammasaṅgahe akusalaniddese labbhamānopi adhipati na vutto, tasmā kiriyajavanānantaraṃ tadārammaṇābhāvo vīmaṃsitabbo’’ti vadanti. Satipi kiriyamayatte sabbattha tādibhāvappattānaṃ khīṇāsavānaṃ javanacittaṃ na itaresaṃ viya vipphārikaṃ, santasabhāvatāya pana sannisinnarasaṃ siyāti tassa paṇṇapuṭaṃ dassitaṃ. Dhammasaṅgahe akusalaniddese adhipatino viya paṭṭhāne kiriyajavanānantaraṃ tadārammaṇassa labbhamānassa avacane na kiñci kāraṇaṃ dissati. Tathā hi vuttaṃ tattha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘heṭṭhā dassitanayattā’’ti (dha. sa. aṭṭha. 429). Na cettha dassitanayattāti sakkā vattuṃ vipākadhammadhammehi kusalākusalehi ataṃsabhāvānaṃ nayadassanassa ayujjamānakattā. Apica tattha vīmaṃsāya kesuci sabbesañca adhipatīnaṃ abhāvato ekarasaṃ desanaṃ <a name="V0.0134"></a> dassetuṃ ‘‘uddhaṭo’’ti ca sakkā vattuṃ, idha pana na tādisaṃ avacane kāraṇaṃ labbhatīti <span class="bld">‘‘avacane kāraṇaṃ natthī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Adhippāyenā</span>ti akusalānantaraṃ sahetukatadārammaṇaṃ natthīti tassa therassa matimattanti dasseti. ‘‘Kusalākusale niruddhe sahetuko vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’ti (paṭṭhā. 3.1.98) vacanato pana akusalānantaraṃ sahetukatadārammaṇampi vijjatiyevāti uppattiṃ vadantassa yuttaggahaṇavasenāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Na ettha kāraṇaṃ dissatī</span>ti etena tihetukajavanānantaraṃ tividhampi tadārammaṇaṃ yuttanti dasseti. <span class="bld">Yena adhippāyenā</span>ti paṭhamatherena tāva ekena <a name="M0.0142"></a> kammunā anekatadārammaṇaṃ nibbattamānaṃ kammavisesābhāvā taṃtaṃjavanasaṅkhātapaccayavisesena visiṭṭhaṃ hotīti iminā adhippāyena javanavasena tadārammaṇassa sasaṅkhārādividhānaṃ vuttaṃ, vipākena nāma kammasarikkhena bhavitabbaṃ, na kammaviruddhasabhāvena. Aññathā aniṭṭhappasaṅgo siyāti evamadhippāyena dutiyatthero kammavaseneva tadārammaṇavisesaṃ āha. Ñāṇassa jaccandhādiduggativipattinimittapaṭipakkhatā viya sugativipattinimittapaṭipakkhatāpi siyāti maññamāno tatiyatthero ‘‘tihetukakammato duhetukapaṭisandhimpi nānujānātī’’ti iminā nayena tesu vādesu adhippāyāvirodhavasena yuttaṃ gahetabbaṃ. <span class="bld">Mahāpakaraṇe āgatapāḷiyā</span>ti ‘‘sahetuko dhammo ahetukassa dhammassa anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 3.1.102) imassa vibhaṅge ‘‘sahetukaṃ bhavaṅgaṃ ahetukassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo, sahetukā khandhā vuṭṭhānassa anantarapaccayena paccayo’’ti evamādinā paṭṭhāne sahetukadukādīsu āgatapāḷiyāti attho.</p>
- <p class="centered">Kāmāvacarakusalavipākavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Rūpāvacarārūpāvacaravipākakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para499"></a><span class="paranum">499</span>. <span class="bld">Tasmiṃ khaṇe vijjamānānaṃ chandādīna</span>nti etena vipākajjhāne dukkhāpaṭipadādibhāvassa <a name="V0.0135"></a> avijjamānataṃ dasseti. Na hi kusalajjhānaṃ viya vipākajjhānaṃ parikammavasena nibbattatīti. Na cettha paṭipadābhedo viya kusalānurūpo vipākassa ārammaṇabhedopi na paramatthiko siyāti sakkā vattuṃ ekantena sārammaṇattā arūpadhammānaṃ vipākassa ca kammanimittārammaṇatāya aññatrāpi vijjamānattā. <span class="bld">Nānākkhaṇesu nānādhipateyya</span>nti ‘‘yasmiṃ khaṇe yaṃ jhānaṃ yadadhipatikaṃ, tato aññasmiṃ khaṇe taṃ jhānaṃ ekantena tadadhipatikaṃ na hotī’’ti katvā vuttaṃ. <span class="bld">Catutthajjhānassevā</span>ti ca paṭipadā viya adhipatayo na ekantikāti imamevatthaṃ dasseti.</p>
- <p class="centered">Rūpāvacarārūpāvacaravipākakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Lokuttaravipākakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para505"></a><span class="paranum">505</span>. Taṇhāvijjādīhi <a name="M0.0143"></a> āhitavisesaṃ lokiyakammaṃ vipākuppādanasamatthaṃ hoti, na aññathāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘taṇhādīhi abhisaṅkhata’’</span>nti. <span class="bld">Itarassā</span>ti suññatāppaṇihitanāmarahitassa. Yo suddhikapaṭipadāya vibhāvito, yo ca suttantapariyāyena animittoti vuccati. Tenevāha <span class="bld">‘‘aniccānupassanānantarassapi maggassā’’</span>tiādi. <span class="bld">Vaḷañjana…pe… bhedo hoti</span> maggāgamanavasenāti adhippāyo. ‘‘Maggānantaraphalacittasmiṃ yevā’’ti vacanaṃ apekkhitvā <span class="bld">‘‘suññatādināmalābhe satī’’</span>ti sāsaṅkaṃ āha. <span class="bld">Animittanāmañca labhati</span> maggāgamanato phalassa nāmalābhe visesābhāvatoti adhippāyo. <span class="bld">Tādisāya evā</span>ti yādisā magge saddhā, tādisāya eva phale saddhāya.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para555"></a><span class="paranum">555</span>. ‘‘Katame dhammā niyyānikā? Cattāro maggā’’ti vacanato (dha. sa. 1295, 1609) aniyyānikapadaniddese ca ‘‘catūsu bhūmīsu vipāko’’ti (dha. sa. 1610) vuttattā na nippariyāyena phalaṃ niyyānasabhāvaṃ, niyyānasabhāvassa pana vipāko kilesānaṃ paṭippassaddhippahānavasena pavattamāno pariyāyato tathā vuccatīti āha <span class="bld">‘‘niyyānikasabhāvassā’’</span>tiādi. <span class="bld">Pañcaṅgiko cā</span>ti etena maggavibhaṅge sabbavāresupi phalassa maggapariyāyo <a name="V0.0136"></a> āgatoti dasseti. Tattha hi ariyamaggakkhaṇe vijjamānāsupi viratīsu tadavasiṭṭhānaṃ pañcannaṃ kārāpakaṅgānaṃ atirekakiccatādassanatthaṃ pāḷiyaṃ pañcaṅgikopi maggo uddhaṭoti. <span class="bld">Evaṃ bojjhaṅgāpī</span>ti yathā maggo, evaṃ maggabojjhaṅgavibhaṅgesu phalesu ca bojjhaṅgā uddhaṭāti attho.</p>
- <p class="centered">Lokuttaravipākakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Kiriyābyākatakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para568"></a><span class="paranum">568</span>. <span class="bld">Purimā pavattī</span>ti mahākiriyacittappavattiṃ āha. Tāya hi khīṇāsavo evaṃ paccavekkhati. Tenevāha <span class="bld">‘‘idaṃ pana cittaṃ vicāraṇapaññārahita’’</span>nti. <span class="bld">Eva</span>nti yathā sotadvāre, evaṃ ghānadvārādīsupi mahākiriyacittehi tasmiṃ tasmiṃ visaye idamatthikatāya paricchinnāya idaṃ cittaṃ vattatīti <a name="M0.0144"></a> dasseti. <span class="bld">Pañcadvārānugataṃ hutvā labbhamāna</span>nti pañcadvāre pavattamahākiriyacittānaṃ piṭṭhivaṭṭakabhāvena imassa cittassa pavattiṃ sandhāya vuttaṃ, pañcadvāre eva vā idameva pavattanti sambandho. <span class="bld">‘‘Loluppa…pe… bhūta’’</span>nti vuttattā pañcadvāre paṭhamaṃ iminā cittena somanassito hutvā pacchā mahākiriyacittehi taṃ taṃ atthaṃ vicinotīti ayamattho vutto viya dissati. Pubbeyeva pana manodvārikacittena padhānasāruppaṭṭhānādiṃ paricchindantassa pañcadvāre tādisasseva tādisesu rūpādīsu idaṃ cittaṃ pavattatīti vadanti. Ayampi attho pañcadvāre eva pavattaṃ loluppataṇhāpahānādipaccavekkhaṇāhetu yathāvuttakāraṇabhūtaṃ jātanti evaṃ yojetvā sakkā vattuṃ. Evañca sati imassa cittassa paccayabhūtā purimā pavattīti idampi vacanaṃ samatthitaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca pañcadvāre iminā cittena somanassuppādanamattaṃ daṭṭhabbaṃ, na hāsuppādanaṃ pañcadvārikacittānaṃ aviññattijanakattā, manodvāre pana hāsuppādanaṃ hoti. Teneva hi <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> pañcadvāre ‘‘somanassito hotī’’ti ettakameva vuttaṃ, manodvāre ca ‘‘hāsayamāna’’nti. Iminā hasituppādacittena pavattiyamānampi bhagavato sitakaraṇaṃ pubbenivāsaanāgataṃsasabbaññutaññāṇānaṃ <a name="V0.0137"></a> anuvattakattā ñāṇānuparivattiyevāti. Evaṃ pana ñāṇānuparivattibhāve sati na koci pāḷiaṭṭhakathānaṃ virodho, evañca katvā <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> ‘‘tesaṃ ñāṇānaṃ ciṇṇapariyante idaṃ cittaṃ uppajjatī’’ti vuttaṃ. Avassañca etaṃ evaṃ icchitabbaṃ, aññathā āvajjanacittassapi bhagavato pavatti na yujjeyya. Tassapi hi viññattisamuṭṭhāpakabhāvassa nicchitattā, na ca viññattisamuṭṭhāpakatte taṃsamuṭṭhitāya viññattiyā kāyakammādibhāvaṃ āvajjanabhāvo vibandhatīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tato evā</span>ti mūlābhāvena na suppatiṭṭhitattā eva. ‘‘Ahetukānaṃ jhānaṅgāni balāni cā’’ti sampiṇḍanattho <span class="bld">jhānaṅgāni cā</span>ti <span class="bld">ca</span>-saddo. Yadi aparipuṇṇattā balabhāvassa imasmiṃ ahetukadvaye balāni anuddiṭṭhāni asaṅgahitāni ca, atha kasmā niddiṭṭhānīti āha <span class="bld">‘‘yasmā panā’’</span>tiādi. Sammā niyyānikasabhāvānaṃ kusalānaṃ paṭibhāgabhūto vipākopi phalaṃ viya taṃsabhāvo siyāti sahetukavipākacittāni aggahetvā kiriyacittakatattā vā <span class="bld">‘‘mahākiriyacittesū’’</span>ti vuttaṃ. Atha vā <span class="bld">mahākiriyacittesucā</span>ti <span class="bld">ca</span>-saddena sahetukavipākacittānipi gahitānīti veditabbāni.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para574"></a><span class="paranum">574</span>. <span class="bld">‘‘Indriya</span> <a name="M0.0145"></a>…pe… <span class="bld">imassānantaraṃ uppajjamānānī’’</span>ti vuttaṃ tesaṃ ñāṇānaṃ kāmāvacarattā. Itaresaṃ mahaggatattā <span class="bld">‘‘parikammānantarānī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para577"></a><span class="paranum">577</span>. Āhito ahaṃ māno etthāti attā, so eva bhavati uppajjati, na paraparikappito viya niccoti <span class="bld">attabhāvo</span>. Attāti vā diṭṭhigatikehi gahetabbākārena bhavati pavattatīti <span class="bld">attabhāvo</span>.</p>
- <p class="centered">Kiriyābyākatakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Cittuppādakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">2. Rūpakaṇḍaṃ</p>
- <p class="title">Uddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kenacī</span>ti <a name="M0.0146"></a><a name="V0.0138"></a> rūpena vā arūpena vā. Cittuppādena tāva rūpassa samayavavatthānaṃ na sakkā kātuṃ abyāpitāya anekantikatāya cāti imamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘acittasamuṭṭhānasabbhāvato’’</span>tiādimāha. Tattha acittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ cittassa tīsu khaṇesu uppajjatīti imasmiṃ tāva vāde cittuppattisamayena rūpūpapattisamayassa vavatthānaṃ mā hotu, cittassa uppādakkhaṇeyeva sabbampi rūpaṃ uppajjatīti imasmiṃ pana vāde kathanti? Etthāpi acittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ cittena sahuppādepi anindriyabaddharūpaṃ viya acittapaṭi bandhuppādatāya na cittena vavatthāpetabbasamayanti vuttaṃ <span class="bld">‘‘acittasamuṭṭhānasabbhāvato’’</span>ti. Tena cittuppādena rūpassa samayavavatthānaṃ na byāpīti dasseti. Anekacittasamuṭṭhānatāya vavatthānābhāvatoti sambandho. Niyate hi samuṭṭhāpakacitte cittasamuṭṭhānarūpassa siyā vavatthānanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kesañcī</span>ti kāmāvacarakusalādīnaṃ. <span class="bld">Katthacī</span>ti āruppe. <span class="bld">Kesañcī</span>ti vā kesañci pañcavokāravipākānaṃ. <span class="bld">Katthacī</span>ti paṭisandhikkhaṇe carimakkhaṇe ca. ‘‘Tasmiṃ samaye phasso hotī’’tiādinā (dha. sa. 1) cittasahabhāvinaṃ eva cittena samayavavatthānaṃ katanti vuttaṃ <span class="bld">‘‘acittasahabhubhāvato’’</span>ti. <span class="bld">Tesa</span>nti upādārūpānaṃ. Yo yassa sahabhāvena upakārako, so eva tassa samayavavatthāpakabhāvena vuttoti āha <span class="bld">‘‘sahajāta…pe… ttanato’’</span>ti. <span class="bld">Nāpi mahābhūtehī</span>tiādinā vavatthānābhāvameva dasseti. <span class="bld">Kesañcī</span>ti akammajādīnaṃ. <span class="bld">Kehicī</span>ti kammajādīhi. <span class="bld">Pavattito</span>ti pavattanato. <span class="bld">Sahā</span>ti ekasmiṃ kāle. <span class="bld">Abhāvā</span>ti niyogato abhāvā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Viññatti</span> <a name="V0.0139"></a> <span class="bld">…pe… na sakkā vattuṃ</span> mahābhūtehi samayavavatthāne kariyamāne tehi ayāvabhāvitatāyāti adhippāyo. <span class="bld">Ekasmiṃ kāle</span>tiādināpi mahābhūtehi samayaniyamane vavatthānābhāvameva vibhāveti. ‘‘Tathā vibhajanattha’’nti, ‘‘avibhattaṃ abyākataṃ atthīti dassetu’’nti ca imesaṃ padānaṃ ‘‘vibhattaṃ avibhattañca sabbaṃ saṅgaṇhanto āhā’’ti iminā sambandho. Samayavavatthānaṃ katvā niddisiyamānassa nippadesatāya asambhavato <a name="M0.0147"></a> ekadesaṃ niddisitvā sāmaññena nigamanaṃ yuttaṃ, akatvā pana samayavavatthānaṃ sarūpato niddisanena tathāti imamatthaṃ āha <span class="bld">‘‘samayavavatthānenā’’</span>tiādinā. <span class="bld">Avibhatte</span>ti vipākakiriyābyākataṃ viya na pubbe vibhatte. <span class="bld">Vibhajitabbe</span>ti bhedavantatāya vibhajanārahe. <span class="bld">Dassite</span>ti uddisanavasena dassite. Vuttamevatthaṃ vitthāratarena dassetuṃ <span class="bld">‘‘ettha panā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext">Vipākādidhammānaṃ nayanaṃ nayo, sova dassananti nayadassanaṃ. ‘‘Desanā’’ti vuttaṃ <span class="bld">heṭṭhā gahaṇameva nayadassana</span>nti. Dutiyavikappe pana kāmāvacarādibhāvena nīyatīti nayo, kiriyābyākataṃ. Tassa dassanaṃ nayadassananti yojetabbaṃ. Dukādīsu niddesavāre ca hadayavatthuno anāgatattā taṃ aggahetvā paṭhamavikappo vutto, ekake pana vatthupi gahitanti <span class="bld">‘‘hadayavatthuñcā’’</span>ti dutiyavikappe vuttaṃ. Kiṃ pana kāraṇaṃ dukādīsu niddesavāre ca hadayavatthu na gahitanti? Itaravatthūhi asamānagatikattā desanābhedato ca. Yathā hi cakkhuviññāṇādīni ekantato cakkhādinissayāni, na evaṃ manoviññāṇaṃ ekantato hadayavatthunissayaṃ, nissitamukhena ca vatthudukādidesanā pavattā. Yampi ekantato hadayavatthunissayaṃ, tassa vasena ‘‘atthi rūpaṃ manoviññāṇassa vatthū’’tiādinā dukādīsu vuccamānesupi tadanukūlaārammaṇadukādayo na sambhavanti. Na hi ‘‘atthi rūpaṃ manoviññāṇassa ārammaṇaṃ, atthi rūpaṃ na manoviññāṇassa ārammaṇa’’ntiādinā sakkā vattunti vatthārammaṇadukadesanā bhinnagatikā siyuṃ, samānagatikā ca tā desetuṃ bhagavato ajjhāsayo. Esā hi bhagavato desanā pakati. Teneva hi <span class="bld">nikkhepakaṇḍe</span> cittuppādavibhāgena avuccamānattā avitakkāvicārapadavissajjane vicāroti vattuṃ na sakkāti avitakkavicāramattapadavissajjane labbhamānopi vitakko na uddhaṭo, aññathā vitakko cāti vattabbaṃ siyāti. Evaṃ itaravatthūhi asamānagatikattā desanābhedato ca dukādīsu uddese na gahitaṃ. Uddiṭṭhasseva hi niddisanato niddesepi na gahitaṃ hadayavatthūti vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cakkhādidasakā</span> <a name="V0.0140"></a> <span class="bld">sattā</span>ti cakkhusotaghānajivhākāyaitthibhāvapurisabhāvadasakā satta, ekasantānavasena vā cakkhusotaghānajivhākāyabhāvavatthudasakā satta. Nibbānassa asatipi paramatthato bhede parikappitabhedopi <a name="M0.0148"></a> bhedoyeva vohāravisayeti katvā <span class="bld">sopādisesādi</span>bhedo vutto.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para584"></a><span class="paranum">584</span>. Kiñcāpi aññattha kukkuṭaṇḍasaṇṭhāne parimaṇḍala-saddo dissati, cakkasaṇṭhānatā pana vaṭṭasaṇṭhāne cakkavāḷe vuccamāno parimaṇḍala-saddo vaṭṭapariyāyo siyā. Anekatthā hi saddāti adhippāyenāha <span class="bld">‘‘vaṭṭaṃ parimaṇḍala’’</span>nti. Ettha ca sineruyugandharādīnaṃ samuddato upariadhobhāgānaṃ vasena ubbedho vutto, āyāmavitthārehipi sineru caturāsītiyojanasahassaparimāṇova. Yathāha ‘‘sineru, bhikkhave, pabbatarājā caturāsīti yojanasahassāni āyāmena, caturāsīti yojanasahassāni vitthārenā’’ti (a. ni. 7.66). Sineruṃ pākāraparikkhepavasena parikkhipitvā ṭhitā yugandharādayo, sineruyugandharādīnaṃ antarepi sītasamuddā nāma. ‘‘Te visālato yathākkamaṃ sineruādīnaṃ accuggamanasamānaparimāṇā’’ti vadanti.</p>
- <p class="bodytext">Koṭisatasahassacakkavāḷasseva āṇākhettabhāvo dasasahassacakkavāḷassa jātikhettabhāvo viya dhammatāvaseneva veditabbo. Vikappasamānasamuccayavibhāvanesu viya avadhāraṇe aniyame ca <span class="bld">vā</span>-saddo vattatīti tathā yojanā katā. Anekatthā hi nipātāti. Tattha anekantikattho <span class="bld">aniyamattho</span>.</p>
- <p class="bodytext">Sīlādivisuddhisampādanena, catudhātuvavatthānavaseneva vā mahākiccatāya <span class="bld">mahantena vāyāmena</span>. Satipi lakkhaṇādibhede ekasmiṃ eva kāle ekasmiṃ santāne anekasatasahassakalāpavuttito mahantāni bahūni bhūtāni paramatthato vijjamānānīti vā <span class="bld">mahābhūtāni</span> yathā ‘‘mahājano’’ti. <span class="bld">Eva</span>nti ‘‘upādāya pavatta’’nti atthe sati <span class="bld">paṭiccasamuppannatā vuttā hoti</span> paccayasambhūtatādīpanato. <span class="bld">Upādāyatī</span>ti upādāyati evāti adhippāyo. Tenevāha <span class="bld">‘‘ekantanissitassā’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Bhavati hi nissayarūpānaṃ sāmibhāvo’’</span>ti ādhārādheyyasambandhavacanicchāya abhāve ādhārabhūtopi attho saṃsāmisambandhavacanicchāya sāmibhāvena vuccati yathā ‘‘rukkhassa sākhā’’ti adhippāyo.</p>
- <p class="subhead">Tividharūpasaṅgahavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para585"></a><span class="paranum">585</span>. <span class="bld">Viññattiduko</span> <a name="M0.0149"></a><a name="V0.0141"></a> <span class="bld">cā</span>ti <span class="bld">ca</span>-saddena cittasahabhucittānuparivattidukāpi saṅgahitāti veditabbā. <span class="bld">Sakkā hi etena nayena…pe… viññātu</span>nti ettha pañcavīsāya tāva vatthudukesu paṭhamadukapañcakādayo cuddasahipi pakiṇṇakadukehi avasiṭṭhehi vatthudukehi pañcavīsāya ārammaṇadukehi pañcahi bāhirāyatanadukehi rūpadhātudukādīhi pañcahi dhātudukehi pacchimakehi tīhi indriyadukehi dvādasahipi sukhumarūpadukehi paṭhamādivajjehi avasiṭṭhehi āyatanadhātuindriyadukehi ca yojanaṃ gacchanti. Pañcavīsāya pana ārammaṇadukesu purimako dukapañcako upādinnaupādinnupādāniyasanidassanacittasamuṭṭhānacittasahabhucittānuparivattidukavajjehi pakiṇṇakadukehi sabbehipi vatthudukehi rūpāyatanarūpadhātudukavajjehi āyatanadhātudukehi sabbehipi indriyadukasukhumarūpadukehi yojanaṃ gacchati. Dutiyadukapañcakādīsu yathākkamaṃ saddāyatanasaddadhātudukādayo yojanaṃ na gacchanti, rūpāyatanarūpadhātudukādayo gacchanti. Pakiṇṇakadukesu sanidassanadukañcāti ayameva viseso. Yathā ca vatthudukesu, evaṃ cakkhāyatanacakkhudhātucakkhundriyādidukapañcakesu. Yathā ca ārammaṇadukesu, evaṃ rūpāyatanarūpadhātuādidukapañcakesu tikayojanā. Itthindriyapurisindriyajīvitindriyadukā sukhumarūpadukā ca sabbehipi dukehi yojanaṃ gacchantīti evaṃ tāva tikayojanā veditabbā. Nanu cāyampi yojanā bhagavatā na desitāti na kātabbāti? Nayidaṃ ekantikaṃ. Kasmā? Bhagavatā dinnanayena yojanāpi bhagavatoyeva desanā. Tathā hi vuttaṃ <span class="bld">mātikāvaṇṇanāyaṃ</span> (dha. sa. aṭṭha. 1-6) ‘‘hetū ceva dhammā ahetukā cāti idampi sambhavatī’’tiādi. Sambhavo hi gahaṇassa kāraṇanti ca.</p>
- <p class="centered">Tividharūpasaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Catubbidhādirūpasaṅgahavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para586"></a><span class="paranum">586</span>. Cittato eva samuṭṭhātīti cittasamuṭṭhānanti imameva atthaṃ gahetvā <span class="bld">‘‘viññattidukādīhi samānagatiko cittasamuṭṭhānaduko’’</span>ti vuttaṃ<a name="M0.0150"></a>. Vinivattite hi sāmaññe yaṃ rūpaṃ <a name="V0.0142"></a> janakapaccayesu cittato samuṭṭhāti, taṃ cittato eva samuṭṭhātīti. <span class="bld">Viññattidukādīhī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena cittasahabhucittānuparivattiduke saṅgaṇhāti. <span class="bld">Labbhamāno</span>ti yaṃ taṃ rūpaṃ upādā, taṃ atthi cittasamuṭṭhānaṃ, atthi na cittasamuṭṭhānaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ nupādā, taṃ atthi cittasamuṭṭhānaṃ, atthi na cittasamuṭṭhānanti evaṃ labbhamāno. <span class="bld">Sanidassanadukādīna</span>nti <span class="bld">ādi</span>-saddena sappaṭighamahābhūtadukādayo saṅgaṇhāti. <span class="bld">Tenā</span>ti cittasamuṭṭhānadukena. <span class="bld">Tassā</span>ti cittasamuṭṭhānadukasseva. <span class="bld">Aññe panā</span>ti viññatticittasamuṭṭhānacittasahabhucittānuparivattidukehi aññepi pakiṇṇakadukā.</p>
- <p class="bodytext">Saddāyatanassa ekantato anupādinnattā <span class="bld">‘‘sotasamphassārammaṇadukādayo vajjetvā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Catukkā labbhantī</span>ti yaṃ taṃ rūpaṃ upādinnaṃ, taṃ atthi cakkhusamphassassa ārammaṇaṃ, atthi cakkhusamphassassa nārammaṇaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ anupādinnaṃ, taṃ atthi cakkhusamphassassa ārammaṇaṃ, atthi cakkhusamphassassa nārammaṇanti evamādayo sabbārammaṇabāhirāyatanādilabbhamānadukehi yojanāyaṃ catukkā labbhantīti sambandho. <span class="bld">Avasesehī</span>ti ārammaṇabāhirāyatanarūpadhātudukādito labbhamānadukehīti vuttadukarāsito avasesehi. <span class="bld">Tesa</span>nti upādinnaupādinnupādāniyacittasamuṭṭhānadukānaṃ. <span class="bld">Aññesa</span>nti upādinnadukādito aññesaṃ upādādukādīnaṃ. <span class="bld">Vatthudukādīhī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena cakkhāyatanadukādayo saṅgaṇhāti. Etthāpi avasesehi tesaṃ aññesañca yojanāya catukkā na labbhantīti sambandho.</p>
- <p class="centered">Catubbidhādirūpasaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Uddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">Rūpavibhatti</p>
- <p class="subhead">Ekakaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para594"></a><span class="paranum">594</span>. Pathavīādīnaṃ dhammānaṃ ruppanasabhāvo viya na hetuādibhāvopi sādhāraṇoti na hetūsu vibhajitabboti vuttaṃ <span class="bld">‘‘avijjamānavibhāgassā’’</span>ti. Tassa pana vibhāgābhāvadassanasarūpadassanameva niddeso. Evañca katvā nibbānassapi vibhāgarahitattā ‘‘asaṅkhatā dhātū’’ti ettakameva niddesavasena vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Yadipi <a name="M0.0151"></a><a name="V0.0143"></a> hinoti etena patiṭṭhāti kusalādiko dhammoti alobhādayo kevalaṃ hetupadavacanīyā, kāraṇabhāvasāmaññato pana mahābhūtādayopi hetu-saddābhidheyyāti mūlaṭṭhavācinā dutiyena <span class="bld">hetu</span>-saddena visesetvā āha <span class="bld">‘‘hetuhetū’’</span>ti. Suppatiṭṭhitabhāvasādhanato kusalādidhammānaṃ mūlatthena upakārakadhammā ‘‘tayo kusalahetū’’tiādinā (dha. sa. 1059-1060) paṭṭhāne ca teyeva ‘‘hetupaccayo’’ti vuttāti āha <span class="bld">‘‘mūlahetu paccayahetūti vā ayamattho’’</span>ti. Hinoti etena, etasmā vā phalaṃ pavattatīti hetu, paṭicca etasmā eti pavattatīti paccayoti evaṃ <span class="bld">hetupaccaya</span>-saddānaṃ anānatthataṃ sandhāya hetusaddapariyāyabhāvena <span class="bld">paccaya</span>-saddo vuttoti āha <span class="bld">‘‘hetupaccayasaddānaṃ samānatthattā’’</span>ti. Bhūtattayanissitāni ca mahābhūtāni catumahābhūtanissitaṃ upādārūpanti sabbampi rūpaṃ sabbadā sabbattha sabbākāraṃ catumahābhūtahetukaṃ mahābhūtāni ca anāmaṭṭhabhedāni sāmaññato gahitānīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘rūpakkhandhassa hetū’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kammasamādānāna</span>nti samādānānaṃ kammānaṃ, samādiyitvā katakammānaṃ vā. <span class="bld">Aññesu paccayesu</span> vipākassa taṇhāvijjādīsu.</p>
- <p class="indent">‘‘Aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ kāyaduccaritassa iṭṭho kanto manāpo vipāko nibbatteyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Ṭhānañca kho etaṃ, bhikkhave, vijjati, yaṃ kāyaduccaritassa aniṭṭho akanto amanāpo vipāko nibbatteyya. Ṭhānametaṃ vijjati. Vacī…pe… mano…pe… vijjati…pe… aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ kāyasucaritassa aniṭṭho akanto amanāpo vipāko nibbatteyyā’’ti (ma. ni. 3.131; vibha. 809),</p>
- <p class="unindented">‘‘Kammaṃ satte vibhajati, yadidaṃ hīnapaṇītatāyā’’ti (ma. ni. 3.289) – evamādivacanato kammaṃ vipākassa iṭṭhāniṭṭhataṃ niyametīti āha <span class="bld">‘‘iṭṭhāniṭṭhavipākaniyāmakattā’’</span>ti. <span class="bld">Gatiupadhikālapayogasampattivipattiyoyeva ṭhānaṃ</span> vipākassa okāsabhāvato. Na hi tehi vinā koci vipāko nibbattatīti. Yathāvuttaṭṭhāne sati adhigantabbaṃ iṭṭhāniṭṭhārammaṇaṃ <span class="bld">‘‘gati…pe… nipphādita’’</span>nti vuttaṃ. Vipākassa ārammaṇena vinā abhāvato ārammaṇampi <a name="M0.0152"></a> tassa padhānaṃ kāraṇaṃ. <span class="bld">Anaññasabhāvato</span>ti hetuādisabhāvābhāvato.</p>
- <p class="bodytext">Ruppanaṃ <a name="V0.0144"></a> rūpaṃ. Taṃ assa atthīti ettha ‘‘assā’’ti vuccamāno pathavīādiatthoyeva ruppatītipi vuccatīti āha <span class="bld">‘‘ruppanalakkhaṇayuttasseva rūpīrūpabhāvato’’</span>ti. <span class="bld">Etaṃ sabhāva</span>nti etaṃ uppannabhāve sati chahi viññāṇehi viññeyyasabhāvaṃ rūpe niyameti rūpasseva taṃsabhāvattā. <span class="bld">Na rūpaṃ etasmi</span>nti kālabhedavasena ataṃsabhāvassapi rūpassa atthitāya na rūpaṃ tattha niyantabbanti dasseti. <span class="bld">Atthi hī</span>tiādinā tattha rūpasseva niyantabbatābhāvaṃyeva vivarati. <span class="bld">Etamevā</span>tiādinā uddesena niddesaṃ saṃsandeti. Ettha etameva rūpe yathāvuttasabhāvaṃ niyametabbaṃ niddese <span class="bld">eva</span>-saddena niyameti avadhāretīti attho. <span class="bld">Yathāvutto niyamo</span>ti uppannabhāve sati chahi viññāṇehi viññeyyabhāvo niyantabbatāya ‘‘niyamo’’ti vutto, so rūpe atthi eva rūpasseva taṃsabhāvattā. Visiṭṭhakālassa vuttappakāraṃ avadhāraṇaṃyeva vā yathāvutto niyamo, so rūpe atthiyeva sambhavatiyeva, na arūpe viya na sambhavatīti attho daṭṭhabbo. <span class="bld">Kālabheda</span>nti kālavisesaṃ. <span class="bld">Anāmasitvā</span>ti aggahetvā. <span class="bld">Taṃ sabba</span>nti anāmaṭṭhakālabhedaṃ tatoyeva arūpehi samānaviññeyyasabhāvaṃ sabbaṃ rūpaṃ. <span class="bld">Uppanna</span>nti etena kālabhedāmasanena viseseti <span class="bld">‘‘uppannaṃ…pe… mevā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Vattamānakālikaṃ sabbaṃ rūpaṃ diṭṭhasutamutaviññātasabhāvaṃ, taṃ yathāsakaṃ chahi viññāṇehi viññeyyasabhāvameva, na tehi aviññeyyaṃ. Nāpi uppannameva chahi viññāṇehi viññeyyasabhāvaṃ ekantalakkhaṇaniyamābhāvāpattitoti evaṃ aviparīte atthe vibhāvitepi codako adhippāyaṃ ajānanto <span class="bld">‘‘nanu eva’’</span>ntiādinā sabbassa sabbārammaṇatāpattiṃ codeti. Itaro <span class="bld">‘‘rūpaṃ sabbaṃ sampiṇḍetvā’’</span>tiādinā attano adhippāyaṃ vibhāveti. Ettha <span class="bld">ekībhāvena gahetvā</span>ti idaṃ ‘‘sampiṇḍetvā’’ti etassa atthavacanaṃ. Ekantalakkhaṇaṃ chahi viññāṇehi viññeyyasabhāvoyeva. Idaṃ vuttaṃ hoti – kiñcāpi pañcannaṃ viññāṇānaṃ visayantare appavattanato na sabbassa sabbārammaṇatā, sabbassapi pana rūpassa chaviññāṇārammaṇabhāvato yathāsakaṃ chahi viññāṇehi viññeyyatāya chahi viññāṇehi viññeyyatāva atthi, taṃ ekato saṅgahaṇavasena gahetvā ‘‘uppannaṃ sabbaṃ rūpaṃ chahi viññāṇehi viññeyya’’nti <a name="M0.0153"></a> vuttaṃ yathā ‘‘abhiññāppattaṃ pañcamajjhānaṃ chaḷārammaṇaṃ hotī’’ti. Yathā hi dibbacakkhudibbasotādiabhiññāppattassa pañcamajjhānassa visuṃ asabbārammaṇattepi ekantalakkhaṇavasena ekībhāvena gahetvā ārammaṇavasena paṭhamajjhānādito visesaṃ dassetuṃ ‘‘abhiññāppattaṃ pañcamajjhānaṃ chaḷārammaṇaṃ hotī’’ti vuccati, evaṃ arūpato rūpassa visayavasena visesaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘uppa</span> <a name="V0.0145"></a> <span class="bld">…pe… viññeyya’’</span>nti vuttanti. Chahi viññāṇehi viññeyyabhāvo rūpe niyametabbo, na pana rūpaṃ tasmiṃ niyametabbaṃ, aniyatadeso ca eva-saddoti <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> (dha. sa. aṭṭa. 594) ‘‘paccuppannarūpameva cakkhuviññāṇādīhi chahi veditabba’’nti vuttaṃ. ‘‘Paccuppannarūpamevā’’tiādinā tattha dosamāha. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā pāḷiyaṃ viññeyyamevāti eva-saddo vutto, na ca tassa aṭṭhānayojanena kāci iṭṭhasiddhi, atha kho aniṭṭhasiddhiyeva sabbarūpassa ekantalakkhaṇaniyamādassanato, tasmā. Yathārutavaseneva niyame gayhamāne uppa…pe… patti natthi, tato ca sotapatitatāyapi payojanaṃ natthīti. <span class="bld">Vuttanayenā</span>ti ‘‘arūpato vidhura’’ntiādinā vuttanayena.</p>
- <p class="bodytext">Ñāṇassa vā uttarassa purimañāṇaṃ vatthukāraṇanti <span class="bld">ñāṇavatthu</span>. ‘‘Sajātī’’ti ettha sa-kāro samānasaddatthoti dassetuṃ <span class="bld">‘‘samānajātikāna’’</span>nti vuttaṃ. Samānajātitā ca sammāvācādīnaṃ sīlanattho eva. Etena samānasabhāvatā sajātisaṅgahoti veditabbo. Ārammaṇe cetaso avikkhepappavattiyā upaṭṭhānussāhanāni viya tesaṃ avikkhepopi atisayena upakārakoti <span class="bld">‘‘aññamaññopakāravasenā’’</span>ti vuttaṃ. Teneva vijjamānesupi aññesu sahajātadhammesu etesaṃyeva samādhikkhandhasaṅgaho dassito. Yaṃ pana <span class="bld">saccavibhaṅgavaṇṇanāyaṃ</span> (vibha. aṭṭha. 189) <span class="bld">visuddhimaggādīsu</span> (visuddhi. 2.568) ca ‘‘vāyāmasatiyo kiriyato saṅgahitā’’ti vuttaṃ, taṃ asamādhisabhāvataṃ tesaṃ samādhissa upakārakattañca sandhāya vuttaṃ. Teneva ca tattha ‘‘samādhiyevettha sajātito samādhikkhandhena saṅgahito’’ti (visuddhi. 2.568; vibha. aṭṭha. 189) vuttaṃ. Idha pana <span class="bld">sajātisaṅgaho</span>ti samādhitadupakārakadhammānaṃ uppattidesavasena saṅgaho vuttoti. Avirādhetvā visayasabhāvāvaggahaṇaṃ <span class="bld">paṭivedho, appanā</span> ca ārammaṇe daḷhanipāto tadavagāhoyevāti <span class="bld">‘‘paṭivedhasadisaṃ kicca’’</span>nti vuttaṃ. Atha vā ārammaṇapaṭivedhassa tadāhananapariyāhananamanuguṇatāya <a name="M0.0154"></a> samānanti paññāvitakkānaṃ kiccasarikkhatā vuttā.</p>
- <p class="centered">Ekakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">Dukaniddeso</p>
- <p class="subhead">Upādābhājanīyavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para596"></a><span class="paranum">596</span>. Samantato <a name="V0.0146"></a> sabbaso dassanaṭṭhena cakkhu <span class="bld">samantacakkhū</span>ti imamatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘sabbasaṅkhatāsaṅkhatadassana’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Evamādinā</span>ti ettha <span class="bld">ādi</span>-saddo ‘‘dukkhaṃ pariññeyyaṃ pariññāta’’nti tīsupi padesu paccekaṃ yojetabbo. ‘‘Idaṃ dukkhanti me, bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādī’’tiādinā (mahāva. 15; paṭi. ma. 2.30) hi pāḷi pavattāti. <span class="bld">Ākārenā</span>ti dvādasavidhena ākārena. <span class="bld">Tampi kāmāvacaraṃ</span> vipassanāpaccavekkhaṇañāṇabhāvato. ‘‘Ñāṇacakkhu sahaariyamaggaṃ vipassanāñāṇantipi yujjatī’’ti vadanti. Aggamaggena pana saha vipassanā paccavekkhaṇañāṇanti yuttaṃ viya dissati.</p>
- <p class="bodytext">Yathāvutte maṃsapiṇḍe sasambhāre cakkhuvohāro santānavasena pavattamāne catusamuṭṭhānikarūpadhamme upādāya pavattoti <span class="bld">‘‘catu…pe… sambhārā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Saṇṭhāna</span>nti <span class="bld">vaṇṇāyatanamevā</span>ti tena tena ākārena sanniviṭṭhesu mahābhūtesu taṃtaṃsaṇṭhānavasena vaṇṇāyatanassa viññāyamānattā vuttaṃ, na vaṇṇāyatanasseva saṇṭhānapaññattiyā upādānattā. Tathā hi andhakāre phusitvāpi saṇṭhānaṃ viññāyatīti. Tathā ca vakkhati ‘‘dīghādīni phusitvāpi sakkā jānitu’’nti, (dha. sa. aṭṭa. 616) ‘‘dīghādisannivesaṃ bhūtasamudāyaṃ nissāyā’’ti (dha. sa. mūlaṭī. 616) ca. <span class="bld">Tesaṃ</span> sambhavasaṇṭhānānaṃ āpodhātuvaṇṇāyatanehi anatthantarabhāvepi tehi <span class="bld">visuṃ vacanaṃ tathābhūtānaṃ</span> sambhavabhūtānaṃ saṇṭhānabhūtānañca. Etena āpodhātuvaṇṇāyatanānaṃ vasena vattamānaavatthāviseso sambhavo saṇṭhānañcāti ayamattho dassito hoti. Tattha sambhavo catusamuṭṭhāniko soḷasavassakāle uppajjati. Tassa rāgavasena ṭhānā vacanaṃ hotīti vadanti. <span class="bld">Atathābhūtānaṃ</span> <a name="M0.0155"></a> tato aññathābhūtānaṃ. <span class="bld">Yathāvutte</span> sambhāravatthusaṅkhāte. <span class="bld">Vijjamānattā</span>ti bhiyyovuttivasena vuttaṃ. Tathā hi khīṇāsavānaṃ brahmānañca sambhavo natthīti. Āpodhātuvisesattā sambhavo āpodhātusambandhī āpodhātutannissayanissitopi hotīti tassa catudhātunissitatāya avirodho vutto.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Utucittāhārehi upatthambhiyamāna</span>nti ettha ‘‘kalāpantaragatā utuāhārā adhippetā’’ti vadanti. <span class="bld">Anekakalāpagatabhāvaṃ cakkhussa dasseti</span> yato upaddutapaṭale nirākaraṇepi cakkhu vijjatīti<a name="V0.0147"></a>. <span class="bld">Paṭighaṭṭanaṃ</span> visayābhimukhabhāvo nighaṃsapaccayattā. <span class="bld">Nighaṃso</span> nissayabhāvāpatti. Yato cakkhādinissitā saññā <span class="bld">‘‘paṭighasaññā’’</span>ti vuccati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Anekattā</span>ti idaṃ avacanassa kāraṇaṃ, na hetukiriyāya viññāyamānabhāvassa. So pana apekkhāsiddhito eva veditabbo. Hetukiriyāpekkhā hi phalakiriyāti. <span class="bld">Cakkhuṃ saṅgaṇhātī</span>ti cakkhuviññāṇassa nissayabhāvānupagamanepi taṃsabhāvānativattanato tassā samaññāya tattha niruḷhabhāvaṃ dasseti. Dassanapariṇāyakaṭṭho cakkhussa indaṭṭhoyevāti <span class="bld">‘‘yathā hi issaro’’</span>tiādinā issaropamā vuttā. Cakkhuviññāṇaṃ dassanakicce pariṇāyantaṃ cakkhu taṃsahajāte cakkhusamphassādayopi tattha pariṇāyatīti vuccatīti <span class="bld">‘‘te dhamme…pe… pariṇāyatī’’</span>ti vuttaṃ, na pana cakkhusamphassādīnaṃ dassanakiccattā. Atha vā cakkhusamphassādīnaṃ indriyapaccayabhāvena upakārakaṃ cakkhuviññāṇaṃ dassanakicce pariṇāyantaṃ cakkhu tattha cakkhusamphassādayopi tadanuvattake pariṇāyatīti atthāyaṃ pariyāyoti dassento āha <span class="bld">‘‘te dhamme…pe… ṇāyatī’’</span>ti. Anekatthattā dhātūnaṃ <span class="bld">cakkhatī</span>ti imassa ‘‘pariṇāyati pakāsetī’’ti ca atthā vuttā. Saṇṭhānampi rūpāyatanamevāti <span class="bld">‘‘samavisamāni rūpāni cakkhatīti cakkhū’’</span>ti vuttaṃ. Taṃdvārikānaṃ phassādīnaṃ upanissayapaccayabhāvo eva <span class="bld">vaḷañjanattho</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para599"></a><span class="paranum">599</span>. <span class="bld">Taṃdvārikā…pe… uppatti vuttā</span>ti cakkhuviññāṇe uppanne sampaṭicchanādīni balavārammaṇe javanaṃ ekantena uppajjatīti katvā vuttaṃ. Tathā ceva hi antarā cakkhuviññāṇe vā sampaṭicchane vā santīraṇe vā ṭhatvā nivattissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti nicchitaṃ. <span class="bld">Tena paccayenā</span>ti taṃpakārena paccayena. <span class="bld">Taṃsadisāna</span>nti garuṃ katvā assādanādippavattivisesarahitatāya dassanasadisānaṃ manodhātusantīraṇavoṭṭhabbanānaṃ. Pañcadvārikajavanānaṃ <a name="M0.0156"></a> assādanādito aññathā garuṃ katvā pavatti natthi rūpadhammavisayattāti <span class="bld">‘‘assādanābhinandanabhūtānī’’</span>ti ettakameva vuttaṃ. Manodvārikajavanapiṭṭhivaṭṭakānampi hi pañcadvārikajavanānaṃ assādanābhinandanabhāvena rūpaṃ garuṃ katvā pavatti natthīti na sakkā vattunti. Rūpaṃ ārammaṇādhipati akusalasseva hoti. Tathā hi <span class="bld">paṭṭhāne</span> ‘‘abyākato dhammo akusalassa dhammassa adhipatipaccayena paccayo. Ārammaṇādhipati cakkhuṃ garuṃ katvā assādeti abhinandatī’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.416) rūpadhammopi ārammaṇādhipati vibhatto. ‘‘Abyākato dhammo abyākatassa dhammassa abyākato dhammo kusalassā’’ti ettha pana <a name="V0.0148"></a> phalanibbānāneva ārammaṇādhipatibhāvena vibhattānīti. Gaṇanāya ca ‘‘ārammaṇaārammaṇādhipatiupanissayapurejātaatthiavigatanti eka’’nti (paṭṭhā. 1.1.445) vuttaṃ. Yadi kusalassapi siyā, dveti vattabbaṃ siyāti. <span class="bld">Tānī</span>ti yathāvuttajavanāni paṭiniddiṭṭhāni. <span class="bld">Taṃsampayuttāni cā</span>ti javanasampayuttāni. <span class="bld">Aññāni</span> cakkhusamphassādīni. Yadi rūpassa ārammaṇapaccayabhāvamattaṃ adhippetaṃ, ‘‘taṃ rūpārammaṇeti eteneva sijjheyyā’’ti ettakameva vadeyya. Yasmā pana rūpaṃ taṃdvārikajavanānaṃ paccayavisesopi hoti, tasmā tassa visesassa dīpanatthaṃ ‘‘ārabbhā’’ti vacanaṃ vuttaṃ siyāti āha <span class="bld">‘‘ārammaṇapaccayato aññapaccayabhāvassapi dīpaka’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para600"></a><span class="paranum">600</span>. Sotaviññāṇappavattiyaṃ savanakiriyāvohāroti sotassa savanakiriyāya kattubhāvo sotaviññāṇassa paccayabhāvenāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘sotaviññāṇassa nissayabhāvena suṇātī’’</span>ti. Jīvitanimittamāhāraraso jīvitaṃ, tasmiṃ ninnatāya taṃ avhāyatīti jivhāti evaṃ siddhena jivhā-saddena pakāsiyamānā rasāvhāyanasaṅkhātā sāyanakiriyā labbhatīti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘jivhāsaddena viññāyamānā kiriyāsāyana’’</span>nti. Tathā ca vakkhati ‘‘jīvitamavhāyatīti jivhā’’ti (vibha. aṭṭha. 154). <span class="bld">Āyo</span>ti uppattideso. Pasādakāyassa kāyikānaṃ dukkhasukhānaṃ nissayabhāvato itaresaṃ upanissayabhāvato <span class="bld">‘‘dukkhadukkhavipariṇāmadukkhānaṃ āyo’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Byāpitāyā</span>ti byāpibhāve, byāpibhāvena vā. <span class="bld">Kāyappasādabhāvo</span>ti kāyappasādasabbhāvo. <span class="bld">Anuviddhattā</span>ti anuyuttabhāvato, saṃsaṭṭhabhāvatoti attho. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā yāvatā imasmiṃ <a name="M0.0157"></a> kāye upādinnakapavattaṃ nāma atthi, sabbattha kāyāyatanaṃ kappāsapaṭale sneho viyāti vuttaṃ, tasmā. Paṇḍarasabhāvā pasādā āpāthagataṃ visayaṃ viññāṇuppattihetubhāvena pakāsentā viya hontīti tesaṃ visayāvabhāsanakiccatā vuttā. <span class="bld">Samānanissayāna</span>nti ekanissayānaṃ. Avinibbhuttesu hi rūparasādīsu yaṃnissayaṃ rūpaṃ, taṃnissayo eva rasādīti. <span class="bld">Aññamaññasabhāvānupagamenā</span>ti lakkhaṇasaṅkarābhāvamāha.</p>
- <p class="bodytext">Yasmā paccayantarasahitoyeva cakkhuppasādo rūpābhihananavasena pavattati, na paccayantararahito, tasmā rūpābhighāto hotu vā mā vā hotu, evaṃsabhāvo so rūpadhammoti dassetuṃ <span class="bld">‘‘rūpābhighātāraho’’</span>ti vuttaṃ yathā ‘‘vipākārahasabhāvā kusalākusalā’’ti. Visayavisayīnaṃ aññamaññaṃ abhimukhabhāvo abhighāto viyāti abhighāto, so rūpe cakkhussa<a name="V0.0149"></a>, cakkhumhi vā rūpassa hotīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘rūpe, rūpassa vā abhighāto’’</span>ti. Tenevāha ‘‘yamhi cakkhumhi anidassanamhi sappaṭighamhi rūpaṃ sanidassanaṃ sappaṭighaṃ paṭihaññi vā’’ti (dha. sa. 597), ‘‘cakkhu anidassanaṃ sappaṭighaṃ rūpamhi sanidassanamhi sappaṭighamhi paṭihaññi vā’’ti (dha. sa. 598) ca ādi. Ettha ca taṃtaṃbhavapatthanāvasena cakkhādīsu avigatarāgassa attabhāvanipphādakasādhāraṇakammavasena purimaṃ cakkhulakkhaṇaṃ vuttaṃ, sudūrasukhumādibhedassapi rūpassa gahaṇasamatthameva cakkhu hotūti evaṃ nibbattitaāveṇikakammavasena dutiyaṃ. Esa nayo sesesupi. Atha vā satipi pañcannaṃ pasādabhāvasāmaññe savisayāvabhāsanasaṅkhātassa pasādabyāpārassa dassanavasena purimaṃ vuttaṃ, pasādakāraṇassa satipi kammabhāvasāmaññe attano kāraṇabhedena bhedadassanavasena dutiyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kāmataṇhā</span>ti kāmabhave taṇhā. Tathā rūpataṇhā daṭṭhabbā. Tassa tassa bhavassa mūlakāraṇabhūtā taṇhā tasmiṃ tasmiṃ bhave uppajjanārahāyatanavisayāpi nāma hotīti <span class="bld">kāmataṇhādīnaṃ daṭṭhukāmatādivohārārahatā</span> vuttā. <span class="bld">Daṭṭhukāmatā</span>ti hi daṭṭhumicchā rūpataṇhāti attho. Tathā sesāsupīti. Ettha ca daṭṭhukāmatādīnaṃ taṃtaṃattabhāvanibbattakakammāyūhanakkhaṇato sati purimanibbattiyaṃ vattabbaṃ natthi. Asatipi tassa maggena asamugghātitabhāveneva kāraṇanti daṭṭhabbaṃ. Yato <a name="M0.0158"></a> maggena asamucchinnaṃ kāraṇalābhe sati uppajjitvā attano phalassa kāraṇabhāvūpagamanato vijjamānamevāti uppannaatthitāpariyāyehi vuccati ‘‘ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvento ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bahulīkaronto uppannuppanne pāpake akusale dhamme antarāyeva antaradhāpeti’’ (saṃ. ni. 5.157), ‘‘santaṃ vā ajjhattaṃ kāmacchandaṃ atthi me ajjhattaṃ kāmacchandoti pajānātī’’ti (dī. ni. 2.382; ma. ni. 1.115) ca evamādīsu.</p>
- <p class="bodytext">Etthāha – cakkhādīnaṃ indriyānaṃ kiṃ ekakammunā uppatti, udāhu nānākammunāti? Ubhayathāpīti porāṇā. Tattha nānākammunā tāva uppattiyaṃ cakkhādīnaṃ visese vattabbaṃ natthi kāraṇassa bhinnattā. Ekakammunā pana uppattiyaṃ tesaṃ kathaṃ visesoti? Kāraṇassa bhinnattāyeva. Taṃtaṃbhavapatthanābhūtā hi taṇhā taṃtaṃbhavapariyāpannāyatanābhilāsatāya sayaṃ vicittarūpā upanissayabhāvena taṃtaṃbhavanibbattakakammassa vicittabhedataṃ vidahati. Yato tadāhitavisesaṃ taṃ tathārūpasamatthatāyogena anekarūpāpannaṃ viya anekaṃ visiṭṭhasabhāvaṃ phalaṃ nibbatteti. Tathā ca vakkhati ‘‘kammameva nesaṃ visesakāraṇa’’nti. Na cettha samatthatābhāvato aññaṃ <a name="V0.0150"></a> veditabbaṃ kāraṇavisesenāhitavisesassa visiṭṭhaphalanipphādanayogyatābhāvato. Tathā hi sati ekassapi kammassa anekindriyahetutāvisesayogaṃ ekampi kammantiādinā yuttito āgamatopi parato sayameva vakkhati. Tathā ca ekasseva kusalacittassa soḷasādivipākacittanibbattihetubhāvo vuccati. Lokepi ekasseva sālibījassa paripuṇṇāparipuṇṇataṇḍulaphalanibbattihetutā dissati. Kiṃ vā etāya yutticintāya, na cintitabbamevetaṃ. Yato kammavipāko cakkhādīni kammavipāko ca sabbākārato buddhānaṃyeva kammavipākañāṇaphalayuttānaṃ visayo, na aññesaṃ atakkāvacaratāya. Teneva ca bhagavatā ‘‘kammavipāko acinteyyo na cintetabbo, yo cinteyya ummādassa vighātassa bhāgī assā’’ti (a. ni. 4.77) ādīnavaṃ dassetvā paṭikkhittaṃ. <span class="bld">Āviñchanaṃ puggalassa viññāṇassa vā</span> taṃninnabhāvappattiyā hetubhāvo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbesa</span>nti padassa pakaraṇato pārisesato vā labbhamānaṃ atthavisesaṃ ajānanto yathārutavaseneva atthaṃ gahetvā <span class="bld">‘‘ko ettha viseso’’</span>tiādinā <a name="M0.0159"></a> codeti. Itaro tejādīnaṃ paccekaṃ adhikabhāve viya dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā adhikabhāvepi yathāvuttādhikabhāveneva ekakādivasena labbhamānāya omattatāyapi kāyappasādo na hotīti viññāyamānattā pakaraṇato pārisesato vā catunnampi bhūtānaṃ samabhāvena kāyo hotīti ayamattho siddhoti sabba-saddo idha samabhāvadīpakoti dassetuṃ <span class="bld">‘‘idaṃ panā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Imamatthaṃ dīpetī</span>ti ca yathāvuttena ñāyena ‘‘sabbesa’’nti vacanato ayamattho labbhati, na tassa vācakattāti dasseti. Tenevāha <span class="bld">‘‘anuvatta…pe… vasena vuttattā’’</span>ti. Ekadesādhikabhāvanivāraṇeneva hi ekadesomattatānivāraṇampi viññāyatīti. <span class="bld">Ekadeso</span> avayavo. Catudhātusamudāyanissayassa hi pasādassa tadekadhātuadhikatā avayavādhikatā hotīti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Purimā cettha dvepi vādino nikāyantariyā’’ti vadanti. Ālokādisahakārīkāraṇasahitānaṃyeva cakkhādīnaṃ rūpādiavabhāsanasamatthatā vivarassa ca sotaviññāṇupanissayabhāvo guṇoti tesaṃ laddhīti adhippāyena <span class="bld">‘‘taṃtaṃbhūtaguṇehī’’</span>tiādi vuttaṃ. Tejādīnaṃ viya vivarassa bhūtabhāvābhāvato <span class="bld">‘‘yathāyoga’’</span>nti vuttaṃ. Atha vā rūpādayo viya vivarampi bhūtaguṇoti parādhippāyaṃ dassento <span class="bld">‘‘taṃtaṃbhūtaguṇehī’’</span>ti āha. Tejassa pana ālokarūpena, ākāsasaṅkhātassa vivarassa saddena, vāyussa gandhena, udakassa rasena, pathaviyā phoṭṭhabbenāti imamatthaṃ <a name="V0.0151"></a> sandhāya <span class="bld">‘‘yathāyogaṃ taṃtaṃbhūtaguṇehī’’</span>ti vuttaṃ siyā. <span class="bld">Rūpādiggahaṇe</span>ti rūpādivisaye cakkhuviññāṇādike nipphādetabbeti attho. <span class="bld">Upakaritabbato</span>ti sahakārīkāraṇabhūtehi yathāvuttabhūtaguṇehi cakkhādīnaṃ sakiccakaraṇe upakaritabbato. <span class="bld">Sabhāvena suyyamānassā</span>ti kenaci anuccāriyamānasseva labbhamānattā vuttaṃ. Ghaṭṭanaṃ pana vinā vāyusaddopi natthīti. Atha vā vāyumhi saddo sabhāvena suyyatīti āpe raso madhuroti ca tassa laddhiyevāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Dutiyavādissapi niggaho hoti</span> tassapi tejādiguṇā rūpādayoti evaṃladdhikattā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpādivisesaguṇehī</span>ti rūpādivisesaguṇayuttehi. <span class="bld">Teja…pe… vāyūhī</span>ti sahākāsehi tejādiparamāṇūhi. <span class="bld">Kappāsato visadisāyā</span>ti <a name="M0.0160"></a> kappāsapathavito visesayuttāya tato adhikasāmatthiyayuttāyāti adhippāyo. <span class="bld">Tassāyevā</span>ti kappāsapathaviyāyeva. Yasmā sā vijjamānānipi avisesabhūtāni atthīti gahetuṃ asakkuṇeyyabhāvena abhibhavitvā ṭhitā, tasmā tassāyeva gandho adhikataro bhaveyyāti attho. Ayañca sabbo uttaro ‘‘tassa tassa bhūtassa adhikatāyā’’tiādinā <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> (dha. sa. aṭṭha. 600) vuttattā tathāgatānaṃ vādaṃ sampaṭicchitvā vadantassa kaṇādassa vasena vutto. ‘‘Attano pana matena kaṇādakapilādayo kevalaṃ pathavādidrabyamevātiādi laddhi. Kaṇādasāsanāya adhimuttānaṃ sāsane anavagāḷhānaṃ kesañci ayaṃ vādo’’ti ca vadanti. <span class="bld">Etassubhayassā</span>ti āsavagandhato kappāsagandho adhiko sītudakavaṇṇato uṇhodakavaṇṇo ca adhikoti etassa ubhayassa. Tejādiadhikesu ca sambhāresu rūpādīnaṃ visesassa adassanato na rūpādayo tejādīnaṃ visesaguṇoti siddhanti āha <span class="bld">‘‘tadabhā…pe… ttitā’’</span>ti. Tena na rūpaṃ tejassa visesaguṇo ekantato tejādike sambhāre visesena adassanato, yo yassa visesaguṇo, na so tadadhike sambhāre ekantato visesena dissati yathā pathavīadhike sambhāre āpodhātūti dasseti. Evaṃ sesesupi yathāyogaṃ yojetabbaṃ. <span class="bld">Ko pana vādo nānākalāpe</span>ti sabhāvato nānattābhāvepi mūlakāraṇanānattavasena atthi koci viseso asaṅghāteti dasseti, yato paramaraṇādikiriyāsamatthatā nesaṃ kesañciyeva dissatīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ekampī</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddena anekasmiṃ vattabbameva natthīti dasseti. Pañcāyatanikattabhāve patthanā yā daṭṭhukāmatādibhāvena vuttā, tāya nipphannaṃ. Etena kāraṇavisesena phalavisesamāha. <span class="bld">Na hī</span>tiādinā vuttamevatthaṃ samatthayati. <span class="bld">Ta</span>nti kammaṃ. <span class="bld">Visesenā</span>ti attano kāraṇena āhitātisayena<a name="V0.0152"></a>. Teneva sotassa na hoti paccayo, tato aññeneva pana hotīti adhippāyo. Tena anekasabhāvena kāraṇena āhitavisesaṃ ekampi kammaṃ anekasabhāvaṃ phalaṃ nipphādetuṃ samatthaṃ hotīti dasseti. Idāni kammassa vuttappakāravisesābhāve <a name="M0.0161"></a> dosamāha <span class="bld">‘‘indriyantarābhāvappattito’’</span>ti. Tassattho – kāraṇavisesābhāve phalavisesassa asambhavato yaṃ visesayuttaṃ kammaṃ cakkhussa kāraṇaṃ, tassa tato aññavisesābhāve tadaññindriyuppādakatāpi na siyāti sotindriyādīnaṃ tato anuppatti eva siyā. Evamitaratthāpi. <span class="bld">Viseso</span>ti cettha kammassa taṃtaṃindriyuppādanasamatthatā adhippetā, sā ca pubbe dassitasabhāvova.</p>
- <p class="bodytext">Anekāhi mahaggatacetanāhi ekāya vā parittacetanāsahitāya paṭisandhikkhaṇe kaṭattārūpānaṃ nibbattīti na sakkā viññātunti <span class="bld">‘‘sabbesaṃ…pe… viññāyatī’’</span>ti vuttaṃ. Idāni tameva asakkuṇeyyataṃ vitthārato dassetuṃ <span class="bld">‘‘nānācetanāyā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tassāyaṃ saṅkhepattho – <span class="bld">‘‘paṭisa…pe… paccayo’’</span>ti ettha yadi nānākammavasena indriyānaṃ uppatti adhippetā, evaṃ sati mahaggatakammena ca kāmāvacarakammena ca taṃtaṃpaṭisandhikkhaṇe kaṭattārūpaṃ uppannaṃ siyā, na cetaṃ yuttaṃ ‘‘mahaggatacetanā kammapaccayo’’ti (paṭṭhā. 2.12.78) vuttattā. Nāpi taṃtaṃbhavaniyatarūpindriyehi vikalindriyatā gatisampattiyā opapātikayoniyaṃ paṭisandhikkhaṇe yuttā. Atha mahaggatāhi eva nānācetanāhi nibbattaṃ, na cekā paṭisandhi anekakammanibbattā hoti. Nicchitañhetaṃ sāketapañhenāti. Evaṃ ekena mahaggatakammunā cakkhundriyasotindriyahadayavatthūnaṃ uppattiñāpakena iminā vacanena parittakammunāpi ekena yathārahaṃ anekesaṃ indriyānaṃ uppatti siddhāvāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘siddhamekena kammena anekindriyuppatti hotī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext">Sampattoyeva nāma sampattikiccakaraṇatoti imamatthaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘paṭi…pe… nakato’’</span>ti vuttaṃ. Atisukhumabhāvato maṃsacakkhuagocarena rūpāyatanena samannāgatasaṅghātavuttitāya ca <span class="bld">‘‘vāyu viyā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Cittasamuṭṭhānaṃ saddāyatanaṃ sotaviññāṇassa kadācipi ārammaṇapaccayo na siyā</span> dhātuparamparāya ghaṭṭentassa utusamuṭṭhānattā. Tenāha <span class="bld">‘‘na hi…pe… pajjatī’’</span>ti. <span class="bld">Paṭṭhāne</span> (paṭṭhā. 1.1.2) ca ‘‘saddāyatanaṃ sotaviññāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti avisesena vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Nanu cirena suyyantī</span>ti dūre ṭhitānaṃ lahukaṃ savanaṃ natthi, tesampi vā lahukaṃ savanena dūrāsannabhāvānaṃ <a name="V0.0153"></a> viseso na siyāti adhippāyo. <span class="bld">Na</span><a name="M0.0162"></a>, <span class="bld">dū…pe… to</span>ti na dūre ṭhitehi rajakādisaddā cirena sotaviññāṇena suyyanti, sace savanūpacāre so saddo dūre āsanne ca ṭhitānaṃ yathābhūte āpāthagate sadde manoviññāṇasaṅkhātato gahaṇavisesato cirena suto sīghaṃ sutoti abhimānoti attho. Etamevatthaṃ vitthārato dassento <span class="bld">‘‘yathā hī’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Nicchaya…pe… abhimāno hoti,</span> sotaviññāṇappavatti pana ubhayatthāpi samānā, yasmā <span class="bld">so pana saddo…pe… āgacchatī</span>ti. Yadi dhātuparamparāya saddo nappavattati, kathaṃ paṭighosādīnaṃ uppattīti āha <span class="bld">‘‘dūre…pe… paccayo hotī’’</span>ti. <span class="bld">Uppattivasena āgatānī</span>ti etena rūpadhammāpi yattha uppajjanti, tattheva bhijjanti, na desantaraṃ saṅkamantīti dasseti. <span class="bld">Ghaṭṭanasabhāvānevā</span>ti tesaṃ bhūtānaṃ saddasamuppattihetubhāvamāha. <span class="bld">Sotapadesassā</span>ti sotadesassa, sotadese ṭhitassāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cakkhumato puggalassa ajjhāsayavasenā</span>ti citravicitrarūpāyatane yebhuyyena sattānaṃ cakkhudvārikajavanassa anukaḍḍhanavasena pavattiṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Kaṇṇakūpacchiddeyeva pavattanato</span>ti etena adhiṭṭhānato bahiddhā indriyaṃ pavattīti vādaṃ paṭisedheti. Adhiṭṭhānadese eva hi indriyaṃ vattati tattha kiccādippayogadassanato. Satipi panassa bahiddhā vuttiyaṃ na visayaggahaṇe samatthatā, aññathā adhiṭṭhānapidahanepi visayaggahaṇaṃ bhaveyyāti. <span class="bld">Ārammaṇaggahaṇahetuto cā</span>ti kaṇṇakūpacchiddeyeva ṭhatvā ārammaṇakaraṇassa viññāṇassa vā hetubhāvato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tabbohārenā</span>ti gandhagandhaggahaṇassa sahacaritāya gandhopi tathā vuttoti adhippāyo. <span class="bld">Gandho paccayo</span>ti gandho sahakārīpaccayoti attho. Kheḷādiko paccayoti yojetabbaṃ. <span class="bld">Tathā pathavī</span>ti sahakārīpaccayantarabhūtā ajjhattikabāhirā pathavī ārammaṇaggahaṇe paccayoti attho. <span class="bld">Ādhārabhūtā</span>ti tejovāyodhātūnaṃ ādhārabhūtā. <span class="bld">Nissayabhūtāna</span>nti nissayamahābhūtānaṃ āpotejovāyodhātūnaṃ. <span class="bld">Sabbadā</span>ti uppīḷanakāle ca anuppīḷanakāle ca. <span class="bld">Tatthā</span>ti caturāsītipabhede uparimakāyasaṅkhāte rūpasamūhe. <span class="bld">Vinibbhujjituṃ asakkuṇeyyāna</span>nti idaṃ cakkhudasakaṃ idaṃ kāyadasakaṃ idaṃ bhāvadasakanti evaṃ kalāpatopi vinibbhujjituṃ asakkuṇeyyānaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para616"></a><span class="paranum">616</span>. <span class="bld">Dīghādīnaṃ</span> <a name="M0.0163"></a> <span class="bld">phusitvā jānitabbato</span>ti idaṃ dīghādīnaṃ na kāyaviññāṇagocarattā vuttaṃ, dīghādivohārarūpādīnaṃ pana phoṭṭhabbaṃ phusitvā kāyaviññāṇavīthiyā parato pavattena manoviññāṇenapi <a name="V0.0154"></a> jānitabbattā vuttaṃ. <span class="bld">Dīghādisannivesa</span>nti dīghādisannivesavantaṃ. <span class="bld">Ekasmiṃ itarassa abhāvā</span>ti chāyātapānaṃ ālokandhakārānañca asahaṭṭhāyitaṃ āha. Kathaṃ pana āloko andhakāraṃ vidhamatīti? ‘‘Ālokappavattisamānakālaṃ andhakārasabhāvena pavattamānaṃ vaṇṇāyatanaṃ bhijjati. Andhakārassa nissayo hutvā pavattamānāni bhūtāni kamena tathārūpassa vaṇṇāyatanassa nissayabhāvaṃ gacchantī’’ti keci. Saha andhakārena tannissayabhūtānaṃ nirodhasamanantaraṃ taṃsantatiyaṃ tādise paccayasannipāte ālokanissayabhūtānaṃ uppattīti veditabbaṃ. Na hi nissayamahābhūtehi vinā ālokappavatti atthi, nāpi andhakārasaṅkhātaṃ vaṇṇāyatanameva nirujjhati taṃnissayehi payujjamānakaekakalāpabhūtopādārūpānaṃ saheva nirujjhanato. Padīpasikhāmaṇiraṃsiyo viya pathavīpākārarukkhādīni muñcitvāpi andhakāro pavattatīti vadanti. Mandaṃ pana pākārādiādhārarahitaṃ na suṭṭhu paññāyati, bahalaṃ ādhāraṃ nissāya pavattatīti yuttanti ca vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para620"></a><span class="paranum">620</span>. <span class="bld">‘‘Amanussasaddo’’</span>ti ettha <span class="bld">a</span>-kāro na manussatāmattanivattiattho sadisabhāvadīpanatāya anadhippetattā, manussato pana anaññatānivattiatthoti dassetuṃ <span class="bld">‘‘amanussa…pe… ṭṭhādayopī’’</span>ti āha. <span class="bld">Tathā kittetabbo</span>ti ‘‘vaṃsaphālanasaddo’’tiādinā vatthuvasena kittetabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para632"></a><span class="paranum">632</span>. <span class="bld">Kammacittādinā</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena utuāhāre saṅgaṇhāti. <span class="bld">Taṃtadākārānī</span>ti itthiliṅgādiākārāni. <span class="bld">Itthindriyaṃ paṭicca samuṭṭhahantī</span>ti aññamaññapaccayānipi itthiliṅgādīni yebhuyyena itthindriyasahite eva santāne sabbhāvā itarattha ca abhāvā indriyahetukāni vuttāni. <span class="bld">Aññathā</span>ti itthiliṅgādiākārato aññathā, itthindriyābhāve vā. <span class="bld">Itthiggahaṇassa cā</span>ti itthīti cittappavattiyā. <span class="bld">Tesaṃ rūpāna</span>nti itthiliṅgādiākārarūpānaṃ. Yadi itthindriyaṃ itthiliṅgādiākārarūpānaṃ sahakārīkāraṇaṃ, atha kasmā tassa indriyādipaccayabhāvo tesaṃ na vuttoti? Neva taṃ sahakārīkāraṇaṃ, atha kho tesaṃ tabbhāvabhāvitāmattena taṃ kāraṇanti vuccatīti dassetuṃ āha <span class="bld">‘‘yasmā panā’’</span>tiādi.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para633"></a><span class="paranum">633</span>. Liṅgaṃ <a name="M0.0164"></a> parivattamānaṃ purimaliṅgādhārajātianurūpameva hutvā parivattatīti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘paṭisandhiyaṃ viya pavattepī’’</span>ti. <span class="bld">Yassa…pe… noti ādivacanato</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena ‘‘yassa <a name="V0.0155"></a> vā pana purisindriyaṃ uppajjati, tassa itthindriyaṃ uppajjatīti no’’ti (yama. 3.indriyayamaka.188) saṅgaṇhāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para635"></a><span class="paranum">635</span>. Dvārabhāvena kucchitānaṃ āsavadhammānaṃ pavattiṭṭhānatāya pasādavisese viya viññattivisesepi kāyavohārappavatti daṭṭhabbā. Vitthambhanasabhāvatāya vāyodhātuyā thambhanaṃ <span class="bld">‘‘vāyodhātukicca’’</span>nti vuttaṃ. Kiccampi hi dhammānaṃ sabhāvoyevāti. Pathavīdhātuyā ākāro vacīviññattīti vattuṃ vaṭṭatīti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para636"></a><span class="paranum">636</span>. <span class="bld">Vitakka…pe… gahitā</span>ti yathādhippetatthābhibyañjikāya vācāya samuṭṭhāpanādhippāyappavattiṃ sandhāya vuttaṃ. Tadā hi sā tehi pariggahitā nāma hotīti. Ekassapi akkharassa anekehi javanehi nibbattetabbattā tathā nibbattiyamānatāya asamatthasabhāvattā na viññātavisesā na bhinnā evāti āha <span class="bld">‘‘sava…pe… bhinnā’’</span>ti. <span class="bld">Abbokiṇṇe</span>ti antarantarā uppajjamānehi asaṃsaṭṭhe. ‘‘Pacchimacitta’’nti avisesena cuticittaṃ vuttanti adhippāyena <span class="bld">‘‘aññesampi cuticittaṃ…pe… ñāyatī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā ‘‘ye ca rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ upapajjitvā parinibbāyissanti, tesaṃ cavantānaṃ tesaṃ vacīsaṅkhāro nirujjhissati, no ca tesaṃ kāyasaṅkhāro nirujjhissatī’’ti (yama. 2.saṅkhārayamaka.88) rūpārūpabhavūpapajjanakānaṃ kāmāvacaracuticittassapi kāyasaṅkhārāsamuṭṭhāpanavacanena khīṇāsavehi <span class="bld">aññesampi…pe… ñāyatī’’</span>ti vuttaṃ. Yasmā ca –</p>
- <p class="indent">‘‘Yassa kāyasaṅkhāro nirujjhati, tassa vacīsaṅkhāro nirujjhissatīti āmantā’’ti (yama. 2.saṅkhārayamaka.108),</p>
- <p class="indent">‘‘Yassa kāyasaṅkhāro nirujjhati, tassa cittasaṅkhāro nirujjhissatīti āmantā’’ti (yama. 2.saṅkhārayamaka.108) ca,</p>
- <p class="indent">‘‘Pacchimacittassa bhaṅgakkhaṇe tesaṃ kāyasaṅkhāro ca na nirujjhati cittasaṅkhāro ca na nirujjhissatī’’ti (yama. 2.saṅkhārayamaka.113) –</p>
- <p class="unindented">Ādivacanato <a name="M0.0165"></a><a name="V0.0156"></a> ca pacchimacittassa purato soḷasamena cittena tato orimena vā saddhiṃ assāsapassāsā na uppajjantīti siddhaṃ. Yadi uppajjeyyuṃ, ‘‘pacchimacittassa bhaṅgakkhaṇe tesaṃ kāyasaṅkhāro na nirujjhatī’’ti na vadeyya, vuttañcetaṃ, tasmā heṭṭhimakoṭiyā cutito purimena sattarasamena uppannā assāsapassāsā cutiyā heṭṭhā dutiyena cittena saddhiṃ nirujjhanti. Tena ‘‘yassa cittassa anantarā kāmāvacarānaṃ pacchimacittaṃ uppajjissatī’’ti cuticittassānantarapaccayabhūtassapi cittassa kāyasaṅkhārāsamuṭṭhāpanatā vuttā.</p>
- <p class="bodytext">Atha vā <span class="bld">yassa cittassā</span>ti yena cittena sabbapacchimo kāyasaṅkhāro uppajjati. Taṃ cittaṃ vuttanti gahetabbaṃ, na pacchimacittassa anantarapaccayabhūtaṃ. <span class="bld">Anantarā</span>ti hi kāyasaṅkhāruppādanaṃ antaraṃ vinā, yato pacchā kāyasaṅkhāruppādanena anantaritaṃ hutvā pacchimacittaṃ uppajjissatīti attho. Kasmā? ‘‘Itaresaṃ vacīsaṅkhāro ca nirujjhissati kāyasaṅkhāro ca nirujjhissatī’’ti (yama. 2.saṅkhārayamaka.88) vuttattā. Aññathāpacchimacittato purimatatiyacittasamaṅgīnaṃ kāyasaṅkhāro uppajjatīti āpajjatīti. Evaṃ sabbesampi cuticittassa rūpajanakatābhāve āgamaṃ dassetvā idāni yuttiṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">gabbhagamanādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena udakanimuggaasaññībhūtakālakatacatutthajjhānasamāpannarūpārūpabhavasamaṅgīnirodhasamāpannabhāve saṅgaṇhāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para637"></a><span class="paranum">637</span>. Anekesaṃ kalāpānaṃ ekato hutvā ekaghanapiṇḍabhāvena pavattanato kalāpantarabhūtānaṃ kalāpantarabhūtehi samphuṭṭhabhāvo vutto. Yato tesaṃ duviññeyyanānattaṃ, na pana avinibbhuttabhāvato. <span class="bld">Taṃtaṃbhūtavivittatā</span>ti tesaṃ tesaṃ bhūtānaṃ vibhattabhāvo kalāpantarabhūtehi vibhattasabhāvatā asaṃkiṇṇatāti attho. Yasmā pana yathāvuttā vivittatā rūpānaṃ osānaṃ hoti, tasmā <span class="bld">‘‘rūpapariyanto’’</span>ti vuttaṃ. Atha vā taṃtaṃbhūtasuññatā. Yesañhi paricchedo ākāso, tesaṃ pariyantatāya tehi suññabhāvoti lakkhitabbo. Tatoyeva ca so bhūtantarehi viya tehi asamphuṭṭhoti vuccatīti. <span class="bld">Aññathā</span>ti paricchinditabbehi asamphuṭṭhabhāvābhāve.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para638"></a><span class="paranum">638</span>. <span class="bld">Taṃtaṃvikārādhikarūpehī</span>ti <a name="M0.0166"></a> ettha kathaṃ cammasuvaṇṇesu mudutākammaññatā labbhanti, nanu lahutādivikārā ekantato indriyabaddharūpe eva pavattanato anindriyabaddhe na labbhantīti? Saccametaṃ, idha pana taṃsadisesu tabbohāravasena vuttaṃ. Tathā hi tūlapicuādīsu garubhāvādihetūnaṃ <a name="V0.0157"></a> bhūtānaṃ adhikabhāvābhāvato lahuādivohāro. Niddisitabbadhammanissayarūpe eva vā sandhāya <span class="bld">‘‘taṃtaṃvikārādhikarūpehī’’</span>ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Sabbe sabbesaṃ paccayā</span> lahutādīnaṃ aññamaññāvijahanatoti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para641"></a><span class="paranum">641</span>. <span class="bld">Ācayasaddenevā</span>ti niddese vuttaācayasaddeneva. Yo āyatanānaṃ ādicayattā ācayo punappunaṃ nibbattamānānaṃ, sova rūpassa uparicayattā upacayoti adhippetaṃ atthaṃ pāḷiyaṃ yojetvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘pāḷiyaṃ panā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Upa-saddo paṭhamattho</span> ‘‘dānaṃ, bhikkhave, paṇḍitupaññatta’’ntiādīsu (a. ni. 3.45) viya. <span class="bld">Upariatthoca</span> ‘‘sammaṭṭhe upasitte ca, te nisīdiṃsu maṇḍape’’tiādīsu viya. <span class="bld">Aññathā</span>ti upa-saddassa upariatthasseva gahaṇe.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para643"></a><span class="paranum">643</span>. <span class="bld">Phalavipaccanapakatiyā</span>ti phalavipaccanasabhāvena. <span class="bld">Phalameva vā pakatī</span>ti āyusaṃhānādinā phalasabhāvena jarāniddesoti attho. Tathā hi ‘‘phalūpacārena vuttā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Supariṇatarūpaparipākakāle</span> hānidasakādīsu.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para645"></a><span class="paranum">645</span>. <span class="bld">Kattabbasabhāvato</span>ti mūlaphalādīnaṃ idhādhippetaāhāravatthūnaṃ mukhena asanādikattabbasabhāvato. Visabhūte saṅghāte ojā mandā hotīti <span class="bld">savisattābhāvato sukhumatā vuttā. Aṅgamaṅgānusārino rasassa sāro</span>ti rasaharaṇīdhamanijālānusārena sarīrāvayave anuppaviṭṭhassa āhārarasassa abbhantarāhārapaccayo sneho, yo loke rasadhātūti vuccati.</p>
- <p class="centered">Upādābhājanīyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Noupādābhājanīyakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para646"></a><span class="paranum">646</span>. ‘‘Ekaṃ <a name="M0.0167"></a> mahābhūtaṃ paṭicca tayo mahābhūtā tayo mahābhūte paṭicca ekaṃ mahābhūta’’ntiādivacanato (paṭṭhā. 1.1.53) ekaṃ mahābhūtaṃ avasesamahābhūte nissayati, tehi upādārūpena ca nissīyatīti āha <span class="bld">‘‘nissayati ca nissīyati cā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para647"></a><span class="paranum">647</span>. Mahābhūtānaṃ <a name="V0.0158"></a> aññamaññāvijahanato ekasmimpi kalāpe anekaṃ phoṭṭhabbaṃ atthīti phoṭṭhabbasabhāvesuyeva anekesupi ārammaṇesu āpāthagatesu ābhogādivasena ekaṃyeva viññāṇuppattihetu hotīti ayaṃ vicāro dassito. Itaresupi pana yathāyogaṃ dassetabbo. Tattha rasārammaṇaṃ tāva indriyanissayaṃ allīyitvā viññāṇuppattihetubhāvato satipi anekesaṃ rasānaṃ āpāthagamane ekasmiṃ khaṇe ekappakāraṃyeva yathāvuttanayena jivhāviññāṇuppattihetu hoti, tathā gandhārammaṇaṃ. Rūpasaddārammaṇāni pana indriyanissayaṃ asampatvāva viññāṇuppattihetubhāvato yogyadese avaṭṭhitāni yattakāni sahakārīpaccayantaragataṃ upakāraṃ labhanti, tattakāni ekasmiṃ khaṇe ekajjhaṃ ārammaṇaṃ na hontīti na vattabbāni. Tathā hi saddo nigghosādiko anekakalāpagato tathā vaṇṇopi sivikubbahananiyāmena ekajjhaṃ ārammaṇaṃ hotīti. Etthāpi ca ābhujitavasena ārammaṇādhimattatāvasena anekakalāpasannipātepi katthaci viññāṇuppatti hotiyeva. <span class="bld">Pasādādhimattatā</span> pittādivibandhābhāvena pasādassa tikkhatā. <span class="bld">Kathaṃ pana cittassā</span>ti cittasāmaññato ekattanayavasena pucchati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para651"></a><span class="paranum">651</span>. <span class="bld">Tādisāyā</span>ti yā pacurajanassa atthītipi na gahitā. <span class="bld">Santī</span> samānā. <span class="bld">Eva</span>nti yathāsasambhārudakaṃ sasambhārapathaviyā ābandhakaṃ, evaṃ paramatthudakaṃ paramatthapathaviyāti dasseti. <span class="bld">Tadanurūpapaccayehī</span>ti attano ābandhanānuguṇehi ābandhiyamānehi sandhāraṇādikiccehi purimehi ca pathavīādīhi. <span class="bld">Aphusitvā patiṭṭhā hoti, aphusitvā ābandhatī</span>ti iminā phusitabbaphusanakabhāvo āpodhātuyaṃ natthīti phoṭṭhabbavasena ubhayadhammataṃ āha. Aññamaññaṃ nissayatā <span class="bld">aññamaññanissayatā</span>. Atha vā <a name="M0.0168"></a> aññamaññatā ca nissayatā ca <span class="bld">aññamaññanissayatā</span>. Yadi phoṭṭhabbāphoṭṭhabbadhātūnaṃ phoṭṭhabbabhāvena vinā aññamaññanissayatā, pathavīādīnaṃ kakkhaḷādisabhāvo eva phoṭṭhabbabhāvoti tabbirahena kathaṃ tesaṃ āpodhātuyā nissayādibhāvoti āha <span class="bld">‘‘avinibbhogavuttīsū’’</span>tiādi. <span class="bld">Aññamaññapaccayabhūtesū</span>ti etena upādārūpaṃ nivatteti. Atha vā pubbe aṭṭhakathādhippāye ṭhatvā phoṭṭhabbāphoṭṭhabbadhātūnaṃ visiṭṭhaṃ aññamaññanissayataṃ vatvā idāni attano adhippāye ṭhatvā avisesena taṃ dassento āha <span class="bld">‘‘avinibbhogavuttīsū’’</span>tiādi. Taṃyeva avisiṭṭhaṃ aññamaññanissayataṃ daḷhaṃ katvā dassento <span class="bld">‘‘nāpi sahajātesū’’</span>tiādimāha. Tattha aphusanaṃ tāva ekakalāpagatattā na vicāretabbaṃ, phusanaṃ pana kathanti? Ekakalāpagatattā eva. Visuṃ siddhānaṃyeva hi visayamahābhūtānaṃ kāyappasādanissayabhūtesu phusanaṃ dissati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Jhāyatī</span>ti <a name="V0.0159"></a> paripaccati. <span class="bld">Na uṇhā hutvā</span>ti etassa uṇhasabhāvā hutvāti ayamatthoti katvā <span class="bld">‘‘tejosabhāvataṃyeva paṭikkhipatī’’</span>ti vuttaṃ. Uṇhapaṭipakkhattā sītassa uṇhatāya paṭikkhepe sītatāsaṅkā siyāti āha <span class="bld">‘‘na sītattaṃ anujānātī’’</span>ti. Tejosabhāgataṃyeva vā sītatāyapi dassetuṃ <span class="bld">‘‘na sītattaṃ anujānātī’’</span>ti vuttaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘tejo eva hi sīta’’</span>nti. Mande hi uṇhabhāve sītabuddhīti <span class="bld">tejo eva hi sītaṃ</span>. Kathaṃ panetaṃ viññāyatīti? Sītabuddhiyā avavatthitabhāvato pārāpāraṃ viya. Tathā hi ātape ṭhatvā chāyaṃ paviṭṭhānaṃ sītabuddhi hoti, tattheva pathavīgabbhato niggatānaṃ uṇhabuddhīti. Yadi tejoyeva sītaṃ, uṇhabhāvena saddhiṃ sītabhāvopi ekasmiṃ kalāpe upalabbheyyāti āha <span class="bld">‘‘sītuṇhānañcā’’</span>tiādi. Uṇhasītakalāpesu sītuṇhānaṃ appavatti. <span class="bld">Dvinnaṃ…pe… yujjati,</span> na āpodhātuvāyodhātūnaṃ sītabhāveti adhippāyo. Āpodhātuyā hi vāyodhātuyā sītabhāve uṇhabhāvena saddhiṃ ekasmiṃ kalāpe sītabhāvo labbheyya, na pana labbhati. Na cettha āpodhātuadhike vāyodhātuadhike vā kalāpe sītabhāvoti sakkā viññātuṃ tādisepi katthaci kalāpe alabbhamānattā sītabhāvassāti. Kharatādisabhāvādhikassa bhūtasaṅghātassa davatādisabhāvādhikatāpatti <span class="bld">bhāvaññathattaṃ</span>. Taṃ pana yathā hoti, taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘pacca…pe… ppattī’’</span>ti āha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para652"></a><span class="paranum">652</span>. <span class="bld">Ekantanacittasamuṭṭhānādī</span>ti <a name="M0.0169"></a> <span class="bld">ādi</span>-saddena ekantaanupādinnupādāniyādiṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Purimānampī</span>ti ‘‘yaṃ vā panaññampī’’ti etasmā vacanato purimānaṃ anupādinnānaṃ saddāyatanakāyaviññattiādīnaṃ nacittasamuṭṭhānānañca cakkhāyatanasotāyatanādīnaṃ. <span class="bld">Nakammassakatattābhāvādika</span>nti nakammassakatattābhāvaṃ nacittasamuṭṭhānabhāvanti evamādikaṃ. <span class="bld">Ekantākammajādīsū</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena ekantācittajaṃ gayhati. <span class="bld">Tā</span> jaratāaniccatā. <span class="bld">Anekantesu na gahitā</span>ti ekantato akammajesu saddāyatanādīsu acittajesu ca cakkhāyatanādīsu gahetvā catusamuṭṭhānikattā anekantesu rūpāyatanādīsu na gahitāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para666"></a><span class="paranum">666</span>. <span class="bld">Anipphannattā</span>ti aññaṃ anapekkhitvā sabhāvato asiddhattaṃ. <span class="bld">Tassā</span>ti viññattidvayassa.</p>
- <p class="centered">Noupādābhājanīyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Dukaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="subhead">Catukkaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para966"></a><span class="paranum">966</span>. ‘‘Sabbaṃ <a name="V0.0160"></a> rūpaṃ manasā viññāta’’nti vacanato yadi viññātato aññaṃ diṭṭhādi na hotīti ‘‘katamaṃ taṃ rūpaṃ diṭṭha’’ntiādinā pucchā na katā, evaṃ sante catukkabhāvo kathanti anuyogaṃ manasi katvā āha <span class="bld">‘‘dassanādiggahaṇavisesato’’</span>ti. Dassanaṃ savanaṃ minitvā jānanaṃ vijānanañcāti etasmā <span class="bld">dassanādiggahaṇavisesato</span>. Etena gāhakabhedena gahetabbabhedoti dasseti. Idāni samukhenapi gahetabbabhedo labbhatīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘diṭṭhā…pe… bhāvato’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="subhead">Pañcakaniddesavaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para969"></a><span class="paranum">969</span>. <span class="bld">Tadidaṃ</span> nayakaraṇaṃ chabbidhādīsu tīsu saṅgahesu yojitaṃ.</p>
- <p class="subhead">Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para975"></a><span class="paranum">975</span>. Ekantato nīvaraṇattā middhassa ‘‘natthi nīvaraṇā’’ti vacanena gahaṇanti dassetuṃ <span class="bld">‘‘middhassapi nīvaraṇassā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Na ca rūpaṃ pahātabbaṃ</span> nippariyāyappahānassa idha <a name="M0.0170"></a> adhippetattā. Ettha keci ‘‘nāmakāyarūpakāyagelaññasabhāvato duvidhaṃ middhaṃ. Tattha purimaṃ ‘nīvaraṇā’ti vacanena vuttaṃ, itaraṃ rūpasabhāva’’nti vadanti. Tattha yaṃ taṃ arūpato aññaṃ middhaṃ parikappitaṃ, tampi nīvaraṇaṃ middhasabhāvato itaraṃ middhaṃ viyāti parikappitamiddhassapi na sakkā nīvaraṇabhāvaṃ nivattetunti tesaṃ vacanassa nīvaraṇappahānavacanena virodhaṃ dassento <span class="bld">‘‘na ca rūpakāya’’</span>ntiādimāha. Atha vā khīṇāsavānaṃ soppanasabhāvato soppassa ca middhahetukattā atthi middharūpanti vādaṃ sandhāya uttaramāha <span class="bld">‘‘na ca rūpakāyagelañña’’</span>ntiādinā. Tattha middhameva soppahetūti nāyaṃ avadhāraṇā icchitā, soppahetu eva middhanti pana icchitāti middhato aññopi soppahetu atthi, ko pana so? Rūpakāyagelaññaṃ. Na ca rūpa…pe… vacanatoti yojanā daṭṭhabbā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vacīghosādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena huṃkārādisaddo saṅgayhati. Aṅguliphoṭādisaddo utusamuṭṭhānoyeva, cittapaccayo pana hoti. <span class="bld">Rūpabhāvamattānī</span>ti jarāmaraṇasabhāvānaṃ rūpānaṃ taṃdhammamattāni, tato eva na jātiādidhammavantānīti āha <span class="bld">‘‘na sayaṃ sabhāvavantānī’’</span>ti. Yathā <a name="V0.0161"></a> jarā aniccatā ca rūpabhāvamattaṃ, evaṃ jātipīti jātiyā rūpabhāvamattatāya upasaṃharaṇattho <span class="bld">tathā</span>-saddo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tesaṃ</span> rūpadhammānaṃ. Saṅkhātādi-saddo viya <span class="bld">abhinibbattita</span>-saddopi vattamānakālikopi hotīti <span class="bld">‘‘abhinibbattiyamānadhammakkhaṇasmi’’</span>nti vuttaṃ. <span class="bld">Evamapī</span>ti yadipi jiraṇabhijjanabhāvā jiraṇādisabhāvānaṃ dhammānaṃ janakapaccayakiccānubhāvakkhaṇe abhāvato tappaccayabhāvavohāraṃ abhinibbattivohārañca na labhanti, evamapi tesaṃ upādinnatā vattabbāti sambandho. ‘‘Jarāmaraṇaṃ paṭiccasamuppanna’’nti vacanato tassa pariyāyataṃ vivarati <span class="bld">‘‘tesaṃ uppāde satī’’</span>tiādinā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yadi eva</span>nti yadi nissayapaṭibaddhavuttikā jātiādayo, evaṃ sati. ‘‘Mahābhūtānaṃ upādāyarūpa’’nti vacanato bhūtanissitesu kevalo upādāyavohāroti upādāye nissitāpi aparena upādāya-saddena visesetvā vattabbāti adhippāyena <span class="bld">‘‘upādāyupādāyabhāvo āpajjatī’’</span>ti āha. Kāraṇakāraṇepi kāraṇe viya vohāro hoti <a name="M0.0171"></a> ‘‘corehi gāmo daḍḍho’’ti yathāti dassento <span class="bld">‘‘bhūta…pe… ttanato’’</span>ti āha. Idāni paramparā vinā nippariyāyato uppādādīnaṃ bhūtapaṭibaddhabhāvaṃ saha nidassanena dassetuṃ <span class="bld">‘‘api cā’’</span>tiādimavoca. Vikāraparicchedāpi upādāyarūpavikārādibhāve bhūtapaṭibaddhabhāvāvinivattito ekasmiṃ kalāpe ekekāva vikārādayoti jīvitindriyaṃ viya kalāpānupālakaṃ kalāpavikārādibhāvato ca ‘‘upādāyarūpāni’’icceva vuccantīti āha <span class="bld">‘‘evaṃ vikā…pe… yojetabbānī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Asaṅkhatabhāvanivāraṇatthaṃ parinipphannatā vuttā</span>ti idaṃ aparinipphannasabhāvavato anupalabbhamānatāya sasavisāṇaṃ viya kenaci na saṅkhatanti asaṅkhataṃ nāma siyāti imissā āsaṅkāya nivattanavasena vuttaṃ. Atha vā rūpavikārādibhāvato rūpabhāvo viya rūpe sati santi, asati na santīti siddhāya paṭiccasamuppannatāya sādhitā parinipphannatā tesaṃ saṅkhatabhāvaṃ sādhentī asaṅkhatabhāvaṃ nivāraṇatthaṃ jāyatīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘asaṅkhatabhāvanivāraṇatthaṃ parinipphannatā vuttā’’</span>ti.</p>
- <p class="centered">Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Rūpakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">3. Nikkhepakaṇḍaṃ</p>
- <p class="title">Tikanikkhepakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para985"></a><span class="paranum">985</span>. Yathāvuttaphassapañcamakādirāsikiccarahitattā <a name="M0.0172"></a><a name="V0.0162"></a> keci dhamme visuṃ ṭhapetvā sovacassatādiavuttavisesasaṅgaṇhanatthañca, veneyyajjhāsayavasena vā chandādayo ‘‘yevāpanā’’ti vuttāti yevāpanakānaṃ paduddhārena niddesānarahatāya kāraṇaṃ vuttanti hadayavatthussa tathā niddesānarahatāya kāraṇaṃ vadanto <span class="bld">‘‘sukhumupā…pe… hitassā’’</span>ti āha. Sukhumabhāvepi indriyādisabhāvāni upādāyarūpāni ādhipaccādivasena pākaṭāni honti, na ataṃsabhāvaṃ sukhumupādāyarūpanti hadayavatthussa paduddhārena kusalattikapadabhājane niddesānarahatā vuttā. Sukhumabhāvatoyeva hi taṃ <span class="bld">mahāpakaraṇepi</span> ‘‘yaṃ rūpaṃ nissāya manodhātu ca manoviññāṇadhātu ca vattantī’’ti (paṭṭhā. 1.1.8) nissitadhammamukhena dassitanti. Veneyyajjhāsayavasena vā hadayavatthu paduddhārena na dassitanti daṭṭhabbaṃ. Yena pana adhippāyena rūpakaṇḍe hadayavatthu duvidhena rūpasaṅgahādīsu na vuttaṃ, so rūpakaṇḍavaṇṇanāya vibhāvito evāti. <span class="bld">Nikkhipitvā</span>ti padassa pakkhipitvāti atthoti adhippāyena <span class="bld">‘‘vitthāradesanaṃ antogadhaṃ katvā’’</span>ti vuttaṃ. Mūlādivasena hi desitā kusalādidhammā taṃtaṃcittuppādādivasenapi desitā eva nāma honti taṃsabhāvānativattanatoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Mūlavasenā</span>ti suppatiṭṭhitabhāvasādhanavasena. Etāni hetupadādīni hinoti phalaṃ etasmā pavattatīti <span class="bld">hetu,</span> paṭicca etasmā etīti <span class="bld">paccayo,</span> janetīti <span class="bld">janako,</span> nibbattetīti <span class="bld">nibbattako</span>ti sesānaṃ vacanattho. <span class="bld">‘‘Mūlaṭṭhassa…pe… vutta’’</span>nti kasmā vuttaṃ, nanu ‘‘pīḷanaṭṭho’’tiādīsu viya mūlabhāvo mūlaṭṭho, tīṇi kusalamūlānīti ayañca mūlato nikkhepoti? Na, mūlassa attho mūlaṭṭho<a name="V0.0163"></a>, so eva mūlaṭṭhoti suppatiṭṭhitabhāvasādhanaṭṭhena mūlasabhāvānaṃ alobhādidhammānaṃ kusaladhammesu kiccavisesassa adhippetattā. Tenevāha <span class="bld">‘‘atthoti dhammakicca’’</span>nti. Atha vā <span class="bld">atthavasenā</span>ti ‘‘tīṇi kusalamūlānī’’ti vuttānaṃ tesaṃ mūlānaṃ sabhāvasaṅkhātaatthavasena, na gāthāya vuttaatthavasena. Yasmā <a name="M0.0173"></a> pana so mūlaṭṭhoyeva ca hoti, tasmā vuttaṃ <span class="bld">‘‘alobhādīna’’</span>ntiādi. Alobhādayo viya vedanākkhandhādayopi adhikatattā <span class="bld">taṃ</span>-saddena paṭiniddisitabbāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘te kusalamūlā taṃsampayuttā’’</span>ti. <span class="bld">Tehi alobhādīhī</span>ti ettha <span class="bld">ādi</span>-saddena vā vedanākkhandhādayopi saṅgahitāti dassetuṃ <span class="bld">‘‘te kusalamūlā taṃsampayuttā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Katame dhammā kusalā’’ti pucchitvā phassādibhedato cattāro khandhe dassetvā ‘‘ime dhammā kusalā’’ti (dha. sa. 1) vuttatā khandhā ca kusalanti vuttaṃ <span class="bld">‘‘khandhehi sabhāvato kusale pariyādiyatī’’</span>ti. <span class="bld">Vedanākkhandho vā</span>ti kusalaṃ…pe… viññāṇakkhandho vāti. <span class="bld">Aññassa</span> attano phalassa. <span class="bld">Mūlehi kusalānaṃ anavajjatāya hetuṃ dassetī</span>ti idaṃ na mūlānaṃ kusalassa anavajjabhāvasādhakattā vuttaṃ, atha kho tassa anavajjatāya suppatiṭṭhitabhāvasādhakattā. Yadi hi mūlehi kato kusalānaṃ anavajjabhāvo bhaveyya, taṃsamuṭṭhānarūpassapi so bhaveyya, mūlānaṃ vā tesaṃ paccayabhāvo na siyā, hoti ca so. Vuttañhetaṃ ‘‘hetū hetu…pe… paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.1.). Kiñca bhiyyo kusalānaṃ viya akusalābyākatānampi tabbhāvo mūlapaṭibaddho bhaveyya, tathā sati ahetukānaṃ akusalābyākatānaṃ tabbhāvo na siyā, tasmā kusalādīnaṃ yonisomanasikārādipaṭibaddho kusalādibhāvo, na mūlapaṭibaddho, mūlāni pana kusalādīnaṃ suppatiṭṭhitabhāvasādhanānīti veditabbaṃ. Sahetukā hi dhammā viruḷhamūlā viya pādapā suppatiṭṭhitā thirā honti, na tathā ahetukāti. <span class="bld">Taṃsampayogakataṃ anavajjasabhāva</span>nti idampi na anavajjasabhāvassa taṃsampayogena nipphāditattā vuttaṃ, anavajjasabhāvaṃ pana visesetvā dassetuṃ vuttaṃ. Alobhādisampayogato hi kusalādīnaṃ khandhānaṃ anavajjabhāvo suppatiṭṭhito jāyati, na ahetukābyākatānaṃ viya na suppatiṭṭhitoti. Yadi evaṃ na tesaṃ khandhānaṃ kusalādibhāvo dassito siyā? Na, adhikārato kusalabhāvassa viññāyamānattā. <span class="bld">Kamma</span>-saddo viya vipākadhammatāvācino na mūlakkhandhasaddā, so ca idha avisesato vuttoti āha <span class="bld">‘‘kammehi sukhavipākataṃ dassetī’’</span>ti. Ādikalyāṇataṃ kusalānaṃ <a name="M0.0174"></a> dassetīti yojanā. Anavajjahetusabhāvasukhavipākabhāvanidānādisampattiyo daṭṭhabbā, yonisomanasikāraavajjapaṭipakkhatāiṭṭhavipākatāvasenapi nidānādisampattiyo <a name="V0.0164"></a> yojetabbā. Yonisomanasikārato hi kusalā alobhādimūlakā, alobhādisampayogato ca lobhādipaṭipakkhasukhavipākāva jātāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para986"></a><span class="paranum">986</span>. <span class="bld">‘‘Kasmā vutta’’</span>nti anuyuñjitvā codako <span class="bld">‘‘nanū’’</span>tiādinā attano adhippāyaṃ vivarati. Itaro yathāvuttamohassa idha <span class="bld">sampayutta</span>-saddena avuccamānataṃ <span class="bld">‘‘saccameta’’</span>nti sampaṭicchitvā <span class="bld">‘‘tenā’’</span>tiādinā parihāramāha. Tassattho – ‘‘taṃsampayuttā’’tipadena kiñcāpi yathāvuttamoho padhānabhāvena na gahito, nānantariyakatāya pana guṇabhāvena gahitoti. <span class="bld">Aññattha abhāvā</span>ti yathāvuttasampayuttato aññattha abhāvā. Na hi vicikicchuddhaccasahagato moho vicikicchuddhaccādidhammehi vinā hotīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para987"></a><span class="paranum">987</span>. Uppādādisaṅkhatalakkhaṇavinivattanatthaṃ <span class="bld">‘‘aniccadukkhaanattatā’’</span>ti vuttaṃ. Uppādādayo pana tadavatthadhammavikārabhāvato taṃtaṃdhammaggahaṇena gahitāyeva. Tathā hi vuttaṃ ‘‘jarāmaraṇaṃ dvīhi khandhehi saṅgahita’’nti (dhātu. 71), ‘‘rūpassa upacayo’’ti ca ādi. Kesakumbhādi sabbaṃ nāmaṃ <span class="bld">nāmapaññatti,</span> rūpavedanādiupādānā brahmavihārādigocarā upādāpaññatti <span class="bld">sattapaññatti,</span> taṃtaṃbhūtanimittaṃ bhāvanāvisesañca upādāya gahetabbo jhānagocaraviseso <span class="bld">kasiṇapaññatti. Paramatthe amuñcitvā vohariyamānā</span>ti iminā vihāramañcādipaññattīnaṃ sattapaññattisadisataṃ dasseti, yato tā sattapaññattiggahaṇena gayhanti. Hutvā abhāvapaṭipīḷanaavasavattanākārabhāvato saṅkhatadhammānaṃ ākārabhāvato saṅkhatadhammānaṃ ākāravisesabhūtāni lakkhaṇāni viññattiādayo viya vattabbāni siyuṃ, tāni pana nissayānapekkhaṃ na labbhantīti paññattisabhāvāneva tajjāpaññattibhāvatoti na vuttāni, sattaghaṭādito visesadassanatthaṃ pana aṭṭhakathāyaṃ visuṃ vuttānīti. <span class="bld">Na hi ko…pe… vattuṃ yuttaṃ</span> kusalattikassa nippadesattā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para988"></a><span class="paranum">988</span>. Bhavati etthāti bhūmi, nissayapaccayabhāvato sukhassa bhūmi <span class="bld">sukhabhūmi</span>. Sukhavedanāsahitaṃ cittaṃ. Tassa bhūmibhedena niddhāraṇatthaṃ taṃnissayabhūtā <a name="M0.0175"></a> sampayuttadhammā <span class="bld">‘‘kāmāvacare’’</span>ti vuttā. Tassa vā ekadesabhūtassa samudāyabhāvato ādhāraṇabhāvena apekkhitvā taṃsamānabhūmi <span class="bld">‘‘kāmāvacare’’</span>ti vuttā. Tattha ‘‘sukhabhūmiyaṃ kāmāvacare’’ti dvepi bhummavacanāni bhinnādhikaraṇabhāvena aṭṭhakathāyaṃ vuttānīti ubhayesampi samānādhikaraṇabhāvena atthayogaṃ <a name="V0.0165"></a> dassetuṃ <span class="bld">‘‘sukhabhūmīti kāmāvacarādayopi yujjantī’’</span>ti vuttaṃ. Yatheva hi cittaṃ, evaṃ sabbepi parittasukhena sampayuttā dhammā tassa nissayabhāvato bhūmi kāmāvacarāti. Aṭṭhakathāyampi vā ayamattho vuttoyevāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Citta’’nti hi cittuppādopi vuccati. Tena vuttaṃ ‘‘cittaṃ uppannanti ettha cittameva aggahetvā paropaṇṇāsakusaladhammehi saddhiṃyeva cittaṃ gahita’’nti. <span class="bld">Evañca katvā</span>ti sukhabhūmiyanti cittuppādassa viññāyamānattā. <span class="bld">Vibhāgadassanaṃ</span> visesadassanaṃ. Bhāsitabbaṃ bhāsitaṃ, tadeva atthoti <span class="bld">bhāsitattho</span>. Abhidheyyattho. <span class="bld">Tadatthaviññāpanenā</span>ti tikadukānaṃ kucchitānaṃ salanādiatthadīpakena.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para994"></a><span class="paranum">994</span>. <span class="bld">Ko pana vādo khandhārammaṇassā</span>ti pubbāparabhāvena vattamāne arahato khandhe ekattanayavasena santānato ‘‘amhākaṃ mātulatthero’’tiādinā ālambitvā pavattamānaṃ upādānaṃ tassa upādānakkhandheyeva gaṇhāti. Satipi taṃsantatipariyāpanne lokuttarakkhandhe tattha pavattituṃ asamatthabhāvato kā pana kathā khandhe ārabbha pavattamāne. Etena natthi maggo visuddhiyā, natthi nibbānanti evamādivasena pavattā micchādiṭṭhiādayo na maggādivisayā taṃtaṃpaññattivisayāti dīpitaṃ hoti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para998"></a><span class="paranum">998</span>. <span class="bld">Evaṃ saṃ…pe… lesikā</span>ti anupādāniyehi asaṃkilesikānaṃ bhedābhāvamāha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1006"></a><span class="paranum">1006</span>. Avijjamāno ca so niccādivipariyāsākāro cāti <span class="bld">avi…pe… sākāro</span>ti padacchedo. Diṭṭhiyā niccādiavijjamānākārena gayhamānattepi na tadākāro viya paramatthato avijjamāno, atha kho vijjamāno <a name="M0.0176"></a> kāyo sakkāyoti avijjamānaniccādivipariyāsākārato visesananti <span class="bld">lokuttarā na idaṃ visesanaṃ arahanti</span> ‘‘santo vijjamāno kāyo sakkāyo’’ti. <span class="bld">Vatthu avisesitaṃ hotī</span>ti idaṃ ‘‘satī kāye’’ti ettha kāya-saddo samūhatthatāya anāmasitavisesaṃ khandhapañcakaṃ vadatīti adhippāyena vuttaṃ. Pasādakāyo viya kucchitānaṃ rāgādīnaṃ uppattiṭṭhānatāya kāyoti vuccatīti evaṃ pana atthe sati diṭṭhiyā vatthu visesitameva hotīti lokuttarāpi apanītā. Na hi lokuttarā khandhā uppattiṭṭhānatāya ‘‘kāyo’’ti vuccantīti. <span class="bld">Suddhiyā ahetubhūtenā</span>ti gosīlādinā, lokiyasīlena vā lokuttarasīlassa apadaṭṭhānena. ‘‘Avītikkamanīyatāsatataṃcaritabbatāhi vā <span class="bld">sīlaṃ,</span> tapocaraṇabhāvena samādinnatāya <span class="bld">vataṃ</span>. Attano gavādibhāvādhiṭṭhānaṃ <span class="bld">sīlaṃ,</span> gacchantoyeva bhakkhanādigavādikiriyākaraṇaṃ <a name="V0.0166"></a> <span class="bld">vataṃ</span>. Akattabbābhimatato nivattanaṃ vā <span class="bld">sīlaṃ,</span> taṃsamādānavato vesabhojanakiccacaraṇādivisesapaṭipatti <span class="bld">vata’’</span>nti ca sīlabbatānaṃ visesaṃ vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1007"></a><span class="paranum">1007</span>. Imassuppādā idaṃ uppajjatīti uppādoti na jananamattaṃ adhippetaṃ, atha kho anirodhopīti <span class="bld">‘‘avighātaṃ janasaddo vadatī’’</span>ti āha. Tatthāyaṃ <span class="bld">jana</span>-sadde nayo, janitāti <span class="bld">janā,</span> avihatāti attho. <span class="bld">Puthū janā etesanti puthujjanā</span>ti puthusatthumānino sattā. <span class="bld">Abhisaṅkharaṇādiattho vā jana-saddo</span> anekatthattā dhātūnaṃ. Khandhāyatanādīnaṃ savanādhīnattā paññācakkhupaṭilābhassa tesaṃ savanābhāvadīpakaṃ ‘‘assutavā’’ti idaṃ padaṃ andhataṃ vadati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Kataṃ jānantī</span>ti attanā parehi ca kataṃ kusalākusalaṃ tehi nipphāditaṃ sukhadukkhaṃ yāthāvato jānanti. Paresaṃ attanā, attano ca parehi kataṃ upakāraṃ yathāvuttākārena <span class="bld">pākaṭaṃ karonti</span>. Byādhiādīhi dukkhitassa upaṭṭhānādi<span class="bld">kātabbaṃ,</span> saṃsāradukkhadukkhitasseva vā yathāvuttākārena <span class="bld">kātabbaṃ karonti</span>. Ariyakaradhammā ariyasaccānīti purimasaccadvayavasena vuttaṃ <span class="bld">‘‘vipassiyamānā aniccādayo’’</span>ti. Pariññādivisesena vā passiyamānāti atthe sati <span class="bld">aniccādayo</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena niccampi nibbānaṃ gahitanti catusaccavasenapi yojetabbaṃ, aniccattādayo vā <span class="bld">‘‘aniccādayo’’</span>ti vuttāti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Avasesakilesā <span class="bld">kilesasotaṃ</span>. <span class="bld">Ñāṇa</span>nti yāthāvato jānanaṃ. Yathābhūtāvabodhena hi tassa tāni anuppattidhammataṃ āpāditatāya santāne <a name="M0.0177"></a> appavesārahāni ‘‘saṃvutāni pihitānī’’ti ca vuccanti. <span class="bld">Tathā</span>ti sabbasaṅkhārānaṃ vippakārassa khamanākārena. Aviparītadhammā etāya nijjhāyaṃ khamantīti <span class="bld">paññā khantī</span>ti. Aduṭṭhasseva titikkhābhāvato tathāpavattā khandhāti adosappadhānā khandhā vuttāti <span class="bld">‘‘adoso eva vā’’</span>ti tatiyo vikappo vutto. Satipaṭipakkhattā abhijjhādomanassānaṃ ‘‘muṭṭhassacca’’nti vuttā. <span class="bld">Akkhanti</span> doso. Sassatādiantavinimuttā dhammaṭṭhitīti <span class="bld">sassatucchedādigāho tappaṭilomabhāvo</span> vutto. Diṭṭhadhammanibbānavādo <span class="bld">nibbāne paṭilomabhāvo</span>. Carimānulomañāṇavajjhataṇhādiko kilesoti vutto, paṭipadāñāṇadassanañāṇadassanāni viya gotrabhuñāṇaṃ kilesānaṃ appavattikaraṇabhāvena vattati, kilesavisayātilaṅghanabhāvena pana pavattatīti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘saṅkhāra…pe… pahāna’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext">Diṭṭhiyādīnaṃ <a name="V0.0167"></a> samudayasabhāgatā kammassa vikuppādane sahakārīkāraṇabhāvo, dassanādibyāpāraṃ vā attānañca dassanādikiccaṃ cakkhādīnanti evañhi yathātakkitaṃ attānaṃ rūpanti gaṇhāti. <span class="bld">Yathādiṭṭha</span>nti takkadassanena yathopaladdhanti adhippāyo. Na hi diṭṭhigatiko rūpāyatanameva attāti gaṇhātīti. <span class="bld">Imissāpavattiyā</span>ti sāmaññena rūpaṃ attāti sabbasaṅgāhakabhūtāya pavattiyā. <span class="bld">Rūpe…pe… māna</span>nti cakkhādīsu taṃsabhāvo attāti pavattamānaṃ attaggahaṇaṃ. <span class="bld">Anaññattādiggahaṇa</span>nti anaññattaṃ attaniyaattanissitaattādhāratāgahaṇaṃ. <span class="bld">Vaṇṇādīna</span>nti vaṇṇarukkhapupphamaṇīnaṃ. Nanu ca rukkhapupphamaṇiyo paramatthato na vijjanti? Saccaṃ na vijjanti, tadupādānaṃ pana vijjatīti taṃ samuditādippakāraṃ idha rukkhādipariyāyena vuttanti rukkhādinidassanepi na doso chāyārukkhādīnaṃ viya rūpassa attano ca saṃsāmibhāvādimattassa adhippetattā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1008"></a><span class="paranum">1008</span>. <span class="bld">Jātiādisabhāva</span>nti jātibhavādīnaṃ nibbattinibbattanādisabhāvaṃ, <span class="bld">uppādanasamatthatā</span> paccayabhāvo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1009"></a><span class="paranum">1009</span>. Sāmaññena ‘‘tadekaṭṭhā kilesā’’ti (dha. sa. 1010), parato ‘‘avaseso lobho’’tiādivacanato (dha. sa. 1011) pārisesato sāmatthiyato vā labbhamānatāya satipi āgatatte sarūpena pabhedena vā diṭṭhiādayo viya anāgatattā lobhādayo ‘‘anāgatā’’ti vuttāti āha <span class="bld">‘‘idha</span> <a name="M0.0178"></a>…pe… <span class="bld">ssetu’’</span>nti. <span class="bld">Atthato viññāyati</span> lobhādīhi sahajātā hutvā diṭṭhiyā eva pāḷiyaṃ vuttakilesabhāvato. <span class="bld">Itipi attho yujjati</span> saṃyojanakilesānampi paṭiniddesārahattā sampayuttasamuṭṭhānabhāvato ca. <span class="bld">Saṃyojanarahitehī</span>ti saṃyojanabhāvarahitehi thinauddhaccaahirikānottappehi, thinaahirikānottappehi vā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1013"></a><span class="paranum">1013</span>. <span class="bld">Ekade…pe… vadati</span> avayavenapi samudāyo vuccatīti. Hetu etesaṃ atthīti vā <span class="bld">hetukā. Aniyato</span>ti na avadhārito. Purimapadāvadhāraṇavasena gahetabbatthattā <span class="bld">vivaraṇīyatthavā</span>. <span class="bld">Atthato nikkhipitu</span>nti ‘‘tayo kusalahetū alobho adoso amoho’’tiādīsu (dha. sa. 1060) viya purimanayena dassitadhammeyeva hetupahātabbahetukabhedato atthadassanavasena niddisitunti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1029"></a><span class="paranum">1029</span>. Abhiññāyuttavajjānaṃ <a name="V0.0168"></a> mahaggatānaṃ parittārammaṇattābhāvā <span class="bld">‘‘mahaggatā vā iddhividhādayo’’</span>ti vuttaṃ. Atītaṃsañāṇassa kāmāvacarattā <span class="bld">‘‘ceto…pe… ñāṇasampayuttā’’</span>ti āha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1035"></a><span class="paranum">1035</span>. <span class="bld">Anantare niyuttānī</span>ti cutianantaraṃ phalaṃ anantaraṃ, tasmiṃ niyuttāni taṃ ekantena nipphādanato anatikkamanakānīti attho. Vuttappakārassa anantarassa karaṇaṃ anantaraṃ, taṃ sīlānīti yojetabbaṃ. Anekesu ānantariyesu katesu kiñcāpi balavatoyeva paṭisandhidānaṃ, na itaresaṃ, attanā pana kātabbakiccassa teneva katattā tassa vipākassa upatthambhanavasena pavattanato na itarāni tena nivāritaphalāni nāma honti, ko pana vādo paṭipakkhesu kusalesūti vuttaṃ <span class="bld">‘‘paṭipakkhena anivāraṇīyaphalattā’’</span>ti. <span class="bld">‘‘Anekasmimpi…pe… natthī’’</span>ti kasmā vuttaṃ, nanu anekesu ānantariyesu katesu balavaṃyeva paṭisandhidāyakanti tena itaresaṃ vipāko paṭibāhito hotīti āha <span class="bld">‘‘na ca tesa’’</span>ntiādi. Tañca tesaṃ aññamaññaṃ appaṭibāhakattaṃ mātikāvaṇṇanāyaṃ vitthārena vicāritameva.</p>
- <p class="bodytext">Atthato āpannaṃ aggahetvā yathārutavaseneva pāḷiyā atthaṃ gahetvā tesaṃ vādānaṃ tapparabhāvena pavattiṃ sandhāya ahetukavādādīnaṃ visesaṃ <a name="M0.0179"></a> dassetuṃ <span class="bld">‘‘purimavādo’’</span>tiādi vuttaṃ. Aniyyānikaniyyānikabhedaṃ pana sambhārakammaṃ bandhamokkhahetūti bandhamokkhahetuṃ paṭisedhentopi kammaṃ paṭisedheti. <span class="bld">Sumaṅgalavilāsiniyaṃ</span> pana vipākassa kammakilesasamādhipaññānaṃ hetubhāvato vipākopi bandhamokkhahetūti ‘‘natthi hetūti vadanto ubhayaṃ paṭibāhatī’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.170-172) vuttaṃ. Tattha kammaṃ paṭisedhentenapi vipāko paṭisedhito hoti, vipākaṃ paṭisedhentenapi kammanti tayopi ete vādā atthato ubhayapaṭisedhakāti veditabbā. <span class="bld">Niyatamicchādiṭṭhi</span>nti ahetukavādādipaṭisaṃyutte asaddhamme uggahaparipucchāvinicchayapasutassa ‘‘natthi hetū’’tiādinā raho nisīditvā cintentassa tasmiṃ ārammaṇe micchāsati santiṭṭhati, cittaṃ ekaggaṃ hoti, javanāni javanti. Paṭhamajavane satekiccho hoti, tathā dutiyādīsu. Sattame atekicchabhāvaṃ patto nāma hoti. Yā evaṃ pavattā diṭṭhi, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘niyatamicchādiṭṭhi’’nti. Tato purimabhāvā aniyatā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1039"></a><span class="paranum">1039</span>. Sahajāta aññamañña nissaya atthi avigatādivisiṭṭhabhāvepi maggapaccayassa sampayogavisiṭṭhatādīpaneneva sahajātādivisiṭṭhatāpi viññāyatīti pāḷiyaṃ ‘‘sampayutto’’ti vuttanti <a name="V0.0169"></a> <span class="bld">‘‘sampayogavisiṭṭhenā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Magga…pe… dassetuṃ,</span> na pana maggaṅgānaṃ aññamaññaṃ maggapaccayabhāvābhāvatoti adhippāyo. <span class="bld">Evaṃ satī</span>ti yadi maggaṅgānaṃ maggapaccayalābhitāya pakāsano paṭhamanayo, evaṃ sante. Maggaṅgānipi vedanādayo viya maggahetukabhāvena vattabbattā amaggasabhāvānaṃ alobhādīnaṃ tadaññesaṃ tadubhayasabhāvānaṃ dhammānaṃ paccayabhāvadīpane tatiyanaye viya na ṭhapetabbānīti āha <span class="bld">‘‘ṭhapetvāti na vattabbaṃ siyā’’</span>ti. <span class="bld">Pubbe</span>ti purimanaye.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Dutiyanayepī</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddena paṭhamanayaṃ sampiṇḍeti. Tena sammādiṭṭhiyā purimasmiṃ nayadvaye ṭhapitattā tassa sahetukabhāvadassano tatiyanayo āraddhoti dasseti. Tatiyanaye sammādiṭṭhiyā sahetukabhāvadassanaṃ anicchanto codako <span class="bld">‘‘kathaṃ dassito’’</span>ti codetvā <span class="bld">‘‘nanū’’</span>tiādinā attano adhippāyaṃ vivarati. Itaro <span class="bld">‘‘yathā hī’’</span>tiādinā dassanena pahātabbahetubhāvena vuttānampi lobhādīnaṃ aññamaññaṃ sahajekaṭṭhasampayuttasaṅkhārakkhandhapariyāpannato dassanena pahātabbahetukasaṅgaho <a name="M0.0180"></a> viya maggahetubhāvena vuttāyapi sammādiṭṭhiyā maggahetukabhāvopi yujjati maggahetusampayuttasaṅkhārakkhandhapariyāpannabhāvatoti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tato aññassevā</span>ti tato sammādiṭṭhisaṅkhātahetuto aññassa alobhādosasseva. <span class="bld">Aññenā</span>ti ‘‘maggo hetū’’ti ito aññena. Alobhādosānaṃyeva adhippetattā tesaṃyeva āveṇikena maggahetūti iminā <span class="bld">pariyāyena. Sādhāraṇena pariyāyenā</span>ti tiṇṇampi hetūnaṃ adhippetattā maggāmaggasabhāvānaṃ sādhāraṇena maggahetumaggahetūti iminā pariyāyena. <span class="bld">Tesa</span>nti hetūnaṃ. <span class="bld">Aññesa</span>nti hetusampayuttānaṃ. <span class="bld">Atthavisesavasenā</span>ti ‘‘maggahetukā’’ti pāḷiyā atthavisesavasena. Amohena alobhādosāmohehi ca sesadhammānaṃ sahetukabhāvadassanavasena pavattā dutiyatatiyanayā <span class="bld">‘‘sarūpato hetuhetumantadassana’’</span>nti vuttā. <span class="bld">Tathāadassanato</span>ti sarūpena adassanato. <span class="bld">Atthena…pe… gamanato</span>ti ‘‘maggaṅgāni ṭhapetvā taṃsampayutto’’ti (dha. sa. 1039) vacanato maggasabhāvānaṃ dhammānaṃ maggapaccayatāsaṅkhāto sampayuttānaṃ hetubhāvo sarūpato dassito. Maggahetubhūtāya pana sammādiṭṭhiyā sampayuttānaṃ hetuhetubhāvo atthato ñāpito hotīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1040"></a><span class="paranum">1040</span>. Asabhāvadhammo garukātabbo na hotīti <span class="bld">‘‘sabhāvadhammo’’</span>ti vuttaṃ. Teneva <span class="bld">paṭṭhānavaṇṇanāyaṃ</span> (paṭṭhā. aṭṭha. 1.3) ‘‘ārammaṇādhipati jātibhedato kusalākusalavipākakiriyarūpanibbānavasena chabbidho’’ti vakkhati. <span class="bld">Maggādīni ṭhapetvā</span>ti maggādīni <a name="V0.0170"></a> pahāya. <span class="bld">Aññesa</span>nti maggādito aññesaṃ. <span class="bld">Adhi…pe… vassā</span>ti ārammaṇādhipatipaccayabhāvassa. Paññuttarattā kusalānaṃ lokuttarakathāya ca paññādhurattā vīmaṃsādhipatissa sesādhipatīnaṃ padhānatā veditabbā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1041"></a><span class="paranum">1041</span>. Padesasattavisayattā paṭhamavikappassa sakalasattavasena dassetuṃ <span class="bld">‘‘kappasahassātikkamepi vā’’</span>tiādi vuttaṃ. <span class="bld">Laddhokāsaṃ yaṃ bhavissatī</span>ti laddhokāsaṃ yaṃ kammaṃ pāpuṇissati. Kappasahassātikkame avassaṃ uppajjanavipākattā <span class="bld">tadapi…pe… vuccatī</span>ti. Aladdhattalābhatāya uppādādikkhaṇaṃ <a name="M0.0181"></a> appattassa vipākassa anuppannabhāvo natthibhāvo pākaṭabhāvābhāvatoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘natthi nāma na hotīti anuppanno nāma na hotī’’</span>ti. <span class="bld">Tatthā</span>ti arūpabhavaṅge.</p>
- <p class="bodytext">Avipakkavipākaṃ kammaṃ sahakārīkāraṇasamavāyālābhena akatokāsaṃ vipākābhimukhabhāvābhāvato vipakkavipākakammasarikkhakanti vuttaṃ <span class="bld">‘‘aladdho…pe… deyyā’’</span>ti. Kiccanipphattiyā asati uppannampi kammaṃ anuppannasamānanti <span class="bld">‘‘okāso na bhaveyyā’’</span>ti etassa <span class="bld">samatthatā na siyā</span>ti atthamāha. Tena apacayagāmikammakiccassa okāsābhāvo dassito. Pubbe niratthakattā uppattiyā okāso na bhaveyyāti payojanābhāvato kammuppattiyā okāsābhāvo vutto. <span class="bld">‘‘Vipākato aññassa pavattiokāso na bhaveyyā’’</span>ti iminā asambhavatoti ayametesaṃ viseso. <span class="bld">Dhuvavipākassa</span> kammassa <span class="bld">vipākena</span> nidassanamattabhūtenāti adhippāyo. Ariyamaggaānantariyakammānaṃ viya mahaggatakammānaṃ niyatasabhāvatābhāvā aṭṭhasamāpattīnaṃ <span class="bld">‘‘balavavirahe’’</span>tiādinā savisesanadhuvavipākatā vuttā. Ettha ca ‘‘pañca ānantariyakammānī’’ti nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ niyatamicchādiṭṭhiyāpi dhuvavipākattā. Yassa kammassa katattā yo vipāko niyogato uppajjissati, so tassa anāgatakālepi uppādivohāraṃ labhati. So ca uppādivohāro āyūhitakammavasena vuccamāno bhāvinā āyūhitabhāvena maggo anuppannoti ettha vuttoti dassetuṃ <span class="bld">‘‘yaṃ āyūhitaṃ bhavissatī’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1050"></a><span class="paranum">1050</span>. Upādānehi ādinnāti sambandho. <span class="bld">Aññe</span>ti upādānārammaṇehi aññe anupādāniyāti attho. <span class="bld">Ādikena gahaṇenā</span>ti ‘‘ahaṃ phalaṃ sacchākāsi’’nti evaṃ paccavekkhaṇañāṇasaṅkhātena gahaṇena. Idāni upetatthadīpakassa upa-saddassa vasena <span class="bld">upādinna</span>-saddassa <a name="V0.0171"></a> atthaṃ vattuṃ <span class="bld">‘‘upādinnasaddena vā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha nibbānassa anajjhattabhāvato <span class="bld">‘‘amaggaphaladhammāyeva vuttā’’</span>ti āha. <span class="bld">Itarehī</span>ti ajjhattapadādīhi.</p>
- <p class="centered">Tikanikkhepakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">Dukanikkhepakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1062"></a><span class="paranum">1062</span>. Mettāya <a name="M0.0182"></a> ayanaṃ upagamanaṃ mettāyanaṃ, tañca attano santāne mettāya lābho uppādanaṃ sattānaṃ anupagamo atthato majjanamevāti ‘‘mettā, medana’’nti vatvā <span class="bld">‘‘sinehana’’</span>nti āha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1065"></a><span class="paranum">1065</span>. Tasmiṃ tasmiṃ visaye cittaṃ saṃrañjatīti <span class="bld">cittassa saṃrañjanaṃ. Taṇhāvicaritādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena esanādayo saṅgahitā. Taṇhāya vipulatā visayavasena pavattivasena vā veditabbā. Aniccādisabhāvassa rūpādikassa niccādito gahaṇaṃ abhiniveso visesato taṇhāvasena hoti taṇhārahitāya diṭṭhiyā abhāvāti upacāravasena nimittassa kattubhāvamāha <span class="bld">‘‘niccādito gaṇhantī visaṃvādikā hotī’’</span>ti. Pākaṭena saddena labbhamānattā yathārutaviññāyamānattā ca <span class="bld">visattikā</span>saddassa visatasabhāvo <span class="bld">‘‘padhāno attho’’</span>ti vutto. ‘‘Antalikkhacaro pāso, yvāyaṃ carati mānaso. Tena taṃ bādhayissāmī’’tiādivasena (saṃ. ni. 1.151; mahāva. 33) <span class="bld">mārena gahitatāya</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1066"></a><span class="paranum">1066</span>. Anatthacaraṇādianabhisandhānakatāya aṭṭhānabhūtesu ca vassavātādisaṅkhāresu uppannakopo viya sattesu atthācaraṇādinā āropanādhippāyesuyeva tadajjhāropanavasena pavatto yadipi anāyatanuppattiyā aṭṭhānāghātoyeva hoti, sattavisayattā pana sati cittassa ekantabyāpattiyaṃ kammapathabhedo hotiyevāti sakkā viññātuṃ, aṭṭhānuppattiyaṃ panassa na siyā kammapathabhedoti āha <span class="bld">‘‘sattesu uppanno aṭṭhānakopo karotī’’</span>ti. Paṭighādipadānaṃ ghaṭṭanāpurimayāmavikāruppattisamaññādīsupi <a name="V0.0172"></a> dassanato <span class="bld">‘‘paṭivirodhādipadāni tesaṃ visesanatthānī’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1091"></a><span class="paranum">1091</span>. Dve dhammā tayo dhammāti saddantarasannidhānena paricchedavato bahuvacanassa dassanato <span class="bld">‘‘aparicchedena bahuvacanenā’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Uddeso kato</span>ti <span class="bld">iti</span>-saddo hetuattho. Tena bahuvacanena uddesakaraṇaṃ bahuvacanena pucchāya kāraṇanti dīpeti. Uddesānuvidhāyinī hi pucchāti. Tathā hi saṅkhāparicchinne uddese ‘‘katame vā tayo’’ti saṅkhāparicchinnāva pucchā <a name="M0.0183"></a> karīyatīti. Uddesena dhammānaṃ atthitāmattavacanicchāyaṃ sabhāvabhūmikāraṇaphalādiparicchedo viya saṅkhāparicchedopi na kātabboti adhippāyena <span class="bld">‘‘aniddhāritaparicchede’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Apaccayā dhammā’’ti padato pana heṭṭhā anekabhedabhinnā dhammā aparicchedena bahuvacaneneva uddiṭṭhā, uddhañca tathā uddisīyantīti taṃ sotapatitatāya bhedābhāvepi paramatthato appaccayadhammassa asaṅkhatadhammassa ca sopādisesanirupādisesarāgakkhayādiasaṅkhatādivacanavacanīyabhāvena upacaritabhedegahite padadvayena atthi kāci bhedamattāti <span class="bld">aparicchedena bahuvacanena uddeso kato</span>ti yuttaṃ siyā. Uddesānusārīni pucchānigamanānīti tānipi tathā pavattāni. Niddeso pana yathādhippetasabhāvādiparicchedavibhāvanavaseneva kātabboti asaṅkhatā dhātu icceva kato paramatthato bhedābhāvadīpanatthanti daṭṭhabbaṃ. Kathetukāmatāvasena pucchanto yassa katheti, tena kātabbapucchāya karaṇato taggataṃ ajānanaṃ saṃsayaṃ vā anuvidhāyayeva pucchatīti <span class="bld">‘‘sabhāva…pe… ajānantassa vasena pucchā karīyatī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Niddesato pubbe</span>tiādinā aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ pucchānusandhiṃyeva vibhāveti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1101"></a><span class="paranum">1101</span>. <span class="bld">Bhinditvā</span>ti vibhajitvā. <span class="bld">Rūpāva…pe… viññeyyā</span>ti kāmāvacarakusalamahākiriyaviññāṇena mahaggatadhammānaṃ sammasanavasena yathāyogaṃ mahaggatappamāṇadhammānaṃ paccavekkhaṇādivasena rūparāgārūparāgasampayuttena akusalamanoviññāṇena mahaggatadhammānaṃ abhinivesanaassādanavasena taṃtaṃpaññattiyañca taṃtaṃvohāravasena pavattena āvajjanena ca yathāvuttaviññāṇānaṃ purecārikena kāmāvacaradhammā na viññeyyā. <span class="bld">Itarenā</span>ti parittārammaṇena. <span class="bld">Kāmāvacarānameva ārammaṇāna</span>nti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Rūpārammaṇādīhi viññāṇehi tattha rūpārammaṇena viññāṇenapi saddādīnaṃ aviññeyyatā rūpassa ca viññeyyatā. Evaṃ sesesupi yojanā daṭṭhabbā. Cakkhudvārikena saddādīnaṃ aviññeyyatā rūpassa viññeyyatātiādinā <span class="bld">dvārabhedavasena</span> <a name="V0.0173"></a> yojetabbaṃ. <span class="bld">Itara</span>nti iṭṭhamajjhattaṃ aniṭṭhamaniṭṭhamajjhattañca. <span class="bld">Rūpāvacarādayo kāmāvacaravipākādīhī</span>ti rūpāvacarārūpāvacaralokuttarapaññattiyo kāmāvacaravipākehi lokuttarā kāmāvacarato ñāṇavippayuttakusalakiriyehi akusalehi ca aviññeyyāti yojetabbaṃ. Nibbānassa avijānanasabhāvo eva <span class="bld">attasambhavo</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1102"></a><span class="paranum">1102</span>. Rūpārūpāvacarakammūpapattibhave <a name="M0.0184"></a> diṭṭhirahito lobho bhavāsavoti yathāvuttavisayo diṭṭhisahito sabbakāmāvacaradhammavisayo ca lobho kāmāsavo bhavituṃ yuttoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘bhavāsavaṃ…pe… siyā’’</span>ti. Kāmāsavabhavāsavavinimuttassa hi lobhassa abhāvaṃ sayameva vakkhatīti. <span class="bld">Pāḷiya</span>nti aṭṭhakathākaṇḍapāḷiyaṃ. Tattha yathā ‘‘kāmāsavo aṭṭhasu lobhasahagatacittuppādesu uppajjatī’’ti vuttaṃ, evaṃ ‘‘bhavāsavo aṭṭhasu lobhasahagatacittuppādesu uppajjatī’’ti avatvā ‘‘catūsudiṭṭhigatavippayuttalobhasahagatacittuppādesu uppajjatī’’ti (dha. sa. 1465) vuttattā ‘‘bhavāsavo…pe… yuttesu eva uppajjatī’’ti pāḷiyaṃ vuttoti sāvadhāraṇaṃ vuttaṃ. Tathā ca vakkhati ‘‘bhavāsavo catūsu diṭṭhigatavippayuttesu avijjāsavena saddhiṃ ekadhāva ekato uppajjatī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 1473). <span class="bld">Sopi rāgo</span>ti sassatadiṭṭhisahagato rāgo. Kāmabhavapatthanā viya kāmāsavoti yuttaṃ vattuṃ. Sassatadiṭṭhisahagatarāgakāmabhavapatthanānampi hi bhavāsavoti vattabbapariyāyo atthīti ‘‘sassatadiṭṭhisahagato rāgo bhavarāgavasena patthanā bhavāsavo nāmā’’ti vuttaṃ, na tesaṃ idha adhippetabhavāsavabhāvadassanatthanti <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> adhippāyo daṭṭhabbo. Tathā hi ‘‘rūpārūpasaṅkhāte kammato ca upapattito ca duvidhepi bhave āsavo bhavāsavo’’ti vuttanti. Tattha kāmabhavapatthanāya tāva kāmāsavabhāvo hotu, rūpārūpabhavesu sassatābhinivesasahagatarāgassa kathanti? Sopi yathāvuttavisaye kāmanavasena pavattito kāmāsavoyeva nāma. Sabbepi hi tebhūmakā dhammā kamanīyaṭṭhena kāmāti. Na cettha aniṭṭhappasaṅgo diṭṭhivippayuttalobhassa bhavāsavabhāvena visuṃ uddhaṭattā. Avassañcetamevaṃ viññātabbaṃ, itarathā rūpārūpabhavesu ucchedadiṭṭhisahagatassapi lobhassa bhavāsavabhāvo āpajjeyyāti. Kāmāsavādayo eva diṭṭhadhammikasamparāyikāsavabhāvena dvidhā vuttā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1103"></a><span class="paranum">1103</span>. Idha pāḷiyāpi bhavāsavavinimuttalobhassa kāmāsavabhāvo na na sakkā yojetunti dassetuṃ <span class="bld">‘‘kāmāsavaniddese cā’’</span>tiādi vuttaṃ. ‘‘Dhammacchando saddhā’’ti keci.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1105"></a><span class="paranum">1105</span>. <span class="bld">Upādānakkhandhesveva</span> <a name="M0.0185"></a><a name="V0.0174"></a> <span class="bld">pavattati</span> tabbinimuttassa dhammassa jīvaggahaṇavisayassa paramatthato abhāvā. <span class="bld">Rūpe…pe… viññāṇe vā pana na patiṭṭhāti</span> rūpādīnaṃ aviparītasabhāvamatte aṭṭhatvā sayaṃ samāropitassa tesu parikappanāmattasiddhassa kassaci ākārassa abhinivesanato. Tenevāha ‘‘tato aññaṃ katvā’’ti. <span class="bld">Tato</span> upādānakkhandhato. Vedanādayopi hi keci diṭṭhigatikā aniccāti passantīti. <span class="bld">Tato</span>ti vā sarīrasaṅkhātarūpakkhandhato. ‘‘Aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’’nti hi vuttaṃ. <span class="bld">Hotī</span>ti bhavati sassataṃ attāti attho. <span class="bld">Añña</span>nti brahmaissarādito aññaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Arūpabhavo viya rūparāgappahānena rūpabhavo kāmarāgappahānena pattabbo. Rūpībrahmānañca pañcakāmaguṇiko rāgo pahīyati, na vimānādīsu rāgoti so akāmarāgoti katvā kāmāsavo na hotīti aṭṭhakathāyaṃ paṭikkhittaṃ. Ṭīkākārehi pana kāmāsavabhavāsavavinimuttalobhābhāvadassanena rūpībrahmānaṃ vimānādirāgassapi kāmacchandādibhāvato diṭṭhivippayuttarūpārūpabhavarāgavinimutto sabbo lobho kāmāsavoti dassito. Tattha yuttaṃ vicāretvā gahetabbaṃ. Siyā āsavasampayutto kāmarāgena bhavarāgena vā sahuppattiyaṃ, siyā āsavavippayutto tadaññarāgena sahuppattiyaṃ, ‘‘catūsu diṭṭhigatā’’tiādipāḷiyā abhāvadassanena kāmāsavabhavāsavavinimuttalobhābhāvaṃ dassetvā ‘‘kāmāsavo’’tiādipāḷidassanena diṭṭhirāgassa kāmāsavabhāvaṃ sādheti. <span class="bld">Pahātabbadassanattha</span>nti pahātabbatādassanatthaṃ. <span class="bld">Pahāne</span>ti pahānanimittaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1121"></a><span class="paranum">1121</span>. <span class="bld">Jātiyā</span>ti khattiyasabhāvādijātisampattiyā. <span class="bld">Gottenā</span>ti gotamagottādiukkaṭṭhagottena. <span class="bld">Kolaputtiyenā</span>ti mahākulabhāvena. <span class="bld">Vaṇṇapokkharatāyā</span>ti vaṇṇasampannasarīratāya. ‘‘Pokkhara’’nti hi sarīraṃ vuccatīti. <span class="bld">Mānaṃ jappetī</span>ti mānaṃ pavatteti karoti. Pavatto māno <span class="bld">pavattamāno. Puggalavisesa</span>nti seyyassa seyyotiādibhedaṃ puggalavisesaṃ. Seyyaṃ bhinditvā pavattamāno <span class="bld">seyyamāno. Tiṇṇa</span>nti seyyassa seyyādīnaṃ tiṇṇaṃ ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā aññaṃ puggalaṃ anissāya vuttānaṃ. Seyyādivasena attano mananaṃ paggaho māno, tassa karaṇaṃ seyyohamasmītiādipavattiyevāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘seyyoti ādikiccakaraṇa’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1140"></a><span class="paranum">1140</span>. Sabbopi <a name="M0.0186"></a> lobho abhijjhāsabhāvoti abhijjhā āsavadvayasabhāvā, kāmarāgo kāmāsavasabhāvo evāti <span class="bld">āsavadvayaekāsavabhāvo</span> abhijjhākāmarāgānaṃ viseso vutto. Na abhijjhā <a name="V0.0175"></a> ca dhammā ṭhapetvā diṭṭhiṃ avijjañca noāsavasabhāvā. Abhijjhā ca āsavadvayasabhāvā eva, naabhijjhāsabhāvo ca lobho natthīti adhippāyena <span class="bld">‘‘noāsavalobhassa sabbhāvo vicāretabbo’’</span>ti āha. <span class="bld">Gaṇanāya hetuyā sattāti vutta</span>nti pañhāvārapāṭhaṃ sandhāya vuttaṃ. Tattha hi ‘‘āsavo dhammo āsavassa dhammassa hetupaccayena paccayo. Āsavo dhammo noāsavassa dhammassa. Āsavo dhammo āsavassa ca noāsavassa ca. Noāsavo dhammo noāsavassa. Noāsavo dhammo āsavassa. Noāsavo dhammo āsavassa ca noāsavassa ca. Āsavo ca noāsavo ca dhammā noāsavassa hetupaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 3.3.16) imesaṃ vārānaṃ vasena ‘‘gaṇanāya sattā’’ti vuttaṃ. Tattha yadi noāsavasabhāvopi lobho siyā, diṭṭhisampayuttacittassa vasena ‘‘āsavo ca noāsavo ca dhammā mohayathāvuttalobhā āsavassa dhammassa diṭṭhiyā hetupaccayena paccayo’’ti sattamo, pāḷiyaṃ āgataṃ sattamaṃ aṭṭhamaṃ katvā ‘‘āsavo ca noāsavo ca dhammā āsavassa ca noāsavassa ca dhammassa hetupaccayena paccayo’’ti navamo pañho vucceyya, na pana vuttoti. Evaṃ diṭṭhisampayuttalobhassa noāsavabhāvābhāvaṃ dassetvā itarassapi taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘diṭṭhivippayutte cā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1162"></a><span class="paranum">1162</span>. Yathārūpe rūpappabandhe vattamāne puggalo gacchati tiṭṭhati nisīdatīti vuccati, tathā visadarūpassa uppādakaṃ cittaṃ <span class="bld">iriyāpathūpatthambhakaṃ</span>. Taṃ pana kusalato kiriyato ca pañcamajjhānacittaṃ abhiññāppattaṃ appattañca bhinditvā sattapaññāsa javanāni voṭṭhabbanañcāti <span class="bld">aṭṭhapaññāsavidhaṃ</span>. Sahajātadhammānaṃ akammaññabhāvakarattā thinamiddhasahagatacittaṃ visadāni rūpāni na samuṭṭhapeti na upatthambheti cāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘iriyāpathaṃ sandhāretuṃ asakkonta’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1163"></a><span class="paranum">1163</span>. Vipakkhepi bhāvato anekantikattā <span class="bld">rūpattāsādhakattaṃ</span>. <span class="bld">Garubhāvappatti</span> lahutāviraho daṭṭhabbo. Satipi aññesampi akusalādīnaṃ lahutāvirahe <a name="M0.0187"></a> thinamiddhānaṃ ekantato lahutāpaṭipakkhattā kāraṇānurūpattā ca phalassa <span class="bld">‘‘thinamiddhasamuṭṭhitarūpehī’’</span>ti vuttaṃ. <span class="bld">Na jāgara…pe… santati</span>nti etena nāmakāye supanassa asiddhataṃ dasseti. <span class="bld">Middhassa phalattā</span>ti ettha middhaṃyeva niddākāraṇanti nāyaṃ niyamo icchito, niddākāraṇameva pana middhanti niyamo icchitoti daṭṭhabbo. Tathā hi khīṇāsavānaṃ niddāya middhato aññaṃ kāraṇaṃ karajakāyassa dubbalabhāvo aṭṭhakathāyaṃ dassitoti.</p>
- <p class="bodytext">Chādanaṃ<a name="V0.0176"></a>, avattharaṇaṃ vā onāho, so rūpasseva sabhāvoti parassa āsaṅkaṃ manasi katvā āha <span class="bld">‘‘tena saha vuttā onāhapariyonāhā cā’’</span>ti. Asaṅkocavasena visadā pavatti <span class="bld">vipphārikabhāvo</span>. <span class="bld">Āvaraṇabhāvo viyā</span>ti etena āvaraṇasabhāvattepi middhassa tabbidhuro anaññasādhāraṇattā onahanādibhāvoti dasseti. Sāmaññañhi pañcannampi kāmacchandādīnaṃ āvaraṇasabhāvoti āvaraṇabhāvasadisassa onahanādibhāvassa nāmakāye labbhamānassa gahitatāti etthādhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Pānanti anuyogoti ca taṃkiriyāsādhikā cetanā adhippetāti surāpānassa surā…pe… yogassa ca akusalabhāvena upakkilesadubbalīkaraṇabhāvo yuttoti vutto. ‘‘Surāmerayassa ajjhoharaṇaṃ pānaṃ pamādaṭṭhānānuyogo cā’’ti <span class="bld">parassa adhippāyo. Nīvaraṇaṃ hutvā vā</span>tiādinā idaṃ dasseti ‘‘nīvaraṇasabhāvānaṃ nīvaraṇasampayuttabhāvadassanaparāya codanāya nīvaraṇanti katthaci adiṭṭhapayogassa asampayuttassa rūpassa yathālābhato gahaṇaṃ ñāyoyeva na hoti, siddhanīvaraṇabhāvasampayuttasabhāvānaṃyeva pana gahaṇanti taṃsabhāvā arūpadhammāyeva dassitā, na rūpanti thinaṃ viya middhampi arūpamevāti viññāyatī’’ti. <span class="bld">Ya</span>nti yena vacanena. <span class="bld">Asambhavavacanato</span>ti asambhavavacanabhāvato.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tenā</span>ti tena rūpārammaṇassa chandarāgassa pahānavacanena. Rūpappahānato aññoti katvā rūpe chandarāgappahānaṃ <span class="bld">‘‘añño kāro’’</span>ti vuttaṃ. Yaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘aññathā’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Ida</span>ntiādinā ‘‘taṃ pajahathā’’ti pāḷiyā na nippariyāyappahānaṃ adhippetanti dasseti. <span class="bld">Arūpasseva yujjatī</span>ti <a name="M0.0188"></a> sududdasaṃ dūraṅgamādippavattakaṃ cittaṃ taṃsampayutto arūpadhammoyeva vibandhituṃ samatthoti dasseti. <span class="bld">Cetaso pariyuṭṭhāna</span>nti kusalacittassa gahaṇaṃ. Nīvaraṇāni hi uppajjamānāni uppajjituṃ appadānena kusalavāraṃ gaṇhantīti vuccanti. Gahaṇañcettha <span class="bld">pariyuṭṭhānaṃ</span> ‘‘corā magge pariyuṭṭhiṃsū’’tiādīsu viya.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1176"></a><span class="paranum">1176</span>. <span class="bld">Uddhaccaṃ kukkuccañca saha vutta</span>nti uddesapucchānigamane sandhāya vuttaṃ. Yaṃ pana aṭṭhakathāyaṃ uddhaccassa kukkuccena vinābhāvakāraṇaṃ vatvā ‘‘bhinditvā vutta’’nti vuttaṃ, taṃ ‘‘nīvaraṇā ceva nīvaraṇasampayuttā cā’’ti padassa niddese uddhaccakukkuccānaṃ visuṃ niddiṭṭhataṃ sandhāya vuttaṃ. Kāmacchandassa ukkaṭṭhanīvaraṇatā orambhāgiyabhāvo. So hi rūparāgārūparāgappakārakāmacchandaṃ <a name="V0.0177"></a> upādāya tato tibbakiccatāya ‘‘ukkaṭṭhanīvaraṇa’’nti vuccati. Kāmacchandanīvaraṇantveva lobho vutto, na bhinditvā. Kāmacchandanīvaraṇassa ca anavasesato anāgāmimaggena pahāne vuccamāne catutthamaggavajjho lobho anīvaraṇasabhāvo āpajjatīti āha <span class="bld">‘‘yadi…pe… siyā’’</span>ti. <span class="bld">Nonīvaraṇo</span> rūparāgārūparāgappakāro lobhadhammo <span class="bld">nīvaraṇassa</span> avijjādikassa. <span class="bld">Ādi</span>-saddena ‘‘nonīvaraṇo dhammo nīvaraṇassa ca nonīvaraṇassa ca dhammassa. Nīvaraṇo ca nonīvaraṇo ca dhammā nīvaraṇassa dhammassa. Nīvaraṇo ca nonīvaraṇo ca dhammā nonīvaraṇassa dhammassa. Nīvaraṇo ca nonīvaraṇo ca dhammā nīvaraṇassa ca nonīvaraṇassa ca dhammassa hetupaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 3.8.25) ime pañhe saṅgaṇhāti. <span class="bld">Cattārīti vuttaṃ</span> nīvaraṇapadamūlakānaṃ tiṇṇaṃ nonīvaraṇamūlakassa ekassa vasena. Nīvaraṇanonīvaraṇatadubhayamūlakānaṃ pana tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ vasena <span class="bld">navāti vuttaṃ. Tasmā</span>ti yathādassitanayāya pāḷiyā abhāvā nonīvaraṇalobhābhāvā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1219"></a><span class="paranum">1219</span>. <span class="bld">Tenevā</span>ti purimadiṭṭhiākāreneva uppajjamānena. Diṭṭhigatikehi vuccamānānaṃ ‘‘niccaṃ subha’’nti evamādivacanānaṃ, diṭṭhirahitehi vuccamānānaṃ gaganakusumādilokavohāravacanānañca vatthūni vācāvatthumattānīti āha <span class="bld">‘‘vācā…pe… vā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1221"></a><span class="paranum">1221</span>. <span class="bld">Cittena</span> <a name="M0.0189"></a> <span class="bld">paraloke ṭhito</span>ti yasmiṃ loke nibbattivasena sayaṃ ṭhito, tato aññaṃ lokaṃ paralokoti cittena gahetvā ṭhito.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1236"></a><span class="paranum">1236</span>. <span class="bld">Na hi purimehī</span>tiādinā paṭhamamaggādīhi samugghāṭitaapāyagamanīyabhāvādikā eva rāgādayo dutiyamaggādīhi pahīyantīti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1287"></a><span class="paranum">1287</span>. Upaṭṭhitepi duggatinimittādike na tathā tibbo lobho uppajjati, yathā sugatinimittādiketi āha <span class="bld">‘‘balavanikantivirahenā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1301"></a><span class="paranum">1301</span>. Ekasmiṃ cittuppāde uppannānaṃ viya ekasmiṃ santāne uppannānampi sahapavattipariyāyo atthīti pahānekaṭṭhena rāgaraṇena vicikicchuddhaccasahagatamohassa saraṇatā vuttā. Uddhaccavicikicchāhi yo moho sahajāto bhave, sopi rāgena saraṇo pahānekaṭṭhabhāvatoti<a name="V0.0178"></a>. Lobhadosamohatadekaṭṭhakilesataṃsampayuttakkhandhataṃsamuṭṭhānakammabhedato sabbassapi akusalassa saṅgahaṇavasena pavatto saraṇapadaniddeso araṇavibhaṅgasuttenapi aññadatthu saṃsandatīti dassetuṃ <span class="bld">‘‘araṇavibhaṅgasutte’’</span>tiādimāha. Yaṃ pana aṭṭhakathāyaṃ sampayogappahānekaṭṭhabhāvadīpanena rāgādīnaṃ sabbesaṃ vā akusaladhammānaṃ saraṇabhāvadassanaṃ, taṃ pāḷiyā yathādassitadhammānaṃ aññamaññasaraṇabhāvadassanaparaṃ, tadaññadhammānaṃ saraṇabhāvapaṭisedhanaparanti <span class="bld">araṇavibhaṅga</span>suttavirodhoti daṭṭhabbaṃ. Suttantadesanāya vā pariyāyakathābhāvato nippariyāyato saraṇabhāvo viya araṇabhāvopi akusaladhammānaṃyevāti tathāpavattāya <span class="bld">aṭṭhakathāya</span> na koci suttavirodhoti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="title">Suttantikadukanikkhepakathāvaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1313"></a><span class="paranum">1313</span>. <span class="bld">Ahaṃ-saddena hetubhūtena yo attho</span>ti ettha <span class="bld">ahaṃ</span>-saddo atthoti adhippeto. Atthāvabodhanattho hi saddappayogo. Atthaparādhīno kevalo atthapadatthako, so padatthavipariyesakārinā pana iti-saddena parato payuttena saddapadatthako jāyati yathā gāvīti ayamāhāti go-saddaṃ āhāti viññāyati. Tena viññattivikārasahito saddo paññattīti dasseti. Tathā hi ‘‘buddhassa bhagavato <a name="M0.0190"></a> vohāro lokiyasote paṭihaññatī’’tiādinā (kathā. 347) paññattiyā vacanabhāvaṃ sādhayati. <span class="bld">Aññathā</span>tiādinā paññattiyā asaddasabhāvatte dosamāha. <span class="bld">Adhivacanāditā siyā,</span> tathā ca adhivacanādīnaṃ adhivacanapathādito viseso na siyāti dukoyeva na sambhaveyyāti adhippāyo. Aṭṭhakathāyaṃ pana sakasantatipariyāpanne rūpādayo dhamme samūhato santānato ca ekattavasena gahetvā ahanti vohariyamānā upādāpaññatti saṅkhāyati voharīyatīti saṅkhāti adhippetā. Tathā sesesu yathāsambhavaṃ daṭṭhabbaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘dattoti ettāvatā sattapaññattiṃ dassetvā aññampi upādāpaññattiṃ dassetu’’</span>ntiādi. <span class="bld">Padatthassā</span>ti ahaṃ-saddādipadābhidheyyassa, paramatthassa vā. Adhivacanaṃ saddoti adhippāyena <span class="bld">‘‘vadantenā’’</span>tiādi vuttaṃ. So hi attanā ñāpetabbamatthaṃ sayaṃ ñāto eva ñāpetīti aggahitasambandhassa na saddo atthappakāsanasamatthoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘pubbe gahitasaññenā’’</span>ti. <span class="bld">Visesena ñāyatī</span>ti <span class="bld">samaññā</span>ti <span class="bld">saṃ</span>-saddassa visesatthataṃ āha.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Karīyatī</span>ti idaṃ imassatthassa adhivacananti evaṃ nikkhipīyati. Nāmabhūtaṃ vacanameva taṃ taṃ <a name="V0.0179"></a> atthaṃ niddhāretvā sahetukaṃ katvā vadati byañjayati cāti āha <span class="bld">‘‘nāmamicceva vuttaṃ hotī’’</span>ti. Tenevāha <span class="bld">‘‘na hi pathavī’’</span>tiādi. <span class="bld">Pathavīsaṅkhāta</span>nti pathavī-saddābhidheyyaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ācariyā</span>ti aṭṭhakathāya saṃvaṇṇanakā ācariyā, na aṭṭhakathācariyāti adhippāyena vadati. <span class="bld">Mātikāya</span>nti mātikāvaṇṇanāyaṃ. <span class="bld">Tenā</span>ti mātikāvaṇṇanāvacanena. Imissā pāḷiyā aṭṭhakathāya ca atthadassanassa etassa yathāvuttassa ācariyavādassa virodho siyā, tameva virodhaṃ <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādinā vivarati. Tattha adhivacanapathādibhāvena vuttānaṃ dhammānaṃ pakāsakassa sabhāvassa viññattivikārasahitasaddasseva vacanamattaṃ adhikāraṃ katvā pavattiādi yujjati, na asabhāvassāti adhippāyena <span class="bld">‘‘uppādavayakiccarahitassā’’</span>tiādi vuttaṃ. Tattha <span class="bld">aniddhāritasabhāvassā</span>ti paramatthato anupaladdhasabhāvassa.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Duvidhā</span>ti paññāpanapaññāpitabbabhedato duvidhā. <span class="bld">Yathāvuttappakārā</span>ti uppādavayakiccarahitātiādippakārā. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> puggalapaññattivaṇṇanāyaṃ. Nanu <a name="M0.0191"></a> ca tattha upanidhāpaññattiādayo aparāpi paññattiyo vuttā, atha kasmā <span class="bld">‘‘cha paññattiyova vuttā’’</span>ti vuttaṃ? Saccaṃ vuttā, tā pana vijjamānapaññattiādīsu chasu eva antogadhāti <span class="bld">‘‘aṭṭhakathāyaṃ vijjamānapaññattiādayo cha paññattiyova vuttā’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Tattha rūpādi viya avijjamānattā paññāpitabbattā ca avijjamānapaññatti, avijjamānassa ca sattarathādiatthassa paññāpanato avijjamānapaññattīti evaṃ avijjamānapaññattivacanena yathāvuttā duvidhāpi paññatti saṅgahitāti āha <span class="bld">‘‘avijjamāna…pe… vuttā’’</span>ti. <span class="bld">Itarehī</span>ti vijjamānapaññattiādīhi avasesehi pañcahi, rūpavedanādīnaṃ sattarathādīnañca atthānaṃ pakārehi ñāpanato taṃtaṃvācako saddoyeva visayabhedato vijjamānapaññattiādibhedā paññatti saṅkhādīhi dasahi padehi vuttāti ayaṃ purimo attho, so ca yathārutavaseneva pāḷiyā viññāyamānattā <span class="bld">‘‘pāḷianugato ujuko’’</span>ti ca vutto. <span class="bld">Yadi cā</span>tiādīsu sattādikā yathāvuttappakārā upādāpaññatti yadi avijjamānapaññatti, <span class="bld">sā atthīti na vattabbā</span>. Avijjamānā ca sā paññāpitabbato paññatti cāti tesaṃ ācariyānaṃ laddhīti adhippāyo. Idāni tassā laddhiyā vasena paññattipathāti vuttadhammānampi vijjamānapaññattibhāvāpatticodanena tattha dosaṃ dasseti <span class="bld">‘‘yathā cā’’</span>tiādinā. <span class="bld">Tato</span>ti yasmā <a name="V0.0180"></a> avijjamānattā paññāpitabbattā ca sattarathādīnaṃ avijjamānapaññattibhāvo viya vijjamānattā paññāpitabbattā ca sabbesaṃ sabhāvadhammānaṃ vijjamānapaññattibhāvo āpajjati, tasmāti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">‘‘Athā’’</span>tiādinā paññattipathaniddesato visiṭṭhassa paññattidhammaniddesassa sayameva kāraṇamāsaṅkati. <span class="bld">‘‘Nāpī’’</span>tiādinā tassa kāraṇassa asiddhataṃ dasseti. ‘‘Purisoti saṅkhā’’tiādīsu saṅkhādayopi nāmādīhi atthato avisiṭṭhā vuttāti āha <span class="bld">‘‘saṅkhādisaddānaṃ samānatthattā’’</span>ti. <span class="bld">Vacanaggahaṇaṃ</span> vacanuccāraṇaṃ. <span class="bld">Aññassā</span>ti nāmapaññattiṃ sandhāyāha. <span class="bld">Tesa</span>nti saṅketaggahaṇavacanaggahaṇānaṃ. Asamatthatā na sambhavatīti yojanā. Tameva asambhavaṃ <span class="bld">‘‘yadi hī’’</span>tiādinā vivarati. <span class="bld">Paññattiyā</span>ti nāmapaññattiyā. <span class="bld">Paññattipaññāpane</span>ti yāya nāmapaññattiyā upādāyapaññatti rūpādayo ca paññāpīyanti, yā ca sotadvāraviññāṇasantānānantaramuppannena gahitapubbasaṅketena manodvāraviññāṇasantānena gayhati, sā ayaṃ nāmāti tassā <a name="M0.0192"></a> paññāpane asaṅkarato ṭhapane. Atha vā sotadvāraviññāṇasantānānantaramuppannena manodvāraviññāṇasantānena paññattiyā gāhāpane paricchindane. <span class="bld">Tassā aññā paññatti vattabbā siyā</span>ti tassā nāmapaññattiyā ñāpane saṅketaggahaṇavacanaggahaṇānaṃ sahakārīkāraṇabhūtā aññā nāmapaññatti atthīti vattabbā anuññātabbā siyā. <span class="bld">Tato atthavijānanameva na siyā</span>ti kevalāni saṅketaggahaṇavacanaggahaṇāni atthapaññāpane viya paññattiñāpanepi asamatthāni, paññatti ca ñātāyeva tesaṃ sahakārīkāraṇaṃ taṃjānanatthaṃ paññattianantaraparikappane ca anavatthānāpattīti atthādhigamassa sambhavo eva na bhaveyya.</p>
- <p class="bodytext">Saṅketo rūpādīsu na kiñci hoti, bhūtādinimittaṃ bhāvanāvisesañca upādāya vohariyamānā kasiṇādipaññatti viya taṃ taṃ saṅketitabbaṃ saṅketakaraṇañca upādāya vohāramatto, tassa ca paññāpikā nāmapaññattīti yathāvuttadosāpattiṃ dassento <span class="bld">‘‘nāpi saṅketaggahaṇa’’</span>nti avoca. Nanu ca atthavijānanāsambhavacodaneneva saṅketaggahaṇābhavopi dassitoti? Saccametaṃ, saṅkete pana ācariyānaṃ matibhedo vijjati. Tattha ekapakkhiko ayaṃ dosoti dassanatthaṃ tassa visuṃ vacanaṃ vuccamānā rūpādayo dhammāvacanatthā paññāpitabbā ca, tadabhidhāyako saddo paññattīti. Ettāvatā sabbavohāro sijjhatīti adhippāyena <span class="bld">‘‘vacana…pe… janaṃ natthī’’</span>ti āha. <span class="bld">Paññattiyā vacanabhāvo siddho</span> paṭihananasotabbatādīpakattā <a name="V0.0181"></a> tesaṃ pāṭhānanti adhippāyo. <span class="bld">Ādi</span>-saddena ‘‘atthi keci buddhassa bhagavato vohāraṃ suṇanti, niruttipaṭisambhidā paccuppannārammaṇā’’ti evamādiṃ saṅgaṇhāti. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā ‘‘paññattidhammā’’ti padassa yathāvuttapaññattiyo atthoti etasmiṃ pakkhe mātikāvaṇṇanāya virodho, <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> avuttatā, imissā pāḷiyā ananugamo, sabbe dhammā paññattīti niddisitabbatā, paññattipathapadassa navattabbatā, anavatthānāpattito atthavijānanāsambhavoti aneke dosā, viññattivikārasahitassa pana saddassa paññattibhāve yathāvuttadosābhāvo anekesaṃ pāṭhappadesānañca anulomanaṃ, tasmā. Tattha yuttaṃ gahetabbanti adhippāyenāha <span class="bld">‘‘pāḷi…pe… tabbo’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yadi</span> <a name="M0.0193"></a> <span class="bld">sattā</span>tiādinā saddassa paññattibhāve aṭṭhakathāya virodhamāha. Evaṃ paññattibhāve yadi saddassa paññattibhāvo, tassa paramatthato vijjamānattā rūpādiatthassa ca paññāpanato vijjamānapaññattibhāvo eva siyā, na avijjamānapaññattibhāvo. Na hi te sattādayo paññattīti. Evañca avijjamānapaññattiyā abhāvo eva siyā. Vuttā ca <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> (pa. pa. aṭṭha. 1 mātikāvaṇṇanā) ‘‘avijjamānapaññattī’’ti. Itaro visayassa avijjamānattā tassa avijjamānapaññattibhāvoti yathāvuttavirodhābhāvaṃ dassento <span class="bld">‘‘avijjamānāna’’</span>ntiādimāha. Idāni sattādivisayassa kenacipi pariyāyena atthitāya abhāvadassanena tabbisayāya paññattiyā avijjamānapaññattibhāvaṃyeva vavatthapeti <span class="bld">‘‘ayañca vādo’’</span>ti. Vijjamānā eva sattādayo rūpādisabhāvābhāvavasena ‘‘avijjamānā’’ti vuccanti, na sabbathā abhāvato. Tathā hi tathā tathā paññāpiyamānabhāvena viññāyantīti yathāvuttarūpo vādo ‘‘rūpaṃ atthīti? Hevatthi heva natthīti. Sevatthi seva natthīti. Na hevaṃ vattabbe. Sevatthi seva natthīti. Āmantā. Atthaṭṭho natthaṭṭho’’ti (kathā. 306) evaṃ pavattāya <span class="bld">hevatthikathāya</span>. Tattha hi rūpādayo dhammā rūpādisabhāvena atthi, vedanādisabhāvena natthi, tasmā sabbamevidaṃ evaṃ atthi evaṃ natthīti evaṃladdhike sandhāya ‘‘rūpaṃ atthī’’ti pucchā sakavādissa. ‘‘Hevatthi heva natthī’’ti vissajjanaṃ paravādissa. Atha naṃ sakavādī yadi rūpameva evaṃ atthi evaṃ natthīti laddhi, evaṃ sante so eva atthi so eva natthi nāmāti pucchanto ‘‘sevatthī’’ti āha. Itaro teneva sabhāvena atthitaṃ, teneva natthitaṃ sandhāya paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho sakabhāvena atthitaṃ, parabhāvena natthitaṃ sandhāya paṭijānāti. Tato sakavādī ‘‘atthaṭṭho natthaṭṭho’’tiādinā atthitā vā natthitā vā aññamaññaviruddhā ekasmiṃ dhamme vinā kālabhedena asambhavattāti kiṃ ekattaṃ āpajjatīti dassento <a name="V0.0182"></a> paravādiṃ niggaṇhātīti. <span class="bld">Paṭisiddho</span>ti ca ‘‘rūpaṃ ‘rūpa’nti hevatthi, rūpaṃ ‘vedanā’ti heva natthī’’tiādinā (kathā. 306) vuttāya rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇānaṃ sakabhāvena atthitāya parabhāvena natthitāya ca paṭisedhanena sattādīnampi tathābhāvo paṭisedhito hotīti katvā vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Rūpādayo</span> <a name="M0.0194"></a> <span class="bld">na hontī</span>ti rūpādisabhāvā na honti. <span class="bld">Tathā tathā</span>ti samūhasantānādivasena. <span class="bld">Vicittasaññā</span> parikappavasena uppajjati. Yadi sattarathādisaññāvalambito vacanattho vijjamāno na hoti, nanu sattarathādiabhilāpā anariyavohārā jāyantīti āha <span class="bld">‘‘na ca te abhilāpā’’</span>tiādi. Attano vasena kiñci ahontaṃ paññāpakassa vacanasseva vasena paññāpitabbattā <span class="bld">paññattivohāraṃ labhati. Imināva adhippāyenā</span>tiādi ‘‘sayaṃ avijjamāno’’tiādinā vuttamevatthaṃ sandhāyāha. <span class="bld">Ta</span>nti sattādiggahaṇaṃ. ‘‘Brahmavihāracatukkaṃ sattapaññattiṃ ārabbha pavattattā navattabbārammaṇaṃ nāma hotī’’tiādinā <span class="bld">aṭṭhakathāyaṃ</span> (dha. sa. aṭṭha. 1421) tattha tattha <span class="bld">na vattabbanti vuttaṃ</span>. Yadi parittādibhāvena na vattabbaṃ, kathaṃ avijjamānassa sattādikassa paccayabhāvoti āha <span class="bld">‘‘khandhasamūhasantāna’’</span>ntiādi. <span class="bld">Ta</span>nti khandhasamūhasantānaṃ. <span class="bld">Tadupādānabhūta</span>nti puggaloti gahaṇapaññattīnaṃ kāraṇabhūtaṃ. Yadi puggalasaññāya sevamānassa kusalādiuppatti hoti, kathaṃ puggaladassanaṃ micchādassananti paṭisiddhanti āha <span class="bld">‘‘yasmā panā’’</span>tiādi. <span class="bld">Pathavīdhātu upalabbhatī</span>ti puggalābhāve vipakkhavasena nidassanamāha. Idañhettha anumānaṃ. <span class="bld">Na rūpādayo vivecetvā puggalo upalabbhati</span> tesaṃ aggahaṇe tathārūpāya buddhiyā abhāvato sevanādayo viyāti. Puggalo upalabbhati sacchikaṭṭhaparamatthena yo chaviññāṇaviññeyyoti saṃsarati muccati cāti evaṃ diṭṭhiyā parikappitapuggalova paṭisedhito, na vohārapuggaloti dassento <span class="bld">‘‘paṭise…pe… diṭṭhī’’</span>ti āha.</p>
- <p class="bodytext">Gāthāya pañcasu khandhesu rūpaṃ vedanā saññā cetanā viññāṇanti etesu kaṃ nāma dhammaṃ sattoti jānāsi nu, etesu ekampi sattoti gaṇhituṃ nārahatīti dasseti. Atha etehi añño eko satto atthīti paccesi. Evampi māra diṭṭhigataṃ nu te. Nu-saddo diṭṭhigatameveti avadhāraṇattho. Kasmā? Yasmā <span class="bld">suddhasaṅkhārapuñjoyaṃ</span>. Tamevatthaṃ vivarati <span class="bld">‘‘nayidha sattūpalabbhatī’’</span>ti. Yasmā paccakkhato vā anumānato vā anupaladdhito natthi ettha koci satto nāmāti adhippāyo. Yadi satto natthi, kathaṃ satto saṃsāramāpādītiādi nīyatīti. Kimettha <a name="V0.0183"></a> netabbaṃ, sattoti vohārasatto adhippeto, yasmā satta-saddo vohāre <a name="M0.0195"></a> pavattatīti. Dutiyagāthāya sambandhaṃ dassento <span class="bld">‘‘satto panā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Aṅgasambhārā</span>ti aṅgasambhārato akkhacakkaīsādiaṅgasambhāramupādāyāti attho. <span class="bld">Satto</span>ti vohāro.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Avijjamānassā</span>ti accantaṃ avijjamānassa sasavisāṇādikassa. Yadi accantaṃ avijjamānaṃ, kathaṃ taṃ gayhatīti āha <span class="bld">‘‘parikappita’’</span>nti. <span class="bld">Lokasaññātaṃ</span> ghaṭādi. Ettha pana yathā attānaṃ ārabbha uppajjamānakadhammānaṃ taṃsantatipatitānañca kilesupatāpābhāvena assatthabhāvapaccayatāya uppādādirahitampi nibbānaṃ ‘‘assāsanakarasa’’nti vuccati, evaṃ attānaṃ ārabbha pavattanakadhammavasena uppādādirahitāpi paññatti pavattāti vuttā. Hetuattho vā antonītoti pavattitā vohāritāti attho daṭṭhabbo. Tathā nāmapaññatti paññapetabbamatthaṃ gahitāyeva paññāpeti, viññatti viya adhippāyaṃ viññāpetīti sā gahetabbābhāvato vuccamānatthadvārena vuccamānāti vuttā. Paññāpitabbapaññattiyā pana vuccamānabhāve vattabbameva natthi. Tathā pakārato ñāpanabhāvena ñāpetabbañāpananti katvā gahetabbattāyeva ca tassā aniddhāritasabhāvatā paṭikkhittā daṭṭhabbā. Na hi sabhāvadhammānaṃ kakkhaḷaphusanādi sarūpato saddena vacanīyabhāvaṃ bhajati, apica kho nesaṃ kāladesādibhedabhinnānaṃ vinivattaaññajātiyako sajātiyasādhāraṇo pubbasaṅketānurūpaṃ ajjhāropasiddho sāmaññākāro vacanīyo. Tatthāpi na vinā kenaci pavattinimittena saddo pavattatīti tassa pavattinimittabhūto lokasaṅketasiddho taṃtaṃvacanatthaniyato sāmaññākāraviseso nāma paññattīti pubbācariyā. So hi tasmiṃ tasmiṃ atthe saddaṃ nāmeti, tassa tassa vā atthassa nāmasaññaṃ karotīti nāmaṃ, pakārehi ñāpanato paññatti cāti.</p>
- <p class="bodytext">Kassa pana so ākāravisesoti? Paññāpetabbatthassāti veditabbaṃ. Anekākārā hi atthāti. Evañca katvā tassā paññattiyā gahetabbatāvacanañca samatthitaṃ bhavati, avassañca etamevaṃ sampaṭicchitabbaṃ. Aññathā vacanavacanīyabhedānaṃ saṅkaro siyā, sabbopi attho sabbassa saddassa vacanīyo, sabbo ca saddo sabbassa atthassa vācakoti na cettha saṅketaggahaṇeneva tesaṃ pavattāti sakkā vattuṃ vavatthitesu eva tesu saṅketaggahaṇassa pavattito.</p>
- <p class="bodytext">Apare <a name="M0.0196"></a> pana ‘‘yathā dhūmato aggianumāne na kevalena dhūmeneva aggi viññāyati, dhūmassa pana <a name="V0.0184"></a> agginā avinābhāvasaṅkhāto sambandho viññāyamāno dhūmena aggi viññāyati, evaṃ saddena atthavijānane na kevalena saddena tadattho viññāyati. Taṃtaṃsaddassa pana tena tena atthena avinābhāvasaṅkhāto sambandho viññāyamāno tena tena saddena atthaṃ ñāpetīti veditabbaṃ. Aññathā aggahitasambandhenapi saddasavanamattena tadattho viññāyeyyāti. Yo yamettha yathāvuttarūpo sambandho, so tassa tassa atthassa saññāpanabhāvena nāmanti paramatthato abhāvā lokasaṅketavasena lokasaṅketoti vā siddho ñātoti lokasaṅketasiddhoti, saddena pakāsiyamānānaṃ atthappakārānaṃ adhigamahetutāya pakārato ñāpanato paññattīti ca vutto’’ti vaṇṇayanti.</p>
- <p class="bodytext">Saṅkhatāsaṅkhatavinimuttassapi ñeyyavisesassa abhāve ghaṭādisaddābhidheyyā viya pathavīphassādisaddavacanīyopi na labbhatiyevāti sabbavohāralopo siyā. Yasmā ca rūpārūpadhammā pabandhasaṅkhātataṃtaṃvisesākāravaseneva pavattanti, na kevalā, tasmā tesaṃ te saṇṭhānasamūhaavatthāvisesākārā yadipi paramatthato kiñci na honti, paramatthato pana vijjamānānaṃ rūpādīnaṃ upādānānaṃ vasena vijjamānabhāvaṃ labhitvā taṃtaṃgahaṇānurūpaṃ taṃtaṃabhilāpādhikaraṇaṃ bhavati. Upādāyapaññatti hi upādānato yathā aññā anaññāti ca na vattabbā, evaṃ sabbathā atthi natthīti ca na vattabbā. Tayopi hi ete santāyevāti evaṃ tāva mātikāvaṇṇanāya na koci virodho. Saṅkhāyati saṃkathīyatīti saṅkhāti ayamattho kathetabbabhāvena vacanattheyeva niruḷho, na vacanasminti vacanapakkhassa ujukatā sambhavati. Vacanapakkhoyeva pāḷianugato, na paramparāgato yathāvutto atthoti kuto panetaṃ labbhā. Na hi anīto attho pāḷiananugato, nāpi sabbā pāḷinītatthā evāti yathāvuttā duvidhā paññattiyo aṭṭhakathāyaṃ chahi paññattīhi yathāsambhavaṃ vuttāyevāti siddhametaṃ atthīti na vattabbāti.</p>
- <p class="bodytext">Yadi paramatthato atthitāpaṭisedho, iṭṭhametaṃ. Atha vohārato, sattarathaghaṭādīhi sattarathādivacanappayogoyeva na sambhaveyyāti. Na <a name="M0.0197"></a> hi vacanīyarahito vacanappayogo atthīti. Paramatthadhammānaṃ asabhāvadhammabhūtāya paññattiyā vibhāgadassanatthā adhivacanādidukattayadesanāti na paramatthadhammānaṃ rūpādīnaṃ paññattibhāvāpattīti. Na ca paññattipathapaññattidhammaniddesānaṃ avisesavacanaṃ yuttaṃ, saddasseva pana paññattibhāve siyā kāci tesaṃ visesamattā. Paññāpitabbassa aparamatthasabhāvasseva paññattibhāvo adhippetoti na sabbo paññattipatho paññattisaddena vutto, paññatti ca paññāpetabbabhāvena vuttāti paññattipathapadaṃ vattabbameva. Evañcetaṃ <a name="V0.0185"></a> icchitabbaṃ. Itarathā saddassa ca paññāpitabbatāya paññattipathabhāvoti paññattipadaṃ na vattabbaṃ siyāti ca sakkā vattuṃ, nikkhepakaṇḍe vibhattāyeva paññatti ‘‘puriso māgaṇḍiyo’’ti etthāpi dassitāti na na sakkā vattuṃ. Tathāpi hi yathāvuttaupādāyapaññattināmapaññattīnaṃ sabhāvasambhavatoti saṅkhādisaddānaṃ samānatthatāpi tesaṃ matimattameva, viññatti viya adhippāyaṃ viññāpentā sayaṃ ñātāyeva nāmapaññatti paññāpetabbamatthaṃ paññāpeti gahitasarūpatāya padīpo viya rūpagatavidhaṃsaneti na paññattiantaraparikappanena payojanaṃ atthi paññāpetabbatthapaññāpane, nāmapaññattipaññāpane pana upādānabhedabhinnā upādāyapaññatti viya taṃtaṃvacanavacanatthabhedabhinnā nāmapaññattīti aññā paññatti icchitā eva. Na ca anavatthānadoso taṃtaṃvacanassa tadatthavibhāvane sahakārīkāraṇabhāvena paṭiniyatasarūpattā. Etena saṅketaggahaṇābhāvopi paṭisiddho daṭṭhabbo, tathā nāmapaññattiyā payojanābhāvo. Dassitappayojanā hi sā pubbeti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Vohāro lokiyasote paṭihaññatī’’tiādīsu sotabbassa saddassa vasena tabbisayabhūtā vohārādayo paṭihananasotabbatāpariyāyena vuttāti daṭṭhabbā. Saddoyeva vā tattha vohārādisahacāritāya tathā vutto. Na hi sakkā sabbattha ekarasā desanā pavattīti vattuṃ. Tathā hi katthaci sukhā dukkhā, sukhāpi vedanā dukkhāti vuccanti, dukkhā sukhā, dukkhāpi sukhāti, evaṃ yathāvuttā duvidhāpi paññatti adhivacanādipāṭhassa atthabhāvena aṭṭhakathāyaṃ vuttāyevāti. Ayaṃ saṅkhatāsaṅkhatavinimuttaṃ ñeyyavisesaṃ icchantānaṃ vasena vinicchayo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1316"></a><span class="paranum">1316</span>. Satipi paresaṃ sāmaññādināmakārakānaṃ nāmakaraṇabhāve parānapekkhatāya tato ativiya yutto idha nāmakaraṇasabhāvo ukkaṃsaparicchedena <a name="M0.0198"></a> nāmakaraṇatthoti adhippetoti dassetuṃ <span class="bld">‘‘aññaṃ anapekkhitvā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Nāmakaraṇasabhāvatā na hoti</span> asabhāvikatāya kadācideva pavattito cāti adhippāyo. <span class="bld">Sabhāvasiddhattā</span>ti vedanādīnaṃ vedanādināmakaraṇadhammataṃ āha. Yadi vedanādīnaṃ kenaci akataṃ sakanāmaṃ ādāyayeva pavattanato opapātikanāmānaṃ nāmakaraṇaṭṭhena nāmabhāvo, evaṃ sati pathavīādīnampi nāmabhāvo āpajjati, aññathā pathavīādinidassanameva na siyāti anuyogaṃ manasi katvā āha <span class="bld">‘‘pathavīādinidassanenā’’</span>tiādi. Ekadesasāmaññena hi yathādhippetena upamā hoti, na sabbasāmaññenāti. Evampi yadi sabhāvasiddhanāmattā vedanādayo nāmaṃ, pathavīādīnampi anivattanīyo <a name="V0.0186"></a> nāmabhāvoti āha <span class="bld">‘‘niruḷhattā’’</span>tiādi. Tena yaṃnimittaṃ vedanādīsu nāmasaddappavatti, satipi tadaññesaṃ taṃnimittayoge go-saddo viya kukkuṭādisattapiṇḍe niruḷhato vedanādīsu nāma-saddo pavattoti dasseti. Tathā hi anekesu suttapadesesu tesaṃyeva nāmavohāro dissati. <span class="bld">Nāmatānāpatti vuttā</span> kesakumbhādināmantarāpajjanato. Etamevatthaṃ nidassanabhāvena <span class="bld">‘‘na hī’’</span>tiādinā vivarati. Yadipi samūhādighanavinibbhogābhāvato vedanādiarūpadhammesupi piṇḍākārena gahaṇaṃ pavattati, taṃ pana yebhuyyena atthātiparikappamukhena ekadhammavaseneva, na samūhavasenāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘aññena…pe… natthī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pakāsakapakāsitabbabhāvo</span> visayivisayabhāvo eva. <span class="bld">Adhivacanasamphasso</span> manosamphasso. So nāmamantarena gahetuṃ asakkuṇeyyatāya pākaṭoti nidassanabhāvena vutto. ‘‘Adhivacanasamphasso viyā’’ti vacanena manosamphassatappakārānameva nāmabhāvo siyā, na paṭighasamphassatappakārānanti āsaṅkāya nivattanatthaṃ <span class="bld">‘‘paṭighasamphassopī’’</span>tiādimāha. Tattha pañcaviññāṇasahagato phasso paṭighasamphasso. <span class="bld">Pi</span>-saddo sambhāvane. Idaṃ vuttaṃ hoti – visayīvisayasaṅghaṭṭanasamuppattiyā aññaphassato oḷārikopi paṭighasamphasso na rūpadhammā viya vibhūtākāro, tato nāmāyattagahaṇiyabhāvo nāmassevāti. <span class="bld">Arūpatāya vā</span>tiādinā sāmaññato visesato ca paṭighasamphassassa upacāravasena nāmabhāvamāha. <span class="bld">Pacchimapurimāna</span>nti ‘‘nāmañca rūpañcā’’ti imaṃ anupubbiṃ sandhāya vuttaṃ. <span class="bld">Satipi rūpassā</span>tiādinā nāmavohārahetuṃ <a name="M0.0199"></a> anaññasādhāraṇaṃ nibbānassa adhipatipaccayabhāvaṃ eva vibhāveti, yato ariyānaṃ aññavisayavinissaṭaṃ ninnapoṇapabbhārabhāvena asaṅkhatadhātuyaṃ eva cittaṃ pavattatīti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1318"></a><span class="paranum">1318</span>. Vaṭṭasmiṃ ādīnavapaṭicchādanato tadassādanābhinandanato ca vaṭṭassa mūlaṃ padhānakāraṇanti <span class="bld">vaṭṭamūlaṃ</span>.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1320"></a><span class="paranum">1320</span>. <span class="bld">Ekekasmiṃ</span> rūpādike yathābhiniviṭṭhe vatthusmiṃ ahaṃmānādhāranimittataṃ kusalākusalatabbipākalokādhāratañca samāropetvā <span class="bld">pavattaggahaṇaviseso</span>. Yā kāci diṭṭhi nivisamānā dhammasabhāvaṃ aticcaparāmasanākāreneva nivisatīti vuttaṃ <span class="bld">‘‘parāmasantīti attho’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1332"></a><span class="paranum">1332</span>. Cetanāppadhāno saṅkhārakkhandhoti katvā <span class="bld">‘‘yāya cetanāyā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1333"></a><span class="paranum">1333</span>. <span class="bld">Dunnāmaṃ</span> <a name="V0.0187"></a> gārayhanāmaṃ. <span class="bld">Anupasaṅkamantassā</span>tiādinā sevanabhajanānaṃ visesamāha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1336"></a><span class="paranum">1336</span>. Āpattiāpattivuṭṭhānaparicchedajānanūpāyadassanaṃ saha vatthunā saha kammavācāyādivacananti imamatthaṃ dassento <span class="bld">‘‘vatthuvītikkamato’’</span>tiādimāha. ‘‘Āpattikusalatā āpattivuṭṭhānakusalatā’’ti (dha. sa. dukamātikā 119) hi vuttanti. Kāraṇajānanena phalaṃ suṭṭhu ñātaṃ hotīti taṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘āpattiyā vā’’</span>tiādimāha.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1342"></a><span class="paranum">1342</span>. <span class="bld">Tassā</span>ti manasikārakusalatāya.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1344"></a><span class="paranum">1344</span>. <span class="bld">Anuppajjamānāneva</span> anuppajjantāneva.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1348"></a><span class="paranum">1348</span>. <span class="bld">Akaraṇena</span> anādaravasenāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1350"></a><span class="paranum">1350</span>. <span class="bld">Pheggurukkhassa</span> sigguādikassa.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1352"></a><span class="paranum">1352</span>. <span class="bld">Cakkhundriyāsaṃvarassā</span>ti cakkhundriyāsaṃvaraṇassa. <span class="bld">Asaṃvutacakkhundriyasseva hetū</span>ti cakkhudvārikassa abhijjhādianvāssavanassa taṃdvārikaviññāṇassa <a name="M0.0200"></a> viya cakkhundriyaṃ padhānakāraṇaṃ. Sati hi asaṃvutatte cakkhundriyassa te te anvāssavantīti asaṃvariyamānacakkhundriyahetuko so asaṃvaro tathāvuttoti aṭṭhakathāya adhippāyaṃ dasseti. Idāni yathāvutte adhippāye ṭhatvā <span class="bld">‘‘yatvādhikaraṇanti hī’’</span>tiādinā pāḷiyā yojanaṃ dasseti. <span class="bld">Kassa cā</span>ti pakāraṃ pucchati, kathaṃvidhassa kathaṃsaṇṭhitassāti attho. Na hi sarūpe vutte puna sarūpapucchāya payojanaṃ atthi. <span class="bld">Anvāssavanti</span> abhijjhādayo. <span class="bld">Tadupalakkhita</span>nti anvāssavūpalakkhitaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutanti yojanā.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathāsambhava</span>nti dussīlyāsaṃvaro manodvāravasena, sesāsaṃvaro chadvāravasena yojetabbo. Muṭṭhassaccādīnaṃ satipaṭipakkhākusaladhammādibhāvato siyā pañcadvāre uppatti, na tveva kāyikavācasikavītikkamabhūtassa dussīlyassa tattha uppatti pañcadvārikajavanānaṃ aviññattijanakattāti tameva yathāsambhavaṃ <span class="bld">‘‘na hi pañcadvāre’’</span>tiādinā vivarati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathā ki</span>nti yena pakārena javane uppajjamāno asaṃvaro ‘‘cakkhundriye asaṃvaro’’ti vuccati<a name="V0.0188"></a>, taṃ nidassanaṃ kinti attho. Tatthāyaṃ pavattikkamo – pañcadvāre rūpādiārammaṇe āpāthagate niyamitādivasena kusalākusalajavane uppajjitvā bhavaṅgaṃ otiṇṇe manodvārikajavanaṃ taṃyevārammaṇaṃ katvā bhavaṅgaṃ otarati, puna tasmiṃyeva dvāre ‘‘itthipuriso’’tiādinā vavatthapetvā javanaṃ bhavaṅgaṃ otarati. Puna vāre pasādarajjanādivasena javanaṃ javati. Puna yadi taṃ ārammaṇaṃ āpāthaṃ āgacchati, taṃsadisameva pañcadvārādīsu javanaṃ tadā uppajjamānakaṃ sandhāya ‘‘evameva javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi agutta’’ntiādi vuttaṃ. Ayaṃ pana ukkaṭṭhanayo paricitārammaṇaṃ sandhāya vutto, aparicite antarantarā pañcadvāre uppajjitvā tadanurūpaṃ manodvārepi uppajjatīti. Dvārabhavaṅgādīnaṃ javanena sambandho ekasantatipariyāpannato daṭṭhabbo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sati dvārabhavaṅgādike</span>ti paccayabhāvena purimanipphannaṃ javanakāle asantampi bhavaṅgādi cakkhādi viya phalanipphattiyā santaññeva nāmāti vuttaṃ. Na hi dharamānaṃyeva santanti vuccatīti. <span class="bld">Bāhiraṃ viya katvā</span>ti paramatthato javanassa bāhirabhāve itarassa ca abbhantarabhāve asatipi ‘‘pabhassaramidaṃ<a name="M0.0201"></a>, bhikkhave, cittaṃ, tañca kho āgantukehi upakkilesehi upakkiliṭṭha’’ntiādivacanato (a. ni. 1.49) āgantukabhūtassa kadāci kadāci uppajjamānassa javanassa bāhirabhāvo tabbidhurasabhāvassa itarassa abbhantarabhāvo pariyāyato vuttoti dasseti. <span class="bld">Asaṃvarahetubhāvāpattito</span>ti dvārādīnaṃ asaṃvarahetubhāvāpajjanassa pākaṭabhāvaṃ sandhāyāha. Uppanne hi asaṃvare dvārādīnaṃ tassa hetubhāvo paññāyatīti. <span class="bld">Dvārabhavaṅgādimūsana</span>nti dvārabhavaṅgādīsu mūsanaṃ. Yasmiñhi dvāre asaṃvaro uppajjati, so tattha dvārādīnaṃ saṃvarūpanissayabhāvaṃ upacchindantoyeva pavattatīti. Tenevāha <span class="bld">‘‘kusalabhaṇḍavināsana’’</span>nti.</p>
- <p class="bodytext">Ettha ca ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā’’tiādipāḷiyaṃ saṃvaro, saṃvaritabbaṃ, saṃvaraṇupāyo, yato ca so saṃvaro, yattha ca so saṃvaroti imaṃ pabhedaṃ dassetvā yojetabbā. Kathaṃ? ‘‘Rakkhati…pe… saṃvaraṃ āpajjatī’’ti etena <span class="bld">saṃvaro</span> vutto. Satiṃ paccuṭṭhapetīti ayañhettha atthoti. Cakkhādi <span class="bld">saṃvaritabbaṃ</span>. Na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhīti <span class="bld">saṃvaraṇupāyo</span>. ‘‘Yatvādhikaraṇa’’ntiādinā <span class="bld">saṃvaraṇāvadhi</span>. Rūpādayo <span class="bld">saṃvaravisayo</span>ti. Kiñca paṭisaṅkhābhāvanābalasaṅgahitabhāvena duvidhopi indriyasaṃvaro? Tattha purimena visayesu ādīnavadassanaṃ, itarena ādīnavappahānaṃ. Tathā purimena pariyuṭṭhānappahānaṃ, itarena anusayappahānaṃ<a name="V0.0189"></a>. Tathā purimo lokiyamaggasaṅgahito, dutiyo lokuttaramaggasaṅgahitoti ayampi viseso veditabbo.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1353"></a><span class="paranum">1353</span>. <span class="bld">Davatthādiabhilāso</span>ti davo eva attho payojananti davattho, so ādi yesaṃ te davatthādayo. Tesu, tesaṃ vā abhilāso, davo vā attho etassāti davattho, tadādiko davatthādi, ko pana soti āha <span class="bld">‘‘abhilāso’’</span>ti. <span class="bld">Āhāraparibhoge asantussanā</span>ti āhāraparibhoge atitti. Bahuno uḷārassa ca patthanāvasena pavattā bhiyyokamyatā asantussanāti evamettha attho yujjati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1355"></a><span class="paranum">1355</span>. Majjanākārena pavatti mānassevāti katvā <span class="bld">‘‘mānova mānamado’’</span>ti vuttaṃ. Tathā hi jātimadādayo ‘‘māno maññanā’’tiādinā mānabhāveneva <a name="M0.0202"></a> vibhattāti. <span class="bld">Khudā</span> nāma kammajatejo. Taṃ pana abhutte bhutte ca uppajjatīti yaṃ tattha āmāsayasaṅkhātassa sarīradesassa pīḷanato vihiṃsāsaddavacanīyaṃ, tadeva dassetabbaṃ, itarañca nivattetabbanti abhuttapaccayā uppajjanakattena khudā visesitāti āha <span class="bld">‘‘khudāya visesana’’</span>nti. Ye pana ‘‘kammajatejapaccayā dukkhā vedanā khudā’’ti vadanti, tesaṃ abhuttapaccayā uppajjanakāti visesanameva na yujjati. Satipi tasmiṃ bhūtatthakathane vihiṃsūparatipurāṇavedanāpaṭihananānaṃ visesābhāvo āpajjatīti purimoyevettha attho. <span class="bld">Etāsaṃ ko viseso</span>ti abhuttapaccayā uppajjanakavedanā, bhuttapaccayā na uppajjanakavedanāti dvepi cetā vedanā yāvatā anāgatāyevāti adhippāyo. Satipi anāgatatte purimā uppannasadisī, itarā pana ataṃsadisī accantaṃ anuppannāvāti ayamettha viseso. Teneva <span class="bld">‘‘yathāpavattā’’</span>ti purimāyaṃ vuttaṃ, itarattha ca <span class="bld">‘‘appavattā’’</span>ti. Atha vā abhuttapaccayā uppajjanakavedanā pubbe katakammassa vipākattā <span class="bld">purāṇavedanā</span> nāma. Appaccavekkhaṇādiayuttaparibhogapaccayā paccavekkhaṇādiyuttaparibhogato āyatiṃ na uppajjissatīti bhuttapaccayā na uppajjanakavedanā <span class="bld">navavedanā</span> nāma. <span class="bld">Vihiṃsānimittatā</span> vihiṃsānibbattatā.</p>
- <p class="bodytext">Yāpenti etenāti yāpanāti vuttassa sarīrayāpanakāraṇassa jīvitindriyassapiyāpanakāraṇanti imassa visesassadassanatthaṃ ‘‘jīvitindriyayāpanatthāyā’’ti vatvā na kevalaṃ jīvitindriyasseva yāpanakāraṇamāhāro, atha kho ṭhānādipavattiākāravisesayuttassa sakalasarīrassapi <a name="V0.0190"></a> yāpanakāraṇanti taṃdīpanatthaṃ yātrāti vacananti yāpanā me bhavissatīti avisesena vuttanti dassento <span class="bld">‘‘catunnaṃ iriyāpathānaṃ avicchedasaṅkhātā yāpanā yātrā’’</span>ti āha. Aṭṭhānayojanaaparibhogadupparibhogādivasena saddhādeyyassa vināsanaṃ <span class="bld">saddhādeyyavinipātanaṃ. Yenā</span>ti gaṇabhojanalakkhaṇappattassa thūpīkatādikassa vā paṭiggahaṇena. Sāvajjaṃ sanindaṃ paribhogaṃ karotīti vā attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Iriyā…pe… vutta</span>nti sukhaṃ pavattamānehi iriyāpathehi tesaṃ tathāpavattiyā kāraṇanti gahitattā viditattā yathāvuttabhuñjanapivanāni pubbakālakiriyābhāvena vuccamānāni iriyāpathakattukāni viya vuttānīti attho. Yathā hi ‘‘paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontī’’ti <a name="M0.0203"></a> (ma. ni. 1.271; 2.182) dassanassa khayahetutā, ‘‘ghataṃ pivitvā balaṃ bhavati, sīhaṃ disvā bhayaṃ bhavatī’’ti ca pānadassanānaṃ balabhayahetutā vuccati, evaṃ bhuñjanapivanānaṃ iriyāpathasukhappavattihetubhāvo vuttoti evamettha attho daṭṭhabbo. Sulabhānavajjabhāvo viya appabhāvopi paccayānaṃ paramasallekhavuttīnaṃ sukhavihārāya pariyattoti cīvarasenāsanānaṃ appabhāvukkaṃsānujānanavasena pavattāhi anantaragāthāhi idhāpi dhammasenāpatinā sukhavihārāya pariyatto appabhāvukkaṃso anuññātoti viññāyatīti <span class="bld">‘‘punapī’’</span>tiādinā ‘‘bhutvānā’’ti pāṭhaṃ samatthayati.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1368"></a><span class="paranum">1368</span>. <span class="bld">Satiādidhammā</span>ti satipaññāsamādhivīriyasammāvācādidhammā, ye chahi dukehi pariggahitā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1373"></a><span class="paranum">1373</span>. <span class="bld">Paṭivijjhitabbehi paṭivedho vutto</span>. Visayenapi hi visayī vuccati sahacarabhāvato. Yathā –</p>
- <p class="gatha1">‘‘Uppādetvāna saṃvegaṃ, dukkhenassa ca hetunā;</p>
- <p class="gathalast">Vaḍḍhayitvā sammasitvā, muttiyā maggamabravī’’ti</p>
- <p class="bodytext">‘‘Saccapariyosāne’’ti ca.</p>
- <p class="bodytext">Yathā <a name="V0.0191"></a> dukkhādīnaṃ pariññādivasena pavattamānaṃ paṭivedhañāṇaṃ asammohato te avilometvā avirodhetvā pavattati nāma, evaṃ tadupanissayabhāvaṃ vipassanāñāṇampi yathābalaṃ te avilometvā pavattatīti <span class="bld">catunnaṃ saccānaṃ anulomanti vutta</span>nti dutiyo atthavikappo vutto. Ettha ca ‘‘catunnaṃ saccāna’’nti padaṃ vinā upacārena vuttaṃ, purimasmiṃ upacārenāti daṭṭhabbaṃ. Sammādiṭṭhippadhānattā vā sesamaggaṅgānaṃ maggasaccekadesassa paṭivedhassa anulomaṃ samudāyānulomaṃ vuttaṃ, catusaccekadesassa maggassa vā.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1380"></a><span class="paranum">1380</span>. <span class="bld">Khayasamaye</span>ti khayasamūhe. ‘‘Kilesānaṃ khayavasena pavattadhammapuñje’’ti ca vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1381"></a><span class="paranum">1381</span>. Aparibandhabhāvena nirāsaṅkā, ārammaṇe abhiratibhāvena ca pavatti adhimuccanaṭṭhoti āha <span class="bld">‘‘ani…pe… ttanaṭṭhenā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1382"></a><span class="paranum">1382</span>. Ariyamaggappavattiyā <a name="M0.0204"></a> uttarakālaṃ pavattamānaṃ phalañāṇaṃ taṃtaṃmaggavajjhakilesānaṃ khayapariyosāne pavattattā ‘‘khīṇante ñāṇa’’nti vuttaṃ. Yasmā pana taṃ maggānantaraṃ uppajjati, tasmā maggena ṭhānaso khīṇesu kilesesu tesaṃ khīṇabhāvānantaraṃ pavattamānaṃ khīṇabhāvānaṃ paṭhamakāle pavattantipi vuccatīti dutiyo vikappo vutto.</p>
- <p class="centered">Dukanikkhepakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Nikkhepakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="chapter">4. Aṭṭhakathākaṇḍaṃ</p>
- <p class="title">Tikaatthuddhāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1384"></a><span class="paranum">1384</span>. <span class="bld">Nayagamana</span>nti <a name="M0.0205"></a><a name="V0.0192"></a> nīyati, neti, nīyanti vā etenāti nayo, gammati etenāti gamanaṃ, nayova, nayassa vā gamanaṃ nayagamanaṃ. Gati eva vā gamanaṃ. Paṭhamena <span class="bld">ādi</span>-saddena abhidhammabhājanīyādisaṅgahāsaṅgahādiekakādisuddhikasacchi kaṭṭhādimūlamūlādikā pañcapakaraṇikā nayagati saṅgayhati. <span class="bld">Anulomādī</span>ti pana paccanīyaanulomapaccanīyapaccanīyānulomapakārā ekamūlādippakārā ca. <span class="bld">Ettha atthesu nicchitesū</span>ti etasmiṃ aṭṭhakathākaṇḍe cittuppādavasena bhūmantaravisesayogato sabbesaṃ mātikāpadānaṃ atthesu saṅkhepato vavatthāpitesu.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pañhuddhāra</span>ntiādīsu ‘‘siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayā’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.25) kusalapadaṃ ādiṃ katvā kusalākusalābyākatantā tisso kusalādikā, kusalābyākataakusalābyākatakusalākusalantā tisso, kusalākusalābyākatantā ekāti kusalādikā satta pucchā, tathā akusalādikā, abyākatādikā, kusalābyākatādikā, akusalābyākatādikā, kusalākusalādikā, kusalākusalābyākatādikāti sattannaṃ sattakānaṃ vasena dhammānulome kusalattikaṃ nissāya hetupaccaye ekūnapaññāsa pucchā, tathā sesapaccayesu sesatikesu dhammapaccanīyādīsu ca. Taṃ sandhāya <span class="bld">‘‘ekūnapaññāsāya ekūnapaññāsāyā’’</span>ti vuttaṃ. ‘‘Siyā hetuṃ dhammaṃ paṭicca hetudhammo uppajjeyya hetupaccayā’’tiādinā (paṭṭhā. 3.1.1) ‘‘hetuṃ paṭicca hetu, hetuṃ paṭicca nahetu, hetuṃ paṭicca hetu ca nahetu ca. Nahetuṃ paṭicca nahetu, nahetuṃ paṭicca hetu, nahetuṃ paṭicca hetu ca nahetu ca. Hetuñca nahetuñca paṭicca hetu, hetuñca nahetuñca paṭicca nahetu, hetuñca nahetuñca <a name="V0.0193"></a> paṭicca hetu ca nahetu cā’’ti ekekasmiṃ duke hetupaccayādīsu ekamekasmiṃ paccaye nava nava pucchā honti. Tā sandhāya <span class="bld">‘‘navasu navasu pañhesū’’</span>ti vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Labbhamānassā</span>ti kusalattike tāva paṭiccavāre hetupaccaye ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjati hetupaccayā, kusalaṃ ekaṃ <a name="M0.0206"></a> khandhaṃ paṭicca tayo khandhā’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.53) kusalena kusalaṃ, kusalena abyākataṃ, kusalena kusalābyākataṃ, akusalena akusalaṃ, akusalena abyākataṃ, akusalena akusalābyākataṃ, abyākatena abyākataṃ, kusalābyākatena abyākataṃ, akusalābyākatena abyākatanti navannaṃ navannaṃ pañhānaṃ atthato sambhavantassa pañhassa vissajjanavasena <span class="bld">uddharaṇaṃ,</span> tathā sesapaccayavārattikādīsu. <span class="bld">Tesuyevā</span>ti yathāvuttesu eva pañhesu atthasambhavato yathāvibhattānaṃ pañhavissajjanānaṃ ‘‘hetuyā navā’’tiādinā <span class="bld">gaṇanāṭhapanaṃ</span>. <span class="bld">Pasaṭe dhamme</span>ti yathā heṭṭhā kaṇḍadvaye ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ citta’’ntiādinā (dha. sa. 1) vippakiṇṇe muttapupphe viya phassādayo dhamme. Avisiṭṭhaniddeso sāmaññaniddeso. <span class="bld">Viññātadhammassa</span> puggalassāti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext">Yadi cittuppādarūpakaṇḍesu catubhūmicittuppādādivasena viññātadhammassa atthuddhāradesanā āraddhā, evaṃ sante idha kasmā kusalattikaniddeso vuttoti āha <span class="bld">‘‘yadipi kusalattikavitthāro’’</span>tiādi. <span class="bld">Dhammavisesanabhāvato</span>ti ‘‘dhammā’’ti padassa padhānabhāvaṃ dasseti. Ato hi tadabhidheyyā pucchitabbā jātā. <span class="bld">Viññātāhī</span>ti bhūmīnaṃ visesanalakkhaṇayogamāha. <span class="bld">Ettha padhāna</span>nti kiñcāpi uddese kusalapadena dhammā visesitabbā, ‘‘catūsu bhūmīsu kusala’’nti imasmiṃ pana niddese bhūmīhi visesitabbattā kusalapadaṃ padhānanti visesanabhāvena vacanicchāya abhāvato satipi visesitabbadhammānaṃ kāmāvacarādiphassādibhede tadanapekkhaṃ anavajjasukhavipākatāsaṅkhātaṃ attano kusalākārameva gahetvā pavattamānattā <span class="bld">‘‘ekattameva upādāya pavattatī’’</span>ti vuttaṃ. Sabbepi hi kusalā dhammā anavajjasukhavipākatāya ekasabhāvāyevāti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1385"></a><span class="paranum">1385</span>. <span class="bld">Yathāyogaṃ yojetabba</span>nti catūhi bhūmīhi ādhārabhūtāhi visesetvā samayaphassādibhedaṃ anāmasitvā vipākabhāvena ekattaṃ netvā ‘‘catūsu bhūmīsu vipāko’’ti vuttanti yojetabbaṃ. Esa nayo ‘‘tīsu bhūmīsu kiriyābyākata’’ntiādīsupi.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Uppajjati</span> <a name="V0.0194"></a> <span class="bld">etthāti uppādo,</span> cetasikā. Te hi cittassa sabbathāpi nissayādipaccayabhāvato ettha ca uppattiyā ādhārabhāvena apekkhitā. Yathā <a name="M0.0207"></a> ca cetasikā cittassa, evaṃ cittampi cetasikānaṃ nissayādipaccayabhāvato ādhārabhāvena vattabbataṃ arahatīti yathāvuttaṃ uppādasaddābhidheyyataṃ na vinivattati. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘cittuppādo’’ti ettha uppādassa visesanabhāvena pavattamānampi cittaṃ attani yathāvuttauppādaatthasambhavato apariccattavisesitabbabhāvameva hutvā tassa visesanabhāvaṃ paṭipajjatīti. Yadāha <span class="bld">‘‘avayavena samudāyopalakkhaṇavasena attho sambhavatī’’</span>ti. Cittasamānagatikassa idha cittaggahaṇena gahetabbatāya ‘‘dvepañcaviññāṇānī’’ti nidassanena vakkhamānattā <span class="bld">‘‘citta…pe… gahaṇaṃ kata’’</span>nti vuttaṃ. Tattha <span class="bld">aññassā</span>ti rūpassa.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1420"></a><span class="paranum">1420</span>. <span class="bld">Pañcadvāre vattabbameva natthi</span> ekantaparittārammaṇattā pañcadvārikacittānaṃ. <span class="bld">Iṭṭhāniṭṭhārammaṇānubhavana</span>nti vipākassa pakappetvā ārammaṇaggahaṇābhāvamāha. Tato kammānurūpaṃ pavattamāno vipāko parittakammavipākatāya parittārammaṇeyeva pavattitumarahati, na mahaggatappamāṇārammaṇeti adhippāyo. Samādhippadhānassapi kassaci kammassa appanāappattassa ekantena sadisavipākatāabhāvato <span class="bld">‘‘appanāppattassā’’</span>ti kammaṃ visesitaṃ. Vaṇṇalakkhaṇādiṃ aggahetvā lokasaññānurodheneva gahite pathavādike parikammasaññāya samuppāditattā paṭibhāganimittasaṅkhātaṃ saññāvasaṃ ārammaṇaṃ assāti <span class="bld">saññāvasārammaṇaṃ</span>. <span class="bld">Tādisenevā</span>ti samādhippadhānatāya appanāppattīhi viya saññāvasārammaṇatāya ca nibbiseseneva. <span class="bld">Sopī</span>ti <span class="bld">pi</span>-saddo sampiṇḍanattho. Tenetaṃ dasseti ‘‘attano kammassa samānabhūmikadhammārammaṇatāya viya tassa ārammaṇārammaṇatāyapi vipāko kammānurūpoyeva nāma hotī’’ti.</p>
- <p class="bodytext">Yadi evaṃ kasmā mahaggatappamāṇārammaṇassa parittakammassa vipāko tadārammaṇārammaṇo na hotīti? Appanāppattakammavipākassa viya tassa kammārammaṇārammaṇatāya niyamābhāvato kammānurūpatāya ca anekarūpattā. Yathā attano kammasadisassa mahaggatajavanassa parittārammaṇassapi tadārammaṇaṃ nānubandhakaṃ paricayābhāvato, evaṃ attano kammassa nimittabhūtepi tassa sahakārīkāraṇāhi apariyādinne mahaggatappamāṇe ārammaṇe paricayābhāvato parittavipāko na pavattati, kammanimittārammaṇo pana jāyamāno paritteneva tena hotīti āha <a name="M0.0208"></a> <span class="bld">‘‘paṭisandhiādibhūto’’</span>tiādi. <span class="bld">Yasmā panā</span>tiādinā pāḷiyāva yathāvuttamatthaṃ <a name="V0.0195"></a> nicchinoti. Nānākkhaṇikakammapaccayo hi ettha adhippeto paccayapaccayuppannānaṃ bhinnārammaṇatāya vuttattā. <span class="bld">Na cā</span>tiādinā parittavipākā eva idha paccayuppannabhāvena vuttāti dasseti. <span class="bld">Idhā</span>ti imasmiṃ atthuddhārakaṇḍe.</p>
- <p class="bodytext">Sativepullappattānaṃ sativirahitassa kāyakammassa sambhavaṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘vāsanāvasenā’’</span>ti vuttaṃ. Avītarāgānaṃ aparittepi katthaci ārammaṇe siyā cetaso uppilāvitattanti <span class="bld">‘‘kilesavirahe’’</span>ti visesetvā vuttaṃ. <span class="bld">Ādarākaraṇavasenevā</span>ti ādarākaraṇamattavasenevāti visesanivattiattho <span class="bld">eva</span>-saddo tameva nivattetabbaṃ visesaṃ dasseti, nāññathā. <span class="bld">Kosajjādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena dosādayo saṅgaṇhāti. <span class="bld">Ādarākaraṇaṃ nirussukkatā evā</span>ti ādaraṃ karontā nirussukkabhāveneva na honti, na pana ādaraṃ na karontiyevāti daṭṭhabbaṃ. Ekacce pana ‘‘akammaññasarīratāya aññavihitatāya ca khīṇāsavānaṃ asakkaccadānādipavatti na anādaravasenā’’ti vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1421"></a><span class="paranum">1421</span>. <span class="bld">Atipaguṇāna</span>nti subhāvitānaṃ suṭṭhutaraṃ vasippattānaṃ. <span class="bld">Evaṃ paguṇajjhānesupi pavatti hoti</span> tattha vicāraṇussāhassa mandabhāvatoti adhippāyo. <span class="bld">Pubbe dassita</span>nti ‘‘tīṇi lakkhaṇānīti ahanti vā’’tiādinā pubbe dassitaṃ. <span class="bld">‘‘Avijjamāno</span> aparamatthabhāvato, <span class="bld">vijjamāno ca</span> lokasaṅketasiddhiyā sammutisaccabhāvato <span class="bld">attho</span> arīyati cittena gammati ñāyatī’’ti ācariyā vadanti. Yato tabbisayā cittuppādā <span class="bld">navattabbaṃ ārammaṇaṃ etesanti navattabbārammaṇā</span>ti aññapadatthasamāsavasena vuccanti. Ayaṃ pana vādo hevatthikavādo viya hotīti tassa accantaṃ avijjamānataṃ maññanto ito ca aññathā avijjamānapaññattiṃ dassetuṃ <span class="bld">‘‘sammutisacce panā’’</span>tiādimāha. Kathaṃ pana tassa accantamavijjamānatte tabbisayānaṃ dhammānaṃ pavatti navattabbārammaṇabhāvo cāti āha <span class="bld">‘‘avijjamānampī’’</span>tiādi. <span class="bld">Parittādiārammaṇāti na vattabbāti vuttā</span>ti parittādayo viya tassa visuṃ vavatthitabhāvaṃ nisedheti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vikkhipanaṃ</span> nānārammaṇesu cittassa pavattanaṃ. <span class="bld">Anavaṭṭhānaṃ</span> ekasmiṃyeva pavattituṃ appadānaṃ. Dutiyādimaggapurecārikaṃ phalasamāpattipurecārikañca kāmāvacarañāṇaṃ <a name="M0.0209"></a> nibbānārammaṇatāya lokuttaracittassa āvajjanaṭṭhāniyatāya ca paṭhamamaggapurecārikañāṇena samānanti katvā vuttaṃ <span class="bld">‘‘gotrabhuvodāne gotrabhūti gahetvā’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Sabbatthapādaka</span>nti <a name="V0.0196"></a> nipphādetabbe, payojane vā bhummaṃ ‘‘cetaso avūpasame’’tiādīsu viya. Tena sabbesu vipassanādīsu nipphādetabbesūti attho. Tenevāha <span class="bld">‘‘sabbesū’’</span>tiādi. Atītaṃsañāṇassa kāmāvacarattā iddhividhādīsu tassa aggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Tassa pana atītasattadivasato heṭṭhā yāva paccuppannapaṭisandhi, tāva visayoti vadanti. Atītasattadivasesupi khandhapaṭibaddhānaṃ tassa visayabhāvo yutto viya dissati.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Pādakajjhānacittaṃ parikammehi gahetvā</span>ti pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘idaṃ cittaṃ viya ayaṃ kāyo sīghagamano hotū’’ti pubbabhāgaparikammehi rūpakāyassa viya pādakajjhānacittassapi gahetabbataṃ sandhāya vuttaṃ. Idaṃ pana adhiṭṭhānaṃ evaṃ pavattatīti veditabbaṃ. Adhippetaṭṭhānapāpuṇanatthaṃ gantukāmataṃ purakkhatvā pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘idaṃ cittaṃ viya ayaṃ kāyo sīghagamano hotū’’ti karajakāyārammaṇaṃ parikammaṃ katvā bhavaṅgaṃ otaritvā vuṭṭhāya pādakajjhānaṃ samāpajjitvā puna bhavaṅge otiṇṇe manodvārāvajjanaṃ rūpakāyaṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjati anulomāni ca. Tato adhiṭṭhānacittampi tamevārammaṇaṃ katvā uppajjati. Tassānubhāvena yathādhippetaṭṭhānaṃ gatoyeva hoti. Evaṃ adissamānena kāyena gacchanto panāyaṃ kiṃ tassa adhiṭṭhānacittassa uppādakkhaṇe gacchati, udāhu ṭhitikkhaṇe bhaṅgakkhaṇe vāti? Tīsu khaṇesu gacchatīti icchanti. <span class="bld">Citte</span>ti pādakajjhānacitte. <span class="bld">Samodahatī</span>ti cittānugatikaṃ cittaṃ viya sīghagamanaṃ karotīti attho. Yathā hi cittaṃ icchitakkhaṇe atidūrepi visayaṃ ārabbha pavattati, evaṃ rūpakāyassapi lahuparivattibhāvāpādanaṃ cittavasena kāyapariṇāmanaṃ. Na cettha rūpadhammānaṃ dandhaparivattibhāvato ekacittakkhaṇena desantaruppatti na yujjatīti vattabbā adhiṭṭhānacittena rūpakāyassa lahuparivattibhāvassa āpāditattā. Tenevāha ‘‘cittavasena kāyaṃ adhiṭṭhahitvā sukhasaññañca lahusaññañca okkamitvā adissamānena kāyena brahmalokaṃ gacchatī’’ti (visuddhi. 2.397). Acinteyyo hi iddhimantānaṃ iddhivisayoti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Cittasantānaṃ</span> <a name="M0.0210"></a> <span class="bld">rūpakāye samodahita</span>nti yattakehi cittehi dissamānena kāyena yathādhippetaṭṭhānappatti, tattakānaṃ cittānaṃ pabandhassa dandhagamanakaraṇato imassa adhiṭṭhānassa karajakāye āropitaṃ tadanuguṇanti attho. Idampi adhiṭṭhānapādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘ayaṃ kāyo viya idaṃ cittaṃ dandhagamanaṃ hotū’’ti samāpajjitvā vuṭṭhitajjhānacittārammaṇaṃ parikammaṃ <a name="V0.0197"></a> katvā bhavaṅgaṃ otaritvā bhavaṅgato vuṭṭhāya pādakajjhānaṃ samāpajjitvā puna bhavaṅge otiṇṇe manodvārāvajjanaṃ pādakajjhānaṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjati anulomāni ca. Tato adhiṭṭhānacittampi tamevārammaṇaṃ katvā uppajjati. Tassānubhāvena antarā pañcaviññāṇādīsu uppannesupi apatanto icchitaṭṭhānaṃ gacchati. Evaṃ gacchanto ca sace icchati, pathavīkasiṇavasena ākāse maggaṃ nimminitvā padasā gacchati. Sace icchati, vāyokasiṇavasena vāyuṃ adhiṭṭhahitvā tūlapicu viya vāyunā gacchati. Apica gantukāmatāva ettha pamāṇaṃ. Sati hi gantukāmatāya evaṃ katādhiṭṭhāno adhiṭṭhānavegakkhittoveso issāsapakkhitto saro viya dissamāno gacchatīti. Tattha ākāse maggaṃ nimminitvā gacchanto vināpi abhiññāñāṇena pakatipathaviyaṃ viya gacchati. Teneva ‘‘padasā gacchatī’’ti vuttaṃ. Vāyuṃ adhiṭṭhahitvā gacchanto abhiññāñāṇasamuṭṭhitavāyodhātuparamparāya gacchati. Ubhayatthāpi antarā vanarāmaṇīyakādīni pekkhamāno āpāthagate sadde ca suṇamāno gacchatīti vadanti. Keci pana ‘‘adissamānena kāyena ekacittakkhaṇeneva icchitaṭṭhānagamane dissamānena kāyena padasā vāyunā ca gamane abhiññācittasamuṭṭhitakāyaviññattivipphārena gamana’’nti vadanti. Apare ‘‘abhiññācittassa viññattinibbattanakiccaṃ natthī’’ti vadanti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Adhiṭṭhānadvaya</span>nti cittakāyavasena kāyacittapariṇāmanabhūtaṃ rūpakāyapādakajjhānacittārammaṇaṃ ubhayaṃ adhiṭṭhānaṃ. <span class="bld">Taṃsampayuttāyā</span>ti yathāvuttaadhiṭṭhānadvayasampayuttāya. <span class="bld">Sukhasaññālahusaññābhāvato</span>ti sukhasaññālahusaññāsabbhāvato, tabbhāvaṃ āpajjanatoti attho. <span class="bld">Sukhasaññā</span>ti cettha upekkhāsampayuttā saññā. Upekkhā hi ‘‘santaṃ sukha’’nti vuttā. Sāyeva ca saññā nīvaraṇehi ceva vitakkādīhi paccanīkehi ca vimuttattā ‘‘lahusaññā’’tipi veditabbā. Tāhi samokkantāhi rūpakāyopi tūlapicu viya sallahuko hoti. So evaṃ vātakkhittatūlapicunā <a name="M0.0211"></a> viya sallahukena ekacittakkhaṇena adissamānena ca kāyena yathāruci gacchatīti.</p>
- <p class="bodytext">‘‘Mutto vatamhi tāya anatthasaṃhitāya dukkarakārikāya, sādhu vatamhi sammāsambodhiṃ sambujjha’’nti (saṃ. ni. 1.137) pavattaṃ bhagavato cetoparivitakkamaññāya māro ‘‘amuttabhāvamassa karissāmī’’ti,</p>
- <p class="gatha1">‘‘Tapokammā <a name="V0.0198"></a> apakkamma, yaṃ na sujjhanti māṇavā;</p>
- <p class="gathalast">Asuddho maññasi suddho, suddhimaggā aparaddho’’ti. (saṃ. ni. 1.137) –</p>
- <p class="unindented">Āhāti evamādiṃ sandhāya <span class="bld">‘‘mārādīnampi bhagavato cittajānanaṃ vutta’’</span>nti vuttaṃ. Nibbānapaccavekkhaṇañca pubbenivāsānussatiñāṇena nibbānā…pe… ñātesu pavattatīti sambandho. <span class="bld">Nibbānā…pe… ñātesū</span>ti idaṃ abhiññāñāṇassa parato pavattamānaṃ paccavekkhaṇaṃ abhiññāñāṇassa visaye viya abhiññāñāṇavisayavisayepi kadāci pavattituṃ arahatīti katvā vuttaṃ. <span class="bld">Appamāṇārammaṇata</span>nti appamāṇakhandhārammaṇatanti attho. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā pubbenivāsānussatiñāṇassa nibbānārammaṇabhāvadīpako koci pāṭho natthi, tasmā. <span class="bld">Paccavekkhaṇakicce vuccamāne</span>ti ruḷhiṃ aggahetvā maggādīnaṃ atītānaṃ pati pati avekkhanaṃ anussaraṇaṃ paccavekkhaṇanti pubbenivāsānussatiñāṇassa kiccaṃyeva paccavekkhaṇanti vuccamāneti attho. <span class="bld">Anuññātāti dissatī</span>ti ‘‘maggaphalanibbānapaccavekkhaṇato’’ti idameva sandhāya vuttaṃ. Ayañhettha attho – pubbenivāsānussatiñāṇena nibbānārammaṇe khandhe disvā ‘‘ime dhammā kiṃ nu kho ārabbha pavattā’’ti āvajjentassa pubbenivāsānussatiñāṇaṃ nibbānārammaṇe pavattatīti. Anāgataṃsañāṇepi eseva nayo.</p>
- <p class="bodytext">Yadi evaṃ kasmā parittattike ‘‘appamāṇo dhammo mahaggatassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.12.58) ettha ‘‘appamāṇā khandhā cetopariyañāṇassa pubbenivāsaanāgataṃsañāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti ajjhattattike ca ‘‘bahiddhādhammo bahiddhādhammassa, bahiddhādhammo ajjhattassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti etesaṃ vibhaṅgesu ‘‘bahiddhā khandhā <a name="M0.0212"></a> iddhividhañāṇassa cetopariyapubbenivāsayathākammūpagaanāgataṃsaāvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.20.29) ettakameva vuttaṃ, na vuttaṃ nibbānanti. Cetopariyaiddhividhādiñāṇehi saha vuttattāti ce, evampi visuṃ vibhajitabbaṃ siyā. Na hi visuṃ vibhajanārahaṃ saha vibhajatīti? Na, avacanassa aññakāraṇattā. Yāni hi puthujjanānaṃ pubbenivāsaanāgataṃsañāṇāni, tesaṃ avisayo eva nibbānaṃ. Ariyānaṃ pana maggaphalapaccavekkhaṇehi sacchikatanibbānānaṃ imehi ñāṇehi paccakkhakaraṇe payojanaṃ natthīti sādhāraṇena iddhividhañāṇādīnaṃ gahitattā nibbānaṃ na vuttanti daṭṭhabbaṃ<a name="V0.0199"></a>. <span class="bld">Nibbattakkhandhajānanamāha,</span> na nibbattakakkhandhajānanaṃ. Yathākammūpagañāṇakiccañhi tanti. <span class="bld">Attho sambhavatī</span>ti idaṃ anāgataṃsañāṇassapi anibbānārammaṇataṃ sandhāya vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1429"></a><span class="paranum">1429</span>. Maggārammaṇattike yasmā cittuppādakaṇḍe bodhitesu cittuppādesu ekantato maggārammaṇāyeva keci natthi, maggārammaṇāyeva pana kadāci maggādhipatino honti, tasmā ‘‘katame dhammā maggārammaṇā’’ti ekameva pucchaṃ katvā tayopi koṭṭhāsā labbhamānavasena vibhattā. Iminā nayena paratopi evarūpesu ṭhānesu attho veditabbo. ‘‘Cittuppādā’’ti, ‘‘maggārammaṇā’’ti ca vuttadhammānaṃyeva maggahetukattābhāvaṃ sādhetuṃ <span class="bld">‘‘asahajātattā’’</span>ti idaṃ hetuvacananti <span class="bld">‘‘asampayuttattāti attho’’</span>ti vuttaṃ. Tenevāha <span class="bld">‘‘na hi arūpadhammāna’’</span>ntiādi. ‘‘Aññadhammārammaṇakāle evā’’ti avadhāraṇassa aggahitattā garuṃ akatvā maggārammaṇakālepi maggādhipatibhāvena na vattabbāti ayampi attho aṭṭhakathāyaṃ pariggahitoyevāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Garuṃ katvā paccavekkhaṇakāle’’ti hi vuttattā garuṃ akatvā paccavekkhaṇakālepi atthi eva. Tadā ca maggādhipatibhāvena na vattabbā te dhammāti bhiyyopi siddhovāyamattho.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1434"></a><span class="paranum">1434</span>. <span class="bld">Atītārammaṇāvā</span>ti uddhaṭaṃ, ‘‘atītārammaṇā’’ti pana aṭṭhakathāpāṭho bahūsu potthakesu dissati. <span class="bld">Tasmā</span>ti yasmā <span class="bld">paṭiccasamuppādavibhaṅgavaṇṇanāyaṃ</span> (vibha. a. 227) ‘‘maraṇasamaye ñātakā ‘ayaṃ, tāta, tavatthāya buddhapūjā karīyati, cittaṃ pasādehī’ti vatvā’’tiādinā pañcadvāre rūpādiārammaṇūpasaṃharaṇaṃ tattha tadārammaṇapariyosānānaṃ cuddasannaṃ <a name="M0.0213"></a> cittānaṃ pavattiñca vatvā tasmiṃyeva ekacittakkhaṇaṭṭhitike ārammaṇe paṭisandhicittaṃ uppajjatīti paccuppannārammaṇabhāvaṃ paṭisandhiyā vakkhati, tasmāti attho. Dve bhavaṅgāni āvajjanaṃ maraṇassāsannabhāvena mandībhūtavegattā pañca javanāni dve tadārammaṇāni cuticittanti ekādasa cittakkhaṇā atītāti āha <span class="bld">‘‘pañcacittakkhaṇāvasiṭṭhāyuke’’</span>ti. <span class="bld">Itaratthā</span>ti aññatadārammaṇāya cutiyā. Idāni tameva ‘‘itaratthā’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ <span class="bld">‘‘yadā hī’’</span>tiādimāha. Cutiyā tadārammaṇarahitattā paṭisandhiyā ca paccuppannārammaṇattā <span class="bld">‘‘rūpā…pe… jjantassā’’</span>ti udāhaṭaṃ. <span class="bld">Cha bhavaṅgāni paccuppannārammaṇāni honti,</span> nava cittakkhaṇā atītāti sattacittakkhaṇāvasiṭṭhāyuke gatinimitte paṭisandhiyā pavattattāti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Vijjamānameva</span> <a name="V0.0200"></a> <span class="bld">kāyaṃ ārammaṇaṃ karotī</span>ti etena sukhalahusaññokkamanena paccuppannasseva bhūtupādāyarūpasaṅghātassa lahuparivattibhāvāpādanaṃ, na bhāvinoti dasseti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etthantare</span>ti apākaṭakālato paṭṭhāya yāva pākaṭakālo, etasmiṃ antare. Yasmā pana kassaci kiñci sīghaṃ pākaṭaṃ hoti, kassaci dandhaṃ, tasmā <span class="bld">‘‘ekadvesantativārā’’</span>ti aniyametvā vuttaṃ. ‘‘Vacanasiliṭṭhatāvasena vutta’’nti eke, keci pana ‘‘etthantare pavattā rūpadhammā arūpadhammā ca paccuppannāti gahite eko santativāro hoti, taṃ pana dvidhā vibhajitvā apākaṭakālaṃ ādiṃ katvā yebhuyyena pākaṭakālato orabhāvo eko koṭṭhāso yebhuyyena pākaṭakālaṃ ādiṃ katvā yāva supākaṭakālo ekoti ete dve santativārā. Iminā nayena sesasantativārabhedāpi veditabbā. Tattha kālavasena sabbesaṃ samānabhāvaṃ aggahetvā dhammānaṃ sadisappavattivasena santatiparicchedo dīpitabbo’’ti vadanti. Kiñci kiñci kālaṃ sadisaṃ pavattamānāpi hi utucittādisamuṭṭhānā rūpadhammā santativārāti vuccanti. Yadāha <span class="bld">‘‘atiparittā’’</span>tiādinā, arūpasantatipi cettha yathāvuttarūpasantatiparicchinnā saṅgahitāyevāti daṭṭhabbaṃ. <span class="bld">Paccuppannesu dhammesu saṃhīratī</span>ti taṇhādiṭṭhīhi ākaḍḍhanīyaṭṭhānabhāvena vuttaṃ. ‘‘Yo cāvuso, mano ye ca dhammā’’ti visayivisayabhūtā ekabhavabhūtā ca ekasantatipariyāpannā dhammā vibhāgaṃ akatvā gayhamānā addhāpaccuppannaṃ hoti, sati pana vibhāgakaraṇe <a name="M0.0214"></a> khaṇasantatipaccuppannatā labbhatīti āha <span class="bld">‘‘addhāpaccuppannaṃ hontaṃ etaṃ ubhayaṃ hotī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tassā</span>ti mahājanassa. <span class="bld">Atītādivibhāgaṃ akatvā</span>ti āvajjanādīnaṃ samānākārappavattiyā upāyaṃ dasseti. <span class="bld">Siddhaṃ hotī</span>ti khaṇapaccuppannārammaṇattepi parikammacetopariyañāṇānaṃ ayaṃ pāḷi suṭṭhu nītā hotīti attho. <span class="bld">Atītattiko ca evaṃ abhinno hotī</span>ti evaṃ khaṇapaccuppanneyeva dhamme idha paccuppannoti gayhamāne aññapadasaṅgahitasseva anantarapaccayabhāvaṃ pakāsento atītattiko ca paṭṭhāne abhedato sammā atthassa uddhaṭattā avināsito hoti. Atha vā <span class="bld">atītattiko</span>ti paṭṭhāne atītattikapāḷi, imāya atītattikapāḷiyā yathāvuttakāraṇatoyeva abhinno avisiṭṭho aññadatthu saṃsandati sametīti attho.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Yathāsambhava</span>nti āvajjanāya anāgatārammaṇatā, javanānaṃ paccuppannātītārammaṇatā anāgatapaccuppannātītārammaṇatāti <a name="V0.0201"></a> yojetabbaṃ. <span class="bld">Nānārammaṇatā na siyā</span> addhāvasena paccuppannārammaṇattāti adhippāyo. Ayañca attho ekissā javanavīthiyā ekasmiṃyeva citte pavattiyaṃ āvajjanādīnaṃ anāgatādiārammaṇatā sambhavatīti sambhavadassanavasena vuttoti yathādhippetassa abhiññācittassa khaṇapaccuppanne pavattiṃ yojetvā dassetuṃ <span class="bld">‘‘tenā’’</span>tiādimāha. <span class="bld">Tīṇī</span>ti ‘‘atītārammaṇo dhammo atītārammaṇassa dhammassa āsevanapaccayena paccayo, anāgatārammaṇo dhammo anāgatārammaṇassa dhammassa, paccuppannārammaṇo dhammo paccuppannārammaṇassa dhammassa āsevanapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.19.34) padantarasaṅgahitadhammānapekkhā dhammā tīṇi pañhavissajjanānīti attho. <span class="bld">Anāsevanaṃ natthī</span>ti āsevanalābhe sati yathādhammasāsane avacanassa kāraṇaṃ natthīti avacanena tattha itaresaṃ pañhānaṃ paṭisedho viññāyatīti adhippāyo.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Etassa vādassā</span>ti ‘‘āvajjanajavanānaṃ anāgatapaccuppannārammaṇattepi cetopariyañāṇaṃ siddha’’nti vādassa. <span class="bld">Nissayabhāvo</span>ti atthasambhavato yathāvuttanayassa jotakabhāvo. <span class="bld">Ya</span>nti cittaṃ. <span class="bld">Tassā</span>ti āvajjanajavanānaṃ <a name="M0.0215"></a> khaṇapaccuppannaniruddhārammaṇatāvacanassa. Ettha ca kālavisesaṃ āmasati, anāgatāyeva ca āvajjanā pavattatīti nayidaṃ yujjamānakaṃ. Atha ‘‘yaṃ imassa cittaṃ bhavissati, taṃ jānāmī’’ti ābhogaṃ karoti, evaṃ sati parikammābhiññācittānampi anāgatārammaṇattamevāti sabbattha āvajjanajavanānaṃ anāgatapaccuppannārammaṇatā na sijjhatīti āha <span class="bld">‘‘pavatti…pe… vuttattā’’</span>ti. <span class="bld">Dosāpattiyā</span>ti dosāpajjanena, dosāpattito vā. <span class="bld">Rāsiekadesāvajjanapaṭivedhe</span>ti yathārutavaseneva purimavādipakkhamāha, <span class="bld">sampattasampattāvajjanajānane</span>ti attanā niddhāritapakkhaṃ. <span class="bld">Purimavādino nānujāneyyu</span>nti addhāsantatipaccuppannapadatthatā abhidhammamātikāyaṃ āgatapaccuppannapadassa natthīti adhippāye ṭhatvā nānujāneyyuṃ. Ettha ca satipi sabhāvabhede ākārabhedābhāvato ekattanayavasena āvajjanaparikammābhiññācittānaṃ nānārammaṇatādoso natthīti khaṇapaccuppannārammaṇatā cetopariyañāṇassa purimavādīnaṃ adhippāyavibhāvanamukhena dassitā. <span class="bld">Aṭṭhakathāyaṃ</span> pana ‘‘sabhāvabhede sati nānārammaṇatādosābhāvo natthi evāti ekasmiṃ eva citte addhāsantativasena paccuppannārammaṇatā vibhāvitā’’ti dvīsupi vādesu yaṃ yuttaṃ, taṃ vicāretvā gahetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Tenevā</span>ti yasmā atītattike uppannattike ca cetopariyañāṇassa vattamānadhammārammaṇabhāvajotano pāṭho na dissati, teneva kāraṇena. <span class="bld">Dvīsu ñāṇesū</span>ti pubbenivāsacetopariyañāṇesu<a name="V0.0202"></a>. <span class="bld">Kammamukhena gayhantī</span>ti satipi ārammaṇabhāve cattāro khandhā yathākammūpagañāṇena kammadvārena kusalākusalā icceva gayhanti, na pana vibhāgasoti dasseti. Lobhādisampayogavisesena duccaritabhāvo, alobhādisampayogavisesena ca sucaritabhāvo lakkhīyatīti duccaritasucaritāni vibhāventaṃ lobhādayopi vibhāvetiyeva nāma hotīti āha <span class="bld">‘‘duccarita…pe… bhāvanaṃ hotī’’</span>ti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1435"></a><span class="paranum">1435</span>. Asabhāvadhammassa ‘‘aha’’ntiādipaññattiyā ajjhattadhammupādānatāya siyā koci ajjhattapariyāyo, na pana sabhāvadhammassa asattasantāneva tassāti vuttaṃ <span class="bld">‘‘sabhāva…pe… ahonta’’</span>nti. Tathā hi ‘‘attano khandhādīni paccavekkhantassā’’ti ettha ‘‘ajjhattārammaṇā’’ti padassa atthavivaraṇavasena ‘‘ajjhattaṃ gayhamānaṃ ahanti paññattiṃ ādi-saddena gaṇhātī’’ti <a name="M0.0216"></a> vakkhati. Yadi evaṃ tassa ajjhattattikepi ajjhattabhāvo vattabbo siyā? Na, bahiddhābhāvassa viya ajjhattabhāvassapi ajjhattattike nippariyāyavasena adhippetattāti. Yadāha <span class="bld">‘‘asabhā…pe… na vutta’’</span>nti. <span class="bld">Ākiñcaññāyatanādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena sāvajjanāni tassa purecārikaupacāracittāni tassa ārammaṇena pavattanakapaccavekkhaṇaassādanādicittāni ca saṅgaṇhāti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Ākiñcaññāyatanaṃ taṃ-saddena ākaḍḍhitvā vadati,</span> na pana taṃ sabbanti vuttaṃ, yañca tassa purecārikanti attho. <span class="bld">Lesavacana</span>nti ekadesasāruppena samānārammaṇabhāvena ekadesasseva vacanaṃ. Lissati silissati ekadesena allīyatīti hi <span class="bld">leso. Yesa</span>nti kāmāvacarakusalākusalamahākiriyāvajjanacittānaṃ kusalakiriyābhedassa rūpāvacaracatutthassa ca. <span class="bld">Evaṃ upekkhāsahagataniddesādīsū</span>ti yesaṃ adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttatā vuttā, tesu ekameva upekkhāsahagataniddesaṃ vatvā itaraṃ na vattabbaṃ siyāti attho. <span class="bld">Ādi</span>-saddena hetusampayuttakāmāvacarādiniddese saṅgaṇhāti. Tatthāpi hi parittasahetukādibhāvena vuttesu dhammesu ekameva vatvā itaraṃ na vattabbaṃ siyāti. <span class="bld">Abhāvanāniṭṭhappavattiyā</span>ti abhāvanāniṭṭhappavattiyā abhāvanākārassa ukkaṃsappavattiyāti attho, abhāvassa vā ukkaṃsappavattiyā. <span class="bld">Navattabbaṃ jātaṃ</span> ajjhattārammaṇādibhāvenāti adhippāyo. <span class="bld">Tānī</span>ti ākiñcaññāyatanena samānārammaṇāni āvajjanādīni. Yadi evaṃ ‘‘abhāvanāsāmaññe’’ti kasmā vuttaṃ. Na hi ākiñcaññāyatanārammaṇassa paccavekkhaṇaassādanādivasena pavattacittānaṃ abhāvanākārena pavatti <a name="V0.0203"></a> atthīti? Na, abhāvetabbatāya adhippetattā. Na bhāvīyatīti hi abhāvanaṃ, na na bhāvetīti.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Gahaṇavisesanimmitānī</span>tiādīsu ayamadhippāyo – yadipi bhāvanāñāṇanimmitākāramattesu sabhāvato avijjamānesu visayesu yebhuyyena mahaggatā dhammā pavattanti, bahiddhākāraggahaṇavasena pana kasiṇādīnaṃ bahiddhābhāvoti tadārammaṇadhammā bahiddhārammaṇāti vuttaṃ. Kasiṇānañhi santānaṃ muñcitvā upaṭṭhānaṃ visesato vaḍḍhitakasiṇavasena viññāyati, paṭhamāruppaviññāṇābhāvassa pana na bahiddhākāro, nāpi ajjhattākāroti <a name="M0.0217"></a> ubhayākāravidhure tasmiṃ anaññasādhāraṇena pavattiyākārena pavattamānaṃ ākiñcaññāyatanameva navattabbārammaṇaṃ vuttaṃ, na itare itarākārappavattitoti. <span class="bld">Kāmāvacarakusalāna</span>nti nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Ākiñcaññāyatanavipākaṃ nevasaññānāsaññāyatanassa vipākādikassāti atthavasena vibhatti pariṇāmetabbā. <span class="bld">Abhinīhārāsambhavato</span>ti samāpatticittassa abhinīharaṇāsambhavato. Kusalameva vipākassa ārammaṇanti katvā <span class="bld">‘‘vipākassā’’</span>tiādi vuttaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Asabhāvadhammattepi bahiddhākārena gahaṇīyabhāvato kasiṇānaṃ bahiddhābhāvo viya ekantato idha ajjhattadhammupādānatāya ahanti paññattiyā siyā ajjhattabhāvoti vuttaṃ <span class="bld">‘‘ajjhatta’’</span>ntiādi. <span class="bld">‘‘Khandhādī</span>ti <span class="bld">ādi</span>-saddena dhātuāyatanādi saṅgayhatī’’ti ca vadanti. <span class="bld">Esa nayo</span>ti ‘‘arūpakkhandhe khandhāti gahetvā’’tiādikaṃ vaṇṇanānītiṃ āha. <span class="bld">Paresaṃ khandhādiggahaṇe</span>ti paresaṃ khandhādīti imassa padassa kathane uccāraṇe. Sabbaṃ upādāpaññattiṃ āha ādisaddenāti sambandho.</p>
- <p class="centered">Tikaatthuddhāravaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="title">Dukaatthuddhāravaṇṇanā</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1473"></a><span class="paranum">1473</span>. <span class="bld">Aññathā</span>ti <a name="V0.0204"></a> vuttappakārassa dassane. Vuttappakārassa dassanato eva hi aṭṭhakathāyaṃ sasaṅkhārikānaṃ thinamiddhavirahe asaṅkhārikasadisī yojanā na dassitā. <span class="bld">Bhavarāgādīsū</span>ti bhavarāgamūlikādīsu yojanāsu.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1511"></a><span class="paranum">1511</span>. <span class="bld">Dve</span>ti uddhaccāvijjānīvaraṇāni. <span class="bld">Tīṇī</span>ti kāmacchandabyāpādavicikicchāsu ekekena uddhaccāvijjānīvaraṇāni. <span class="bld">Dve vā tīṇi vā</span>ti pāḷiyaṃ <span class="bld">vā</span>-saddassa luttaniddiṭṭhataṃ āha. Atha vā nipātasaddasannidhānepi nāmapadādīhi eva samuccayādiattho vuccati, na nipātapadehi tesaṃ avācakattāti antarenapi nipātapadaṃ ayamattho labbhati. Tathā vacanicchāya sambhavo eva hettha pamāṇanti pāḷiyaṃ ‘‘dve tīṇī’’ti vuttaṃ. <span class="bld">Yattha</span> <a name="M0.0218"></a> <span class="bld">sahuppattī</span>tiādinā ‘‘dve tīṇī’’ti lakkhaṇavacananti sabbasādhāraṇamatthamāha. Tathā hi <span class="bld">‘‘evañca katvā kilesagocchake cā’’</span>ti vuttaṃ. Tassāyamadhippāyo – kilesadvayasahitasseva cittuppādassa abhāvepi pāḷiyaṃ dviggahaṇaṃ kataṃ, kilesānañca sambhavantānaṃ sabbesaṃ sarūpena gahaṇaṃ na katanti dve tayoti lakkhaṇakaraṇanti viññāyatīti.</p>
- <p class="bodytext">Yadi sabbākusale uppajjanakassapi uddhaccassa eko eva cittuppādo visayabhāvena vuccati, avijjānīvaraṇassapi tathā vattabbanti adhippāyena <span class="bld">‘‘kasmā vutta’’</span>ntiādinā codeti. Itaro uddhaccanīvaraṇasseva tathā vattabbataṃ avijjānīvaraṇassa tathā vattabbatābhāvañca dassetuṃ <span class="bld">‘‘suttante’’</span>tiādimāha. Tattha <span class="bld">suttante vuttesu pañcasu nīvaraṇesū</span>ti uddhaccasahagate uddhaccassa avijjānīvaraṇena nīvaraṇasahitataṃ āsaṅkitvā vuttaṃ. Nanu ca suttantepi ‘‘avijjānīvaraṇānaṃ sattāna’’ntiādīsu (saṃ. ni. 2.124) avijjā ‘‘nīvaraṇa’’nti vuttāti? Saccametaṃ, jhānaṅgānaṃ paṭipakkhabhāvena pana suttante bahulaṃ kāmacchandādayo pañceva nīvaraṇāni vuttānīti yebhuyyavuttivasena etaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext">Keci pana ‘‘yathā nikkhepakaṇḍe kusalapaṭipakkhabhūtāni dubbalānipi nīvaraṇāni paṭṭhāne viya dassitāni. Tathā hi <span class="bld">paṭṭhāne</span> (paṭṭhā. 3.8.1) ‘nīvaraṇaṃ dhammaṃ paṭicca nīvaraṇo dhammo uppajjati na purejātapaccayā. Arūpe kāmacchandanīvaraṇaṃ paṭicca thinamiddhanīvaraṇaṃ uddhaccanīvaraṇa’ntiādi <a name="V0.0205"></a> vuttaṃ, na evaṃ aṭṭhakathākaṇḍe. Aṭṭhakathākaṇḍe pana jhānapaṭipakkhabhūtāniyeva nīvaraṇāni niddiṭṭhānīti ‘uddhaccanīvaraṇaṃ uddhaccasahagate cittuppāde uppajjatī’ti vuttaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana uddhaccanīvaraṇassa kāmacchandādīhi ekato uppattidassanaṃ nikkhepakaṇḍānusārena kataṃ ekato uppattiyā pabhedadassanatthaṃ. Tattha hi pāḷiyaṃyeva tāni vitthārato vuttānī’’ti vadanti. Ayañca vādo ‘‘uddhaccanīvaraṇaṃ uddhaccasahagate cittuppāde uppajjatī’’ti idameva vacanaṃ ñāpakanti katvā vutto. Aññathā avijjānīvaraṇaṃ viya vattabbaṃ siyā. Na ti ito aññaṃ pariyuṭṭhānapaṭṭhāyīniyeva nīvaraṇāni atthuddhārakaṇḍe adhippetānīti imassa atthassa sādhakaṃ vacanaṃ atthi, idaṃ vacanaṃ dvetīṇivacanassa sāmaññena sabbanīvaraṇasaṅgāhakattā yathāvuttavacanassa visayavisesappakāsanasaṅkhātena <a name="M0.0219"></a> payojanantarena vuttabhāvassa dassitattā ca ñāpakaṃ na bhavatīti dissati, tasmā vicāretvā gahetabbaṃ.</p>
- <p class="bodytext"><span class="bld">Aggahetvā</span>ti yathārutavaseneva atthaṃ aggahetvā yathā nikkhepakaṇḍapaṭṭhānādīhi na imissā pāḷiyā virodho hoti, evaṃ adhippāyo gavesitabboti yathāvuttamevatthaṃ nigameti.</p>
- <p class="bodytext"><a name="para1577"></a><span class="paranum">1577</span>. <span class="bld">Tesa</span>nti lobhādito aññesaṃ. <span class="bld">Dassitā</span>ti kathaṃ dassitā? Māno tāva lobhamohauddhaccaahirikānottappehi, lobhamohathinauddhaccaahirikānottappehi, tathā diṭṭhi, vicikicchā mohauddhaccaahirikānottappehi, thinaṃ lobhamohadiṭṭhiuddhaccaahirikānottappehi, lobhamohamānauddhaccaahirikānottappehi, lobhamohauddhaccaahirikānottappehi, dosamohauddhaccaahirikānottappehi, uddhaccaṃ lobhamohadiṭṭhiahirikānottappehi, lobhamohadiṭṭhithinaahirikānottappehi, lobhamohamānaahirikānottappehi, lobhamohamānathinaahirikānottappehi, lobhamohathinaahirikānottappehi, lobhamohaahirikānottappehi, dosamohaahirikānottappehi, dosamohathinaahirikānottappehi, mohavicikicchāahirikānottappehi, mohaahirikānottappehi ekato uppajjati.</p>
- <p class="bodytext">Yathā ca uddhaccaṃ, evaṃ ahirikānottappāni ca yojetvā veditabbāni. Kathaṃ? Ahirikaṃ lobhamohadiṭṭhiuddhaccānottappehi, lobhamohadiṭṭhithinauddhaccānottappehi, lobhamohamānauddhaccānottappehi, lobhamohamānathinauddhaccānottappehi, lobhamohathinauddhaccānottappehi, lobhamohauddhaccānottappehi, dosamohauddhaccānottappehi, dosamohathinauddhaccānottappehi, mohavicikicchāuddhaccānottappehi<a name="V0.0206"></a>, mohauddhaccānottappehi ca ekato uppajjati. Anottappaṃ lobhamohadiṭṭhiuddhaccāhirikehi, lobhamohadiṭṭhithinauddhaccāhirikehi, lobhamohamānauddhaccāhirikehi, lobhamohamānathinauddhaccāhirikehi, lobhamohathinauddhaccāhirikehi, lobhamohauddhaccāhirikehi, dosamohauddhaccāhirikehi, dosamohathinauddhaccāhirikehi, mohavicikicchāuddhaccāhirikehi<a name="M0.0220"></a>, mohauddhaccāhirikehi ca ekato uppajjatīti evamettha mānādīnampi ekato uppatti veditabbā. Sesaṃ uttānatthameva.</p>
- <p class="centered">Aṭṭhakathākaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.</p>
- <p class="centered">Iti dhammasaṅgaṇīmūlaṭīkāya līnatthapadavaṇṇanā</p>
- <p class="centered">Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā samattā.</p>
- </body>
|